Prof. Dr. G. WAGENAAR, Voorzitter.
J. DE VRIES, Penningmeester.
Prof. Dr. TH. STEGENGA, Dr. F. W. VAN ULSEN,
Dr. H. J. BREUKINK en Dr. J. G. VAN BEKKUM, Leden.

1. Slechts achter de namen van de auteurs van originele artikelen worden de vol-
ledige titels der artikelen vermeld.

2. Wanneer achter een onderwerp de naam van de auteur wordt vermeld, verwijst
dit naar een origineel artikel over dit onderwerp.

4. Eén sterretje, achter het artikel geplaatst, duidt aan dat dit onderwerp werd
behandeld op de 11e Voorlichtingsdag van de Veeartsenijkundige Dienst in 1968,
opgenomen in aflevering 25 van deze Jaargang.

Afvoerredenen van K.I. stieren, buitenland (HOEKSTRA en VOS-MAAS) 1658
Afvoerredenen van K.I. stieren, Nederland (HOEKSTRA en VOS-MAAS) 1598
AKKER, S. VAN DEN, BOOL, P. H. en WENSVOORT, P., Scrapie, een

AKKERMANS, J. P. W. M., OUWERKERK, H. en TERPSTRA, J. I.,
Bordetella bronchiseptica en infecties van de voorste luchtwegen van

Internationale zuivelbond, werkbijeenkomst, april 1968, Brighton ... 858
Inventaris archieven Rijksveeartsenijschool en Veeartsenijkundige

BRAND, A., WILLEMSE, A. H. en MUURLING, F., Biologische achter-
gronden en kunstmatige beïnvloeding van de normale oestrische cyclus

BRAND, A., MUURLING, F. en WILLEMSE, A. H.,Biologische achter-
gronden en kunstmatige beïnvloeding van de normale oestrische cyclus bij

Enterovioform (het gevaar voo:r honden en katten; G. M. Smits) ... 1173
Foutieve interpretatie van uitstrijkjes, gemaakt van longmateriaal,
speciaal met betrekking tot spirochaeten en trilharen (J. L. Corne-

British Veterinary Association, Jaarcongres, september 1968, Svvranson 863
Bundesverband praktischer Tierärzte, jaarcongres, september 1968,

Symposium Radioactiviteit en stralingsbiologie, juni 1968, Hannover 667
Diergeneeskundige Hogeschool Wenen, viering 200-jarig bestaan,

Kon. Mij. voor Dierkunde, Symposium, oktober 1968, Antwerpen 866
Ned. Anatomen Ver. en Ned. Ver. Celbiologie, Symposiimi „Leren

Dankwoord, 11e Voorlichtingsdag V.D. (Thien) .............................. 1773 •

Discussie 11e Voorlichtingsdag V.D............................... 1728, 1749, 1759 •

Dorssen, C. A. van, 38, 43, 47, 92, 160, 229, 303, 304, 386, 387, 459, 461,
463, 527, 528, 588, 591, 650, 725, 847, 849, 850, 861, 923, 927, 973,
984, 988, 991, 1031, 1032, 1094, 1095, 1096, 1098, 1175, 1323, 1432,

Enzoötische pneumonie bij het varken (zoötechnische aspecten; TRUIJEN) 564
Enzoötische pneumonie bij het varken door Mycoplasma (TERPSTRA,

FRANSSEN, J. G., Resultaten van een onderzoek naar het voorkomen van
antibiotica in de urine van een aantal normale ter slachting aangeboden

Hoekstra, P................................................................... 928, 982 1618

Rapport Structuurcommissie, kanttekeningen (G. F. de Boer, A.
Brand, H. J. Breukink, W. Edel, J. Frens, F. J. Grommers, A.
Hoogerbrugge, G. H. Huisman, H. C. Kalsbeek, E. Lagerweij,
J. G.jvan Logtestijn, G. J. W. v. d. Meij, J. M. V. M. Mouwen,

KAMPELMACHER, E. H. en NOORLE JANSEN L. M. VAN, Stuart\'s
medium voor transport van materiaal, verdacht van aanwezigheid van L.

KERK, P. VAN DE, Onderzoek naar de natriumvoorziening van het rund-
vee op bedrijven van het „Bodem-Plant en Dier project Vorden-Hengelo

Geneesk. v. h. Kleine Huisdier 186, 240, 673, 1199, 1444,
Directeuren van Vleesk. diensten en keuringsdierenartsen

1641
1580
1580
545
480
1580
1056
111

1706

1330
332

1706

1638
938

1639
239

1109
796
183

1638

1639
110
672

1330

1055
742

1510
110

1510
410
872
609

1642

1642
1708
1444

1580
1199
741

1194
476
404
869
106
329

Personalia, 53, 112, 186, 240, 337, 411, 482, 548, 613, 675, 741,
802, 876, 941, 1001, 1057, Uli, 1199, 1330, 1445, 1512,

MAAS, H. J. L., HOORNWEG, J. en RISPENS, B. H., Èen geval van
myeloide leukose en de invloed van het Aviair Leukose Complex op het

Van de Veeartsenijkundige Dienst, 49, 180, 236, 324, 398, 472,
540, 605, 668, 734, 793, 866, 933, 998, 1053, 1102, 1189, 1440,

Misdorp, W......................................................................... 170 590

MOL, H. en BAKKER-DE KOFF, E. G., Het voorkomen van antibiotica
residuen in de melk van intramammair met penicilline/dihydrostrep-

Myodegeneration in Frieisan beef Calves V. Histochemical study on normal
and dystrofic sceletal muscle using the PAS-reaction (ZAYED and VAN

Myodegeneration in Friesian beef Calves VI. A histological and histoche-
mical study of the peripheral nerve elements and the myoneural junction

Oestrische cyclus (normale) bij landbouwhuisdieren (biologische achter-
gronden en kunstmatige beïnvloeding):

Oestrogene stoffen in musculatuur en organen van kalveren na injectie met
DES en hexoestrol (HUIS IN \'T VELD, JONKMAN-v. d. BROEK en

Openingswoord, 11e Voorlichtingsdag V.D. (Wagenvoort) ....................................1715 *

Problemen bij het houden van grote eenheden varkens (KUIPERS) ............1757 *

Rasenberg, M............................................................................ 1622

(HIRSCHFELD) .................................................................. 1731 *

Rectificaties ............................................................ 241, 411, 676, 803

REES, A. L. A. VAN en MEIJS, C. C. J. M. VAN DER, De betekenis
van de begrippen „septikemie, pyemie en toxinemie", genoemd in art. 19
van het keuringsregulatief ........................................................... 1461

Bacteriële. en virusziekten 38, 92, 160, 228, 304, 385, 459, 528, 588,
648, 723, 786, 847, 923, 973, 1031, 1094, 1175, 1323, 1432, 1488,

Heelkunde ........................................................... 130, 723, 924

Parasitaire-, protozoaire- en tropische ziekten 38, 94, 161, 228, 304,
387, 461, 589, 649, 724, 1032, 1096, 1177, 1433, 1491, 1554,

Pluimveeziekten ..................................................... 229, 462, 787

Stofwisselings- en defieiëntieziekten .............................. 39, 529, 1492

de internationale ontwikkeling ................................................... 1763 *

pluimvee .............................................................................. 1739 *

Roepke, W. J.............................................. 462, 591, 792, 1438 1498

ROOY, J. DE, JAARTSVELD, F. H. J. en BRANDSMA, S., Een onder-
zoek naar de relatie tussen enerzijds de afstelling van de melkmachine,
de gevolgde melktechniek, de hygiëne bij het melken en anderzijds de uier-
gezondheid ............................................................................. 141

Rotkreupel in Friesland (bestrijding en therapie; VAN DER WERFF) ... 1133
Royal Rotterdam Zoo (Births and deaths in 1961 and 1962; ZWART,

RUITENBERG, E. J., KROES, R. en BERKVENS, JOH., De waarde van
het histologische tepelonderzoek bij stierkalveren als controlemiddel op

Ruitenberg, E. J................................................. 1099, 1432, 1434, 1493

SGHAAF, A. VAN DER, Toediening van antibiotica en chemotherapeu-
tica ter voorkoming van ziekte bij contactpersonen en -dieren van een

Sectio caesarea en embryotomie bij vergroeide kalveren (VAN WALSUM) 457
„Septikemie, pyemie en toxinemie" (voorstel wijziging keuringsregulatief

Slotwoord 11e Voorlichtingsdag V.D. (Wagenvoort) ......................................................1776 *

Ten geleide 11e Voorlichtingsdag V.D............................................................................................1711 *

Thien, B. L., Dankwoord 11e Voorlichtingsdag V.D........................................................1773 *

THIJN, J. W., Temperatuur, pols en morfologisch bloedbeeld na intra-
veneuze tuberculinatie bij tuberculeuze en niet-tuberculeuze runderen ... 1067
Thyreostatica bij het mesten van herkauwers en pluimvee (VANSCHOU-
BROEK) ................................................................................................................................................................679

Toekomst van de Nederlandse veehouderij (HUISMAN) ..........................................1723 *

Toekomst van de vleeskeuring (REININGH) ..................................................................1763 •

VANDEPLASSCHE, M., VANDEVELDE, A., DELANOTE, M. en GHE-
KIERE P., Dubbele partus, superfetatie en uitgestelde innesteling bij de

Wagenvoort, W., Openingswoord 11e Voorlichtingsdag V.D................................1715 \'

Wagenvoort, W., Slotwoord 11e Voorlichtingsdag V.D............................................1776 <

IV. Regeneration of the skeletal muscle and its capacity for res-
toration in calves with experimental nutritional moyodegenera-

ZWART, D., ENDE, M. C. VAN DEN, KOUWENHOVEN, B. and BUYS,
J., The difference between B. bigemina and a Dutch strain of B. major 126

ZWART, P., POELMA, F. G., STRIK, W. J., PETERS, J. C. and POL-
DER, J. J. W., Report on births and deaths occurring in the Gardens of

Zwart, P., 39, 231, 307, 589, 648, 723, 725, 786, 847, 990, 1031, 1032, 1096 1554
„Zweten" bij snijworst I. Invloed van het gebruikte spek (TEN GATE) ... 700

Wij leven in een tijd, waarin het niet ongewoon is om hard
te zijn in kritiek. Ook het Tijdschrift voor Diergeneeskunde
heeft het wel eens hard te verduren. Men hoort hier en daar
dan wel eens „ons Tijdschrift is waardeloos".
Dit is geen officiële constatering, het is niet onderzocht, het is
alleen maar zo . . . waardeloos.

Binnen het gewone gebeuren van de Koninklijke Nederlandse
Maatschappij voor Diergeneeskunde merkt men dit niet zo
duidelijk. De subsidie aan het Tijdschrift voor Diergenees-
kunde wordt blijmoedig verleend, terwijl de kritiek op de
Algemene Vergadering altijd mild en opbouwend is.
Toch is het Tijdschrift voor Diergeneeskunde, nee, ons Tijd-
schrift voor Diergeneeskunde, waardeloos. Tenminste als men
mag geloven wat hier en daar door collegae en studenten
wordt beweerd.

Welke waarde moet er in dit verband aan het begrip waarde-
loos worden gehecht? Het betekent dikwijls, dat de beoorde-
laar strikt persoonlijk, niet datgene in iets vindt, wat hij erin
hoopt te vinden. Een film^ een boek, een tijdschrift, kan
waardeloos zijn. Het spreekt de kijker, de lezer, niet on-
middellijk aan.

Wanneer men verwacht, dat in ons Tijdschrift vandaag op-
lossingen gegeven worden voor problemen van morgen, dan
is het resultaat inderdaad „waardeloos".
Nu zijn er ten aanzien van de collegae, die het Tijdschrift
krijgen, twee categorieën te onderscheiden n.1. zij, die lezen
en ook artikelen schrijven en zij, die alleen lezen. Er is nog
wel een derde categorie, maar die zal ook dit niet lezen.
Ten aanzien van de mogelijkheid tot publiceren kunnen er
weinig klachten zijn. De meeste aangeboden artikelen worden
geaccepteerd, zij het dan, dat zo nu en dan op verbeteringen
wordt aangedrongen. Men kan wel stellen, dat de Redaktie,
in tegenstelling tot die van andere diergeneeskundige tijd-
schriften, een vrij soepel beleid voert.

Aangezien niet alleen de Redaktie, maar ook de Kon. Ned.
Maatschappij voor Diergeneeskunde meent, dat het Tijdschrift
een positieve bijdrage moet leveren tot het internationaal
verbreiden van ons werk, zal in de toekomst een Engelse
uitgave verschijnen. Slechts die artikelen komen voor deze
uitgave in aanmerking, waarvan de Redaktie meent, dat een
internationale verspreiding gewenst is. Het eerste nummer,
dat in het komende voorjaar zal verschijnen, is inmiddels
samengesteld.

De groep lezers, die tevens publiceert is klein. Minder dan
10% van onze leden komt tot schrijven. Dat is in andere
landen niet beter, men kan het slechts betreuren.
Nu zijn er lezers, die meer vragen van het Tijdschrift. Het
blijkt, dat er hier en daar lacune\'s zijn in de kennis, die men
graag via het Tijdschrift zag opgevuld. De Redaktie tracht
aan dit euvel tegemoet te komen, door steeds weer verzoek-
artikelen over bepaalde onderwerpen te vragen. Ongeveer
de helft van de gevraagde artikelen wordt nooit geschreven,
andere soms na jaren en gelukkig ook een aantal snel.
Vele leden van onze Maatschappij menen of geen tijd te
hebben om een goed overzichtsartikel te schrijven, of niet
voldoende kennis te bezitten om, dit te doen. Tijdgebrek is
een excuus, dat zelden gehanteerd wordt door mensen, die
het druk hebben. Gebrek aan kennis voor het maken van
overzichtsartikelen is ook een weinig steekhoudend excuus.
Het mag dan wel eens moeilijk zijn, maar een ieder die lezen
kan, kan ook de essentie van het gelezene weergeven. Het is
meer een kwestie van volharding dan van kennis. Het is dan
ook geen ongemotiveerde wens van de Redaktie, dat diegenen,
die meer van het Tijdschrift vragen, ook eens in eigen kring
onderzoeken of zij zelf niet datgene kunnen produceren,
waaraan zij zo\'n grote behoefte hebben.
Twee dingen dient men zich echter voor ogen te houden:

a. Een Tijdschrift voor Diergeneeskunde kan nooit de gehele
ontwikkeling van de diergeneeskunde weergeven. Wie veel
wil weten, zal ook elders moeten zoeken.

b. Diegenen, die slechts datgene lezen, wat hen direkt raakt,
dienen te bedenken, dat datgene wat zij niet lezen, ook
diergeneeskunde is en dus voor anderen de moeite waard
kan zijn.

Waardeloos is een negatief begrip.
De diergeneeskunde is van ons en het Tijdschrift ook.
Lees het Tijdschrift en tracht het te verbeteren!
Gaarne wenst de Redaktie alle lezers, op welk gebied in de
diergeneeskunde zij ook werken, een „waardevol" 1968 toe.

Van alle huisdieren verzet het varken zich het sterkst tegen dwangmidde-
len en zelfs tegen elke manipulatie door de mens. Voornamelijk zeugen
en beren zijn soms moeilijk te benaderen en niet zonder gevaar te be-
dwingen. Het is dus van groot belang te beschikken over een Sedativum
dat gemakkelijk toegediend kan worden, goed en vlug werkzaam is en een
grote veiligheidsmarge heeft.

Sedatie bij het varken wordt gewenst bij vervoer en verhokking, bij de
behandeling van opwinding en agressiviteit, in geval van overbelasting
van het hart en voor het verrichten van diagnostische of kleine therapeu-
tische ingrepen. Verder als premedikatie vóór de toediening van een lokaal
anesteticum of bij de inleiding van een algemene anestesie.
Men kan bij het varken sedatie verwekken met psychotrope stoffen zoals
neuroleptica en hypnotica (Muhrer, 1950; Miller, 1964). Uit de
literatuur blijkt evenwel dat de meeste, in de praktijk bij het varken ge-
bruikte neuroleptica, ofwel een onvoldoende sedatie verwekken, ofwel een
— van individu tot individu — sterk verschillend effekt hebben. Dit is
vooral het geval na intramusculaire toediening van fenotiazinederivaten,
zoals chloorpromazine (Ritchie, 1957), trimeprazine (Tavernor,
1960), perfenazine (Westhues, 1961). Daarenboven wordt het „peak-
effect" na intramusculaire toediening van deze stoffen soms pas na meer
dan 1 uur verkregen (Hall, 1966). Een snelle werking waarvan de in-
tensiteit min of meer kan worden voorspeld, kan alleen worden verkregen
na de technisch vaak moeilijk uit te voeren intraveneuze toediening
(Ritchie, 1957; Hibbs, 1958; Broekman, 1959; Dietz, 1959,
Tavernor, 1960; V a u g h a n, 1961). De fenotiazinederivaten hebben
ook nog het bezwaar dat ze bij het varken vaak aanleiding geven tot para-
doxale reakties, zoals motorische agitatie en allotriofagie.
Ook andere psychotrope stoffen werden bij het varken aangewend. Tali-
domide bleek, per os gegeven een goed Sedativum te zijn (M e c k e n-
s toe k, 1959). Dit preparaat werd echter uit de handel genomen. Fency-
clidine wordt als intramusculair toe te dienen Sedativum gebruikt (Ta-
vernor, 1963). Dit preparaat geeft echter wisselende resultaten \'en kan
zelfs bij een normale sederende dosis van 2 mg/kg aanleiding geven tot
excitatie (Perry, 1964).

Tenslotte werd van enkele neuroleptica uit de butyrofenonenreeks de
waarde als sedativimi bij het varken getest (M i 11 c h e 1, 1966). De intra-
musculaire toediening van dehydrobenzperidol in een dosis van 0.1 tot
0.4 mg/kg leidde tot een toestand van uitgesproken sedatie, die nochtans
gepaard ging met een lichte vasokonstrictie.

Voortgaande op deze resultaten werd in onze laboratoria een uitgebreid
screening-programma uitgevoerd met de bedoeling een intramusculair toe
te dienen Sedativum voor varkens te ontwikkelen. Een 150-tal „type"-
verbindingen werd onderzocht die, zoals dehydrobenzperidol, behoren
tot de neuroleptica uit de butyrofenonenreeks. Tijdens dit onderzoek bleek
R 1929 het beste te voldoen aan de eisen die in de praktijk kunnen worden
gesteld aan een neurolepticum. Dit preparaat bleek goed, vlug en regel-
matig werkzaam te zijn en een voldoende grote veiligheidsmarge te heb-
ben.

Een meer diepgaand onderzoek van R 1929 werd toen ondernomen, waarbij
dit preparaat zowel tijdens het algemeen farmakologisch onderzoek als bij
de beoordeling van de neuroleptische en farmakologische aktiviteit bij het
varken werd vergeleken met een fenotiazine-derivaat. Hiervoor werd
propionyl-promazine gekozen, een preparaat dat veelvuldig als Sedativum
bij het varken wordt gebruikt.

R 1929 is een smaakloos, amorf of kristalvormig poeder, goed oplosbaar in
verdunde oplossingen van organische zuren met een smeltpunt van ongeveer
90° en heeft de volgende scheikundige struktuur:

4\'-fluoro-4-[4- (2-pyridyl) -1 -piperazinylj-butyrofenon
G19H22F N3O mW = 327.39

De algemene farmakologie van R 1929 werd door Niemegeers en
medewerkers onderzocht (1966). Hieruit bleek dat R 1929 een sterk werk-
zaam neurolepticum is met uitgesproken sederende eigenschappen bij ver-
schillende diersoorten.

Muizen, ingespoten met lage doses van R 1929 (0.31 mg/kg s.c.) vertonen
een duidelijke katalepsie gedurende ongeveer 90 minuten.
Wanneer men deze dieren op een warme plaat zet (55° C), wordt de
reaktietijd van de typische likreflex verlengd. Signifikante effekten worden
in deze proefopstelling verkregen met een dosis van 0.80 mg/kg s.c. (ED50).
Onder identieke experimentele omstandigheden is propionyl-promazine 3
maal minder werkzaam (ED50 2.4 mg/kg).

Zoals voor alle typische neuroleptica bestaat er tussen R 1929 en barbitu-
raten een onderlinge potentialisatie. Het verlies van de oprichtingsreflex bij
de muis wordt op deze gekombineerde wijze verkregen met een dosis die
17 maal lager ligt (0.4 mg R 1929/kg s.c.) dan wanneer R 1929 alleen
wordt toegediend (7 mg/kg s.c.). Een overeenkomstig maar minder uitge-
sproken effekt wordt verkregen met propionyl-promazine, waarbij de pen-
tobarbital-potentialisatie slechts een faktor 5 bedraagt.
Een dosis van 0.63 mg/kg of meer s.c. onderdrukt de voorwaardelijke
reflexen bij de rat terwijl het voederverbruik geremd wordt vanaf een dosis
van 2.5 mg/kg s.c. De GNS-stimulerende effekten van amfetamine en apo-
morfine worden door de meeste neuroleptica geantagoniseerd; de door

amfetamine en apomorfine geïnduceerde agitatie wordt bij de rat door
R 1929 onderdrukt met een dosis van 0.31 mg/kg s.c. De overeenkomstige
cijfers verkregen in identieke experimentele omstandigheden voor propionyl-
promazine zijn respektievelijk 0.08 mg/kg s.c. (anti-agitatie amfetamine) en
2.5 mg/kg s.c. (anti-agitatie apomorfine). R 1929 is, vergeleken met pro-
pionyl-promazine, een meer specifieke antagonist van de door tryptamine
veroorzaakte convulsies bij de rat en is in dit opzicht 5 maal meer werk-
zaam. Eveneens bij de rat vertoont R 1929 een uitgesproken anti-shock-
aktiviteit. Een dosis van 0.04 mg/kg s.c. is in deze proefopstelling signifikant
werkzaam, terwijl de laagst signifikant werkzame dosis van propionyl-pro-
mazine 2.5 mg/kg s.c. bedraagt. Ten slotte heeft R 1929 bij de rat een uit-
gesproken anti-adrenaline werking (ED50 0.47 mg/kg s.c.). In deze proef-
opstelling zijn de adrenolytische eigenschappen van propionyl-promazine
20 maal meer uitgesproken (ED50 0.025 mg/kg s.c.).
Bij de hond worden duidelijke neuroleptische effekten zoals catatonie en
prostratie waargenomen met 5 mg/kg R 1929 en meer. Met lagere doses
zijn de honden rustig en gesedeerd. Zowel R 1929 als propionyl-promazine
vertonen een duidelijke anti-emetische aktiviteit bij de hond en beide ver-
bindingen zijn in dit opzicht even werkzaam (1 mg/kg s.c.). Nochtans is
propionyl-promazine in deze proefopstelling langer werkzaam.

De akute toxiciteit van R 1929 en van propionyl-promazine werden bij
verschillende diersoorten vergeleken en weergegeven in onderstaande
tabel.

Hieruit blijkt dat, onafhankelijk van de toedieningswijze, R 1929 bij ver-
schillende diersoorten zeer weinig toxisch is en een grote veiligheidsmarge
bezit.

Farmakologische eigenschappen van R 1929 bij het varken
Invloed op het cardiovasculaire systeem

De invloed van intramusculair toegediend R 1929 op het cardiovasculair
systeem werd nagegaan bij het dwergvarken, en vergeleken met de werking
van intramusculair toegediende Ringer-oplossing.

Hiertoe werd de volgende metode gebruikt. Dwergvarkens werden ge-
anesteseerd met intraveneus toegediende barbituraten, na premedikatie
met 2 mg/kg R 1929 i.m. Na intubatie en kunstmatige beademing via een
Bird-Mark-8-respirator werd de borstkas links geopend tussen de 3e en 4e

rib. De aorta ascendens werd vrij geprepareerd van het omliggende weefsel
en van de pulmonaire arterie, waarna een elektromagnetische „flow-
sensor" (Schaper et al, 1965) om de aorta werd gebracht. De stekker
van de „flow-sensor"-kabel werd lateraal van de ruggegraat en caudaal van
het scapulum in de huid gefixeerd. Na het herstel, ongeveer 1 week na de
implantatie, konden de volgende parameters worden opgenomen en gemeten
(Geiversen Schaper, 1965): hartfrekwentie, hartminutenvolume en
stromingssnelheid van het slagvolume in de aorta ascendens.
R 1929 werd toegediend aan het niet geanesteseerde dier, dat tijdens de
duur van het experiment in een kooi werd gehouden waarin het kon zitten,
staan en liggen maar niet ronddraaien. De procentuele afwijking der opge-
nomen waarden na toediening van Ringer-oplossing of van 2.5, 5 en 10
mg R 1929 per kg zijn grafisch voorgesteld in figuur 1.

Invloed van R 1929 op hartminutenvolume, stromingssnelheid van het slagvolume
(aorta ascendens) en hartfrekwentie.

Na de intramusculaire toediening van Ringer-oplossing is de opwinding,
veroorzaakt door de manipulatie bij de injektie merkbaar aan de licht
verhoogde hartfrekwentie. De schommelingen van het hartminutenvolume
en van de stromingssnelheid van het slagvolume in de aorta ascendens
blijven binnen een normaal optredende spreiding.

De sedatie na 2.5 en 5 mg R 1929 per kg, die klinisch reeds na 10 minuten
zeer uitgesproken is, komt vooral tot uiting in de verminderde hartfre-
kwentie. Deze daalt gedurende verschillende uren tot op 60 k 70% van de
uitgangsfrekwentie. Tijdens deze periode van sedatie wordt met 5 mg/kg
een verhoogde stromingssnelheid van het slagvolume geregistreerd, wat op
een positieve inotrope werking van R 1929 op de hartspier zou kunnen
wijzen. De lichte vermindering van het hartminutenvolume hangt samen
met de verminderde hartfrekwentie.

De intramusculaire inspuiting van 10 mg R 1929 per kg verwekt een
minder uitgesproken daling van de hartfrekwentie. De stromingssnelheid
van het slagvolume is nog meer verhoogd en duidt opnieuw in de richting
van een positief inotrope werking. De onregelmatigheid in hartsdebiet en
-frekwentie kunnen te wijten zijn aan motorische onrust, die bij het dwerg-
varken aan deze dosis in lichte mate en intermitterend werd waargenomen.

De invloed van intramusculair toegediend R 1929 op de rectale tempera-
tuur werd nagegaan bij 24 jonge inlandse varkens van 20 k 30 kg. Zoals
blijkt uit tabel 1 is de maximale temperatuurdaling bij 2 en 3 mg/kg ge-
middeld 0.9° C na 2 a 3 uur en bij 4 en 5 mg/kg 1.2° C na 2 uur.

In drie reeksen van experimenten werd de neuroleptische aktiviteit van
R 1929 bij het varken vergeleken met die van propionylrpromazine. Dit
onderzoek werd uitsluitend op inlandse varken? verricht (landvarken,
piétrain, gekruist ras). Een moeilijkheid bij het laboratoriumonderzoek was
het opstellen van goede criteria van werking. Hierin werd een vrij subjek-
tieve keuze gedaan, die echter gedurende het verloop van het onderzoek
aanvaardbaar bleek te zijn.

De waargenomen graad van sedatie werd op de volgende wijze „gescoord":
0: onveranderd gedragspatroon, geen sederend effekt;
1: lichte graad van sedatie, waarbij het dier gemakkelijk kan worden

benaderd en geen opwinding meer vertoont;
2: meer uitgesproken sedatie, waarbij het mogelijk is het dier te mani-
puleren zonder dat afweerreakties optreden;
3: sterke graad van psycho-motorische sedatie, waarbij het dier totaal
onverschillig is voor de buitenwereld en niet meer reageert op schrik-
prikkels, zowel visuele (wuiven met doek voor de ogen) als auditieve
(klappen in de handen).
In een eerste experiment werden 24 jonge en gezonde varkens van 20 tot
35 kg willekeuring verdeeld in zes groepen van vier dieren en intramuculair
in de bil hetzij met propionyl-promazine, hetzij met R 1929 ingespoten. Op
grond van de literatuur werd een dosis van 0.63 of 1.25 mg/kg propionyl-
promazine toegediend (Bolz, 1961; Westhues, 1961; C e r n e, 1965).
Eigen preliminair onderzoek toonde aan dat hogere doses van 2.5 mg/kg
propionyl-promazine in 3/3 gevallen leidde tot duidelijke paradoxe effekten,
waarbij perioden van sedatie afwisselden met perioden van sterke opwin-
ding. R 1929, dat tijdens het preliminair onderzoek eveneens in een dosis
van 2.5 mg/kg werd toegediend en geen paradoxe effekten veroorzaakte
in 3/3 gevallen, werd nu ingespoten in een dosis van 5 of 10 mg/kg. Aan
twee dieren werd fysiologische zoutoplossing toegediend.
Alle dieren bevonden zich in afzonderlijke kooien. Gedurende 8 uren na
de injektie werden de dieren geobserveerd en op regelmatige tijdstippen
gemanipuleerd. De graad van sedatie werd beoordeeld door twee waar-
nemers die niet op de hoogte waren van het ingespoten preparaat. De
gemiddelde „scores" van deze beide waarnemers staan vermeld in tabel
2 en 3.

Zoals blijkt uit deze tabellen en ook uit figuur 2 treedt de sedatie na
intramusculaire toediening van R 1929 regelmatiger en vlugger op dan na
intramusculaire toediening van propionyl-promazine. Bij 3 dieren, behan-
deld met 0.63 mg propionyl-promazine per kg, en bij 1 dier, behandeld met
1.25 mg propionyl-promazine per kg kon geen enkel sederend effekt worden
waargenomen. Alle met R 1929 behandelde dieren vertoonden een graad
van sedatie die door beide waarnemers kon worden „gescoord". In elke
groep van vier dieren was daarenboven gedurende de eerste vier uren de
sedatie duidelijk meer uitgesproken bij de twee met R 1929 behandelde
dieren en deze graad van sedatie was signifikant hoger ( P < 0.016) dan
na propionyl-promazine. Paradoxale effekten werden waargenomen na
toediening van propionyl-promazine (0.63 mg/kg: 1/6 en 1.25 mg/kg: 2/6).
Geen neveneffekten werden waargenomen met 5 mg R 1929 per kg. Met
10 mg/kg werd bij één dier een versnelde ademhaling gezien en bij een
ander dier salivatie.

In een tweede experiment werden 24 jonge en gezonde varkens van 15
tot 30 kg willekeurig verdeeld in 12 groepen van 2 dieren, waarvan aan
het ene dier precies 1 mg propionyl-promazine per kg (oplossing 10 mg/ml)
intramusculair werd toegediend (Westhues, 1961) en aan het andere
2.5 mg R 1929 per kg (oplossing 50 mg/ml), eveneens intramusculair. Op
dezelfde wijze als in het eerste experiment werd de graad van sedatie „ge-
scoord" (figuur 3 en tabel 4).

Sedatie bij het varken door R 1929 (5-10 mg/kg i.m.), vergeleken met
propionyl-promazine (0.63 - 1.25 mgjkg). i.m.

Sedatie bij het varken door R 1929, vergeleken met propionyl-promazine:
totale „score" der sedatie per dier na observatie gedurende 8 uren.

Gemiddelde „score" der sedatie bij 6 varkens na toediening van R 1929 (5-10 mg kg)
of propionyl-promazine (0.63-1.25 mg kg).

Alle met R 1929 behandelde dieren waren vlugger en beter gesedeerd
( p < 0.001). De graad van sedatie ontstaan met 2.5 mg/kg was daaren-
boven vergelijkbaar in duur en in intensiteit met die ontstaan met 5 mg/kg
in het eerste experiment (fig. 2). Opnieuw werden na propionyl-promazine
paradoxe effekten zoals motorische onrust, opwinding, allotriofagie waar-
genomen (4/12).

Gemiddelde „score" der sedatie bij 12 varkens na toediening van R 1929 (2.5 mg kg)
of propionylpromazine (1 mg kg).

Onafhankelijk van de dosis zet de werking in na 3 ä 4 minuten. Na intra-
musculaire toediening van 2.5 mg/kg vertonen de dieren zeer vlug een
lichte ataxie van de achterhand, waarbij neiging bestaat om te gaan neer-
liggen in costostemale decubitus. De dieren kunnen echter gemakkelijk
worden opgejaagd en voortgedreven. De graad van sedatie blijft van 15
tot 90 a 120 minuten na de injektie praktisch gelijk. Vanaf 2 uur na de
injektie vermindert de graad van sedatie geleidelijk om na 6 ä 8 uren niet
meer waarneembaar te zijn.

Sedatie bij het varken door R 1929 (2.5 mgjkg i.m.), vergeleken met
propionyl promazine (1 mgjkg i.m.).

Met 5 mg/kg wordt een meer uitgesproken sedatie waargenomen. In enkele
gevallen treedt salivatie op en een versnelde ademhaling. Zowel de induktie
als de herstelperiode verlopen echter zonder paradoxale effekten.
Met 10 mg/kg is de ataxie sterker uitgesproken en liggen de dieren neer
op de flank. Met 20 mg/kg wordt een enkele paradoxe reaktie (allotrio-
fagie) waargenomen tijdens de herstelperiode. Met 40 mg/kg liggen de
dieren neer met een versnelde, onregelmatige ademhaling en sterke salivatie.
Het hartritme blijft onveranderd terwijl de temperatuur daalt tot 37° C.
Tijdens het herstel wordt een enkele paradoxe reakde waargenomen (allo-
triofagie). De letale dosis ligt hoger dan 40 mg/kg intramusculair.

In een laatste experiment werd de waarde van R 1929 als Sedativum bij
het varken in praktijkomstandigheden getest door 29 dierenartsen-practici
op een totaal van 2547 dieren. Deze dieren behoorden tot verschillende
Belgische rassen (veredeld landvarken, piétrain, kruisingsprodukten van
beiden) en waren van verschillend geslacht en gewicht (15 ä 300 kg).
R 1929 werd intramusculair in de bil ingespoten. Op welke wijze de
resultaten werden verzameld en bestudeerd is elders gepubliceerd
(Symoens en Marsboom, 1967).

Uit dit experiment bleek dat R 1929 in praktijkomstandigheden een goed
Sedativum is bij het varken. De gebruikte koncentrade, het ras, geslacht
en individu bleken geen invloed te hebben op het resultaat. R 1929 bleek
steeds vlug, regelmatig en goed werkzaam te zijn met een gunstige ver-
houding tussen de terapeutische en toxische dosis.

Bij opwinding, onrust, overbelasting van het hart en spierdystrofie kon
een nuttige sedatie reeds worden bereikt vanaf 0.5 mg/%. Naarmate de
dosering wordt verhoogd, wordt de sedatie dieper en langduriger. Optimale
resultaten werden verkregen met doses van 1 ä 2 mg/kg. Met dergelijke
doses werden onrustige zeugen tijdens de partus gesedeerd, waarbij het
partusmechanisme niet stil viel. In geval van overbelasting van het hart of
spierdystrofie werden de dieren snel rustig en overleefden in vele gevallen
tegen de verwachting in.

Bij het voorkomen of behandelen van agressiviteit bij vechten, niet aan-
vaarden van biggen door de zeug, samenbrengen van verschillende nesten
en bijten werd met 1.5 ä 2.5 mg/kg in nagenoeg alle gevallen een afdoend
en definitief resultaat bereikt met één enkele injektie. Bij lagere, zowel als
bij hogere doses, traden recidieven op.

Een knock-down effekt voor diagnostisch onderzoek, bloedafname en kleine
terapeutische ingrepen kan worden bereikt met hogere doses R 1929. Bij
5 en 10 mg/kg is dit effekt optimaal tussen 1/2 en 1 uur na de injektie.

Het neurolepticum R 1929 is bij het varken een uitstekend intramusculair
toe te dienen Sedativum. Een dosis van 1 mg/kg is regelmatig, vlug en
goed werkzaam bij het verwekken van sedatie, terwijl 2 mg/kg vereist zijn
bij de behandeling van agressiviteit. Dit preparaat bezit een grote veilig-
heidsmarge en bij terapeutische doses heeft het geen nadelige invloed op
temperatuur en circulatie. Paradoxe effekten worden bij deze terapeutische
doses niet waargenomen.

Praktijkervaring met 2.500 dieren, behandeld door 29 practici, bevestigden
de laboratoriumbevindingen.

The neuroleptic R 1929 is a sedative which may be readily administered by intra-
muscular route in pigs. A dose of 1 mg/kg. is constantly and rapidly effective in
producing sedation, 2 mg/kg. being required in treating aggressiveness. This agent
has a satisfactory safety margin and administration of therapeutical doses does not
have an adverse effect cm the temperature and circulation. Paradoxical effects are not
observed when these therapeutical doses are given.

The laboratory findings were verified by field experience in 2,500 animals treated by
twenty-nine practitioners.

Chez le porc le neuroleptique R 1929 est un sédatif excellent à administrer de façon
intramusculaire. Une dose de 1 mg/kg a une action régulière, rapide et bonne pour
obtenir une sédation, tandis qu\'il faudra 2 mg/kg pour le traitement d\'agressivité.
Cette préparation possède une bonne marge de sécurité et, administrée en doses
thérapeutiques, elle n\'a pas d\'influence défavorable sur la température et la circu-
lation. En administrant ces doses thérapeutiques on n\'a pas observé d\'effets paradoxes.
Les expériences de la pratique avec 2500 animaux, traités par 29 vétérinaires
praticiens, ont confirmé les expériences de laboratoire.

Das Neuroleptikum R 1929 ist beim Schwein ein ausgezeichnetes intramuskulär zu
verabreichendes Sedativum. Eine Dosis von 1 mg/kg is zur Erzeugung einer Sedation
regelmässig, schnell und gut wirksam, während 2 mg/kg zur Behandlung von
Aggressivität nötig ist. Dieses Präparat besitzt eine gute Sicherheitsmarge und hat
bei therapeutischen Dosen keinen nachteiligen Einfluss auf Temperatur und Zir-
kulation. Paradoxe Effekte wurden bei diesen therapeutischen Dosen nicht wahr-
genommen.

Praxiserfahrung mit 2500 Tieren, behandelt durch 29 Praktiker, bestätigten die
Laboratoriumsbefunde.

El neuroleptico R 1929 es en el cerdo un sedativo excelente cuando se injecte intra-
muscular. Una dosificacion de 1 mg/kilogramo peso vivo es para la sedacion, regular,
rapido y bien eficaz, mientras 2 mg/kilogramo peso vivo es requisito para el trata-
miento de la agresividad. Esto compuesto tiene una excelente tolerancia y en dosifi-
caciones terapeuticas no tiene una influencia desventajosa sobre la temperatura y la
circulacicm. No se observe efectos paradoxales en dosificaciones terapeuticas.
Experiencias en la practica con 2500 animales tratados por 29 practicantes confirman
los resultados del laboratorio.

Bolz, W.: Allgemeine Narkose beim Tier. F. Enke Verlag, Stuttgart (1961).
Brockmann: Die Behandlung bösartiger Mutterschweine mit Combelen. Vet.

Med. Nachr., 1, 31, (1959).
Gerne, F. ; Die Anwendung von Combelen in Schweine-Grossbetrieben. Vet. Med.

Nachr., 4, 250, (1965).
D i e t z, O. : Modem narcosis in horses, cattle and swine. J. South Afr. vet. med.

Ass., 30, 315, (1959).
G e i v e r s, F. und S c h a p e r, W. : Ein neues transistorisiertes Elektromagnetische
Flowmeter nach dem „Square-Wave" Prinzip. Z. Kreislaufforsch., 12, 1189,
(1965).

Hall, L. W.: Veterinary Anaesthesia and Analgesia. Baillière, Tindali, Cassell
London.

Marsboom, R., Verstraete, A., Thienpont, D. and Mattheeuws,
D.: The use of haloanisone and phentanyl for neuroleptanalgesia in dogs. Brit. Vet.
J., 120, 466, (1964).

Meckenstock, E.: Beitrag zur Therapie der Laktationspsychosen des Mutter-
schweines. Tierärztl. Umschau, 14, 385, (1959).

M i 11 e r, A. E. and Gudmundron, J.: Use of thiamyl 1 sodium in mature swine.
Can. Vet. ]., 5, 217, (1964).

M i 11 c h e 11, B.: Sedation of the Pig. Clinical Use of Neuroleptic Agents. Vet. Rec.,
78, 651, (1966).

Muhrer, M. E.: Restraint of Swine with Pentothal Sodium, J. Am. vet. med. Ass.,
117, 293, (1950).

Perry, J. S.: Small Animal Anesthesia B.S.A.V.A. and U.F.A.W. Symposium on
Small Animal Anaesthesia Ed. O. Graham-Jones Pergammon Press Ltd., Oxford.
(1964).

Schaper, W. etal: Konstruktion und Eigenschaften Never Messköpfe zur dektro-
magnetischen Registrierung der Blutströmung. Pflügers Arch. ges. Physiol., 283,
242, (1965).

Tavernor, W. D.: A study of the effect of Phencyclidine in the Pig. Vet. Rec.,
75, 1377, (1963).

Tavernor, W. D.: Clinical observations on the Use of Trimeprazine Tartrate as
a Sedative and Premedicant in Horses, Cattle, Pigs and Dogs. Vet. Rec., 72, 317,
(1960).

Verstraete, A., Marsboom, R. en Mattheeuws, D.: Ervaringen met
haloanisone (R 2028) als narcose adjuvans bij honden. VI. Dierg. Tijdschr., 31,
81, (1962).

W e s t h u e s, M. und F r i t s c h, R.: Die Narkose der Tiere II. Paul Parey Berlin,
1961.

H y d e n working with poly-ethylene glycol (PEG) in discrete doses to
measure volume of and flow through the rumen remarks: „In some cases
the usefulness of PEG as a reference substance is increased significantly,
if the concentration is maintained at a constant level during an exper-
iment" (Hyd6n, 1961).

A constant concentration will be reached only if the flow through the
rumen does not vary. Variation in flow will be reflected of course in the
concentration of a continuously infused marker. In the following some of
the results obtained by this approach will be described.

Two cows fitted with rumen fistulae were used for these experiments.
The dry cow Clara weighed about 570 kg, she consumed 11 kg of good
quality hay. The cow Witschoft produced during the first experiment ±
4.5 kg milk on a ration of 8 kg hay and 3 kg concentrates per day. In the
following experiments she was dry and consumed 11 kg hay, her liveweight
was about 575 kg. The animals were fed at 7 a.m. and 4.45 p.m. with half
their ration.

In eight experiments, PEG solutions were used for continuous infusion. At
first these solutions had a rather high concentration because the plunger
pump used (Lewa type HKl, Herbert Ott, Leonberg b. Stuttgart) had
a small capacity. After the first three experiments greater amounts of
more diluted solutions were infused with a roller-pump (Watson-Marlow
type MHRE, Marlow, Buckinghamshire). The marker reached the rumen
of the experimental animals by way of a plastic tube introduced through
a rubber stopper in their fisttila.

In the seventh experiment the solution used contained besides PEG, radio-
active chromium complexed with EDTA (siCr EDTA) (Downes and
McDonald, 1964).

At the beginning of an experiment a primer dose of 50 g PEG in about
2 litres of water was introduced into the rumen, then the pumping of the
PEG solution was started. The composition of these solutions and the
amounts pimiped are stated in table 1. In the seventh experiment the
primer dose contained besides PEG about 0.4 mC siCr EDTA.

1 Dr. J. H. Aafjes; present address: Worcester Foundation for Experimental
Biology. Physiology of Reproduction. Shrewsbury, Massachusetts, U.S.A.

2 J. K. Nijhof; Laboratory of Animal Physiology, Agricultural University, Haarweg
10, Wageningen, the Netherlands.

Samples of rumen fluid were obtained from the ventral rumen sack. Two
times half a litre were siphoned off separately, without suction. From
each of these amounts a sub-sample of ± 50 ml for the determinations,
was obtained. The remaining fluid was reintroduced into the rumen. A
third sample for CO2 determination was received under liquid paraffine.
During the last two experiments, samples were no longer collected in
duplicate. For the analysis of the siCr EDTA radioactivity, a sample of
100 ml was taken.

PEG-concentrations were measured as described by Hyden (1955).
Sodium and potassium were determined by flamephotometry. Ammonia
determinations were made using the method of Gonway-Lips. Total
CO2 was determined with the apparatus of van S1 y k e. For the
estimation of chloride a potentiometric titration with silvernitrate was
used, for phosphate determinations the methods described by S c h e e 1
(Rameau and ten Have, 1951).

Magnesium and calcium were determined with an atomic absorption
spectrophotometer (Techtron model AA-100) as described by David
(1960) and Willis (1960) respectively. Volatile fatty acids (VFA)
were estimated with the help of a gaschromatograph (Becker, Delft) as
described by Aaf jes (1965). The samples containing siCr EDTA were
counted (10.000 counts) with a one canal spectrometer (Philips) and a
well-type 4x4 inch NaJ crystal (Quarz and Silice) with a capacity of
100 ml.¹)

The sampling in duplicate of the rumen fluid was intended to give infor-
mation about the distribution of the infused marker at the point where the
samples were obtained. In most instances the concentrations in the
duplicate samples showed a close agreement. From 120 duplicate analyses
it was found that the sample standard error of the mean of a duplicate
determination was 0.03 g;/l PEG, with the marker concentration varying
from 0.10-4.00 g/1.

In the experiments performed, the amount of marker infused per hour
was not always the same, the concentrations reached in the rumen fluid
were therefore variable. Comparison of the different experiments is
possible however if the amount of marker infused is divided by the con-
centration found. This quantity is considered to be the flow. In fact it is
the amount of fluid with which the amount of marker infused must be
diluted to give the concentration obtained.

The 52 estimates of this flow through the rumen of Clara, as obtained
during the first four experiments with her, are given in the form of a
histogram in fig. 1. The samples on which this histogram is based were
mostly collected during the daytime, with intervals of at least one hour.

1 We are very grateful that the Institute for atomic Sciences in Agriculture placed
this counter at our disposal.

Flow through the rumen, and concentrations of some constituents of rumen
fluid, of Witschoft (Exp. 7)*

75.3±1.4 19.9±0.4 0.9±0.1 10.7 0.3 1.0±0.1 1.2±0.1 118.9±1
*) All dates given are the means of 32 determinations evenly spaced over 96 ho

Flow through the rumen, and concentrations of some constituents of rumen
fluid of Witschoft, estimated on the first and fourth day of exp. 7, and the
eighth and ninth day of exp. 8.*

Means of 11 samples, taken during two days, with the sample standard error (of
the mean).

Flow through the rumen, and concentrations of some constituents of rumen
fluid, of Clara (Exp. 5)*

Flow through the rumen, and concentrations of some constituents of rumen
fluid, of Witschoft (Exp. 7)*

The mean of these determinations is 10.4 1/hr estimated standard deviation
1.2 1/hr. From these figures it is clear that there are rather great differen-
ces in flow. These differences in flow can not be explained by an uneven
distribution of the marker at the point of sampling, because the inaccuracy
in the determination of the marker concentration of 0.03 g/1 given above,
corresponds with a flow variation of 0.3 1/hr.

The results obtained in the sixth experiment are given in graphical form
in fig. 2. After the first day of this experiment Clara got a rumen atonia
from unknown origin and she refused her feed. From the graph it can be
seen that the flow through the rumen had diminished to about 3 1/h.
In normal animals the flow through the rumen as measured in the
described manner may be influenced by feeding. This is illustrated by fig. 3
were the flow through the rumen of Witschoft during the first experiment
with her (exp. 4) is depicted. In this animal the flow shows large
variations, with low amounts during and shortly after feeding. To get a
more reliable information about the mean flow is was therefore considered
necessary to collect samples with regular intervals of time during at least
24 hours. With both cows this was done.

From Clara during 2 x 24 hours (experiment 5) and from Witschoft
during 4 x 24 hours (experiment 7) every 3 hours samples were obtained.
In these samples besides PEG also VFA, Na, K, Ca, Mg, NHg, CI, HPO4,
and CO2 were determined.

In the case of Witschoft, the solution infused contained besides PEG,
5iCr EDTA. The mean of the flow as measured on the eight collection
times with these two markers is given in fig. 4. Both markers give com-
parable results but now the greatest flow is seen after feeding at 7 a.m.
and 4.45 p.m.

In table 2 the mean of the concentrations of the different substances
determined in the rumen fluid samples of Clara are given together with
the mean flow. In the course of this experiment eleven samples of saliva
were collected with sponges as described by Dobson, Kay and
McDonald (1960). The differences in the composition of these saliva
samples obtained at times that rumen samples were taken, appeared to be
small. The mean composition of these samples are therefore thought repre-
sentative for the whole period of the experiment, they are given in table 3.
In table 4 the results obtained from rumen samples of Witschoft art
given. During the four days of this experiment the flow as measured
appeared to diminish (fig. 5). Moreover the differences in flow in the
course of the day became less pronounced. The cause for these irregul-
arities was not clear.

To study this in somewhat more detail a new experiment with Witschoft
was started a week after the last described experiment was ended. This
lasted nine days and only the PEG marker was infused. During this time
samples were collected only at 8.30 a.m., 11.30 a.m., 2.30 p.m. and 5.30
p.m. The results obtained (fig. 5) showed that the mean flow was 9.3 ±
0.24 1/h, significantly lower than in the foregoing experiment (p < 0.001).
The VFA and other ion concentrations were however comparable (table
5).

This leads to the conclusion that these differences in flow are not reflected
in concentration differences, which throws some doubt on the reliability
of the flow determinations.

With the method as described, only flow can be measured. If however the
infusion is continued without marker, the diminution of the marker
concentration together with the already determined flow can be used to
estimate the volume of the rumen. This was done in the second, the third
and the fourth experiment. From the mean of the concentration decrease
of the marker in 8 samples collected at hourly intervals after the admin-
istration of the marker was stopped, it was found that the amount of fluid
in the rumen of Clara was 74 and 83 1 in the second and third experiment
respectively. For the rumen volume of Witschoft 57 1 was found in this
way.

A further point of interest in connection with the method of continuous
infusion of a marker to measure flow is, whether the amount of fluid used
for the infusion has an influence on this flow. It was thought that the
drinking behaviour of the animal could give some information about this
question. The amount of water consumed by Witschoft was therefore
measured before and during the last two experiments with her. The results
obtained are given in fig. 6. From this figure it can be seen that
the amount of water drunk during the infusion of the marker is much
lower than before. The amount of fluid infused is however not wholly
compensated by this decrease in the amount of water consumed. It is
estimated that as a consequence of the infusion of the marker, the flow
through the rumen has increased with about 5—10 1/day.

Measurement of flow through the rumen by continuous infusion of a
marker can only be reliable if the marker is evenly distributed in the
rumen fluid or a representative sample of the whole rumen content can
be obtained. Evidently an even distribution will be attained only
approximately. If however marker is transported to the abomasum before
it is mixed, it will never be detected at the point of sampling. Than the
marker concentration will be too low and consequently the flow estimate
too high. If mixing is fast in comparison with the disappearance of marker
to the abomasum this bias will not be grave.

From the last two experiments with Witschoft it is clear however that
sometimes considerable differences in flow are found. Most probably these
differences are a consequence of the bias just discussed.
That these differences in flow are real physiological variations seems
improbable because:

1. the animal consumed the same amount of hay every day and
although the amount of water drunk was somewhat less in the last
— compared with the forelast — experiment, the difference was
certainly not big enough to cause a flow decrease of 2.2 1 per hour;

2. the concentrations of VFA were if anything lower in the last
experiment. Accepting an equal production of these acids during
both experiments this would lead just to an opposite higher con-
centration of VFA, if the transporting flow diminished.

as described is the fact that the differences in the concentration of sodium,
chloride and phosphate in saliva and rumen fluid of Clara are so great.
If it is accepted that the concentrations of these ions are only slightly
influenced by the minerals of the feed, than the lower concentrations of
these ions in the rumen fluid compared with the saliva must be caused
by the admixture of the water which was pumped into the rumen plus the
water drunk by the animal. This amount of water was 43 1/day. If this
causes a decrease of about 25% in the mineral concentration of the saliva,
this must mean that the flow can be only about 4 x 43 1 = 172 1/day.
Much lower than the flow of 24 x 11.2 1 = ± 270 1/day estimated by
the marker method.

The conclusion reached is therefore, that measurement of flow by continu-
ous infusion of a marker as performed gives inconsistent results, with
most probably an overestimate of flow. This same reserve does apply to
the volume estimates. It may be assumed that flow determinations by
introduction of discrete doses of marker into he rumen suffer from the
same defect. A correction for this defect has not yet been found.

Flow through the rumen of Witschoft. At the times indicated by the arrows the
animal was fed half or her ration of 8 kg hay and 3 kg concentrates.

Flow through the rumen of Witschoft measured with two markers. Each point is the
mean of four determinations on four consecutive days.

Door de introductie van de Bykanula is
er een grote vooruitgang bij de behande-
ling van tepelverwondingen bereikt.
De Bykanula wordt toegepast bij kneu-
zingen van het tepelkanaal en de speen,
ontstekingen aan en om het tepelkanaal,
de wand van de cysterne en de tepel-
wand en bij al of niet perforerende won-
den in de tepel, die voor hechting in
aanmerking konnen.

De Bykanula is een combinatie van melk-
naald en tepelstift, vervaardigd van een
zeer buigzaam plastic, dat onder invloed
van de lichaamswarmte van de koe nog
soepeler wordt. Hierdoor wordt een rustig
verloop van de wondgenezing gewaar-
borgd.

De Bykanula bevat neomycine en baci-
tracine In een zalfbasis. De combinatie
van deze antibiotica is actief tegen patho-
gene grann-positieve en gram-negatieve
bacteriën, waardoor ook de kans op in-
fectie nninimaal wordt. Resistentie komt
zelden voor.

Door de bijzondere vorm is verlies van
de Bykanula praktisch uitgesloten. Na
verwijdering van het afsluitdopje kan de
melk afvloeien. De Bykanula tepelstift
heeft een glad oppervlak en is in vaseline
ingebed. Hierdoor is hij gemakkelijk en
zonder beschadiging van het tepelweef-
sel in te brengen. Vergroeiing van de
tepel of het slotgat hoeft men niet te
vrezen.

Kort model dik in metalen kokera5stuks.
Kort nnodel dun In metalen koker a 5 stuks.
Lang model in metalen koker a 5 stuks.

Covexin is een polyvalent vaccin, dat
bescherming geeft tegen de in Nederland
voorkomende Clostridium infecties, zoals
Clostridium welchli type B, C en D, Clostri-
dium septicum, Clostridium chauvaei, Clos-
tridium oedemateus en Clostridium tetani.

Ooien en rammen, die in het Covexin-
systeem vi/orden opgenomen krijgen 2 in-
jecties: één van 5 ml, welke na minstens
6 vi\'eken gevolgd moet worden door een
tweede injectie van 2 ml. Bij ooien dient
deze tweede injectie ± 14 dagen voor
het aflammeren gegeven te worden.
Door deze eerste twee entingen zijn de
schapen immuun geworden. Deze immuni-
teit wordt onderhouden door de dieren in
de herfst en in het voorjaar (bij ooien
twee weken voor het aflammeren) met
2 cc Covexin te enten.

Lammeren, die uit beschermde ooien ge-
boren worden, zijn voor de eerste 12-16
weken van hun leven beschermd. De lam-
meren. die voor de fokkerij worden aan-
gehouden krijgen een eerste injectie van
5 cc op een leeftijd van 10-12 weken, ge-
volgd door een tweede injectie van 2 cc
na minstens 6 weken. Verder 2 x per jaar
een injectie van 2 cc met het hele koppel.
Lammeren geboren uit onbeschermde
ooien worden in het Covexin-systeem
opgenomen met een injectie van 5 cc op
een leeftijd van 2 weken. De tweede in-
jectie (2 cc) moet minstens 6 weken later
worden toegediend. Verder in de herfst
en het voorjaar een Injectie van 2 cc met
het koppel.

Vorig jaar werd voor renpaarden en dra-
vers de enting tegen influenza verplicht
gesteld. De meeste paarden zijn daarom
in 1967 met 2 Injecties van 2 ml Fluvac®
geïmmuniseerd.

Om de immuniteit te behouden is er dit
jaar een boosterinjectie van 2 ml Fluvac®
nodig. Het is van belang deze injectie zo
vroeg mogelijk te geven om het trainings-
schema van de paarden niet te onder-
breken.

Behalve renpaarden en dravers is het ook
aan te bevelen rij- en springpaarden, tuig-
paarden en pony\'s te enten. In de eerste
plaats vanwege het ongemak, dat influ-
enza het dier geeft. In de tweede plaats,
omdat een influenza-infectie gepaard
gaat met onderbreking van het tranings-
schema en achteruitgang van de conditie.
Hierdoor kan het dier voor een heel sei-
zoen worden uitgeschakeld. Enting met
Fluvac® daarentegen garandeert een jaar
ongestoord rijgenot.

2 X 2 ml met een tussenruimte van
6-8 weken vanaf een leeftijd van
plm. 3 maanden.

Nu — met de kalvertijd in zicht — wordt
enteritis een probleem. Ruim 80% van
de pas geboren kalveren wordt in min of
meer ernstige mate door deze ziekte aan-
getast. Verapharm levert reeds enkele
jaren een preparaat, dat enteritis bij kal-
veren met succes bestrijdt, n.1. Neodiar-
poeder.

Het bijzondere van Neodiar-poeder Is de
speciale combinatie van antibiotica en
chemotherapeutica, die een snelle en
brede bacteriële v^erking waarborgt.
Neodiar-poeder kan dan ook op bedrijven
waar verschillende soorten infecties naast
en door elkaar bestaan met veel succes
worden toegepast. Een extra voordeel is,
dat resistentie tegen Neodiar-poeder vrij-
wel niet voorkomt.

Neodiar is een preparaat op basis van
de antibiotica neomycine en chloram-
phenicol. De totale samenstelling van
het Neodiar-poeder is als volgt:
Neomycine sulfaat 1 gram

Neodiar-poeder kan door het voer of
drinkwater worden gemengd of met een
fles water worden ingegeven.

Kalf 25 kg 10 gram (1 lepeltje, 1 poeder)
Kalf 50 kg 2 X daags 10 gram
Kalf 75 kg 2 X daags 15 gram

Plastic pot a 250 gram met plastic doseer-
lepeltje; doos met 50 poeders a 10 gram.

Influence of water infused into the rumen of Witschoft on her drinking behaviour.
The amounts of water drunk by the animal are indicated by crosses, the amounts
drunk plus the amounts infused, are indicated by circles.

By continuous infusion of a poly-ethylene glycol (PEG) solution into the rumen of
two fistulated cows, estimates of flow through the rumen were made. Eight such
experiments were done. In one instance EDTA was used as a second marker

besides PEG. This gave comparable results. Samples of rumen fluid were obtained
from the ventral rumen sack for the determination of the concentration of the
marker(s), Na, K, Ca, Mg, NHa, 01, HPO4, total CO2 and VFA (volatile fatty
acids).

The results demonstrated great differences in flow during the day and between days
even in the same cow on the same ration. The VFA and ion concentrations on the
other hand did not show any relation with these flow differences. This led to the
conclusion that measurement of flow by this method gives inconsistent results, which
is most probably caused by the inhomogeneity of the rumen fluid. The estimate of
the flow at the point of sampling in the ventral rumen sack is considered to be too
high by this cause.

Door middel van een infuus van een poly-ethyleen glycol (PEG) oplossing in de
pens van twee koeien, voorzien van pensfistels, werd de doorstroming in de pens
bepaald. Er werden acht experimenten gedaan. In één ervan werd -"\'\'Cr EDTA als
tweede „marker" naast PEG gebruikt. Dit gaf vergelijkbare resultaten. Pensvocht-
monsters voor de bepaling van de concentraties van de „marker(s)". Na, K, Ca,
Mg, NH.-i, Cl, HPO4, totaal CO2 en vluchtige vetzuren (VFA) werden verkregen
uit de ventrale penszak.

De resultaten toonden grote verschillen aan bij de doorstroming gedurende de dag
alsook tussen de dagen, zelfs bij dezelfde koe op hetzelfde rantsoen. De VFA en

ionenconcentraties vertoonden echter geen enkele relatie met de doorstromings-
verschillen. Dit leidde tot de conclusie, dat het meten van de doorstroming op deze
manier tegenstrijdige resultaten gaf, wat waarschijnlijk veroorzaakt werd door de
afwezige homogeniteit van het pensvocht. De gemeten doorstroming op het punt
van monsterneming in de ventrale penszak wordt door deze oorzaak als te hoog
beschouwd,

Au moyen d\'une infusion continue d\'une solution de glycol-polyéthylène (PEG) dans
la panse de deux vaches ayant une fistule artificielle, on a déterminé le passage de
liquide à l\'intérieur du rumen.

„traceur" à côté du PEG, ce qui procura des résultats comparables. De la poche
ventrale de la panse on obtint des échantillons du suc du rumen pour la détermination
des concentrations des „traceurs", Na, K, Ca, Mg, NH3, Cl, HPO4, CO2 total et des
acides gras volatils.

Les résultats révélèrent de grandes différences dans le passage de liquide durant la
journée et en outre entre les journées, même chez la même vache digérant la même
ration.

Les concentrations des acides gras volatils et des ions ne montrèrent cependant aucune
relation avec les différences du passage.

Ces faits menèrent à la conclusion que le mesurage du passage de liquide de cette
façon donne des résultats inconsistants, probablement causés par l\'inhomogénéité du
suc du rumen. Les passages mesurés à l\'endroit où l\'on préleva l\'échantillon dans la
poche ventrale de la panse sont considérés, par suite de cette cause, comme trop
élevés.

Mittels kontinuierlicher Infusion einer Polyaethylenglycol (PEG)-Auflösung im
Pansen zweier Kühe (versehen mit einer Pansenfistel) wurde die Durchsttömung des
Pansen bestimmt.

Es wurden 8 Experimente ausgeführt. In einem wurde ®^Cr EDTA als zweiter
„Marker" neben PEG verwendet. Das ergab vergleichbare Resultate. Pansensaft-
muster zur Bestimmung der Konzentrationen der „markers". Na, K, Ca, Mg, NHa,
Gl, HPO4, total COü und flüchtige Fettsäuren (VFA) erhielt man aus dem ventralen
Pansensack.

Die Resultate wiesen während der täglichen Durchströmung, sowie zwischen den
Tagen, selbst bei derselben Kuh bei gleicher Fütterung grosse Unterschiede auf.
Die VFA- und lionenkonzentrationen wiesen jedoch keine Beziehung mit den Durch-
strömungsunterschieden auf.

Dies führte zur Konklusion, dass auf diese Art und Weise ein Messen der Durch-
strömung gegenstreitige Resultate ergibt, was wahrscheinlich durch die Inhomogenität
des Pansensafts verursacht wird. Die gemessene Durchströmung im Augenblick der
Musterentnahme im ventralen Pansensack wird durch diese Ursache zu hoch an-
geschlagen.

Fue determinado el transito en la panza, por medio de una infusion continuo de una
solucion de poli-ethilcno-glycol (PEG) en la panza de 2 bovinos, equipadas con una
fistula de la panza.

Fueron ejecutados 8 experimentos. En uno de los experimentos se empleo ®^Cr EDTA
como secundo „narcador" junto al PEG. Esto daba resultados comparables. Muestras
del liquido de la panza para la determinacion de las concentraciones de los „mar-
cadores", Na, K, Ca, Mg, NH3, CI, HPO4, total CO2 y lipoacidos volatilos (VFA)
fueron obtenidos de la panza ventral. Los resultados muestraban grandes diferencias

en el transita durante el dia y tambien entre los dias, aun en la misma vaca con el
mismo alimento. La VFA y las concentraciones de ionos sin embargo no mostraban
ninguna relacion con las diferencias en el transito.

De esto se saco la conclusion que la medida del transito en esta manera daba resul-
tados contradictorios, lo cual posiblemente fue causado por la inhomogenidad del
liquido de la panza. El transito medido en el lugar de la panza ventral, donde se saco
las muestras es considerado por esta razon como muy alto.

Aafjes, J. H.: Meded. Landbouwhogeschool, Wageningen, 8, 1, (1965).
David, D. J.: Analyst, 85, 495, (1960).

Dobson, A., K a y, R. N. B. and M c D o n a 1 d, L; Res. vet. Sei., 1, 103, (1960).
Downes, A. M. and McDonald, I. W.: Brit. J. Nutr., 18, 153, (1964).
Hydén, S.: Ann. Roy. agric. Coll. Sweden, 22, 139, (1955).
Hydén, S.: Ann. Roy. agric. Coll. Sweden, 27, 51, (1961).

Rameau, J. Th. L. B. en T e n Have, J.: Chem. Weekblad, 47, 1005, (1951).
Willis, J. B.: Spectrochim. Acta, 16, 259, (1960).

„Bij de jacht op olifanten wordt vaak op het oog gemikt. Gezien de anatomie van de
olifantskop is het begrijpelijk, dat een iets minder goed gericht schot gemakkelijk de
tandkas kan raken. De slagtand is net als de snijtanden van knaagdieren een tand
met blijvende groei, en heeft dan ook een kegelvormige pulpaholte. Een kogel, die de
tandkas treft, kan de hier dunne laag ivoor doorboren, cn in de pulpaholte blijven
steken. Er zal ontsteking volgen, met proliferatie van bindweefsel en vorming van
dendne en cement. Aangezien de odontoblastenlaag beschadigd is, heeft het nieuw-
gevormde dentine een onregelmatige structuur. Door deze reparatieve processen wordt
het schotkanaal in het ivoor gesloten, en de kogel ingekapseld. De groei van de tand
gaat voort, en de afzetdng van dendne wordt regelmatiger. Geleidelijk aan komt door
de groei de kogel in het deel van de tand zonder pulpa en buiten de tandkas te liggen,
onopgemerkt, tot de zaag van de ivoorbewerker er op stuit."

nen de fysiologische grenzen (beneden 38.5° C.). In alle andere gevallen
was deze verhoogd en varieerde van 38.7°-40.1° C. De slijmvliezen waren
bleek. Bij auscultatie van de thora.x werden geen afwijkingen gevonden.
De hoge ademhalings- en hartsfrequentie in aanmerking nemende, waren
deze waargenomen geruisen niet intensief genoeg.

Het röntgenologisch onderzoek van een van de ponies deed het bestaan
van een diffuse longverdichting of een pleuritis vermoeden. Later werd
duidelijk, dat deze misvatting een gevolg was van een uitgebreide ver-
kalking van het vetweefsel, dat de thoraxwand bedekte (foto 1).
De dieren bewogen zich met een stijve nek. Bij palpatie van de manenkam
bleek het lig. nuchae plaatselijk verdikt en pijnlijk te zijn. In de lies- en
okselstreek werden harde, pijnlijke verdikkingen gevonden. Het subcutane
vet vóór de uier en bij de hengsten langs het preputium was hard en
knobbelig. Bij drie hengsten was het orificium praeputiale geheel omgeven
door dit knobbelige weefsel.

Alle dieren hadden eiwit in de urine. Myoglobine werd echter niet aange-
toond. Speekselen en desquamatie van het tongepitheel werd éénmaal ge-

Het bloedonderzoek werd verricht aan de Kliniek voor Inwendige Ziekten onder
leiding van Dr. A. J. H. Schotman, waarvoor de schrijvers hun dank zeggen.

Een overzicht van het hematologisch onderzoek is gegeven in tabel 1.
Ondanks behandeling werd, behoudens één geval, een zeer progressieve
normochrome anemie waargenomen. De activiteit van de lactaatdehydro-
genase en de Creatininephosphokinase in het bloed was verhoogd. Ge-
durende de observatieperiode werden een aantal ponies hyperlipaemisch,
een complicatie die in het algemeen bij zieke ponies als ongunstig moet
worden beschouwd (Schotman, 1965). Hierdoor werden ten aanzien
van de therapie geen hoge verwachtingen gekoesterd.

Dodd c.s. (1963) behandelde, overigens zonder succes, de zieke veulens
met een extreem hoge dosis a-tocopherolacetaat (1000 mg dagelijks).
Werd het tocopherolacetaat in combinatie met natriurnselenaat toege-
diend, dan leek er enige hoop. Onze pogingen de dieren te genezen, had-
den evenmin resultaat; 14 ponies stierven of werden korte tijd na aan-
komst inoribund afgemaakt. Eén pony leeft nog. De conditie van het dier
vermindert niet, terwijl de knobbelige veranderingen in de subcutis nog

zeer duidelijk aanwezig zijn. Het hemoglobinegehalte is gestegen tot een
subnormale waarde van 9.2 gram %. Deze pony behoorde tot een groep
van drie dieren, die behandeld werden met 1000 mg a-tocopherolacetaat
en 2.5 mg natriumselenaat en tevens één of meer bloedtransfusies kregen.
Deze therapie had in het algemeen alleen een zeer kortdurende ver-
betering van het hemoglobinegehalte tot gevolg.

Twee andere ponies, behandeld volgens het bovengenoemde schema en
tevens dagelijks met 100 mg kopersulfaat per neussonde, verbeterden in
het geheel niet. Ook werd geen enkel resultaat gezien bij een therapie
rnet ijzerdextraan en vit. Bi2- De serumkoperwaarden daalden zelfs nog
na de behandeling met kopersulfaat en ijzerdextraan.

Bij de sectie werden de meest opvallende veranderingen aan het vetweef-
sel waargenomen. Curieus was dat dit weefsel door atrofie niet in omvang
was afgenomen, ondanks het feit dat de dieren tijdens de ziekte niet wil-
den groeien. Het tegengestelde was zelfs het geval. Hierdoor was het lig-
nuchae verdikt, terwijl aan dc ventrale zijde van de hals en vóór de uier
dikke platen vetweefsel werden gevonden. Ook bevond zich knobbelig
vervormd vetweefsel in de subcutis van de thoraxwand, ter hoogte van het
olecranon in de liesplooien en langs het preputium. Vetweefsel werd ook
aangetroffen tussen de skeletspieren in de tong en grote hoeveelheden in
de coronair groeve, het mediast, de nierkapsel, in het omentum, mesen-
terium (foto 2) en onder het peritoneum van de buikwand. Dit was on-
regelmatig van oppervlak, geelbruin van kleur en hard. Dikwijls was er
kalk in afgezet (foto 3).

De genoemde veranderingen waren het gevolg van een steatitis (foto 4)
of vetweefselontsteking. In de coupe werd naast de proliferatie van histio-
cyten en bindweefsel, zuurvast pigment tussen de vethoudende doch ge-
degenereerde vetcellen gezien.

Bij alle ponies waren de spieren van het hoofd dystrofisch (foto 5 en 7).
Bij sommige was deze dystrofie over de andere spieren van het skelet ver-
breid, terwijl er bij enkele ook in het myocard (foto 6) dergelijke af-
wijkingen waren opgetreden.

Het klinisch verloop en de weefselveranderingen, die bij postmortaalonder-
zoek zijn gevonden, wijzen erop, dat de beschreven ziekte bij de Neder-
landse Shetland ponies identiek is aan de ziekte, waargenomen en be-
schreven door Hartley en Dodd in 1957 bij veulens in Nieuw-Zee-
land. De omstandigheden waaronder de ziekte verloopt verschillen enig-
zins. In Nieuw-Zeeland werden de dieren, drachtige merrie en later merrie
en veulen, gehouden op weiden, die zeer rijk waren aan klaver, terwijl ze
in Nederland op normaal grasland werden geweid.

De afwijking kan misschien teruggebracht worden op een stoornis in de
stofwisseling, waarbij vit. E of een ander antioxydans een belangrijke rol
speelt. De resultaten van de behandeling waren teleurstellend, hetgeen
zeer waarschijnlijk het gevolg was van te uitgebreide veranderingen in het
vet- en spierweefsel en in het hemopoëtisch systeem.

In dit artikel wordt een afwijking van de vet- en spierstofwisseling bij 15 ponyveulens
beschreven.

Deze afwijking is voor het eerst beschreven in 1957 in Nieuw Zeeland onder de naam
„Yellow fat disease".

Bij uitwendige inspectie ziet men een mager ponyveulen met een dor en vervilt
baarkleed. Het diertje vertoont vaak een stijve halshouding; de achterhand is vaak
besmeurd door faeces en er is een hoge ademhalingsfrequentie.

Bij algemeen onderzoek vindt men bleke slijmvliezen, hoge temperatuur en een snelle
pols. De nekband is pijnlijk en er zijn harde knobbels in te palperen. Deze ver-
dikkingen vond men ook in de oksels, in de liesplooi; bij de merries vóór de uier en
bij de hengst langs en in het preputium. Deze verhardingen zijn het gevolg van
afwijkend vetweefsel.

Bij bloedonderzoek vindt men een duidelijke en progressieve anemie. De activiteit
van de lacto-dehydrogenase (l.d.h.) en van de creatinine-phospho-kinase (c.p.k.) is
verhoogd. Dit laatste wijst ook op een aandoening van het dwarsgestreepte spier-
weefsel.

In sommige gevallen is de ziekte gecompliceerd door hyperlipemie.
De prognose van de ziekte is ongunstig.

Bij het pathologisch-anatomisch onderzoek valt vooral de verandering in het vet-
weefsel op. De hoeveelheid vet is, ondanks de slechte conditie van de dieren, na-
genoeg niet afgenomen. De kleur en de consistentie van het vet zijn sterk veranderd;
geelbruin en hard. In het vetweefsel werden neerslagen van calcium gezien. Micro-
scopisch werd het beeld van een steatitis gevonden. Behalve de steatitis werd ook een
duidelijke spierdystrofie gevonden, die o.m. werd gezien in de spieren van het hoofd,
de tong, het oog en myocard; ook wel in de skeletspieren.

De oorzaak van de ziekte is onbekend, doch de mogelijkheid van een vit. E tekort
van de moeder tijdens de graviditeit moet worden overwogen.

A disorder of lipid and muscle metabolism observed in fifteen pony foals is described
in the present paper. This disorder was described for the first time in New Zealand in
1957 under the name of „Yellow fat disease".

An emaciated pony foal with a dull and matted coat is observed on external
examination. The animal shows a rigid posture of the neck, the hindquarters are often
soiled with faeces and the respiration rate is high.

Physical examination reveals the presence of pale mucosae, a high temperature and
a quick pulse. There is tenderness of the nuchal ligament in which indurated nodules
are discernible on palpation. These thickenings are also observed in the axillae and
inguinal fold; in mares, they occur in front of the mammary gland and in stallions
along and in the prepuce. These indurations are due to pathologically changed adipose
tissue.

Examination of the blood reveals marked prc^ressive anaemia. There is increased
lactic dehydrogenase (LDH) and creatinine phosphokinase (CPK) activity. The
latter is also indicative of disease of the striated muscle tissues.

In some cases, the condition is complicated by hyperlipacmia. The prognosis of the
disease is bad.

The changes of the adipose tissues are particularly outstanding features on pathologic-
anatomical examination. Despite the poor condition of the animals, the amount of
fat has hardly decreased. The colour and consistence of the fat show marked changes,
having become yellowish brown and hard. Calcium deposits were observed in the
adipose tissues; macroscopical examination revealed the features of steatitis. In
addition to steatitis, marked muscular dystrophy was also found to be present; inter
al., it was observed in the muscles of the head, tongue and eye, and in the myocar-
dium; it also occurred in the skeletal muscles.

The muscular dystrophy is of obscure origin but possible vitamin A deficiency of the
mare during pregnancy should be considered,

Cet article décrit une anomalie du métabolisme des lipides et des muscles chez 15
poulains de poney. Cette anomalie a été décrite pour la première fois en 1957 dans la
Nouvelle Zélande sous le nom de „Yellow Fat Disease".

Durant l\'inspection extérieure on voit un poulain de poney maigre avec un pelage
aride et feutré. L\'animal montre souvent une attitude rigide du cou, l\'arrière-main
est souvent souillée de fèces et la fréquence respiratoire est élevée.
L\'examen général révèle des muqueuses pâles, une température élevée et un pouls
rapide. Le ligament de la nuque est douloureux et à la palpation on trouve des noeuds
durs. Ces nodosités furent également constatées dans les aisselles, dans le pli inguinal;
chez les pouliches devant la mamelle et chez l\'étalon le long et à l\'intérieur du
prépuce. Ces endurcissements sont la suite de structures anormales des lipides.
L\'examen du sang révéla une anémie progressive évidente. L\'activité de la lacto-
déhydrogénase (L.D.H.) et de la créatinin-phospho-kinase (C.P.K.) est augmentée.
Ce phénomène suggère une affection du tissu musculaire strié. Dans certains cas le
mal est compliqué par une hyperlipémie.
Le pronostic du mal est défavorable.

A l\'examen anatomique pathologique ce sont surtout les altérations du tissu adipeux
qui frappent. Malgré la mauvaise condition des animaux la quantité de gras n\'a
pas sensiblement diminué. La couleur et la consistance du gras sont fortement
altérées: la couleur est jaune foncée, brûnatre, et la consistance en est dure. Dans le
tissu adipeux on constata des précipités de calcium, au microscope on discerna l\'image
d\'une stéatite. A côté de la stéatite on constata aussi une dystrophic musculaire
évidente, notamment dans les muscles de la tête, de la langue, de l\'oeil et du
myocarde, aussi dans les muscles squelettiques.

La cause de la dystrophic musculaire est inconnue, mais il faudra considérer la possi-
bilité d\'un manque de vitamine E chez la mère pendant la gravidité.

In diesem Artikel wird eine Abweichung des Fett- und Muskelstoffwechsels bei 15
Ponyfohlen beschrieben. Diese Abweichung wurde zum ersten Mal 1957 in Neusee-
land unter dem Namen „Yellow Fat Disease" beschrieben.

Bei der klinischen Untersuchung sieht man ein mageres Ponyfohlen mit dürrem
und verfilztem Haarkleid. Das Tierchen zeigt meist eine steife Halshaltung, die
Hinterbeine sind oft durch Fäces beschmiert und es besteht eine hohe Atmungs-
frequenz.

Bei allgemeiner Untersuchung findet man bleiche Schleimhäute, hohe Temperatur
und schnellen Puls. Der Nacken schmerzt und beim Abtasten findet man harte
Knoten. Diese Verdickungen findet man auch unter den Achseln und in der Leisten-
falte; bei Stuten vor dem Euter und beim Hengst in und entlang dem Präputium.
Diese Verhärtungen sind die Folge abweichendes Fettgewebe.

Bei der Blutuntersuchung findet man eine deutliche progressive Anämie. Die
Aktivität der Laktodehydrogenase (LDH) und der Kreatininphosphokinase (CPK)
ist erhöht. Letzteres weist auch auf eine Erkrankung des quergestreiften Muskel-
gewebes hin.

In einigen Fällen wird die Krankheit durch Hyperlipämie kompliziert.
Die Prognose der Krankheit ist ungünstig.

Bei der pathologisch-anatomischen Untersuchung fällt vor allem die Veränderung in
dem Fettgewebe auf. Die Fettmenge hat trotz der schlechten Kondition der Tiere
nahezu nicht abgenommen. Farbe und Konsistenz des Fettes sind stark verändert,
gelbbraun und hart. Im Fettgewebe wird Niederschlag von Kalzium gefunden;
mikroskopisch wurde das Bild einer Steatitis gefunden. Ausser Steatitis wurde auch
eine deutliche Muskeldystrophie gefunden, die u.a. in den Kopfmuskeln, Zunge, Auge,
und Myokard gesehen wurde; manchmal auch in den Muskeln.
Die Ursache der Krankheit ist unbekannt, doch muss die Möglichkeit eines Vitamin

E-Mangels bei der Mutter während der Trächtigkeitsperiode in Betracht gezogen
werden.

En esto articulo se describe una anomalia del metabolisme de graso y musculo en 15
potros de pony. Esta anomalia fue descrito por la primera vez en el ano 1957 en
Nueva Zelandia bajo el nombre „Yellow Fat Disease".

El examen externo muestre un potro pony muy flaco con pelo seco y sucio. Muchas
veces el potro tiene la postura del cuello tieso, la parte trasera es frecuentemente
ensuciada por heces y existe una respiracion acelerada.

.\'M examen general uno encuentre las mucosas anemicas, temperatura alta y un pulso
muy rapido. La nuca es dolorosa y hay nudos duros bien palpables. Estos nudos se
encuentre tambien en las axilas, en la plica de la ingle, cn la yegua delante de la
ubre y en el caballo padre al lado y dentro el prepucio. Estos endurecimientos existen
a consecuencia de la grasa distinta.

Examinando el sangre uno encuentre una anemica evidente progresiva. La actividad
de la lacto-dehidrogenase (L.D.H.) y de la creatine-fosfo-kinase (C.P.K.) es aumen-
tada. Esto llame tambien la atencion hacia una afeccion de la musculatura estriada.
En algunos casos la enfermedad es complicada con una hiperlipemia.
La prognose de la enfermedad es desfavorable.

En el examen patologo-anatomico llame la atencion especialmente la estructura con
muchas costuras en el tejido de la grasa. La cantidad de grasa es casi no disminuida,
a pesar de la condicion mala de los animales. El color y la consistencia de la grasa,
son muy cambiados, amarilla-morena y dura. En el tejido de la grasa se ha encontrado
sedimentos de calcio con el microscopo sc ha hallado una steatitis. Ademas fue
encontrado una distrofia dc la musculatura bien visible, entre otras cosas en los
musculos de la cabeza, la lengua, los ojos y el miocardium, tambien en la musculatura
del esqueleto.

La causa de la enfermedad es no conocida, pero la posibilidad de una deficiencia de
Vitamine E de la madre durante la prenez hay que considerar.

därmed gjorda iakttagelser. Skand. Vet. Tidskr., 38, 593, (1948).
Dodd, D. C., Blake ley, A. A., T h o r n b u r y, R. S. and D e w e s, H. F.:
Muscle degeneration and yellow fat disease in foals. New Zealand Vet. J., 8, 45.
(I960).

New Zealand Vet. J., 5, 61, (1957).
Jones, T. C. and Reed, W. O.: Muscle dystrophy in a foal. Report of a case.

/. Am. vet. med. Ass., 113, 170, (1948).
Schotman, A. J. H.: Hyperlipaemie bij pony\'s. Thesis Utrecht, 1965.

Op 24 november 1965 komt een 65/2 jaar oude poedel, teef, op het spreek-
uur. De klacht is een te lang loops zijn, met vrij veel uitvloeiing. Er wordt
een behandeling ingesteld met pregnyl, gecombineerd met secale cornutum.
Op 15 december 1965 blijkt de klacht niet verdwenen te zijn. Een ont-
steking van de baarmoeder treedt op, ondanks antibiotica, zodat op 20
december 1965 wordt overgegaan tot hysterectomie. De operatiewond ge-
neest voorspoedig.

Ondanks de operatie bleef echter voortdurend enige afscheiding bestaan.
Tenslotte was deze van dien aard, dat de poedel op 29 juli 1966 weer ter
behandeling werd aangeboden. Er werd een diepe hechting verwijderd en
2 cm3 depo en chloramphenicol toegediend.

Op 10 augustus 1966 was een lichte verbetering merkbaar; wederom werd
2 cm3 depo en chloramphenicol toegediend. Toen de hond op 12 oktober
1966 weer op het spreekuur verscheen, was de uitvloeiing, na een aan-
\\ankelijk wegblijven, weer begonnen. Toediening van depo en chloram-
phenicol bleek, bij controle op 20 oktober 1966, niet te hebben geholpen.
In gezamenlijk overleg werd besloten tot micro-golf-therapie.

De patiënt is tien maal ter bestraling geweest over een tijdvak van vier
weken; begonnen werd 4 november 1966.

Micro golf geeft een sterke doorbloeding van het bestraalde gebied, zodat
de eigenares erop gewezen werd, dat er aanvankelijk een sterke uitvloeiing
zou kunnen ontstaan. Dit bleek inderdaad na de tweede bestraling.
Aanvankelijk was de afscheiding rood-bruin van kleur en rook ze onaange-
naam. Na de vijfde behandeling werd er geen afscheiding meer waarge-
nomen. Tegen het eind van de serie bestralingen werd er af en toe iets
heldere slijmerige afscheiding gezien.

Drie weken na de behandeling was de patiënt geheel vrij van uitvloeiing.
Controle in januari en februari 1967 gaven een volkomen gezonde hond te
zien. Tot op heden (oktober 1967) werden geen klachten gemeld.
Naar onze mening is dit gunstige resultaat een aanwijzing om deze therapie
in soortgelijke gevallen in te stellen.

Beschrijving van cen succesvolle behandeling van cen poedel met micro-golf therapie
na een persisterende uitvloeiing, volgende op hysterectomie.

Description of a successfull micro-wave treatment of a poodle with a persistent
discharge, following hysterectomy.

1 Mevr. A. van Gastel - Jansen; praktizerend dierenarts te Delft; Ruys de Beeren-
brouckstraat 10.

2 H. J. A. Heuthorst; praktizerend dierenarts te Rotterdam; \'s Gravendijkwal 4.
Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, afl. 1, 1968 37

T i m b u r y, M. C., Forsyth, W. C. and Stevenson, J. S.: Gardenfertihzers
as a source of Salmonellae. Lancet, 955, (196612).

Uit 47 (94%) van 50 monsters beendermeel, uit 1 (4%) van 25 monsters gedroogd
bloed en uit 3 (20%) monsters hoef- en hoornmeel, die voor tuinbemesting werd
verkocht, werd Salmonella geïsoleerd, in totaal 66 serotypen.

Deze stoffen werden gekocht in verschillende winkels, waarvan sommige ook voedings-
middelen verkochten.

Het toepassen van stoomsterilisatie van dergelijke „meststoffen" wordt wenselijk
geacht.

Robertson, L. and F a r r e 1 1, I. D.: Brucella abortus (Biotype 5) Infection in
a Milk Tanker Driver. A Study of 23 Farms. Vet. Rec., 80, 36, (1967).
Bij een chauffeur van een tankauto voor het melk ophalen bij 23 veehouders in
Engeland werd klinisch brucellosis vastgesteld.

Uit het bloed van de patiënt werd Brucella abortus biotype 5 (Engelse Br. melitensis)
geïsoleerd. Deze stam was sterk virulent voor de cavia.

Van de 23 grote melkveebedrijven (40 tot 60 stuks koeien) bleken 10 bij herhaling
een positieve A.B.R. te geven. Door melkonderzoek via de cavia (sediment plus
room ingespoten van 100 ml melk) en tevens kweek werd van 7 bedrijven Brucella
abortus geïsoleerd. Bij het individucel melkonderzoek van 339 dieren bleken 5 koeien
besmet te zijn met het biotype 5. In 3 gevallen was de cavia-proef negatief en werd
de brucella alleen geïsoleerd via directe kweek uit de melk.

Bij inspuiting van de betreffende kweken bij cavia\'s waren deze niet virulent, in
tegenstelling met de culturen van de twee andere koeien, besmet met biotype 5; deze
bleken juist sterk virulent voor de cavia te zijn, evenals de cultuur van de chauffeur.
Op 1 bedrijf met 44 koeien waren bij 9 positieve runderen drie biotypen aanwezig,
n.1. de typen 1, 2 en 5. Op de andere bedrijven werd slechts 1 biotype geïsoleerd.
(Uit het artikel blijkt dat in Groot Brittannië de brucellosis bij runderen voorlopig
nog niet is uitgeroeid, ondanks dat reeds vele jaren op grote schaal Str. 19-enting
werd toegepast, Ref.)

Donald, A. D.: Populations of strongyloid infective larvae in pastures after sheep
are removed. Austr. Vet. ]., 43, 122, (1967).

Twee percelen gras-klaverweide, elk groot ± 9 are, werden gedurende ongeveer
vijf maanden beweid door lammeren die een zware gemengde infectie met maagdarm-
wormen herbergden (overwegend Trichostrongylus spp.). Na het verwijderen van de
lammeren werden over een periode van ruim 2 maanden wekelijks grasmonsters
onderzocht en het aantal infectieuze larven per oppervlakte-éénheid bepaald. Er werd
geen noemenswaardige afname van het aantal larven per oppervlakte-éénheid waar-
genomen gedurende die periode. Kort na een regenbui of na kunstmatig beregenen
werden grotere aantallen gevonden.

De resultaten werden uitvoerig besproken en kritisch vergeleken met gegevens en
uitspraken van andere onderzoekers.

De uit deze discussie te trekken conclusie kan de volgende zijn: het reservoir van
larven in een besmette weide is zo groot dat zelfs na een rustpoos van enige maanden
geen verminderde infectiositeit is opgetreden. Rotatiebeweiding zonder meer biedt
dan ook geen enkele waarborg voor een verminderde infectiekans van gevoelige dieren.

H e r r O 1 d, K.: Fibrosing alveolitis and atypical proliferative lesions of the lung.
Am. J. Path., 50, 639, (1967).

In 1964 werd door Scadding de term fibroserende alveolitis voorgesteld om een
exsudatief proliferatief proces aan te duiden; een proces dat zich zowel in de alveolen-
holten als in de alveolenwanden afspeelt. Het exsudaat in de alveolenholten bestaat
hoofdzakelijk uit mononucleaire en afgestoten fagocyterende cellen; eindstadium is
een diffuse interstitiële fibrose. Er is geen sprake van longfibrose door organisatie
van alveolair exsudaat, doch van fibrose ontstaan door toename van elastische en
collagene vezelen in de alveolenwandjes.

Deze beelden konden bij hamsters worden opgewekt door 6 maanden lang elke week
0.2 mg N-nitroso-N-methyluretaan (een carcinogene stof die veel in bepaalde in-
dustrieën gebruikt wordt) subcutaan in te spuiten.

Soortgelijke beelden komen voor bij een aantal aandoeningen waarvan de oorzaken
(nog) onbekend zijn, maar ook b.v. bij vergiftigingen met Crotalaria soorten bij
schapen en paarden.

(De term fibroserende alveolitis lijkt van waarde om deze pathomorfologische beelden
mee aan te duiden. Ref.).

HET PROBLEEM DER RUNDERLEUKOSE
Röhrer, H.: Dtsch. tierärztl. Wschr., 74, (2), (1967).

De infektietheorie voor het ontstaan van gezwellen wordt gesteund door het vinden
van overdraagbare tumoren bij dieren.

Celvrij overdraagbaar zijn: fibroom der konijnen, papilloom der konijnen, papilloma-
tosis van honden en paarden, wratten bij mens en rund, niercarcinoom van kikkers,
geslachtsorgaansarcoom van de hond, Rous-sarcoom der kippen, leukose der kippen,
mammacarcinoom der muizen, parotistumoren der muizen, leukose der muizen, ratten-
leukose, cavialeukose en longadenomatosis der schapen en in Afrika bij kinderen de
door een virus veroorzaakte lymfosarcomatose (totaal 17).

Reeds in 1940 wees Dobberstein erop dat in wezen alle dierleukosen gelijk zijn.
Voor de runderleukose zijn de studies over muize- cn kippeleukose van grote be-
tekenis.

Bij kunstmatige infektie van een gevoelige ingeteelde stam kippen met leukosevirus
treedt met 14 dagen sterfte op. Bij natuurlijke infektie in de praktijk treedt meestal
chronische leukose op.

Wanneer het virus der kippeleukose eenmaal in een voor het agens gevoelige stam
kippen optreedt blijft het generaties lang actief, door ovariale infektie, zowel via
eieren van manifest zieke dieren, alswel via eieren van gezond lijkende virusdragers.
Genetische resistentie of via het ei meegekregen antilichamen, alsmede stress faktoren
bepalen in een foktoom het aantal latent geïnfekteerde en klinisch zieke dieren.
Dit betreft de „vertikale transmissie". Daarnaast is er nog een „horizontale trans-
missie" door onderlinge infekties, speciaal bij ééndagskuikens.

Het leukosevirus kan in bebroede kippeëieren blijvend gepasseerd worden. Dezelfde
vertikale en horizontale transmissie wordt ook waargenomen bij de muizeleukose.
Ook hier vertikaal door zieke moederdieren of latent geïnfekteerde moeders, via
placenta of moedermelk, generaties lang. De horizontale transmissie vindt bij de jonge

muizen hoofdzakelijk de eerste levensdag plaats. Het grote gevaar bij deze virus-
leukosen is dus dat een groot aantal besmette dieren niet sterft, doch als virusdragers
voortleven.

Het onderzoek van de runderleukose is veel moeilijker vergeleken met muizen en
kippen en moeten jarenlange praktijkwaarnemingen aanvullend werken.
Voor 1914 kwam de ziekte voor in Oost Pruisen om zich daarna te verspreiden over
Mecklenburg, Saksen en Silezië, Zuid-Zweden en Denemarken tussen de beide
wereldoorlogen. Na 1945 komt de ziekte ook voor ten westen van de Elbe.
Voor een vertikale transmissie pleit het feit dat in de nakomelingenschap van leukose-
zieke moederdieren 2x zoveel leukose voorkomt dan bij leukosevrije moederdieren.
Van een familiair optreden wordt door vele waarnemers melding gemaakt om de
erfelijkheid te bewijzen, doch deze vaststelling pleit evenzeer voor een vertikale
transmissie, zoals ook door Bendixen over 35 ä 40 jaar waargenomen werd.
Horizontale transmissie zou afgeleid kunnen worden uit de Zweedse waarnemingen
dat de ziekte \'door piroplasmose entingen verspreid werd. Ook door aankoop van
besmette dieren zag men de leukose in een bedrijf komen. Na opruiming van een
bepaald veebeslag, zag men de ziekte niet meer verschijnen bij de nieuw aangekochte
dieren. Runderen van Oostvluchtelingen brachten de ziekte in Noord West-Duitsland.
Door subcutane inspuiting van leukosemateriaal is het zowel Rosenberger als
Röhrer en Wittman gelukt de ziekte over te brengen op kalveren.
Indien de werkhypothese, zoals in begin gesteld (gelijkheid van alle dierleukosen)
juist is, is het agens der runderleukose veel sterker verbreid dan men vermoedt.
De gelijkheid van de leukose bij de verschillende diersoorten moet nog meer als tot
nog toe in aanmerking genomen worden bij de studie der runderleukose.

Morineau, E. R. V. H.; Contribution è. l\'étude de la leucosc lymphoide bovine.
Sa détection dans les Landes. Proefschrift Toulouse 1966.

Dit typisch Franse proefschrift ter verkrijging van de graad van doctor in dc dier-
geneeskunde, aangeboden aan de gemengde medische en farmaceutische faculteit te
Toulouse is samengesteld uit 2 gedeelten.

Het eerste gedeelte is een literatuuroverzicht, speciaal .gewijd aan de enzoötische
leukose van het rund.

De eerste alinea over de geografische verspreiding eindigt met de zinsnede; „et sévit
a l\'état enzootique en Allemagne, en Hollande, au Danemark". Voor de Nederlandse
veehouderij is het natuurlijk niet aangenaam dat het besmet zijn van dc veestapel
met de infectieuze leukose hier op één lijn wordt gesteld met de besmettingsgraad in
Duitsland en Denemarken. Er wordt echter niet verwezen naar een Nederlandse
publikatie waaruit de besmetting van het Nederlandse vee zou blijken en de buiten-
landse bron, waaruit het besmet zijn van de Nederlandse rundveestapel wordt ge-
concludeerd, wordt niet genoemd.

Voor het vaststellen van de ziekte in Frankrijk heeft men gebruik gemaakt van de
gegevens van de slachthuizen. Bij duizend dieren jaarlijks zou op deze manier dc
diagnose worden gesteld. In het gebied dat aangeduid wordt als Les Landes zou de
ziekte in verhouding misschien het meest voorkomen, doch er zijn ook andere streken
zoals de Elzas, de vallei van de Maas, Noord-Frankrijk en Normandië waar niet
zelden leukose wordt waargenomen.

Voor het vaststellen van latent zieke dieren is de schrijver afgegaan op de cijfers, die
Bendixen en Götze hebben gegeven over de aantallen leucocyten cn speciaal
het percentage lymfocyten, dat bij een verhoogd leucocytengetal voorkomt. Zo heeft
Bendixen verklaard dat 7000 lymfocyten per kubieke milimeter bloed een positieve
aanwijzing is voor enzoödsche leukemie bij dieren ouder dan 4 jaar. G ö t z c heeft
aangegeven dat minstens 18.000 witte bloedcellen per mm^ met cen percentage van
meer dan 75% lymfocyten pas een positieve aanwijzing is voor latente leukose.

Wat de verschijnselen bij slachting betreft wijst de auteur op het belang van het
onderzoek van de lebmaagwand, die bij 90% van de dieren met positieve secties
verdikt zou zijn. De lymfklieren zijn uiteraard altijd vergroot, doch niet alle in de-
zelfde mate, terwijl de milt slechts in 38% vergroot zou zijn.

In het 2de deel beschrijft de onderzoeker het werk dat hij zelf heeft gedaan, n.1. het
bepalen van het aantal leucocyten en het percentage lymfocyten hiervan bij 180
runderen op 20 bedrijven, waar zich een klinisch geval van leukose had voorgedaan.
Hij heeft hiervoor 5 ml bloed afgenomen uit de vena jugularis met een steriele
canule en dit opgevangen in een steriel buisje met 1 ml van de oplossing van Wintrobe
(kalium-oxalaat 2 g, ammonium-oxalaat 3 g, aqua 250 ml) doch van te voren door
lyofilisatie gedroogd.

Het aantal cellen werd volgens de klassieke methode en elektronisch vastgesteld.
De leucocytenformule werd bepaald door uitstrijkjes te kleuren volgens May-Grün-
wald en op klassieke manier de diverse witte bloedcellen te tellen.
De bloedmonstername werd met een tussentijd van 2 weken bij ieder dier 2 maal
herhaald. Van de 180 dieren bleken 52 een dubieuze of positieve uitslag te geven,
beoordeeld volgens methode Götze en Bendixen. Volgens de methode Ben-
dixen alleen beoordeeld hadden 24 runderen, d.i. 13,3%, een positief bloedbeeld.
Het jongste dier, verdacht van latente leukose, was 6 maanden en het oudste 12 jaar,
gemiddeld 5/2 jaar oud.

De dieren met klinische leukose waren met uitzondering van een dier van 6 en een
van 15 maanden gemiddeld 9/2 jaar oud.

In de prakdjk bleek klinische leukose het meest op te treden 1 ä 2 maanden na de
partus. In meer dan de helft van de gevallen trad er paraplegia op. De ziekte
verliep dan steeds ongunstig, doch het klinische stadium duurde toch nog van 15
dagen tot 3 weken. Schrijver wijst speciaal nog op de exophthalmie, die vaak kan
worden opgemerkt.

De aantasting van de bedrijven was zeer verschillend. Bij sommige beperkte deze zich
tot één klinisch geval, terwijl een ander (klein bedrijf) 4 dieren wegens deze ziekte
in 5 jaar tijds naar het abattoir had moeten zenden.

De besmettelijkheid van de ziekte leek bevestigd te worden door de waarnemingen bij
moeders en dochters en door de vaststelling van latente infekües bij dieren, die naast
een klinisch zieke koe hadden gestaan.

De onderzoeker heeft het merendeel der bloed-positieve gevallen (42) geconstateerd
bij het „race Frisonne", waaruit hij echter niet de conclusie trekt dat dit veeslag
het meest gevoelig is, want in Les Landes komen de zwart-bonten ook het meest voor.

D O n e y, J. M. and G r i f f i t h s, J. G.: Wool growth regulation by local skin
cooling. An. Prod., 9, 393, (1967).

Het is bekend dat wol- (en haar-) groei onder invloed staat van algemene en
plaatselijke prikkels. Zo\'n plaatselijke prikkel kan bijv. de huidtemperatuur zijn.
Als de sympatische innervatie wordt uitgeschakeld treedt in dat gebied vasodilatatie
op met verhoging van de huidtemperatuur en een toename van de wolgroei.
De onderzoekers toonden in de in dit artikel beschreven proeven aan dat bij schapen
die aan één kant werden blootgesteld aan windsnelheden van ca. 7 m/sec., aan die
kant de wol minder snel groeide dan aan de andere zijde. De huidtemperatuur daalde
aan de kant die aan de wind was blootgesteld 5° C of meer.

Van 22 biggen van 4 worpen werden er 12 op een leeftijd van 4 dagen en 10 op een
leeftijd van 26 dagen met 200 mg Myofer liehandeld.

Bij alle biggen werden op de 4, 11, 18, 25, 32, 40 en 48e dag gewichtsbepalingen en
bloed- en serumeiwitonderzoek verricht.

De onbehandelde biggen hadden op de 11e, 18e en 25e dag een aanzienlijke hypo-
chrome anemie door ijzergebrek. De serumeiwitten van de anemische biggen hadden
een hoger beta-globuline en een lager gamma-globuline gehalte. Ongeveer 6 dagen
na verstrekken van Myofer aan de onbehandelde groep verdwenen deze verschillen,
ook de anemie was grotendeels verdwenen. De 15 tot nu toe bekende transferrinen
gedragen zich bij de elektroforese als beta-globulinen.
.Auteur komt tot de volgende conclusies:

2. Het totaaleiwitgehalte van het bloed verschilt niet bij anemische biggen en met
Myofer behandelde exemplaren.

3. Bij de elektroforese werden alléén verschillen gevonden bij de beta- en gamma-
globulinen. Albumine en alpha-globulinegehalte is bij anemische en behandelde
biggen gelijk.

4. De vermeerdering van het beta-globuline na een ijzerbehandeling kan toege-
schreven worden aan een verhoogd beschikbaar komen van transferrinen bij de met
Myofer behandelde biggen.

(Band 6 van de reeks: „Infektionskrankheiten und ihre Erreger. Uitgegeven door
Veb. Gustav Fischer Verlag, Jena 1967, MDN. 44,—.)

Schimmels, één of meercellige organismen, zijn door gebrek aan chlorofyl aan-
gewezen op een saprofytische leefwijze. Deze komt voor dierpathogene schimmels tot
zijn recht wanneer haren en het stratum corneum van de dermis worden geïnvadeerd.
De meest voorkomende schimmelinfecties bij mammalia zijn dan ook huidinfecties.
Minder optredend, hoewel zeer actueel, zijn invasies van vitale weefsels. Schiefer
noemt deze groep „Systemmykosen".

Hij onderscheidt hierbij facultatieve en obligaat pathogene verwekkers. De eersten
krijgen vaste voet nadat de omstandigheden hiervoor gunstig zijn gemaakt. Hiertoe
rekent men o.a. een veranderde samenstelling of afwezigheid van de fysiologische
bacterieflora van de digestietractus, bijvoorbeeld optredend na langdurig gebruik van
antibiotica; verandering in de hormonenhuishouding van het dier, na gebruik van
bijnierschorshormonen; bestaande laesies van organen, etc.

De obligaten zijn primair pathogeen. Ze worden vooral buiten Europa aangetroffen.
Schiefer behandelt in het boek de patholo.gische anatomie van deze infecties
waarbij dc nadruk wordt gelegd op de histologische diagnostiek. Overzichtelijk worden
de verschillende schimmelinfecties besproken en de karakteristieken van de ver-
wekkers in coupes beschreven. De tekst wordt vergezeld door vele zeer goede foto\'s.

Het door het instituut verrichte onderzoek laat zich globaal verdelen in rundvee-,
varkens- en voortplantingsonderzoek.

Het onderzoek in de rundveesector had in belangrijke mate betrekking op het machi-
naal melken, vleesproduktie en huisvesting. Daarnaast werd onder meer het onderzoek
over het gebrek „gladde tong" voortgezet en werd een begin gemaakt met onderzoek
over beengebreken.

Het onderzoek over machinaal melken werd in verschillende richtingen voortgezet
en betrof zowel gehele werkmethodiek als de werking van melkmachines. Daarnaast
vond verklarend onderzoek plaats omtrent de fysiologie van de melkafgifte.
Het onderzoek over melkmethoden sloot ten dele nauw bij het fysiologische onderzoek
aan. In het bijzonder werd het effect van de voorbehandeling voor het melken onder-
zocht, terwijl daarnaast werd ontdekt dat een kleine krachtvoergift vlak voor het
melken in belangrijke mate stimulerend werkt op de melkafgifte. De bevindingen
leidden tot de ontwikkeling van een sterk vereenvoudigde en arbeidsbesparende melk-
techniek voor het melken in doorloopmelkstallen; daarbij wordt de voorbehandeling
praktisch nagelaten, het „koekeffect" wordt benut als stimulans voor de melkafgifte,
terwijl niet wordt nagemolken. Omvangrijk onderzoek was gewijd aan de invloed van
de werkwijze bij machinaal melken op de mastitisfrequentic.

Bij het onderzoek betreffende melkmachines vormde de hoogte van het vacuum even-
eens een punt van onderzoek en wel bij de vergelijking van de Bajema-melkmachine
met normaal-vacuummachines. Dit op 90 Friese bedrijven gezamenlijk met Rijks-
veeteeltconsulentschap en Provinciale Gezondheidsdiensten voor Dieren uitgevoerde
onderzoek wees uit, dat 40 cm kwikkolom een kritische grens vormde, waarboven een
verhoogd risico voor uierontstekingen optreedt.

Onderzoek omtrent schadelijke vacuumwisselingen onder de speenpunt tijdens het
melken wordt in samenwerking met het I.L.R. nog voortgezet; vooral machines van
het melkleidingtype hebben daarbij de aandacht.

Het onderzoek omtrent de geschiktheid van verschillende tepelvoeringen voor volledig
uitmelken werd voortgezet. In voorkomende gevallen werden fabrikanten en im-
porteurs gewezen op tekortkomingen en werden adviezen verstrekt omtrent verbete-
ringen. In samenwerking met andere onderzoekinstellingen werd begonnen met dc
ontwikkeling van een geschikte standaardtepelvoering van constante samenstelling;,
van het prototype kwam eind 1966 een flinke serie in beproeving. Ook enige nieuwe
typen melkmachines, welke gunstig zouden zijn voor de uiergezondheid, werden
beproefd. Dc melk technische eigenschappen van deze machines bleken echter niet
zodanig, dat deze belangrijke perspectieven openden.

Er werd voortgewerkt aan de verdere ontwikkeling van de bestaande melkstroommeter,
teneinde deze meer geschikt te maken voor gebruik op grotere schaal. Deze meter
dient voor het bepalen van het juiste tijdstip voor het afnemen van de machine.
Dit laatste blijft ook voor bekwame melkers het moeilijkste onderdeel, waarbij grote
fouten worden gemaakt.

Het begrip „slachtkwaliteit" bij runderen is zeer gecompliceerd en nog onvoldoende
in concrete normen te vatten. Het onderzoek, om tot meer inzicht en betere methodie-
ken bij de karkasevaluatie te komen, werd daarom voortgezet.

De anatomische dissecties hebben concretere gegevens verschaft over de samenhang
tussen bespiering en vetheid. Er bleek uit, dat bij volwassen koeien tenminste ± 20%
vetweefsel in het karkas aanwezig moet zijn om de potentiële spierontwikkeling volle-
dig tot uiting te doen komen. Is dit het geval, dan vormt de vlees/beenverhouding —
naast het totale gewicht — een belangrijke maatstaf voor de vleesproduktie-aanleg

van het dier; ook voor de vergelijking van de slachtkwaliteit van afstammelingen-
groepen is dit een waardevolle maatstaf gebleken.

De mestproeven met afstammelingengroepen van K.I.-stieren werden voortgezet, ten-
einde meer inzicht te krijgen in de verschillen welke binnen de Nederlandse vee-
beslagen optreden.

De in 1964 begonnen proeven omtrent toepassingsmogelijkheden van gebruiks-
kruisingen met stieren van Franse vleesrassen kregen een langere looptijd dan oor-
spronkelijk was beoogd, doordat de beide eerste jaren het aantal proefinseminaties
beneden de verwachting bleef. Dankzij de medewerking van K.I.-verenigingen in de
.\\lblasserwaard en Utrecht is het in 1966 gelukt een veel groter aantal zwartbonte
koeien beschikbaar te krijgen voor inseminatie met diepvriessperma van Charolais,
Limousin en M.R.IJ.-stieren. De uit de twee eerste proefscries geboren kruisings-
kalveren werden in vergelijkende mestproeven — van beperkte omvang — opgenomen.
De voorlopige uitkomsten wijzen onder meer op een minder goede groei van de
Limousinkruisingen en een gunstiger verdeling van het vlees over het karkas bij de
Charolais- en Limousinkruisingen.

Op de C.R. Waiboerhoeve te Millingen, met een zwartbonte melkveestapel van bijna
2Ü0 koeien, werd een fokproef opgezet. Bij de helft van de — primair voor andere
proeven gebruikte — koeienstapel wordt zeer sterk geselecteerd op hoge melkgift, bij
de andere helft op zware bespiering. Dit geschiedt door gebruik te maken van sperma
van zwartbonte K.I.-stieren, die ofwel door hun melkindex, dan wel ten aanzien van
bespiering aan de top staan. Het effect van de beide selectierichtingen zal worden
vergeleken en bedrijfseconomisch geïnterpreteerd worden.

Het onderzoek omtrent het gebrek „gladde tong" werd voortgezet. Het bleek dat
gladdc-tong dieren niet een lager serumijzergehalte vertoonden dan normale, zoals
in de literatuur wordt vermeld. Ook bij de kalveren door ijzerdeficiëntie veroorzaakte
tongatrofie bleek niet identiek met de „gladde tong". Onderzoek aan ongeboren
vruchten van uiteenlopende leeftijd wees uit, dat bij een foetus van 3 maanden een
gladde tong tc onderkennen valt. Het oriënterende onderzoekingswerk over klauw-
hoedanighcden en -gebreken werd afgerond.

De gedurende 7 achtereenvolgende stalperioden op de proefboerderij „De Bunzing"
uitgevoerde vergelijking tussen een open loopstal en een grupstal werd in 1966
afgesloten. Met 11 paren eeneiige tweelingen werden ieder jaar de produktie-cffecten
en het voerverbruik gemeten, de vier eerste stalperioden met herfstkalvercn, de drie
laatste met voorjaarskalveren. Behalve in de beide eerste winters werden de koeien
uit de open loopstal gemolken in een doorloopmelkstal; het effect hiervan zit verweven
in de uitkomsten van de vergelijkende proef.

Na afloop van deze proeven is de open loopstal verbouwd tot cen drijfmestgrupstal,
te gebruiken in combinatie met een doorloopmelkstal. In samenwerking met het I.L.B.
wordt hier nu geëxperimenteerd om voor dit doel geschikte vastzetsystemen voor
koeien te ontwikkelen.

De proeven met een ligboxen-loopstal, waarin de loopruimte als roostervlocr is uit-
gevoerd, werden voortgezet. Intussen heeft de ligboxenstal zich, in combinatie met
de doorloopmelkstal, zeer bruikbaar getoond. Wel moeten de koeien onthoornd zijn en
moeten tochtige koeien apart gezet worden, maar het geheel werkt sterk arbeids-
besparend, de koeien blijven goed schoon — mits enig zaagsel wordt .gestrooid — cn
speenbetrappen lijkt zeer weinig voor te komen.

Gedurende twee stalperioden werd met een beperkt aantal paren (in totaal 11)
eeneiige tweelingpinken een vergelijkende stallingsprocf genomen, waarbij de ene
partner tijdens de eerste stalperiode in een loopstal met strobed werd gehouden, de
andere op een grupstal. Als vaars werden alle dieren opgestald op een grupstal, waarbij
werd nagegaan of zich bij de ene groep meer bcenbczwaren (dikke hakken) voor-
deden dan bij de andere. Hoewel ook nu — vooral na het afkalven — veel dikke
hakken optraden, viel er bij deze proef geen verband met de stallingswijze in de
voorgaande stalperiode aan te wijzen.

Het onderzoek over middelen tot beperking van het euvel „speenbetrappen" werd
voortgezet, waarbij met name de vastzetmethode werd bekeken. In de stalperiode

1965/66 was het aantal spcen-bctrappingen bij de „kcerbcugelkoeicn" de helft van
die bij de aan hangkettingen vastgezette.

In de varkenssector werd vooral het probleem van de vleesdegeneratie intensief
bewerkt. Daarnaast hadden onder meer selectievragen, rassenvcrgelijkingen, opfok-
methoden, kastratiemethoden en beengebreken de aandacht.

Er werd voorts begonnen met een onderzoek over het optreden van intcrsexen, die
met name uit een oogpunt van slachtkwaliteit ongewenst zijn.

Ten behoeve van een kwantitatieve benadering van het effect van verschillende
kastratiemethoden voor mannelijke mestbiggen werden enkele vergelijkende mest-
proeven (tot 100 kg lichaamsgewicht) genomen. Een deel der beerbiggen werd op
drieweekse leeftijd gekastreerd, een ander deel op 70 kg, terwijl voorts de kastratie-
methode van Baiburtcjan werd toegepast.

In groei en voederverbruik traden geen duidelijke verschillen op. De niet gekastreerde
mestbeertjes vertoonden het hoogste vleespercentage in het karkas. De volgens
Baiburtcjan gekastreerde dieren vertoonden hiermee weinig verschil. De vroeg
gekastreerde dieren vertoonden het laagste vleespercentage. Omgerekend op de totale
produktie betekent deze gangbare kastratiemethode een grote opbrengstderving aan
vlees, terwijl het kwalitatieve verschil tussen vlees van beren en borgen op een slacht-
gewicht van 100 kg minder groot blijkt dan vaak wordt verondersteld.
De braadproef wees weliswaar bij de beren op een hoger percentage dieren met merk-
bare „geslachtsgeur" dan bij vroeg gekastreerde borgen (50% tegenover 30%), maar
ten aanzien van de smaak van het vlees werd door cen proefpanel in het geheel geen
verschil geconstateerd. De volgens Baiburtcjan gekastreerde dieren vertoonden
bij de braadproef even frequent geslachtsgeur als de beren. Ook in ander opzicht
bleek de Russische kastratie niet effectief te zijn geweest: bij alle werden bij slachting
namelijk levende spermatozoa aangetroffen.

Het voortplantingsonderzoek omvatte enerzijds sperma-onderzoek bij rund en varken,
anderzijds ook onderzoek bij het vrouwelijke dier, met name bij de zeug. Het had over-
wegend een fundamenteel karakter, teneinde betere uitgangspunten voor technische
voortgang te verkrijgen dan met een meer empirische benadering mogelijk lijkt.

Prof. Ir. M. V a n A 1 b a d a, hoogleraar in de pluimveeteelt aan de Landbouwhoge-
school, hield zijn inaugurale rede over het onderwerp: Pluimveeveredeling.
Als inleiding tot het wetenschappelijke deel van zijn rede wees Prof. Van Albada
erop, dat Nederland 60 jaar geleden voor het eerst een exportoverschot aan eieren
boekte, sinds 1954 de grootste exporteur ter wereld is voor eieren en vanaf 1965
tevens voor slachtpluimvee. De export aan eieren heeft door de overgangsmaatregelen
in E.E.G.-verband de laatste jaren cen teruggang vertoond. Onze positie is zeer
kwetsbaar, mede omdat het verbruik van eieren en slachtpluimvee in ons land reladef
gering is. De marktprijzen zijn bovendien zo laag, dat een ongemotiveerde prijs-
verhoging van bijv. ééndagskuikens dc — geringe — winst gemakkelijk zou kunnen
teniet doen.

„Ten aanzien van de voorziening met goede gebruiksdieren is onze poside aanmerkelijk
kwetsbaarder, om niet tc zeggen precair", aldus Prof. Van Albada.
In de tweede wereldoorlog bleef vrijwel niets van onze fokdieren over, zodat onze
huidige pluimveestapel grotendeels is opgebouwd op een beperkt aantal importen
van fokmateriaal uit de V.S. Daardoor is zij gebaseerd op dieren die onderling weinig
verschillen in erfelijke aanleg. Bovendien werden in 1966 in de legsector alle hen-
kuikens voor vermeerderingsbedrijven geleverd door slechts 45 fokbcdrijven (47%
door 3 en 78% door 10 fokbcdrijven).

Dat betekent dat de Nederlandse leghennen van slechts enkele ouderstammen af-
komstig zijn. Voor slachtkuikens is de afkomst nog beperkter: van de 15 fokkers
leverden drie 64% en vijf 78% van het vermeerderingsmateriaal.

De voorraad genen is dus zeer beperkt en dat brengt risico\'s met zich mee, zoals
uitvoerig door de hoogleraar pluimveeteelt uiteen werd gezet. De hybridenteclt werd
daarin bijzonder belicht, waarbij Prof. VanAlbadaerde aandacht op vestigde,
dat bij het fokken van nieuwe stammen een zwaarder accent op de vader- dan op de
moederstammen moet worden gelegd.

„De moderne pluimveehouderij is gegroeid tot een in hoge mate onconventionele
tak van industrie. Voor de studenten, die de achtergronden hiervan leren te door-
gronden in zijn vele schakeringen is het echter een uitermate boeiend bedrijf", aldus
Prof. VanAlbada.

Namens de Staat der Nederlanden heeft de Staatssecretaris van Sociale Zaken en
Volksgezondheid Dr. R. J. II. K r u i s i n g a een contract afgesloten met de Europese
Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom).

Het door Dr. K r u i s i n g a getekende contract betreft een wetenschappelijk onder-
zoekprogramma naar de invloed van ioniserende stralen op voedingsmiddelen.
De bestraling van voedingsmiddelen kan voor de houdbaarheid van levensmiddelen
van veel belang zijn.

De huidige wettelijke bepalingen in de E.E.G.-landen houden, voorlopig in het
algemeen verbodsbepalingen voor een dergelijke bestraling in, zulks ter bescherming
van de volksgezondheid.

De industriële toepassing voor de verduurzaming van levensmiddelen door bestraling
vindt in de Verenigde Staten en Canada voor sommige produkten onder bepaalde
omstandigheden en voorwaarden reeds plaats. Het onderzoek naar de betekenis van
deze bestraling voor de conservering is thans zover gevorderd dat industriële toe-
passing daarvan ook in Europa, in een niet te ver verwijderde toekomst waarschijnlijk
lijkt.

Er dient echter voor gewaakt te worden dat de bestraling van de voedingsmiddelen
geen voor de gezondheid schadelijke neveneffecten oplevert.

De doelmatigheid van deze conserveermethode dient daarom thans nader te worden
getoetst.

De wettelijke bepalingen zullen aan de invoering van de nieuwe methode in de
toekomst moeten worden aangepast.

Nieuwe controle- en meetmethodieken moeten daarom worden ontwikkeld om na te
gaan, of goede en doelmatige conserveringsmethodes met ioniserende stralen zijn
toegepast, of in de produkten zich geen voor de gezondheid schadelijke stoffen hebben
ontwikkeld en of zij hun voedingswaarde hebben behouden.

Het vorenbedoelde wetenschappelijk onderzoekprogramma zal voor het overgrote
deel in ons land en wel in het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid worden uit-
gevoerd. Door middel van subcontracten zal echter een deel van het onderzoek-
programma worden uitbesteed aan andere instituten, zoals het Instituut voor hygiëne
en epidemiologie te Brussel.

In het kader van het thans gesloten contract zullen de mogelijke fysische, chetnische
of biologische wijzigingen van de toestand van bestraalde voedingsmiddelen worden
bestudeerd. Onderzoeken van dezelfde aard zullen in de toekomst waarschijnlijk
eveneens worden uitgevoerd door een instituut te Karlsruhe.

Bij het onderzoek zullen verschillende methodes worden gebruikt, onder andere die
der differentiële thermische analyse, spectropolarimetrie en de clektronen-spin-
resonantie.

Het onderzoek zal een beperkt aantal voedingsmiddelen betreffen nl. vlees, vis,
granen, aardappelen, eieren, eipoeder, fruit en groenten.

Er zullen daarbij verschillende stralingsbronnen worden gebruikt o.a.: Cobalt®",
Caesium^®\'\' en Röntgenstralen.

Bij het uitvoeren van tie onderzoekingen zal in aanmerking worden genomen de
toestand van de produkten zo spoedig mogelijk na de bestraling alsook na opslag-
periodes van ongeveer 3, 6 en 12 maanden.

STICHTING INSTITUUT VOOR DE PLUIMVEETEELT „HET SPELDER-
HOLT" BEEKBERGEN, JA.^RVERSLAG 1966

Op het eind van 1966 waren bij de Afdeling Produktie 55 personen in vaste of
tijdelijke dienst.

Verbetering in de materiële toerusting die in het afgelopen jaar vrijwel gereed
kwamen, waren: de riolering met bijbehorende zuiveringsinstallatie, de vernieuwing
van de eigen watervoorziening en het waterleidingnet, het nieuwe transformatorhuis
alsmede de verzwaring van de aanvoerkabels voor elektriciteit.

Betreffende huisvesting en verzorging van pluimvee werden onderzoekingen verricht
over de volgende onderwerpen: de belichting van kippen tijdens opfok en leg, de
voor legkippen vereiste beschutting, de invloed van het klimaat in slachtkuikenhokken
op de opfokresultaten, de reactie van kippekuikens op luchtverontreiniging, het ver-
morsen van kippevoer, de gedragingen van het pluimvee in verband met de hok-
inrichting, de voedering en de verzorging.

Op het gebied van de pluimveevoeding werden onderzocht: de optimale dosering
kopersulfaat in het voeder van slachtkuikens en van slachteenden, beproeving van
slachtkuikenvoeders met weinig graan, het effect van verschillende vormen van het
voer (al dan niet tot korrels geperst meel) op slachtkuikens, voeders voor slacht-
eenden, als aanbevolen in de Verenigde Staten, voederrantsoenen en voedermethoden
voor leggende hennen, de biologische waardebepaling van handelspreparaten, de
omzetbare energie van voederraiddelen voor pluimvee, de invloed van de voeding
op de kwaliteit van eieren en slachtpluimvee, smaak- en reukafwijkingen bij eieren
en geslacht pluimvee en de voorbereiding van eigen fysiologisch onderzoek met
betrekking tot de eischaalvorming.

De gezondheidstoestand van de eigen pluimveestapel was in 1966 over het geheet
genomen goed. Besmettelijke ziekten kwamen in het algemeen weinig voor.
In 1966 werd begonnen met berekeningen om uit te drukken hoe zwaar in de periode
1961 tym 1965 bij de W.L.- en de-R.I.R.-stam van het Instituut de selectiedruk is
geweest op de eigenschappen: eiproduktie, vroegrijpheid, eigewicht, schaalkwaliteit
en hoogte van het dikke wit.

Onderzocht werd verder: de genetische combinatie-geschiktheid van twee stammen
legkippen, de genetische aanleg voor pigmentvorming in buikwand en poten van
slachtkuikens, het verband tussen uitwendige lichaamskeiunerken en de eierproduktie
bij leghennen, de vruchtbaarheid van kippen en eenden en meetmethoden voor
kwaliteitskenmerken.

Met het oog op de bruikbaarheid bij het erfelijkheidsonderzoek werden de geschikt-
heid en waarde van voor sommige kenmerken bekende meetmethoden nader be-
studeerd.

Op broedcrijgebied werden bestudeerd: de luchtsnelheid bij ventilatie van broed-
machines, het besproeien van eende-eicren tijdens machinaal broeden, de invloed van
het reinigen en ontsmetten van broedeieren op de broedresultaten en de embryonale
ontwikkelingsstadia van de eend.

De Tweede Wereldconferentie over dierlijke produktie zal van 14 tot 20 juli 1968
aan de Universiteit van Maryland, College Park, Maryland, in de buurt van Washing-
ton D.C., gehouden worden.

Het thema van de conferentie is; De rol van de veeteeltwetenschappen bij het vol-
doen aan de wereldvoedselbehoefte.

Behalve de openings- en de sluitingsvergadering zullen er acht algemene vergaderingen
gehouden worden. Op elk van deze vergaderingen wordt een onderwerp behandeld,
dat door een aantal hiervoor uitgenodigde sprekers belicht wordt, vervolgens vindt een
discussie plaats.

De te behandelen onderwerpen omvatten het gebruik van dieren bij de voedselproduk-
tie, landgebruik en landbouwkundige mogelijkheden bij de dierlijke produktie, lacunes
in kennis ten aanzien van de dierlijke produktie en pogingen tot een oplossing, ver-
betering van de selectie op kwantiteit en kwaliteit door middel van produktiecontrole,
het bevorderen van het belang van melk en melkprodukten bij het voldoen aan de
wereldvoedselbehoefte, onderwijsproblemen ten aanzien van de dierlijke produktie,
zowel in ontwikkelde, als in ontwikkelingslanden.

Naast de algemene vergaderingen vinden deelvergaderingen plaats om bijzondere
rapporten te horen over nieuw onderzoek met betrekking tot het thema van de con-
ferentie.

Een middag van de conferentie wordt besteed aan een bezoek aan het Centrum van
Landbouwkundig Onderzoek van het Amerikaanse Ministerie van Landbouw. Voorts
worden naar keuze van de deelnemers verschillende excursies georganiseerd. Geduren-
de de conferentie vinden de deelnemers onderdak op de campus van de Universiteit
of in naburige motels en restaurants.

Degenen die in deze conferentie geïnteresseerd zijn kunnen hieromtrent meer in-
lichtingen ontvangen bij de Secretaris van de Nederlandse Zoötechnische Vereniging,
Ir. P. Hoogschagen, le van den Boschstraat 4, Den Haag.

Die Fachgruppe „Geschichte der Veterinärmedizin" der Deutschen Veterinär-
medizinischen Gesellschaft e.V. wird am 16. u. 17.5. 1968 in der Tierärztlichen
Hochschule Hannover ihr 5. Symposium veranstalten. Alle Interessenten sind zu dieser
Tagung herzlichst eingeladen.

Es wird darum gebeten, Vortragsmeldungen .bis zum 31. Januar 1968 an den
Schriftführer der Fachgemeinschaft, Dr. E.-H. Lochmann, Archiv der Tierärztlichen
Hochschule Hannover, 3. Hannover, Bischofsholer Damm 15, zu senden.
Den Anmeldungen soll eine zusammenfassende Inhaltsangabe des noch nicht an
anderer Stelle veröffentlichten Vortrages in Form eines druckfertigen Autorreferates
von nicht mehr als 20 Schreibmaschinenzeilen beigefügt werden. Er wird die Möglich-
keit bestehen, den Symposionsteilnehmern die Vorträge im Wortlaut auszuhändigen.
Vortragende, die daran interessiert sind, müssten ihr vollständiges Vortragsmanuskript
zwecks Vervielfältigung bis spätestens 1.3.1968 ebenfalls an obige Adresse einsenden.
Den Vortragenden stehen wahlweise 10 oder 20 Minuten Redezeit zur Verfügung,
die keinesfalls überschritten werden können. Die Projektion von Diapositiven im
Format 5 x 5 cm kann erfolgen. Es wird gebeten, von der beabsichtigten Redezeit
und Diapositiv-Vorführung bei der Vortragsanmeldung Mitteilung zu machen.
•Anmeldungen zur Teilnahme am Symposium werden bis zum 3. Mai 1968 gleichfalls
an den Schriftführer der Fachgruppe (s.o.) erbeten.
Das Tagungsprogramm wird später veröffentlicht.

De groep houdt op zondag 28 januari a.s. cen congresdag in Duisburg.
Belangstellenden kunnen nadere inlichtingen verkrijgen bij collega J. E. Gajentaan,
Joh. Verhulststraat 115, Amsterdam.

Het gironummer van de Redactie van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde, Rubens-
laan 123, Utrecht, is met ingang van 1 januari 1968,

Evenals vorige jaren zal in de aflevering van 15 januari 1968 een bestelkaart worden
ingesloten ter bestelling van de banden, waarin jaargang 1967 van het Tijdschrift
voor Diergeneeskunde kan worden ingebonden.

Opgemerkt moet worden dat er met de dikte der banden rekening mede gehouden
is dat:

c. het Supplement I, 1967 (V.D. Voorlichtingsdag 1966) mede ingebonden kan
worden.

Men gelieve mèt de bestelling, tegelijk het daarvoor verschuldigde bedrag ad ƒ 6,—
te storten op het gironummer van de Redactie, no. 511606.

In verband met het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd heeft de heer W. J.
L. de Groof op 1 december 1967 zijn functie als veterinair Inspecteur van de
Volksgezondheid, tevens Inspecteur-Districtshoofd van de Veeartsenijkundige Dienst
in het district Zeeland, neergelegd.

Tot zijn opvolger als veterinair Inspecteur van de Volksgezondheid, tevens Inspecteur-
Districtshoofd van de Veeartsenijkundige Dienst in Zeeland, is benoemd de heer
G. Jongeneel.

Nadat in de week van 29 november tot en met 5 december 1967 in West-Duitsland
pen nieuwe gevallen van mond- en klauwzeer waren voorgekomen, deed zich helaas
in de week van 6 tot en met 12 december opnieuw een geval voor. Het bedrijf dat
werd besmet is gelegen in Niedersachsen in de Kreis Hannover. Het betrof virus van
het type O.

Eind november is in Zuid-Afrika onder wilde impala\'s mond- en klauwzeer gecon-
stateerd. Uit het onderzoek is gebleken, dat hier sprake is van het type S A T 2.
Over de maand november 1967 zijn in Argentinië 38 bedrijven besmet met mond-
en klauwzeer. Alle gevallen waren van het type O.

In de eerste helft van november zijn in Spanje 61 nieuwe gevallen van Afrikaanse
varkenspest voorgekomen. Hierbij waren in totaal 5529 dieren betrokken, waarvan
er 332 aan de ziekte stierven: 1116 zieke en 4081 verdachte dieren werden op-
geruimd.

In 12 districten van Portugal kwamen in de periode van 21 oktober tot 11 november
1967 in totaal 151 nieuwe gevallen van Afrikaanse varkenspest voor. Hierbij waren
2273 dieren betrokken, waarvan er 246 aan de ziekte stierven en 2027 als ziek of
verdacht werden opgeruimd.

Naar Britse bladen berichten, bestaat er hoop dat de mond- en klauwzeerepizoötie in
Engeland over het hoogtepunt heen is. Al houdt men rekening met de mogelijkheid
van een nieuwe opleving van de besmetting.

De hoop wordt vooral geput uit het feit, dat omstreeks 10 december 1967 het aantal
nieuwe gevallen per dag was teruggelopen van veertig en meer tot omstreeks dertig.
Ook doen de meeste nieuwe gevallen zich voor in reeds besmette gebieden, vooral in
Cheshire, het tot dusver sterkst besmette graafschap. Lincolnshire werd als laatste
graafschap besmet.

In zes en een halve week was het aantal aangetaste bedrijven gestegen tot 1725
en het aantal opgeruimde dieren tot 284.798.

Veehouders in Wales hebben erop aangedrongen, in gebieden waar zich duizenden
stuks vee bevinden die in de sneeuwperiode waren ingesloten, voedsel uit vliegtuigen
neer te laten.

Inmiddels heeft ook Japan, waar zich in meer dan vijftig jaar geen gevallen van
mond- en klauwzeer meer hebben voorgedaan, besloten de invoer van runderen,
schapen en varkens uit Engeland stop te zetten. De invoer van andere dieren uit de
besmette gebieden zal worden beperkt.

Bij aankomst in Japan moeten luchtreizigers uit Engeland en Wales hun schoeisel
ontsmetten.

2—5, Kon. Gen. Landb.wet./Ned. Inst. Landb. Ing. A-cursus veehouderij,
Wageningen. (pag. 1628 (1967))

22, Groep Dierenartsen, werkzaam i. h. Bedrijfsleven K.N.M.v.D. Vergade-
ring 14.00 uur. Motel Bunnik. (pag. 1699 (1967))

23, Afd. Overijssel, K.N.M.v.D. Vergadering, 20.00 uur, hotel Bergzicht,
Hellendoorn. (pag. 52)

28, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Kleintierkrankheiten". Ver-
gadering, Duisburg, (pag. 48)

20, Postacademiale discussie-avond. Restaurant Natura Artis Magistra,
Plantage Middenlaan, Amsterdam, (pag. 1105 (1967))

16, Postacademiale discussie-avond. Lab. Bloedtransfusiedienst Ned. Roode
Kruis, Alb. Plesmanlaan 125, Amsterdam-Slotervaart (pag 1105
(1967))

27, Groep Geneesk. v. h. Kleine Huisdier K.N.M.v.D. „Voorjaarsdag",
Utrecht, (pag. 1569 (1967))

7—10, Viering 200-jarig bestaan Diergeneeskundige Hogeschool, Wenen. (pag.
1773(1966))

16—17, Dtsch. Ges. Klin. Med. Symposium „Listeriose", Leipzig, (pag. 1543
(1967))

16—17, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Geschichte der Veterinär-
medizin". Symposium, Hannover, (pag. 48)

14—20, 2e Wereldconferentie Dieriijke Produktie, Universiteit van Maryland
U.S.A. (pag. 838 (1967); 47)

13—17, Worid Ass. Buiatrics. 5e Int. Congres, Opatija (Joego-Slavië). (pag.
981 (1967))

Gironummer 511606 ten name van de Kon. Ned. Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Kort verslag van de vergadering, gehouden op donderdag 23 november te Groningen.
Wanneer de voorzitter de vergadering opent kan hij 33 leden, alsmede collega
Koopmans, afgevaardigde van de afdeling Friesland, welkom heten.
De notulen van de vergadering van 6 september j.l. worden zonder wijziging goed-
gekeurd, nadat de secretaris op verzoek van collega L a m b e r s enige punten die
voor tweeërlei uitleg vatbaar waren, heeft toegelicht.

De ingekomen stukken, waaronder vele gelukwensen met het 125-jarig bestaan van
de afdeling, worden gelezen en waar nodig door de secretaris van enige toelichting
voorzien.

Een brief van collega d e J o n g te Assen, waarin hij zijn bezorgdheid uitspreekt over
de gang van zaken bij de medicamentatie van pluimveeziekten, wordt door de voor-
zitter ter discussie gesteld.

Collega B r a n d s m a brengt vervolgens als afgevaardigde van de Algemene Ver-
gadering te Groningen verslag uit.

Hierna worden tot bestuursleden van de afdeling gekozen de collegae Brandsma
en T u 1 n e r. De voorzitter complimenteert hen en zegt enige afscheidswoorden tot
dc aftredende leden, de collegae Mager en Holzhauer.

Na een korte pauze houdt collega Hofman een korte lezing over: Erfelijke af-
wijkingen bij runderen, welke gevolgd wordt door een geanimeerde discussie.
De voorzitter dankt hem dan ook hartelijk voor het gebodene.

Te ± 12.00 uur sluit hij vervolgens deze vergadering nadat bij de rondvraag nog
een enkele vraag ter sprake kwam.

De afdeling organiseert op dinsdag 23 januari 1968 om 20.00 uur een vergadering
in Hotel Bergzicht te Hellendoorn.

Op donderdag 19 oktober j.l. promoveerde collega
H. J. G. G r O O t e n tot doctor in de diergeneeskunde
op het proefschrift getiteld: „Een onderzoek naar het
voorkomen van aminozuren, voornamelijk hypotaurine,
en ketozuren in sperma en genitaalapparaat van de
beer".

De promotor was Prof. Dr. C. H. W. de Bois.
Collega Grooten bewerkte zijn proefschrift in het
Endocrinologisch laboratorium van de Kliniek voor
Veterinaire Verloskunde en Gynaecologie van de Rijks-
universiteit te Utrecht, waarbij hij nauw samenwerkte
met Mej. Dr. C. J. G. van d e r H o r s t, hoofd van
dit laboratorium.

Het onderzoek bestond, zoals uit de titel reeds blijkt,
uit twee delen, nl. één deel waarin het aantonen en de

identificatie van een, tot nu toe in beresperma onbekend, aminozuur wordt beschreven
en een tweede deel, dat het onderzoek naar het voorkomen van ketozuren betreft.
Het aminozuur, hypotaurine, werd ook in sperma van stier, hengst en reu aangetoond.
Uit het onderzoek van de ketozuren bleek dat vooral het vcx)rkomen van pyrodruiven-
zuur in verschillende vormen indicaties voor stofwisselingsafwijkingen geeft. Een
autoreferaat van het proefschrift zal binnenkort in dit tijdschrift verschijnen.
Collega Grooten werd op 25 april 1937 geboren te Heerlen. Hij bezocht de lagere
school te Brunssum en behaalde het diploma Gymnasium-B in 1956 aan het St.
Bernardinuscollege te Heerlen.

Zijn in 1956 begonnen studie in de diergeneeskunde werd in 1963 afgesloten, waarna
hij in dienst trad bij de afdeling K.I. en Fertiliteit van het mannelijk dier van de
Kliniek voor Verloskunde en Gynaecologie. Sinds 1 januari 1967 is hij werkzaam bij
de Gezondheidsdienst voor Dieren in Limburg, waar hij zich bezig houdt met de
fertiliteit van de landbouwhuisdieren. Dit houdt in dat hij toezicht houdt op de
technische uitvoering van de K.I. en verder de bedrijven bezoekt welke kampen met
moeilijkheden, zoals het niet-drachtig worden van koeien of zeugen. Hierbij zijn ook
die bedrijven betrokken waar geen K.I. wordt toegepast. Hierdoor komt het dat o.a.
veel sperma-onderzoek wordt verricht bij beren welke op de bedrijven zelf gebruikt
worden. Met dit laatste onderzoek exploiteert collega Grooten een grotendeels
braakliggend terrein.

Op donderdag 26 oktober 1967 promoveerde collega
W. Th. T r u ij e n tot doctor in de diergeneeskunde
op het proefschrift getiteld „Enige zoötechnische as-
pekten van enzoötische pneumonie bij varkens".
Promotor was Prof. Dr. W. K. Hirschfeld.
Collega W. Th. Truijen werd op 24 oktober 1923
geboren in Roermond. Hij bezocht het gymnasium te
Roermond en trad in februari 1945 in mihtaire dienst
als vrijwilliger. Na een opleiding in Engeland vertrok
hij in april 1947 naar het voormalig Nederlands-Indië.
De na zijn terugkeer in Nederland, in 1949, aange-
vangen diergeneeskundige studie werd in 1956 vol-
tooid. Na een korte tijd verbonden te zijn geweest aan
het abattoir te Amsterdam, trad hij in mei 1956 in
dienst bij de Gezondheidsdienst voor Dieren in Noord-
Brabant.

Sinds eind 1958 is hij belast met werkzaamheden in het kader van de georganiseerde
bestrijding van varkensziekten. Tijdens deze laatste werkzaamheden bewerkte hij zijn
proefschrift, handelend over het grote probleem van de ziekten van de ademhalings-
wegen, met name de enzoötische pneumonie. Daarbij werden de seizoensinvloeden
nagegaan op het optreden van de ziekte. Verder werd het vrij zijn van de enzoödsche
pneumoniebedrijven gecontroleerd. Ook werd getracht de invloed van de enzoödsche
pneumonie op de groei etc. te schatten en de schade vast te stellen ten gevolge van
pneumonie bij mestvarkens in Nederland. Eveneens werden diverse sancringssystemen
op hun waarde getest. Uit dit onderzoek konden een aantal voor de praktijk belang-
rijke conclusies worden getrokken.

Binnenkort zal een autoreferaat van het proefschrift in dit tijdschrift worden ge-
publiceerd.

Het Hoofdbestuur heeft als lid van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergenees-
kunde aangenomen collega

Het Hoofdbestuur draagt voor het Hdmaatschap van de Kon. Ned. Maatschappij voor
Diergeneeskunde voor collega

E. Sekeles, 11 Rashbastreet, Jerusalem
Het Hoofdbestuur heeft als kandidaat-hd van de Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde aangenomen de diergeneeskundige studenten
J. Drogt, Ravellaan 87, Utrecht

A. J. de Feyter, Utrechtseweg 399, De Bilt
R. F. C. Florax, Wevelaan 85, Utrecht

J. H. J. Marsman, Adm. van Gentstraat 30 bis A, Utrecht
J. F. Mekel, van Humboldtstraat 2, Utrecht
G. J. Molenkamp, Alex. Numankade 211, Utrecht

G. van Pinxteren, Nobeldwarsstraat 4, Utrecht
R. G. de Rooij, Julianaweg 377, Utrecht

H. M. B. J. Schiffelers, I. B. Bakkerlaan 41, K. 323, Utrecht
A. J. W. G. Vos, Detmoldstraat 27, Utrecht

Buitelaar, J. W., Utrecht, naar Smaragdplein 48, tel. (030) 51 16 42 (privé), 71 53 93
(bur.), gr. 1015066, wetensch. medew. le kl. R.U. (F.d.D., Inst. Buitenpraktijk).

Goudberg, K., Haren, Beatrixlaan 16, tel. (050) 45 26 2, gr. 963125, adj. I.V.G.

Kersjes, Dr. A. W., van Utrecht naar East Lansing, (Mich.), U.S.A., Dept. of
Surgery and Medicine, College of Vet. Medicine, Michigan State University.

Weisman, J., Utrecht, Ibisdreef 18, tel. (030) 71 02 76 (privé), 71 55 44 (bur.),
gr. 1304612, wetensch. medew. R.U. (F.d.D., Inst. v. vet. Parasitologie). (226)

Venema, R., m.i.v. 1 - 11 - 1967 als plaatsvervangend inspecteur van de Veeartsenij-
kundige Dienst.

Onderzoek naar de natriumvoorziening van het
rundvee op bedrijven in het „Bodem, Plant en
Dier-projekt Vorden-Hengelo 7967"

Study about the sodium supply of cattle on farms of
the ,ßoü-Plant-Animal Project" at the Vorden-Hen-
gelo area, (the Netheriands), 1967

Het natriumgehalte in het weidegras ligt in sommige streken en op bepaalde
bedrijven in ons land laag. Vooral de graslanden op de zandgronden zou-
den vaak een onvoldoende natriumtoestand hebben, wat tot gevolg zou
hebben, dat de natriumvoorziening van de dieren in de weide onvoldoende
is. De behoefte van de dieren aan kalium wordt, ook bij hoge melkgiften,
door het weiderantsoen meer dan voldoende gedekt. Deze hoge kalium-
gehaltes in de voeding zijn van invloed op de natriumhuishouding van het
dier.

Het achteruit gaan van de natriumtoestand van het gras in de laatste jaren
zou hoofdzakelijk een indirekt gevolg zijn van de toenemende stikstofbemes-
ting en de daardoor mogelijk gemaakte intensievere veehouderij. Door de
dichtere veebezetting wordt meer gier en stalmest geproduceerd, zodat aan-
koop van kalihoudende meststoffen op veel bedrijven achterwege kan wor-
den gelaten. Doordat men geen kali-20 (bevat 25% Na20) of kainiet (be-
vat 20% Na20) meer aanwendt, laten de natriumgehaltes van het gras
vaak zeer veel te wensen over.

De hogere stikstofbemesting heeft daarnaast als gevolg een wijziging van de
botanische samenstelling van de graszode. De klavers en de kruiden gaan
tengevolge van deze hogere stikstofgift verdwijnen, en klavers en kruiden
bevatten meer natrium dan de grassen, hoewel de grassoorten zelf zeer sterk
in hun gehalten aan Na20 verschillen. Bepaalde grassen, zoals Fiorien,
Kropaar, Ruwbeemd en Engels Raaigras, onderscheiden zich van de an-
dere door een hoger Na20-gehalte.

Voor vier Bodem, Plant en Dier-projekten, n.1. Woudenberg (U) 1965,
Achterveld (U) 1966, Linde (Gld) 1966, Vorden-Hengelo (Gld) 1967,
hebben wij de natrium- en kaliumgehaltes van grond en gewas vermeld in
een overzicht (figuur 1), en wel speciaal die „trajekten", die ons in dit ver-
band interesseren. Het natriumgehalte was in het projekt Woudenberg op
73% van de bedrijven < 0,20% Na20 in de d.s. van het gras. In 1966 was
dit voor Achterveld en Linde respektievelijk 85 en 80%. In het projekt
Vorden-Hengelo 1967 bleek de situatie op de deelnemende bedrijven veel
gunstiger. Op 12,8% van de bedrijven was het Na20-gehalte te laag.
Het kaliumgehalte van het gras (3,00% K2O is voldoende), was op de
meeste bedrijven veel en veel te hoog. Zeer hoog (> 3,80% K2O) waren
79% van de deelnemende bedrijven in het projekt Woudenberg.
Voor Achterveld, Linde en Hengelo-Vörden bedroeg dit aantal respektieve-
lijk 29, 56 en 46%.

Woudenberg 1965
Achterveld 1966
Hengelo-Vörden 1967
Linde (Gld.) 1966
kali-getal van grond
10-16 16-25 26-30 > 30
57,1%

De in het plantencelsap opgeloste natrium- en kaliumionen worden door
het dierlijke maagdarmkanaal gemakkelijk geresorbeerd. Wij vinden het
natrium terug in het bloedplasma, in de intercellulaire weefselvloeistof, m
het speeksel, het penssap, de melk etc. Het is daarbij verantwoordelijk voor
het reguleren van de osmotische druk, voor het volume en het zuur-base
evenwicht van de extra-cellulaire vloeistof (ECF). Het natriumzout,
NaHCOg, in het speeksel en het penssap dient voor de regulatie van de
pens-pH. Met de melk wordt per kg ± 0,5 g natrium uitgescheiden.

Het kalium is het overheersende kation in de intra-cellulaire vloeistof
(ICF), waar het verantwoordelijk is voor het reguleren van de osrnotische
druk en het aktiveren van enzymsystemen, betrokken bij de vorming van
hexose-difosfaat. Het kalium-ion is daar veelvuldig aanwezig, waar een
aktieve celwerkzaamheid plaats vindt. Ook het speeksel bevat kahum, en
wel t.o.v. natrium in een verhouding 1 : 8 (K/Na = 1/8).

Herbivoren leven van voedsel in de weide, dat grote hoeveelheden kalium
en in verhouding weinig natrium bevat. Zij beschikken dan ook over een
zeer efficiënt werkend „mechanisme" om het natrium te retineren en de
excretie van kalium te bevorderen. In het laatste deel van de dunne darm
schijnt de mogelijkheid te bestaan, het natrium uit de darminhoud uit te
wisselen tegen cellulair-kalium. Een proces, dat gereguleerd wordt door het
aldosterone. Tevens heeft dit hormoon de terugresorptie in de niertubuli
onder haar kontrole. De cellulaire kalium-iorien worden in het distale ge-
deelte van de tubuli van het nephron uitgewisseld tegen reeds gefiltreerde
natrium-ionen. Al het kalium, dat door de glomeruli wordt gefiltreerd,
wordt door het bovenste deel van de tubuli weer geresorbeerd. Het kalium,
dat in de urine wordt gevonden, wordt door het distale gedeelte van het
nephron uitgescheiden. De uitwisseling tussen kalium en natrium vindt dan
ook hier plaats.

Figuur 2 geeft een schematisch overzicht van de hoeveelheden natrium in
milliëquivalenten in de verschillende delen van het lichaam van een
schaap (Dobson).

Bij zouttekort of bij ziekten, die aanleiding geven tot natriumverlies, kan
men een vermindering van het ECF-volume waarnemen, want retentie of
verlies van water van\'het lichaam is gekoppeld aan de natriumhuishouding.
Reeds zeer kleine wijzigingen in de natriumbalans van het dier hebben
effekt op het ECF-volume. Dat dit het eerst aan de intercellulaire vloei-
stof wordt waargenomen, komt doordat de bloedplasma-eiwitten d.m.v. de
oncotische druk de volumevermindering van het bloed voorkomen. Bij zeer
ernstige natriumverliezen wordt het bloedplasma er ook bij betrokken en
worden een toename van de hematokriet en circulatiestoornissen gezien.
Klinisch kan men deze dehydrataüe aan het dier vaststellen aan de diep m
hun kassen liggende ogen en een verminderde huidturgor.
Bij diarree, waargenomen tijdens een colibacillose-infektie bij kalveren, of
in het verloop van een maagdarmworm-infektie, leverbot-infektie of ge-
durende een gekombineerde infektie van maagdarmwormen en leverbot,
of bij paratuberculose, treedt verlies van intestinale vloeistoffen op en een
verandering in het volume van de extra-cellulaire vloeistof. Het n atrium-
en kaliumverlies via de faeces is dan groot door de snelle darmpassage. In

de urine is bij diarree de natriumuitscheiding gedaald, soms tot 0. De
kaliumafgifte is dan echter toegenomen. Ook bij de voorjaarsdiarree in
de weide, veroorzaakt door het geile gras en soms daarbij slechte weers-
omstandigheden, treedt een identiek proces op. Hebben de dieren in het
voorjaar in de wei faeces van normale konsistentie, dan zou het te hoge
kaliumgehalte van het gras volgens velen de natriumafgifte door het li-
chaam bevorderen.

Uit de gegevens van de vier reeds genoemde B.P.D.-projekten bleek, dat
respektievelijk 65, 84, 95 en 99,2% van de deelnemende bedrijven een
te hoog kaliumgehalte in het weidegras hadden (zie figuur 1). Volgens
Kemp e.m. (1966, 1967) zou bovengenoemde opvatting niet reëel zijn,
omdat een overmaat aan kalium in het rantsoen wel een toenemende
natriumuitscheiding met de urine geeft, maar een daling van de excretie
met de faeces. De totale natriumuitscheiding zou zich niet wijzigen.

Ook verschijnselen als „te vroeg afkalven en het zich niet goed opmaken",
afnemende melkproduktie, het eten van grond in de wei, likzuchtverschijn-
selen en het frekwent voorkomen van gevallen van retentio secundinarum
op een bedrijf zouden bij een verstoord natriumevenwicht van de dieren
worden gezien.

Door middel van urineonderzoek van een aantal monsters ochtendurine
van verschillende koeien uit een \\eebeslag werd in het verleden getracht
aanwijzingen te verkrijgen over de natriumvoorziening van het beslag.
Werden enkele dieren aangetroffen met natriumgehalten in de urine
kleiner dan 10 mg %, dan werd natriumtekort bij de dieren aangenomen.
Door de grote schommelingen t.a.v. de natriumuitscheiding binnen 24 uur
is de diagnosestelling op één monster urine per dier zeer problematisch
(Kemp, e.a., 1967). Het speekselonderzoek van 20-25% van de melk-
koeien in een veebeslag op natrium en kalium zou meer zekerheid geven.
Men doet zijn waarnemingen dan in het „reservoir" van de natriumhuis-
houding van het dier en de vraag werpt zich op, of geringe wijzigingen in
deze natriumhuishouding met onze methodiek wel aantoonbaar zijn. 80%
van het lichaamsnatrium wordt bij de herbivoren in het speeksel (vooral
parotisspeeksel) aangetroffen. Het aldosterone reguleert tevens het Na- en
K-gehalte van het speeksel. Bij natriumgehaltes van > 2,5 g Na/liter en
kaliumgehaltes < 1,0 g K/liter is er geen natriumtekort bij het dier. Bij
Na < 1,5 g Na/liter en K > 2,5 g K/liter zou een ernstig tekort aanwezig
zijn (Kemp, e.a., 1967).

De natriumgehaltes van het wintervoer, gevoegd bij die van de mineralen-
bijvoeding door middel van b.v. losse mineralen of mineralenkoek, doen de
kansen op natriumtekort gedurende de staltijd onder Nederlandse omstan-
digheden gering zijn. Voor het weideseizoen en wanneer de dieren niet
worden bijgevoerd zou dit anders liggen. Daar in de maand mei het kalium-
gehalte van het gras meestal het hoogst is en het natriumgehalte het laagst,
zou een eventueel natriumtekort in de weidetijd bij de koeien met de
meeste kans op „succes" eind mei - begin juni kunnen worden vastgesteld.
Een eventuele „voorraad", afkomstig van het stalrantsoen, zou dan reeds
verbruikt zijn.

Naar aanleiding van deze overwegingen werd eind mei 1967 in het B.P.D.-
projekt Vorden-Hengelo, omvattende 39 bedrijven, o.a. een onderzoek in-
gesteld naar de natriumtoestand in de grond, in het gras en bij het melkvee.

Van 20-25% van de melkkoeien met een produktie op dat moment van
meer dan 15 kg werden speekselmonsters genomen en op natrium- en ka-
liumgehalte onderzocht. Dieren met een afwijkende konsistentie van de
faeces, waardoor eveneens een verstoring van de natriumbalans zou kun-
nen worden veroorzaakt, werden niet bij het onderzoek betrokken. Het
aantal grondmonsters per bedrijf varieerde van 1-4 (n), het aantal gras-
monsters, van de overeenkomstige percelen genomen, van 1-2 (n). Daar-

naast werd de bijvoeding (KV) gedurende de maand mei in de weide ge-
geven, met het oog op haar NaCl-gehahe, per bedrijf vermeld. De kracht-
voedergift varieerde op de verschillende bedrijven zeer (kopziektekoek, rog-
gebrok, mineralenkoe^brok, weidekoek). Het aanwezig zijn van likstenen

(LS) en een pekelbak (PB) met een 234% pekeloplossing werd eveneens
vermeld in figuur 3.

Ook de bemesting met natriumhoudende meststoffen, aangewend na de
grondmonstemame in het voorjaar, werd bij de beoordeling betrokken.
Onder natriumhoudende meststoffen werden verstaan: kali-20, kali-40,
kainiet, chilisalpeter en landbouwzout.

Van de verschijnselen, die wel aan natriumtekort worden toegeschreven,
werden er drie per bedrijf vastgelegd, en wel: te vroeg afkalven met niet
opgemaakte uier, het voorkomen van gevallen van retentio secundinarum
en het waarnemen van likzuchtverschijnselen. Onder „likzucht" wordt hier
tevens verstaan het soms „opvreten" van de likstenen. De mate, waarin
de verschijnselen voorkwamen, werd aangegeven met: (0-25%),
-f (25-50%), -}- (50-75%), (75-100%).

Uit het overzicht (figuren 1 en 3) blijkt, dat 15 bedrijven een te laag na-
triumgehalte in de grond hebben (< 5), d.w.z. 38,2% van de bedrijven;
5 bedrijven hebben een te laag natriumgehalte in het gewas (< 0,20%
NagO in de d.s.), d.w.z. 12,8%. Bij de onderzochte speekselmonsters is
geen enkele waarneming gelegen tussen Na < 1,5 g/1 en K > 2,5 g/1, wat op
een bestaand natriumtekort bij de dieren volgens het criterium van Kemp
e.a. (1967) zou wijzen.

Op 18% van de deelnemende bedrijven werd likzucht en op 41% een
meer of minder frekwent voorkomen van retentio secundinarum. vermeld.
Dat ondanks de blijkbaar voldoende natriumvoorziening van de dieren op
diverse bedrijven toch deze klachten bestonden wijst nog eens te meer op de
gekompliceerde achtergrond van deze symptomen.

Gebruik makend van de criteria van Kemp e.a. voor het natriumgehalte van gewas
en runderspeeksel, werd in \'t B.P.D.-projekt Hengelo-Vorden een onderzoek ingesteld
naar de natriumvoorziening van de dieren op 39 bedrijven.

Bij koeien met een melkproduktie van meer dan 15 1, geen faeces van een slappe
konsistentie vertonend, kwamen de symptomen likzucht en retentio secundinarum
resp. op 18% en 41% van de deelnemende bedrijven voor. Het speeksel van de dieren
bevatte op alle bedrijven normale natrium- {> 2,5 g/1) en kaliumwaarden (< 1,0 gA).
Er werd op 12,8% van de deelnemende bedrijven een te laag Na20-gehalte in het
gras gevonden. Dit percentage was in voorgaande projekten veel hoger, variërend
van 73-85%. Streeksgewijs bestaan er blijkbaar grote verschillen, ook in gebieden, die
geografisch niet ver van elkaar verwijderd liggen (Linde-Hengelo-Vorden). De
voorlichting t.a.v. de bemesting in een bepaald rayon zou daar o.a. mee bepalend voor
kunnen zijn. Op veel bedrijven kan het geven van bijvoer en het beschikbaar stellen
van likstenen en/of pekelbak (oplossing met 2/2% NaCl) in de weide tot gevolg
hebben gehad, dat de natrium-balans der dieren positief of in evenwicht bleef. Zelfs
ondanks het feit, dat de gehalten in grond en gewas iets te wensen overlieten (hoge
kalium- en lage natrium-toestand).

T.a.v. de kali- en natriumbemestingstoestand dient te worden gestreefd naar de
normale waarden in grond en gewas om verschuivingen in het mineralenevenwicht te
voorkomen. Het zou niet onmogelijk zijn, dat in het verleden de diagnose „natrium-
tekort" op de zandbedrijven, afgaande op enkele waarnemingen in grond en gewas
en soms aangevuld met onderzoek van één monster ochtendurine en op de aan-
wezige „symptomen" (te vroeg afkalven met niet opgemaakt uier, retentio secundina-
rum, likzucht) wel eens te gemakkelijk werd gesteld.

Applying the criteria suggested by Kemp et al. with regard to the sodium content
of plants and the saliva of cattle, investigations into the sodium supply of the animals
were carried out on thirty-nine farms in the Hengelo-Vörden Soil-Plant-Animal
project.

The symptoms of excessive licldng and retained placenta were observed in animals
having milk yields of more than fifteen litres and not showing faeces of soft con-
sistency on respectively eighteen and forty-one per cent of the farms taking part in
the investigation. The sahva of the animals showed normal sodium (more than 2.5
g/1.) and potassium levels (less than 1.0 g/1.). The NaaO content of the grass was
found to be too low on 12.8 per cent of the farms which took part in the investigation.
This proportion was much higher in previous projects, ranging from 73 to 85 per cent.
Apparently, there are marked variations from one district to another, also in areas
which are not far from each other geographically (Linde-Hengelo-Vörden).
One of the causes to which this is due might be the guidance on fertilization in a
particular district. On several farms, giving supplementary feed and providing salt
licks and/or brine troughs (solution containing 2.5 per cent of sodium chloride) on
pastures may have resulted in a positive sodium balance of the animals or one
remaining in a state of equilibrium. Even despite the fact that concentrations in the
soil and plants left something to be desired.

As regards the potassium and sodium levels obtained by fertilization, this should be
directed towards producing normal levels in the soil and plants in order to prevent
shifts in the mineral balance. It might well be that a diagnosis of „sodium deficiency"
on farms situated on sandy area, based on a few observations on the soil and plants
and occasionally supplemented by examination of a single specimen of urine collected
in the morning and studies for the „symptoms" present (premature calving and
failure of the mammary glands to fill with milk, retained placenta and excessive
licking) was established too readily in some cases.

A l\'aide des critères de Kemp e.a. pour la teneur en sodium des végétaux et de la
salive bovine on a institué un examen sur l\'approvisionnement de sodium des animaux
de 39 exploitations rurales, dans le cadre du projet-Sol-Végétal-Animal de Hengelo-
Vörden.

Chez les animaux ayant une production laitière de plus de 15 litres et ne manifestant
pas de fèces de consistance molle, les symptômes du besoin de lécher et de rétention
des arrière-faix se présenlièrent respectivement sur 18% et 41% des fermes partici-
pantes. Dans toutes les fermes la salive des animaux contenait des valeurs normales de
sodium (plus élevé de 2,5 gr/1) et de potassium (moins de 1,0 gr/1). On trouva sur
12,8% des exploitations participantes une teneur trop basse en NaaO dans l\'herbe.
Pour les projets précédents ce pourcentage avait été bien plus élevé variant de
73 - 85%.

Apparemment il y a de grandes différences régionales, même dans les régions qui ne
sont pas très éloignées l\'une de l\'autre (Linde-Hengelo-Vörden). L\'instruction au
sujet de l\'engraissage dans un certain rayon notamment pourrait être décisive. Dans
plusieurs fermes la balance de sodium des animaux peut être restée positive ou en
équilibre par suite du fait qu\'on leur avait administré un fourrage supplémentaire ou
qu\'on avait mis à leur disposition dans la prairie des pierres à lécher et/ou une
solution saline (contenant 2,5% NaCl), et cela même malgré le fait que les teneurs
dans le sol et dans les végétaux n\'étaient pas satisfaisantes.

Quant à la condition d\'engraissage au potassium et au sodium, il faudra viser à des
valeurs normales dans le sol et dans les végétaux afin d\'éviter des modifications dans
l\'équilibre minéral. Il ne serait pas impossible que dans le passé on ait trop facilement
porté le diagnostic de „manque de sodium" dans les exploitations rurales sur les
terrains sablonneux, se basant sur quelques observations du sol et des végétaux, parfois
complémentées de l\'examen d\'un seul échantillon d\'urine matinale et sur les symptô-
mes présents (parturition précoce, rétention des arrière-faix et besoin de lécher).

Unter Verwendung der Kriterien von Kemp u.a. für den Natriumgehalt von
Gewächs und Rinderspeichel wurden im Boden-Pflanze-Tier Projekt Hengelo-Vorden
Untersuchungen über die Natriumversorgung der Tiere auf 39 Betrieben angestellt.
Bei Tieren mit einer Milcherzeugung von mehr als 15 Liter, die keine Fezes von
weicher Konsistenz aufwiesen, kamen die Symptome Lecksucht und Retentio secun-
dinarum bezw. auf 18% bzw. 41% der beteiligten Betriebe vor. Der Speichel der
Tiere zeigt auf allen Betrieben normale Natrium- (mehr als 2,5 g/1) und Kaliumwerte
(weniger als 1,0 g/l). Auf 12,8% der beteiligten Betriebe wurde ein zu niedriger
NaaO-Gehalt im Gras gefunden. Dieser Prozentsatz war bei vorhergehenden Projekten
viel höher und schwankte damals zwischen 73 und 85%.

Je nach der Gegend gibt es offenbar grosse Unterschiede, auch in Gebieten, die
geographisch nicht weit voneinander entfernt sind (Linde-Hengelo-Vörden). Die über
die Düngung in einem bestimmten Bezirk gegebene Aufklärung könnte dort u.a.
mitbestimmend sein. Auf vielen Betrieben kann die Gabe von Zusatzfutter sowie die
Bereitstellung von Lecksteinen und/oder eines mit Salzwasser gefüllten Trogs (Lösung
mit 2,5% NaCl) auf der Weide zur Folge gehabt haben, dass die Natriumbilanz der
Tiere positiv blieb oder im Gleichgewicht erhalten wurde. Dies sogar trotz der Tat-
sache, dass die Gehalte im Boden und im Gewächs etwas zu wünschen übrigliessen.
Hinsichtlich der Kali- und Natriumdüngungsverhältnisse sind normale Werte im
Boden und im Gewächs anzustreben um Verschiebungen im Mineralgelichgewicht zu
verhüten. Es wäre nicht unmöglich, dass in der Vergangenheit die Diagnose „Natrium-
mangel" auf den Sandbetrieben anhand einiger Beobachtungen am Boden und am
Gewächs, manchmal durch die Untersuchung einer einzigen Morgenhamprobe
ergänzt, sowie anhand der vorliegenden „Symptome" (zu frühes Abkalben mit nicht
gefülltem Euter, Retentio secundinarum und Lecksucht) gelegentlich zu leicht gestellt
wurde.

Ernpleando los cridcos de Kemp y.o. para la determinacion del contenido de sodio
en végétales y en la saliva de bovinos, fue hecho una investigacion al abastecimiento
de sodio de los animales en 39 haciendas, en el projecto Suelo-Planta-Animal en
la region Hengelo-Vorden.

En vacas lecheras con una produccion de leche de mas de 15 litros sin una defecacion
de una consistencia aflojada, se encontrarion sintomas de lamer y retencion de
placenta en 18% y 41% de las haciendas participantes. La saliva de los animales
contenia en todas las haciendas valores normales de sodio (mas grande que 2,5
gramos/litro) y de potasio (mas pequeno que 1,0 gramos/litro). Fue encontrado en
12,8% de las haciendas participantes un contenido demasiado bajo de NaaO en la
hierba. Esto porcentaje era mas grande en projectos precedentes, con una variacion
de 73-85%.

Résulta que en regiones, existen grandes diferencias, tambien en regiones que no
estan alejados muy legos geograficamente. La informacion en cuanto al abono en una
region determinada puede ser entre otras cosas determinada.

En muchas haciendas resuite, que la administracion de alimento suplementario y
poniendo a la disposicion cajas con salmuera (una disolucion de 2,5% NaCl) y o
piedras de sal en el portrero puede resultar que el balance de sodio en los animales
quedo en equilibrio o quedo positivo.

Aun a pesar del hecho que los contenidos en el suelo y en las végétales dejian que
desear.

En cuanto a la condicion de abono de potasio y sodio hay que aspirar a los valores
normales en el suelo y en las végétales para prévenir un rempujon en el equilibrio
de los minérales. No sera imposible que en el pasado el diagnostico „Faha de sodio"
en las haciendas cn un suelo arenisco, fue posiblemente diagnosticado demasiado facil,
saliendo de algunas observaciones del suelo y de las végétales y de vez en cuando
completando estas con una muestra de orina tomado en la manana y de los sintomas

B e r t z b a c h, J. und Pfeffer, E.: Zur Natrium-Versorgung der Milchkühe.
Fachverband der Futtermittelindustrie e.v. Fachabteilung Mineralfutter.

Grashuis, J.: Keukenzout voor landbouwhuisdieren. N.V. Koninklijke Neder-
landse Zoutindustrie.

Groot, Th. de: Een bezoek aan een denkbeeldig „probleembedrijf". Tijdschr.
Diergeneesk., 91, 1591, (1966).

Helfferich, e.a.: Langfristige Untersuchungen über den Einflusz von natrium-
armer Ernährung auf den Stoffwechsel von Milchkühe. Ztschr. Tierphys., Tierern.

K e m p, A.: Sodium requirement of milking cows: balance trials with cows on rations
of freshly mown herbage and on winter rations. Neth J agric Sci 12 (4),
(1964).

Kemp, A. en G e u r i n k, J. H.: Nieuwe inzichten in de natriumbehoefte en de
natriumvoorziening van melkkoeien. Tijdschr. Diergeneesk., 91, 580, (1966).

Kemp, A. en G e u r i n k, J. H.: De beoordeling van de natriumvoorziening van
melkkoeien onder praktijkomstandigheden. Veeteelt en Zuivelberichten, (10), 1967.

Leeuwen, J. M. van: Physiologische Aspekte unterschiedlicher Natrium-
ernährung bei Milchvieh. Tagungsberichte, 85. Int. Symp., Jena, 1965.

Dit is ooreengekom, dat die volgende besluite van die Veeartsraad wat op die vergade.

1. Twee gevalle was oorweeg waar \'n veearts met \'n ander veearts onderhandel het
oor \'n vennootskap of indiensneming by hom en nadat hy van hom inligting
ingewin het oor die praktyk of die moontlikhede van die gebied of reeds aan
kliënte voorgestel is, daarna in dieselfde gebied en as \'n mededinger van sodanige
veearts begin praktiseer of wou praktiseer voor die verstryking van \'n redelike
tydperk nadat sodanige onderhandelings gestaak is.

Die besluit van die Raad was dat sodanige optrede as \'n oortreding van Artikel
15 (c) (d) van die gedragskodc beskou word fn versoek dat in een geval \'n
tydperk van twaalf maande en in \'n ander geval \'n tydperk van agtien maande,
bereken vanaf die beëindiging van die onderhandelings, moet verloop alvorens
daar in die gebied \'n nuwc praktyk gc-open mag word.

2. Aandag is gcskenk aan \'n geval waar \'n uitkenbord by die ingang van \'n huis
aangebring is waar geen veeartseny-hospitaal is nie asook \'n uithangbord wat \'n
.gebou aandui waar geen veeartseny-hospitaal of dierekliniek is nie. Die bevinding
van die Raad was dat die horde \'n middel tot advertensie is en versoek dat hulle
onmiddellik verwyder word.

Die volgende persone is onlangs as Veeartse in die Republiek geregistreer:
Johannes Petrus Jordaan Joubert
Jan Hendrik Malan
Sarei Rens van Amstel
Friedrich-Wilhelm Gottlob von Ludwiger

Uit de kliniek voor Veterinaire Verloskunde en Gynaecologie
van de Rijksuniversiteit te Utrecht.

Onder oestrussynchronisatie bij het schaap verstaat men het zoveel mogelijk
gelijktijdig in oestrus doen komen van een at random gekozen groep ooien
op een van te voren vastgesteld tijdstip in het oestrusseizoen.
Door het toepassen van een effectieve synchronisatiemethode zullen de
ooien binnen enige dagen worden gedekt en zal ook het lammeren in een
kort tijdsbestek plaats vinden. Hieraan zijn vele voordelen verbonden:

1. De factor arbeid wordt sterk verminderd. Brengt men in het oestrus-
seizoen de rammen bij een kudde waar geen oestrussynchronisatie is
toegepast, dan mag men veronderstellen, dat binnen 17 dagen — de
lengte van de oestrische cyclus bij het schaap — het overgrote deel van
de dieren gedekt is. Daar de spreiding in de duur van de graviditeit
ongeveer 8 dagen bedraagt, zullen de geboorten van de lammeren zich
uitspreiden over een periode van tenminste 25 dagen, nog afgezien
van het aantal ooien dat pas in de tweede oestrus concipiëert.

Door toepassing van een effectieve synchronisatiemethode zullen de
dekkingen binnen 3 dagen plaats vinden. De spreiding in de geboorte-
data zal dus ongeveer 11 dagen bedragen. Het is nu arbeidstechnisch
veel eenvoudiger om de verliezen aan lammeren tijdens de partus zo-
veel mogelijk te beperken.

2. Een uniforme opfok van de lammeren biedt vele voordelen op het ge-
bied van voeding, verzorging en ziektepreventie. Tevens kunnen grotere
groepen lammeren van ongeveer gelijk gewicht worden afgezet.

3. Doordat de lammeren tegelijk gespeend kunnen worden vormen de
ooien een uniforme groep, waardoor de toepassing van een gesynchro-
niseerde oestrusinductie in het anoestrusseizoen aantrekkelijker wordt.

4. Doordat een groter aantal ooien tegelijk in oestrus komt schept men
ideale omstandigheden voor de toepassing van kunstmatige inseminatie

Maakt men geen gebruik van kunstmatige inseminatie, dan kan als
nadeel van de oestrussynchronisatie worden aangevoerd, dat een groot
aantal ooien binnen enige dagen gedekt moet worden. Men dient de
rammencapaciteit dus op te voeren. In het algemeen wordt aangeraden
om per 7 a 10 ooien één rara aan de kudde toe te voegen.

1 Drs. A. H. Willemse en Drs. A. Brand; dierenartsen bij de kliniek voor Vete-
rinaire Verloskunde en Gynaecologie, Universiteitscentrum „de Uithof", Yale-
laan, Utrecht.

2 Drs. F. Muurling: dierenarts in T.N.O. verband bij deze kliniek.
66 Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, afl. 2, 1968

gedurende 16 dagen, bleken in staat te zijn de ovulatie en de oestrus bij
cyclische ooien effectief te onderdrukken (Robinson, 1956).
O\'Mary, PopeenCasida (1950) konden door een dagelijkse injectie
van 10 mg progesteron, gedurende 14 dagen toegediend bij 16 van de 20
ooien, de oestrus onderdrukken. Vier dieren werden tijdens de behande-
iingsperiode gedekt. Van 224 ooien, die Robinson (1956) gedurende
16 dagen met 10 mg progesteron behandelde, kwam tijdens die behandeling
geen enkel dier in oestrus. De helft van deze dieren kreeg op de zeventiende
dag na het begin van de progesteronbehandeling 500 I.E. PMS (Pregnant
Mare Serum) toegediend. Van deze laatste groep kwam 90% op de tweede
en derde dag na de laatste progesteroninjectie in oestrus. Voor de dieren
die geen PMS kregen was dit 71%. De dieren werden tussen 72 en 96 uur
na de laatste progesteroninjectie éénmaal geïnsemineerd. De drachtigheids-
percentages bedroegen 51 en 57% voor die groepen die respectievelijk geen
en wèl PMS toegediend kregen. Van de controlegroep werd 55% drachtig.
De worpgrootte was respectievelijk 1,2 en 1,4; voor de controlegroep 1,3.
Deze verschillen bleken niet significant. Van de 171 lammeren werden er
154 (90%) op 9 achtereenvolgende dagen geboren.

Ondanks de met deze methode verkregen goede synchronisatie, is het grote
bezwaar ervan het dagelijks toedienen van de progesteroninjecties. Het is
een sterk arbeidsintensieve en mede daardoor vrij kostbare methode.

Onderzoekingen van Hogue, Hansel en Bratton (1961) tonen
aan dat wanneer 6-a!-methyl-17-acetoxyprogesteron (MAP) gedurende 12
tot 20 dagen in een dagelijkse dosis van 60 tot 120 mg oraal wordt toege-
diend, de oestrus en de ovulatie effectief te onderdrukken is. Op de 3e, 4e
en 5e dag na het beëindigen van de behandeling kwam 92% van de ooien
in oestrus. Een aantal dieren werd geïnsemineerd, hiervan lammerde
16%. De overige dieren werden natuurlijk gedekt; het drachtigheidsper-
centage bedroeg 61. In de controlegroepen was het drachtigheidspercen-
tage na K.I. en na natuurlijke dekking respectievelijk 49 en 50.
Evans, Dutt en Simpson (1962) dienden gedurende 14 dagen 50
mg MAP per dag toe aan 53 ooien; 74% kwam na afloop van de behande-
ling binnen 4 dagen in oestrus, 42% lammerde als gevolg van de dekking
tijdens de gesynchroniseerde oestrus.

In cen tweede experiment waren de resultaten gunstiger: 95% kwam in
oestrus tussen de 2e en de 5e dag na het beëindigen van de behandeling,
84% werd drachtig na dekking in deze gesynchroniseerde oestrus, terwijl de
gemiddelde worpgrootte 1,22 bedroeg.

Ondanks de redelijke resultaten die door middel van de orale methode
werden verkregen, blijft de dagelijkse behandeling van de dieren een be-
zwaar. Tevens was er geen controle mogelijk op de hoeveelheid opgenomen
werkzame stof per dier per dag, omdat het steroid werd toegediend in een
premix. Aan dit laatste bezwaar is tegemoet te komen door de dieren het
MAP met behulp van de pillenschieter toe te dienen.

Robinson (1965) vermeldt een methode voor de oestrussynchronisatie
bij het schaap, waarbij gebruik wordt gemaakt van de intravaginale appli-

catie van een poly-urethaan sponsje, geïmpregneerd met een steroid met
een progestatieve werking. Het door hem gebruikte steroid (SC 9880:
17-a-acetoxy-9-a-fluoro-l l-^-hydroxy-pregn-4-en-3, 20-dione) vertoont in
vele opzichten de zelfde eigenschappen als het progesteron, doch is paren-
teraal toegediend ongeveer 25 maal sterker werkzaam. De effectieve dag-
dosis van dit steroid is 0,4 mg terwijl de minimale dosis progesteron 10
mg/dag bedraagt.

Robinson (1965) bracht bij 106 at random gekozen dieren een sponsje
in de vagina: 54 sponsjes waren geïmpregneerd met 500 mg progesteron en
52 sponsjes met 30 mg SC 9880. De sponsjes bleven gedurende 17 dagen
intravaginaal aanwezig.

Na deze periode hadden 9 dieren het sponsje verloren. Van 97 ooien
kwam tijdens de behandeling niet één dier in oestrus. Twee tot vier dagen
na het verwijderen van het sponsje kwam in de progesterongroep 54% in
oestrus, in de SC 9880-groep 82%. Na toepassing van K.I. werd 81%
van de ooien drachtig, de lammeren werden in 7 dagen tijds geboren.
Ook Bark er (1966) bereikte met deze methode gunstige resultaten. Van
20 behandelde ooien kwamen er 19 in een periode van drie dagen in
oestrus. Het drachtigheidspercentage bedroeg 87,5 en de gemiddelde worp-
grootte 1,25.

Het grote voordeel van deze methodiek is dat men de dieren slechts twee
maal in handen hoeft te hebben; bij het inbrengen en bij het verwijderen
van het sponsje.

Aan de Kliniek voor Veterinaire Verloskunde en Gynaecologie konden,
dank zij de welwillende medewerking van de firma Upjohn, oestrussynchro-
nisatieexperimenten worden verricht met behulp van de vaginale applicade
van een spons.

Het door ons gebruikte sponsje bestond uit een cylindervormig stukje poly-
urethaan (schuimplastic) met een doorsnede van 20 mm en een lengte
van 50 mm, dat geïmpregneerd was met 60 mg 6-a-methyl-17-acetoxy-
progesteron (MAP) (foto 1). Aan het sponsje was een nylon draadje be-
vestigd. Na een grondige reiniging en desinfectie van de vulva, werd het
sponsje door middel van een plastic speculum en een perspex staaf (foto
2) zover mogelijk in de vagina gebracht, waarbij gebruik werd gemaakt van
een desinfecterende zalf (Cetrimide). Het nylon draadje bleef enige centi-
meters uit de vulva hangen. De sponsjes werden op 9 november 1966 in
de vagina gebracht en bleven aldaar 13 dagen aanwezig. Na deze periode
werden de sponsjes verwijderd door aan het uit de vulva hangende nylon
koordje te trekken.

De proef werd uitgevoerd met 147 Texelse ooien van lyï jaar oud, die nog
niet eerder gelamd hadden. Bij 100 van deze dieren werd getracht de
oestrus te synchroniseren, de overige 47 vormden de controlegroep. Deze
laatste groep werd in tweëen verdeeld: 25 dieren ondergingen geen be-
handeling, bij 22 dieren werd intravaginaal een niet met steroid geïmpreg-
neerd („blanco") sponsje ingebracht.

De proefgroep werd als volgt onderverdeeld: 20 dieren waren bestemd om
tijdens de gesynchroniseerde oestrus te worden geïnsemineerd, bij de res-
terende dieren zou natuurlijke dekking worden toegepast.

Bij 41 dieren van deze laatste groep werd direct na het verwijderen van
het sponsje 750 I.E. PMS subcutaan toegediend. In tabel 1 is de proef-
opzet weergegeven, waarbij T O de dag is waarop de behandeling (Treat-
ment) is begonnen (9-11-1966) en T 13 de dertiende dag daarna.

Direct na het inbrengen van de sponsjes werd de kudde in drieën verdeeld,
terwijl er in totaal 16 rammen aan werden toegevoegd, voorzien van een
leren tuigje waarmee een kleurblokje onder tegen het sternum werd ge-
fixeerd.

Aan de voor inseminatie bestemde groep werd een aantal rammen toege-
voegd, die behalve van een kleurblokje ook voorzien waren van een
schortje, dat vlak achter de voorpoten verticaal neerhing. Hierdoor werden
de ooien in oestrus wel besprongen en gekleurd maar niet gedekt.
Tijdens en na de behandeling werden alle dieren dagelijks gecontroleerd
op het optreden van oestrus.

Het sperma van alle gebruikte rammen werd vóór de uitvoering van de
proef onderzocht op concentratie, percentage levende spermiën, beweging
en morfologische afwijkingen. Het sperma ten behoeve van de K.I. werd
verzameld van drie rammen door deze te laten springen op enkele, met 10
mg oestradiolbenzoaat voorbehandelde ooien. Direct na het dekken werd
van iedere ram een spermamonster in het laboratorium onderzocht. Ieder
dier werd twee maal geïnsemineerd: op de morgen en op de middag van
de dag waarop ze voor het eerst in oestrus werden gezien. De inseminatie
werd intracervicaal uitgevoerd met 0,5 cm^ sperma (1:1 verdund met
ondermelk) met behulp van een speculum en verlichting.
Tijdens de lammerperiode werden de dieren uit de proefgroepen \'s nachts
opgehokt teneinde zoveel mogelijk controle te hebben op het verloop van
de partus om zonodig daarbij hulp te kunnen verlenen. Gedurende deze
periode stonden de dieren dag en nacht onder toezicht.

Tijdens de behandelingsperiode (13 dagen) kwam in de proefgroepen geen
enkel dier in oestrus. In de controlegroep, die in het geheel niet werd be-
handeld, werden in deze periode 22 van de 25 dieren gedekt, één dier kwam
later in oestrus. De resterende twee dieren werden op 15-12-1966 geslacht
en bleken drachtig te zijn, zodat de grootte van deze groep gereduceerd
werd tot 23 dieren.

In de controlegroep, die met de placebospons behandeld werd, kwamen in
de 13 dagen durende behandelingsperiode 15 van de 22 dieren in oestrus.
Hierna werden nog 4 dieren gedekt, terwijl één dier reeds vóór het in-
brengen van het placebosponsje drachtig bleek te zijn. Twee dieren werden
niet gedekt; bij slachting van deze dieren op 15-12-1966 waren geen ma-
croscopische afwijkingen aanwezig, de ovaria bevatten corpora lutea van
een geschatte ouderdom van 8 en 13 dagen.
Deze groep werd dus teruggebracht van 22 op 19 dieren.

Van de 100 proefdieren waarbij gedurende 13 dagen intravaginaal een
sponsje, geïmpregneerd met 60 mg MAP aanwezig was, kwamen er binnen
3 dagen na het verwijderen van de sponsjes 93 in oestrus (tabel 2).
De overige zeven dieren werden 23 dagen na het verwijderen van de
sponjes geslacht. Vijf dieren bleken reeds voor de aanvang van de proef
gedekt te zijn en waren drachtig, twee dieren^ vertoonden anatomische af-
wijkingen aan het geslachtsapparaat en werden als kweëen beschouwd.

In fig 1 is de spreiding aangegegeven van de dekdata in de controlegroepen
in vergelijking met die van de gesynchroniseerde groepen.

oorspr. aantal dieren dat niet in binnen drie dagen na het
aantal oestrus gekomen is om einde van de behandeling
reden van: in oestrus

Van de 93 dieren die binnen drie dagen in oestrus kwamen was de ver-
deling als volgt: op T 14: 1; op T 15: 75 en op T 16: 17 ooien. De 25
dieren die tijdens de gesynchroniseerde oestrus niet drachtig werden
kwamen daarna weer goed gesynchroniseerd in oestrus: op T 30: 1; op T
31: 6; op T 32: 11 en op T 33: 7 ooien. Zes van de 68 dieren (9%)ver-
toonden ondanks drachtigheid gemiddeld 17 dagen na de conceptie weer
een uitwendig zichtbare oestrus.

Van de 23 dieren uit de onbehandelde controlegroep werden er na eerste
dekking 20 drachtig (87%). Twee dieren braken op, doch werden in de
volgende oestrus drachtig. Eén dier werd niet drachtig. Van de met
„blanco" sponsjes behandelde controlegroep werden slechts 9 van de 19
dieren (47,4%) na eerste dekking drachtig. Vijftien van de 19 dieren
werden gedekt terwijl het „blanco" sponsje nog in de vagina aanwezig was.
Slechts 6 dieren werden drachtig (40%). Vier dieren werden binnen 4
dagen na het verwijderen van het sponsje gedekt, hiervan concipieerden er
drie. In de volgende oestrus werden nog 6 dieren drachtig, vier bleven gust.

In de groep waarbij K.I. werd toegepast werden 8 van de 17 dieren na
eerste inseminatie drachtig (47,0%). De resterende 9 dieren werden in
de volgende oestrus natuurlijk gedekt; 8 ervan werden drachtig.
Van de groep waarvan op T 13 alleen de spons werd verwijderd en die
geen PMS kregen toegediend werden 31 van de 37 dieren (83,8%) drach-
tig, na dekking in de gesynchroniseerde oestrus. Van de 6 opbrekers werden
er in de volgende oestrus 3 drachtig.

Van de 39 dieren die op T 13 wel een PMS-injectie kregen werden als
gevolg van de dekking in de gesynchroniseerde oestrus 29 dieren drachtig
(74,4%). Van de 10 opbrekers werden er in de post-synchronisatie oestrus
nog 6 drachtig.

Zoals te verwachten was vertonen de geboortedata van de lammeren uit de
controlegroepen een grote spreiding. De partusdata van de opbrekers
sluiten direct aan bij die van de ooien die reeds na eerste dekking drachtig
werden (fig. 2).

Zoals in fig 3 te zien is heeft de oestrussynchronisatie een duidelijke partus-
synchronisatie tot gevolg. Binnen 10 dagen hebben de 68 ooien, waarvan
de oestrus gesynchroniseerd was gelamd, terwijl 81% van de ooien lammerde
binnen 4 dagen. Daarna komt een rustperiode van 8 dagen, waarna binnen 6
dagen de 17 opbrekers lammerden.

De verschillende gegevens over worpgrootte, geboortegewicht, voorkomen
van aantal meerlingen en perinatale sterfte, waartoe alle doodgeboren of
binnen 24 uur na de partus gestorven lammeren worden gerekend, zijn in
tabel 4 verzameld.

Worpgrootte en geboortegewichten van de lammeren van de controle- en de
oesynchroniseerde groepen (uitgezonderd de 8 dieren die drachtig werden

Litter size and birth weights of the lambs of the control and synchronized
groups (excluding the 8 animals that conceived after A.I.).

Daar het aantal dieren dat door kunstmatige inseminatie tijdens de ge-
synchroniseerde oestrus drachtig is geworden gering is (8) ten opzichte van
de overige aantallen, zijn deze gegevens niet in de tabel ondergebracht. De
gemiddelde worpgrootte was voor deze 8 dieren 1,37; er werden 5 éénlingen
en 3 tweelingen geboren. De in de tabel vermelde gegevens hebben, voor
wat betreft de gesynchroniseerde groepen, alleen betrekking op de lam-
meren geboren door dekking tijdens de gesynchroniseerde oestrus.
De gemiddelde worpgrootte van de synchronisatiegroep die geen PMS toe-
gediend kreeg, ligt ongeveer evenveel beneden die van de controlegroepen
als de worpgrootte van de synchronisatiegroep die wel met PMS behandeld
werd erboven ligt. Deze tendens komt nog sterker tot uiting in de ver-
houding tweelingen/éénlingen. Het gemiddelde geboortegewicht van de
lammeren ligt in de groep met het grootste aantal éénlingen hoger dan in
de groepen met een groot aantal meerlingen.

De perinatale sterfte ligt bij de controlegroep, waarbij het toezicht tijdens
de lammerperiode veel meer een incidenteel karakter had, op bijna 10%.
In de proefgroep met het grootste aantal éénlingen bleef, dank zij de voort-

durende controle, de perinatale sterfte beperkt tot 2,4%. In de groep met
de hoogste gemiddelde worpgrootte stierf 9,1% van de lammeren perina-
taal.

De oestrusonderdrukking door middel van de intravaginale applicatie van
een met 60 mg MAP geïmpregneerde spons in de at random gekozen
groep dieren, blijkt voor 100% op te treden.

Bij een experiment van Robinson (1965) werden 6 van de 142 dieren
tijdens de behandelingsperiode van 17 dagen gedekt.

Bij orale toediening van een steroid, vooral wanneer dit niet individueel
geschiedt, is de oestrusonderdrukking minder goed.

Tijdens de 14 dagen durende behandeling van 50 mg MAP per dag, trad in
een experiment van Evans, Dutt en Simpson (1962) bij 5% van
de dieren een oestrus op.

De duur van de behandeling met de progestatieve stof wordt bepaald door
de functionele levensduur van het corpus luteum periodicum. Deze periode
bedraagt bij het schaap 13 dagen. Door het appliceren van de met MAP
geïmpregneerde spons dient men het dier als het ware een kunstmatig
corpus luteum toe. Laat men de spons 13 dagen intravaginaal aanwezig,
dan zal bij een dier dat bij de aanvang van de behandeling recent ge-
ovuleerd heeft, dus zich aan het begin van de luteale fase bevindt, deze
luteale fase volledig samenvallen met de afgifte van de progestatieve stof
door het kunstmatig corpus luteum, i.e. het sponsje. Een dier dat bij de
aanvang van de behandeling aan het einde van de luteale fase of in het
begin van de folliculaire fase verkeert, zal nu door het appliceren van de
spons een tweede luteale fase doormaken, waarbij zeer waarschijnlijk fol-
likels van enige omvang atretisch worden. In een at random gekozen groep
dieren zal ieder dier na het verwijderen van de spons zich aan het begin
van de folliculaire fase bevinden.

Uit het feit dat in een at random gekozen groep dieren kort na de aan-
vang van de behandeling geen oestrus optreedt, mag men concluderen,
dat het MAP, in een gevorderd stadium van de folliculaire fase toegediend,
toch nog in staat is de ovulatie en de oestrus te onderdrukken. Een langere
behandelingsperiode dan 13 dagen, zoals 17 dagen (Robinson, 1965)
of 20 dagen (Hogue c.s. 1962) is dan ook overbodig.

De aanwezigheid in de vagina van het placebosponsje heeft geen invloed
op het optreden van de oestrus, zoals blijkt uit de vergelijking van de
blanco en placebocontrolegroep.

Het verwijderen van het sponsje ging vaak gepaard met enige mucopuru-
lente uitvloeiing. Dit wordt ook vermeld door Robinson (1965) en
Barker (1966). In 15 van de 20 gevallen was B a r k e r (1966) in staat
uit monsters van deze uitvloeiing Corynebacterium pyogenes te kweken,
daarnaast kwamen ook Pseudomonas- en Pasteurella soorten voor. Van een
heftige vaginitis was bij onze proefdieren echter geen sprake.
Geen van de proefdieren heeft tijdens de behandeling het sponsje verloren.
Dit in tegenstelling tot wat Robinson (1965) vermeldt: bij 12 van de
142 dieren was het sponsje na 17 dagen niet meer aanwezig. Het is moge-
lijk dat de kans op verliezen bij oudere ooien, die reeds eerder gelamd heb-
ben, groter is dan bij jonge ooien.

In een aantal gevallen was het nylon draadje niet buiten de vulva zicht-
baar doch bleek in de vagina zelf te liggen. Zonder moeite konden deze
sponsjes verwijderd worden.

Wat de resultaten van de oestrussynchronisatie betreft werd geen verschil
gevonden tussen de groepen die op T 13 wel en geen PMS-injectie kregen,
dit in tegenstelling tot de bevindingen van Robinson (1956), die 2
groepen ooien gedurende 16 dagen met 10 mg progesteron per dag be-
handelde: één groep kreeg na de laatste progesteroninjectie 500 I.E. PMS
toegediend. Robinson stelde het optreden van de oestrus twee maal
per dag vast. 48 tot 72 uur na de laatste progesteroninjectie was in de met
PMS behandelde groep 90% in oestrus gekomen, bij de groep die geen
PMS kreeg kwam in die periode 71% in oestrus. Dit verschil was signifi-
cant (P < 0,01).

De drachtigheidsresultaten in de met en onder PMS behandelde synchroni-
satiegroepen zijn respectievelijk 74,4 en 83,8%. Dit verschil is niet signifi-
cant (P > 0,70). Ook de verschillen in drachtigheidspercentages tussen de
blanco controlegroep en de gesynchroniseerde groepen is niet significant
(P > 0,50).

De groep die tijdens de gesynchroniseerde oestrus werd geïnsemineerd ver-
toont een laag drachtigheidspercentage (47,0%). Behalve de mogelijkheid
dat niet op het juiste tijdstip is geïnsemineerd, speelt het gebrek aan er-
varing met de K.I. bij schapen ongetwijfeld ook een rol. Ook de groep die
met placebosponsjes werd behandeld vertoont een laag drachtigheidsper-
centage. Zeer waarschijnlijk vormt de aanwezigheid van het sponsje een
barrière voor het sperma.

Uit de bestudering van de spreiding in de partusdata van de gesynchroni-
seerde en de controlegroepen (fig. 2 en 3), blijkt duidelijk het grote voor-
deel van de oestrussynchronisatie. In 10 dagen tijds lammerden alle ge-
synchroniseerde dieren, 81% ervan lammerde op 4 achtereenvolgende
dagen. Ook de partusdata van de in de postsynchronisatie-oestrus gedekte
dieren vertonen een geringe spreiding.

Tussen de gemiddelde worpgrootten van de met en zonder PMS behan-
delde synchronisatiegroepen (respectievelijk 1,89 en 1,35) bestaat een signi-
ficant verschil (P < 0,01). Dit in tegenstelling tot de bevindingen van
Robinson (1956) die wel een significant verschil aantoonde in de
mate van synchronisatie tussen met en zonder PMS behandelde groepen,
maar geen verschil vond in de gemiddelde worpgrootte.
In de controlegroepen is de gemiddelde worpgrootte 1,65. Er waren bijna
twee maal zo veel tweelingen als éénlingen.

In de gesynchroniseerde groep, die niet met PMS werd behandeld, werden
ruim twee maal zoveel éénlingen als tweelingen geboren, waardoor de ge-
middelde worpgrootte 1,35 werd. Dit verschil is significant (P < 0,01).
Men zou hieruit dus kunnen concluderen dat er door de kunstmatige ver-
lenging van de luteale fase minder follikels tot rijping en ovulatie komen
dan tijdens een normale oestrus. Mogelijk komt na een lange onderdruk-
king de folliculaire activiteit minder goed op gang. In dit verband zou het
interessant zijn te onderzoeken of de worpgrootte bij ooien, waarvan de
luteale fase slechts weinig verlengd wordt (dieren, die bij de aanvang van
de behandeling in het begin van de fysiologische luteale fase verkeren),
significant groter is dan bij dieren waarvan de luteale fase ongeveer ver-

dubbeld wordt (dieren die bij de aanvang van de behandeling aan het
einde van de fysiologische luteale fase verkeren).

Dat na de behandeling met PMS de gemiddelde worpgrootte significant
toeneemt ligt in de lijn der verwachtingen. Het PMS, dat voornamelijk
een follikelstimulerende werking heeft, zal het aantal voor ovulatie voor-
bestemde follikels doen toenemen. Ook hier rijst de vraag of bij dieren
waarbij de luteale fase slechts weinig verlengd wordt het PMS een duide-
lijker effect sorteert dan bij dieren met een sterk verlengde luteale fase.
Ongetwijfeld speelt ook de dosering van het PMS een belangrijke rol.

Zoals reeds eerder vermeld, werd tijdens het lammeren van de gesynchro-
niseerde groepen 24 uur per dag toezicht uitgeoefend, terwijl in de con-
trolegroepen veel onregelmatiger werd gecontroleerd.
Van de 61 geboren lammeren uit de controlegroepen stierven er 6 perina-
taal (9,8%). In de gesynchroniseerde groep, die niet met PMS werd be-
handeld werden 42 lammeren geboren, waarvan er één binnen 24 uur
postpartum stierf (2,4%).

In de groep die wèl PMS kreeg toegediend en waarvan de gemiddelde
worpgrootte het hoogst is, bedroeg de perinatale sterfte 9,1% (5 van de
55). Hierbij dient echter te worden opgemerkt dat deze 5 lammeren deel
uitmaakten van de 4 in deze groep geboren drielingen. Het gemiddelde ge-
boortegewicht van deze lammeren bedroeg twee kg, hetgeen beduidend
lager ligt dan dat van de verschillende groepen.

Samenvattend kunnen we stellen dat de oestrussynchronisatie door middel
van een met MAP geïmpregneerde spons onder Nederlandse omstandig-
lieden bij ons Texelse ras goed te realiseren is. De invloed van het PMS,
speciaal met betrekking tot dosering en tijdstip van toediening, dient nader
te worden onderzocht.

De auteurs zijn Dr. J. Hendrikse en Drs. H. J. G. Grooten van de afdeling
K.I. en fertiliteit van het mannelijk dier zeer erkentelijk voor het uitvoeren van de
inseminaties. De heer J. R o e 1 e en zijn medewerkers wordt dank gezegd voor hun
hulp bij de technische uitvoering van dit experiment. Drs. A. Schoenmakers
van het Zoötechnisch Instituut wordt dank gebracht voor de statistische berekeningen.

Na een overzicht van de bestaande oestrussynchronisatiemethoden bij het schaap,
wordt een synchronisatieproef beschreven die in november 1966 werd uitgevoerd met
147 Texelse ooien van 1/s jaar oud, die nog niet eerder gelamd hadden. Hierbij
werd gebruik gemaakt van een met MAP geïmpregneerd poly-urethaan sponsje, dat
intravaginaal werd geappliceerd.

De dieren werden verdeeld in twee controle- en drie proefgroepen. Eén controlegroep
onderging geen behandeling, bij de andere werd gedurende 13 dagen een placebo-
sponsje, dus zonder steroid, intravaginaal geappliceerd.

Bij de dieren van de drie proefgroepen werd gedurende 13 dagen een met 60 mg
MAP geïmpregneerd sponsje in de vagina aangebracht. Eén van deze groepen kreeg
bij het verwijderen van het sponsje 750 I.E. PMS subcutaan toegediend en werd
tijdens de gesynchroniseerde oestrus natuurlijk gedekt. De twee andere proefgroepen
kregen geen PMS-injectie; de één werd natuurlijk gedekt, de ander kunstmatig ge-
ïnsemineerd.

Tijdens de behandelingsperiode van 13 dagen kwam in de proefgroepen geen enkel
dier in oestrus, terwijl in deze zelfde periode 90% van de onbehandelde controlegroep
werd gedekt. In de controlegroep met het placebosponsje bedroeg dit 70%.

Van de 100 proefdieren, waarbij gedurende 13 dagen intravaginaal een sponsje,
geïmpregneerd met 60 mg MAP aanwezig was, kwamen er binnen 3 dagen 93 in
oestrus. Op de eerste dag na het verwijderen van het sponsje werd één dier gedekt,
op de tweede dag 75 en op de derde dag 17 dieren. Wat het resultaat van de syn-
chronisatie betreft, werd geen verschil gevonden tussen de groepen die bij het ver-
wijderen van het sponsje wèl en géén PMS toegediend kregen. De zeven dieren die
niet reageerden werden geslacht: vijf bleken reeds drachtig te zijn, de overige twee
waren kweëen. De dieren die tijdens de gesynchroniseerde oestrus niet drachtig werden
(25 van de 93) kwamen daarna weer goed gesynchroniseerd binnen 4 dagen in bronst.
Het drachdgheidspercentage in de niet behandelde controlegroep was 87. In de
controlegroep die met het placebosponsje was behandeld bedroeg dit 47,4. Waar-
schijnlijk vormde de aanwezigheid van het sponsje een barrière voor het sperma.
Van de dieren, waarvan de bronst gesynchroniseerd was, werd in de geïnsemineerde
groep slechts 47% drachtig. In de natuurlijk gedekte groepen bedroeg dit voor de
met PMS behandelde dieren 74,4% en voor de dieren die geen PMS-injecde kregen
83,8%. Deze verschillen zijn niet significant.

81% van de 68 dieren die tijdens de gesynchroniseerde oestrus drachtig werden
lammerden binnen 4 dagen, terwijl de gehele lammerperiode zich uitstrekte over 10
dagen. Daarentegen lammerden de 29 drachtige dieren van de controlegroepen in een
tijdsbestek van 18 dagen.

De gemiddelde worpgrootte van de controledieren was 1,65, in de niet met PMS be-
handelde proefgroep 1,35 (P < 0,01). Mogelijk wordt dit verschil veroorzaakt door
een geringe folliculaire activiteit na de in het algemeen optredende kunstmatige ver-
lenging van de luteale fase door de aanwezigheid van het met MAP geïmpregneerde
sponsje. Van de met PMS behandelde dieren bedroeg de gemiddelde worpgrootte
1,89; in vergelijking met de controlegroep is dit verschil significant (P < 0,05).
Tijdens de lammerperiode van de gesynchroniseerde groepen werd voortdurend toe-
zicht op het verloop van de partus uitgeoefend, terwijl dit toezicht bij de controle-
groepen incidenteel plaats vond. In deze laatste groepen bedroeg het percentage
perinataal gestorven lammeren (binnen 24 uur p.p.) 9,8, terwijl dit in de ge-
synchroniseerde groep die niet met PMS behandeld werd tot 2,4% beperkt bleef.
In de groep die wel PMS toegediend kreeg was de perinatale sterfte 9,1%: alléén
lammeren van drielingen stierven.

Following a review of the known methods of oestrus synchronisation in sheep, a trial
carried out in november 1966 is described involving 147 one and a half year old
Texel maiden ewes; the method employed was the intravaginal application of
polyurethane sponges impregnated with methylacetoxyprogesteron (MAP).
The animals were divided into 2 control and 3 experimental groups. The negative
control received no treatment, the second received an unimpregnated sponge inserted
for 13 days. The animals in the three experimental groups were treated with 60 mg
MAP impregnated sponges, intravaginally for 13 days. On sponge withdrawal one
group received 750 I.U. Pregnant Mare\'s Serum (PMS) by subcutaneous injection
and was naturally mated during the synchronised oestrus. The two other experimental
groups received no PMS injection, one naturally mated and the other artificially
inseminated (table 1).

During the treatment period of 13 days no animal exhibited oestrus in the experimen-
tal groups while during that period 90% of the negative control group was mated
and 70% of the unimpregnated sponge control group mated during the same period.
Of the hundred treated animals, 93 exhibited oestrus in three days. On the first day
after sponge removal one animal was served, the second day 75 and the third day 17
(table 2, fig. 1). There were no significant differences in degree of synchronisation
between the PMS treated group and those groups which did not receive PMS.
Seven animals did not exhibit oestrus and were slaughtered; five were already
pregnant and two were freemartins. The twenty five animals out of 68 that did not
conceive lo the first oestrus exhibited a second synchronised oestrus over 4 days.

The conception rate to the first mating in the negative control group v>fas 87%; in
the control group treated with unimpregnated sponges the conception rate was 47,4%.
It is possible that the presence of the sponge presented a mechanical barrier for sperm
transport. In the inseminated group 47,0% conceived to the synchronised oestrus.
In the naturally mated group conception rate was 74,4% for those treated with
PMS and 83,8% for those which did not receive PMS (table 3), These differences
are not significant.

81% out of 68 ewes conceiving to the synchronised oestrus lambed in 4 days. The
total lambing occurred in a ten day period (fig. 3). The 29 pregnant animals of the
control groups lambed over 18 days (fig. 2).

The average litter size in control groups was 1,65; in non-PMS treated group there
were 1,35 lambs per ewe (P < 0,01). (A lower follicular activity after the artificial
lengthening of the luteal phase by the vaginal sponge?). In the PMS treated group
the average litter size was 1,89 (P < 0,05) (table 4).

During lambing, there was supervision 24 hours a day in the treated groups whereas
in the control groups there was only occasional observation of lambing each day.
The perinatal death rate (24 hours from birth) was 9,8% in the control groups;
in the non PMS group 2,4% while in the PMS treated group 9,1% of the lambs died
during the same period (only from the triplets).

Après un aperçu des méthodes existantes de synchronisation de l\'oestrus chez la brebis
on décrit une expérience de synchronisation faite en novembre 1966 avec 147 brebis
texeloises âgées de 1 /s an qui n\'avaient pas encore agnelé. On se servait pour ces
expériences d\'une petite éponge de polyuréthan, imbibée de MAP, qu\'on introduisait
dans le vagin.

Les animaux étaient divisés en deux groupes de contrôle et trois groupes d\'expérience.
L\'un des deux groupes de contrôle ne subissait pas de traitement, chez l\'autre on avait
introduit dans le vagin pour la durée de 13 jours une éponge-„placébo", donc sans
stéroide.

Chez les animaux des trois groupes d\'expérience on avait introduit pour la durée de
13 jours une petite éponge imbibée de 60 mg. de MAP dans le vagin, et à l\'un de ces
groupes on administra, au moment où on enleva l\'éponge, une injection subcutanée
de 750 Unités Internationales de PMS et pendant l\'oestrus synchronisé les brebis
étaient couvertes naturellement. Aux deux autres groupes d\'expérience on n\'administra
pas d\'injection de PMS; l\'un fut couvert naturellement, l\'autre reçut une insémination
artificielle. Pendant la période de traitement de 13 jours aucune brebis des groupes
d\'expérience n\'entra en oestrus tandis que dans la même période 90% du groupe de
contrôle non traité était couvert. Dans le groupe de contrôle pourvu de l\'éponge-
„placébo" le pourcentage s\'élevait à 70%.

Des 100 animaux d\'expérience chez lesquels durant 13 jours une petite éponge imbibée
de 60 mg. de MAP se trouvait dans le vagin, 93 entrèrent en oestrus en moins de
3 jours. Le lendemain du jour où l\'éponge fut enlevée une seule brebis fut saillie, le
deuxième jour après l\'enlèvement 75 brebis et le troisième jour 17 animaux. En ce qui
concerne le résultat de la synchronisation on ne trouva pas de différence entre les
groupes auxquels on avait administré, oui ou non, du PMS pendant l\'enlèvement.
Les 7 animaux qui n\'avaient pas réagi furent abattus, 5 d\'entre elles parurent être
gravides, les deux autres étaient des cas d\'intersexualité. Les brebis qui n\'avaient pas
conçu pendant l\'oestrus synchronisé (25 sur 93) entrèrent ensuite, bien synchronisées,
en oestrus en moins de 4 jours.

Le pourcentage de gravidités dans le groupe de contrôle non traité s\'élevait à 87.
Dans le groupe de contrôle traité avec l\'éponge-„placébo" ce pourcentage s\'élevait à
47,4. Probablement la présence de l\'éponge formait une barrière pour le sperme.
Des animaux dont l\'oestrus avait été synchronisé, seulement 47\'% devint gravide dans
le groupe inséminé, dans le groupe couvert naturellement ce pourcentage s\'élevait
à 74,4% pour les animaux traités avec PMS et à 83,8% pour les animaux non

injectés de PMS. Ces différences n\'ont pas de valeur d\'importance statistique.
81% des 68 brebis devenues gravides pendant l\'oestrus synchronisé, agnelèrent en
moins de 4 jours, tandis que la période entière de l\'agnelage s\'étendait sur 10 jours.
Par contre les 29 animaux gravides des groupes de contrôle agnelèrent dans une
période de 18 jours.

La grandeur moyenne de la portée se montait à 1,65, et à 1,35 (P < 0,01) dans le
groupe de contrôle non traité avec PMS. Il est possible que cette différence soit causée
par une baisse de l\'activité folliculaire après la prolonguaison artificielle de la phase
lutéale se manifestant en général par suite de la présence de l\'éponge imbibée de MAP.
Des brebis traitées avec PMS la grandeur moyenne de la portée s\'élevait à 1,89; cette
différence a de l\'importance dans la comparaison avec le groupe de contrôle
(P < 0,05).

Pendant l\'agnelage des groupes synchronisés on exerçait un contrôle continu sur le
cours de la parturition, tandis que cette surveillance n\'avait lieu qu\'incidentellement
chez les groupes de contrôle. Dans ce dernier groupe le pourcentage d\'agneaux morts
pendant la période périnatale (en moins de 24 heurs après la parturition) s\'élevait à
9,8, tandis qu\'il se restreignait à 2,4% dans le groupe synchronisé non traité avec
PMS. Dans le groupe auquel on avait administré du PMS la mortalité périnatale se
montait à 9,1%, seuls les agneaux trigémellaires décédèrent.

Nach einer Übersicht der bestehenden östrussynchronisationsmethoden beim Schaf,
wurde eine Synchronisationsmethode beschrieben, die im November 1966 mit 147
l\'/i jährigen Texelschen Mutterschafen augeführt wurde, die noch nicht gelammt
hatten. Hierbei wurde von einem mit MAP getränkten Polyurethanschwänamchen
Gebrauch gemacht, das intravaginal angewandt wurde.

Die Tiere wurden in 2 Kontroll- und 3 Versuchsgruppen eingeteilt. Eine Kontroll-
gruppe unterging keine Behandlung, bei der anderen wurde während 13 Tagen ein
Placeboschwämmchen ohne Steroid intravaginal angewandt.

Bei den Tieren der 3 Versuchsgruppen wurde während 13 Tagen ein mit 60 mg MAP
getränktes Schwämmchen in die Vagina gebracht und eine dieser Gruppen erhielt
beim Entfernen des Schwämmchens 750 I.E. PMS subkutan und viTirde während des
synchronisierten Östrus natürlich gedeckt. Die beiden anderen Versuchsgruppen
erhielten keine PMS-Injektion; eine wurde natürlich gedeckt, die andere wurde
künstlich besamt.

Während der 13tägigen Behandlungszeit trat in den Versuchsgruppen bei keinen Tier
Östrus auf, während in derselben Periode 90% der nicht behandelten Kontrollgruppe
gedeckt wurde. In der Kontrollgruppe mit Placeboschwämmchen betrug dies 70%.
Von 100 Versuchstieren, wobei während 13 Tagen intravaginal ein mit 60 mg MAP
getränktes Schwämmchen angewandt war, kamen innerhalb 3 Tage 93 in Östrus.
Am 1. Tag nach der Entfernung des Schwämmchens wurde 1 Tier gedeckt, am 2.
Tage 75 und am 3. Tage 17 Tiere. Bezüglich des Synchronisationsresultats v™rde
zwischen den Gruppen denen beim Entfernen wohl, bezw. kein PMS verabreicht
wurde, kein Unterschied gefunden. Die 7 Tiere, die nicht reagierten, wurden
geschlachtet; bei 5 davon stellte sich heraus, dass sie bereits trächtig waren; die 2
übrigen waren Interseksen. Die Tiere, die während des synchronisierten Östrus
nicht trächtig wurden (25 von den 93) kamen danach, gut synchronisiert, innerhalb
4 Tage in Brunst.

Der Prozentsatz der Trächtigkeit in der nicht behandelten Gruppe betrug 87. In der
Kontrollgruppe, die mit dem Placeboschwämmchen behandelt war, betrug der Pro-
zentsatz 47,4. Wahrscheinlich war die Anwesenheit des Schwämmchens eine Barrière
für das Sperma.

Von den Tieren, bei denen die Brunst synchronisiert war, wurde in der künstlich
besamten Gruppe nur 47% trächtig; in den natürlich gedeckten Gruppen betrug dies
für die mit PMS behandelten Tiere 74,4% und für die Tiere ohne PMS-Injektion
83,8%. Diese Unterschiede sind nicht signifikant.

81% der 68 Tiere, die während des synchronisierten Östrus trächtig wurden, lammten
innerhalb 4 Tage, während sich die ganze Lammperiode über 10 Tage ausstreckte.
Dagegen lammten die 29 trächtigen Tiere der Kontrollgruppen innerhalb eines Zeit-
raumes von 18 Tagen.

Die mittlere Wurfzahl der Kontrolltiere betrug 1,65, in der nicht mit PMS be-
handelten Versuchsgruppc 1,35 (P < 0,01). Vielleicht wird dieser Unterschied durch
zu geringe follikuläre Aktivität nach der allgemein auftretenden künstlichen Ver-
längerung der lutealen Phase durch das anwesende mit MAP-getränkte Schwämmchen
verursacht. Bei den mit PMS behandelten Tieren betrug die mittlere Wurfzahl 1,89;
mit der Kontrollgruppe verglichen, ist dieser Unterschied signifikant (P < 0,05).
Während der Lammperiode der synchronisierten Gruppen wurde ständig der Verlauf
des Partus beobachtet, während diese Beobachtung bei den Kontrollgruppen nebenbei
stattfand. In diesen letzten Gruppen betrug der Prozentsatz perinatal verendeter
Lämmer (innerhalb 24 p.p.) 9,8, während dies in der synchronisierten Gruppe, die
nicht mit PMS behandelt wurde, bis zu 2,4 beschränkt blieb. In der Gruppe, die
wohl mit PMS behandelt war, betrug die perinatale Sterblichkeit 9,1%; nur Lämmer
von Drillingen starben.

Despues un resumen de los metodos existidos de sincronisar el celo en la oveja, esta
descrito un experimento de sincronisar, hecho en 147 ovejas de la raza Texel de una
edad de un afio y medio en Noviembre 1966. Estas ovejas no habian paridas antes.
Fue usado una esponja de poliuretano impregnada con MAP, que fue aplicada
intraveina.

Los animales fueron dividos en 2 grupos de control y tres grupos de experimento. Un
grupo de control no fue tratado, en el otro grupo de control fue aplicada durante
13 dias una esponja de placebo, pues sin estereoida, intraveina.

En los animales de los tres grupos de experimento fue aplicada intraveina durante
trece dias una esponja impregnada con 60 mg de MAP y en uno de estos grupos fue
aplicado 750 U.I. de PMS subcutanea despues la eliminacion de la esponja, y estos
animales fueron cubridos durante el celo sincronisado. Los animales de los 2 grupos
de experimento no recibieron una inyección de PMS, un grupo fue cubrido natural,
cl otro grupo fue inseminado artificial.

Durante el periodo de tratamiento durante trece dias ninguno animal de los grupos
de experimento entro en celo, mientras en el mismo periodo 90% de los animales del
grupo de control no tratado, fue cubrido. En el grupo de control tratado con una
eponja de placebo 70% fue cubrido.

De los 100 animales de experimento, en los cuales eran présentés durante trece dias
una esponja intraveina impregnada con 60 mg MAP, entrarion dentro de los tres dias
93 animales en celo. En el primcro dia despues la eliminacion de la esponja un solo
animal fue cubrido, en el secundo dia 75 y en el tercero dia 17 animales fueron
cubridos. Concerniente al resultado de sincronisar, no fue encontrado una diferencia
entre los grupos, los cuales despues la eliminacion de la esponja si o no fueron
inyectados con PMS. Los siete animales que no reaccionabian fueron matados, 5 de
ellas era prefiadas los demas eran membrillos.

Los animales que no fueron prefiadas durante el celo sincronisado (25 de los 93)
entrarion despues 4 dias bien sincronisados en celo.

El porcentaje de preiiez en el grupo de control no tratado era 87. En el grupo de
control tratado con la esponja de placebo, el porcentaje era 47,4. Posiblemente la
prcsencia de la esponja formaba una barrera para el semen.

Dc los animales de los cuales el celo era sincronisado, solamente 47% fue prenado del
grupo que fue inseminado, en los grupos cubridos natural el porcentaje de preiiez en
los animales tratados con PMS era 74,4% y en los animales no inyectados con PMS
83,8%. Estas diferencias no estan significantes.

81% de los 68 animales los cuales eran prefiados durante el celo sincronisado parieron
dentro de los 4 dias, mientras el periodo total de parir extendio 10 dias. En cambio

los 29 animales prenados de los grupos de control parieron en un periodo de 18 dias.
La camada promedia de los animales de control era 1,65, en el grupo de experimento
no tratado con PMS era 1,35 {P < 0,01). Posiblemente esta diferencia es causada
por una actividad baja folicular despues la ocurrencia, en general, de una prolongacion
ardficial de la fase luteal por la presencia de la esponja impregnada con MAP.
De los animales tratados con PMS la camada promedia era 1,89 en comparacion con
el grupo de control esta diferencia es significante (P < 0,05).

Durante el periodo de parir en los grupos sincronisados habia siempre vigilancia sobre
el curso del parto, mientras esta vigilancia tenia lugar en los grupos de control inci-
dental.

En estos Ultimos grupos era el procentaje de corderos muertos perinatal (dentro de
24 horas post partum) 9,8 mientras en el grupo sincronisado no tratado con PMS
esto porcentage era reducido hasta 2,4. En el grupo si tratado con PMS la mortalidad
perinatal era 9,1%, solamente corderos de trios se murierion.

synchronisation in sheep. Can. Vet. J., 7, 189, (1966).
Evans, J. S., D u 11, R. H. and Simpson, E. C.: Breeding performance in
ewes after synchronisation of oestrus by feeding 6-methyl-l 7-acetoxyprogesterone.
ƒ. Anim. Sci., 21, 804, (1962).
Hogue, D. E., Hansel, W. and B r a 11 o n, R. W.: Fertility of ewes bred
naturally and ardficially after oestrus cycle synchronisation with an oral progesta-
tional agent./. Anim. Sci., 21, 625, (1962).
O\'Mary, C. C., P o p e, A. L. and Cas id a, L. E.: The use of progesterone in
the synchronisation of the oestrual periods in a group of ewes and the effect on
their subsequent lambing records. J. Anim. Sci., 9, 499, (1950).
Robinson, T. J. : The artificial insemination of the Merino sheep following the
synchronisation of oestrus and ovulation by progesterone injected alone and with
pregnant mare\'s serum gonadotrophin. Austr. J. agric. Res., 1, 194, (1956).
Robinson, T. J. : Use of progestagen-impregnated sponges inserted intravaginally
or subcutaneously for the control of the oestrus cycle in the sheep. Nature, 206, 39,
(1965).

Mycoplasma gallisepticum speelt bij de aetiologie van chronische adem-
halingsziekte een belangrijke rol. Chronische ademhalingsziekte veroor-
zaakt emstige schade bij slachtkuikens. De besmetting via de broedeieren
is epizoötisch hierbij van overwegende betekenis.

In het kader van een georganiseerde bestrijding dient een volledige uit-
roeiing te worden nagestreefd. Bij deze uitroeiing dienen in de eerste
plaats de fok- en vermeerderingsdieren M. gallisepticum-vnj gemaakt te
worden. Bij besmette dieren is het mogelijk antistoffen in het bloed aan te
tonen. Deze antistoffen komen via het broedei ook in het eendagskuiken
terecht. Bij een georganiseerde bestrijding is een regelmatige kontrole op
eventuele tegenvallers bij de vrije koppels moederdieren noodzakelijk.
Bij ouderdieren kan een M. gallisepticum-hesmetting o.a. worden aange-
toond met de volgende methoden:

2. aantonen van specifiek pathologische afwijkingen bij embryonen,
afkomstig uit broedeieren van het te onderzoeken koppel;

3. een snelagglutinatie (volbloed of serum) bij eendagskuikens, afkom-
stig van het te onderzoeken koppel.

In Nederland wordt in het kader van een georganiseerde bestrijding mo-
menteel (1-9-1966) het volgende onderzoekschema toegepast.
Tijdens de opfok wordt viermaal een serum-snelagglutinatie van telkens
10% van de aanwezige dieren uitgevoerd. Deze kontrole vindt plaats op
een leeftijd van circa 10-14-18 en 22 weken. Dit onderzoek tijdens de opfok
is van grote waarde gebleken.

Tijdens de leg worden per koppel maandelijks 25 eendagskuikens eveneens
serologisch onderzocht. Het eendagskuiken-onderzoek is in het algemeen
zeer betrouwbaar, indien antilichamen worden aangetoond.
Ten aanzien van dit eendagskuiken-onderzoek dient men echter met de
volgende overwegingen rekening te houden:

a. Het onderzoek van de eendagskuikens vindt plaats nadat de eieren reeds
3 weken bebroed zijn; deze eieren kunnen dan vier weken oud zijn.
Het vorige onderzoek heeft 4 weken geleden plaatsgevonden. Dit wil
dus zeggen, dat bij een positieve bevinding de besmetting reeds lang op
het bedrijf kan zijn.

2 Dr. A. C. Voeten; Gezondheidsdienst voor Dieren in Noord-Brabant; Molen-
wijkseweg 48, Boxtel.

Dr. D. H. J. Brus; direkteur Gezondheidsdienst voor Dieren in Noord-Brabant.
Dr. F. H. J. Jaartsveld; Gezondheidsdienst voor Dieren in Noord-Brabant.

b. Het is bekend dat embryonen, afkomstig van pas besmette ouderdieren,
een hoog embryonaal afstervingspercentage vertonen. (In deze afge-
storven embryonen kan men de specifiek pathologische afwijkingen aan-
treffen).

c. Het komt voor dat een M. gallisepticum-he%metx.mg zich langzaam door
het koppel verspreidt. Bij het onderzoek van een gering percentage
dieren en eendagskuikens wordt een besmetting niet altijd direkt aan-
getoond. De praktijk heeft geleerd dat er veelal ettelijke koppels be-
smette slachtkuikens zijn opgezet vóór de besmetting gekonstateerd
wordt. Soms wordt de ziekte pas ontdekt bij het slachten van koppels
slachtkuikens. Door snel de infektie bij de moederdieren aan te tonen,
kan de schade belangrijk beperkt worden.

Van de zijde van de pluimveehouders is verzocht het onderzoek gedurende
de legperiode te intensiveren. Men overweegt daarom een maandelijks
terugkerend bloedonderzoek van de moederdieren tijdens de legperiode.
Indien men dit bloedonderzoek wil inpassen in een landelijk kontrolesy-
steem, dient men met de volgende bezwaren rekening te houden:

a. men dient de beschikking te hebben over een aantal geroutineerde
krachten om bloed te tappen bij pluimvee. De kosten van arbeid en
vervoer zijn aanzienlijk;

b. maandelijks wordt de rust in de koppels verstoord. Ieder bezoek aan
een koppel pluimvee betekent altijd een, zij het geringe, kans op
insleep van ziekten;

c. omdat het bloedonderzoek maandelijks plaatsvindt, zal ook hier de
besmetting enige tijd op het bedrijf aanwezig moeten zijn vóórdat
deze kan worden opgespoord.

Op het laboratorium voor de Gezondheidsdienst voor Dieren in Noord-
Brabant is gezocht naar een methode die:

1. zeer frequent kan worden uitgevoerd, terwijl de ouderdieren niet
gestoord behoeven te worden;

Een methode, waarbij M. gallisepticum-zn\\\\?,X.oü&n aangetoond kunnen
worden in eieren, afkomstig van de te kontroleren moederdieren, zou een
oplossing voor dit probleem kunnen betekenen.

Aan het Centraal Diergeneeskundig Instituut, afdeling Rotterdam, werd
voor dit doel een methode ontworpen, waarbij hemagglutinerende anti-
lichamen in het dooiermateriaal konden worden aangetoond.
Aan het laboratorium van de Gezondheidsdienst voor Dieren in Noord-
Brabant is de dooier-snelagglutinatie voor dit doel beproefd. Alhoewel de
ervaringen nog te gering zijn om een definitieve uitspraak over beide me-
thoden te doen, zijn er aanwijzingen dat de hemagglutinatie-remmings-
reakde van dooiersmateriaal gevoeliger is dan de dooier-snelagglutinatie
(mondelinge mededeling Prof. Dr. J. Hoekstra en drs. Th. Smit). De
snelagglutinatie lijkt geschikt te zijn voor het massa-onderzoek in de prak-
tijk.

Voor de dooier-snelagglutinatie-reaktie worden gelijke delen van de te
onderzoeken dooier en van een fysiologische zoutoplossing gemengd. Dit
mengsel is dan dun vloeibaar. Voor de agglutinatie worden gelijke delen
dooiermengsel en antigeen*) bij elkaar gebracht. Na menging en een
geringe verwarming kan de reaktie worden afgelezen. Alleen een zeer fijne
en regelmatige uitvlokking is positief.

Het kost meer tijd de uitvlokking tot stand te laten komen dan bij de
serum-snelagglutinatie. Het bepalen van een tijd, binnen welke de reaktie
afgelezen dient te worden, lijkt niet nodig te zijn.

Onregelmatige en grove uitvlokkingen treden o.a. op als het dooiermateriaal
verontreinigd is met het wit van het ei. Dit komt ook voor als het mengsel te
sterk wordt verhit. Deze reakties worden door ons beschouwd als niet af-
leesbaar.

308 eieren, afkomstig van 17 M. gallisepticum-positieve**) koppels en 554
eieren, afkomstig van 19 M. gallisepticum-\\xï]G koppels, zijn met behulp
van de dooier-snelagglutinatie onderzocht. Het resultaat van dit onderzoek
wordt weergegeven in tabel I.

*) Het Mycoplasma gallisepticum-antigeen van het C.D.I. werd voor dit onderzoek
aangewend.

**) Als norm voor het al dan niet vrij zijn werd de beoordeling van de Gezondheids-
dienst voor Pluimvee gehanteerd.

Het resultaat, vermeld in tabel 1, wijst erop dat met behulp van de dooier-
snelagglutinatie het mogelijk is met M. gallisepticum-hesmeite koppels
ouderdieren van vrije koppels te onderscheiden.

Het valt op dat het aantal positieve agglutinaties vrij laag is (46,8%). Het
percentage positieve bevindingen is op zichzelf niet belangrijk zolang een
onderzoek op een praktisch verantwoord monster maar een betrouwbare
uitslag geeft t.a.v. het koppel als geheel.

Men kan nu zo dikwijls men dit nodig acht het koppelonderzoek
toepassen zonder dat de moederdieren gestoord behoeven te worden.
Men zou in de praktijk bijvoorbeeld wekelijks 15 eieren per 1000
aanwezige dieren kurmen onderzoeken. Een definitieve uitspraak
hierover moet de statisticus doen.

2. Men kan voor dit doel gebruik maken van de niet voor broeden ge-
schikte eieren, dus eieren met haarscheuren, gekneusde eieren, vuil-
schalige eieren, abnormale schalen, zandkoppen, dubbeldooiers en
eventuele afwijkingen. Omdat slechts een zeer geringe hoeveelheid
dooier nodig is, heeft de overgebleven verse eierstruif nog enige
handelswaarde.

3. Deze methode leent zich voor een massale toepassing, hetgeen kosten-
besparend werkt.

Als belangrijkste nadeel is ook bij deze methode de kans groot, dat men
geringe besmettingen niet vaststelt. Dit bezwaar geldt zowel voor deze me-
thode als voor de ander genoemde werkwijzen. Bij deze methode staat er
wel het voordeel tegenover dat de frequente monstername geen enkel be-
zwaar oplevert, waardoor tijdswinst valt te behalen.

Het aantonen van M. ga/fce/)(!ctim-antistoffen in dooiermateriaal kan geschieden
door dooier te mengen met een fysiologische zoutoplossing (gelijke delen). Het
mengsel is geschikt voor een plaat-snelagglutinatie.

Uit een onderzoek bleek dat bij geen enkel ei (totaal 554 eieren) uit 19 koppels vrije
moederdieren antistoffen werden aangetoond.

Bij 17 koppels met M. gallisepticum-hesmette moederdieren werden in iedere groep
eieren (totaal 308 eieren) antistoffen aangetroffen (totaal 144 eieren, 46.8%).
De dooier-snelagglutinatie is waarschijnlijk minder gevoelig dan de serum-snelagglu-
tinatie. De voordelen van de dooier-snelagglutinatie zijn:

1. men kan zo dikwijls men dit gewenst acht, een koppel ouderdieren onderzoeken
zonder dat deze dieren gestoord behoeven te worden. Hoewel de methode op
zichzelf niet geprefereerd kan worden boven de ander gebruikelijke, zal een fre-
quenter (b.v. wekelijks) onderzoek praktisch uitvoerbaar zijn. Een besmet koppel
kan dan sneller, dan tot nu toe, als zodanig worden aangetoond;

2. men kan voor dit onderzoek gebruik maken van de niet voor broeden geschikte
eieren;

M. gallisepticum antibodies are identifiable in egg yolk by mixing the yolk with a
physiological saline solution (equal parts). The mixture is suited for a rapid agglu-
tination test.

Studies showed that antibodies were not identifiable in any egg (out of a total of 554)
of nineteen flocks of fowls which were free from infection.

Antibodies were found to be present (in 144 eggs = 46.8 per cent) in each group
of eggs (total 308 eggs) in seventeen flocks of fowls infected with M. gallisepticum.
The yolk-rapid agglutination test probably is less sensitive than is the serum-rapid
agglutination test.

1. a flock of parent fowls may be tested as often as is considered necessary without
the fowls having to be disturbed. .-Mthough the method is not in itself preferable
to the other usual tests, frequent (for instance, weekly) testing will be practicable.
An infected flock then will be more rapidly identifiable as such than has been
possible so far;

On peut démontrer la présence des anticorps contre M. gallisepticum dans un matériel
vitellin en mélangeant le vitellus avec une solution de sel physiologique (parties
égales). Le mélange se prête à une technique d\'agglutination rapide.
L\'examen révéla que dans aucun oeuf (sur un total de 554 oeufs) originaire de 19
troupes d\'animaux-mères libres on ne put démontrer d\'anticorps.
Chez 17 troupes d\'animaux-mères infectées de M. gallisepticum on constata dans
chaque groupe d\'oeufs (total 308 oeufs) des anticorps (en total 144 oeufs = 46,8%).
L\'agglutination rapide du vitellus est probablement moins sensible que l\'agglutination
rapide du sérum.

Les avantages de l\'agglutination rapide vitelline sont les suivants;
L on pourra examiner aussi souvent qu\'on le désire, une troupe d\'animaux-mères
sans qu\'on ne doive déranger ces animaux. Bien que cette méthode en soi ne
puisse être préférée aux méthodes plus usuelles, un examen plus fréquent, par
exemple hebdomadaire, sera pratiquement réalisable. On pourra alors signaler
plus rapidement que jusqu\'à présent une troupe infectée;

2. pour cet examen on pourra se servir d\'oeufs qui ne sont pas bons à être couvés;

M. gallisepticum-hnükörptT sind im Dottermaterial nachweisbar durch Versetzen des
Dotters mit einer physiologischen Kochsalzlösung (zu gleichen Teilen). Das Gemisch
eignet sich zu einer Schnellagglutination.

Aus den Untersuchungen ergab sich, dass bei keinem einzigen Ei (Gesamtzahl 554
Eier) aus 19 Koppeln infektionsfreier Muttertiere Antikörper nachweisbar waren.
Bei 17 Koppeln mit M. gallisepticum infizierter Muttertiere fanden sich in jeder
Gruppe von Eiern (Gesamtzahl 308 Eier) Antikörper (insgesamt bei 144 Eiern =
46,8%).

Die Dotter-Schnellagglutination ist wahrscheinlich weniger empfindlich als die Serum-
Schnellagglutination.

1. so oft man dies für erwünscht hält, kann man eine Koppel Muttertiere unter-
suchen ohne dass man diese Tiere zu stören braucht. Obwohl die Methode an sich
den andern üblichen Verfahren nicht vorzuziehen ist, wird eine häufigere (z.B.
wöchentliche) Prüfung praktisch durchführbar sein. Eine infizierte Koppel lässt
sich dann schneller als bisher als eine solche nachweisen;

2. für diese Untersuchung kann man die nicht zum Brüten geeigneten Eier ver-
wenden ;

La demonstracion de M. gallisepticum anticuerpos en material de yema del huevo
puede hacerse por medio de mezclar yema del huevo con una solucion fisiologia de sal
(partes iquales). La mezcla es apropiada para una rapida aglutinacion.
Resulto de la investigacion que en ninguno huevo (total 554 huevos) procedentes de
19 parejas se pudo demostrar anticuerpos de animales madrés libres.
En 17 parejas de animales madrés contaminadas con M. gallisepticum fueron encon-
trados en cada grupo de huevos (total de 308 huevos) anticuerpos (total de 144
huevos = 46,8%).

La rapida aglutinacion de yema del huevo es posiblemente menos sensible que la
rapida aglutinacion del suero.

1. Uno puede a menudo si uno quere examinar una pareja de animales padres sin
la necesidad de disturbar estos animales. Aunque el metodo por si solo no se pude
preferar sobre los otros metodos usuales, un xamen mas frecuente (scmanal) era
practicamente realizable. Ahora se puede demostrar mas rapido una pareja
contaminada;

Een instrumenf voor hef onderzoek van de hy
giënisc/ie foesfand van verschillende opper-
vlakken

Teneinde de kiemgetallen van allerlei oppervlakken bij benadering te kun-
nen bepalen heeft t e n C a t e het gebruik van de zogenaamde agarworsten
aanbevolen.

De vleeskeuringsdiensten en mogelijk ook de laboratoria van andere in-
stituten zijn de laatste jaren steeds meer gebruik gaan maken van dit hulp-
middel bij het verrichten van bedrijfscontroles. Aanvankelijk was de lastige
bereidingswijze een belemmering voor de toepassing van de worsten. Toen
ze echter kant en klaar besteld konden worden gold dit bezwaar althans
niet meer. Zonder twijfel is de methode van grote waarde voor de vast-
stelling van oppervlaktecontaminaties in allerlei ruimtes en op allerlei
oppervlakken.

Lit sky (1955) annonceerde het principe van de methode als „agar
syringe-method". Hij vulde een grote Janet recordspuit met agarbodems.
Als bezwaren van deze methode noemde ten Cate (1963):

Ten Cate wist deze bezwaren te ondervangen door gebruik te maken
van Rilsan-kunstdarm, die gevuld werd met agar bevattende voedings-
bodems. Ook aan deze methode blijken in de praktijk, naast de verschil-
lende voordelen, enkele bezwaren te kleven.
Als bezwaren kunnen o.a. worden genoemd:

2. doordat de omgevende darm niet van stevig materiaal is, is niet ge-
makkelijk een mooi gelijkmatig plakje van de worst te snijden;

3. de agarbodem schuift door geringe vochtvorming gemakkelijk in
de darm heen en weer. Hierdoor kan een te groot stuk naar buiten
glijden of wordt een randinfectie mee naar binnen getrokken, als
er mee gestempeld wordt;

4. door het laatstgenoemde bezwaar verdient het aanbeveling de hele
worst per bedrijf op te gebruiken;

5. het eerste en laatste stukje agar blijven door hun onregelmatige
vorm ongebruikt.

1 J. Heida; directeur vleeskeuringsdienst te Drachten; It. Merkelân 21, Beetster-
zwaag.

Zowel deze bezwaren, als die, welke zijn vermeld ten aanzien van de me-
thode L i t s k y, kunnen worden ondervangen door gebruik te maken van
een eenvoudig instrumentje, dat bestaat uit een stukje ordinaire glasbuis
(a) met een lengte van ongeveer 10 cm en een inwendige doorsnede van
32-34 mm. In dit stuk buis bevindt zich een zuiger zonder steel. De lengte
van de zuiger is ± 50 mm. Aan de ene kant van de zuiger zit een stevig
metalen plaatje (b), dat een doorsnede heeft die I/2 mm kleiner is dan de
inwendige doorsnede van de buis. Op het midden van het plaatje is een
asje (c) gelast met een lengte van ± 45 mm en een doorsnede van ±
5 mm. Op het metalen plaatje ligt een taps toelopend rond stukje rubber
met in het midden een gat, dat om de as past (d). De dikte ervan is 7 mm.
Het heeft een doorsnede van 31\'/2 mm. Op dit rubbertje ligt een massief
metalen cylinder (e), die ook weer om de as past. De doorsnede is 28 mm
en de dikte 9 mm. Hierop ligt weer een rubberring (f), die identiek is aan
de eerste. Dan volgt weer een metalen cylinder (g) vrijwel gelijk aan de
eerste. Het enige verschil is, dat de buitenkant niet glad maar gekarteld is.

Tenslotte volgt dan nog een moer (h), die op de schroefdraad van de as
past, met een hoogte van 12 mm. Door de moer meer of minder stijf aan
te draaien kan de zuiger meer of minder passend worden gemaakt in de
glasbuis (als bij een Roux-spuit). De onderkant van de moer is plat en
de as mag er niet onder uit steken. Het gewicht van de hele zuiger is zo-
danig, dat het apparaat gemakkelijk rechtop blijft staan als de zuiger zich
aan de onderkant bevindt. In deze toestand kan de buis op eenvoudige
wijze worden gevuld met vloeibare agar bevattende voedingsbodems (2 a
3% agar). Aan de bovenkant wordt een stukje aluminiumfolie (m) gevou-
wen. Het geheel kan nu gesteriliseerd worden.

Met dit apparaat kan op dezelfde wijze gewerkt worden als met agar-
worsten. Voor het gebruik wordt de zuiger zodanig aangedraaid, dat agar
met zuiger door druk van een vinger naar boven kan worden verplaatst en
niet door stempelen of door het eigen gewicht terug kan glijden. Voor het
stempelen wordt de agar ± 3 mm boven de rand van de glasbuis omhoog
gedrukt. Dan wordt gestempeld en daarna kan het schijfje agar langs de
glaswand worden afgesneden met een steriele scalpel en kan het in een
steriele petrischaal worden overgebracht. Men verkrijgt op deze wijze
mooie overal even dikke schijfjes en er bestaat weinig kans op randinfectie,
omdat de glaswand het te onderzoek oppervlak niet raakt.
Het verdient aanbeveling het eerste schijfje weg te snijden. Verder is het
gewenst tussen de rubberringetjes wat water aan te brengen voordat de
buis met agar wordt gevuld. Hierdoor bereikt men dat de zuiger later ge-
makkelijker glijdt.

Een achttal van deze instrumentjes is gedurende 1^2 jaar op bruikbaar-
heid getest. Gebleken is, dat het instrument dezelfde mogelijkheden biedt
als de agarworsten. De bezwaren, die zijn vermeld voor de methode
L i t s k y en voor de methode ten Gate gelden niet voor dit apparaat.
Bovendien is de hier vermelde methode goedkoper dan de beide reeds be-
staande methoden. In het bijzonder geldt dit als men de agarworsten kant
en klaar bestelt, maar ook als men de tijd in aanmerking neemt, die nodig
is als men de worsten zelf bereidt.

Beschreven wordt een instrumentje, met behulp waarvan op een snelle en eenvoudige
wijze de bacteriologische contaminatie van allerlei oppervlakken kan worden vast-
gesteld.

A description is given of an instrument with which bacteriological contamination of
all kinds of surfaces can be determined.

surfaces. Bact. Rev., 19, 284, (1955).
Ten Gate, L.: Eenvoudige en snelle bacteriologische bedrijfscontrole op vlees-
verwerkende bedrijven met „agarworsten" in rilsan kunstdarm. Tijdschr. Dier-
geneesk., 88, 883, (1963).

Percy, D. H., R u h n k e, H. L. and Soltys, M. A.: A case of infectious cysdds
and pyelonephritis of swine caused by Corynebacterium suis. Canad. vet. ]., 7, 291,
(1966).

Uit het onderzoek in Guelph aan het Ontario Veterinary College door en onder
leiding van Dr. Soltys blijkt, dat de kennis van een microbiologisch onderzoeker,
die naar een andere streek verhuist en in een overeenkomstige functie als die hij
oorspronkelijk bekleedde wordt aangesteld, van veel belang is voor de vaststelling
van tot dan in de nieuwe omgeving onbekende ziekten.

Soltys, die een „sabbatical year" in Utrecht heeft doorgebracht is in de loop van
1966 van Cambridge verhuisd naar Canada. Met zijn medewerkers vesdgt hij de
aandacht op cysto-pyelonephritis bij zeugen. Hij was de eerste die de ziekte beschreef
aan de hand van een aantal gevallen, die waren waargenomen aan de Veterinary
School te Cambridge.

Reeds spoedig na zijn komst in Canada kwam hem daar een overeenkomstig ziekte-
geval bij een hoogdrachtige zeug onder ogen. Bij sectie vertoonden de nieren een
uitgebreide interstitiële fibrose tot in de schors, terwijl de nierpapillen necrodsch
waren. De ureteren waren meer dan podood-dik en ook de blaaswand was verdikt,
oedemateus en van binnen bij gedeelten hemorragisch ontstoken. Microscopisch
werden vcxjrnamelijk op Corynebacterium renale gelijkende staafjes aangetroffen.
Aerobe cultuur op bloedagar gaf een kweek van wat streptokokken- en coli-koloniën.
Anaëroob werd echter bijna een reincultuur van Corynebacterium suis verkregen.
Schrijvers doen een oproep aan de Canadese dierenartsen om meer gevallen op te
sporen en zo mede te werken aan een epizoötologische studie betreffende deze scha-
delijke ziekte, waarvan de beer de niet-zieke overbrenger zou zijn.

H e d d 1 e s t O n, K. L., R h o a d e s, K. R. and R e b e r s, P. A.: Experimental
Pasteurellosis: comparative studies on Pasteurella multocida from Asia, Africa and
North America. Am. J. vet. Res., 28, 1003, (1967).

Er werden 3 stammen van Pasteurella multocida onderzocht die alle 3 afkomstig
waren uit gevallen van enzoötische hemorragische septicemie („Wild und Rinder-
seuche", Ref.), een Noordamerikaanse stam uit een bison uit Yellowstone park, een
stam uit Azië en een stam uit Zeboes in Kameroen. Verder werden in dit onderzoek
betrokken stammen uit een kalf met „shipping fever" (viruspneumonie met secundaire
Pasteurella infectie), uit cen normaal kalf en uit een geval van vogelcholera.
Bij immunisadeproevcn met kalveren bleek dat er kruisimmuniteit bestond tus.sen dc
3 hemorragische sepdccmie stammen. De drie laatst genoemde stammen gaven echter
geen immuniteit tegen besmetting met de eerst genoemde. Schrijvers willen de naam
„pasteurellose" reserveren voor de sepdsche voi-m van Pasteurella infectie (in tegen-
stelling met dc respiratoire vorm, die door een myxovirus plus Pasteurella veroorzaakt
wordt).

De naam hemorragische sepdccmie blijkt n.1. in de literatuur al te vaak als verzamel-
naam te zijn gebruikt.

De „pasteurellose" (dus de „Wild und Rinderseuche", Ref.) is in de U.S.A. het
laatst waargenomen onder bisons in 1922, hoewel blijkens een addendum een
immunologisch gelijkwaardige stam nog in 1965 uit een jonge bison is geïsoleerd.
In tropisch Azië en Afrika is het echter een ziekte van grote economische betekenis.

TOXOPLASMOSE BIJ CHINCHILLA\'S IN ZUID-AFRIKA
du P 1 e s s i s, J. L., B i g a 1 k e, R. D. and G u r n e 11, T. O.: An outbreak of
toxoplasmosis in chinchillas in South Africa. J.S. Afr. vet. med. Ass., 38, (1), (1967).
Schrijvers maken gewag van een uitbraak van toxoplasmose op vrij grote schaal in
Zuid-Afrika, onder een kolonie van 600 chinchilla\'s met een mortaliteit van 17%.
De histologisehe diagnose werd gebaseerd op de typische vorm van pneumonie,
necrotische haarden in lever en myocard en ophopingen van T. gondii. Bij het con-
stateren van de leverafwijkingen werd in de eerste plaats gedacht aan Listeriose,
Pasteurella pseudotuberculose en aan Pseudomonas aeruginosa-inlectie. De diagnose
toxoplasmose werd echter bevestigd door het isoleren van de parasiet bij infectie-
proeven met laboratoriummuizen.

De macroscopische afwijkingen bestonden uit longafwijkingen: alle lobben waren
vergroot en wit/grijs van kleur. In het verdere verloop van de ziekte werden talrijke
witte haarden, 1-2 mm in doorsnee, verspreid over de hele longen opgemerkt, tegen
een rood-grijze achtergrond. Bij meerdere dieren werd in de pleuraholte en in mindere
mate in de peritoneaalholte een overvloedig ondoorschijnend exsudaat aangetroffen.
Regelmatig zag men een miltvergroting met op doorsnee prominerende lichaampjes
van Malphigi.

Microscopische afwijkingen waren in het algemeen aanwezig in longen, lever, myocard,
milt en hersenen. In acute gevallen werden de alveolairwanden in de longen extra
duidelijk gestreept door een aaneengesloten wal van macrofagen; de alveoli waren
gevuld met een sereus exsudaat, dat talrijke vrijliggende macrofagen bevatte. In dit
exsudaat lagen toxoplasma\'s die met de Haemaluin-eosine en Giemsa preparaten
werden aangetoond.

De longen van subacute gevallen bevatten circumscripte haarden, die bestonden uit
ophopingen van macrofagen en plasmacellen, dicht bij de bronchioli en bloedvaten.
In een chronisch stadium zag men perivasculaire en peribronchiolaire ophopingen van
voornamelijk plasmacellen en enkele macrofagen. In de necrotische haarden, zoals die
ook voorkwamen in lever en myocard, werden de verwekkers steeds aangetoond.
Bij subacute en in genezen gevallen werden in de hersenen zeer veel cystes van
T. gondii aangetroffen, evenals perivasculaire Infiltraten van plasmacellen.
Schrijvers zagen een gunstige invloed van een sulfadimidine therapie op het verloop
van de ziekte en merken op, dat gezien het explosieve karakter van deze toxoplasmose
uitbraak de chinchilla zeer gevoelig is voor deze ziekte en dat door het veelvuldig
hanteren van deze dieren door mensen de aandacht op deze belangrijke zoönose
gevestigd moet blijven.

Martin, H.: Some considerations in Dealing with Respiratory Disease in Calves.
Vet. Record, 81, 255, (1967).

Er wordt een mechanisme beschreven, dat betrokken is bij de verspreiding van
respiratieziekten, nl. door geïnfecteerde druppels.

Dit in verband met het te houden aantal dieren in een hok, in relatie tot de gezond-
heid van de dieren. Er wordt besproken, dat dc geïnfecteerde druppels een infectie-
bron zijn per inhalatie.

De faktoren, die de concentratie van de geïnfecteerde druppels beïnvloeden zijn:

a. ter verhoging der infectiviteit: het aantal geïnfecteerde dieren en de grootte
van de gebouwen;

b. ter verlaging: de ventilatie en de retentie in de alveolen, alsmede het gebruik
van desinfecterende aerosol.

De auteur heeft een wiskundige formule hiervoor ontwikkeld, geeft de afleiding van
de formule en tevens de berekening van voorbeelden met de afgeleide formules, zowel
in epidemische gevallen als wel bij stalcondities.

Tevens worden de resultaten besproken en wordt er gediscussieerd over de bestaande
condities en de geplande situaties.

VERGELIJKING VAN HEXACHLOROFEEN, BAYER 9015 EN TETRA-
CHLOORKOOLSTOF BIJ DE BEHANDELING VAN SCHAPEN MET LEVER-
BOT

H a f f i c h, T. A., B o r a y, H. C. and H e a 1 y, B. P.: The comparative anthelmintic
efficiency of Hexachlorophene, Bayer 9015 and subcutaneous carbon tetrachloride
in an outbreak of subacute fascioliasis in sheep. Austr. vet. J., 43, 261, (1967).
In een kudde van ruim 780 ooien waarvan de meeste drachtig waren, trad sterfte op
als gevolg van leverbot, geleidelijk oplopend tot 2 of 3 dieren per dag. Op grond
van de beweidingsgeschiedenis en de lokalisatie van leverbotslakken kon worden aan-
genomen dat de infectie ongeveer 8 weken oud was, terwijl uit de secties bleek dat
1 - 3 dagen voor de behandeling een herinfectie had plaatsgevonden.
Uit de kudde werden 4 groepen van elk 133 willekeurige schapen genomen en alsvolgt
behandeld:

Groep 1: Hexachlorofeen 22 mg/kg per os als een 5% oplossing in levertraan.
Groep 2: Bayer 9015 (2,2 - dihydroxy - 3,3 - dinitro - 5,5 - dichloordiphenyl)

8 mg/kg per os als een 10% waterige suspensie.
Groep 3: Tetrachloorkoolstof 0,3 ml/kg subcutaan verdeeld over twee injecties

aan weerszijden van het sternum.
Groep 4: onbehandelde controlegroep.
Dc 4 groepen werden gezamenlijk geweid op onbesmette percelen.
Dc rest van de kudde, bestaande uit 240 schapen, werd per os behandeld met
Hexachlorofeen in een gemiddelde dosering van 11 mg/kg.

Na 10 weken werden eitellingen verricht bij ruim 60 schapen in elke groep. Ten
opzichte van de onbehandelde controle groep werd de volgende reductie in eier-
uitscheiding gevonden: Hexachlorofeen 87,3%, Bayer 9015 86,6% en Tetrachloor-
koolstof 48,3%. Op dit tijdstip werden de 133 controle dieren behandeld met
Hexachlorofeen in een dosering van 11 mg/kg. Zes weken later was de reductie van
de eitellingen 54,6%.

Van de schapen van groep 1, 2 en 3 werden 16 weken na de le behandeling, toen de
meeste dieren hoogdrachtig waren, 216 dieren behandeld met Hexachlorofeen 11
mg/kg en 315 dieren met Bayer 9015 2 - 3 mg/kg. Alle aanwezige leverbotten moesten
op dat tijdstip volwassen zijn.

Eitellingen, verricht 4 weken na de 2e behandeling, gaven een reductie te zien van
75% voor de Hexachlorofeen-groep en 98% van de Bayer 9015-groep.
Toxische verschijnselen werden niet waargenomen. De injectie van tetrachloorkoolstof
veroorzaakte opwinding en pijn en de meeste dieren vertoonden lokale zwelling op de
injectie plaats. Bij 25 schapen trad ernstige plaatselijke necrose op.

Clegg, L. F. L.: Disinfectans in the dairy industry, ƒ. appl. Bacterial., 30, 117,
(1967).

In een uitvoerig samenvattende inleiding heeft de auteur gesteld dat er op dit moment
6 groepen van desinfectantia in de zuivelwereld gebruikt kunnen worden:

a. aard van het te desinfecteren oppervlak (oude gecorrodeerde oppervlakken kunnen
chemisch niet goed gedesinfecteerd worden) ;

b. bescherming door vervuiling (totale reiniging is bijna onmogelijk en op de over-
blijvende vaak aanvankelijk monomoleculaire laag organisch materiaal „koekt"
gemakkelijk nieuwe droge stof uit de melk aan tot een dikkere laag. Hierdoor
wordt de bescherming van de bacteriën tegen chemische desinfectie vergroot).
„Melksteen" moet soms zeer lang met hoge concentraties fosforzuur behandeld
worden om verwijderd te kunnen worden.

a. desinfectie van de tepelhuid, om bacteriën die de houdbaarheid van de melk
kunnen verminderen, uit te schakelen. Op het totaal kiemgetal van de verse rauwe
melk hebben deze bacteriën geen significante invloed; het .gaat meer om hun
specifieke aard (E. coli. Bacillus soorten, Clostridia, e.d.);

b. het voorkómen dat mastitisverwekkers van de ene koe op de andere overgebracht
worden (hoewel chloorhexidine in proeven superieur bleek aan hypochloriet en
iodoforen, als desinfectans voor handen, die besmet waren met St. aureus, was geen
van deze middelen in staat om bijv. de pathogene kiemen in wondjes en kloven
aan de tepel volledig te doden).

In het geval dat men tepelhouders, klauw en slangen e.d. bijv. van een hangend
apparaat volledig in een desinfectans kon onderdompelen tussen het melken van twee
koeien in, bleek dat 90% van St. aureus gedood werd. Hierbij bleken bij juiste toe-
passing hypochloriet, quaternaire ammoniumbasen, iodoforen en chloorhexidine alle
goed te voldoen. Bij apparaten met lange leidingen bleken de tepel voeringen ondanks
dcsinfectie toch weer geïnfecteerd te kunnen worden vanuit de delen van het apparaat
die niet gedesinfecteerd waren.

Desinfectie van de tepelhouders bleek meer effect op te leveren als tegelijkertijd ook
de tepels in een desinfectans werden gedoopt, direct na het afnemen van de tepel-
houders.

Hitte is vaak beter dan chemicaliën in staat om pathogene kiemen op de tepelhouders
te doden. („Teat-cuppasteurization" = 5 sec. op 85° C.)

Slechte melktechnieken en slechte materiaalbehandeling worden in de literatuur vaak
aangegeven als oorzaken voor de hardnekkigheid van deze mastitis; maar nergens staat
in de literatuur een nauwkeurig voorschrift voor de boer hoe het dan wél moet.
Met drie groepen koeien werd een „field trial\'\' uitgevoerd waarin:

b. van de „füll hygienc"-grocp de uiers werden gewassen met chloorhexidine; de
apparatuur en leidingen 5-7 seconden bij 85-90° C. werden gepasteuriseerd, de
tepels onmiddellijk na het afnemen van het apparaat in chloorhexidine werden
„gedipt" en verder de uiers werden afgewreven met behulp van slechts ééimiaal
te gebruiken papieren handdoeken:

c. van de „partial hygicne"-groep de tep(4houders tussen dc verschillende koeien niet
gedesinfecteerd werden (wegens de kosten van de teat-cuppasteurization = t.c.p.).
Verder was de routine als onder b.

In vergelijking met de extra kosten bleek de t.c.p. te weinig extra effect te hebben.
De behandelingen b. en c. gaven in vergelijking met a. 50% minder nieuwe infecties.
Een ander onderzoek naar vereenvoudigde handelingen is nog niet afgesloten.
Samen met een zeer effectieve antibioticum-behandeling tijdens de droogstand komen
de kosten van een methode die de nieuwe mastitisgevallen met 50% vermindert op
ƒ 20,— tot ƒ 30,— per koe per jaar.

Hoewel de germicide activiteit van hypochloriet niet verbeterd wordt door een hogere
pH, blijkt dat in de praktijk (waarschijnlijk door de verbeterde hydratatie van de
melkresten) het oppervlak van melkgereedschap beter gedesinfecteerd wordt door een
alkalische hypochlorietoplossing. Ondanks de theoretische bezwaren die men hier tegen
kan aanvoeren, prefereert de schrijver het gebruik van gecombineerde reinigings- en
desinfectiemiddelen, vanwege langere inwerkingstijd en de hogere temperatuur waarop
ze toegepast worden, boven een gescheiden reiniging en desinfecde; vooral als men in
het eerste geval nog naspoelt met een desinfectans.

Een behandeling die voor gereedschap, dat niet op de fabriek ontsmet wordt, goed
voldoet is de volgende: gedurende de volledige periode tussen twee melktijden in,
legt men de materialen in een 3% oplossing NaOH en EDTA (ethylendiaminotetra-
azijnzuur). Dc genoemde combinatie voldoet beter dan elke andere die men tot nu
toe heeft getest. Hij kan echter niet gebruikt worden voor aluminium of vertinde
materialen. Behalve voor de „losse" onderdelen heeft men ook „dompel"-methodes
ontwikkeld vcx)r de melkleidingen, waarin men het desinfectans langere tijd laat ver-
blijven. Men maakt ook daarbij gebruik van de genoemde combinade van NaOH en
EDTA, als ook van andere reinigings- en desinfectiemiddelen.
De auteur besluit zijn artikel met een „cri de coeur".
Thans is de situatie vaak zo, dat:

le. men gereedschap en apparatuur ontwikkelt zonder kennis van reinigings- en des-
infectieproblemen;

2e. men de problemen pas ontmoet in het aanloopstadium van nieuwe apparatuur;
3e. men pas dan de bacteriologen te hulp roept om de problemen op te lossen.
Volgens de auteur behoort de bacterioloog naast de technicus aan de tekentafel te
staan.

Schultz, J. und Motz, R.: Toxinbildende Aspergillus-flavus-Stämme in Futter-
mitteln. Arck. exp. Vet.med., 21, 129, (1967).

Na een uitgebreid literatuuroverzicht gaan de schrijvers op twee vragen in:
Komen in de normaal gebruikte voedermiddelen A. flavus stammen voor, en zo ja,
zijn deze in staat onder de klimatologische omstandigheden van Oost-Duitsland
toxinen te vormen?

Uit 80 monsters mengvoeder of mengvoeder componenten kon 62 maal A. flavus
worden geïsoleerd. De auteurs onderzochten de monsters zowel op het voorkomen van
aflatoxin B als G, daar zij aan aflatoxin G een grotere betekenis toekennen dan veelal
door anderen gedaan wordt.

Een correlatie tussen het aantal schimmelsporen per gram en de aanwezigheid van
aflatoxin werd niet gevonden. Uit experimenten waarbij uit inheemse voedermiddelen
geïsoleerde stammen geënt werden op mengvoedercomponenten is gebleken dat onder
normale klimatologische omstandigheden aflatoxinen gevormd kunnen worden welke
de groei nadelig zouden kunnen beïnvloeden.

DISEASES OF THE MAMMARY GLANDS IN DOMESTIG ANIMALS.
Prof. Dr. H. J. Heidrich and Dr. Renk

(fV. B. Saunders Cy. Ltd., London W.C. 1, 1967. 371 pag., le Ed., £ 7)
Onder de titel „Krankheiten der Milchdrüse bei Haustieren" verscheen dit boek,
geschreven door Heidrich en Renk, reeds in 1963. L. W. v. d. Heever
(Zuid-Afrika) verzorgde de Engelse vertaling, die in 1967 werd uitgegeven.
De tekst, zeer schematisch opgezet en begeleid door vele goede foto\'s, werd ver-
zorgd door klinicus en patholoog-anatoom.

Het rund werd terecht centraal gesteld. De vele informaties over de uier en de
tepelaandoeningen rechtvaardigen dit.

Andere diersoorten komen er minder goed af. Dit geldt vooral voor de neoplasmen
bij hond en kat. Deze hadden ongetwijfeld beter kunnen worden gepresenteerd.
Bij het rund nemen de mastitiden een centrale plaats in. Hiervan wordt veel aan-
dacht besteed aan de verschillende vormen van tuberculose aandoeningen, die voor
Nederland van historische betekenis zijn.

Zeer aantrekkelijk voor geïnteresseerden zijn de vele micro-foto\'s die aan de tekst
zijn toegevoegd. Ze lijken minder uitnodigend voor diegenen die onvoldoende op de
hoogte zijn met de interpretatie van histologische preparaten. Zij vinden echter in
de tekst compensatie in de vorm van goede beschrijvingen van de diverse aandoe-
ningen en de daarbij toe te passen therapieën.

(L\'Expansion Scientifique Française, Paris 1967. 174 blz., 31 afbeeldingen, prijs
f 24,90)

De beschrijving van de runderpest zoals men deze in de klassieke handboeken vindt,
is grotendeels gebaseerd op de ervaringen die men met de runderpest in Europa in
de 19e eeuw en het begin der 20e eeuw heeft opgedaan. Daarna verplaatste het
onderzoek zich naar Afrika en .Azië en in mindere mate naar Noord-Amerika.
Het is daarom verheugend dat in deze monografie de nieuwste wetenschappelijke
onderzoekingen en epidemiologische gegevens die men in deze landen heeft ver-
kregen, op systematische wijze zijn bijeen gebracht.
Het boekje is onderverdeeld in vijf afdelingen.

In de eerste afdeling worden de verschillende fysische, chemische en biologische
eigenschappen van het runderpest virus behandeld. De nieuwste gegevens omtrent
de overlevingsduur van het virus in vlees (import!) worden hierbij besproken.
De tweede afdeling behandelt de klinische verschijnselen en de patholoog-anato-
mische afwijkingen bij de verschillende dieren.

De derde afdeling behandelt de verschillende epizoötiologische aspecten van de
runderpest. Runderpest is vermoedelijk op één uitzondering na, alleen maar via
levende dieren geïmporteerd, hoewel theoretisch de mogelijkheid niet wordt uit-
gesloten dat varkens, geïnfecteerd met runderpest virus bevattend afval, het virus
kunnen verspreiden.

In de vierde afdeling wordt de diagnose van runderpest besproken. In de enzoötische
gebieden wordt de klinische diagnose van runderpest steeds moeilijker.
De opmerking dat de aanwezigheid van ulcers op het dorsale gedeelte van de tong
nooit bij runderpest voorkomt en zo kan dienen om runderpest van mucosal disease
te differentiëren, moet als een klein schoonheidsfoutje worden gezien en wordt ook
door Franse dierenartsen in West-Afrika niet bevestigd.

Daar de klinische diagnose van runderpest zo moeilijk wordt, zijn er verschillende
laboratoriumtesten ontwikkeld die uitvoerig worden besproken. Voor runderpest-
vrije gebieden wordt de inhibitie van de agglutinatie van apen-erytrocyten door
mazelen antigeen als test aanbevolen.

In de vijfde afdeling wordt de behandeling en profylaxe besproken. Daar het ge-
bruik van weefselkweekvaccin hand over hand toeneemt, had dit m.i. wel iets uit-
voeriger kunnen worden behandeld. De immunisatie met het virus van Carré tegen
runderpest is speciaal vanuit wetenschappelijk oogpunt interessant.
Een uitgebreide literatuurlijst staat er borg voor dat men zich indien gewenst, ook
makkelijk over een bepaald onderdeel diepgaand kan oriënteren.
Hoewel dit boekje speciaal bedoeld is voor dierenartsen die hetzij in het veld, hetzij
in het laboratorium met runderpest worden geconfronteerd, kan het ook van harte
worden aanbevolen aan allen die zich voor de epidemiologie van dierziekten in mon-
diaal verband interesseren.

RAPPORT STRUCTUUR-COMMISSIE KON. NED. MIJ. VOOR DIERGE-
NEESKUNDE. ENIGE KANTTEKENINGEN

Het onlangs gereedgekomen rapport van de Structuurcommissie vormt een welkome
bijdrage tot de discussie, die al geruime tijd in onze K.N.M.v.D. wordt gevoerd.
Het is begrijpelijk dat het Hoofdbestuur vaart wil zetten achter de bespreking van
dit Structuurrapport opdat op korte termijn beslissingen in deze slepende kwestie
kunnen worden genomen. Toch wordt, doordat reeds uiterlijk 1 februari a.s. de
standpunten van de Afdelingen bij het Hoofdbestuur bekend moeten zijn, (te) weinig
tijd gelaten voor bestudering en discussie en voor het geven van weloverwogen sug-
gesties over deze voor de toekomst van de K.N.M.v.D. zeer belangrijke zaak.
Hoewel deze bijdrage door de omstandigheden niet anders dan op een laat moment
in discussie kan worden gebracht, moeten toch naar aanleiding van het rapport de
nu volgende kanttekeningen worden gemaakt.

Opgemerkt kan worden dat de samenstelling van deze commissie geen juiste af-
spiegeling is van de variatie in de beroepsuitoefening en van de leeftijdsgroepe-
ringen in de K.N.M.v.D.

Het uitgangspunt van de commissie is te vaag geformuleerd.
Artikel 2 van de Statuten spreekt duidelijker taal: „Haar (K.N.M.v.D.) doel is,
de bevordering der Diergeneeskunde in de meest uitgebreide zin, alsmede het
waken voor de eer en de belangen van de diergeneeskundige stand". Het ware
juist geweest de vraag te stellen wat thans onder „diergeneeskunde" moet worden
verstaan en niet te volstaan met een opmerking op pag. 4 over „dierenartsen",
„die in hun werk zeer ver van het moedervak zijn „afgedwaald"(!!)"
Het begrip „diergeneeskunde" is geen juiste weergave meer van de taken, waar-
voor de dierenarts van nu en de toekomst wordt of zal worden gesteld. Reeds
thans vindt nog slechts 55\'% van de Nederlandse dierenartsen zijn voornaamste
bezigheid in de behandeling van patiënten.

De K.N.M.v.D. dient zodanig te worden ingericht dat zij wel degelijk aantrek-
kingskracht uitoefent op allen, die aan de Faculteit der Diergeneeskunde hun
studie voltooid hebben. Wanneer zij hierin faalt, moet gevreesd worden voor een
zinvol voortbestaan van de K.N.M.v.D. Een dergelijke ontwikkeling zou inder-
daad ten zeerste betreurd moeten worden, gezien de nuttige invloed die van een
dergelijke bundeling van krachten kan uitgaan.

De opgave voor nu is een structuur te scheppen, waardoor de daadwerkelijke
bevordering der diergeneeskunde, de communicatie tussen de leden, de coördi-
natie en de behartiging van belangen op efficiënte wijze mogelijk wordt.

Het is niet juist dat alléén aan de Afdelingen is gevraagd een standpunt te be-
palen. Ook de Groepen zijn ten zeerste betrokken bij een eventuele structuur-
wijziging. De Structuurcommissie is terecht tot de vaststelling gekomen (pag. 4)
„dat voor de Groepen een belangrijke taak is weggelegd". Alhoewel dit strikt
genomen volgens de huidige Statuten niet noodzakelijk was, had daarom toch aan
de Groepen moeten worden gevraagd het structuurrapport te bestuderen en een
standpunt kenbaar te maken.

Het rapport geeft aan dat de Afdelingen en Groepen moeten blijven bestaan. Er
wordt alleen een min of meer aangepaste taak en doelstelling gegeven. Er wordt
geen feitelijke structuurverandering aanbevolen. Wat betreft de taak en doel-
stelling van de Afdelingen en Groepen treden meerdere overlappingen op.
De Structuurcommissie is terecht de overtuiging toegedaan (pag. 4) dat de
Groepen in „bepaalde opzichten belangrijker zullen kunnen worden dan de Af-
delingen". De Afdelingen boeien in de huidige structuur slechts een deel van de
leden. Zij zijn niet in staat de steeds verder gedifferentieerde en gespecialiseerde
dierenartsen te binden. Daarentegen zullen de bestaande en één of meer nog op
te richten Groepen (zie Tijdschrift 15 dec. \'67, p. 1686) wèl alle leden op een
meer doeltreffende en bevredigende wijze kunnen herbergen.

Het Bestuur dient een zo juist mogelijk inzicht te krijgen in wat er leeft onder
de diverse groeperingen in de K.N.M.v.D., dit houdt in dat juist de Groepen
moeten worden ingeschakeld bij de beleidsvorming. Dit betekent dat deze taak
van de Afdelingen door de Groepen moet worden overgenomen. De Afdelingen
kunnen eventueel nog cen functie blijven vervullen als communicatiemedium in
een meer onofficiële sfeer (contactavonden, excursies, zie punt 2 b, pag. 4), ze
dienen echter niet ingeschakeld te worden bij de beleidsvorming en het bestuur
van de K.N.M.v.D.

Voorts dient te worden overwogen of in bepaalde gevallen bij de opiniepeiling
en de besluitvorming betreffende zaken van algemeen belang gebruik kan worden
gemaakt van een referendum.

Alle leden van de K.N.M.v.D. dienen in deze structuur gewoon lid te zijn van
één Groep. Dat zal voor niemand die de vooruitgang van de diergeneeskunde
en de onderlinge band in de K.N.M.v.D. wil bevorderen een bezwaar kunnen
zijn. Men kan uiteraard slechts van één Groep gewoon lid zijn voor zover het
gaat bij het bepalen van het beleid van de K.N.M.v.D. Van de andere Groepen
kan men buitengewoon lid worden.

Het bestuursapparaat moet effectief werken. Met een „Centraal Bestuur", zoals
voorgesteld door de Commissie (19 leden) zal dit waarschijnlijk niet het geval
zijn. Een dergelijk bestuursorgaan is te groot.

Bovendien geeft de voorgestelde wijze van samenstellen van dit Bestuur een te
grote kans op een meer of minder onevenredige vertegenwoordiging van de ver-
schillende groeperingen.
Een betere formule lijkt de volgende:

1. vaktechnische zaken moeten door de Groepen, die het aangaat, worden af-
gedaan, onder supervisie van het (Algemeen) Bestuur;

2. slechts de zaken van algemeen belang dienen door het (Algemeen) Bestuur
te worden behartigd. Dit (Algemeen) Bestuur moet worden geformeerd uit
alle Groepen volgens een nader vast te stellen formule. Het Dagelijks Bestuur
(Hoofdbestuur) dient gekozen te worden uit en door het (Algemeen) Bestuur
en zal slechts uit drie leden moeten bestaan.

— een basiscontributie per lid te bestrijding van de kosten van algemene voor-
zieningen,

— een bijdrage van de Groepen, ter bestrijding van de kosten ten behoeve van
deze Groepen gemaakt.

Bij eventuele structuurveranderingen zal de taak en de werkwijze van het secre-
tariaat nader moeten worden bezien.

De administratieve werkzaamheden ten behoeve van de Groepen moeten zoveel
mogelijk ondergebracht worden bij het Algemeen Secrtariaat.

Het is de bedoeling met het bovenstaande een discussiebijdrage te leveren aan dc
gedachtenwisseling over de structurele herziening van de K.N.M.v.D.
Wanneer het bovenstaande in pirncipe aanvaard zou worden, moeten uiteraard vele
details nader bezien worden. Wij menen echter hier thans niet op te kunnen ingaan.

G. F. de Boer F. J. Grommers J. G. van Logtenstijn
A. Brand A. Hoogerbrugge G. J. W. van der Meij

Mede namens Dr. van Ulsen en Dr. Kampelmacher deel ik U mede, dat zich reeds
een 30-tal geïnteresseerden in een vereniging van laboratorium-dierenartsen hebben
gemeld.

Zoals in de oproep aan U persoonlijk of bij mededeling in het Tijdschrift voor Dier-
geneeskunde te Uwer kennis werd gebracht ligt het in de bedoeling tot een infor-
matieve bijeenkomst te komen.

Deze bijeenkomst is gesteld op woensdag 24 januari 1968 om 3 uur. Besloten werd
om, nu de vereniging nog niet is opgericht en er dus geen financiën voor bekostiging
van zaalhuur enz. zijn, de vergadering te beleggen in de collegezaal van Gildestein.
Prof. Dr. Jac. Jansen heeft deze zaal voor dit doel ter beschikking gesteld.
Verzoeke zo talrijk mogelijk te komen zodat besluiten kunnen worden genomen en
een bestuur kan worden gekozen.

Per 1 januari 1968 is bij Merck Sharp & Dohme Veterinaire Research Afdeling in
dienst getreden de parasitoloog, Dr. M. R. Honer.

Reeds eerder in 1966 was deze Nederlandse onderafdeling van de Internationale
Veterinaire Afdeling opgezet door Dr. P. W. M. van Adrichem, voormalig mede-
werker aan het Hoornse Instituut voor Veevoeding (Directeur: Prof A M. Frens,
Ir. F. de Boer).

Dr. Honer was tot 1 januari 1968 werkzaam als parasitoloog op de afdeling Zoölogie
van de Wageningse Landbouw Hogeschool.

AANLOOPKREDIET KOSTEN VOORBEREIDINGEN BOUW NIEUW ABAT-
TOIR ANNEX VEEMARKT IN AMSTERDAM.

Het Amsterdamse abattoir, gebouwd in de tachtiger jaren, verkeert in een zodanige
staat, dat tot algehele modernisering daarvan moet worden overgegaan om de ver-
ouderde werkwijze te vervangen en het bedrijf aan te passen aan de eisen, die thans
op grond van de hygiëne moeten worden gesteld. Een diepgaand onderzoek heeft
uitgewezen, dat aan een algehele vernieuwing van het verouderde slachthuis de voor-

keur dient te worden gegeven boven modernisering van het bestaande complex,
aangezien aan nieuwbouw zeer grote voordelen zijn verbonden, terwijl de kosten
nagenoeg gelijk zullen blijven.

Voorts is het noodzakelijk om op korte termijn tot vernieuwing van het abattoir over
te gaan, ten einde te kunnen blijven voldoen aan de huidige inrichtingseisen, welke
aan exportslachthuizen door de Minister van Landbouw en Visserij worden gesteld.
Zou het abattoir niet meer aan deze eisen voldoen, dan kan dit ertoe leiden, dat deze
inrichting van de export van vlees wordt uitgesloten.

Inmiddels is, in afwachting van de reservering van een plaats voor de bouw van een
nieuw abattoir annex veemarkt, met de voorbereidingen voor deze bouw een aan-
vang gemaakt. Bij deze voorbereidingen is het als een ernstig nadeel ondervonden,
dat er op het gebied van slachthuisbouw in Amsterdam geen ervaring bestaat, aan-
gezien na de totstandkoming van het bestaande abattoir geen wezenlijke vernieu-
wingen zijn aangebracht. Ook elders in den lande zijn geen deskundigen op dit ge-
bied te vinden, die ervaring hebben met de specifieke problemen, verbonden aan de
nieuwbouw van een groot slachthuis. Weliswaar zijn er in Nederland na de oorlog
enige slachthuizen gebouwd, doch dit waren inrichtingen van bescheiden omvang.
In verband hiermede verdient het aanbeveling, advies te vragen betreffende de in-
richting „routing" en technische outillage voor het te bouwen slachthuis, van een
deskundige uit het buitenland, die bekend is met de problemen, welke zich bij de
bouw van een groot slachthuis voordoen.

Ten einde de ontwikkeling van de plannen voor de bouw van een nieuw slachthuis
voortgang te kunnen doen vinden, heeft de Gemeenteraad van Amsterdam in zijn
Vergadering van 29 november 1967 voor de kosten van de voorbereidingen, waarin
begrepen de kosten van de te vragen adviezen, een aanloopkrediet van ƒ 500.000,-
beschikbaar gesteld.

Zodra de plannen voor de onderhavige bouw volledig zijn uitgewerkt, zullen de no-
dige voorstellen worden gedaan om tot de bouw van een nieuw slachthuis annex
veemarkt te geraken.

De Wethouder voor de Gemeentebedrijven heeft in bovengenoemde vergadering als
waarschijnlijke vestigingsplaats het industrieterrein Sloterdijk III genoemd.

De Directeur van de Veemarkt en het Abattoir,
tevens Directeur van de Keuringsdienst van
slachtdieren, vlees en vleeswaren.

Aan de opfokkers van vermeerderingsmateriaal.
BEGELEIDE OPFOK VAN VERMEERDERINGSMATERIAAL
Op grond van overwegingen van economische, bedrijfstechnische en hygiënische aard
gaan meer en meer vermeerderingsbedrijven van leg- en/of slachtrassen over tot het
laten opfokken van kuikens. Parallel hiermee bestaat rr cen groeiende behoefte aan een
goede begeleiding van deze opfok cn hiermee aan een zo groot mogelijke zekerheid,
dat de opfok op verantwoorde wijze geschiedt.

De Gezondheidsdienst voor Pluimvee heeft, teneinde aan eerdergenoemde verlangens
tegemoet te komen, besloten de opfokbedrijven van vermeerderingsmateriaal in de
gelegenheid te stellen zich door middel van aangehecht aanmeldingsformulier voor een
regelmatige begeleiding van de opfok aan te melden.
Hiervoor gelden de volgende voorwaarden:

le. De aanmelding dient te geschieden door middel van aangehecht aanmeldings-
formulier.

2e. De opfokker is verplicht van elk koppel aan de Gezondheidsdienst voor Pluimvee
ten spoedigste op te geven:

a. bij aankomst van een koppel op zijn bedrijf: datum van aankomst, geboorte-
datum, ras, aantal hen- en haankuikens, nummers en serieletters van de
kuikenmerken en nummer van het door de fokker afgegeven kuikenafleverings-
formulier (model Produktschap voor Pluimvee en Eieren) ;

3e. Aan het opfokbedrijf worden de volgende hygiënische maatregelen aanbevolen:

1. per bedrijf mag steeds slechts één koppel van één soort, één leeftijd en
van één fokbedrijf afkomstig worden gehouden;

2. er mag géén ander pluimvee (zoals duiven, eenden, ganzen, kalkoenen,
sportrassen en siervogels) op het bedrijf aanwezig zijn;

3. de hokken dienen tenminste 25 meter van een eventueel nabijgelegen
pluimveebedrijf gelegen te zijn.

5. een ontsmettingssluis, direct achter de hokingang in een voor de kippen
afgescheiden ruimte, voorzien van een gladafgewerkte betonvloer met
schrobput, een wastafel met kraan en afvoer, een eenvoudige kast met
schone bedrijfskleding (bij voorkeur overalls) en profielloze rubber- of
plasticlaarzen voor verzorger(s) en eventuele bezoekers, een tweetal
(plastic) bakken, waarvan de ene dient voor reiniging van het bedrijfs-
schoeisel met water en een borstel en de andere gevuld is met een ont-
smettingsvlocistof, waarmee vervolgens het bedrijfsschoeisel wordt ontsmet
(de inhoud van de bakken moet dagelijks worden ververst).

2. hok en inventaris (vloer, wanden, dak, ventilatiekokers) grondig reinigen
met hoge-drukspuit of stoom;

3. daarna het hok met de inventaris ontsmetten door bespuiten met of ver-
nevelen van een goed ontsmettingsmiddel;

5. na het drogen van hok en inventaris nieuw strooisel inbrengen en het hok
inrichten voor de ontvangst van het volgende koppel kuikens (het kan
zijn nut hebben als laatste handeling het hok met formalinedamp of
-nevel nogmaals te ontsmetten) ;

6. daarna het hok gedurende één of enkele weken op slot houden en leeg
laten staan (bevordert het afsterven van nog aanwezige ziektekiemen).

1. bij de verzorging van het pluimvee rubberlaarzen zonder profiel en be-
drijfskleding dragen. Deze niet buiten het bedrijf gebruiken. Bij gro-
tere eenheden bij voorkeur afzonderlijk schoeisel en overkleding per hok
gebruiken;

2. gereedschappen, welke van buiten het bedrijf komen (vanghokken,
kratten, etc.), niet in de hokken brengen dan na reiniging (nat af-
borstelen) en desinfektie (afspuiten met of onderdompelen in een ont-
smettingsvloeistof) ;

3. geen andere bezoekers in de hokken toelaten dan de eigenaren en ver-
zorgers, alsmede personen belast met de begeleiding van de opfok.
Onvermijdelijk bezoek dient schone kleding en laarzen met gladde zolen
te dragen. Deze zelf ter beschikking stellen. Hokken op slot, sleutel op
zak houden;

4. voer in bulk dan wel in papieren of plastic zakken aan laten voeren.
Bezorger(s) niet in de hokken toelaten;

5. entingen toepassen volgens het door de Gezondheidsdienst opgestelde
schema. De entverklaring volgens model Gezondheidsdienst zo volledig
mogelijk invullen en ondertekenen;

6. op een opfokstaat de gegevens betreffende uitval en selectie en eventueel
andere van belang zijnde gegevens betreffende het koppel noteren en de
kuikenmerken van uitgevallen en/of uitgeselecteerde dieren bewaren;

7. bij ziekte uw dierenarts raadplegen en zieke dieren opzenden voor onder-
zoek naar de Gezondheidsdienst voor Pluimvee;

Ondergetekende, houder van cen opfokbedrijf van vcrmeerderingsmateriaal, verzoekt
de Gezondheidsdienst voor Pluimvee zich te willen belasten met de begeleiding van
dc opfok van vermeerderingsdieren op zijn opfokbedrijf.

Hij aanvaardt de in de circulaire „begeleide opfok van vermeerderingsmateriaal"
door de Gezondheidsdienst gestelde voorwaarden en vrijwaart de Gezondheidsdienst
voor iedere schade, welke mogelijkerwijs direct of indirect zou kunnen voortvloeien
uit het afgeven door voornoemde dienst van een verklaring van begeleide opfok, tenzij
deze het gevolg is van opzet of grove schuld van de zijde van de Gezondheidsdienst.

Het 6e Symposium, door deze organisatie belegd, zal worden gehouden van /O - 14
juni a.s., te Bilthoven.

•Als thema voor dit Symposium is gekozen: Microbiologische problemen van ge-
droogde voedings- en voedermiddelen.

Het 10e Internationale Symposium over ziekten van dierentuindieren zal van 1 - 5 mei
1968 worden gehouden in Salzburg.
Hoofdthemata zijn:

Daarnaast worden vrije voordrachten over andere actuele problemen gehouden.
Opgaven voor deelname dienen te worden gericht aan:

Institut für Vergleichende Pathologie der Deutsche Akad. der Wissenschaften zu
Berlin, 1136 Berlin-Friedrichsfelde, Wilhelmstras.se 4, D.D.R.

Ten vervolge op hetgeen in aflevering 1, pag. 49 over de bestelling van banden ter
inbinding van jaargang 1967 werd vermeld, wordt thans bericht dat in deze aflevering
een bestelkaart is ingelegd, waarmede men deze banden kan bestellen. Mocht men
deze kaart niet aantreffen, dan wordt men verzocht dit aan de Redaktie te melden.
Inplaats echter van het verschuldigde bedrag (ƒ 6,—) te storten op de giro-
rekening van het Tijdschrift, storte men dit ten name van de Kon. Ned. Maat-
schappij voor Diergeneeskunde, op no. 511606.
Dit staat duidelijk op de kaart vermeld.

Men wordt verzocht alle giro stortingen ten behoeve van het Tijdschrift voor Dier-
geneeskunde te verrichten op no. 511606 ten name van de Kon. Ned. Mij. voor
Diergeneeskunde.

Het onderzoek op residuen van diethylstilboestrol (DES) in urine wordt sinds 1 ok-
tober 1967 in het Rijks Instituut voor de Volksgezondheid niet meer uitgevoerd door
middel van de U.V. bestralingsmethode en de broommethode, maar met de dunne-
laagchromatografie. Een beschrijving van de methode, van de hand van Dr. P. L.
S c h u 11 e r, Hoofd van het Laboratorium voor Chemisch Levensmiddelenonderzoek,
werd kort geleden gepubliceerd in het Journal of Chromatography, 31, 1967 (237-
240).

16, Afd. Groningen/Drenthe K.N.M.v.D. Vergadering 20.00 uur, Restaurant
Riehe, Groningen, (pag. 110)

22, Groep Dierenartsen, werkzaam i. h. Bedrijfsleven K.N.M.v.D. Vergade-
ring 14.00 uur. Motel Bunnik. (pag. 1699 (1967))

23, Afd. Overijssel, K.N.M.v.D. Vergadering, 20.00 uur, hotel Bergzicht,
Hellendoorn. (pag. 52)

Hotel Kissels, Roermond, (pag. 111)
28, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Kleintierkrankheiten". Ver-
gadering, Duisburg, (pag. 48)

Hotel Modern, Tilburg, (pag. Ill)
1, Afd. Groningen/Drenthe, K.N.M.v.D. Huishoudelijke vergadering, 20.00
uur, Restaurant Overcingel, Assen. (pag. 110)
2—3, Centrale Hengstenkeuring V.L.N., Irenehal, Jaarbeurs, Utrecht.
6, Nakeuring dravers en volbloeds, draversbaan Hilversum.
8, Afd. Friesland, K.N.M.v.D. Ledenvergadering, 14.00 uur. Oranjehotel,
Leeuwarden, (pag. 110)

8, Groep Dir. Vleeslt. en k.dierenartsen, K.N.M.v.D. Demonstratie Verlosk.
Klin. en vergadering, Utrecht.
14—15, G.L.O.-Studiedagen, „Tivoli", Utrecht.

Plantage Middenlaan, Amsterdam, (pag. 1105 (1967))
22, Afd. Zuid-Holland, K.N.M.v.D. Vergadering, 20.30 uur. Groothandels-
gebouw, Rotterdam, (pag. 111)

4—6, Landb. hogeschool Wageningen. Int. Symposium, (pag. 1542 (1967))
29—31, Jaarcongres Brit. Small An. Vet. Association, Londen, (pag. 1541
(1967))

16, Postacademiale discussie-avond. Lab. Bloedtransfusiedienst Ned. Roode
Kruis, Alb. Plesmanlaan 125, Amsterdam-Slotervaart. (pag. 1105

18—19, 9e Federatieve Vergadering Medisch-Biologische Verenigingen, Nijmegen.
27, Groep Geneesk. v. h. Kleine Huisdier K.N.M.v.D. „Voorjaarsdag",
Utrecht, (pag. 1569 (1967))

1—5, lOe Int. Symposium Ziekten van dierentuindieren, Salzburg, (pag. 103)
7—10, Viering 200-jarig bestaan Diergeneeskundige Hogeschool, Wenen. (pag.
1773 (1966)

8, A.G.V.-Gontrole. Landelijke studiedag. „De Blije Werelt", Lunteren.
16—17, Dtsch. Ges. Klin. Med. Symposium „Listeriose", Leipzig, pag. 1543
(1967))

16—17, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Geschichte der Veterinär-
medizin". Symposium, Hannover. (pag. 48)

10—14, Int. Assoc. of Microbiol. Societies. 6e Symposium, Bilthoven. (pag.
103)

17—21, Int. Pig Veterinary Society. Int. Congres, Cambridge, pag. 1542
(1967))

14—20, 2e Wereldconferentie Dierlijke Produktie, Universiteit van Maryland,
U.S.A. (pag. 838 (1967; 47)

13—17, World Ass. Buiatrics. 5e Int. Congres, Opatija (Joego-Slavië). (pag.
981 (1967))

Op 5 mei 1967 stierf zeer plotseling in zijn woonplaats
Hoogkeppel collega De Vor ten gevolge van een hart-
aandoening, waaraan hij al enkele jaren leed.
Geboren op 17 december 1902 te Snelrewaard (bij
Oudewater) volgde hij de H.B.S. in Woerden en na
zijn eindexamen aldaar ving hij zijn studie aan de
Veeartsenijkundige Hogeschool (in 1925 Veeartsenij-
kundige Faculteit der Rijksuniversiteit geworden) aan
en behaalde hij zijn diploma in 1928.
Twee jaren ging hij waarnemen in verschillende prak-
tijken om dan met gunstig resultaat te solliciteren voor
gouvernementsveearts in het voormalige Ned. Indië.
Vóór zijn vertrek naar Indië trad hij in het huwelijk
met mej. G. F. Knaake uit Zelhem. Uit dit huwelijk
is één dochter geboren.

Zijn eerste standplaats was Benkoelen op Sumatra,
waar hij is gebleven tot zijn verlof in 1936. Bij terug-
keer in Indië werd hij geplaatst in Surabaja, daarna in
Djember.

In 1942 werd hij reserve-paardenarts, doch al spoedig
door de Japanners gevangen genomen en in een kamp
geïnterneerd, waar hij ruim 3 jaar moest blijven (tot
augustus 1945).

Vanaf januari d.a.v. was hij hoofd van de Veeartse-
nijkundige Dienst (ambtskring Bali). Medio 1947 ging
hij met verlof naar Nederland, keerde daarvan terug
en werd Hoofd Veterinaire Hygiënische Dienst te Su-
rabaja, hij trad al spoedig in gemeentedienst als di-
recteur van het abattoir aldaar. Dit is hij gebleven tot
1953; hij gaf het laatste jaar als lector nog tevens les
aan de Veterinaire Faculteit der Universiteit van Jog-
jakarta.

Na zijn derde verlof keerde hij om gezondheidsredenen
niet terug en eindigde in 1954 dus zijn Indische loop-
baan. Dit speet hem zeer, zoals hij mij destijds ver-

telde; hij hield van het land en zijn werk aldaar en
hij kon enthousiast daarvan gewagen. Ook had hij
hoop gehad bij terugkeer nog iets te kunnen redden
van zijn spaarduiten op een bank, die hij niet mocht
m,eenemen.

De Vor heeft dus een groot gedeelte van zijn leven in
Indonesië doorgebracht. Uit enige officiële bescheiden,
die mevrouw De Vor mij ter inzage gaf, blijkt dat zijn
werk aldaar zeer werd gewaardeerd.
Zo zag ik dat de burgemeester van Surabaja in 1949
aan de Inspecteur van de Burg. Veeartsenijkundige
Dienst Karimoen schreef of het niet mogelijk was, dat
De Vor overging in gemeentelijke dienst, „opdat de
stadsgemeente over een eigen veearts blijvend de be-
schikking zal hebben". Indien dit niet mogelijk zou
zijn, of dan niet de toezegging kon worden gedaan dat
De Vor niet aan het veterinair hygiënisch werk zal
worden onttrokken dan na b.v. een voorafgaande me-
dedeling een jaar vóór hij zijn eventuele bestemming
naar elders dient te volgen. „Hoezeer ook ten over-
vloede stel ik er prijs op U Hoog Edelgestrenge mede
te delen, dat de Heer De Vor in zijn huidige functie
zeer goed voldoet." Ook las ik een officieel schrijven
van de directeur Economische Zaken in 1947, waarin
diens betuiging van bijzondere waardering wordt uit-
gesproken voor de loffelijke wijze waarop De Vor als
Hoofd van de Veeartsenijkundige ambtskring Bali deze
heeft geleid gedurende het tijdvak februari 1946 tot
augustus 1947.

Terug in Nederland kon hij eerst moeilijk zijn draai
vinden. Hij klaagde bij mij over zijn gemis aan zelf-
vertrouwen, voelde zich tot niets meer in staat en was
in een duidelijk depressieve toestand. Ik heb hem toen
aangeraden als volontair een tijdje te werken aan het
Utrechtse abattoir, wat hij ook gedaan heeft, om daar-
na met de buitenpraktijk mee te gaan, waarna ik hem
enkele lichte opdrachten hier en bij de t.b.c.-bestrijding
opdroeg.

Gelukkig overwon hij deze depressie, waartoe zeker
heeft bijgedragen zijn geslaagde sollicitatie voor keu-
rings-veearts en gemeenteveearts te Schagen. Tevens
werd hij directeur van het destructiebedrijf in de
Kring Barsingerhorn. Tevens werd hij leraar aan de
Rijks Middelbare Landbouwschool. Dit alles op 1 ja-
nuari 1955.

Ik bezocht hem een paar maal in Schagen en vol trots
en grote plannen liet hij mij het destructiebedrijf, even
buiten Schagen, zien. De Vor had blijkbaar een goede
koopmansgeest en kon goed met de platteland-gemeen-
teraden overweg, vooral toen door uitbreiding van het
aantal gemeenten in de Kring Barsingerhorn (tenslotte
32), verbouwing en vernieuwingen de destructor be-
hoorlijke winst afwierp. Zijn voornaamste produkt was
bloed- en diermeel, dat als mest gretige afname had.
Verder vet. Enthousiast vertelde hij mij van zijn ver-
dere plannen tot uitbreiding der produktie.

Niet bekend met hetgeen hij als docent der Land-
bouwschool heeft gepresteerd heb ik bij collega Hak-
kesteegt, praktizerende in Schagen, daarnaar geïnfor-
meerd. Deze schreef mij, na zich lovend te hebben uit-
gelaten over De Vor als „kundig keuringsdierenarts en
uitstekend leider van de destructor voor 32 gemeen-
ten in Noord-Holland" dat hij ook als leraar aan de
Middelbare Landbouwschool uitstekend voldeed, veel
voorbereidingen trof voor zijn lessen, die hij interessant
wist te maken, zodat hij zeer gezien was bij zijn leer-
lingen.

Om gezondheidsredenen moest hij per I januari 1964
ontslag vragen, dat hem op de meest eervolle wijze
werd verleend. Zowel zijn vrouw als hij hadden een
voorliefde voor de Gelderse Achterhoek en de Lijmers.
Zij lieten een huis bouwen in Hoog Keppel, waar zij
tot zijn plotseling overlijden op 5 mei 1967 hebben
gewoond. Hij heeft dus niet lang van zijn rust kunnen
genieten, mede door zijn angineuze aanvallen, die zijn
hartkwaal hem zo nu en dan bezorgden.
Ik kan mij voorstellen, dat iemand bij de eerste ont-
m,oeting de indruk van De Vor kreeg als van een wat
wilde, agressieve persoonlijkheid. Dit kwam mede door-
dat hij zich zo kon opwinden over zaken of personen,
die hem niet aanstonden. Zijn kritiek was dan fel,
maar tegelijk vol humor en vaak geestig.
Alles tezamen genomen is met De Vor heengegaan een
volijverig en enthousiast voor zijn werk en wetenschap
levende collega, aan wiens nagedachtenis dit „in me-
moriam" naar mijn mening niet mocht worden ont-
houden.

De vervoersbeschikking runderen 1968 is onderwerp van gesprek, waarbij besloten
wordt de V.D. te attenderen op enkele onvolkomenheden en te verzoeken deze zo
mogelijk alsnog te corrigeren. De V.D. heeft inmiddels toegezegd hier alle aandacht
aan te zullen besteden.

Het rapport van de Commissie Minimum Eisen en specialisatie voor geneeskunde
van het kleine huisdier zal voor belangstellenden gratis op het bureau beschikbaar
worden gesteld.

De Mestkalveren Gezondheids Service in Noord-Brabant is een nuttig initiatief,
maar er zal voor gewaakt moeten worden dat het aan het doel blijft beantwoorden.
Het kontakt met de South Eeastern Veterinary Association wordt bijzonder gewaar-
deerd, maar dient volgens het Hoofdbestuur op afdelingsniveau te blijven.
Het bezoek aan de Algemene Vergadering in Groningen wordt heel bevredigend
geacht. Er zal derhalve getracht worden de a.s. jaarvergadering wederom in een
provincie te doen plaatsvinden.

De verwerking van geneesmiddelen in veekoeken, wat blijkens ontvangen mede-
delingen ook praktici met zorg vervuld door de gevaren bij onoordeelkndig gebruik,
daaraan verbonden, zowel voor mens als dier, wordt besproken. Mede op verzoek
van de Groep Dierenartsen in het Bedrijfsleven wordt een bespreking gehouden
met een aantal deskundigen om een gefundeerd standpunt dienaangaande te kunnen
innemen.

De voorlopige Commissie (Werkgroep) voorbereiding post-universitair onderwijs
veterinaire volksgezondheid maakt blijkens ontvangen verslag goede voortgang. Offi-
ciële deelname van de Faculteit hieraan wordt door het Hoofdbestuur noodzakelijk
geacht.

De nieuwe „pooltarieven" worden met instemming van de voorzitter van de Ta-
rievencommissie vastgesteld. Men vertrouwt hiermede een billijker tarief te hebben
gevonden.

Financiële zaken, de Maatschappij betreffende, worden besproken. De Maatschappij
en de Tijdschrift voor Diergeneeskunde zullen voortaan een gezamenlijke bank- en
girorekening gebruiken. Dit ter vereenvoudiging en verduidelijking van de boek-
houding.

Door de leden van de Structuurcommissie wordt het uitgebrachte rapport toegelicht.
Door allerlei, overigens bijkomstige, omstandigheden, is dat niet eerder mogelijk ge-
bleken.

Tot uiting komt dat het een beginrapport is, niet in details uitgewerkt, om een
eerste meningsvorming te verkrijgen aan de hand van de aangegeven hoofdlijnen.
Vooral de bestuursvorm komt ter sprake. De Structuurcommissie meent met de voor-
gestelde opbouw een belangrijke democratisering van de Maatschappij te kunnen
bereiken. De wens van het triumviraat blijkt voornamelijk ingegeven te zijn door de
gedachte op die manier gemakkelijker een goede voorzitter te kunnen vinden. Bij
de bespreking van het toekomstige contributiestelsel zal ook de Structuurcommissie
worden ingeschakeld. De Structuurcommissie zegt enkele verduidelijkingen toe.
Hierna zal het aan alle leden en kandidaatleden worden toegezonden. Behandehng
van het rapport in de afdelingen zal daarna moeten volgen.

De kantooruren van het bureau, gevestigd Rubenslaan 123 te Utrecht, zijn op werk-
dagen van maandag t/m vrijdag als volgt: 8-30-12.30 en 13.30-17.30.

Gironummer Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde en Tijdschrift voor
Diergeneeskunde

Men wordt verzocht alle girostortingen voor het Tijdschrift voor Diergeneeskunde te
verrichten op

Het Hoofdbestuur maakt bekend dat omtrent de verkoop van BOVIZOLE door
Merck Sharp & Dohme Nederland N.V. enerzijds en de afgifte daarvan door dieren-
artsen anderzijds volledig overeenstemming is bereikt.

De verkoop aan de mengvoeder-industrie is met ingang van heden gestaakt en de
verkoop, uitsluitend via de dierenarts, zal met diergeneeskundige begeleiding dienen
te geschieden.

Zowel M.S.D. als de K.N.M.v.D. verheugen zich erover dat hiermede een ernstige
moeilijkheid in de diergeneesmiddelen-voorziening uit de weg is geruimd en de kon-
takten volledig zijn hersteld.

De afdeling organiseert op dinsdag 16 januari a.s., 20.00 uur in Restaurant Riche,
Groningen een vergadering, alwaar Dr. Ir. Erdtsieck (Eindhoven) zal spreken
over de bereiding van synthetische voedingsmiddelen.

De afdeling houdt op donderdag 1 februari a.s., 20.00 uur in Restaurant Overcingel,
Assen een huishoudelijke vergadering.

De afdeling zal op donderdag 8 februari a.s., 14.00 uur in het Oranjehotel, Leeu-
warden een ledenvergadering beleggen, alwaar collega H. A. van den Berg zal
spreken over de E.E.G.

Kort verslag van de afdelingsvergadering van 8 december 1967, gehouden in Hotel
„Bergzicht" te Hellendoorn.

Aanwezig waren 21 leden en 2 gasten, n.1. coli. Dr. J. S. Reinders namens het
Hoofdbestuur en coli. H. A. van den Berg uit Den Haag als spreker voor deze
avond.

De notulen behoeven enkele technische wijzigingen, waarna coli. R. V. Bruck-
wilder vraagt om de bijeenkomsten van de dames te laten samenvallen met de
z.g. grote afdelingsvergaderingen en niet met de bijeenkomsten voor de practici.
Dit zal met het bestuur van de dames worden overlegd.

Bij de bestuursmededeling komt naar voren, dat op dinsdag 23 januari 1968 een
afdelingsvergadering zal worden belegd, om het rapport van de Structuurcommissie
te bespreken.

Hierna houdt collega H. van den Berg zijn inleiding over de achtergronden
en de werking van de E.E.G.

Het doel van de op 25 maart 1957 te Rome opgerichte E.E.G. is een gemeenschap-
pelijke markt te stichten en de diverse wetgevingen te harmoniseren. Totaal wonen
in deze landen 180 miljoen mensen, dus bijna zoveel als in de U.S.A.
De motor van deze supranationale gemeenschap is „De Commissie", bestaande uit
9 mensen. De Raad van Ministers neemt uiteindelijk de beslissingen, waarna de
nationale wetgevingen moeten worden aangepast. Het Europese Parlement is advi-
serend, en streeft er naar meer invloed te krijgen en om uiteindelijk rechtstreeks
verkozen te worden.

Ook de Ministerraad kan voorstellen doen, zoals op 25 juli j.1. de Ministers van
Landbouw aan „De Gommissie" opdracht hebben gegeven, om een ontwerp-koers uit
te stippelen voor het veterinaire beleid. Hiermede wil men voorkomen, dat dit beleid
ten onrechte wordt gebruikt voor importverboden in één of meer landen. Hier wordt
nog dieper op ingegaan, hetgeen op deze plaats niet uitvoerig kan worden weer-
gegeven.

Na afloop zijn er vele vragen, o.a. over gelijkstelling van diploma\'s, de afspraken
bij de bestrijding van dierziekten en het hormonenonderzoek.

De voorzitter zegt in zijn dankwoord blij te zijn, ons oud lid-secretaris weer eens
in de afdeling te hebben gehad. Onze kennis en vooral het inzicht in de veterinaire
E.E.G. problemen is zeer verruimd. Hij overhandigt coli, van den Berg een
boekenbon om uiting te geven aan onze dank hiervoor.

Het volgende punt is de contributie voor het jaar 1968; deze wordt weer op ƒ 15,-
vastgesteld, ondanks alle prijsopdrijvende omstandigheden. Dit is een goede afsluiting
van het penningmeesterschap van coli. A. M. F. d e B o k.

Coli. J. G. Kemna te Heeten wordt hierna met grote meerderheid tot diens op-
volger verkozen. Met een zeer kleine minderheid wordt besloten om art. 10 van
het Huishoudelijk Reglement niet uit te voeren, d.w.z. de gemeenschappelijke bijeen-
komst met de afdeling Gelderland niet te organiseren.

Bij de rondvraag komt de afrekening van de grensentingen tegen mond- en klauw-
zeer even ter sprake. Men is algemeen van mening, dat er wel 10-12% verlies van
entstof kan zijn, waarvoor meerdere oorzaken zijn aan te wijzen. De Veeartsenij-
kundige Dienst zou hiermede rekening moeten houden bij de afrekening.
Even over 12 uur wordt deze zeer interessante avond door de voorzitter gesloten,
hetgeen voor de meesten nog niet het vertreksein betekent.

Hierbij wordt medegedeeld, dat wegens reglementair aftreden van collega Dr. K. J.
Kruyt tot vorzitter van de afdeling Zuid-Holland is gekozen:

Op donderdag 22 februari a.s., 20.30 uur, organiseert de afdeling een vergadering
in het Groothandelsgebouw, Rotterdam.

De afdeling houdt op donderdag 1 februari a.s., 20.00 uur in Hotel Modern, Tilburg
een algemene ledenvergadering.

De afdeling Limburg houdt op dinsdag 23 januari a.s., 20.00 uur in Hotel Kissels,
Roermond een ïdgemene ledenvergadering.

Op dinsdag 14 november 1967 promoveerde collega
R. J. Feddema tot doctor in de diergeneeskunde
op het proefschrift getiteld: „Het symptoom acetonurie
in de runderpraktijk".

De promotor was Prof. Dr. O. Wagenaar.
In zijn proefschrift bespreekt collega Feddema een
onderzoek naar de waarde van een positieve reactie
van de snelwerkende reagentia voor de diagnostiek
van de acetonurie en naar de mogelijkheid, dat bij
acetonemie kan worden uitgemaakt wat de aetiologie
is van het ziektebeeld.

Daartoe werden de klinische bevindingen bij 93 pa-
tiënten vergeleken. Dit onderzoek leidde tot enkele
belangrijke conclusies.
Collega Feddema werd op 10 januari 1932 te
Ferwerd geboren, waar hij het lager onderwijs en de M.U.L.O. volgde. In 1951 be-
haalde hij het diploma B aan de Rijks H.B.S. te Leeuwarden. In dat zelfde jaar begon
hij zijn studie in de diergeneeskunde, die, onderbroken wegens vervulling van de
militaire dienstplicht, voltooid werd in 1959. Daarna vestigde hij zich als practicus
in zijn geboorteplaats, waar hij naast zijn werkzaamheden als practicus, tijd vond
zijn proefschrift te bewerken.

Het Hoofdbestuur heeft als lid van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergenees-
kunde aangenomen de collegae

F. W. van Schie, A. J. Rennenstraat 49, Krabbenburg (N.O.P.).
Het Hoofdbestuur draagt voor het lidmaatschap van de Kon. Ned. Maatschappij
voor Diergeneeskunde voor collega

J. K. Prins, Dorpsstraat 16, Nieuwenhoorn (post Hellevoetsluis).
Het Hoofdbestuur heeft als kandidaatlid van de Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde aangenomen de diergeneeskundige studenten
Mej. D. Auras, Haverstraat 40bis, Utrecht.
J. G. M. J. Bosch, Kwartelstraat 60, Utrecht.
E. Havinga, Staalstraat 54bis, Utrecht.
P. J. M. Stroomer, Alex. Numankade 5, Utrecht.
H. J. M. de Weerd, Oosterstraat 19, Utrecht.

Hoopen, W. ten, te Lochem, toevoegen: erelid afd. Groningen-Drenthe. (187)
Horbach, H. M. H. L., van Gulpen naar Gors-Opleeuw, post Jesseren bij Tongeren,
België, D. (van 187 naar 233)

Koelman, K. B. M., te Heerlen, tel. gew. in (04440 1 47 43, R.K.V., R.K. (bz.d.).

Lendfers, L. H. H. M., Utrecht, Emmalaan 6, tel. (030) 2 04 75 (privé), (03404)
1 71 11 (bur.), wetensch. ambt. R.U., F.d.D., I.V.D.O.), gedetach. b/h Inst. v.
Veeteeltk. Onderz. „Schoonoord" te Zeist. (197)

Rijpkema Sr., D., te Drachten, toevoegen: ereburger der gemeente Smallingerland.

Onderstaande dierenartsen hopen in 1968 hun dierenartsjubileum te vieren.
70 J.AAR
op 19 juli:

G. H. G. Hol, Amsterdam Z. (afwezig)
Dr. H. Jalvingh, Ruinerwold. (afwezig)
Dr. G. J. A. Kerstens, Breda, (afwezig)

Dr. J. Grashuis, Hamersveld. (afwezig)
P. W. M. van Maanen, Arnhem, (afwezig)
op 8 december:

Dr. J. L. Postema, Purmerend. (afwezig)
Dr. H. H. Vink, Utrecht, (afwezig)
op 9 oktober:

Wanneer in een veterinair tijdschrift over de betekenis van de Salmonellosen
voor de mens gesproken wordt, kan men zich beperken tot de z.g. „andere
Salmonellosen" met uitsluiting van die, veroorzaakt door S. typhi en S. para-
typhi B. Bij de laatste fungeert nl. het dier niet, resp. nauwelijks als infecde-
bron, terwijl de andere Salmonellosen beschouwd kunnen worden als zoö-
nosen in de zin van de definitie van het Joint WHO/FAO expert committee
on zoonoses, luidende als volgt: "Those diseases and infections which are
naturally transmitted between animals and man".

Inderdaad vindt er een voortdurende kringloop van salmonellae plaats,
van dier op mens, van mens op dier en ook tussen mensen, resp. tussen
dieren onderling. Bij deze kringloop speelt het direkte kontakt slechts een
ondergeschikte rol. Bijna steeds zijn levenloze media tussengeschakeld,
waarvan verreweg het voornaamste het voedsel is, zowel bij de mens als bij
het dier. Maar ook andere media kunnen als reservoirs van salmonellae
fungeren, van waaruit de besmetting zich weer verder verspreiden kan, zoals
meststoffen, rioolwater, oppervlaktewater en stof. Het verschil van deze
media met voedsel is echter dat de salmonellae zich in de regel daarin niet
of althans veel moeilijker vermenigvuldigen, terwijl dit in eiwithoudend
voedsel vrij gemakkelijk geschiedt. Dit laatste geldt, wat het menselijke
voedsel betreft in het bijzonder voor vlees, vleesprodukten en eiprodukten.
Wel kan de overlevingstijd in andere media vrij langdurig zijn: uit een
stofzak, behorende bij een vloerwrijver die in een ziekenhuis gebruikt was,
konden na 10 maanden bewaren nog salmonellae gekweekt worden.
De besmettingsweg is in de overgrote meerderheid der gevallen enterogeen.
Het schijnt echter dat zuigelingen ook vatbaar zijn voor besmetting langs
aërogene weg, via de inhalatie van salmonellae bevattend stof (Bate en
James, 1958).

Voor een gedetailleerde beschrijving van de diverse media waarin salmo-
nellae aangetroffen zijn, moge worden verwezen naar het rapport van de
Gezondheidsraad inzake het salmonellose-vraagstuk (1964). Daarin worden
tevens enkele gevallen genoemd waarin de soms vrij gecompliceerde kring-
loop die aan het uitbreken van salmonellose bij de mens voorafging, ge-
reconstrueerd kon worden.

De ingestie van kleine hoeveelheden salmonellae wordt, althans door ge-
zonde volwassenen, in de regel straffeloos verdragen; in gevallen van mas-
sale „voedselvergiftiging" door salmonellae blijkt steeds, dat de bacteriën
de gelegenheid hebben gehad, zich in het voedsel sterk te vermenigvuldigen.

Wat is nu de betekenis van de „andere Salmonellosen" voor de mens?
Deze vormen nog steeds een van de belangrijkste rubrieken in de tabellen

betreffende de besmettelijke ziekten met verplichte aangifte, die geregeld
door de Geneeskundige Hoofdinspectie gepubliceerd v^\'orden. In 1966 ston-
den zij wat frequentie betreft op de tweede plaats:

Het werkelijke aantal „andere Salmonellosen" is ongetwijfeld nog veel hoger.
Alleen die gevallen, waarin bacteriologisch onderzoek geschied is, zijn ge-
registreerd. Er zijn ongetwijfeld talloze gevallen van voorbijgaande diarree
waarbij de arts dit niet doet verrichten of waarbij de patiënt zich niet tot
de arts wendt. Verder zijn er nog bacteriënuitscheiders, zonder enig ziekte-
symptoom.

Grafiek I (afkomstig van de Geneeskundige Hoofdinspectie) toont de aan-
gifte-frequentie per maand in de jaren 1957 t/m 1966. Men ziet daaruit
dat een hoge top als in de jaren 1959 en 1961 niet meer bereikt is, maar
dat er toch niet gesproken kan worden van een duidelijk uitgesproken,
constant dalende tendens. Ook het beloop in 1967 geeft geen reden tot
tevredenheid; tot en met de 50ste week bedroeg het aantal aangiften 4070,
tegen 3895 in dezelfde periode van 1966.

In de grafiek springt ook direkt de seizoentop in fiet oog. De zomermaanden
geven altijd een opleving te zien, hetgeen ongetwijfeld samenhangt met de
betere vennenigvuldigingskansen voor de salmonellae in het voedsel bij
warm weer.

De leeftijdsverdeling van de ziektegevallen vertoont enkele eigenaardig-
heden; de grootste frequentie vindt men in de groep van O t/m 4 jaar; daar-
na neemt zij snel af om tegen de ouderdom weer iets te stijgen, gelijk uit
tabel II (pag. 116) blijkt.

In tegenstelling tot de morbiditeit is de mortaliteit betrekkelijk laag. De
letaliteit is gering, maar toch niet geheel te verwaarlozen, gelijk uit de vol-
gende tabel blijkt:

Dit cijfer is ongetwijfeld te laag omdat sterfgevallen aan „andere Salmonellosen"
niet zelden door de arts die de aangifte doet onder de rubriek „paratyfus B"
gerangschikt worden. Bij een speciaal daarop gericht onderzoek in 1960/\'61 bleek
dit zelfs bij 75% der gevallen zo te zijn. De mortaliteit en letaliteit moeten dus
hoger liggen; de laatste is vermoedelijk ± S^/oo. Overigens blijft deze letaliteit
een arbitrair gegeven, omdat lang niet alle ziektegevallen worden aangegeven.

Gebleken is dat de sterfte het grootst is bij zuigelingen en bejaarden en bij
personen die reeds uit andere hoofde verzwakt zijn (andere infecties, ma-
ligne tumoren, nephritis, diabetes, alcoholisme, e.d.). Volgens S a p h r a en
Winter (1957), die een onderzoek instelden bij 7779 gevallen van sal-
monellose, bekend geworden in het salmonellencentrum te New York, be-
droeg de letaliteit bij kinderen onder het jaar 5,8%; tussen één en 50 jaar
2% en boven de 50 jaar 15%. (S. paratyphi B was in deze statistiek inbe-
grepen; S. typhi niet.)

Zeer goed zijn wij geïnformeerd over de verdeling van de in Nederland bij
de mens geïsoleerde types. Sinds 1959 worden ieder kwartaal de desbetref-
fende gegevens, verzameld door het Nationaal Salmonella Centrum te
Utrecht, gepubliceerd in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde.
Daaruit blijkt dat S. typhi murium wat frequentie betreft steeds bovenaan
staat met gemiddeld 50% (min. 35,1%; max. 66,8%), maar dat de frequen-
tie van de overige types nogal wisselt. In de laatste jaren traden vooral
S. panama en S. Stanley op de voorgrond. Het aantal bij de mens geduren-
de één jaar waargenomen serotypes wisselde in de jaren 1957 t/m 1966
tussen 43 en 58.

Zoals bekend zijn er thans reeds ongeveer 1000 serotypes van salmonellae
onderscheiden en wanneer men ook nog een onderverdeling in faag-types

en biochemische varianten maal^t, wordt het aantal variëteiten nog veel
groter. Niet al deze types zijn even virulent voor de mens. Zo is bv. S. pul-
lorum zeer weinig virulent voor de mens maar sterk virulent voor de kip.
Toch is uit proeven op vrijwilligers gebleken dat, wanneer men de besmet-
tingsdosis maar sterk genoeg opvoert, ook dit type ziekteverschijnselen bij
de mens kan teweegbrengen (M c C u 1 1 o u g h en E i s e 1 e, 19M ).
Als richtlijn voor de bestrijding heeft de verdeling in virulente en minder
virulente types geen zin; men zal goed doen, alle salmonellatypes als poten-
tieel pathogeen voor de mens te beschouwen en er naar moeten streven
het voedsel ervan vrij te houden.

Wanneer een individu met salmonellae in aanraking komt, bestaan er drie
mogelijkheden (Ruy s, 1960). Öf hij wordt niet aantoonbaar geïnfecteerd,
of hij wordt enige tijd salmonella-uitscheider zonder dat ziekteverschijnse-
len optreden, of hij wordt ziek.

3. het type salmonella en de virulentie van een individuele stam van
een bepaald type.

Dit is duidelijk tot uiting gekomen bij het reeds geciteerde onderzoek dat
McCullough en Eisele (1951) bij vrijwilligers (gevangenen) in-
stelden.

De weerstand van het individu is opgebouwd uit twee componenten, een
genetische en een omgevingsfactor. Wat de laatste betreft werd er reeds op
gewezen dat de invloed van andere verzwakkende factoren zeer belangrijk
is.

Verder zijn jonge kinderen — en vooral zuigelingen — gevoeliger dan vol-
wassenen. Prematuur geborenen zijn extra gevoelig.

Heeft de besmetting met „andere salmonellae" ziekte tot gevolg dan kun-
nen verschillende ziektebeelden optreden.

Men onderscheidt een gastro-enteritisch symptomencomplex, een tyfeus of
septichemisch ziektebeeld en lokale ontstekingshaarden. Het gastro-enteri-
tische ziektebeeld komt verreweg het meeste voor. Onder de 6570 ziekte-
gevallen van Sap h ra en Winter (1951) bedroeg het percentage pa-
tiënten met gastro-enteritis 80,9%; met een tyfeus of septichemisch ziekte-
beeld 10,4% en met lokale ontsteking.shaarden 8,7%.

De ernst van de gastro-enteritis symptomen kan zeer verschillend zijn, van
lichte diarree tot een zwaar cholera-achtig ziektebeeld met snelle dehydratie
en convulsies, of een dysenterie-achtig beeld met bloedig-slijmige ontlasting
en tenesmi. De meeste patiënten braken en soms wordt zuiver bloed ge-
loosd. Meestal gaat de enteritis aan de koorts vooraf, in tegenstelling met
dysenterie waar de koorts vooraf pleegt te gaan. Bij salmonellosis typhi
murium vertoont de ontlasting veelal het beeld van dunne groentesoep.
Sommige patiënten vertonen zo hevige buikpijn met weerstand van de buik-
wand dat men denkt met een acute buikaandoening te maken te hebben
(appendicitis, peritonitis).

Bij de tyfeuze voi-men kunnen hevige hoofdpijnen, bewustzijnsstoornissen,
roseolae en miltvergroting voorkomen (Minkenhof, 1961). In deze
gevallen is er in de regel weinig diarree en soms zelfs obstipatie.

De lokale ontstekingshaarden vertonen zeer verschillende lokalisaties. Som-
mige kunnen niet anders dan langs hematogene weg ontstaan zijn, zoals
endo- en pericarditis, osteomyelitis en osteo-arthritis. In andere gevallen is
direkte infectie per continuitatem waarschijnlijk, zoals bij appendicitis,
cholecystitis, periproctale en perineale abcessen.

De gezonde bacterie-uitscheiders kunnen in drie categorieën onderscheiden
worden, nl.:

a. degenen die salmonellae uitscheiden gedurende korte tijd nadat ze
zijn besmet maar nooit enige ziektesymptomen vertonen;

b. degenen die nog enige tijd salmonellae blijven uitscheiden na ge-
nezing van een klinische salmonellose;

De eerste categorie heeft meestal geringe epidemiologische betekenis omdat
de uitscheiding van bacteriën in de regel sporadisch en van korte duur is.
De tweede categorie is belangrijker. Het is regel dat na het doormaken van
een klinische salmonellose de uitscheiding van bacteriën nog enige weken
blijft aanhouden; bij kinderen meestal langer dan bij volwassenen; des te
langer naarmate ze jonger zijn (Clyde, 1957).

Personen uit de eerste en tweede categorie kunnen gevaarlijk worden wan-
neer zij belast zijn met het bereiden van voedsel voor een groot aantal men-
sen (in restaurants, internaten, ziekenhuizen; zie hieronder).
De derde categorie is zeldzaam, maar hinderlijk uit epidemiologisch oog-
punt. Meestal bestaat er dan een reservoir in het lichaam waarin de salmo-
nellae zich permanent vermenigvuldigen, bv. de galblaas of een darm-
divertikel; ook wel een anomalie van de urinewegen.

De therapie van de „andere Salmonellosen" is weinig bevredigend. Lichte
gevallen plegen zonder speciale maatregelen te genezen, in zwaardere ge-
vallen van gastro-enteritis is het van belang de uitdroging (soms met sectm-
daire anuremie en acidose) met daartoe passende middelen tegen te gaan.
Met antibiotica kan men weinig bereiken. Het is merkwaardig dat chlor-
amphenicol, dat in de regel wél succes heeft bij de behandeling van tyfus
en paratyfus B, bij de ander Salmonellosen weinig invloed heeft. Toch pleegt
men het in emstige gevallen wél toe te passen. Ook ampicilline wordt wel
gebmikt. Het gebmik van antibiotica in het acute stadium pleegt de pe-
riode van uitscheiding van salmonellae na herstel te verlengen. Chloramphe-
nicol doet dit in sterkere mate dan ampicilline (Rosenstein, 1967).
Gelokaliseerde vormen vereisen hun eigen symptomatische therapie.

Naast sporadische gevallen van Salmonellosen treden nu en dan kleine epi-
demieën op, die in de regel terug te brengen zijn tot het gemeenschappelijk
gebmik van besmet voedsel door een aantal personen. Kleine explosies in
gezinnen komen geregeld voor, maar de zaak wordt ernstiger wanneer het
restaurants, of nog ernstiger wanneer het internaten of ziekenhuizen betreft.
Soms fungeert een bacillen-uitscheider onder het keukenpersoneel als in-
fectiebron, maar deze kan ook elders liggen. Bij het optreden van dergelijke
explosies blijkt meestal dat bacteriën gelegenheid kregen, zich in het be-
smette voedsel sterk te vermenigvuldigen.

De Geneeskundige Hoofdinspectie maakte in 1966 melding van de volgen-
de explosies in inrichtingen:

2 in ziekenhuizen, één omvattende 40 personen (padënten, verplegend- en
huishoudelijk personeel), één op een zuigelingenzaal, omvattende 9 zuige-
lingen¹). De besmettende micro-organismen waren in het eerste geval
S. typhi murium en in het tweede S. panama.

2 in bejaardentehuizen, omvattende resp. 23 en 40 personen; veroorzaakt
door resp. S. Stanley en S. panama.

1 in een inrichting voor zwakzinnigen, omvattende 62 personen (S. typhi
murium).

1 in een kindertehuis, omvattende 13 kinderen beneden één jaar (S. typhi
murium).

1 in een klooster internaat, omvattende 4 personen (S. typhi murium).
1 in een hotel-restaurant, omvattende ruim 100 personen (S. typhi mu-
rium). Alle patiënten hadden gegeten van een chipolata-pudding waarin
veel eieren verwerkt waren en die men onbedekt op een binnenplaats had
laten afkoelen.

Grotere epidemieën in ziekenhuizen en verpleeghuizen hebben een dubbel
schadelijk effect doordat daarbij in de regel ook personeel betrokken is en
de verzorging dan door personeelgebrek onvoldoende wordt. Bovendien
hebben de patiënten die voor andere kwalen opgenomen zijn, meestal min-
der weerstand dan gezonden. Hetzelfde geldt voor zuigelingen en bejaar-
den.

Bij de in het Salmonella Centrum in Utrecht geïsoleerde stammen werd een
toenemend percentage gevonden van stammen die resistent waren tegen
antibiotica, in het bijzonder tegen tetracyclines; ook bij die welke bij de
mens geïsoleerd werden (Man ten, 1964; Man ten e.a., 1966). Dit
blijkt uit de volgende tabel:

1 In dit laatste geval was de besmetdngsbron vermoedelijk het door een rooster in de
keuken voor babyvoeding terugstromend rioolwater tijdens spoeling van de riolen.

Nog sterker spreekt deze toename wanneer men haar betrekt op de tetra-
cydine-resistentie van S. typhi murium, het type dat zowel bij de mens als
bij het dier het sterkst verspreid is.

Ook over 1965 en 1966 zijn reeds enige cijfers bekend*). In de tweede
helft van 1965 en in 1966 werd tevens de resistentie tegen ampicilline be-
paald.

In 1965 bedroeg het aantal bij de mens geïsoleerde S. typhi murium-
stammen 2441, waarvan 952 (39,0%) tetracycline-resistent was (al of niet
gecombineerd met resistenties tegen andere antibiotica). In 1966 waren
deze aantallen resp. 3346 en 1352 (40.4%).

Ook de resistentie tegen ampicilline (al of niet gecombineerd met andere
resistenties) bleek in 1966 reeds een vrij hoog percentage bereikt te heb-
ben; deze werd nl. aangetroffen bij 758 van de 3346 onderzochte stammen
(22,7%). Niet minder dan 650 stammen waren resistent zowel tegen tetra-
cycline als tegen ampicilline. De resistentie tegen chloramphenicol (ai of
niet gecombineerd met andere resistenties) bleef steeds zeer gering.
Ook bij uit de mens geïsoleerde S. panama werd een belangrijk percentage
tetracycline-resistente stammen gevonden: in 1965 312 van 715 (43,6%);
in 1966 173 van 685 (25,3%). Ampicilline-resistentie was echter bij S. pa-
nama weinig frequent.

Deze toename is ongetwijfeld te wijten aan het sterk toegenomen gebruik
van antibiotica en speciaal van tetracyclines, zowel bij de mens als bij het
dier. Wat de toename bij de slachtdieren betreft, is het massale gebruik
met preventief of groeibevorderend doel ongetwijfeld van invloed geweest.
In hoeverre de toename bij mens en dier elkaar wederzijds beïnvloed heb-
ben, is niet uit te maken. Dat de toename der resistente salmonellae bij de

mens niet alléén aan eigen therapeutisch gebruik van antibiotica toe te
schrijven is, maar ook vanuit de dierenwereld beïnvloed is, is echter wel
waarschijnlijk (A n d e r s o n en L e w i s, 1965) ; leading article Brit. med.
]., 1965).

Vanuit een oogpunt van de therapie bij de mens behoeft ons dit op zichzelf
niet te verschrikken, omdat, gelijk gezegd, het nut van de antibiotica bij de
behandeling van de „andere Salmonellosen" problematisch is. Speciaal de
tetracyclines zijn hierbij van geen waarde.

Het is echter een enigszins verontrustend denkbeeld dat overdracht van
mono- en muUiresistentie op andere Enterobacteriaceae, w.o. ook voor de
mens pathogene, zoals S. typhi, Shigellae en pathogene colitypen, ja zelfs
op Vibrionen mogelijk is (Guinée, 1964; M an t e n, 1964). Resistentie-
overdracht is niet alleen in vitro maar ook in vivo waargenomen, zowel bij
proefdieren (Guinée, 1964) als bij de mens (Lebek, 1963).

Uit het bovenstaande is m.i. zonneklaar gebleken dat de „andere salmo-
nellae" in Nederland (en elders!) in de menselijke pathologie nog steeds
een niet te verwaarlozen probleem vormen. Deze bacteriën geven nu en dan
op bijzonder onaangename wijze van hun aanwezigheid blijk en veroor-
zaken ook niet onbelangrijke economische verliezen, door werkverzuim en
anderszins. Zij zijn ook debet aan een, zij het beperkt, aantal sterfgevallen.
Gezien hun ingewikkelde omzwervingen en sterke verspreiding moet het
praktisch onmogelijk geacht worden, ze geheel uit te roeien. Men kan echter
trachten hun kringloop op bepaalde punten te onderbreken, of althans
aanmerkelijk in te dammen. In het reeds genoemde rapport van de Gezond-
heidsraad (1964) zijn de middelen daartoe systematisch nagegaan.
Het komt ons voor dat daarbij in het huidige stadium speciaal aan twee
aspecten aandacht geschonken dient te worden.

Ten eerste is gebleken dat men het salmonella-reservoir bij slachtvarkens
(dat veel groter is dan dat bij runderen) zeer effectief kan indammen door
het varkensvoer te pelleteren. Daarbij worden nl. temperaturen bereikt
waarbij de salmonellae grotendeels afsterven (Edel e.a., 1967). Ook voor
pluimveevoer is dit procédé bruikbaar.

En ten tweede dient menselijk voedsel waarin salmonellae zich kunnen
vermeningvuldigen nooit onder omstandigheden bewaard te worden waarbij
deze vermeerdering gemakkelijk kan plaats vinden. Goede voorlichting en
het algemeen gebruik van ijskasten is daartoe de aangewezen weg.

De „andere Salmonellosen" zijn te beschouwen als zoönosen waarbij een circulatie
tussen mens en dier optreedt, meestal via het intermediair van voedsel.
Er wordt een overzicht gegeven van de epidemiologie van deze aandoeningen in
Nederland en van de verschillende klinische vormen waarin de ziekte zich bij de mens
kan voordoen, hetzij als sporadisch geval, hetzij in de vorm van een kleine epidemie.
Geconstateerd wordt dat het aantal jaarlijks aangegeven gevallen nog niet op be-
vredigende wijze afneemt, al werden hoge toppen als in 1959 en 1961 niet meer
bereikt. In 1966 stonden de „andere Salmonellosen" onder de besmettelijke ziekten
met aangifteplicht nog op de tweede plaats.

Teneinde de circulatie der salmonellae in te dammen wordt ten eerste gewezen op
de wenselijkheid van pelletering van voer voor varkens en andere dieren, en ten
tweede op het belang van een goede voorlichting van keukenpersoneel en het gebruik
van ijskasten.

"Other salmonelloses" may be regarded as zoonoses in which there is a circulation
between man and animals, usually through the intermediary of food.
The epidemiology of these diseases in the Netherlands is reviewed and the various
clinical forms in which the disease may appear in man are discussed; it may occur
either as a sporadic case or in the form of a small outbreak. It is pointed out that
the number of cases notified annually is not yet decreasing to a satisfactory extent,
although peaks such as those recorded in 1959 and 1961 are no longer reached. In
1966, the "other salmonelloses" still ranked second among the notifiable infectious
diseases.

With regard to reducing the circulation of Salmonella organisms, attention is firstly
drawn to the fact that feed for pigs and other animals should be pelleted and,
secondly, to the need of supplying adequate information to kitchen staffs as well
as using refrigerators.

In faut considérer les „autres salmonelloses" comme des zoonoses où il est question
d\'une circulation entre l\'homme et l\'animal, le plus souvent par l\'intermédiaire de
la nourriture.

On donne un aperçu de l\'épidémiologie de ces affecdons aux Pays Bas et des diffé-
rentes formes cliniques que la maladie peut revêtir chez l\'homme, soit comme cas
sporadique, soit dans la forme d\'une petite épidémie. On constate que le nombre de
cas incrits annuellement ne diminue pas encore de façon satisfaisante, bien que les
points culminants des années 1959 et 1961 n\'aient plus été atteints. En 1966 les
„autres salmonelloses" tenaient encore un second rang parmi les maladies infec-
tieuses à enregistrement obligatoire.

Afin d\'enrayer la circulation des salmonelloses on indique en premier lieu la sou-
haitabilité du pellettage du fourrage pour porcs et autres animaux et en second
lieu l\'importance de bonne instruction du personnel de cuisine et l\'emploi d\'armoires
frigorifiques.

Die „anderen Salmonellosen" sind als Zoonosen zu betrachten, wobei es, meistens
durch "Vermittlung der Nahrung, zu einem Kreislauf zwischen Mensch und Tier
kommt.

Es wird eine Übersicht gegeben über die Epidemiologie dieser Krankheiten in den
Niederlanden und über die verschiedenen klinischen Erscheiningsformen der Kiank-
heit beim Menschen, entweder als vereinzelt auftretender Fall oder in Form einer
kleinen Epidemie.

Es wird darauf hingewiesen, dass die Zahl der jährlich gemeldeten Fälle noch nicht
in zufriedenstellender Weise abnimmt, wenn auch Gipfel wie sie in den Jahren
1959 und 1961 auftraten nicht mehr erreicht wurden. 1966 standen die „anderen
Salmonellosen" unter den meldepflichtigen Infektionskrankheiten noch an zweiter
Stelle.

In Bezug auf die Eeindämmung des Salmonellenkreislaufs vidrd erstens darauf hin-
gewiesen, dass Pellederen des Futters für Schweine und andere Tiere erforderlich ist
und zweitens, dass eine gute Aufklärung des Küchenpersonals sowie die Verwendung
von Kühlschränken erwünscht ist.

Hay que considerar „las otras salmonellas" como una zoonosis en la cual aparece
una circulacion entre hombre y animal, comunmente por la via del intermediario
del alimento.

las formas diferentas clinicas en la cual se puede presentar esta enfermedad en el
hombre, sea como un caso esporadico sea en la forma de una epidemia pequefia.
Esta comprobado que le numero denunciado anual de casos de esta enfermedad, no
disminuye a una manera satisfactoria, aunque las cubres al tas de las afios 1959 y
1961 no fueron mas alcanzadas. En el afio 1966 llegarion „las otras salmonellosas"
como enfermedades contagiosas con denuncia obligatoria al segundo lugar.
A fin de restringir la circulacion de las Salmonellas se llame la atencion hacia la
deseabilidad de alimento para cerdos y otros animales en forma de pellets y hacia
una buena informacion de los empleados de la cocina y hacia el uso de neveras.

•Anderson, E. S. and Lewis, M. J. : Drug resistance and its transfer in Sal-
monella typhi murium. Nature, 206, 579, (1965).
B a t e, J. G. and James, M. : Salmonella typhi murium infection dust-borne in a

children\'s ward. Lancet, 713, (1958 II).
Clyde, W. A., Jr.: Salmonellosis in infants and children. Pediatrics, 19, 175,
(1957).

Edel, W., Guinée, P. A. M., Schothorst, M. van en Kampelmacher,
E. H. : Salmonella-infecties bij varkens, gevoerd met normaal en gepelleteerd meel.
Tijdschr. Diergeneesk., 92, 1006, (1967).
Gezondheidsraad, Rapport inzake het salmonellose-vraagstuk. Verst, en Meded.

Volksgez., 419, 1964 (ook afzonderlijk verschenen).
Guinée, P. A. M. : Resistentie van darmbacteriën als gevolg van toediening van

antibiotica. Versl. en Meded. Volksgez., 2091, (1964).
L e b e k, G.: Ueber die Entstehung mehrfachresistenter Salmonellen. Zbl. Bakt. I

Abt. Orig., 188, 494, (1963).
M a n t e n, A.: Resistentie bij salmonellae. Versl. en Meded. Volksgez., 2100, (1964).
M a n t e n, A., Guinée, P. A. M. and Kampelmacher, E. H.: Incidence
of resistance to tetracycline and chloramphenicol among Salmonella bacteria found
in the Netherlands in 1963 and in 1964. Zbl. Bakt. 1 Abt. Orig., 200, 13, (1966).
M c C u 11 O u g h, N. B. and E i s e 1 e, C. W. : Human experimental salmonellosis.

]. inject. Dis. 88, 278; 89, 209 and 89, 259, (1951).
Minkenhof, J. E.: Kliniek en behandeling van de „andere Salmonellosen".

Ned. Tijdschr. Geneesk., 105, 1435, (1961).
Rosenstein, B. J. : Salmonellosis in infants and children. J Pediatr., 70 1,
(1967).

middelenbedrijven. Voeding, 21, 540, (1960).
S ap h r a, I. and Winter, I. W.: Clinical manifestations of Salmonellosis in man.

N. Engl. ]. Med., 256, 1118, (1957).
Transferable antibiotic resistance (leading article). But. med. ]., 1260, (1965 II).

Old publications (de Jong, 1902, 1903, 1904) mention the occurence
in the Netherlands of a large Babesia, which was identified as B. bigemina
or a local sub-species of this.

In 1961 Bool, Goedbloed and K e i d e 1 established on morphological
grounds the presence of B. major (Sergent, Donatien, Parrot,
Lestoquard and Plantureux, 1926). Wilson (1964) confirmed
the occurrence of B. major in different parts of the country and gave a
more detailed description of its morphology. Morphology however is not
the only basis on which the Babesidae may be divided (Neitz, 1965) and
the differentiation of B. major and B. bigemina in the present study is
based upon:

Splenectomised Friesian calves between 3-12 months of age and intact adult
cattle were used. The animals were under daily clinical observation.
Bloodmears stained with May-Griinwald-Gicmsa were examined 5 times
a week or more often when necessary. Anaemia was assessed by erythrocyte
counts and by haemoglobin and haematocrit determinations.

A discussion of the nomenclature is beyond the scope of this paper and
we refer for this to other publications. (Uilenberg, 1964; Bool,
G o e d b 1 o e d and K e i d e 1, 1961).

Frangaiella colchica, described from Russia by Yakimoff (1928) is
considered synonymous with B. major (Bauer, 1967). The name B. bovis
in the older literature is confused with B. divergens (M\'fadyean and
Stockman, 1911). Sometimes it was clear from the description and
drawings that the authors were dealing with B. divergens and on other
occasions this was suggested by the geographical distribution.

The Babesia stabilates (Lumsden and Hardy, 1965) were given the
same number as the calves from which they were isolated.

1 Institute for Tropical and Protozoan Diseases, Faculty of Veterinary Medicine,
State University, Biltstraat 172, Utrecht.

Stabilate 49 was inoculated into calves no. 43, 48, 58, 67 and 69, and
stabilate 67 was used to challenge B. bigemina immune animals.
B. bigemina was isolated from calf no. 62 upon which Boophilus decolo-
ratus ticks had fed and subinoculated from this animal into calves no. 61
and 65. Stabilate 65 was used to inoculate the B. major immune animals.
A second strain of B. bigemina was established by inoculation of blood
from Nigeria into calf no. 64. The material used for intravenous inoculation
was either fresh blood or that which had been deep frozen at —76° G.

Measurements were performed with a standardized Olympus thread cross
micrometer. Two hundred double pear forms, one hundred single pear
forms and one hundred ring or oval forms were measured in smears from
each of 5 calves infected with B. major during 4 or 5 days of their
parasitaemia.

In all categories lenght and greatest width were measured in micra and
the measurements were rounded off to two decimal places. Fourty double
pear forms, twenty single pear forms and twenty ring or oval forms were
measured in smears taken from each of 2 calves infected with B. bigemina
during 2 and 3 days of their parasitaemia. The frequency of occurrence of
different forms of the parasite was determined by the microscopic examin-
ation (magnification xlOOO) of 100 infected erythrocytes per day per
animal. It was sometimes impossible to find more than 20 protozoa on the
first day of the parasitaemia and counts made on these days have been
excluded from the figures. 2100 parasites ware differentiated in smears
obtained from 4 B. major calves, over 17 parasitaemic days, and 2300
parasites in smears from 4 B. bigemina infected calves over 19 parasitaemic
days. The categories distinguished were round and oval, double pear, single
pear, amoeboid and remaining (clover leaf and irregular) forms.

The animals were twice inoculated with either B. major or B. bigemina
at an interval of two to three weeks. Treatment when necessary was with
Berenil (2,0 mg/kg body weight). The heterologous strain was inoculated
two weeks after the second inoculation if no parasitaemia had developed.
If a parasitaemia developed, the second inoculation was delayed a further
2 weeks.

Trypan blue susceptibility was tested by giving animals with parasitaemia
an intravenous injection of trypan blue (5 mg/kg body weight in 2%
solution). Bloodsmears were taken 2, 6 and 24 hours later and the clinical
condition observed.

The indirect fluorescent antibody test described by Voller (1964) for
the detection of malaria antibodies was used with the following minor
technical modification.

either B. major or B. bigemina antigen. The slides were packed in tissue
paper and foil and stored at —79° G. They were taken out of the deep-
freeze when required and brought to room temperature in an exsiccator
with silica-gel. Serum was inactivated for ^ hour at 56° C and dilutions
were made with phosphate buffered saline (PBS pH 7.3). A negative serum
was included in each test. None of the negative sera showed fluorescence
of the antigen in dilutions above 20. After the slides were taken out of the
exsiccator, they were fixed for 1 minute in 0,01 N HCl and thereafter
washed in double distilled water for 1 minute followed by PBS for 1 mi-
nute. The slides were then dried with an electric fan and the sera
applied. They were incubated for 30 minutes at room temperature in a
moist chamber, washed in PBS for 15 minutes and air dried. Labelled
antibovine globulin¹ was applied for 20 minutes in a 1 : 5 dilution and
washed off in PBS for 15 minutes. The slides were then air dried using an
electric fan. The slides were examined under a Leitz fluorescence micros-
cope.

Plotting sumfrequence of length and width of the double pear forms on
normal probability paper indicated no deviation from a normal distribution
of the values. For the other values the model of the distribution was
controlled by comparing the calculated best fitting normal distribution
with the observed frequency distribution by means of the chi square test
for goodness of fit. None of these chi square tests indicated a significant
deviation from a normal distribution.

P = P-value obtained with Students t test comparing means
n.s. = not significant

In view of these results a normal distribution of the measurements of
B. bigemia was accepted. Means ( x ) and standard deviations (s) are
summarised in table I.

Lengths of all forms of B. bigemina appeared to be significantly greater
at the 5 percent level of probability than those of the corresponding
forms of B. major. The difference was very significant (P < 0,001) with
both the double and single pear forms. The measurements of width were
less revealing. The differences between the other forms were not
significant.

It can be concluded that the best metric criteria for the distinction of
B. major and B. bigemina are the lengths of single and double pear forms.
Length of the oval forms can be used, but will probably require the
measurement of many more Babesidae before a significant result is ob-
tained.

The observed percentages of the different forms are presented in figure 1,
2 and 3. For each percentage the 5 per cent confidence limits were
determined:

These statistical analyses showed that the ring and oval forms of B. major
tended to increase in relative frequency during the course of the infection,
probably at the cost of the amoeboid forms. There was however a great
variation between individual calves. It is concluded that the frequency of
different forms in a B. major infection is not a reliable method to determine
at which day of the parasitaemia the blood slide has been made.
Differentiation of the various forms showed 27% double pear forms of
B. major (B. bigemina 35%), 27% single pear forms of B. major
(B. bigemina 18%) and 19% round and oval forms of B. major (B.
bigemina 17%). The clover leaf form was found more often in slides made
from B. major infected animals. No statistical analysis was performed on
this form.

Statistical analysis of the results displayed in figures 1, 2 and 3 showed
that the percentages of the various forms are not suitable for the distinct-
ion of B. bigemina and B. major.

The reaction of the intact cows no. 43 and no. 69 to the first inoculation
with B. major resulted only in a parasitaemia. A mild reaction towards
infection in Holland was also reported by Wilson (1964) and Kom-
merij (1964). It is therefore difficult to explain why cow no. 43 reacted
so violently after a second injection with B. major 20 days later (table II).
When the two intact B. major immune animals (no. 43 and 69) were
inoculated with B. bigemina, no clinical symptoms occurred, although
each developed a parasitaemia which persisted for 6 and 4 days respec-
tively. Both splenectomised B. major immune animals (no. 58 and 67)
inoculated with B. bigemina developed a severe clinical reaction, animal
no. 58 showing haemoglobinuria.

From table III it can be seen that B. bigemina gives an almost complete
protection against B. major infection. Only one B. bigemina immune
animal, the intact cow no. 68, reacted slightly after B. major challenge.

The splenectomised calf no. 67 was inoculated with B. major and after
7 days SO/qq of the erythrocytes were infected. It then received trypan
blue (5 mg/kg body weight) intravenously. Bloodsmears taken 2 and 6
hours later did not show any morphological changes in the Babesidae.
Twenty-four hours after the tr)\'pan blue treatment 250/oo of the erythrocytes
were infected and after 48 hours 1190/oo. The animal was very ill with
a temperature of 40.8° C and had haemoglobinuria. It was treated with
Berenil (2 mg/kg body weight) and after 24 hours only shadows and
remnants of B. major were seen in the erythrocytes.

Cow no. 68 had been inoculated twice with B. bigemina. After challenge
with B. major it developed a light parasitaemia without severe clinical
symptoms. Inoculation of trypan blue did not affect the morphology of the
parasites and the parasitaemia continued for 7 days.

B. bigemina disappeared from the peripheral blood of animals 61 and 68
after injection with trypan blue (figure 1 and 2). Relapses occurred in
the splenectomised animal no. 61 (figure 2).

From table II it can be seen that a B. major immune animal possesses
fluorescent antibodies against B. major. Intact B. major immune animals
also produced fluorescent antibodies against B. bigemina but in consider-
ably lower titre. In splenectomised B. major immune animals fluorescent
antibodies against B. bigemina were lacking. The B. bigemina immune
animals also possessed considerably higher titres when the homologous
B. bigemina antigen was used than with the heterologous B. major antigen
(table III). The absence of B. major fluorescent antibodies in three of the
four B. bigemina immune animals is not a proof that they are susceptible
for B. major. Three of these animals did not even exhibit a parasitaemia
after B. major inoculation, whereas the fourth only had a B. major
parasitaemia without clinical symptoms.

The length of the pear forms is a characteristic which can be used to
differendate between B. major and B. bigemina. Using this criterion fewer
parasites have to be measured to obtain statistical significant differences
then if round forms are compared. The average sizes of pear, roimd and
oval forms of B. major were somewhat bigger than described by Bool
et. al. (1961), but this may have been the result of a different measurement
technique.

The relative frequences of the different forms were used by S e r g e n t
et. al. (1926) and Sergent et. al. (1945), to differentiate the Babesidae.

They described more than 50% of ring and oval forms in B. major in-
fections. Bool et. al. (1961) found 20% round forms and in the present
study 19% of the B. major parasites were round to oval. Bool et. al.
(1961) suggested that the percentages of ring and oval forms might change
during the infection. The present study however shows that this change
is not pronounced.

The Dutch strain of B. major seems to be characterised by much lower
percentages of ring and oval forms than were described by S e r g e n t
et. al. (1926) for the French strain and by Yakimoff (1931) for the
Russian strain (= Frangaiella colchica) of B. major. The relative frequen-
cies of the various forms are therefore no valid criteria to distinguish
between B. bigemina and B. major.

Cross immunity tests in a limited number of animals indicated the devel-
opment of an immunity against B. major after B. bigemina infection. This
confirmed the findings of Yakimoff (1931) who also reported an
immunity against Frangaiella colchica (= B. major) after a B. bigemina
infection.

Two splenectomised B. major immune animals had not developed fluores-
cent antibodies and immunity against B. bigemina. Two intact B. major
immune animals developed some resistance to B. bigemina and a low titer
of fluorescent antibodies. Their mild reaction after a B. bigemina inocul-
ation may have been due to differences in susceptibility of the individuals.
Sergentei. a/. (1945), and Y a k i m o f f (1931) mention no immunising
effect of B. major against a subsequent inoculation of B. bigemina. It is
however also possible that the resistance of the two animals was combined
with specific humoral antibodies, because both animals had developed a
low titre of fluorescent antibodies against B. bigemina after two B. major
inoculations. Further trials will have to confirm how far a B. major
infection offers protection against B. bigemina. The results of the cross
immunity experiments indicate that both Babesidae possess common
antigens. B. bigemina may have in addition a factor, making it more
virulent than B. major.

The susceptibility of the larger Babesidae for trypan blue was one of the
methods used by Sergent et al. (1926) and Sergent et al. (1945) to
distinguish between small and large Babesidae and the present trial con-
firms their observation, i.e. B. bigemina is susceptible to trypan blue where-
as B. major is not.

The inclusion of B. major amongst the small Babesidae on this criterion
only is in our opinion not regarded as sufficient because the present trial
indicates a certain immunological relation with B. bigemina. Moreover the
susceptibility of a small Babesia to trypan blue, i.e. B. divergens is also a
matter of controversy (M\'Fadyean and Stockman, 1911; van d e
Veen, 1916 and Y a k i m o f f, 1931).

The fluorescent antibody test at lower serum dilutions with the heterologous
antigen indicates the possession of common antigens by B. major and
B. bigemina. Even so, the differences in titre between homologous and
heterologous sera are so significant that the indirect fluorescent antibody
technique could be used to differentiate between B. bigemina and B. major.
Mahoney (1962) who used the complement fixation test to differen-
tiate between B. argentina and B. bigemina, also suggested that these 2

Babesidae possessed some common antigens. The difference between
B. bigemina and B. major revealed by the indirect fluorescent antibody
technique is much greater than the cross-immunity trials suggest. This
may be due to the fact that highly immune animals were used.
Further studies are necessary to show how the fluorescent antibodies deve-
lop in the course of an infection and how specific these antibodies are.
The presence of fluorescent antibodies indicates a certain measure of im-
munity, but the limited number of animals employed in these trials does
not allow conclusions to be drawn concerning the relationship between titre
and the ability to withstand a challenge.

The results presented in table II would indicate that the low titre against
B. bigemina induced by the inoculation of B. major gives a certain protec-
tion against B. bigemina, but differences in individual susceptibility can not
be excluded.

Of the 4 animals twice inoculated with B. bigemina only one developed a
low level of fluorescent antibodies (1:40) against B. major. The other three
did not produce B. major antibodies, but resisted a B. major challenge.
Although there is an individual variation in the response of normal or
splenectomised animals to a B. major inoculation, it is our experience that
splenectomised animals will always produce a parasitaeminia, if not severe
clinical symptoms. The resistance of the three animals in the experiment
mentioned above would indicate that B. bigemina inoculations have pro-
duced a resistance against B. major, not reflected by the presence of
B. major fluorescent antibodies in the serum.

We wish to thank the „Prof, de Jong Stichting", which made a research grant
available for the study of the fluorescent antibodies. The technical assistance of
Mr. G. J. Leijendekkers is greatly appreciated.

The differences between B. bigemina and 3. Dutch strain of B. tnajoT were studied.
The pear forms of B. bigemina were significantly longer than those of B. major.
The relative frequency of occurrence of the different forms is insufficient to distinguish
the two parasites.

Cross immunity tests showed a certain relation both between B. bigemina and
B. major, but the immuno fluorescent antibody test showed that their antigens
possessed a degree of species specificity. Sera of B. bigemina or B. major immune
animals showed reactions with the heterologous antigens only in the lower dilutions.
B. major was not susceptible to trypan blue, but this criterion was not regarded as
sufficient to justify the inclusion of B. major among the small Babesidae.

De verschillen tussen B. bigemina en een Nederlandse stam van B. major werden
bestudeerd met de volgende resultaten.

De peervormen van B. bigemina zijn significant langer dan die van B. major. Om
in een uitstrijkje tc bepalen of men met B. major of met B. bigemina te doen heeft,
zal een statistische analyse van de lengte-maten van de peervormen het minste aantal
metingen vergen.

Het relatieve voorkomen van de verschillende vormsels tijdens een parasitemie van
B major verschilt sterk tussen individuele dieren, hoewel er een tendens is van de
ronde en ovale vormen om aan het einde van de parasitemie toe te nemen. Dit
criterium kan echter niet gebruikt worden om B. major van B. bigemina te scheiden.

B. bigemina immune dieren zijn immuun tegen een B. major infectie.
B. major immune dieren zonder milt zijn niet immuun tegen een B. bigemina infectie.
B. major immune dieren met een milt tonen enige weerstand tegen een B. bigemina
infectie.

Na het doormaken van een B. bigemina, resp. B. major infectie, ontwikkelen zich
fluorescerende antilichamen. De titers van deze antilichamen zijn bepaald ten op-
zichte van homoloog en heteroloog antigcen en hierbij blijkt een scheiding mogelijk
van B. bigemina en B. major.

B. major is niet gevoelig voor trypaan blauw en op grond hiervan rekenen Sergent
et. al. (1945) B. major tot de grootste van de kleinste Babesidae. Deze indeling is
echter op grond van de kruisimmuniteitsproeven aanvechtbaar.

Les différences entre B. bigemina et une souche néerlandaise de B. major ont été
étudiées avec les résultats suivants.

Les formes de poire de B. bigemina sont manifestement plus étendues que celles de
B. major. Afin de déterminer si l\'on a à faire avec B. major ou avec B. bigemina dans
un frottis, une analyse stadsdque des mesures de longueur des formes de poire
demandera le moins de mesurages.

La présence relative des différentes formations pendant une parasitémie de B. major
diffère considérablement chez les animaux individuels, bien qu\'il y ait une tendance
des formes rondes et ovales à augmenter vers la fin de la parasitémie. On ne peut
cependant pas se servir de ce critère pour séparer B. major de B. bigemina.
Les animaux immuns contre B. bigemina sont immuns contre une infection de B.
major.

Les animaux immuns contre B. major sans rate ne sont pas immuns contre une in-
fection de B. bigemina. Les animaux, ayant une rate, immuns contre B. major
manifestent quelque résistance contre une infection de B. bigemina.
Après le passage à travers une infection de B. bigemina, respectivement de B. major,
des anticorps fluorescents se développent. Les titres de ces andcorps sont déterminés
par rapport à l\'antigène homologue et hétérologue et une séparation de B. bigemina
et de B. major paraît être possible.

B. major n\'est pas sensible au bleu trypan et par ce fait Sergent et autres (1945)
comptent B. major parmi les plus grandes des Babésidae pedtes. Les expériences
d\'immunité croisée cependant rendent ce classement controversable.

Die Unterschiede zwischen B. bigemina und einem Stamm von B. major ergaben
folgende Resultate.

Die Birnformen der B. bigemina sind auffallend länger als die der B. major. Um
in einem Ausstrich zu bestimmen, ob man mit B. major oder B. bigemina zu tun hat,
wird eine statistische Analyse der Längenmasse der Birnformen die geringste Anzahl
Messungen erfordern.

Das relative Vorkommen der verschiedenen Formen während einer Parasitemie von
B. major weicht zwischen individuellen Tieren stark ab, obwohl eine Tendenz besteht,
dass gegen Ende der Parasitemie die runden und ovalen Formen zunehmen. Dieses
Kriterium kann jedoch nicht benutzt werden, um B. major von B. bigemina zu
trennen.

B. bigemina-immune Tiere sind immun gegen B. major-Infektion.
B. major-immune Tiere ohne Milz sind nicht immun gegen eine B. fcigemina-Infektion.
ß. major-immune Tiere mit Milz zeigen einigen Widerstand gegen eine B. bigemina-
Infektion.

Nach der Beendigung einer B. bigemina- bezw. B. major-Infekdon entwickeln sich
fluoreszierende Antikörper. Die Titer dieser Antikörper sind bezüglich homologes und
heterol<^es Antigen bestimmt worden und hierbei scheint eine Trennung von B. bi-
gemina und B. major möglich.

B. major ist unempfindlich gegen Trypanblau und auf Grund hiervon rechnen
Sergent u.a. (1945) B. major zu grössten der kleinsten Babesidae. Diese Ein-
teilung ist jedoch auf Grund von Kreuzungsimmunitätsproben anfechtbar.

Fueron estudiados las diferencias entre B, bigemina y una cepa holandesa de B. major
con los siguientes resultados.

La forma de pera de B. bigemina es significante mas largo que esta forma de B.
major. Para determinar en una frotis si se träte de B. major o de B. bigemina, una
analisis estadistica de las medidas del largo de las formas peras requerira la cantidad
minima de medidas.

La ocurrencia relativa de las diferentas deformaciones durante una parasitemia de
B. major muy distinto entre animales individuals, bien que existe una tendencia de
las formas redondas y ovales para aumentar al fin de la parasitemia. Sin embargo
no se puede utilisar esta critica para separar B. major de B. bigemina.
.Animales inmunes contra B. bigemina son inmunes contra una infeccion de B. major.
.Animales inmunes contra B. major y sin baso no estan inmunes contra una infeccion
de B. bigemina. Animales inmunes contra B. major y con un baso muestran alguna
resistencia contra una infeccion contra B. bigemina.

Despues, el sufrimiento de una infeccion con B. bigemina, respectivamente con B.
major, se desarrollen anticuerpos fluorescentes. Los titulos de estos anticuerpos con
determinados con respecto al antigeno homologo y heterogeno y con esto una sepa-
racion es posible entre B. bigemina y B. major.

B major no es sensible para azul de tripano y en virtud de esto Sergent y otros
(1945) clasificân B. major a la mas grande de las mas pequenas Babesidas. Esta
clasificacion es sin embargo en virtud de las pruebas de cruzinmunidad atacable.

B a u e r, F.: Ueber die Behandlung von Babesien-Infektionen mit Berenil. Die Blauen

Hefte, 33, 7, (1967).
Bool, P. H., Goedbloed, E. en K e i d e 1, H. J. W.: De Babesiasoorten van
het rund in Nederland. Babesia divergens en Babesia major. Tijdschr. Diergeneesk.,
86, 28. (1961).

Jong, D. A. de: Piroplasmosis (Texaskoorts) bij runderen in Nederland. Tijdschr.

Veeartsenijk., 29, 529, (1902).
Jong, D. A. de: Piroplasmosis bij runderen in Nederland. Tijdschr. Veeartsenijk.,
30, 430, (1903).

Jon g, D. .A. d e: Over Piroplasmosis in Nederland. Tijdschr. Veeartsenijk., 31, 256,
(1904).

Komme rij, R.: Piroplasmose bij het rund op Ameland. Tijdschr. Diergeneesk.,
89, 1791, (1964).

Material. Nature, 205, 1032, (1965).
Mahoney, D. F.: Bovine Babesiosis. Diagnosis of Infection by a complement

fixation test. Austr. vet. J., 38, 48, (1962).
M\'Fadyean, J. and Stockman, S.: A new species of piroplasm found in the

blood of British cattle, ƒ. comp. path. Ther., 24, 340, (1911).
Neitz, W. O. : Shortcomings in the Biological Studies as Hazards to the Classifi-
cation of Piroplasms. Bull. Off. Int. Epiz., 64, 477, (1965).
Sergent, E., Donatien, A., Parrot, L. et L e s t o q u a r d, F. : Etudes sur

les piroplasmoses bovins. Institut Pasteur d\'Algérie, Alger 1945, (1945).
Sergent, E., Donatien, A., Parrot, L., Les toquard, F. et Plan-
tureux, E.: Les piroplasmoses bovins dues aux Babesiella. Etude d\'ensemble
avec description d\'une espèce nouvelle: B. major, originaire de France. Arch. Inst.
Pasteur d\'Algérie, 4, 318, (1926).

Uilenberg, G. : Notes sur les Hématozoaires et tiques des animaux domestiques
à Madagascar. Rev. Elev., 17, 337, (1964).

V e e n, J. van de: Entingen tegen Piroplasmosen. Tijdschr. Diergeneesk., 43, 923,
(1916).

Voller, A. : Fluorescent antibody methods and their use in Malaria research. Bull.
Wld. Hlth. Org., 30, 343, (1964).

Wilson, S. G. : Babesiosis in cattle in the Netherlands. I. Identification of Babesia
major and B. divergens. Tijdschr. Diergeneesk., 89, 1783, (1964).

Yakimoff, W. L.: Der dritte Erreger der Rinderhämoglobinurie im Nord-
Kaukasus. (Françaiella colchica n.sp.). Arch. Protistenk., 62, 105, (1928).

Yakimoff, W. L.: Zur Revision der Gattung Piroplasma. Arch. Protistenk., 74,
372, (1931).

Zuiver gezond baden in zon en water kan door mateloze toepassing een tegengestelde
uitwerking hebben.

Op vakantie ziet men jaarlijks duizenden mensen, die hun lichthonger door uren,
dagen tot wekenlange zonexpositie trachten te stillen. Zij denken dat de mate van
bruin worden evenredig moet zijn aan hun algemeen conditieherstel.
Chronische expositie aan het zonlicht („zonnebaden") en langdurig contact met
water kunnen beschadigingen van de huid geven. De ultraviolette stralen geven niet
alleen het bruin worden, maar ook te vroeg oud worden van de huid, zoals bij
landmans- en zeemanshuid. Verder verhogen zij het gevaar voor prekankerosen en
carcinomen.

Langdurig contact met water leidt tot onttrekking aan de epidermis van belangrijke
lipoïden en extractstoffen. Vermindering van de fysiologische afweer van de huid
tegen chemische en infectieuze noxen van de omgeving zijn het gevolg. Een typische
beschadiging is het uitdrogingseczeem dat door te veel wassen of baden ontstaat.
Voorlichting is de beste profylaxe!

Een onderzoek naar de relatie tussen enerzijds
de afstelling van de melkmachine, de gevolgde
melktechniek, de hygiëne bij het melken en
anderzijds de uiergezondheid¹)

The relation between adjustment of the milking ma-
chine, technique of milking, hygiene in milking and
the occurrence of mastitis

Over een onderwerp als mastitis wordt nog steeds veel geschreven. Dit
wordt veroorzaakt doordat, ondanks al het onderzoek dat op dit gebied
reeds verricht is, op veel praktijkbedrijven nog mastitisproblemen voor-
komen. Deze klinische of subklinische mastitis veroorzaakt een grote schade.
Livoni (1955) schatte het produktieverlies op een Deens eiland op 8%
van de totale opbrengst. Er wordt aangenomen, dat ook in ons eigen land de
schade in de miljoenen loopt (Majoeswky, 1957).
Uitkomsten van buitenlandse onderzoekingen wijzen naar de belangrijke
invloed van de melkmachine, de door de melker gevolgde melktechniek en
de hygiëne bij het melken (Brus c.s., 1964; Neave c.s., 1964).
Een onderzoek in Nederland naar het verband tussen mastitis en melk-
techniek is in 1962 en 1963 uitgevoerd door de Gezondheidsdienst voor
Dieren in Noord-Brabant en het Instituut voor Veeteeltkundig Onderzoek
„Schoonoord" te Zeist (Gazemier c.s., 1964). Uit dit onderzoek bleek
dat op bedrijven waar in meer of mindere mate sprake was van een mas-
titisprobleem, het melken gemiddeld duidelijk minder goed verzorgd werd
dan op bedrijven waar mastitis weinig voorkwam. Alleen was het niet goed
mogelijk na te gaan, welke facetten van de melktechniek direct van in-
vloed kunnen zijn op de uiergezondheid.

In zijn algemeenheid kan gezegd worden dat goed melken belangrijk is
voor het handhaven van een goede uiergezondheid. Door onderzoek is ge-
tracht de quantitatieve betekenis van verschillende factoren bij de ma-
chine en het melken voor de mastitisfrequentic te benaderen. Bij de pre-
ventieve bestrijding kan dit van nut zijn. Daarnaast is het altijd nuttig
ook de overige factoren bij het melken om andere redenen zo goed moge-
lijk in orde te hebben.

In de jaren 1964 en 1965 werd door enkele Gezondheidsdiensten voor
Dieren en het Instituut voor Veeteeltkundig Onderzoek „Schoonoord" op-
nieuw een dergelijk onderzoek uitgevoerd. Over deze laatste onderzoekingen
zal in hetgeen volgt verslag worden uitgebracht. Bij de uitvoering werd
veel steun en medewerking ondervonden van dc melkwinningsspecialisten
uit de provincies Noord-Brabant en Noord-Holland.

1 Publikatie no. A 211, van het Instituut voor Veeteeltkundig Onderzoek „Schoon-
oord" te Zeist.

Op een aantal vrij willekeurige bedrijven, in zover de veehouders wensten
mede te werken, werden de omstandigheden waaronder en de wijze waarop
het melken plaatsvond vastgelegd op een enquête- en beoordelingskaart. Bij
het ontwerpen van deze enquête- en beoordelingskaart is uitgegaan van de
ervaringen en gebleken behoefte aan verdere gegevens bij het onderzoek in
1962-1963 (Cazemier c.s., 1964), om mede daardoor de doelstelling
van het onderzoek zo goed mogelijk te kimnen benaderen.
De gegevens van de enquête-beoordelingskaart vallen in enkele groepen
uiteen, nl.:

a. het machine-technische gedeelte (merk melkmachine, vacuum, aan-
tal pulsaties per minuut, staat van onderhoud e.d.);

b. het melk-technische gedeelte (voornamelijk de methodiek van het
machinaal melken; de gemiddelde melksnelheid, aangegeven in kg
melk per minuut; de wijze van namelken; het aantal apparaten
per persoon);

c. het melk-hygiënisch gedeelte (hierbij zijn alleen de gegevens opge-
nomen, die direct verband houden met het melken en die van be-
tekenis geacht kunnen worden voor het overbrengen van bacteriën
van het ene dier naar het andere en eventueel het indringen van
deze bacteriën waardoor een uierontsteking ontstaat).

Bij het vastleggen van gegevens tijdens het melken moesten de waarnemers
zich beperkingen opleggen enerzijds i.v.m. de uitvoerbaarheid, anderzijds
mocht bij het doen van waarnemingen het melken niet beïnvloed worden.
De bedrijven die in 1964 zijn bekeken waren gelegen in de werkgebieden
van een tweetal zuivelfabrieken in Noord-Holland en een zevental zuivel-
fabrieken in Noord-Brabant. Het materiaal over 1965 is afkomstig uit de
werkgebieden van 8 zuivelfabrieken in Noord-Brabant.

De gegevens over het melken zijn verzameld en vastgelegd in de maanden
juli, augustus en september.

In 1964 zijn 194 en in 1965 201 bedrijven bij het onderzoek betrokken ge-
weest. Op deze bedrijven kwamen in totaal ca. 6000 stuks melkkoeien voor.
Van hetzelfde jaar waarin de gegevens over het melken werden opge-
nomen, zijn er gegevens verzameld over de uiergezondheid van de op het
bedrijf voorkomende veestapel en over de hygiënische kwaliteit van de af-
geleverde melk aan de zuivelfabriek.

De gegevens over de uiergezondheid op de bedrijven werden verkregen
met behulp van de Brabantse Mastitis Reactie (BMR), (Jaartsveld,
1961; van der Schaaf, 1964), een methode, afgeleid van de Califor-
nia Mastitis Test, die geschikt is voor het massa-onderzoek van melkmon-
sters op een verhoogd aantal leucocyten. De sterkte van de positieve reactie
kan men aangeven met -j-, -|—-|—|—|- of -\\—|—|—Het onderzoek werd
uitgevoerd door de Gezondheidsdiensten voor Dieren in Noord-Holland en
Noord-Brabant.

De betekenis van een positieve BMR is, dat zij een gevoelige indicator
vormt voor de aanwezigheid van ontstekingsverschijnselen in de uier zowel
klinisch als subklinisch (Schalm c.s., 1957) Eerder is gebleken, dat het
busonderzoek een goede afspiegeling vormt van de uiergezondheid van een
veestapel (Cazemier, 1964). Om deze reden zijn geen koemonsters
genomen, maar is volstaan met busmonsters.

Gedurende een jaar lang werden aan de zuivelfabriek eens in de 5-7 weken
de bussen van de bedrijven bemonsterd. De uitslagen van het busonderzoek
werden aan het einde van het jaar per bedrijf vastgelegd in twee verschil-
lende cijfers, nl. het BMR-getal en het percentage BMR posideve bussen
met minstens een reactie -f-|—In het BMR-getal is niet alleen rekening
gehouden met het aantal positief reagerende bussen, maar ook met de
sterkte van de reactie (-f, -f-f, ).

Omdat aan de BMR van de busmelk met een reactie -f- of -J—|- maar
weinig waarde wordt toegekend, zijn ook de percentages bussen met een
reactie -|—|—(- of -J—|—|—|- berekend.

De verzamelde gegevens over de hygiënische kwaliteit van de melk heb-
ben betrekking op de reinheids- en reductaseproef. De gegevens over één
jaar zijn per bedrijf verwerkt tot een reinheids- en reductasegetal.
Bij de verwerking is rekening gehouden met het verschil in waardering tus-
sen de indeling in klasse 2 en klasse 3. Een hoog getal wijst op een groot
aantal afwijkingen.

Over de 194 bedrijven van het jaar 1964 is een correlatie berekend tussen
het BMR-getal per bedrijf en het percentage BMR positieve bussen (min-
stens -4—|-) op dezelfde bedrijven. Deze correlatie bedroeg 0.93 en was
significant (P < 0.01). Op grond van deze hoge correlatie is bij de verdere
verwerking alleen gerekend met het percentage BMR-positieve bussen, dat
met -)—|~f- of 4-H—I—h reageerde.

Door gedurende langere tijd van de bedrijven de BMR van de busmelk
vast te leggen en een eenmalige beoordeling van het melken uit te voeren,
bleek het inderdaad mogelijk de kwantitatieve betekenis van de verschil-
lende facetten van het melken e.d. voor de uiergezondheid te benaderen.
Bij de verwerking van de gegevens werd het verband met o.a. de volgende
factoren nagegaan:

De 395 bedrijven van de jaren 1964 en 1965 zijn dan ook in groepen op-
gesplitst aan de hand van deze criteria.

Bij de beoordeling van de hygiëne bij het melken werd gelet op de volgende
punten:

4. het bestaan van contact tussen handen en melk bij het uitmelken
van de eerste stralen en bij het met de hand namelken. Dit punt
is niet verder opgesplitst, daar het vrijwel steeds samengaat.

Wanneer nu één of meer van de genoemde punten niet aan de maatstaven
voldeed, werd de hygiëne als onvoldoende beschouwd.
De gemiddelde melksnelheid is berekend door de tijd dat het apparaat aan
de uier is aangesloten op te nemen en te delen door de hoeveelheid met
het apparaat gewonnen melk. Naarmate de melksnelheid bij eenzelfde pro-
duktie lager ligt, is te verwachten, dat er meer „loos" melken (ook wel
„blind" melken genoemd), zal optreden.

De grens tussen voldoende en onvoldoende is gelegd bij het berekende ge-
middelde van 1,64 kg per minuut gecorrigeerd naar 7 kg melk.
Voor een indeling van de bedrijven naar het vacuum waarmede gemolken
werd, is de grens gelegd bij 40 cm k.k. Uit voorgaand onderzoek
(Brandsma, 1965) bleek 40 cm k.k. een min of meer duidelijke grens,
waarboven de kans op moeilijkheden toeneemt. Ook buitenlandse onder-
zoekingen wijzen op deze critische grens van 40 cm k.k.
Door de bedrijven op te splitsen naar de bovenstaande 3 criteria ontstaan
er 8 klassen. Tabel 1 geeft hiervan een overzicht. De met x aangegeven
klassen voldeden niet aan de gestelde eisen. (By splitting up the herds ac-
cording to the 3 criteria mentioned above one will get 8 classes of which
table I will give a survey.)

Het stijgende verloop in het percentage BMR positieve bussen is signifi-
cant (P < 0.001).

De verschillend gearceerde gedeelten in nevenstaande grafiek geven de in-
vloed weer van de enkelvoudig voorkomende factoren op het percentage
BMR posiüeve bussen. Wanneer de factoren gekoppeld op de bedrijven
voorkwamen, is de te verwachten invloed van elk van de voorkomende fac-
toren aangegeven. De invloed is afgeleid van de bedrijven waar zij enkel-
voudig optraden.

Bij het gekoppeld optreden van de factoren werd een hoger percentage
BMR positieve bussen gevonden dan door de enkelvoudige invloed te ver-
wachten zou zijn. Een nadere analysering van de groepen, waarbij de
hygiëne als onvoldoende werd beoordeeld, gaf echter aan dat als het per-
centage BMR prositieve bussen verder steeg, dit niet alleen het gevolg was
van het mede optreden van een hoog vacuum en een lage melksnelheid.
Het bleek, dat in die groepen ook meer onderdelen van het melken uit
hygiënisch oogpunt onvoldoende waren bevonden. Daardoor namen de
besmettingskansen kennelijk toe en daar waar beschadigingen of verwon-
dingen van de huid of de slotgaten aanwezig waren, vormden deze de
porte d\'entrée voor de infecties (zie tabel 2).

De resultaten van de visuele beoordeling van de hygiëne op een aantal
punten bij het melken worden globaal bevestigd door de uitkomsten van
het kwaliteitsonderzoek van de melk. In tabel 3 wordt hiervan een over-
zicht gegeven.

Overzicht van de kwaliteitscijfers van de groepen bedrijven, ingedeeld
naar een visuele beoordeling van de hygiëne.

De samenhang tussen het percentage BMR positieve bussen en de hygiëne
op het bedrijf bhjkt ook uit de correlatie-coëfficienten met de kwahteits-
cijfers van de afgeleverde melk.

Tussen het percentage BMR en het reinheidsgetal werd een correlatie ge-
vonden van r = 0,42¹). Het is echter niet uitgesloten, dat hoge reinheids-
getallen samengaan met een hoog vacuum en/of een lage gemiddelde melk-
snelheid. Om deze reden werd de samenhang nogmaals bepaald bij een
constant vacuum en constante mxclksnelheid. De gevonden partiële corre-
latie bedroeg 0,37. Tussen het % BMR en het reductasegetal werd een cor-
relatie gevonden van r = 0.28**).

De gemiddelde melksnelheid geeft een negatieve samenhang te zien met
het BMR % (r = -0,28**). Ook bij een constant reinheidsgetal en vacuum
blijft er een samenhang (r = -0,22).

Ook werd de samenhang tussen het percentage BMR positieve bussen en
de hoogte van het vacuum bepaald. De gevonden correlatie bedroeg r =
0,18**. Werd de samenhang bepaald in combinatie met de melksnelheid,
dan blijkt het collectief optreden van groter invloed te zijn. De gevonden
multiple correlatie bedroeg r = 0,33.

De werking van de verschillende merken melkmachines is in principe ge-
lijk. Er zijn enkele kleine verschillen, zoals de zuig/persslagverhouding en
het type tepelvoering met de daarbij gebruikte beker.

Ten aanzien van zuig/persslag-verhouding konden geen verschillen in
BMR-reactie worden aangetoond tussen bedrijven waar gemolken werd
met een 1 op 1 verhouding en bedrijven waar gemolken werd met een 3
of 4 op 1 verhouding. Er dient echter opgemerkt te worden, dat bij de
melkmachines met een gewijzigde zuig/persslag-verhouding het vacuum
waarmee gemolken werd, gemiddeld duidelijk lager was dan bij de melk-
machines met een 1 op 1 verhouding.

Bij enkele merken melkmachines bleek het percentage BMR positieve bus-
sen hoger te liggen dan bij de overige gebruikte merken. In tabel 4 wordt
hiervan een overzicht gegeven.

Overzicht percentage BMR positieve bussen op praktijkbedrijven,
ingedeeld naar merken melkmachines.

Survey % of BMR positive cans at practical herds, classified according to
marks of milkingmachines.

In het overzicht zijn alleen opgenomen de merken die in voldoende aantal
werden gebruikt (> 30). Het percentage BMR posideve bussen bleek bij
de merken A en B hoger te zijn. Hoewel het vacuum, waarmee gemolken
werd bij de merken A en B gemiddeld iets hoger was, kon het verschil met
de overige merken daardoor niet geheel verklaard worden. De oorzaak van
het verschil moet mogelijk ook gezocht worden in het feit, dat bij deze
merken wordt gemolken met een tepelvoering en beker, waarvan de dia-
meters niet op elkaar afgestemd zijn. Daardoor kan de voering tijdens
de persslag niet voldoende samenvouwen. Mede hierdoor wordt het va-
cuum tijdens de persslag niet voldoende opgeheven.

De bestudering van de weergegeven uitkomsten en gevolgtrekkingen uit
het onderzoek roept ongetwijfeld verschillende vragen op. Voor zover dit
bij de methodiek het gebruik van de BMR betreft, als indicator voor mas-
titis op de bedrijven zijn verwezen naar hetgeen reeds eerder hierover ge-
schreven is (G a z e m i e r, 1964).

Voor het verkrijgen van een duidelijk beeld over de mastitisfrequentie op
de verschillende bedrijven, was het van essentieel belang het onderzoek
over een langere periode periodiek uit te voeren. Op deze wijze was het
mogelijk de bedrijven met een mastitisprobleem op te sporen.
Over de beoordeling van het hygiënisch melken kan opgemerkt worden,
dat het gebruik van water bij de voorbehandeling geen invloed uitoefende
op de BMR. Een droge voorbehandeling bleek niet gunstiger of ongunstiger
dan een voorbehandeling, waarbij water werd gebruikt.
Van de punten, waarop tenslotte de hygiëne bij het melken is beoordeeld,
vraagt het onder 4 genoemde nog wel om een opmerking. Wanneer er con-
tact plaats vindt tussen de handen van de melker en de melk bij het uit-
melken van de eerste stralen of het handnamelken, dan gebeurt dit vrijwel
steeds bij een handeling, die in de praktijk „strippen" wordt genoemd. Het
is niet denkbeeldig, dat het „strippen" als zodanig beschadigingen veroor-
zaakt aan het slotgat en het tepelkanaal.

Bij de waarnemingen op de bedrijven was het niet goed mogelijk vast te
stellen of een lage gemiddelde melksnelheid altijd samengaat met „loos"
melken. Om deze reden werd bij de indeling van de bedrijven gebruik ge-
maakt van de gecorrigeerde gemiddelde melksnelheid. Hieruit is het meer
of minder optreden van „loos" melken af te leiden. De gemiddelde melk-
snelheid wordt enerzijds bepaald door de melker, die de machine te lang
onder de koe kan laten hangen, waardoor er eerder „loos" melken optreedt,
aan de andere kant ook door de melkbaarheid van de veestapel, het va-
cuum en de zuig/persslag-verhouding van de machine. Een lagere melksnel-
heid kan ook veroorzaakt worden door een te geringe overcapaciteit van de
vacuumpomp. Uit recent Iers onderzoek bleek, (N ij h a m c.s., 1967), dat
er een negatieve correlatie bestond tussen celgehalte en overcapaciteit van
de vacuumpomp. Om deze redenen is de aangegeven grens wel arbitrair.
Het is echter toch aannemelijk, dat een groot deel van de variatie in ma-
chinetijden tussen de bedrijven ontstaat door het al dan niet tijdig af-
nemen van het melkapparaat. Zo bleek nl. dat op bedrijven waar 1 man
met 2 apparaten molk, het verband tussen melksnelheid en percentage
BMR positieve bussen duidelijk naar voren kwam (r = -0,48¹). De par-
tiële correlatie (constant vacuum en reinheidsgetal) was r = -0,38.
Bij het hanteren van meer dan 1 apparaat bleek het niet tijdig afnemen
van de melkmachine meer voor te komen. Wanneer niet het „loos" melken,
maar de melkbaarheid van de koeien een belangrijke rol zou spelen bij
een meer of minder goede uiergezondheid, dan zou ook op bedrijven waar
1 man met 1 apparaat melkt een duidelijker samenhang tussen melksnel-
heid en BMR verwacht mogen worden, (r = 0,21**).Het is immers niet erg
waarschijnlijk dat de variatie in melkbaarheid in deze groep bedrijven
kleiner zou zijn dan bij de bedrijven waar 1 man met 2 apparaten melkt.
Intussen staat wel vast, dat naast de grote betekenis van een goede hygiëne,
ook het vermijden van beschadiging van het uierweefsel en in het bijzonder
van slotgaten en tepelkanaal belangrijk is voor het handhaven van een
goede uiergezondheid. Naarmate er meer defecten aan de slotgaten enz.
optreden ten gevolge van „loos" melken, hoog vacuum en mogelijk „strip-
pen", zou het nemen van vergaande hygiënische maatregelen bij het melken
de invloed van deze punten mogelijk kunnen beperken. Uit Engelse onder-
zoekingen bleek, dat de besmettings- en infectiekansen nog verder terug te
dringen zijn, door per koe gebruik te maken van een zgn. wegwerp-uier-
doek en de tepelvoeringen en de handen (rubberhandschoenen) van koe
tot koe te ontsmetten. Het is echter de vraag of het nemen van zo ver-
gaande hygiënische maatregelen bij het melken wel de meest praktische op-
lossing is. Het nemen van vooral praktische hygiënische maatregelen bij het
melken, zoals het gebruik van een schone uierdoek, in goede staat ver-
kerende, goed gereinigde en goed ontsmette tepelvoering en het vermijden
van contact tussen handen en melk, zal op de voorgrond moeten staan.
Gezien de mogelijkheden die dit al oplevert, heeft het o.i. niet veel zin
verdergaande maatregelen toe te passen. Wèl is het nemen van machine-
en melktechnische maatregelen ter voorkoming van defecten aan slotgaten,
tepelkanaal en uierweefsel van groot belang en ook praktisch uitvoerbaar.

Uit de onderzoekingsuitkomsten bleek duidelijk dat vooral bij een gekop-
peld optreden van de factoren onvoldoende hygiëne, lage melksnelheid en
een hoog vacuum het percentage BMR positieve bussen sterk steeg.
Binnen de klassen bedrijven lopen de percentages positieve BMR per be-
drijf nog vrij sterk uiteen. Soms is het percentage BMR-positief vrij laag,
terwijl slordig wordt gemolken. Anderzijds kunnen o.a. door het optreden
van speenbetrappingen in de stalperiode hogere percentages BMR voor-
komen, terwijl er een goede melktechniek wordt toegepast. Mogelijk spelen
ook factoren als erfelijke predispositie en produktieniveau een rol.
Van groot belang is echter toch de man die het onderhoud, de afstelling
en de reiniging van de melkmachine verzorgt en die de handelingen bij
het melken verricht. Het is dan ook juist dit punt dat duidelijk uit het
onderzoek naar voren komt. Er mag nl. wel gesteld worden, dat op be-
drijven met een hoog percentage BMR positieve bussen de werkzaamheden
\\óór en tijdens het melken ten aanzien van de genoemde punten veelal
duidelijk minder zorgvuldig en met minder interesse gebeurden dan op de
bedrijven waar het percentage laag was.

Ingesteld werd een onderzoek naar de relatie tussen de afstelling van de melkmachine,
de gevolgde melktechniek, de hygiëne bij het melken en het optreden van mastitis.
Bij het onderzoek waren 395 bedrijven met circa 6000 koeien betrokken. Het mastitis-
bceld op de bedrijven werd vastgelegd door 6-wekelijks busmonsteronderzoek op de
BMR over een periode van één jaar. Op een enquétebeoordelingskaart werden de
machine-technische, melk-technische en melk-hygiënische facetten van elk bedrijf
tijdens het melken vastgelegd.

Over het onderzoekjaar werden er gegevens verzameld over de kwaliteit van de af-
.geleverde melk.

1. Onvoldoende hygiënische voorzorgen bij het melken doen op bedrijven waar verder
geen aanmerkingen op de melktechniek te maken zijn het percentage bussen dat
een positieve BMR te zien geeft gemiddeld stijgen tot het drievoudige.

2. Lange machinetijden hebben een duidelijk aantoonbare ongunstige invloed op de
uiergezondheid. Vooral het gebruik van meer dan één apparaat per melker bleek
langere machinetijden in de hand te werken. Dc invloed op de uiergezondheid is
echter kleiner dan die van de hygiënische omstandigheden.

3. Ook een te hoog vacuum (> 40 cm k.k.) bleek van betekenis voor de BMR, zij
het in mindere mate dan de gemiddelde melksnelheid.

4. Op 18% van de bedrijven kon het melken in alle opzichten redelijk de toets der
kritiek doorstaan. Op deze bedrijven bleek het percentage BMR positieve bussen
2,4% te zijn.

5. Op 30% der bezochte bedrijven liet de melktechniek te wensen over, terwijl de
hygiënische omstandigheden eveneens als onvoldoende werden beoordeeld. Op deze
bedrijven, waar slordig werd gemolken, lag het percentage positief reagerende
bussen gemiddeld vijfmaal zo hoog als op de als goed aangemerkte bedrijven.

6. Er werden duidelijke verschillen gevonden tussen de merken melkmachines. Naast
het vacuum speelde waarschijnlijk ook het model tepelvoering een rol.

7. Slechte hygiënische kwaliteit van de melk gaat vaak samen met een hoog percen-
tage BMR positieve bussen. Beide vonden hun oorzaak in een minder hygiënische
wijze van melken.

Research was set up into the relation between adjustment of the milking machine,
technique of milking, hygiene in milking and the occurrence of mastitis.

395 herds, numbering up to about 6000 cows, were involved in the investigations.
Mastitis features on the farms were recorded by 6-weekly can sampling (using Brabant
Mastitis Reaction test) over a one year period. During the milking features concerning
the milking machine, hygiene and technique in milking of each farm were recorded
on a score card. Over the year of investigation data on the quality of the delivered
milk were collected. From the results the following points are mentioned:

1. Insufficient hygienic precautions in milking make in herds where no other critical
remarks as to milking technique can be made, the percentage of cans showing a
positieve BMR test rise three times as high on the average.

2. Long machine times proved to have a clearly demonstrable and unfavourable
influence on the health of the udder. Especially using more than one unit per
milker appeared to promote long machine times. The influence on the udder
health is smaller however than that of the hygienic factors.

3. Too high a vacuum (over 16 inches Hg) proved to be of importance for BMR
figures as well, be it only to a lesser degree than the average milk flow rate.

4. On 18% of the farms milking could reasonable pass muster in all respects. In
these herds the percentage of BMR positive cans still proved to be 2,4%.

5. In 30% of the farms involved the milking technique was considered as insufficient,
the hygienic aspects insufficient as well. On these farms, where milking was carried
out without care, the percentage of cans reacting positively •— was on the average
— about five times as high as on the farms considered as being up to the mark.

6 Distinct differences were found between the marks of the milking machines.
Besides vacuum height the shape of the teat cup liner probably plays a part as
well.

7. A bad hygienic quality of milk often coincides with a high percentage of BMR
positive cans. Both are caused by a less hygienic way of milking.

On a procédé à une enquête concernant la relation entre le déclanchement de la
machine à traire, la méthode de traite suivie et l\'hygiène en traite d\'une côté et la
fréquence des mammites d\'autre côté. 395 fermes avec un nombre total d\'environ
6000 vaches étaient impliquées dans la recherche. La fréquence des mammites aux
fermes fut déterminée par échantillons des bidons tous les 6 semaines, pendant une
période d\'un an. Les facettes techniques des machines et le procédé de la traite étaient
jugés, par exploitation, à l\'aide d\'un table de pointage. Pendant l\'année de la
recherche des données concernant la qualité du lait étaient receuillis. Par les résultats
de la recherche il se trouvait le suivant:

1. Des précautions hygiéniques insuffisantes pendant la traite font augmenter, aux
fermes ou il n\'y a pas à faire des autres objections à la méthode de la traite, le
pourcentage des bidons montrant un BMR positive, triplement.

2. Des temps longues entre la pose et l\'enlèvement des gobelets trayeurs se trouvaient
d\'avoir une influence distinctement démontrable et désavantageuse à la santé de
la mamelle. Surtout l\'usage de plus qu\'un appareil par trayeur se trouvait de
promouvoir des durées trop longues. Cependant l\'atteinte à la santé de la mamelle
est moins que celle des circonstances hygiéniques.

3. Un vacuum trop elevé (40 cm. Hg.) se révélait d\'être d\'importance également,
soit moins grave que la durée de la traite moyenne.

4. Chez 18% des exploitations la méthode de la traite était, en tous respects,
raisonablement satisfaisante. A ces fermes le pourcentage des bidons positives se
montrait d\'être 2,4% tout de même.

5. Dans 30% des fermes visitées la méthode de la traite laissait beaucoup à désirer,
pendant que les conditions hygiéniques étaient considérées comme insuffisantes.
A ces exploitations où la traite était faite d\'une manière nonchalante le pour-
centage des bidons réagissant positivement était cinq fois plus élevé que dans les
fermes classées comme „suffisantes".

6. Des différences entre les machines à traire de marques différentes étaient trouvées.

A côté du vacuum le modèle du gobelets probablement joue un part.
7. Souvent une qualité hygiénique mauvaise du lait coincide avec un pourcentage
bien élevé des bidons BMR-positives. Tous les deux sont causés par une traite
moins hygiénique.

Es wurde eine Untersuchung eingeleitet nach der Beziehung zwischen Einstellung der
Melkmaschine, die verfolgte Melktechnik, Hygiene beim Melken einerseits und das
Auftreten einer Euterentzündung anderseits. 395 Betriebe mit insgesamt etwa 6000
Kühen haben sich an der Untersuchung beteiligt. Das Mastitisbild auf diesen Be-
trieben wurde von Sechswochentlichen Kannenmuster mit Hilfe des B.M.R. über
einen Zeitraum eines Jahres ermittelt. Die Maschintechnische, Melktechnische und
Melkhygienische Facetten jedes Betriebes wurden während des Melkens auf einer
Beurteilungskarte festgesetzt. Es wurden, über das Jahr der Untersuchung, Angaben
betreffs der Qualität der abgelieferte Milch gesammelt. Auf Grund der Untersuchungs-
ergebnisse ergab sich Nachstehendes:

1. Mangelhafte hygienische Vorsichte beim Melken erhöte auf Betrieben, wo weiter
keine Bemerkungen betriffs der Melktechnik zu haben sind, den Prozentsatz der
eine positive BMR-zeigenden Kannen im Durchschnitt bis auf das Dreifache.

2. Es stellte sich heraus dass längere Maschinzeiten ein deutlich nachweisbaren,
ungünstigen Einfluss auf die Eutergesundheit haben. Auch ergab sich dass beson-
ders der Gebrauch von mehr als einem Apparat pro Melker längere Maschin-
zeiten förderte. Der Einfluss auf die Eutergesundheit ist aber kleiner als der der
hygienischen Verhältnissen.

3. Ein zu hohes Vakuum (über 40 Cm. Hg.) zeigte sich als bedeutend für BMR,
wenn auch in geringerem Umfang als die mittlere Melkgeschwindigkeitsrate.

4. .\\uf \'\\8% der Betrieben konnte das Melken in allen Hinsichten vor der Kritik
bestehen. Es erwies sich aber dass auf diesen Betrieben der Prozentsatz BMR-
positive Kannen immer noch 2.4% war.

5. Auf 30% des besuchten Betrieben Hess die Melktechnik viel zu wünschen übrig,
während die hygienische Verhältnisse ebenso ungenügend beurteilt wurden. Auf
diesen Betrieben, wo nachlässig gemolken vrarde, lag der Prozentsatz positiv
reagierende Kannen 5 Mal so hoch als auf den als „genügend" beurteilte Be-
trieben.

6. Es wurden deutliche Unterschiede gefunden zwischen die verschiedene Marke von
Maschinen. Neben dem Vakuum spielte warscheinlich auch der Modell des Zitzen-
gummis eine Rolle.

7. Eine schlechte hygienische Qualität der Milch geht oft zusammen mit einem
hohen Prozentsatz BMR-positiven Kannen. Beide werden ja von einer weniger
hygienischen Melkwcise herbeigeführt.

Fue hecho una investigacion al relacion entre la regulacion dc la maquina a ordenar,
la tecnica de ordefiar, la higiene durante el ordeno y la ocurrencia de mamitis.
En la investigacion eran 395 haciendas con mas o menos 6000 vacas interesadas.
La figuracion de mamitis fue puesto por cscrito por medio de un examen de muestras
de leche sacando de garafones cada 6 semanas, sobre la BMR durante un periodo de
un ano. Sobre una carta de encuesta fueron fijados los facetos dc maquina-tecnica,
ordeiiar-tecnica y leche-higiene de cada hacienda durante el ordeno.
Durante el afio de la investigacion fueron collectados datos sobre la calidad de la
leche entregada.

1. Insuficientes precauciones durante el ordeno en haciendas en las cuales no se
puede hacer mas criticas sobre la tecnica de ordefiar, aumentan el porcentaje de
garafones con leche con una reaccion positiva de BMR con un promedio de triple.

2. Largos tiempos con las maquinas tienen una influencia desfavorable bien visible
sobre la salud de la ubre. Especialmente el uso de mas de una maquina por
ordefiador resulto en mas largos tiempo con las maquinas. La influencia sobre
la salud de la ubre es sin embargo mas pequefia que la de las circunstancias de
higiene.

3. Tambien un vacuo muy alto (> 40 cm k.k.) era de importancia por la BMR,
sea en menos grado que el promedia de la rapidez de ordefiar.

4. En 18% de las haciendas el ordeüo pudo resistir por todos conceptos regular el
toque de la critica. En estas haciendas resulto que el porcentaje de leche en
garafones con una reaccion positiva de BMR era 2,4%.

5. En 30% de las haciendas visitadas la tecnica de ordefiar dejo que desear, mientras
las circunstancias de higiene tambien fueron juzgadas insuficientes. En estas
haciendas, en donde fue ordefiado descuidado, el porcentaje de leche en garafones
con una reaccion positiva era promedia 5 veces tan alto que en las haciendas
qualificadas como buenas.

6. Fueron encontradas diferencias entre las diferentes marcas de maquinas. Fuera
del vacuo, posiblemente tambien el modelo del pezon jugaba un papel.

7. Mala cualidad higienica de la leche es muchas veces acompafiada con un alto
porcentaje de garafones de leche con una reaccion positiva de BMR. Ambos
fueron ocasionadas por una manera de ordefiar menos higienica.

Jaartsveld, F. H. J.: Bijdrage tot diagnostiek van mastitis bij runderen in het
kader van een georganiseerde bestrijding. Utrecht, Diss. 1961.

Neave, F. K. c.s.: Gontrol of Mastitis by Hygiene. Tijdschr. Diergeneesk., 89, 31,
(1964), Suppl. II.

Schalm, O. W. and N o o r 1 a n d e r, D. O.: ƒ. Am. Vet. Med. Ass., 130, 199,
(1957).

In de humaan-medische literatuur is een beschrijving van een thoracopagus
geen zeldzaamheid. Kranendonk (1962) en R ij n d e r s (1967) ves-
tigen daar nog eens de aandacht op. Een uitgebreide oriëntatie op dit ge-
bied geeft nog immer Schwalbe (1906).

In het Tijdschrift voor Diergeneeskunde deel 1 tot en met deel 91 kon de
schrijver geen beschrijvingen vinden van dierlijke thoracopagi. Het voor-
komen van deze anomalieën bij dieren is wel bekend, Schwalbe ver-
meldt thoracopagi van runderen, varkens en vogels. Het is de schrijver
bekend, dat deze afwijkingen herhaaldelijk door de practici worden waar-
genomen. Deze thoracopagi worden dan veelal als curiosa bewaard, soms
in de spreekkamer, soms in de collectie van een landbouwschool.
Bij het ontleden echter van een thoracopagus worden óók de inwendige
organen — curiosa — vrijgeprepareerd. Een tweetal van deze curiosa
wordt hieronder nader besproken.

Het eerste geval betreft een z.g. dubbelmonster, welwillend voor nader
onderzoek afgestaan door collega Band te Hazerswoude. Volgens de
indeling naar Schwalbe is dit preparaat een vorm tussen de cephalo-
thoracopagus en de prosopo-thoracopagus, het behoort tevens tot de groep
diomphalen.

Het tweede geval, waarvan het hart-longenpreparaat door vriendelijke
bemiddeling van collega A. G. van N i e te Baak werd ontvangen, be-
treft een kalf met twee koppen en dubbele rij halswervels, de borstorga-
nen en de lever zijn eveneens dubbel aangelegd. In eerste instantie be-
hoort dit monstrum bij de dicephalen, op grond echter van de aanwezig-
heid van de dubbele borstorganen en de dubbele aanleg van de lever is hel
verantwoord dit preparaat ook onder te brengen in de groep thoracopa-
gus.

Deze thoracopagus bestaat uit twee volledig uitgegroeide biggen. De ver-
groeiingslijnen lopen van een pimt iets craniaal van de beide navels tot
aan een gemeenschappelijke onderkaak. De ribben van de ene big hechten
zich aan de ribben van de andere big.
De beide wervelkolommen zijn normaal aangelegd.

De schedels hebben een gemeenschappelijk oor, dat toegang geeft tot de
naar elkaar toegekeerde inwendige gehoororganen. De schedelholten zijn
volledig gescheiden, de twee afzonderlijke bovenkaken zijn in de mediaan-
lijn van het preparaat rnet elkaar vergroeid. Er is één larynx, één pharynx,
één trachea en één slokdarm. De trachea splitst zich in de borstholte juist
caudaal van de 1ste ribben in twee takken, die toegang geven tot de lon-

gen. De slokdarm gaat over in één maag, die via een normaal duodenum
overgaat in twee ilia, die ieder voor zich toegang geven tot 2 blinde dar-
men en twee einddarmen.

De overige buikorganen zijn normaal aangelegd. Er bestaat één diafragma,
waarin zich twee tegenover elkaar dorsaal gelegen herniae bevinden.

ledere big heeft een compleet hart-longenpreparaat. De verdeling van de
longen in de lobi is geheel in overeenstemming met die in de normale
varkenslong, zij het dat de incisura wat ver doorgedrongen zijn.
Ook het gevonden vaatpatroon is niet sterk afwijkend. Bij een van de
preparaten is een linker persisterende vena ca\\\'a cranialis aanwezig.
Wel merkwaardig is de vaatverbinding tussen de beide hart-longprepara-
ten. Deze verbinding heeft zich gesitueerd tussen de beide aortae ter hoog-
te van de inmondingsplaatsen van de ducd Botalli s. arteriosi (zie fig.
la, b, c; 3a).

Het tweede geval betreft, zoals hierboven reeds is vermeld, de borstorga-
nen van een 2-koppig kalf (fig. 2a, b; 3b).

De organen bestaan uit 2 complete stellen longen met trachea en twee
nauw met elkaar verbonden harten. Aan de configuratie van de longen
zijn geen grote afwijkingen waar te nemen, zij het, dat ook hier de inci-
surae vrij diep zijn.

De venae pulmonales en de arteriae pulmonales treden respectievelijk op
normale wijze uit en in de longhili.

Aan beide harten kan aanmerkelijk meer worden waargenomen. Eén hart
is vrij groot en heeft uitwendig een normaal aspect, het andere hart is
klein en ligt nauw tegen het eerste aangesloten. Tussen het linker atrium
van het grote hart en het atrium (commune) van het kleine hart bevindt
zich een duivenei grote ruimte waarin de sinus coronarius, die de veneuze
afvoer van beide harten verzorgt, ligt.

De venae pulmonales, komend van de beide longhili monden uit in het
linker atrium van het grote hart. Het septum atriorum van dit hart toont
op twee plaatsen een defect, een groot defect ter plaatse van het foramen
ovale secundum en een klein defect ter hoogte van de sinuatriale wand.
De aorta, de truncus pulmonalis en de orificia van de aa. coronariae zijn
normaal gestitueerd. Er bestaat een klein ventrikelseptumdefect. In het
rechter atrium van het grote hart mondt slechts één vena cava uit en wel
de vena cava caudalis.

Daar waar de sinuatriale wand overgaat in de atriale wand bevindt zich
een aplastisch vat, dat niet nader kan worden vervolgd, waarschijnlijk is dit
een aplastische vena cava cranialis.

Op de overgang van de hierboven reeds genoemde eivormige ruimte naar
het atrium commune van het kleine hart bevinden zich tegenover elkaar
twee grote vaten, de beide venae cavae.

Het kleine hart bestaat verder uit een dunwandig atrium commune, tv/ee
kleine gescheiden ventriculi, hypoplastische truncus pulmonalis en een
vrij normale aorta, waarin slechts één orificium van de aa. coronariae te
vinden is.

Het verloop van de genoemde vaten is helaas verder niet te vervolgen.
Beschouwing

Vergelijken wij de twee hierboven beschreven gevallen, dan vallen twee
bijzonderheden in het oog, de eerste is de overeenkomst, die bestaat in de
verbinding van de twee hart-longpreparaten. In beide gevallen komt deze
verbinding tot stand via de harten of via de grote vaatstammen. Het
tweede, dat hierna opvalt, is dat de verbinding in het eerste geval arterieel
is en in het tweede geval veneus van aard is.

De volledige scheiding — bij het biggenpreparaat — maakt het aantrek-
kelijk om een verklaring te geven voor de arteriële verbinding die buiten
de embryologie omgaat. Zo kan worden gesteld, dat dit vat een „toeval-
lige" verbinding, een collateraal, is die contact vond aan de andere zijde;
de vraag naar het waarom van het toeval — alles is immers juist op deze
hoogte gescheiden — blijft bestaan.

Embryologisch komt men echter óók niet verder dan een hypothese. Ge-
zien echter de ontwikkeling van het hart, van de aortabogen en de ligging
van de arteriële verbinding juist ter hoogte van de 4e en 6e aortaboog —
arcus aortae en ductus Botalli s. arteriosus — lijkt het alleszins aanneme-
lijk, dat wij hier te doen hebben met een persisterende verbinding van de
4e aortabogen, een verbinding dus aan de arteriële zijde van het zich ont-
wikkelende hart.

Een verklaring voor het tweede preparaat lijkt nog moeilijker te geven.
Hier heeft zich een abnormale ontwikkeling ingezet aan de veneuze pool
van het zich ontwikkelende hart. De ligging van de venae pulmonales en
het vóórkomen van slechts één sinus coronarius met aan beide zijden hier-
van de vier venae cavae, maken het zeer waarschijnlijk dat de ontwikke-
ling van dit hart is gestoord juist op het punt waarop de differentiatie in
onderdelen begon. De ontwikkeling van twee koppen bij dit kalf, twee ge-
scheiden halswervelkolommen en twee levers past geheel in deze ge-
dachtengang. De noxen die leidden tot deze afwijkingen kunnen, gezien
de ligging van de hartaanleg in het zeer vroege embryo, ook invloed heb-
ben uitgeoefend op de ontwikkeling van het hart.

Overzien wij nog eens beide gevallen, dan is het waarschijnlijk, dat de
noxen die leidden tot de ontwikkeling van beide thoracopagi ook hebben
ingewerkt op de ontwikkeling van de harten. Bij de biggen hebben deze
noxen geleid tot een vrij volledige scheiding van alle organen, bij het twee-
koppige kalf is de scheiding minder ver doorgegaan.

Het moment van inwerking ligt ons inziens bij de biggen dan ook vroeger
dan bij het kalf.

Over de aard van de invloeden is in onze spontane gevallen geen uitspraak
te doen. In de experimentele embryologie is het velerlei wijze gelukt be-
paalde monstra te doen ontstaan, voorlopig hebben deze waarnemingen
voor de diergeneeskunde slechts theoretische waarde.

Voor de medewerking en hulp door toezending van materiaal is de schrijver dank
verschuldigd aan de collegae W. Band en A. G. van Nie.

Toezending van teratologisch materiaal, in het bijzonder van hart- en vaatafwij-
kingen en van thoracopagi, zal door de schrijver zeer op prijs worden gesteld.

Er wordt een beschrijving gegeven van de hart-longen preparaten van een tweetal
thoracopagi van de big en het kalf. Bij de big is een storing in de ontwikkeling aan
de arteriële pool van het hart waargenomen, terwijl bij het kalf een storing aan de
veneuze pool aanwezig was. In de beschouwing wordt hier nader op ingegaan.

Heart-lung preparations of two thoracopagi in a pigling and a calf are described.
The pigling showed a developmental anomaly of the arterial pole of the heart, an
anomaly of the venous pole being present in the calf. The findings are discussed in
detail.

Act. Morph. Neerl. Scandin., V, 235, (1964).
Rijnders, W. P. H. A.: Een thoracopagus. Ned. Tijdschr. Geneesk., Ill, 1278,
(1967).

Schwalbe, E.: Die Morphologie der Miszbildungen des Menschen und der Tiere.
II Teil. Die Doppelbildungen. Gustav Fischer Verlag, Jena (1906).

G a i 1 i u n a s, P. and C o 11 r a 1, G. E.: Survival of Foot- and Mouth Disease Virus
in Bovine Hides. J. vet. Res., 28, 1047, (1967).

In groene gezouten huiden bleef mond- en klauwzeervirus bij 15° C tot 90 dagen in-
fectieus, bij 40° C tot 352 dagen. Huiden die 20 uur in verzadigde keukenzout-
oplossing gepekeld waren, bevatten na 4 weken bewaren bij 15° C nog virus. Huiden
die gedroogd waren (40% relatieve vochtigheidstoestand) bevatten na 42 dagen
bij 20° G nog virus en huiden die zeven dagen gepekeld waren en daarna gedroogd
bij 20° G waren na 3 weken nog infectieus. Verwacht wordt dat deze tijden in de
praktijk nog langer kunnen zijn.

N a g i n g t O n, J., Lauder, I. M. and S m i t h, J. S.: Bovine Papular Stomatitis,
Pseudocowpox and Milker\'s Nodules. Vet. Ree., 87, 306, (1967).
Voorafgaand werk over melkersknobbels verraadde een uitgebreide infectie van de
tepels van melkvee in Dorset met pseudocowpox virus. Het bleek eveneens dat de
infectie zich kon uitbreiden naar de monden van kalveren. Er werd een onderzoek
van de laesies verricht. De verspreiding in Dorset wordt beschreven aan de hand
van 28 geïnfecteerde kalveren, waarvan zes in detail. Deze vergeleek men met vijf
representatieve gevallen uit Schotland.

Beschreven worden de klinische kenmerken en de resultaten van elektronenmicro-
scopie, weefselcultuur en histologisch onderzoek. Het klinisch en pathologisch beeld
geven aan, dat hetzelfde virus verantwoordelijk is voor de tepelzweren, de laesies
van de kalvermonden en de melkersknobbels.

De vergelijking van het virus uit ieder type laesie met stammen van de B.P.S. en de
vergelijking van de geïnfecteerde kalveren met het gepubliceerde werk over B.P.S.
heeft tot de conclusie geleid, dat het zeer waarschijnlijk is, dat dit hetzelfde virus
is, maar ook dat de kalverinfecties niet te onderscheiden zijn van die, veroorzaakt
door het B.P.S. virus.
Mooie foto\'s completeren het artikel.

Thorold, P. W.: The elastrator and Tetanus. J.S. Afr. vet. med. Ass., 37, (4),
(1966).

De op onbloedige wijze van castreren d.m.v. een rubber ring heeft het laatste de-
cennium in Zuid-Afrika grote opgang gemaakt.

Er zijn volgens schrijver twee redenen waarom deze operatie met de rubber ring
ongewenst is: allereerst de verhoogde kans op tetanus en vervolgens de pijn ver-
oorzaakt door een dergelijke constrictie vlak boven zeer gevoelige organen.
Door de druknecrose en het zuurstofgebrek van het weefsel, veroorzaakt door de ring
(de zgn. elastrator) ontstaat er secundair gangreen, dat een ideaal milieu is voor
de groei van de tetanus bacil.

Aanvankelijk zwellen de testes, raken gespannen in de huid, worden oedemateus en
een breuk heeft plaats; daarna valt het huidgedeelte af en het necrotiseh materiaal
staat bloot aan een bacteriële contaminatie.

Schrijver prefereert de tot voorheen algemeen gebruikelijke methodes (mes of bur-
dizzo) boven deze „elastrator"-methode door de snellere werking, de geringere kans
op infectie en de geringere pijngevoeligheid. Sinds het gebruik van de elastrator
is de vraag naar tetanus vaccin toegenomen, zodat dit vaccin momenteel op com-
merciële basis wordt geproduceerd.

Het beste resultaat bij proeven met schapen werd verkregen wanneer de ooien 6
weken en nogmaals op 2 weken vóór de partus werden gevaccineerd en naderhand
de lammeren op 6 weken gecastreerd. Eveneens trad geen „stijfziekte" meer op
wanneer de lammeren op 6 weken en nogmaals 3 weken later werden gevaccineerd
en gecastreerd werden 10 dagen na de 2e vaccinatie.

R e h m, H. J.: Mykotoxine und ihre Bedeutung für die Lebensmittelchemie. DLR,
63, 269, (1967).

In dit verzamelreferaat geeft de auteur een samenvatting der kennis van dit onder-
werp.

In de probleemstelling wijst hij erop dat mens en dier ziek kunnen worden na het
eten van beschimmeld voedsel, b.v. ergotismus {Cl. purpurea) is reeds eeuwenlang
bekend. Momenteel kent men zeer veel mycotoxinen, hoewel dit nog maar een klein
deel van het vermoede totaal is. Voor de voedingsmiddelenhygiëne zijn alleen die
mycotoxinen van belang, die werkelijk in het voedsel (kunnen) voorkomen. Hierdoor
wordt dit aantal zeer sterk beperkt.

1. zij worden in de grondstoffen gevormd en komen bij de verwerking in het voedsel,
b.v. ergotismus, öf via het voeder in voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong;

2. zij ontstaan direct in de (vaak bedervende) levensmiddelen, b.v. byssochlamine-
zuur.

Belangrijke mycotoxicosen worden veroorzaakt door: aflatoxinen {Aspergillus flavus)
die momenteel als de belangrijksten worden beschouwd. Van de 4 bekende aflatoxinen
Bi, Ba, Gl en G2 is Bi het giftigste. A. flavus kan op vele levensmiddelen voorko-
men, vooral op rijst, maar niet iedere stam vormt het toxine. Ook is een weelderige
groei niet hetzelfde als een sterke toxinevorming, terwijl een spaarzame bijna niet
zichtbare groei wel degelijk tot een sterke toxineproduktie kan leiden. Toxinevorming
vindt vooral plaats op plantcnzaden, veel minder op voedingsmiddelen van dierlijke
oorsprong. Wel kan bij opname van aflatoxinehoudend voer door koeien uitscheiding
van levertoxische stoffen in de melk en het voorkomen hiervan in de lever en andere
organen verwacht worden. Aflatoxinen zouden o.a. dc inbouw van thymidine in het
DNA-molecuul, de inbouw van leucine in de levereiwitten en de celdeling remmen.
Fusarium sporotrichioides, dat in Oost Siberië, Noord China en Korea de ziekte van
Kaschin-Beck opwekt. Dit syndroom wordt gekenmerkt door chronische artritis, vaat-
vernauwing en groeistoornissen bij kinderen, vnl. van de ledematen, die ook goed
experimenteel bij jonge honden en ratten op te wekken zijn.

Deze zelfde schimmels, Fusarium poae en Cladosporium epiphyllum veroorzaken in
het voorjaar (eveneens in de USSR), door het eten van hiermede verontreinigd
brood, een toxische anemie met leucopenie, sepsis, necrotische angina en uitputting
van het beenmerg. Dit beeld is ook op te wekken bij vee en proefdieren. Het graan
wordt vooral in de winter, onder dc sneeuw, aangetast door de schimmels. De toxine-
vorming van de laatste 2 schimmels was vooral sterk bij 0° C. Het van de le schimmel
afkomstige niyelotoxine heeft een lipoproteide structuur met een hydroxycumarine-

groep. Fusarium graminearum, dat op gerst voorkomt, kan bij consumptie van hier-
mede verontreinigd gerstebrood, misselijkheid, diarree, buikpijn en duizeligheid ver-
oorzaken.

Sderotina temulenta, dat op graan voorkomt, geeft duizeligheid, evenwichtsstoornissen
en slaperigheid na consumptie van hiermede verontreinigd brood.
Sedert kort is ook een mycotoxicose door Stachybotrys atra bekend geworden. Deze
schimmel komt in het bijzonder voor op hooi en stro. Het toxine veroorzaakt bij
runderen, schapen en paarden, leucopenie, lymfklierzwelling, trombopenie en ver-
hoogde temperatuur.

Andere mycotoxicosen die bij dieren kunnen optreden zijn braken en bloedverande-
ringen (Stachybotrys- en Fusarium-soorten) hemorragiën (Alternaria-, Aspergillus-,
Stachybotrys-, Pénicillium^ en Fusarium-soorten), slijmvliesnecrosen [Puccinia gra-
minis en Stachybotrys), faciaaleczeem door fotosensibilisatie {Sporodesmium bakeri),
hyperkeratosen (Aspergillus clavatus), nerveuze aandoeningen [Diplodia zeae en
Tilletia tritici) en leveraandoeningen (Aspergillus-soorten, Pénicillium islandicum en
Sporodesmium bakeri).

In vele gevallen is het gelukt het mycotoxine te isoleren en de structuur op te hel-
deren, b.v. ochratoxine A (Aspergillus ochraceus), maltorizine (Aspergillus oryzae),
luteoskyrine en een chloorbevattend peptide (Pénicillium islandicum) en sporodesmine
(Sporodesmium bakeri). Ook wordt het fungicide antibioticum griseofulvine (Péni-
cillium griseofulvum) beschreven en het byssochlaminezuur (Paecilomyces varioti)
dat pas sedert kort bekend is. De auteur beschouwt deze stoffen als belangrijk in deze
tijd, hoewel hij alleen die toxinen die werkelijk in het voedsel (kunnen) voorkomen
van direct belang acht. Vooral plantaardige oliën en vetten zijn in dit opzicht
bedreigd, door schimmelvorming in de grondstoffen.

Een verder onderzoek van veel op levensmiddelen voorkomende schimmels, ook die
bij de bereiding hiervan gebruikt worden en hun toxine-vorming, wordt noodzakelijk
geacht.

Hotson, I. K.: Ostertagiosis in cattle. Austr. vet. ]., 43, 383, (1967).
Beschreven wordt het voorkomen van Ostertagia, de pathologie en pathogenesis,
de diagnose en de behandeling.

In Australië komen voor Ostertagia ostertagi, O. circumcincta, O. occidentalis en
O. lyrata.

Aan de hand van een aantal praktijkinfecties worden de drie syndroom typen be-
schreven zoals die ook in Schotland werden vastgesteld.

Type I komt voor bij kalveren in het eerste weideseizoen. Diarree en gewichtsverlies
treden op en de opgenomen parasieten ontwikkelen zich normaal tot volwassen
exemplaren.

Bij het 2e type (pre-type II) zijn (nog) geen klinische symptomen, maar grote
aantallen geremde larven zijn aanwezig in het slijmvlies van de lebmaag.
Het 3e type (Type H) is het gevolg van de ontwikkeling van de eerder aanwezige
geremde larven en het manifest worden van de ziekte. Gediscussieerd wordt over
de verlengde pre-patent periode van de zogenaamde geremde larven en hun plotse-
ling optredende ontwikkeling, waarbij de diverse inzichten van verschillende andere
onderzoekers worden genoemd, zoals fysiologische veranderingen in gastheer en
parasiet afhankelijk van het seizoen, de immunisatie van de gastheer en het
overschrijden van de immunologische drempelwaarde. Hormonale veranderingen in
verband met drachtigheid en partus gaan bij schapen gepaard met de ontwikkeling
van geremde larven. Dergelijke en ook voedingsfactoren kunnen bij runderen een
rol spelen bij de ontwikkeling van geremde Ostertagia larven.

De diagnose bij het levende dier is moeilijk, daar de klinische symptomen worden
veroorzaakt door de zich ontwikkelende, maar nog onvolwassen parasieten, zodat de
eitellingen laag zijn.

Hoewel bij experimentele infecties het serum-pepsinogeen-gehalte stijgt, worden in
de praktijk te grote wisselingen in het gehalte waargenomen voor een diagnostische
interpretatie.

De therapie van Type I Ostertagiosis geeft geen moeilijkheden. Een éénmalige be-
handeling met een goed anthelminticum geeft meestal dramatisch herstel en kan zelfs
als diagnosticum dienen.

Type II reageert niet op een éénmalige behandeling. Zelfs de breedspectrum anthel-
min tica als thiabendazole en tetramisole zijn onvoldoende werkzaam tegen de ge-
remde larven. In dat geval zijn herhaalde behandelingen nodig met tussenpozen
van 14 dagen in hoge doseringen (thiabendazole 175 mg/kg).

HET BELANG VAN TOXOPLASMOSE BIJ LANDBOUWHUISDIEREN VOOR
DE VOEDINGSMIDDELENHYGIËNE

Boch, J.: Toxoplasma-Infektionen bei Haustieren und ihre lebensmittelhygienische
Bedeutung. Fleischwirtschaft, 47, 971, (1967).

Een overzicht wordt gegeven van de huidige kennis van toxoplasmose bij huisdieren
en het belang hiervan voor de voedingsmiddelenhygiëne, gebaseerd op onderzoek
verricht aan het Instituut voor Parasitologie der Vrije Universiteit van Berlijn.
Koeien en kalveren worden onder natuurlijke omstandigheden — in Duitsland —
niet of slechts zelden en dan tijdelijk door T. gondii aangetast. Bij 17 experimenteel
met van mens, varken en hond afkomstige toxoplasma-stammen besmette kalveren,
werden snel zeer hoge dters met de Sabin Feldmann test waargenomen, die echter snel
weer verminderden. Het histologisch onderzoek van organen, spier en lymfklier-
weefsel was duidelijk positief, vooral van longen, lever, hart en lymfklieren. Bij 1 kalf
zelfs nog na 95 dagen. Bij grote aantallen gezonde dieren met een (lage) positieve
S.F.-reacde kon geen Toxoplasma worden geïsoleerd uit lever, longen, harten en
lymfklieren.

Het eten van rauw rund of kalfsvlees of kalfslever kan dus nauwelijks als een be-
smettingsbron worden beschouwd, zodat speciale hygiënische maatregelen niet nodig
zijn.

Bij klinisch gezonde schapen komen latente toxoplasma-infecties veelvuldig voor.
Naast een positief serologisch onderzoek, vindt men dan histologisch parasieten in het
diafragma en de psoasmusculatuur. Schapevlees wordt echter bijna nooit rauw ge-
geten, zodat speciale maatregelen achterwege kunnen blijven.

Het varken is veelvuldig een drager van Toxoplasma. Uit 45 van 500 goedgekeurde
varkens kon uit diafragmamonsters Toxoplasma geïsoleerd worden. Bij experimenteel
(oraal) besmette biggen kon 3 maanden later Toxoplasma worden aangetoond in de
lever, de intestinale lymfklieren en de skeletmusculatuur en 7 maanden later nog in
de hersenen cn hartspier. Ook andere auteurs vonden dergelijke resultaten.
De bereidingstemperatuur bij sommige soorten leverworst, frankfurters en blikvlees
zijn in staat toxoplasmata te doden, maar bij het thuis braden van carbonadcn en
filets wordt lang niet altijd een voldoende verhitting gewaarborgd. Het 5 minuten
braden van een kunstmatig besmette filet was niet voldoende om toxoplasmata te
doden, 3 minuten bakken in een koekepan echter wel. De normale industriële be-
reidingswijzen bleken wel in staat om kunstmatig besmet materiaal te „ontsmetten".
In hoeverre deze Toxoplasma-stammen pathogeen zijn voor de mens is niet bekend.
Zwangere vrouwen moeten echter wel gewaarschuwd worden geen onverhit of on-
voldoende verhit varkensvlees te eten.

Bij kuikens komt — in Duitsland — een natuurlijke besmetting met Toxoplasma
slechts weinig voor. Bij een kunstmatige besmetting verkrijgt men goed-positieve sero-
logische reacties, terwijl ook isolering weer mogelijk is, vooral uit hersenen en lever.

Bij het onderzoek van de hersenen en 50% der levers van 1487 kippen bleken slechts
in 5 kippehersenen cysten voor te komen.

In eieren van recent en latent besmette hennen waren geen toxoplasmata weer te
vinden.

In de melk van recent met een virulente en een a-virulente stam van Toxoplasma
geïnfecteerde muizen, cavia\'s, schapen en varkens werden soms toxoplasmata aan-
getroffen. In enkele gevallen ging de infectie over via de melk op de jonge dieren.
Bij latent geïnfecteerde moederdieren was de melk altijd negatief.
Van de melk van 3 kunstmatig met Toxoplasma besmette koeien, werden gedurende
57 dagen 2058 muizen gevoerd, althans met de room en het centrifuge-slib. Slechts
1 hiervan reageerde positief. Hieraan werd geen grote waarde gehecht, omdat — in
Duitsland — bijna nooit een natuurlijke infectie optreedt en kunstmatig geïnfecteerde
dieren in het algemeen binnen 4 weken weer Toxoplasma-vrij zijn. Bovendien is de
mogelijkheid dat toxoplasmata het pasteurisatieproces overleven bijzonder gering.

R i k e r, J. T., Perry, T. W., Pickett, R. A. and C u r t i n, T. M.: Influence
of various grains on the incidence of esophagogastric ulcers in swine. J. An. Set., 26,
731, (1967).

De laatste jaren wordt er vrij veel aandacht besteed aan de invloed van het rant-
soen op het voorkomen van maagzweren bij varkens. De auteurs beschrijven een
experiment waarbij wordt nagegaan of er verschil in ulcerogene eigenschappen
bestaat tussen rantsoenen die ontsloten of rauwe gemalen granen bevatten. Onder-
zocht werden gerst, mais, milo en tarwe. Met iedere graansoort werden, met behulp
van sojameel en mineralen, twee rantsoenen samengesteld van precies gelijke samen-
stelling, met als enig verschil dat in het ene rantsoen het graan gemalen doch rauw
was en in het andere rantsoen was het graan ontsloten. Zo ontstonden dus 8 rant-
soenen.

48 Pas gespeende biggen (gemiddeld 18,2 kg) werden in 8 groepen van 6 stuks
verdeeld en gedurende 40 dagen met deze rantsoenen gevoerd. Vervolgens werden
ze geslacht en de maag werd gecontroleerd op aanwezigheid van ulcera, erosies
en verhoorningen. Een puntensysteem werd ontworpen om de ernst van de afwij-
kingen te waarderen. Na slachting werden 6 ulcera gevonden en een aantal dieren
vertoonden verhoorningen en erosies van het maagslijmvlies.

Opvallend was de toename van het aantal afwijkingen bij de rantsoenen met ont-
sloten mais en milo tegenover de rantsoenen met dezelfde samenstelling doch met
een niet ontsloten graan er in (significant P < 0,01).

Bij de rantsoenen met wel of niet ontsloten gerst of tarwe, werden niet significant
meer maagafwijkingen gevonden bij de rantsoenen met het ontsloten produkt. Be-
halve het ontsluitingsprocedé is dus ook de graansoort van betekenis voor het op-
treden van maagslijmvliesafwijkingen.

In 1939 verscheen het bekende „Handbuch der Viruskrankheiten" van Gilde-
meister, Haagen en Waldmann, dat uit 2 delen bestond. Het is reeds
lang niet meer te krijgen en is bovendien, gelijk wel vanzelf spreekt, nu verouderd.
Thans gaat een volkomen vernieuwd en zeer uitgebreid werk verschijnen, namelijk
het „Handbuch der Virusinfektionen bei Tieren", dat uit 6 grote delen zal bestaan;

het eerste deel, dat reeds verscheen, is getiteld: „Allgemeiner Teil"; hierna zullen
in 1968 nog volgen. Band II, Band III (1), Band III (2), Band IV en Band V,
waarin de virusziekten elk apart achtereenvolgens zullen worden behandeld. Het
enorme werk wordt uitgegeven door Prof. Dr. HeinzRöhrer (eiland Riems) en
wordt gedrukt te Jena door het Gustav Fischer Verlag.

Deel I telt 867 bladzijden en bevat 178 deels gekleurde afbeeldingen en 24 tabellen.
Het is verdeeld in 8 hofdstukken die handelen over de geschiedenis van het virus-
onderzoek, de pathologie en pathogenese, de epizoötiologie, de morfologie, de bio-
chemie, de bepaling van de virusconcentratie, de hemagglutinatie, de complement-
bindingsreactie en het kweken van virussen. Elk hoofdstuk werd door een aparte
auteur geschreven.

De algemene indruk van het werk in zijn geheel is zonder enige aarzeling uitstekend
te noemen; vrijwel alle hoofdstukken maken een zeer gedegen indruk, zijn helder
van betoogtrant en laten zich dus goed bestuderen; hierbij zijn de vele afbeeldingen
en tabellen zeer nuttig. Aan het slot van elk hoofdstuk vindt men een zeer uitge-
breide opgave van literatuur, zodat diepgaande voortgezette studie over een be-
paald probleem mogelijk is. Op het einde van het boek vindt men bovendien nog
een lijst van aangehaalde auteurs (van bladz. 819-852) en een lijst van onderwerpen
(853-864), met tot slot nog een opgave (865-867) van de inhoud der nog te
volgen banden. Uit alles blijkt wel dat men met grote ijver en zorgvuldigheid een
zo volledig mogelijk modem samenvattend werk heeft willen samenstellen.
Het spreekt haast wel vanzelf dat als men verschillende onderdelen zeer nauwgezet
gaat controleren, men wel enkele dingen kan vinden welke men toch liever anders
had gezien; vrijwel geen enkel werk van dergelijke omvang ontkomt geheel aan zet-
fouten, dergelijke fouten storen het meest in de registers achterin, een verkeerd cijfer-
tje in een paginanummer, een zetfout in een auteursnaam, kan soms hinderlijk zijn;
slechts een enkele maal werden zulke vergissingen gevonden.

In het hoofdstuk over de geschiedenis der virulogie (geschreven door P e h 1) wor-
den zeer veel onderzoekers in chronologische volgorde vermeld; een klein bezwaar
van dit hoofdstuk is, dat de werkelijk zeer belangrijke onderzoekers te weinig be-
klemtoond worden; dit geldt vooral voor de Nederlander B e ij e r i n c k die niet
alleen (in 1898) het tabaksmozaiekvirus isoleerde, doch de eerste was die begreep
dat het hier een smetstof van tot nu toe geheel onbekende orde betrof.
Het hoofdstuk over de pathologie en pathogenese (Röhrer en Urbaneck) dat
128 bladzijden groot is en 37 afbeeldingen bevat waarvan een aantal in kleuren, is
zeer overzichtelijk onderverdeeld in

1. virusziekten die pathologische veranderingen veroorzaken in huid en slijmvliezen,

Het hoofdstuk in zijn geheel lijkt mij voortreffelijk; het laatste deel ervan (5) maakt
een iets tc beknopte indruk; de vraag of wellicht alle tumoren veroorzaakt worden
doora virussen is uiterst belangrijk en zeer actueel.

Het hoofdstuk over de epizoötologie, geschreven door T r a u t w e i n, vangt aan
met een indeling van de virussen in groepen en behandelt voorts belangrijke pro-
blemen als de verhouding virus-gastheer, de virusoverbrenging, virusinfecties in
verband met de leeftijd van de gastheer, en de virusevolutie.

Vetterlein geeft in een hoofdstuk van bijna 100 bladzijden, mede dank zij de
vele afbeeldingen, een fraai inzicht over de morfologie der virussen, waarbij ook
de viruskristallen en de celinsluitsels behandeld worden.

In de overige hoofdstukken (van Gralheer, Olechnowitz, Schmidt en
Roh de) worden vele laboratoriumtechnieken behandeld.

Dit deel I van het „Handbuch der Virusinfektionen bei Tieren" is dan ook zeer be-
langrijk voor alle instellingen die met de virulogie, in het bijzonder de veterinaire
virulogie, te maken hebben; doch ook diegenen, al werken ze niet in laboratoria,

die zich willen verdiepen in de zo interessante, zo moderne wetenschap der virulogie,
zullen dit werk met ambitie cn vrucht kunnen bestuderen.

Het kloeke boek is gebonden in een stevige, aantrekkelijke band, het lettertype is
prettig en de afbeeldingen komen op het deugdelijke papier goed tot hun recht.

Reeds besprak ik de eerste band; inmiddels verscheen Band II, welke op overeen-
komstgie wijze uitgevoerd is. Dit tweede deel bevat 1100 bladzijden, 187 afbeeldin-
gen, waarvan een aantal in kleuren en 19 tabellen.
Ook nu weer hebben een aantal auteurs er aan medegewerkt.
De uitgever. Prof. Dr. Heinz Röher (eiland Riems), behandelt zelf het eerste
belangrijke onderwerp, n.1. het mond- en klauwzeer, dat tot en met bladzijde 416
gaat. Van dit enorme hoofdstuk bevatten de laatste 128 bladzijden uitsluitend de
opgaven der aangehaalde literatuur. Het onderwerp is zeer overzichtelijk verdeeld
in een aantal hoofdstukken: geschiedkundig overzicht, het voorkomen, de aetiologie,
het infectiespectrum, het kweken van het virus, het stellen van de diagnose in het
laboratorium, de epizoötiologie, de economische schade, de klinische symptomen,
de differentiaal diagnose, de Pathogenese en pathologie, de symptomatische behan-
deling en chemotherapie, de immuniteit, de bestrijding en het literatuuroverzicht.
De meeste van deze hoofdstukken zijn weer tot in details onderverdeeld; zo vinden
we wat de immuniteit betreft behandeld: de natuurlijke immuniteit, de passieve im-
munisatie en de actieve immunisatie. Van de actieve immunisatie worden besproken:
de inactieve entstoffen, de simultaanenting, de enting met onverzwakt virus, de enting
met virus dat door chemische of fysische bewerkingen verzwakt is, de enting met
virusadsorbaten en de entmethoden met levende entstoffen die langs biologische
weg veranderd werden. Als oud practicus, die van 1924-1930 talloze gevallen van
mond- en klauwzeer heeft gezien, valt het mij op dat in dit zeer uitvoerige hoofd-
stuk de klinische symptomen vrij beknopt zijn beschreven; hetzelfde geldt in nog ster-
kere mate voor het deel „differentiaal diagnose".

Na het mond- en klauwzeer volgen de „pokken". P o t e 1 geeft hiervan een in-
leidend algemeen overzicht dat eindigt met een tabelvormige samenvatting. Het is
m.i. inconsequent geweest, dat de daarop volgende hoofdstukken over de verschil-
lende pokkenziekten daarmede niet geheel overeenstemmen. Behandeld worden de
pokken van het rund, de buffel, de geit, het varken, het paard, de kameel, de hond,
de aap, de olifant, het schaap, de muis (extramelio), het konijn, de vogelpokken
(kip duif, kalkoen, kanarie). Hierna volgt de „dermatose nodulaire des bovidés"
in het Frans, geschreven door Mornet, (deze ziekte wordt in het Engels „lumpy
skin" genoemd).

Voorts worden beschreven: de Stomatitis papulosa van het rund, de Stomatitis vesi-
cularis, het vesiculaire exantheem van het varken, en de dermatitis pustulosa van
het schaap (= ecthyma).

Het laatste deel van Band H behandelt de varkensinfluenza, de enzoötische virus-
pneumonie der biggen en de overige virusziekten van de respiratietractus bij paard,
rund, kip cn der laboratoriumdieren.

Het werk in zijn geheel maakt een uitstekende, gedegen indruk; het heeft geen zin
hier en daar kleine aanvullende opmerkingen te maken of foutjes te signaleren.
Dit werk is van groot belang voor alle onderzoekers op het gebied der virusziekten
der dieren.

Het enige wat ik jammer vind is, dat dezelfde opmerkingen die ik maakte bij het
hoofdstuk over het mond- en klauwzeer ook te maken is over de meeste andere
hoofdstukken, namelijk dat het klinische en differentieel diagnostische gedeelte aan

Ten vervolge op hetgeen op pagina 1685 van aflevering 24 (1967) van dit Tijd-
schrift werd medegedeeld over de inhoud van aflevering 11 (1967), volgt thans de
inhoudsopgave van aflevering 12 (1967):

Verstraete, A., Stock, J. van der, Mattheeuws, D., Schepper, J.
de en Brerapt, A. van: Serummelkzuurdehydrogenasebepaling en differen-
tiatie bij de hond.

Grembergen, G. van en R ij c k e, P. H. de: Nieuwe inzichten in enkele fysio-
logische processen bij Cestoda en Trematoda.
H O O r e n s, J. en T h o o n e n, H.: Cerebrospinale angiopathie (type Harding) bij
het varken.

Vercauteren, R.: Een aan cyanide ongevoelige respiratie in polymorphonu-
cleaire leucocyten.

Deceuninck, B. en Paredis, F.: Een oriënterend onderzoek naar het voor-
komen van maag- en dikkedarmstrongyliden bij het varken.
Spanoghe, L., L a g a s s e, A., D e v o s, A. en V i a e n e, N.: Morfologie in

vitro van Mycoplasma gallisepticum.
H e n d e, C. van den, M u y 11 e, E. en O y a e r t, W.: Alfa-amino stikstof en

indolen in bloed en urine van varkens.
Vandeplassche, M., Bouters, R., Spincemaille. J. en Herman, J.:

Indicaties en contra-indicaties voor sectio caesarea bij het rund.
Houvenaghel, A., P e e t e r s, G. en D j o r d j e v i c, M.: Afwezigheid van

oxytocine-uitscheiding tijdens de coïtus bij ram en bok.
Vanschoubroek, F. en Vermeersch, G.: Actuele problematiek van de

In de vorige aflevering werd een bestelkaart
voor de banden 1967 ingelegd.
Hebt U ze al besteld ?

Voeding en verzorging drukken bij paarden meer een stempel op algemeen voor-
komen en gedrag dan bij enig ander huisdier het geval is. Op het éne bedrijf zijn de
paarden levendig, krachtig, vlug, bezitten een glad en glanzend baarkleed en veel
^weerstandsvermogen, op het andere bedrijf zijn ze lusteloos, suf en traag, hebben
een ruwe, dorre huid en weinig weerstands- en uithoudingsvermogen. Om het eerste
te bereiken zal de paardenhouder liefde voor het paard moeten bezitten en aandacht
moeten schenken aan de volgende punten.

1. Het paard dient regelmatig te worden gevoed met rantsoenen die verband
houden met leeftijd, gewicht, arbeidsprestatie, drachtigheid en melkproduktie.

2. Laat een paard nimmer op een volle maag werken (gevaar voor koliek). Geef
\'s morgens en \'s middags het krachtvoer zo mogelijk 1 - IJ/a uur voor de aan-
van van het werk. Verdeel het dagrantsoen zodanig dat \'s morgens en \'s mid-
dags telkens een vierde en \'s avonds de helft wordt gegeven, vooral wat het
krachtvoer betreft.

3. Men zal een paard alleen voeder van goede kwaliteit verstrekken, het paard is
n.1. zeer gevoelig voor ondeugdelijk (b.v. schimmelig) voeder.

4. Alle veranderingen in het rantsoen moet men geleidelijk laten verlopen. Vooral
bij de overgang van stal naar weide moet men hierop letten.

5. Op rustdagen zal men het krachtvoer tot de helft verminderen, ook de bieten-
gift, om Maandagziekte te voorkomen.

6. Het paard mag in het algemeen niet beperkt worden in de opname van drink-
water. De hoeveelheid is afhankelijk van: buitentemperatuur, lichaamsgewicht,
arbeid (zweten!), melkproduktie, aard van het voeder (droog of waterrijk voed-
sel, gehalte aan zouten, suiker enz.).

Na zware arbeid en sterk zweten zal men van koud water niet te veel ineens
verstrekken (gevaar voor koliek door te sterke afkoeling van buikorganen!).

7. Tracht een paard dagelijks beweging te geven, ook bij stalstand in de winter.
Het is gewenst voor het behoud van goed ontwikkelde spieren, beenderen en
gewrichten, voor goede hoeven en in het algemeen voor een goede gezondheid
(stofwisseling, bloedsomloop!).

Door beweging wordt overmatige vetaanzet tegengegaan. Rust en vet zijn de
grootste vijanden van het paard, zegt een Arabisch spreekwoord.

8. Tracht het paard reeds in de jeugd te „harden" tegen allerlei klimatologische
invloeden b.v. ook \'s winters overdag beweging in de buitenlucht. Frisse
lucht en zonlichtbestraling werken evenals beweging gunstig op de ontwikke-
ling van het dier.

9. Vooral voo jonge paarden een weide kiezen met een goede bemestingstoestand,
die echter niet te zwaar met stikstof is bemest (vooral in het voorjaar).

10. Alvorens een paard in de weide te laten, zal men het halster liever afnemen,
zeker wanneer het dier achter op ijzers loopt. De mogelijkheid is n.1. aanwezig
dat het paard anders de nek breekt doordat de takken van het achterijzer bij
wentelen achter het halster blijven haken.

11. Een goede huidverzorging is vooral in de staltijd van belang. „Borstelen is
voeren". Minstens één doch liever meer keren per week wordt het paard met
een zachte borstel gepoetst. Sportpaarden worden elke dag gepoetst.
Tegenwoordig maakt men ook gebruik van automatische veereinigers.

Men zal de stompe roskam zo weinig mogelijk gebruiken en in geen geval op
plaatsen waar de huid vlak op het bot ligt (hoofd en benen). Na sterk zweten
zal men een paard met een strowis afwrijven. Waar het tuig heeft gelegen kan
men de huidplaatsen met water afsponzen. Vooral de onderbenen worden goed
gereinigd, eventueel gewassen met zeepsop, waarna goed met water wordt na-
gespoeld en droog gewreven.

De manen en staart worden geborsteld, gekamd en eventueel uitgedund.
Om bijvoorbeeld rijpaarden kort in het haar te houden, legt men in de herfst
en in de winter een deken op. Bij kort haar zal het paard minder gauw zweten
en dus ook minder gauw kouvatten. Overmadg dekken maakt het paard echter
gevoelig voor koude.

Door scheren wordt het poetsen van een paard vergemakkelijkt. Men moet
echter bedenken dat vooral geschoren paarden een prima verzorging nodig heb-
ben. Het verdient aanbeveling deze dieren in de koude maanden op stal een
deken op te leggen en ook buiten behoort men ze, wanneer ze niet in bewe-
ging zijn, hiermede tegen de koude te beschermen. In geen geval worden tast-
baren op onder- en bovenlip en om de ogen weggeknipt. Ook zal men in het
algemeen de haren in de oorschelp niet knippen.

Voor landbouvirpaarden die in de winter voor het werk gebruikt worden of
weidegang krijgen, is poetsen minder gewenst. Wel zal men het aanhangend
vuil moeten verwijderen.

Op stal staande paarden zal men over het algemeen wat meer dienen te poet-
sen. Men houdt ze hierdoor korter in het haar en voorkomt hierdoor overmatig
zweten. Deze paarden zijn daardoor ook beter schoon te houden en parasitaire
huidaandoeningen zullen minder voorkomen.

Wanneer paarden na de winter weer in de weide gaan, moeten ze de laatste
weken van de staltijd niet meer gepoetst worden, huid en haar geven dan een
betere beschutting tegen regen en guur weer.

Paarden (pony\'s) die het gehele jaar door buiten verblijven moeten in de
winter dan ook niet geroskamd of gepoetst worden. Vooral bij zware beharing
zal men veel aandacht moeten besteden aan het voorkomen van luizen en
schurftmijten. Voor luizen is een driemalige behandeling nodig met telkens 10
dagen tussentijd (vooral kruis, staartwortel, oogkuilen, keelgang, streek tussen
de benen en de romp niet vergeten!).

Beenschurft aan de onderbenen, vooral aan de achterbenen, veroorzaakt door
een schurftmijt, geeft veel jeuk en daardoor aanleiding tot schuren, stampen
en slaan, waardoor verwondingen en dikke benen kunnen optreden. Men raad-
plege voor behandeling de dierenarts.

In de laatste jaren komt ook ringschurft (trichofytie), een schimmelziekte, bij
paarden nogal eens voor. Een deskundige behandeling is dan nodig, te meer
waar dit ook voor de mens besmettelijk is.

Prikkeldraad als afrastering van de weide geeft bij paarden vaak aanleiding tot
ernstige verwondingen. Beter is schrikdraad (behalve voor dravers!) of grof
vlechtwerk.

Drukkingen en verwondingen ontstaan gemakkelijk door slecht passend tuig,
bij rijpaarden speciaal door het zadel, of door slecht onderhouden tuig. Ook
onachtzaamheid bij het opzadelen en nonchalant rijden kunnen oorzaak zijn.
Sommige paarden zijn in dit opzicht zeer gevoelig (magere paarden en paarden
met een scherpe, hoge schoft), vooral bij warm en drukkend weer tijdens lange
ritten. Een vilten zadeldek of nog beter een rijdeken (tweemaal gevouwen met
de vier punten bij elkaar) onder het zadel is dan aan te bevelen. Na gebruik
goed luchten en uitkloppen.

Verwondingen van de mondhoeken kunnen het gevolg zijn van ondeskundige
teugelvoering of een te hoog liggende trens. De lagen (tandeloze randen tussen
hoektanden en voorste kiezen) kunnen beschadigd worden bij verkeerd gebruik
van een stang. Zo mogelijk rijde men een paard alleen op trens.

(Afdeling Paardenhouderij, Commissie Gezondheidszorg Paarden,
Raamweg 26 - \'s-Gravenhage - tel. 070 - 18 35 10 t. 76)

Ten aanzien van de vestiging voor vrije beroepen binnen de E.E.G. wordt in de
Memorie van Toelichting op de begroting 1968 voor Onderwijs en Wetenschappen

gezegd dat het overleg in de werkgroepen, die gevormd zijn om de E.E.G.-Commissie
van advies te dienen bij het opstellen van ontwerp-richtlijnen overeenkomstig de
bepalingen van het Verdrag van Rome wordt voortgezet.

Het is verheugend, dat vooruitgang in het gesprek tussen de delegaties van de zes
lid-staten in de verschillende werkgroepen kan worden geconstateerd. Naarmate
echter de vraagstukken meer geconcretiseerd worden in ontwerp-bepalingen en
-regels, blijken nog vaak gewichtige verschillen op belangrijke onderdelen tussen de
standpunten van de lid-staten te bestaan.

De noodzakelijke toenadering tussen de verschillende standpunten, die een voor-
waarde is voor een bevredigende oplossing van de problemen, blijkt slechts te reali-
seren na vele en moeizame besprekingen in de werkgroepen. In dit verband moge
erop worden gewezen dat dit overleg in de werkgroepen, vanwege interne moeilijk-
heden binnen de diensten der commissie met te grote onderbrekingen plaatsvindt.
De verwachting is dat de E.E.G.-Commissie toch binnen niet te lange tijd, dat wil
zeggen binnen 1 tot 2 jaar, voor wat betreft de geneeskundige, para-medische en
farmaceutische beroepengroep met ontwerp-richtlijnen zal willen komen, als bedoeld
in artikel 57, tweede en derde lid, van het Verdrag van Rome. Het gevaar is, naar
het oordeel van de minister, dan niet denkbeeldig, dat de niet in overeenstemming
met de mening van de deskundigen uit de werkgroepen opgeloste geschilpunten op-
nieuw in discussie zullen komen op het hoger niveau van de raad.

Van 24 september tot 21 oktober 1967 werd door ondergetekende een reis langs
verschillende instituten in de Verenigde Staten gemaakt. De uitnodiging tot het
maken van deze reis kwam van de Wereldgezondheidsorganisatie, die in ons Kanker-
instituut het eerste centrum voor vergelijkend tumoronderzoek gevestigd heeft, nl.
het „Cooperative Centre for Comparative Oncology of the mammary gland and the
genital organs".

Ruim een jaar geleden was de Veterinaire Afdeling van het Armed Forces Institute
of Pathology te Washington aangewezen als overkoepelend „WHO reference centre
for comparative oncology". Het hoofddoel van mijn reis was nu om met laatstge-
noemd instituut besprekingen te voeren over de toekomstige samenwerking in WHO-
verband. Tevens werd me de gelegenheid geboden een aantal bekende medische en
veterinaire instituten te bezoeken waar vergelijkende pathologie bedreven wordt.
Aan al deze instellingen werd door mij een lezing gehouden getiteld „some aspects
of comparative oncology". De lezing handelde achtereenvolgens over het voorkomen
van tumoren bij grote huisdieren, leucose bij de verschillende diersoorten, onze waar-
nemingen over tumoren gelijkend op de Burkitt-tumoren van Afrikaanse kinderen
en over het werk van onze internationale studiegroep betreffende de vergelijkende
studie van mammatumoren.

Het doel van mijn bezoek is dus onder drie hoofden samen te vatten: organisatie,
informatie en presentatie.

De eerste kennismaking met een Amerikaanse veterinaire faculteit geschiedde in
Philadelphia waar behalve een beroemd centrum voor vergelijkende studies van
cardio-vasculaire ziekten (D e t w e i 1 e r) ook een zeer bedrijvige klinische afdeling
werkzaam is, welke zich o.a. met het vergelijkende leucose-onderzoek (Marshak)
en de studie van been tumoren bij de hond (Brodey) bezighoudt.
In verband met ons eigen onderzoek van beentumoren en de daaraan verbonden
problemen van bewerking van bot werd uitvoerig gesproken met Dr. Wayne
Riser die over prachtige apparatuur voor het ontkalken en snijden van bot be-
schikt. Riser\'s interesse bleek voornamelijk te liggen op het gebied van de heup-
dysplasie bij honden.

Ongeveer 30 km buiten de overigens weinig interessante stad Philadelphia ligt het
New Bolton Center waar uitsluitend grote huisdieren behandeld worden en waar

bovendien het leucosecentrum gevestigd is waar veel aandacht besteed wordt aan de
genetische achtergronden van de runderleucose.

In de beroemde dierentuin resideert Dr, R a t c 1 i f f e, die me uitvoerig vertelde
over onderzoekingen met prairie-marmotten, huis- en andere muizen en aapjes. Het
doel van dit onderzoek is een correlatie aan te tonen tussen stress en cardiovascu-
laire ziekten en hypertensie.

Mijn volgende bezoek gold het National Cancer Institute te Bethesda, dat deel uit-
maakt van het geweldige National Institute of Health-complex. Op de afdeling pa-
thologie werken 10 medische patholoog-anatomen en 8 experimentele pathologen.
Er wordt vooral gewerkt aan studies van leucose bij de mens en verschillende proef-
dieren. De week na mij verblijf zou er in het N.C.I. een conferentie over Burkitt-
tumoren gehouden worden en mij werd de gelegenheid geboden een aantal zeer in-
teressante microscopische preparaten van deze zo boeiende tumoren te bekijken.
Ook de mammatumoren van de muis (Dunne) en de rat (Schnelle) zijn
onderwerpen van intensieve experimentele studie.

Met de medici van de afdeling pathologie werd uitvoerig gesproken over de classi-
ficatie en documentatie van het tumormateriaal.

Na een fraaie reis van Oost naar West over vele Amerikaanse staten, waarbij o.a.
op ruim 11 km hoogte over de Grand Canyon gevlogen werd, bereikte ik de Uni-
versiteit van Davis bij San Franscisco. Deze universiteit is een typische campus-
universiteit met opvallend veel fietsende studenten. De veterinaire faculteit heeft een
zeer sterk bezette afdeling pathologie, o.a. met de hematoloog Schalm, en de
pathologen Moulton en Kennedy, allen auteurs van bekende veterinaire
handboeken.

Speciaal verantwoordelijk voor het grote leucose-project zijn T h e i 1 e n en D u n g-
worth. Dit project wordt gesteund door de centrale regering en is ultra-modern
in opzet en praktisch geheel voltooid. Er zijn al uitvoerige onderzoekingen verricht
op het gebied van de lymfatische leucose bij het rund en zeer recent was men ge-
slaagd in transmissie door middel van celvrijfiltraat van leucose bij de kat.
Interessant werk wordt verricht door de medicus F a u 1 k i n op het gebied van de
mammatumoren bij de hond. Men zoekt speciaal naar de bij de muis bekende voor-
stadia van mammacarcinomen en doet uitvoerig elektronenmicroscopisch en viru-
logisch onderzoek. Bijzonder imposant was het bezoek aan het Radiobiologisch In-
stituut waar meer dan 1000 honden van het Beagle-ras als vrij goed gestandaardi-
seerd proefdier gehouden worden, vooral voor proeven met radio-actief Sr en Ra-
dium.

Eveneens in Davis werd het primatencentrum bezocht waar bijna 3000 primaten
(binnen enkele jaren het 10-voudige aantal) gehouden worden, speciaal voor tuber-
culose- en malaria-onderzoek.

Na mijn „lecture", waarbij ook onze in Davis werkzame collega en landgenote
L i d a Wind aanwezig was, volgde een uitvoerige discussie o.a. over leucose bij
rundvee in Nederland en de omringende landen.

De volgende pleisterplaats was East Lansing in Michigan, waar een gigantische
campus-universiteit 38.000 studenten herbergt. Een eigen baseballstadion, zwembad,
schaatsbaan geven de studenten veel gelegenheid tot sportbeoefening.
Het leucose-onderzoek beperkt zich voornamelijk tot de hond. In de univerdsiteit is
een afdeling van het National Cancer Institute geïncorporeerd (Tjalma), welke
zich bezighoudt met vergelijkend epidemiologisch onderzoek o.a. betreffende het
voorkomen van beentumoren.

Een zeer vruchtbaar bezoek was dat aan het Virusinstituut van het „Health De-
partment". Dit instituut, geleid door de veterinair Anderson, houdt zich bezig
met het vervaardigen van vaccins tegen allerlei virusziekten bij mens en dier. Ook
hier wordt uitgebreid leucose-onderzoek bij de hond verricht (Mitchell). Boven-
dien werden me de voorlopige gunstige resultaten van een onderzoek over de in-
vloed van een bepaald antibioticum op tumoren (mammacarcinomen, leucose) bij

de hond meegedeeld. Terecht gaat de onderzoeker, Olsen, ervan uit dat de hond
met zijn spontane tumorziekten een voorname rol behoort te spelen als proefdier
ten opzichte van de mens met vergelijkbare tumoren. Ons werd toegezegd dat het
nieuwe middel direct na opheffing van het exportembargo toegezonden zal worden.
Deze toezegging houdt verband met ons follow-upsysteem en eventueel aansluitend
periodieke röntgenologische controle van geopereerde honden met maligne tumoren.

Het bezoek aan het Armed Forces Institute of Pathology, het Mekka der pathologen,
te Washington, vormde het sluitstuk van mijn (eerste) Amerikaanse reis.
In dit gigantisch, tegen atoombomaanvallen beschermde gebouw werken meer dan
250 patholoog-anatomen, merendeels militairen, maar vooral in de topbanen ook
wel burgerspecialisten. Er is ook een veterinaire afdeling (hoofd: Garner) met
20 stafleden; deze afdeling zal optreden als WHO Reference Centre.
Er werden vruchtbare besprekingen gevoerd over de toekomstige samenwerking.
Bovendien kwam er een uitgebreide beiderzijdse consultatie van „probleem"gevallen
tot stand.

Bijzondere aandacht werd besteed aan de afdeling Beenpathologie (Johnston).
Ook hier bleek een zeer goede outillage aanwezig voor de bewerking van been-
afwijkingen.

Het was interessant om kennis te nemen van de methodieken gebruikt voor co-
dering en registratie van diagnoses o.a. door middel van magnetische band en com-
puters.

Achteraf gezien kunnen de belangrijkste conclusies van het wetenschappelijke deel
van de reis als volgt geformuleerd worden:

1. Goede samenwerking op het gebied van het vergelijkend tumor-onderzoek in de
toekomst lijkt verzekerd, o.a. met het Armed Forces Institute of Pathology en
de universiteiten van Michigan en California. Tevens zal de beschikking worden
verkregen over Amerikaans tumormateriaal, voornamelijk van mamma tumoren
van de kat.

2. De lezingen gaven soms aanleiding tot zeer interessante discussies (Davis, Phi-
ladelphia).

3. De opzet van ons vergelijkend tumoronderzoek met aan de ene zijde goede
samenwerking met veterinaire clinici en anderzijds met werkers in andere
disciplines (virulogie, immunologie) werd positief beoordeeld (Bethesda).

4. Het Amerikaanse subsidie-systeem ("grants") heeft, behalve voordelen, ook dui-
delijke nadelen door de vaak toegepaste terminering van de duur der onderzoe-
kingen.

5. Het vergelijkend onderzoek van leucose is in de Verenigde Staten zeer groots
opgezet met inschakeling van vele disciplines. De vergelijkende aanpak van deze
„systeemaandoeningen" geeft hoop op resultaten.

Uiteraard werd behalve aan de wetenschap uitvoerige aandacht aan de recreatie
besteed.

Alles bij elkaar een bijzonder geslaagde reis, die inspiratie geleverd heeft voor ons

Production animale intensive. Problèmes relatifs au milieu et au contrôle des ma-
ladies.

Het ziektegevaar neemt bij het groter worden van de groepen onevenredig sterk toe.
Dit wordt als volgt nader omschreven.

1. De infektiebron. De lucht is door de vele dieren in de ruimtes,
door de vaak hoge vochtigheidsgraad waardoor de smetstoffen blijven zweven
en leven en door onvoldoende ventilatie cxik niet worden afgevoerd, sterk
besmet. Ook de grond blijft licht besmet. De insleep van smetstoffen van
buiten gaat een groter gevaar opleveren cn de kans erop is groter als er meer
dieren en meer mensen in dc stal komen.

2. De gevoeligheid van het dier zou wel eens af kunnen nemen
bij de sterke fokkerij op produktie.

Het zijn de varkens die in 4 a 5 maanden 100 kilo moeten zijn, de broiler
die zo snel mogelijk klaar moet zijn; het rund dat in 1 jaar 400-500 kilo
weegt of . . 000 kg melk geeft.

3. Degroterebezetting maakt de kans op het overgaan van parasieten
en het in stand houden ervan groter. Alleen al door het intensiever lichamelijk
contact.

4. Het transport in een gevoelige periode geeft een fysiolo-
gische maar tevens psychische shock waardoor de weerstand wel eens kan
verminderen, maar dit is niet kenmerkend of slechts ten dele, voor het grote
bedrijf. Gewelddadige behandeling schijnt bij varkens darm- of maag-lesies
te kunnen veroorzaken {Revue Méd. Vét., 117, 365, (1966), Tournut
e.a.).

5. Enkele ziekten ontwikkelen zich ernstiger in grote groepen. Trillat e.a.
{Revue Méd. Vét., 103, 654, (1952)) zagen een mortaliteit van 50- 100%
bij muizen met salmonellose als ze in groepen van 100 werden gehouden en
van 30% in groepen van < 10.

De infektieuze rhino-tracheïtis bij het rund gedraagt zich ook ongeveer zo.
Deze komt vooral in grote groepen dieren voor, o.a. in zeer grote bedrijven
in U.S.A. (men zou in dit verband ook salmonellose bij het kalf kunnen
noemen. Ref.).

6. Invloed van preventie en behandeling: entingen, antibio-
tica behandelingen e.d. Tegen de ergste ziekten wordt geënt. Andere, die
zwakke immuniteit geven zijn dcx)r enting niet zo goed te voorkomen; som-
mige bacterieziekten, schiramcls, mycoplasmose.

Het preventieve gebruik van sulfamiden, antibiotica en coccidiostatica wordt
veel toegepast. De dosis is dan laag: 10-20 ppm. Het is niet uitgesloten
dat een deel der microben hierdoor in aantal afneemt, maar dat de resistente
varianten van diezelfde of andere microben gaan overheersen. Zo zegt men
wel (Guither et C otter eau: Ann. Hyg. L.Fr., 1, 17, (1965)) dat
bij antibiotica toediening met het voer de volgende aandoeningen toenemen:
mycoplasmen die chronische respiratieziekte (C.R.D.) geven bij gevogelte,
rhinitis en chronische pneumonie bij varkens, bronchopneumonie bij het kalf.

grote variabiliteit en de eventuele interacties tussen verschillende infekties, die

1. De natuurlijke immuniteit. Deze kan van zeer verschillende
origine zijn: genetisch (soort, ras), sex, leeftijd, passief door melk (colostrum)
of via de placenta verkregen, een onopvallend contact met de smetstof e.d.
Zo heeft niet slechts een individu, maar ook een groep zijn mate van
immuniteit. Deze zou vooral bepaald worden door de graad (en wijze?)
van infektie.

Het evenwicht tussen „pathogene krachten" en immuniteit bepalen de stand
van gezondheid en ziekte.

Er stelt zich een zeker evenwicht in, maar als er nieuwe gevoelige individuen
worden toegevoegd (door aankoop of geboorte) en bij daling van dc immuni-
teit, laait de ziekte op.

2. De kunstmatige immuniteit: na enting. Het leven in dichte
groepen schijnt de immuniteit na enting te kunnen verzwakken: (V e s s e y
en Davis, 1964, bij muizen. Sc. Prog. la Nature, 3356, p. 487). Men kan
denken aan een bijnierschors effect door angst, waardoor de produktie van
antilichamen wordt geremd. De groepsimmuniteit is vaak al afdoende als een
deel der dieren geënt en immuun is, bijv. bij mond- en klauwzeer, varkens-
pest en bij de mens bij difterie. Men meent dat 70%, soms zelfs 60%
voldoende is om een populatie als geheel te beschermen. Speciaal mond- en
klauwzeer wordt in dit verband als voorbeeld genoemd.

1. Degenetische. Hiervan is geen snel succes te verwachten, maar fokken
op resistentie is vroeg of laat zeker noodzakelijk. (Zal bij varkens en pluimvee
wegens snelle generatie wisseling eerder nodig zijn dan bij rundvee. Bij
pluimvee is dit overigens al een punt).

2. De hygiënische. Goede stallen en id. ventilatie, droog, niet te grote
bezetting. Men moet niet te veel steunen op de antibioticaverstrekking.

3. De sanitaire maatregelen: isolatie (geen mensen of „gevaarlijke"
dieren toelaten), desinfektie, reiniging en ook verneveling van desinfektie-
middelen, verwijdering van zieke dieren, e.d.

4. Medische behandeling. Enting, ev. via drinkwater (pluimvee);
ev. via aerosol (reeds experimenteel toegepast tegen Br. bang bij het rund).

Op 7 oktober 1967 werd in „De Doelen" te Rotterdam een studentensymposium ge-
houden met als centrale onderwerp: het wetenschappelijk onderzoek. Hiervoor waren
alle oudere jaars studenten in de geneeskunde, diergeneeskunde en farmacie uit-
genodigd. Aanleiding hiertoe was de wens van een aantal studenten meer voor-
lichting te krijgen over de mogelijkheden van een wetenschappelijke loopbaan.
In samenwerking met een aantal hoogleraren, van wie vooral Prof. Dr. N o a c h
genoemd moet worden, zorgde Merck-Sharp and Dohme voor de realisering van de
bijeenkomst. De belangstelling was overweldigend. Van de ongeveer 800 studenten,
die zich hiervoor hadden opgegeven, konden in verband met de beperkte capaciteit
van het congrescentrum slechts 450 deelnemers worden toegelaten. In dit studenten-
gezelschap telde ik ongeveer 45 veterinaire studenten, voorwaar een niet gering aantal.
Na de ontvangst sprak als eerste inleider J. H. P a n n e k o e k, internist, en tevens
lid van de Commissie ter Beoordeling van Verpakte Geneesmiddelen over „Vorde-
ringen in de mogelijkheden van de farmaco-therapie sinds 1947".
Spreker lichtte de stormachtige ontwikkeling in de medische wetenschap gedurende
de laatste decennia toe met o.a. een aantal sprekende getallen, waaronder o.m. de
uitgave van 1000 nieuwe medische tijdschriften tussen 1957 en 1961. Verder bleek,
dat 85% van het huidige geneesmiddelenarsenaal in de laatste 10 jaar geïntroduceerd
is, waarbij opgemerkt moet worden, dat de gemiddelde levensduur slechts 5 jaar
bedraagt. Uitvoerig ging de spreker vervolgens in op de betekenis van deze ont-
wikkeling voor de praktische geneeskunde, waarbij hij niet alleen voorbeelden ont-
leende aan de groep der infectieziekten, doch ook wees op de betekenis van de
chemotherapie in ruimere zin bij de ontwikkeling van de chirurgie.
Als 2e inleider sprak vervolgens Dr. L. H. S a r e t t, vice president van de basis
research laboratoria van Merck-Sharp and Dohme in de U.S.A., over „Vinger-
wijzingen tot de ontwikkeling van nieuwe farmaca".

Aan de hand van diapositieven demonstreerde de spreker welke verschillende moge-
lijkheden gevolgd kunnen worden bij de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen.
Als eerste behandelde hij de „at random"-methode, die onder meer is toegepast bij
het vinden van nieuwe antibiotica. Bij voldoende inzicht in de biochemische achter-
grond van de fysiologische processen is het mogelijk hierop invloed uit te oefenen door
middel van antimetabolieten of door blokkering van de inactiveringsprocessen (cholin-
esteraseremmers, MAO remmers etc.). Een andere benadering gaat uit van bekende
stoffen met bepaalde nevenwerkingen. Men kan trachten het molecuul zodanig in zijn
structuur te wijzigen, dat de gewenste functie intact blijft en de toxiciteit wordt ver-
minderd. Ook kunnen andere belangrijke eigenschappen veranderen die van invloed
zijn op de resorptie, distributie, biotransformatie (stabiliteit van het molecuul) en de
excretie.

In de middagzitting sprak als laatste inleider C. van Winzum, arts, over „De rol
van de medische dienst van de farmaceutische industrie bij het ontwikkelen van
nieuwe geneesmiddelen". Spreker belichtte de wisselwerking die er bestaat tussen de
medische dienst enerzijds cn bijvoorbeeld de afdeling confectionering en de basis-
research afdeling in het eigen bedrijf anderzijds. Ook naar buiten bestaat deze wissel-
werking, met name wat betreft de klinische farmacologie, de registratiedienst, de
Universiteit en last hut not least de arts/dierenarts. Het goede contact met de practicus
is nuttig onder meer in verband met het signaleren van eventuele bijwerkingen van
nieuwe geneesmiddelen. De medische dienst van het farmaceutische bedrijf kan
hierbij als centrale meldingspost een belangrijke rol spelen.

Het volgende programmapunt was de Forumdiscussie, die humoristisch geleid werd
door Prof. Dr. E. L. N o a c h, farmacoloog, verbonden aan de Rijks Universiteit
Leiden. In het Forum hadden verder zitting:

Prof. Dr. J. Th. F. B o e 1 e s, o.m. voorzitter van de Ned. Ver. voor Fysiologie en
Farmacologie;

Prof. Dr. E. M. C o h e n, onder meer buitengewoon hoogleraar in dc fundamentele
farmacologie aan de Rijks Universiteit Leiden:

H. M a 11 i e, internist, verbonden aan de Afdeling Klinische Farmacologie der Rijks
Universiteit Leiden;

Dr. F. A. N e 1 e m a n s, hoofd Afdeling Klinisch Geneesmiddelenonderzoek TNO,
Den Haag;

W. M. R O s i n g a, arts, onder meer plaatsvervangend voorzitter van de Commissie
ter Beoordeling van Verpakte Geneesmiddelen cn verder de drie inleiders.
Verder namen aan de discussie deel Prof. R ü m k e, farmacoloog van de Vrije
Universiteit te Amsterdam en Prof. Polderman, farmaceut.
Van de vele schriftelijke vragen, die gedurende de lunch werden ingediend, kon in
verband met de beschikbare tijd slechts een beperkt aantal behandeld worden.
■Allereerst werd ingegaan op vragen zoals: Wat behelst wetenschappelijk onderzoek?
Waarom wordt men wetenschappelijk onderzoeker? Hoe is de financiële en maat-
schappelijke status van de onderzoeker? Bestaat er een duidelijk sociaal klasseverschil
in de wetenschappelijke wereld? Interessant werd de discussie bij de behandeling van
vragen zoals: Is de huidige opleiding van de arts/dierenarts wel geschikt voor het
kiezen van een wetenschappelijke loopbaan? Is de arts/dierenarts wel kundig genoeg
om de waarde van een nieuw geneesmiddel te kunnen beoordelen? Het antwoord
hierop luidde: „Neen! De opleiding is gericht op de praktijk. Aan bepaalde facetten,
zoals zelfstandig onderzoek, literatuurstudie en statistiek, komt de student niet of
nauwelijks toe. Hij wordt bovendien getraind later individueel op tc treden, hetgeen
nogal eens moeilijkheden geeft bij het werken in groepsverband. Belangrijk zijn in
de huidige opleiding het leren waarnemen, hetgeen ook voor de onderzoeker belangrijk
is. Veel aandacht wordt er tijdens de opleiding gegeven aan het leren stellen van een
diagnose. Alhoewel het werkingsmechanisme van geneesmiddelen bij het gezonde
proefdier in de farmacologie wordt behandeld, wordt aan de toepassing bij de patiënt
te weinig aandacht besteed. De farmacotherapie wordt stiefmoederlijk behandeld,

vandaar dat de arts/dierenarts de waarde van nieuwe geneesmiddelen slecht kan
beoordelen".

Na een korte theepauze werd de discussie voortgezet met de vraag over de opleidings-
mogelijkheden tot onderzoeker. Bijzonder levendig werd de gedachtenwisseling na
enkele opmerkingen uit de zaal, waarbij vooral de veterinaire studenten zich actief
toonden.

1. Het stage lopen in een aantal daarvoor geschikte instituten. Hieronder vallen ook
dc keuzepractica, vakantie-assistentschappen en facultatieve co-assistentschappen
etc.

2. De doctoraal vrije studierichting, waarbij de kandidaat in overleg met de faculteit
zijn programma samenstelt. Deze mogelijkheid geldt volgens de wet op het hoger
onderwijs voor alle faculteiten, alhoewel in de praktijk dit alleen in Amsterdam
en Leiden gerealiseerd is voor de richting fysiolc^ie-farmacologie. De andere
faculteiten geven de studenten min of meer bewust hierover geen voorlichting c.q.
medewerking.

3. Het postuniversitaire onderwijs, zoals dat in Utrecht gerealiseerd is voor de
richting farmacologie, door samenwerking van het Farmacologisch Laboratorium
van de Medische Faculteit, het Instituut voor Veterinaire Farmacologie en Toxi-
cologie en de afdeling Farmacologie-Toxicologie van het Rijks Instituut voor de
Volksgezondheid. In de 3-jarige opleiding is onder meer tijd uitgetrokken voor
het bewerken van een proefschrift. Een ander opvallend punt is, dat de student
slecht geïnformeerd is over het lopende wetenschappelijke onderzoek in de eigen
faculteit. Er is kennelijk een duidelijk gebrek aan communicatie.

.\\ndere interessante vragen waren: Is het ethisch verantwoord, dat de farmaceutische
industrie winst maakt op geneesmiddelen? Het antwoord luidde: „Ja, immers
research vereist grote investeringen. De prikkel tot research vloeit voort uit de
concurrentiepositie die de industrie inneemt. In Rusland is de Nationale Genees-
middelenindustrie, die geen winstprincipe kent, een mislukking geworden. Haar
activiteit bestaat vnl. uit het in licentie vervaardigen van in het westen ontwikkelde
geneesmiddelen".

Een laatste vraag had betrekking op het placebogebruik in de dubbel blinde proef.
Is dit wel steeds geoorloofd? Door gebrek aan tijd kwam dit antwoord niet goed uit
de verf. Wel werd duidelijk, dat de patiënt bij placebogebruik nooit risico mag lopen.
Tenslotte mag niet onvermeld blijven, dat buiten het officiële programma om, de
verzorging niets tc wensen overliet. Tijdens het feestelijke diner werd op bijzondere
wijze door de aanwezige leden van de D.S.K. acte de présence gegeven, onder meer
door de praeses, die in een gloedvolle speech de directieleden in het Engels bedankte
voor het gastvrije onthaal.

Het is de bedoeling dat dit bijzonder goede initiatief jaarlijks herhaald zal worden.

BESMETTELIJKE BLOEDARMOEDE (INFEKTIEUZE ANEMIE)
(Paardengezondheidskalender, augustus 1967.)

Dit is een ernstige, door een virus veroorzaakte, besmettelijke ziekte, gepaard gaande
met periodieke koortsaanvallen, verval van de rode bloedlichaampjes en veranderingen
in milt en lever. Men onderscheidt in hoofdzaak twee vormen: de snel verlopende,
z.g. akute vorm en de slepende, z.g. chronische vorm van de ziekte.
De akute vorm begint met grote vermoeidheid van het dier en zwakte van de
achterhand. De dieren zweten gemakkelijk en vertonen hoge koorts, welke meestal
op en neer gaat. Desondanks blijft de eedust vaak behouden. De oogslijmvliezen zijn
gezwollen; ook kunnen er \'n verschillende slijmvliezen bloedingen zichtbaar worden.
Zieke drachtige merries verwerpen of brengen later een niet-levensvatbaar veulen ter
wereld.

De dieren vermageren en verzwakken snel. De ziekte kan na een week, maar meestal
na wat langere tijd, tot de dood voeren.

Bij een gedeelte van de paarden volgt een schijnbaar herstel; echter, soms na enkele
weken, maar meestal na enkele of zelfs na vele maanden, kunnen de verschijnselen
zich telkens herhalen. Geleidelijk aan gaat er zich dan een crnsdge bloedarmoede
ontwdkkelen, zich o.m. uitend in bleke slijmvliezen en een sterk versnelde hartslag na
slechts geringe beweging. Er kunnen zuchtige zwellingen optreden. Deze met koorts
gepaard gaande aanvallen kunnen zelfs gedurende jaren af en toe nog blijven op-
treden. Dit is de echte chronische vorm die het meest voorkomt, en waarbij het dier
tenslotte óf te gronde gaat óf slechts langzaam geneest.

In het laatste geval kan het virus jarenlang in het bloed aanwezig blijven, waardoor
de dieren als smetstofdragers gevaar voor overbrenging der ziekte opleveren.
In het algemeen ligt het sterftepercentage tussen de 30 en 70.

Hoe komt de infektie tot stand? In de regel gaat de ziekte niet direkt van paard op
paard over. Vliegen en muggen schijnen de voornaamste overbrengers van de smetstof
te zijn door steken, maar ook door aan hun lichaam klevend virushoudend vocht.
Ook is een infektie door voedsel of drinkwater, dat besmet is met bloed, urine, mest,
neus- en ooguitvloeisel van geïnfekteerde dieren mogelijk. Het virus kan nl. buiten
het lichaam enkele maanden lang blijven leven.

De ziekte kan ook bij de dekking worden overgebracht. Bij drachtige merries kan de
infekde via de baarmoeder op de vrucht overgaan.

De inkubadetijd is zeer verschillend, nl. van één tot drie weken, vaak echter ook
langer. De dieren worden echter na besmetting lang niet altijd direkt ziek; het is nl.
ook mogelijk dat ze, vooral wanneer ze onder gunstige omstandigheden verkeren
zg. latent ziek worden, d.w.z. ze vertonen dan geen uitwendig waarneembare ver-
schijnselen van de ziekte. De ziekte kan, doordat het virus in het bloed aanwezig
blijft, zich dan toch na jaren gaan openbaren.

Het stellen van de diagnose is dikwijls moeilijk, een afdoende behandeling bestaat
niet en voor het opsporen van smetstofdragers is er maar één methode, nl. het in-
spuiten van bloed van een verdacht dier bij een jong paard en afwachten of dit
ziek wordt. In de praktijk is dit vaakt te kostbaar, in welk geval tot afmaken van
verdachte dieren zal moeten worden overgegaan. Er bestaan nog geen doeltreffende
entingen om de ziekte te bestrijden, onvatbaarheid treedt alleen op na doorstaan van
de ziekte.

In de landen waar de ziekte voorkomt is ze vooral aan bepaalde streken gebonden;
meestal zijn dit drassige gebieden met veel stekende insekten (swampfever).
In ons land is de ziekte, waarop de bepalingen van de Veewet van toepassing zijn, al
sedert jaren niet meer vastgesteld.

Het programma dezer studiedagen, te houden in „Tivoli" te Utrecht, luidt als volgt:
Woensdag 14 februari, Concertzaal

Knottnerus, voorzitter van de drie Centrale Landbouworganisaties.
9.40 uur Inleidend woord door de Zeergeleerde heer Dr. J. Grashuis, oud-

direkteur van de Stichting C.L.O.-controle.
10.00 uur Voederproeven met beperkte watertoediening en watertoediening via

automatische drinkbakjes. Ir. W. Davids.
10.20 uur Het één- of meermaal daags voederen van mestvarkens.
Ir. H. B e k a e r t.

10.40 uur Verslag van een voederproef met korrels en meel bij mestvarkens. Ir. E.
G. J. B r u g g i n k.

Reageren zeugen, borgen en beren gelijk op de onbeperkte voedering
aan de droogvoerbak ? Ir. D. K r o e s k e.

Enquête over wormbesmetting bij zwijnen. Dr. D. Thienpont.
Voederopname bij rundvee. Ir. F. d e B o e r.

Beperking van hoeveelheid ruwvoer aan melkvee. Ir. IJ. Tj. Bakker.
De invloed van het pelleteren van hooi op de verteerbaarheid, de fer-
mentatieprodukten in de pens en rundveevetmestingsresultaten. Ir. B.
G. G o 11 ij n.

9.30 uur Opening van de studiedagen in de Concertzaal.
10.00 uur Eikwaliteitseisen. Prof. Dr. Ir. P. S c h o o r 1.

10.20 uur Het gebruik van maagkiezel bij slachtkuikens. Ir. H. P. Stappers.
10.40 uur De voeding van zware fokhanen tijdens de opfok- en reproduktieperiode.

F. van Wambeke.
11.00 uur Energiebehoefte van legkippen. Drs. A. H. M. Grimbergen.
11.20 uur Enkele aspekten van de energiewaarde van het voeder voor leghennen.

D. M. Zuydam.
14.40 uur Onderzoek van coccidiostatica. Drs. W. J. Roepke.
15.45 uur Redelijke opfokvergoedingen in de leg- en vermeerderingssektor. Ir. R.
Scheper.

16.05 uur Pluimveehouder en koöperatie. Ir. T. K a a s t r a.
Woensdag 14 februari. Kleine foyer

9.30 uur Opening van de studiedagen in de Concertzaal.
10.00 uur Waar en wanneer een grupstal of een andere stal? Ir. P. A n e m a.
10.20 uur Stalvormen die zich lenen voor het melken in een doorloopmelkstal. Tj.
Westendorp.

10.40 uur Gezondheidstoestand van melkvee in grupstal en loopstal. Drs. F. J.
Grommers.

11.00 uur Het produktie-aspekt van het melken in doorloopmelkstallen. K.
Maatje.

11.20 uur Arbeidstechnische aspekten bij grupstallen en loopstallen. J. v. d.
Molen.

14.00 uur Perspektieven van diepvriesspermatabletten voor de fokkerij. Drs. J. W.
Uwland.

14.20 uur Melkhygiënische aspekten van het melkleidingtype. G. v. d. G a a s t.
14.40 uur Enige gegevens over de zinkbehoefte bij jong zwartbont vee. Dr. J. v.
d. Grift.

15.45 uur Voordroogkuil onder plastiek. Ir. S. S c h u k k i n g.
16.05 uur De grootte van de verschillen in voederwaarde bij een aantal konser-
veringsmethoden van hooi en kuil. Dr. J. Th. L. B. Rameau.

Donderdag 15 februari. Concertzaal
9.30 uur Algemene Vergadering van de Stichting C.L.O.-controle.

Toegang tot deze vergadering hebben alleen zij, die hiervoor een uit-
nodiging hebben ontvangen.
11.30 uur Eiwit gekweekt op gasolie: toepassing in de varkensvoeding. Dr. Ir.
P. v. d. Wal.

Eiwit gekweekt op gasolie: toepassing in de pluimveevoeding. Dr. Ir.
E. J. van Weerden.

Sluiting van de studiedagen door de voorzitter van de Stichting C.L.O.-
controle, de heer J. L. N y s i n g h.

De samenwerking tussen varkensfokkers en mesters in Asten. Drs. P. F.
V. d. E y n d e.

Fokvarkens en mestvarkens op één bedrijf. H. J. B i s p e r i n k.
De gebruikswaarde van bietenpulp in de rundveehouderij. Ir. Ch. V.
B O u c q u e.

Opfok van het jongvee (vanaf 7 maanden tot 1 a 2 maanden voor de
le keer afkalven) afkomstig van één melkveebedrijf op één akkerbouw-
bedrijf. Ir. J. A. H. H a e n e n.

Verschillende bedrijfsplannen voor weidebedrijven. Drs. L. B. v. d.
G i e s s e n.

Ervaringen en bedrijfsresultaten van moderne éénmansweidebedrijven.
Ir. G. J. Wisselink.
Sluiting in de koncertzaal.

Invloed van magnesium- en kalibemesting op het magnesiumgehalte van
weidegras. Ir. J. Frummel.

11.50 uur

14.00 uur
14.20 uur
15.15 uur

15.35 uur

16.15 uur

Donderdag
9.30 uur

11.30 uur

11.50 uur
14.00 uur

14.20 uur

15.15 uur

15.35 uur

16.15 uur

Donderdag
9.30 uur

11.30 uur

11.50 uur

14.00 uur
14.20 uur
15.15 uur

15.35 uur
16.15 uur

Het bestuur van de W.A.V.F.H. zal reeds in april 1968 bijeenkomen om het weten-
schappelijk programma voor het in 1969 in Joego-Slavië te houden Symposium in
bespreking te brengen.

Genoemd bestuur zal het zeer op prijs stellen indien zij zo spoedig mogelijk van
haar leden ideëen en suggesties voor genoemd programma zou kunnen ontvangen.

Zoals in een vorig nummer in het kort is vermeld,
heeft de Heer W. J. L. d e G r o o f, in verband met
het bereiken van de pensioen-gerechtigde leeftijd, op
1 december 1967 zijn functie als veterinair Inspecteur
van de Volksgezondheid, tevens Inspecteur-Districts-
hoofd van de Veeartsenijkundige Dienst in het district
Zeeland, neergelegd.

De Heer Willem Jan Louis de Groof werd op 14 no-
vember 1902 te Hansweert, gemeente Kruiningen, ge-
boren. Op 23 maart 1929 studeerde hij te Utrecht af
als dierenarts, waarna hij zich te Kruiningen vestigde
als assistent van dierenarts M. van der Vliet.
Na een jaar assistentschap nam hij diens praktijk
over.

In februari werd hij aangewezen tot plaatsvervangend
hoofd van de keuringsdienst voor vee en vlees in de kring Kruiningen, op 1 januari
1933 volgde zijn benoeming tot hoofd van Dienst in de keuringskring Kruiningen.
Op 30 januari 1936 werd de Heer de Groof benoemd tot plaatsvervangend Inspec-
teur van de Veeartsenijkundige Dienst in het district Zeeland en Westelijk Noord-
Brabant en op 1 februari 1955 volgde zijn benoeming tot adjunct-Inspecteur in dit
district. In verband hiermede vertrok hij uit de gemeente Kruiningen naar Vlis-
singen.

Zes jaar later, op 1 februari 1961 volgde zijn bevordering tot Inspecteur-Districts-
hoofd van de Veeartsenijkundige Dienst in het district Zeeland. Als zodanig be-
kleedde hij nog enkele ambtelijke functies, zoals bij de Gezondheidsdienst voor
Dieren en bij de Zeeuwse Landbouw Maatschappij.

Hij is tevens voorzitter van de afdeling Zeeland en hoofdbestuurslid van de Konink-
lijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde geweest.

In het Nederlandse leger bekleedde de Heer de Groof de rang van ritmeester en op
26 mei 1937 werd hij tijdens een oefening in Noord-Brabant, waaraan hij als reserve-
paardenarts deelnam, onderscheiden met de benoeming tot Ere-ritmeester bij het
derde Halfregiment Huzaren.

Z.K.H. Prins Bernhard en hij zijn de enige dragers van deze onderscheiding.
Ook op ander terrein was en is de Heer de Groof actief.

Na de inundatie van de polder Kruiningen in mei 1940 werd hij gekozen tot voor-
zitter van de ruilverkavelingscommissie voor deze polder. Hij wist in deze verant-
woordelijke functie de ruilverkaveling tot een succes te maken.
Op 14 november 1944 vertrok de Heer de Groof, met tien jongens uit Kruiningen,
als oorlogsvrijwilliger naar Antwerpen en St. Nicolaas, waar zij als „Zeeuws Batal-
jon" belangrijk werk verrichtten. Na enige maanden keerde hij naar huis terug om
zijn praktijk weer op te nemen, die niet werd vervuld.

Na de stormvloedramp van 1 februari 1953 deed het gemeentebestuur van Kruinin-
gen een beroep op de Heer de Groof, het voorzitterschap op zich te nemen van de
Commissie tot herstel van de gemeente Kruiningen. Hij werd tevens voorzitter van
de adviescommissie voor de Cultuurtechnische Dienst voor landbouw-herstel.
Sinds 8 oktober 1952 is hij voorzitter van het zeehospitum „Zonneveld" te Oost-
kapelle, waar spastische kinderen worden verpleegd.

Als één van de oprichters en voorzitter van de stichting „Ons Dorpshuis" te Krui-
ningen, is hij thans nog ere-voorzitter van deze stichting.

De Heer de Groof is voorzitter van de stichting de „Kruiningse Molen", sinds vele
jaren lid van het dagelijks bestuur van het „Zeeuwse Landbouwschap", van de
Koninklijke Vereniging „Het Nederlandse Trekpaard" en ere-lid van de kring Oos-
telijk Zuid Beveland van de Zeeuwse Landbouw Maatschappij.

Hij treedt op als jurylid en veterinair deskundige bij talrijke paardenkeuringen en
-tentoonstellingen.

Vanaf 2 januari 1968 zal een Inspecteur van de Japanse Veeartsenijkundige Dienst,
Dr. M. Ogata, gedurende drie maanden een bezoek aan ons land brengen, nadat
hij sedert 20 november j.1. achtereenvolgens Rome, Parijs, Bonn, Copenhagen en
Stockholm had bezocht. Na zijn bezoek aan Nederland zal hij via Londen, Parijs en
Milaan weer naar Tokio terugkeren.
De beoogde studie-objecten zijn:

3. observatie van actuele mkz-gevallen en de toegepaste bestrijdingsmethodieken;

4. mkz-controlesysteem (melding, laboratoriumdiagnostiek, quarantaine, ver-
voersverboden, slachtingen, financiële compensatie, vaccinaties);

6. bestaande wetten en regelingen met betrekking tot de controle op besmette-
lijke dierziekten bij im- en export, alsmede quarantaine voorschriften.

Een zeer kort bezoek, van slechts een halve dag, bracht op 3 november Mr. K a k u y a
Yamamoto aan ons land, waarbij hij twee kalvermesterij en in Lichtenvoorde be-
zocht.

Volgens mededelingen van de Engelse veterinaire dienst is geen verdere uitbreiding
van de besmette gebieden opgetreden en neemt het aantal uitbraken binnen deze
gebieden sterk af.

In West-Duitsland zijn sedert 27 december 1967 geen gevallen van mond- en klauw-
zeer meer voorgekomen.

STAAT VAN DE GEVALLEN VAN BESMETTELIJKE VEEZIEKTEN, IN
NEDERLAND VOORGEKOMEN GEDURENDE DE MAAND NOVEMBER 1967

1, Afd. Noord-Brabant, K.N.M.v.D. Algemene ledenvergadering, 20.00 uur.
Hotel Modem, Tilburg, (pag. 111)

1, Afd. Groningen/Drenthe, K.N.M.v.D. Huishoudelijke vergadering, 20.00
uur. Restaurant Overcingel, Assen. (pag. 110)

8, .Afd. Friesland, K.N.M.v.D. Ledenvergadering, 14.00 uur, Oranjehotel,
Leeuwarden, (pag. 110)

8, Groep Dir. Vleesk. en k.dierenartsen, K.N.M.v.D. Demonstratie Verlosk.
Klin. en vergadering. Utrecht.

20, Postacademiale discussie-avond. Restaurant Natura Artis Magistra,
Plantage Middenlaan, Amsterdam, (pag. 1105 (1967))

22, Afd. Zuid-Holland, K.N.M.v.D. Vergadering, 20.30 uur. Groothandels-
gebouw, Rotterdam, (pag. 111)

29—31, Jaarcongres Brit. Small An. Vet. Association, Londen, (pag. 1541
(1967))

16, Postacademiale discussie-avond. Lab. Bloedtransfusiedienst Ned. Roode
Kruis, Alb. Plesmanlaan 125, Amsterdam-Slotervaart. (pag. 1105
(1967))

27, Groep Geneesk. v. h. Kleine Huisdier K.N.M.v.D. „Voorjaarsdag",
Utrecht, (pag. 1569 (1967), 186)

1—5, 10e Int. Symposium Ziekten van dierentuindieren, Salzburg, (pag. 103)
7—10, Viering 200-jarig bestaan Diergeneeskundige Hogeschool, Wenen. (pag.
1773 (1966))

16—17, Dtsch Ges. Klin. Med. Symposium „Listeriose", Leipzig, (pag. 1543
(1967))

16—17, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Geschichte der Veterinär-
medizin". Symposium, Hannover, (pag. 48)

10—14, Int. Assoc. of Microbiol. Societies. 6e Symposium, Bilthoven. (pag.
103)

17—21, Int. Pig Veterinary Society. Int. Congres, Cambridge, pag. 1542
(1967))

14—20, 2e Wereldconferentie Dierlijke Produktie, Universiteit van Maryland,
U.S.A. (pag. 838 (1967); 47)

13—17, World Ass. Buiatrics. 5e Int. Congres, Opatija (Joego-Slavië). (pag.
981 (1967))

Gironummer 511606 ten name van de Kon. Ned. Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Nogmaal maken wij U er op attent voor alle betalingen per giro, dus ook die ten
behoeve van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde, gebruik te maken van het giro-
nummer 511606, ten name van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde,
Rubenslaan 123, Utrecht.

Dit geldt ook voor de betaling van de contributienota, welke dezer dagen aan alle
leden en kandidaatleden werd toegezonden.
Volgaarne het verzoek deze ten spoedigste te voldoen.

Teneinde de door U bestelde entcertificaten van het hond- en kattenbesluit, als-
mede de mengvoederattesten zo snel mogelijk in Uw bezit te krijgen, lijkt de volgende
suggestie zinvol.

Inplaats van een ingevulde giro-overschrijvingskaart naar het centrale girokantoor
te sturen, kunt U deze rechtstreeks aan het bureau zenden, zodat van daaruit direct
de gevraagde boekjes kunnen worden verzonden.

De girokaarten worden daarna door het bureau doorgezonden naar het centrale
girokantoor.

De laatste bijeenkomst in het afgelopen jaar werd gehouden op 14 november in de
Sterrewacht te Roden. De directeur van de Sterrewacht, de heer Borgman, hield
voor ons, aan de hand van prachtige dia\'s, een interessante lezing. Het koffiedrinken
na afloop in hotel „Zuiderveld" in Roden was erg gezellig.

Eind februari zullen we door juwelier Stuart te Assen in zijn zaak worden rondgeleid.
Vastomlijnde plannen voor de daarop volgende bijeenkomst zijn er nog niet. Onze
gedachten gaan uit naar een wandeling door de bossen.

Op 23 november werd een bijeenkomst gehouden met medewerking van Han en Wina
Born. Het was een bijzonder geslaagde avond. De inleiding door Wina Born was
boeiend en geestig en de kleurendia\'s, die door haar man werden vertoond, waren
prachtig van kleur en compositie.

Han Born zong nog enige Franse liedjes bij dc draailier, een antiek instrument met
een eigenaardig doedelzakachtig geluid. We proefden rode en witte wijn en ver-
schillende soorten Franse kaas. Heeriijk! Aan andere afdelingen kunnen deze sprekers
zeer worden aanbevolen.

Op dinsdag 31 oktober werd een bijeenkomst gehouden te Hellendoorn. Door de
heer B. te Lintelo uit Hengelo werd een interessante lezing gehouden over de

Europese kastelen. Spreker gaf een uiteenzetting over de bouw en het behoud van
verschillende kastelen. Daarna werden een aantal dia\'s getoond. Er waren prachtige
opnamen bij. Hopelijk is de opkomst de volgende keer wat groter.
Voor de volgende bijeenkomst is de datum nog niet vastgesteld.

Op 12 oktober was er een excursie naar de Chrysantententoonstelling in het Singer-
museum te Laren. Aan het doel: samen gezellig uit, werd ten volle beantwoord.
De laatste vergadering van 1967 was op 8 december. Spreekster was Mej. Nette
Vis uit Zeist, binnenhuisarchitecte aldaar. Na een inleiding door Mej. Vis werden
er veel woningprobleempjes met haar besproken.
De kring telt 45 leden.

In 1968 hopen we weer 4 maal bij elkaar te komen. Bovendien zal er weer een
excursie worden gehouden.

Het bestuur van de afdeling Utrecht wenst alle leden een gelukkig 1968 toe.
Door de buitengewoon interessante rondleiding van Prof. Dr. C. H. W. de Bols was
de excursie naar de nieuwe Kliniek voor Veterinaire Verloskunde en Gynaecologie
in „de Uithof", een groot succes.
Akdviteiten voor de komende maanden:

21 februari, koffie bij Mevr. v. d. Watering, Tussen de Dennen 9, Zeist.
28 maart, excursie „Achter de schermen van de Bijenkorf", Amsterdam. Ieder die
wil deelnemen aan deze excursie moet om 9.50 uur bij de ingang van de Bijenkorf,
Damzijde, aanwezig zijn. Opgave bij Mevr. de Moor (tel. 03468 - 572) vóór 20 maart
is noodzakelijk! Maximum aantal deelneemsters 25, naar volgorde van opgave. Na
afloop van de excursie, ± 12.30 uur, gezamenlijke lunch in de Bijenkorf.
18 april, koffie bij Mevr. v. Eijk, Larixlaan 10, Soest.

2 mei, excursie naar het proefbedrijf „Groot Kantwijk" van N.V. Mengvoeder U.T.
Delfia, in Vreeland. Na afloop zal aan de dames een Thé-complet worden aangeboden
in Hotel Restaurant „De Nederlanden". Opgave vóór 25 april bij Mevr. de Moor.
Het vervoer hoeft voor niemand een probleem te zijn, want wij hebben een uitstekend
functionerende „autodienst". Inlichtingen hierover bij het bestuur. De leden ont-
vangen geen convocaties meer over de excursies. Het tijdschrift is onze enige manier
van berichtgeving.

Op 9 november werd een geslaagde excursie gemaakt naar de Bijenkorf te Amster-
dam (20 deelneemsters). Na ontvangst en een kopje koffie hield de excursieleidster
van de Bijenkorf (Mevrouw Bendiks) een korte inleiding. Vervolgens gaf de cheffin
van de afdeling foundations, onder het tonen van diverse kledingstukken, allerlei
nuttige wenken, hetgeen bijzonder in de smaak viel. Na een korte rondleiding achter
de schermen van de Bijenkorf werd de excursie besloten met een koffietafel in het
restaurant.

Voor februari staat een bezoek aan een kunstveiling of een lezing over antiek op het
programma.

Voor de maand april wordt gedacht over een bezoek aan de firma „Verkade".
Zuid-Holland

Op 1 september 1967 kwamen de dames, die op een nieuwe oproep via het secretariaat
van de afdeling Zuid-Holland gereageerd hadden, bij elkaar in Rotterdam. Er werd
een voorlopig comité gevormd, bestaande uit de dames:
Mevr. J. C. Chardon-Kouwenhoven
Mevr. J. Schuiling-van Es
Mevr. J. T. Talmon-van Erk
Mevr. G. H. Werkman-Ruitenbeek

El werd besloten nogmaals een schrijven rond te sturen, vergezeld van een enquête-
formulier. Er kwamen nu 40 positieve antwoorden binnen.

De oprichtingsvergadering vindt plaats op 23 januari in Rotterdam, waar een bestuur
zal worden gekozen en het jaarprogramma zal worden besproken. De middag wordt
verder gevuld door Mevr. Schuiling, die een lezing met dia\'s over haar reis naar
Mexico zal houden.

In februari zal een bijeenkomst gehouden worden om te komen tot de vorming van een
comité.

Voor uitwisseling van kinderen en correspondentie-adressen wende men zich tot:
Mevr. V. L. T. H. Németh-van Munster, Koekoekstraat 34, Utrecht.

Kort verslag van de afdelingsvergadering van de afd. Gelderland, gehouden op 8
december 1967.

Notulen: Worden onveranderd, onder dankzegging aan de samensteller, goedgekeurd.
Bestuursmededelingen: Voorzitter wijst erop, dat in 1970 de afdeling haar 100-jarig
bestaan zal vieren. In verband hiermee zal worden bekeken, of in 1970 de Algemene
Vergadering in Gelderland kan worden gehouden.

Coli. Goud a-Q u i n t geeft een kort verslag van de Algemene Vergadering. Alle
besluiten werden genomen conform de besluiten op onze afdelingsvergadering, be-
halve de benoeming van coli. Kampelmacher in het Hoofdbestuur; onze af-
deling was in meerderheid voor coli. Schwerin g.

Het contributievoorstel voor 1968 werd na enige discussie toch aanvaard.
Ingekomen stukken: O.a. het rapport van de Structuurcommissie, dit zal echter pas
in de volgende afdelingsvergadering ter discussie komen.

In een brief vraagt coli. König aan het bestuur om te proberen bij de Gezond-
heidsdienst gedaan te krijgen, dat ze het onderzoek van gestorven honden en katten
blijft verrichten, eventueel tegen een bepaalde vergoeding. Voorzitter belooft deze
zaak te zullen bespreken.

Ballotage: Collegae v. Schaik te Doesburg en J o r n a te Westendorp worden met
grote meerderheid van stemmen als lid van de afdeling geaccepteerd.
Voordracht door Ir. Schipper over: „Gebruik van antibiotica in de diergenees-
kunde i.v.m. de bruikbaarheid van melk voor de zuivelindustrie".
De rundveehouderij lijdt veel verlies door mastitis, speen- en uierbeschadigingen.
Mastitisverwekkers zijn niet zo erg schadelijk voor de zuivelindustrie en de consument.
•Alleen de Staphylococcus aureus is gevaarlijk voor de mens, doch door pasteurisatie
worden alle pathogene kiemen gedood.
Antibiotica in melk zijn veel schadelijker voor:

b. de volksgezondheid: overgevoeligheid voor penicilline en het optreden van resis-
tentie.

Belangrijk hulpmiddel om de uitscheidingstijden te weten te komen zou zijn het
toevoegen van een zgn. „verklikstof" aan de antibiotica voor intra-mammair gebruik.
Dat het onderwerp de vergadering erg geboeid heeft, blijkt uit de levendige dis-
cussie na de voordracht. Hierbij komt naar voren:

b. het gebruik van 100.000 I.E. peniciline zou de voorkeur verdienen boven gebruik
van 300.000 I.E.

Mond- en klauwzeerentingen: gebleken is, dat de najaarsenting bij het jongvee goed
verlopen is in onze provincie. De grensentingen bij varkens zijn juist afgewerkt en
wel binnen de gestelde tijd, zodat volgende week de vervoersverboden weer kunnen
worden ingetrokken.

Rondvraag: enkele sprekers wijzen op de toename van het aantal vossen op de Veluwe.
Hier zou iets aan gedaan moeten worden door de V.D. i.v.m. het rabiesgevaar. Vol-
gens coli. Blaak heeft de V.D. hiermee geen bemoeienis. Klachten over wild en
wildschade moeten worden gericht aan de heer Schaap, Veerweg 125, Wageningen
van de Directie Faunabeheer.

10.00 precies: N. A. v. d. Velden: Heupdyssplasie (zoötechnisch).
10.15 : G. G. V. d. Watering: Heupdysplasie (röntgenologisch).

16.00 ongeveer: 86e Ledenvergadering Groep Geneeskunde van het Kleine Huis-
dier (Huishoudelijke Vergadering).

ƒ 10,— voor leden van de Groep, mits bij vooruitbetaling gestort op postgiro-
rekening no. 539180 t.n.v. Penningmeester Groep;
ƒ 12,50 aan de zaal;
ƒ 30,—■ voor introducées;

Bij het entrée-geld van de niet-leden zijn de kosten van het nazenden van het
verslag inbegrepen.

Het Hoofdbestuur heeft als lid van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergenees-
kunde aangenomen collega

Het Hoofdbestuur draagt voor het lidmaatschap van de Kon. Ned. Maatschappij
voor Diergeneeskunde voor de collegae

L. Elving, Secr. Versteeglaan 7, Vleuten.
J. F. A. Heitkamp, Greuslaan 1, Zwolle.
A. Osinga, Churchilllaan 193 III, Amsterdam.

Het Hoofdbestuur heeft als kandidaatlid van de Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde aangenomen de diergeneeskundige studenten

Biemans, L. J. W., te Silvolde, praktijkadres: Beatrixstraat 6, Varsseveld. (165)
Boerhof, R.; Haaksbergen, Klaashuisstraat 13, tel. (05427) 17 35; gr. 939561; P.

Jorna, J. J., van Westendorp naar Varsseveld, Beatrixstraat 6; tel. (08352) 12 05;

Lekkerkerker, A., te Haaksbergen, Molenstraat 48, tel. (05427) 12 72; R.D. (197)
Pol, M. H., van Mantgum naar Stadskanaal, Stationslaan 38; tel. (05990) 20 95; P.

Ruitenberg, E. J., van Amersfoort naar De Bilt, Kerkdwarslaan 19; tel. (030)
76 31 53. (21 1)

Schreinemaker, H. H. H., te Roermond, Kloosterwandstraat 30; tel. (04750) 26 36;

Gebruikmaking van hormonen ter bevordering
van de vruchtbaarheid bij landbouwhuisdieren¹!

De vruchtbaarheid hangt af van het vermogen van het mannelijke en het
vrouwelijke dier om een levende vrucht tot stand te brengen.
Voor het mannelijke dier betekent dat een bijdrage in de vorm van fertiel
sperma, terwijl de vrouwelijke partner niet alleen een eicel moet leveren,
maar ook de drachdgheid tot het einde toe dient te handhaven. Het
thema: bevordering van de vruchtbaarheid door middel van hormonen
houdt zich dus met een vrij uitgebreid gebied bezig, te weten spermato-
genese, ovulatie, drachtigheid en geboorte.

Dit ardkel zal zich hoofdzakelijk beperken tot ontwikkelingen van de
laatste tijd op hormoongebied, die geleid hebben tot toepassingen bij de
grote landbouwhuisdieren, met name die dieren, welke niet behept zijn
met stoornissen in de geslachtscyclus.

Het bevorderen van de vruchtbaarheid zal voornamelijk via het beheersen
van de processen rond de conceptie en drachtigheid verlopen. Hierbij
spelen de hormonen een belangrijke rol. Er is een juist op elkaar afge-
stemd hormoon-evenwicht nodig om een optimale vruchtbaarheid te
krijgen. Het is daarom noodzakelijk een inzicht te hebben omtrent de wer-
king van de verschillende hormonen die er bij betrokken zijn.

De voorkwab van de onderhersenklier produceert gonadotrope hormonen,
hormonen die een stimulerende werking op de gonaden uitoefenen.
Hiertoe rekent men het follikel stimulerend hormoon (FSH), het luteïni-
serend hormoon (LH), ook wel interstitiële cellen stimulerend hormoon
(ICSH) genoemd, en het luteotrope hormoon (LtH) of wel het prolac-
tine, dat bij runderen geen luteotrope werking zou vertonen.
Het ACTH (bijnierschors stimulerend) is via de stress-effecten op de
vruchtbaarheid eveneens van belang.
Deze hormonen hebben alle een eiwitstructuur.

De geslachtshormonen in engere zin, stoffen die de geslachtsdrift onder-
steunen, zijn de oestrogene stoffen, die voornamelijk in de ovaria worden
geproduceerd onder invloed van het FSH en het testeron uit de testis (cel-
len van Leydig) dat onder invloed van het ICSH wordt afgescheiden.

1 *) Publikatie A 210 van het Insütuut voor Veeteeltkundig Onderzoek „Schoon-
oord", Driebergseweg 10 d, Zeist.

2 1 Dr. W. Sybesma; Hoofd Fysiologisch laboratorium, I.V.O. „Schoonoord", Zeist.

Het ICSH (LH) zou in de ovaria de ovulatie bewerkstelligen, mede door
vorming van een spoortje testosteron. Het FSH zou op de cellen van
Sertoli werken en daarbij oestrogene stoffen vormen.
In combinatie zorgen de beide gonadotrofinen bij het vrouwelijke dier
voor follikelrijping en ovulatie, bij het mannelijke dier onderhouden ze de
produktie van spermatozoïden.

De oestrogenen en testosteron zorgen normaliter via een terugkoppelings-
reactie voor afremming van de gonadotrofine afscheiding uit de hypofyse.
Daarnaast is progesteron (dat in het corpus luteum gevormd wordt) als
het hormoon dat de zwangerschap onderhoudt, belangrijk bij de voort-
planting. De steroiden hebben een phenantreenkern, behoren dus niet tot
de eiwitten.

Saffran (1957) toonde aan dat ACTH uit de voorkwab kan worden
losgemaakt door een releasing factor, een pepüde afkomstig uit de hypo-
thalamus, die chemisch verwantschap vertoont met Vasopressine, een hor-
moon uit de hypofyse achterkwab.

Sindsdien zijn ook voor andere hypofyse hormonen releasing factors ge-
vonden zoals LH.RF, FSH.RF, STH.RF (groeihormonen releasing factor),
T.RF (Thyreotropin releasing factor), McGann, 1962; Igarashi
en McGann, 1967; Jutisz ei al, 1967; S c h a 11 y ei al, 1966, 1967;
S a i t O et al, 1967; M ü 11 e r et al, 1967; Bowers et al, 1965.
Deze stoffen, die men gevoegelijk als hypothalamus hormonen kan be-
titelen, worden waarschijnlijk via een portaal bloedvatensysteem van de
hypothalamus naar de hypofyse getransporteerd.

Voorts is in de hypothalamus nog een inhibidng factor (remmende factor)
voor prolactine afscheiding (RIF) aangetoond (Kragt en Meites,
1967).

Proeven met hypofyse transplantaten bij ratten demonstreerden dat hypo-
fysen zonder verbinding met de hypothalamus slechts het vermogen tot
prolactinevorming behielden (Röpcke en Boot, 1965). Ze maakten
van dit fenomeen gebruik voor het opwekken van mamma tumoren door
de continue stroom prolactine (LtH) die ovaria prikkelen tot progesteron-
vorming en tevens de melkklieren voortdurend direct prikkelden.
Minaguchi en Meites (1967) konden bewijzen dat de zuigprikkel
bij het zogen bij de rat de afgifte van LH.RF en P.IF afremde, waardoor
de hypofyse minder LH, maar meer prolactine ging afscheiden. Hierdooi
werd aannemelijk dat neurogene stimuli een belangrijke rol spelen.
Ook hormonen kunnen een directe invloed op de centra in de hypothala-
mus uitoefenen, waardoor de afgifte uit de hypofyse eveneens beïnvloed
zal worden.

Waarschijnlijk is dit ook het geval bij het zg. Hohlweg-effect, waarbij
een eenmalige hoge dosis oestrogene stoffen zorgt voor een ICSH afgifte
bij vrouwelijke dieren (Hohlweg, 1934; S w e 1 h e i m, 1965).
Om de exacte beïnvloeding na te gaan is het aanbrengen van de werkzame
stof in de desbetreffende hypothalamus centra de aangewezen manier.
Inducde van ovulatie kan ook door elektrische prikkeling van bepaalde
plaatsen in de hypothalamus worden bewerkstelligd (Moll en Zeil-
maker, 1965).

De eiwitstructuur van hypofysehormonen van een bepaald dier is in staat
bij andere soorten ingespoten, antilichamen te vormen. Deze antilichamen
kunnen het oorspronkelijke hormoon neutrahseren.

Van dit principe maakt men gebruik bij de immunologische zwanger-
schapstest (v. d. Molen, 1966), enkele weken na uitblijven van de
menstruatie.

Wide (1962) immuniseerde konijnen met HCG, het humane gonado-
trofine dat door het chorion tijdens zwangerschappen wordt gevormd. Ge-
tanneerde schapebloedcellen, gesensibiliseerd met dit antigeen (HCG),
dienden als testmiddel. Men voegt het antiserum met de te onderzoeken
vloeistof (urine of bloed) samen. Een agglutinatie van antiserum met het
antigeensysteem geeft aan dat in de te onderzoeken stof geen HCG aan-
wezig is. Anders zou het vrije antigeen (HCG) het antiserum geneutrali-
seerd hebben. Vandaar de naam hemagglutinatie inhibitietest.
Deze methode zou een semiquantitatieve waarde hebben (Mis he 11,
Wide en Gemzell, 1963). Biologische testuitkomsten zijn echter moei-
lijk te vergelijken met immunotestresultaten (Borth, Ferin en Men-
zi, 1965). Al spoedig bleek echter dat de specificiteit van het antiserum
ten opzichte van het antigeen te wensen overliet. Kruisreacties met an-
dere hormonen komen nogal eens voor, bijvoorbeeld tussen LH en HCG
(Chen en Ely, 1966; FluxenChohHaoLi, 1965).
McCarthy en Pennington (1966) berichtten over de mogelijk-
heid van een hemagglutinatie inhibitietest voor merries op basis van PMS
(pregnant mare serum) antisera, waarbij 40 dagen als vroegste diagnose-
datum wordt genoemd.

Dickson en Partodihardjo (1964) maken melding van konijnen
antisera tegen FSH (van varkens) en LH (van paarden), die reageerden
met runderserum.

Het lijkt theoretisch mogelijk met antisera bepaalde hormonen in het
lichaam te neutraliseren waardoor een directe werking wordt gecoupeerd,
maar waarop tevens een verhoogde afscheiding van het desbetreffende hor-
moon uit bijv. de hypofyse kan volgen. Men zou kunnen spreken van een
intern castratie-effect (Sn ook en Cole, 1964).

Over de werking van hormonen bestaan verschillende hypothesen (K a r 1-
son en Sekeris, 1966). Activering van enzymreacties maakt een we-
zenlijk bestanddeel uit.

Groeihormoon controleert de mate waarin aminozuren in eiwitten worden
ingebouwd. Een aangrijpingspunt zou kunnen zijn het uitschakelen van
de normale afremming van enzymevorming (Korner, 1962).
ACTH en andere trofe hormonen zouden het adenyl-cyclase activeren,
waardoor ATP (adenosinetriphosphaat) omgezet wordt in 3\'5\'-AMP, dat
dan het uiteindelijke fysiologische effect bewerkstelligt, (Korner, 1967).
De testosteronproduktie door stimulering van het ICSH vindt hoofdzake-
lijk plaats via de vorming van 3\'5\'-AMP (Eik-Nes, 1967).
In dit verband kan nog gewezen worden op het feit dat Prostaglandinen,
hormonen die vooral in sperma van mens, ram en bok voorkomen en een
contractiebevorderende werking op het myometrium hebben, de werking
van andenylcyclase in het algemeen blokkeren (Bergström, 1967).

De Steroiden, zoals bijv. testosteron, kunnen via een RNA beïnvloeding het
eiwitgehalte verhogen met name in de spieren (Kochakian, 1966).
Antibiotica, zoals actinomycine D en puromycine, remmen de eiwitsynthese
via RNA beïnvloeding af. Het vóórkomen van ovulaties in konijnen door
deze stoffen (Pool en L i p n e r, 1966) zou dan ook aan het blokkeren
van de werking van de Steroiden, die hierbij betrokken zijn, geweten kun-
nen worden.

Hormoonproduktie is aan schommelingen onderhevig, die deels dooi\'
milieu-invloeden bewerkstelligd worden.

In 1965 werd een symposium over het onderwerp „environmental influen-
ces on reproductive processes" gehouden in East Lansing (U.S.A.). Psy-
chische factoren bij schapen (Hu let, 1966), visuele oriëntatie bij stie-
ren, vooral bij de eerste dekking (Hale, 1966), voeding bij ratten
(Leathern, 1966) en lichtperioden bij vogels (Farner en F o 11 e t,
1966) zijn belangrijk.

T h i b a u 11 en medewerkers (1966) bestudeerden enkele milieu-factoren.
Zo kon worden aangetoond dat de vruchtbaarheid van beren, gehouden
boven 35° C, sterk vermindert (gemeten aan het aantal biggen). Bij
schapen (rammen) werd het gonadotrofinegehalte bepaald van de hypo-
fyse gedurende een jaar. In juni en juli was er zowel in het ICSH-gehalte
als het FSH-gehalte een piek. Het ICSH-gehalte correspondeerde zeer
goed met het testis-gewicht (r = 0.84). Toepassen van verschillende licht-
perioden, bijvoorbeeld een verkorting tot 8 uur, deed zowel het ICSH-
als het FSH-gehalte stijgen.

Deze laatste proeven geven een goede indicatie, dat er tussen omgevings-
invloeden en hormoonproduktie een verband bestaat.

Het voer kan men ook als een omgevingsfactor beschouwen. Hiermee valt
beter te manipuleren dan met licht en temperatuur.

Gerefereerd mag worden aan de proeven van Davies, Mann en Row-
son (1957), waarbij op verschillend voederniveau stierkalveren werden
opgefokt. De intensief gevoerde dieren vertoonden 1 maand eerder ge-
slachtsrijpheid dan de middelmatig gevoerde controles.
Dergelijke proeven werden ook uitgevoerd door Bratton, Musgrave,
Dunn en Foote (1959) enFlipse en Almquist (1961). De
laatstgenoemde auteurs vonden bij de intensievere opfok weliswaar een
snellere geslachtsrijpheid, echter op latere leeftijd een duidelijk slechtere
beenstand waardoor de levensduur nadelig beïnvloed werd.
In Israël bracht men runderen door intensieve opfok een half jaar eerder
dan normaal in bronst, teneinde ze op jongere leeftijd te laten afkalven,
c.q. te laten melkgeven (Amir, 1967).

C a s i d a en medewerkers uit Wisconsin hebben veel werk gedaan over
de invloed van de voeding op de vruchtbaarheid bij schapen en varkens.
In 1960 (Zimmerman et al.) werd bij varkens door o.a. glucose vlak
voor de eigenlijke bronst het aantal ovulaties verhoogd („flushing pheno-
menon"). K i r k p a t r i c k ei a/. (1967) toonden eveneens aan dat na toe-
voeging van glucose aan het rantsoen 12 of 8 dagen vóór de oestrus een

toename plaats vond van het aantal ovulaties. Op grond van FSH- en
LH-bepalingen in de hypofyse werd geconcludeerd dat glucose een grotere
afgifte bewerkstelligde van FSH met als gevolg meer ovulaties. H e a p,
LodgeenLamming (1967) vonden een groeibevorderend effect van
een hoger voedingsniveau op de corpora lutea.

Bij schapen heeft extra voeding een duidelijk effect op het hypofysegewicht
en het totale gehalte aan gonadotrope hormonen (B e 11 o w s et ai, 1963).
Bij ratten daarentegen was niet een dergelijk effect met verschil in voeder-
niveau te bereiken (B e 11 o w s et al., 1966). Nader onderzoek zal uit moe-
ten wijzen waar deze werking precies op gebaseerd is. Hiermee is het
mogelijk op praktische wijze de vruchtbaarheid te verhogen.

Met name bij varkens is het dus mogelijk hormoonproduktie en/of afgifte
te beïnvloeden door middel van de voeding. Een zekerder manier lijkt
echter het toedienen van deze hormonen zelf.

Men kan de ovulatie bevorderen door gonadotrope hormonen in te spui-
ten. Voorts kan men de afgifte van de eigen gonadotrope hormonen re-
gelen door eerst gedurende een bepaalde tijd met progestatieve stoffen de
cyclus af te remmen; na het staken treedt dan spontaan bronst en ovu-
latie op. De laatste behandeling wordt ook nog al eens gecombineerd in
het eindstadium met gonadotrope hormoon toediening.
In het eerste geval kan men te maken krijgen met superovulatie, in het
tweede geval spreekt men van oestrusinductie of oestrussychronisatie.

De indicatie voor het gebruik van gonadotrope hormonen is tweeërlei. Ten
eerste zullen deze middelen gebruikt kunnen worden in die gevallen waar
geen bronst en geen ovidatie optreedt. Dit is nogal eens bij varkens het
geval. In het tweede geval wil men het aantal ovulades vergroten, waarbij
dan wordt aangenomen, dat dit ook zal resulteren in een groter aantal
vruchten.

Bij de mens is de eerste indicatie de hoofdzaak. Crooke, Butt en
Bertrand (1966) gebruikten de stijging van het oestriol en preg-
naandiol (oestrogene steroiden) in het bloed als parameter voor het ovu-
leren na injecties met gonadotrofine. Uit deze proeven bleek dat de ge-
voeligheid van het ovarium zeer variabel is. Zodoende moest voor iedere
patiënt een aparte dosering worden vastgesteld. Men kan zich voorstellen
dat dit voor landbouwhuisdieren met anafrodisie eveneens geldt. Bij fy-
siologisch normale dieren blijkt eveneens een grote variatie in reactie van
het ovarium te bestaan.

Men gebruikt meestal twee soorten preparaten: het Pregnant Mare Serum
preparaat (PMS), dat bereid is uit het bloed van drachtige merries en dat
vooral een FSH-werking zou vertonen en het Human Chorionic Gonado-
trophin (HCG) dat een LH (ISCH) effect zou hebben.
Aangezien hier sprake is van een overwegend effect, kan men zich voor-
stellen dat het toedienen van één soort preparaat reeds voldoende is. Voor-
al PMS gebruikt men om de ovulades op te voeren. In combinatie met
HCG zouden theoretisch nog betere resultaten te verwachten zijn omdat
men dan vollediger de fysiologische oestrussituatie nabootst.

Bij runderen van vleesrassen, waar men geïnteresseerd is in het vergroten
van het aantal vruchten per drachtigheid, is deze methodiek gebruikt.
Cordon en Williams (1961) pasten PMS-injecties toe bij vlees- en
melkrassen, bij een vijfhonderdtal koeien. Ze kwamen tot de conclusie dat
er naast rasverschillen ook maandverschillen in response op de injectie
voorkwamen. De hoogste dosering (2000 I.E.), meestal 16 of 17 dagen na
de vorige bronst gegeven, gaf de meeste muldple ovulaties, dubbel zoveel
als bij een dosering van 800 I.E. Bij deze laatste dosering kwam in ver-
houding veel stille borst voor. De auteurs zijn weinig hoopvol met betrek-
king tot de praktische toepassing vanwege de grote variabiliteit in reactie.
Hafez, JainudeenenLindsay (1965) berichtten over experimen-
ten met vleesrassen (Hereford), waarbij in hoofdzaak PMS werd gbruikt
op dag 12 en 16 na de voorgaande oestrus bij een 50-tal runderen. Met
1500 I.E. was het aantal ovulaties zeer variabel (1-24). Na één injectie
bleek het ovarium niet meer te reageren. Antilichamenvorming zou hierbij
slechts gedeeltelijk een rol spelen. Bij veel ovulaties (8-10) per dier trad
abortus op na 3 a 4 maanden.

Mauleon (1965) ging aan vrij uitgebreid materiaal (± 240 koeien)
het effect van de combinatie HCG en PMS op het aantal ovulaties na.
Opvoeren van de PMS-concentratie voerde wel het aantal ovulaties op,
HCG had daarentegen geen enkel supplementair effect.
Geconcludeerd kan worden, dat tot nog toe het streven om meer kalveren
per koe te produceren door middel van gonadotrope hormoon-stimulering
voor de praktijk weinig zinvol is. Zeker voor Nederlandse omstandigheden
heeft het weinig waarde. De regulatie heeft men niet in de hand, waar-
door de uitkomst zeer twijfelachtig is, nog voorbijziende aan de schade,
die het moederdier ondervindt van een tweelingdracht.
Experimenten met varkens, waarbij men beoogt grotere en uniformere to-
men te krijgen, werden uitgevoerd door Day, Longenecker, Jaffe,
Gibson en Lasley (1967). Bij 240 varkens van verschillend ras be-
stond de behandeling uit resp. een hypofysepreparaat van schapen-origine,
PMS en HCG en uitsluitend PMS. Vooral de combinade 1200 I.E. PMS
op de 17e dag en 500 I.E. HCG op de 20e dag gaf superovulade te zien.
Ook hier was de variatie in reactie erg groot. Hun ter (1966) behan-
delde op de 15e dag van de cyclus met 1500 I.E. PMS. De ovulatiegraad
varieerde van 16 tot 67 eicellen. Het aantal normale embryo\'s op de 25e
dag van de drachtigheid was hoger dan bij de controledieren.
Het onvoorspelbare effect van deze hormoonbehandelingen maken deze
niet direct geschikt voor toepassing in de praktijk. Bij varkens zal men in
de regel op minder bezwaren stuiten omdat dit dier al reeds poly-ovulatoir
is.

Het gebruik van ovulatieremmers bij de mens berust op de progesteron-
activiteit van de pil, waarin eveneens een spoortje oestrogene stof aan-
wezig is. Niet alleen de ovulatie wordt geremd, men krijgt ook een regel-
matige cyclus. Stoffen die een progesteronwerking ontplooien doen dienst
als een kunstmatig corpus luteum. Staakt men de toediening, dan maakt
men automatisch een einde aan de luteale fase, met als gevolg het op-
treden van bronst. Deze bronst is dan eventueel nog te forceren met go-
nadotrope hormonen. Bij de toediening moet men met het volgende reke-

ning houden. Te weinig gestageen zal de bronst niet onderdrukken. Te
veel gestageen kan de vorming van follikels zodanig onderdrukken, dat de
kans bestaat dat er helemaal geen bronst meer zal volgen. (First,
Stratman, Rigor en Casida, 1963.)

De gestagenen hebben min of meer uitgebreid toepassing gevonden bij
schapen, varkens en de laatste tijd in beperkte mate bij runderen.
Oestrussynchronisatie bij rundvee heeft in Amerika bij het in kudden hou-
den van vleesvee het voordeel van beter reguleren van de geboorten, mede
in verband met de planning van de kalverenafzet.

Hansel en medewerkers (1966) deden mededeling van uitgebreide ver-
gelijkende proeven, waarbij als gestagenen MAP en GAP (6 chloro delta-
6-dehydro-17 acetoxyprogesteron) per os werden gebruikt.
MAP werkte beter, in die zin dat de tijd tussen het stoppen van behande-
ling en het optreden van de bronst minder varieerde (4 ä 5 dagen), terwijl
de bevruchtingsresultaten eveneens iets gunstiger leken. GAP zou minder
snel worden afgebroken, waardoor de inhiberende werking langer zou aan-
houden (5 ä 6 dagen). Cystevorming werd niet waargenomen.
Wiltbank, Shumway, Parker en Zimmerman (1967) voer-
den 20 dagen lang 500 mg DHPA (16«, 17 dihydro progesterone) aan
tweehonderd vaarzen van vleesrassen. Hierbij kwamen de dieren reeds 48
uur na het stopzetten van de behandeling in bronst. De oestrus was min-
der lang en minder variabel dan bij de controledieren. Wel bestond de in-
druk dat de bevruchting slechter was dan bij de controledieren. Een be-
handeling gedurende 9 dagen met 400 mg samen met een injectie van
oestradiol valeraat (5 mg) zou geen vermindering van de fertihsatie be-
werkstelligen.

Vermeldenswaard zijn verder enkele oriënterende proeven met sponsjes-
applicatie bij runderen (Shimizu et al., 1967), (Gar riek en S h e 1-
t O n, 1967). De laatste onderzoekers konden met een progesteronverbin-
ding wel een goede bronstonderdrukking krijgen, maar de fertilisatie was
slecht te noemen.

Schalk (1966) geeft een uitgebreid literatuuroverzicht betreffende deze
materie bij schapen, en hij vermeldt resultaten van eigen proeven met voor-
namelijk gestageen toediening per injectie, die al of niet gecombineerd met
750 I.E. PMS, alleen enig succes hadden in het normale seizoen (tegen-
woordig worden ook wel vaginale sponsjes, geïmpregneerd met gestageen
gebruikt (Robinson, 1965)).

Bij schapen zal naast de synchronisatie van de bronst en daardoor ook
van het lammeren in het normale seizoen efficiënter gewerkt kunnen
worden. Tevens is het mogelijk in het anoestrus-seizoen bronst op te wek-
ken, indien men eveneens gonadotrope hormonen toedient, waardoor
meer lammeren per jaar geproduceerd worden.

Dit gelukte met proeven van Te Brake en Stegenga, waarbij zelfs
een tendens tot superovulatie optrad. Gebruikt werd 50 mg progesteron
en 750 I.E. PMS. Bij 14 schapen die voor de eerste maal moesten lamme-
ren werden 26 lammeren geboren, te weten 1 vierling, 2 drielingen, 5
tweelingen en 6 éénlingen.

Het invoeren op grote schaal van "out of season breeding" bij schapen zou
overigens een marktverstorend effect kunnen hebben, omdat van de lam-
meren al 90% naar Frankrijk gaat. Deze afzet is sterk seizoengebonden.

Voor de moederdieren zelf zou het beter zijn drie maal te werpen in een
periode van twee jaar, gezien de draagtijd van 148 dagen.

Voor de planning op grote varkensbedrijven ten aanzien van het werpen
kan bronstsynchronisatie gewenst zijn. Bij varkens werd na gebruik van het
gestageen 6. methyl 17. acetoxy progesteron (MAP) in vele gevallen cy-
stevorming opgemerkt (First, Stratman, Rigor en Casida,
1963). Dit zou te wijten kunnen zijn aan een selectieve remming van het
LH ten opzichte van het FSH.

DeHaanen Osinga (1966) deden proeven bij 37 varkens met de stof
IGI 33828, een hydrazineverbinding. Hierbij werden geen cysten waarge-
nomen. De bronst trad na het staken van de behandeling niet bij alle dieren
op dezelfde dag op.

Vermeld dient hier tevens nog de toepassing \\an bronstzalf voor oestrus-
inductie (De Haas en Schalk, 1967). Het werkingsmechanisme is
niet geheel en al duidelijk. Via het zg. Hohlweg-effect zouden wellicht de
oestrogenen in de zalf de LH afscheiding stimuleren, hetgeen ovulatie en
bronst tot gevolg zou kunnen hebben.

Voor de Nederlandse omstandigheden lijken voorshands weinig argumen-
ten aanwezig om bronstsynchronisatie bij runderen toe te passen. Bij scha-
pen en varkens zijn de vooruitzichten gunstiger. Vooral de anoestrusbree-
ding kan als een belangrijke bevordering van de vruchtbaarheid worden
beschouwd.

Immunisatie van (enkele) paarden tegen HCG en HCG plus FSH leverde
Snook en Gole (1965) antisera op die in staat waren bij infertiele
vrouwelijke ratten gonadotrope reacties op te wekken van ovaria en uterus,
bij gehypofysectomeerde ratten echter niet. Gesteld werd dat door het weg-
vangen van het IGSH (LH) door het HCG antiserum een verhoogde pro-
duktie niet alleen van het ICSH maar ook van FSH geïnduceerd wordt.
Spies en Quadri (1967) konden met antisera tegen LH de drachtig-
heid bij konijnen onderbreken. Ditzelfde gelukt bij 4 varkens, die 4 dagen
lang vanaf de 25e dag na de bevruchting met anti-LH konijneserum
waren ingespoten. Voorts kon de ovulatie van 2 van de 4 met antisera be-
handelde varkens in de late pro-oestrus worden onderdrukt (Spies,
Sly ter en Quadri, 1967).

Er doen zich vele nieuwe mogelijkheden voor. Door de afgescheiden hor-
monen van het hypofyse met specifieke antisera weg te vangen kan men de
interne hormoonsecretie stimuleren.

Door op het juiste moment in te spuiten kan men een verwachte verhoging
afremmen, zoals bijvoorbeeld de LH-piek vlak vóór de ovulatie, hetgeen
zou kunnen resulteren in een ovulatie inhibitie. De aard van het antiserum
is natuurlijk van zeer veel belang. Soortvreemde antisera kunnen gemakke-
lijk leiden tot anafylaxie indien meerdere malen zou moeten worden toe-
gediend. Vooralsnog ontbreken de grote hoeveelheden voldoende zuivei
antigeen om bij koeien en varkens op grote schaal antisera te maken.
Het gebruik van antiserum lijkt in eerste instantie van weinig waarde te zijn
voor de verhoging van de vruchtbaarheid. Men heeft hier echter een mid-
del in de hand om endogene hormoonverschuivingen te veroorzaken. Door

met een specifiek antiserum het ene hormoon te blokkeren kan men maken
dat een ander hormoon extra werkzaam wordt. Men kan hier denken aan
de beïnvloeding van de FSH/LH ratio die bij diverse diersoorten heel ver-
schillend is. Een specifieke verschuiving geeft een selectieve beïnvloeding.
De praktische toepassing staat echter niet direct voor de deur.
Het gebruikmaken van releasefactoren staat eveneens nog in de kinder-
schoenen. Het is mogelijk dat een betere kennis van het mechanisme zal
leiden tot het inschakelen van preparaten bij de afgifte van de hypofyse-
hormonen.

Zowel releasefactoren als antihormonen vergroten de mogelijkheid om het
hormonale mechanisme te reguleren.

Een betere regulatie zal het mogelijk maken om het dier op elk gewenst
tijdstip vruchtbaar te maken.

,\\an de hand van hteratuur wordt een overzicht gegeven over enkele aspecten van de
beïnvloeding van de vruchtbaarheid door hormonen.

De werking van gonadotrope hormonen, steroiden, releasing factors en antihormonen
worden besproken, alsmede de eventuele toepassing daarvan.

Voor de Nederlandse omstandigheden lijken ovulatiebeïnvloeding bij varkens ge-
baseerd op het z.g. „flushing" fenomeen en oestrussynchronisatie bij schapen en
varkens nog het meeste perspectief te bieden.

Superovulatie en cyclussynchronisatie bij rundvee heeft voor Nederland weinig
waarde. De ontwikkelingen op het gebied van antihormonen lijken interessant voor
mogelijke toepassing bij bronstonderdrukking, het couperen van de drachtigheid of
het bewerkstelligen van verschuivingen in het hormonen-evenwicht.
De „releasing factors" en de antihormonen vergroten ons arsenaal om doeltreffend
de vruchtbaarheid van de landbouwhuisdieren te beheersen, waardoor tevens een
verhoging van de vruchtbaarheid naar wens, nog meer dan voorheen, binnen het
bereik van de praktische toepassing lijkt te zijn gekomen.

Certain aspects of the effects of hormones on fertility are reviewed with reference to
the literature.

The action of gonadotrophic hormones, steroids, releasing factors and antihormones as
well as their possible use is discussed.

Under the conditions prevailing in the Netherlands, influencing ovulation in pigs,
based on the so-called flushing phenomenon, and synchronisation of oestrus in sheep
and sows appear to offer the best prospects.

Superovulation and synchronisation of the cycle in cattle is of little use in the
Netherlands. Developments in the field of antihormones appear interesting with regard
to the suppression of oestrus, terminating gestation or producing alterations in hor-
monal balance.

Releasing factors and antihormones have increased the methods available for effective
fertility control in farm animals; as a result, increasing fertility at will — and to a
greater extent than was feasible in the past — appears to have come within the scope
of actual use.

Se basant sur la littérature l\'auteur donne un aperçu de quelques aspects de l\'influence
des hormones sur la fertilité.

L\'action des hormones gonadotropes, des stéroïdes, „releasing factors" et des anti-
hormones et leur application éventuelle sont discutées.

Pour les conditions néerlandaises ce sont l\'influcncc exercée sur l\'ovulation chez les
porcs, basée sur le phénomène dit „flushing" et la synchronisadon de l\'oestrus chez
les brebis et chez les porcs qui semblent offrir le plus de perspectives.
Pour les Pays Bas la superovulation et la synchronisation du cycle chez le bovin ont
peu d\'importance. Les évolutions dans le domaine des antihormones semblent être
intéressantes pour l\'application de la suppression de l\'oestrus, pour l\'interrupdon de la
gravidité ou pour la provocation de décalages de l\'équilibre hormonal.
Les „releasing factors" et les antihormones élargissent notre arsenal qui nous permet
de contrôler d\'une façon efficace la fertilité de nos animaux domestiques agricoles et
par là une augmentation de la fertilité à souhait semble être devenue en même temps,
plus qu\'auparavant, réalisable dans le domaine de l\'application pratique.

An Hand der Literatur wird eine Übersicht einzelner Aspekte bezgl. der Beeinflussung
der Fruchtbarkeit durch Hormone gegeben.

Es wird die Wirkung von gonadotropen Hormonen, Steroiden, Releasing Factors und
Antihormonen, sowie die evtl. Anwendung derselben besprochen.
Für niederländische Verhältnisse scheint die Ovulationsbeeinflussung bei Schweinen,
basiert auf das sogen, „flushing" Phänomen, sowie die Östrussynchronisation bei
Schafen und Schweinen noch die günstigste Perspektive zu bieten.
Superovulation und Zyklussynchronisation beim Rindvieh haben für die Niederlande
geringen Wert. Die Entwicklung auf dem Gebiet der Antihormone und deren An-
wendung bei Brunstunterdrückung, Unterdrückung der Trächtigkeit oder zur Be-
werkstelligung von Verschiebungen im Gleichgewicht der Hormone, ist interessant.
Die „Releasing Factors" und die Antihormone vergrossern unser Arsenal an Möglich-
keiten, um die Fruchtbarkeit unserer landwirtschafdichen Haustiere, nach Wunsch
zu beherrschen, wodurch gleichzeitig eine Erhöhung der Fruchtbarkeit noch mehr wie
zuvor im Bereich der praktischen Anwendung gekommen zu sein scheint.

Por medio de la literatura esta dado un sumario de algunos aspectos de la influencia
de la fertilidad por medio de hormonas.

Esta discutido la accion de hormonas gonadotropas, estereoidas, releasing factors y
antihormonas, como tambien la aplicacion eventual.

Por las circunstancias en holanda parece, la influencia sobre la ovulacion en cerdas,
basado sobre el fenomeno „flushing" y sincronisacion del celo en cerdas y ovejas, de
ofrecer la mas perspectiva.

Superovulacion y sincronisacion del ciclo en bovinos tienen poco valor por holanda.
Los desarrollos en el terreno de antihormonas parecen interesante para la aplicacion
de la supresion del celo, la interrupcion de la prefiez o la realizacion de remover en
el equilibrio de hormonas.

Los „releasing factors" y las antihormonas engrandecen nucstro arsenal para dominar
eficaz la fertilidad de nos animales domesticos, por esto al mismo tiempo mas que
antes un aumento de la fertilidad ha llegado al alcance de la aplicacion practica.

A m i r, S.; Influence of growth rate on reproduction and lactation in cattle. Symp.

Growth and Development of Mammals, Nottingham (1967).
Bellows, R. A., Pope, A. L., Meyer, R. K., Chapman, A. B. and
Cas id a, L. E.; Physiological mechanisms in nutritionally-induced differences
in ovarian activity of mature ewes. ƒ. An. Sc., 22, 93, (1963).
Bellows, R. A., Meyer, R. K., H o e k s t r a, W. G. and C a s i d a, L. E.:
Pituitary potency and ovarian activity in rats on two levels of dietary energy.
/. An. Sc., 25, 381, (1966).
Bergström, S.: Prostaglandins; Members of a new hormonal system. Science,
157, 382, (1967).

B O r t h, R., Ferin, M. and M c n z i, A.: Comparison of bioassay and immunoassay
of human chorionic gonadotrophin in urine. Acta Endocr., 50, 335, (1965).

Bowers, C. R., Redding, T. W. and S c h a 11 y, A. V.: Effect of thyrotropin
releasing factor (TRF) of bovine, ovine, porcine and human origin on thyrotropin.
Release in vitro and in vivo. Endocr., 77, 606, (1965).

B r a 11 o n, R. W., M u s g r a v e, S. D., Dunn, H. O. and F o o t e, R. H.: Causes
and prevention of reproductive failures in dairy cattle. Bulletin 940, Cornell Univ.
Agr. Exp. St., (1959).

Carrick, M. J. and S h e 1 t o n, J. N.: The synchronization of oestrus in cattle
with progestagen-impregnated intravaginal sponges. ]. Reprod. Pert., 14, 21,
(1967).

C h e n, B. L. and E 1 y, C. H.: Relationship between human luteinizing hormone and
human chorionic gonadotropin. Nature, 212, 1601, (1966).

Crooke, A. C., Butt, W. R. and B e r t r a n d, P. V.: Clinical trial of human
gonadotrophins. Acta Endocr., 53, suppl. Ill, (1966).

D a V i e s, D. V., M a n n, T., R o w s o n, F. R. S. and L. E. A.: Effect of nutrition
on the onset of male sex hormone activity and sperm formation in monozygous bull
calves. Proc. Royal Soc., B, 147, 332, (1957).

Day, B. N., Longenecker, D. E., J a f f e, S. C., Gibson, E. W. and
L a s 1 e y, J. F.: Fertihty of swine following superovulation. J. An Sc., 26, 777,
(1967).

Dickson, M. and Partodihardjo, S.: The use of the complement fixation
test for measuring blood serum pituitary gonadotropin concentration. V° Congresso
Int. Repr. Fert. Trento, 1964.

E i k - N e s, K. B.: Mechanism of action of gonadotrophins on secretion of „Testoste-
rone". Lezing 18-4-1967, Pharm. Lab. Utrecht.

F a r n e r, D. S. and Follett, B. K.: Light and other environmental factors
affecting avian reproduction. /. An. Sc., 25, suppl. 90, (1966).

F i r s t, N. L., S t r a t m a n, F. W., R i g o r, E. M. and C a s i d a, L. E.: Factors
affecting ovulation and follicular cyst formation in sows and gilts fed 6-methyl-17-
acetoxyprogesterone. ]. An. Sc., 22, 66, (1963).

F 1 i p s e, R. J. and A 1 m q u i s t, J. O.: Effect of total digestible nutrient intake
from birth to four years of age on growth and reproductive development and
performance of dairy bulls, ƒ. Dairy Sc., 44, 905, (1961).

Flux, D. S. and Choh Hao Li: Immunological cross reactions among gonado-
trophins. Acta Endocr., 48, 61, (1965).

Gordon, I. and Williams, G.: The Milk Marketing Board twin calf trial;
An interim report. Vet. Rec., 73, 359, (1961).

G o s s, D. A. and Lewis Jr., J.: Immunologic differentiation of luteinizing hormone
and human chorionic gonadotropin in compounds of high purity. Endocr., 74, 83,
(1964).

Haan, C. d e en Osinga, A.: Bronstsynchronisatie bij varkens. Veeteelt en
Zuivelber., 9, 123, (1966).

H a a s, J. F. d e en S c h a 1 k, C.: Het opwekken van oestrus bij landbouwhuisdieren
met behulp van „bronstzalf". Tijdschr. Diergeneesk., 92, 375, (1967).

Hafez, E. S. E., J a i n u d e e n, M. R. and Lindsay, D. R.: Gonadotropin-
induccd twinning and related phenomena in beef cattle. Acta Endocr., 50, suppl.
102, (1965).

Hale, E. B.: Visual stimuli and reproductive behavior in bulls, ƒ. An. Sc., 25,
suppl. 36, (1966).

Hansel, W., Donaldson, L. E., Wagner, W. C. and B r u n n e r, M. A.:
A comparison of cstrous cycle synchronization methods in beef cattle under feed-
lot conditions. ]. An. Sc., 25, 497, (1966).

Heap, F. C., L o d g e, G. A. and Lamming, G. E.: The influence of plane of
nutrition in early pregnancy on the survival and development of embryos in the
sow. J. Reprod. Fert., 13, 269, (1967).

Hohlweg, W.: Veränderungen des Hypophysenvorderlappens und des Ovariunis
nach Behandlung mit grossen Dosen von Follikelhormon. Klin. Wochenschr., 13,
92, (1934).

H u 1 e t, C. V.: Behavioral, social and psychological factors affecting mating time
and breeding efficiency in sheep. }. An. Sc., 25, suppl. 5, (1966).

Hunter, R. H. F.: The effect of superovulation on fertilisation and embryonic
survival in the pig. An. Prod., 8, 457, (1966).

Hunter, R. H. F.: Porcine ovulation after injection of human chorionic gonado-
tropin. Vet. Ree., 81, 21, (1967).

Igarashi, M. and M c C a n n, S. M.: A hypothalamic follicle stimulating hor-
mone-releasing factor. Endocr., 74, 446, (1967).

J u t i s z, M., B e r a u 1 t. A., Novella, M. A. et R i b o t, G.: Etude de Taction
du facteur hypothalamique LRF (LH-releasing factor) chez le rat in vivo & in
vitro. Acta Endocr., 55, 481, (1967).

K a r 1 s o n, P. and S e k e r i s, C. E.: Biochemical mechanisms of hormone action.
Acta Endocr., 53, 505, (1966).

K a r 1 s o n, P.: The effects of ecdysone on giant chromosomes, RNA metabolisms
and enzyme induction. Endocr. Genetics (Spickett), Cambridge 1967.

Kirkpatrick, R. L., H o w 1 a n d, B. E., First, N. L. and Casida, L. E.:
Ovarian and pituitary gland changes in gilts on two nutrient energy levels.
ƒ. ^rt. Sc., 26, 358, (1967).

Kochakian, C. D.: Regulation of muscle growth by androgens. Briskey, Gassens
and Trautman: The physiology and biochemistry of muscle as a food, Madison
1966.

K o r n e r, A.: Action of hormones at the cellular level. The effect of growth hormone
on protein synthesis. Prot. Metabolism, 8, (1962).

K o r n e r. A.: Insulin and growth hormone control of the biosynthesis of macro-
molecules. Endocr. Genetics (Spickett), Cambridge 1967.

Kragt, C. L. and M e i t e s, J.: Dose-response relationships between hypothalamic
PIF and prolactin release by rat pituitary tissue in vitro. Endocr., 80, 1170, (1967).

Leathern, J. H.: Nutritional effects on hormone production. ]. An. Sc., 25,
suppl. 68, (1966).

M c C a n n, S. M.: A hypothalamic luteinizing-hormone-releasing factor. Am. J.
Physiol., 202, 395, (1962).

McCarthy, C. and P e n n i n g t o n, G. W.: A preliminary study of the immuno-
electrophoretic properties of pregnant mare serum (PMS) together with its appli-
cation to the diagnosis of pregnancy in the mare. Exper., 22, 33, (1966).

Minaguchi, H. and M e i t e s, J.: Effects of suckling on hypothalamic LH-
releasing factor and prolactin inhibiting factor, and on pituitary LH and prolactin.
Endocr., 80, 603, (1967).

M i s h e 11 Jr., D. R., W i d e, L. and G e m z e 1 1, C. A.: Immunologic determination
of human chorionic gonadotrophin in serum. ]. Clin. Endocr., 23, 125, (1963).

Molen, H. J. van der: Zwangerschapsreacties. Ned. Tijdschr. Geneesk., 110,
804, (1966).

Moll, J. and Z e i 1 m a k e r, G.: Induction of ovulation by hypothalamic stimu-
lation in castrated male rats bearing ovarian transplants. Acta Endocr., suppl. 100,
146, (1965).

Müller, E. E., A r i m u r a. A., S a i t o, T. and S c h a 11 y, A. V.: Growth
hormone-releasing activity in plasma of normal and hypophysectomized rats.
Endocr., 80, 77, (1967).

Pool, W. R. and L i p n e r, H.: Inhibition of ovulation by antibiotics. Endocr., 79,
858, (1966).

Robinson, T. J.: Use of progestagen-impregnated sponges inserted intravaginally
or subcutaneously for the control of the oestrous cycle in the sheep. Nature, 206,
39, (1965).

R ö p c k e, G. en B O O t, L. M.: Groei en functie van de getransplanteerde hypofyse
bij de muis. Jaarb. Kankeronderzoek en Kankerbestr., (1965).

Saito, T., Arimura, A., Muller, E. E., Bowers, C. Y. and S c h a 11 y,
V.: In vivo release of follicle-stimulating hormone following administration of
hypothalamic extracts in normal, castrated and castrated testosterone-treated rats.
Endocr., 80, 313, (1967).

S c h a 11 y, A. v., Saito, T., Arimura, E., Muller, E. E., Bowers, G. Y.
and White, W. F.: Purification of follicle-stimulating hormone-releasing factor
(FSH-RF) from bovine hypothalamus. Endocr., 79, 1087, (1966).

Schally, A. V. and Bowers, G. Y.; White, W. F. and Cohen, A. I.:
Purification and in vivo and in vitro studies with porcine luteinizing hormone-
releasing factor (LRF). Endocr., 81, 77, (1967).

S h i m u z u, H., T o y o d a, Y., T a k e u c h i, S., K a w a i, T. and A d a c h i, S.:
Synchronization of oestrus and subsequent fertility of beef cattle following the
intravaginal administration of gestagen, ƒ. Reprod. Pert., 13, 555, (1967).

S n o o k, R. B. and C o 1 e, H. H.: Endogenous gonadotropic activity in mare serum
subsequent to chronic treatment with gonadotropin. Endocr., 74, 52, (1964).

Snook, R. B. and Cole, H. H.: Bio-assay of antisera against human chorionic
gonadotropin. Endocr., 76, 20, (1965).

Spies, H. G. and Q u a d r i, S. K.: Regression of corpora lutea and interruption
of pregnancy in rabbits following treatment with rabbit serum to ovine LH.
Endocr., 80, 1127, (1967).

S p i e s, H. G., S 1 y t e r, A. L. and Q u a d r i, S. K.: Regression of corpora lutea
in pregnant gilts administered antiovine LH rabbit serum. ]. An. Sc., 26, 768,

S w e 1 h e i m, T.: The influence of a single high dose of oestradiol benzoate on the
ICSH-content in the serum of gonadectomized male and female rats. Acta Endocr.,
49, 231, (1965).

Thibault, C., Courot, M., Martinet, L., M a u 1 e o n. P., du Mesnil
du B u i s s o n, F., O r t a v a n t, R., Pelletier, J. and S i g n o r e t, J. P.:
Regulation of breeding season and estrous cycles by light and external stimuli in
some mammals. ]. An. Sc., 25, suppl. 119, (1966).

Wide, L e i f: An immunological method for the assay of human chorionic gonado-
trophin. Acta Endocr., 41, suppl. 70, (1962).

W i I t b a n k, J. N., S h u m w a y, R. Ph., Parker, W. R. and Zimmerman,
D. R.: Duration of estrus, time of ovulation and fertilization rate in beef heifers
synchronized with dihydroxyprogesterone acetophenide. J. An. Sc., 26, 764, (1967).

Zimmerman, D. R., Spies, H. G., Self, H. L. and C a s i d a, L. E.: Ovu-
lation rate in swine as affected by increased energy intake just prior to ovulation.
ƒ. An. Sc., 19, 295, (1960).

Hoewel de oorsprong van de Shetland pony nooit met absolute zekerheid
is vastgesteld kunnen worden, wordt toch algemeen aangenomen, dat dit
ras uit Siberië afkomstig is.

Met de grote volksverhuizingen heeft een verplaatsing naar het westen
plaatsgevonden, maar toen later daar weer grote gedeelten van het land
in zee verdwenen, bleven er op de overige, hoger gelegen gedeelten, de
nakomelingen van het ras voortbestaan.

De Shedand pony, zoals wij die kennen, heeft dan ook op de Shetland-
eilanden zijn bakermat. Als gevolg van de eeuwenlange ontoegankelijkheid
dezer eilanden -»-117 stuks, waarvan er slechts 53 worden bewoond, zoals
Hans Bongard, de vroegere stalmeester van wijlen Graaf Wolff Met-
ternich te Swalmen (L) dat in zijn voortreffelijke publikaties over de
Shetlander heeft beschreven — is dit oeroude ras aldaar wel het meest in
zijn oorspronkelijke staat bewaard gebleven.

Reeds de Vikingers troffen op de noordelijke Schotse eilanden talrijke
pony\'s aan en het is dan ook niet verwonderlijk dat de bekende Duitse
hippoloog W r a n g e 1, de Shetland pony als de grootste aristocraat onder
de verschillende ponyrassen aanduidt, omdat dit ras het verst in de ge-
schiedenis teruggrijpt, de langste stamboom heeft.

Dat de Shetland pony de kleinste pony is, moet volgens Lt.Gol. Hope
worden toegeschreven aan de terreinomstandigheden, waarin het zich zo-
vele eeuwen in leven heeft moeten houden. Er is nimmer een toename in
grootte vastgesteld kunnen worden, omdat alleen een klein dier, onder de
werkelijk rauwe omstandigheden der eilanden, in leven kan blijven. En
om dezelfde redenen is dit ras ook zuiver kunnen blijven.
Het landschap der Shetlandeilanden is een rotsachtig en heuvelachtig
gebied, dat eeuwenlang werd en nog voortdurend wordt geteisterd door
storm en regen, waardoor geen boom of struik daar kan gedijen en waar
vrijwel uitsluitend een soort heide en mos groeit, met daarnaast een uiterst
karige grasmat. Wanneer in de winter op de heuvels niets eetbaars meer te
vinden was, waren de dieren wel gedwongen naar de zeezijde af te dalen,
om zich daar met zeegras en zeewier te voeden.

Een ponyras, dat zich onder dergelijke milieu-omstandigheden door de
eeuwen heen heeft weten te handhaven, moet wel toegerust zijn met zeer
bijzondere eigenschappen als grote soberheid, een uitermate grote gehard-
heid tegen weersinvloeden, een sterk beenderengestel, een absoluut zekere
gang in ongelijk terrein, een zeer groot uithoudingsvermogen, grote intel-
ligentie en een goed temperament. Daarnaast vertoonden deze dieren een
natuurlijke makheid en bereikten vaak nog een hoge leeftijd van 30 a 40
jaren. Al deze goede eigenschappen bezit de huidige Shetlander nog steeds
terwijl de dieren voorts als regel tot op hoge leeftijd vruchtbaar blijven.
Door onderzoekingen na de 2e wereldoorlog, uitgevoerd door Prof. Speed

1 Dr. H. H. Schohen; oud-Veterinair Inspecteur van de Volksgezondheid en oud-
Inspecteur van de Veeartsenijkundige Dienst; oud-jurylid van het Nederlands
Shedand Pony Stamboek; Weijenberg 10, Almen.

en Miss Etherington, is aan het licht gekomen, dat er verschillen in
schedelbouw bestaan tussen paarden en pony\'s, waarbij grote verschillen
werden opgemerkt in de kaakbouw en zelfs in de vorm van de kiezen. Deze
laatste hebben bij pony\'s een veel diepere bevestiging in de kaak dan bij
paarden. Hierdoor is de pony in staat harde plantencellen te vermalen,
om daaruit nog het nodige voedsel te halen, terwijl de meeste paarderassen
daartoe niet (meer?) in staat zijn.

Ook deze omstandigheid zal waarschijnlijk bijgedragen hebben tot de so-
berheid van de Shetland pony. Een pony op het vasteland gefokt ver-
draagt een sobere voeding en gemakkelijke verpleging thans nog even
goed, als een dier van de eilanden afkomstig.

Aanvankelijk werden de ponys alleen gebruikt als rij- en lastdieren, aan-
gezien er geen- of slechts enkele zeer slechte wegen op de Shetland-eilan-
den aanwezig waren. Turf moest naar de kust vervoerd worden, waarvan
dan weer zeegras, als mest voor het land, mee teruggenomen werd. Dit
vervoer geschiedde in manden, die ter weerszijde van de pony waren op-
gehangen.

In de tweede helft van de 19e eeuw ontstond er in Egeland, door de af-
schaffing van de vrouwen- en kinderarbeid in de Engelse kolenmijnen,
een grote vraag naar Shetlandpony\'s, om als trekkracht dienst te doen.
Als merkwaardigheid moge vermeld worden, dat men tot op dat tijdstip
geen bezwaren had gehad tegen de vrouwen- en kinderarbeid. Toen men
die echter wilde afschaffen en voorgesteld werd voor dit werk trekhonden
te gebruiken, brak er een storm van verontwaardiging onder het Engelse
volk los, waarop men tot de Shetlander als trekkracht overging.
Door zijn geringe grootte was deze pony juist in de lage mijngangen zeer
op zijn plaats (de z.g. „pitpony\'s"). Dit deed de markies van Londonderry
besluiten een stoeterij van Shetland pony\'s op te zetten, waarmede hij de
eerste in Engeland was. Deze stoeterij verwierf al spoedig een grote ver-
maardheid, waardoor elk jaar vele kopers uit Engeland en Schotland wer-
den aangetrokken.

In 1896 werd echter deze stoeterij opgeheven en het daaruit afkomstige
uitstekende fokmateriaal legde de grondslag voor vele andere fokkerijen.
De Engelse fokkers hadden inmiddels het Shetland Pony Stud Book opge-
richt, welke organisatie in 1891 haar eerste stamboekaflevering deed ver-
schijnen.

Van tijd tot tijd waren ook hier te lande wel eens enkele Shetlandpony\'s
ingevoerd, maar deze waren meer bedoeld als speelkameraad voor de kin-
deren van buitengoedbezitters of ter stoffering hunner buitens.
Het was Graaf Wolff Metternich te Swalmen (L), die hier te
lande in 1927 een stoeterij van Shetlandpony\'s opzette, in een tijd
toen men overigens nog geen goed woord voor dit ponyras hier over had,
enkele uitzonderingen daargelaten. In dit laatste verband dienen de namen
genoemd te worden van de heren A. F. W. Baron van B ra keil te
Doorwerth, C. B. A 1 s c h e te Eist en J. J. R. N a s te Bemmel. Deze
heren zagen wel wat in dit kleine paardje en dat zij goed gezien hebben
moge blijken uit de inschrijvingen in de registers van de Vereniging „Het
Nederlands Shetland Pony Stamboek", waarin in 1966 waren opgenomen:
198 ter dekking gestelde hengsten, 13041 gedekte merriën en 3917 veulens.

Door regelmatige importen van de heren van Brakell en Nas, als-
mede door de door Mevr. Cl. Simon Thomas-de Vries van
Cronesteijn te Nunspeet gemaakte reclame door haar deelname aan
concoursen-hippique met haar vierspan Shetlanders met veulens en haar
reclame voor de landbouwbruikbaarheid van de Shetlandpony, nam het
aantal Shetlanders en de bewonderaars van dit ras snel toe.
Toch zou het nog tot 23 oktober 1937 duren, vooraleer hier te lande de
vereniging het Nederlands Shetland Pony Stamboek werd opgericht, met
aanvankelijk 20 leden.
Thans bedraagt dit aantal ongeveer 5000.

In de loop der jaren zou een uitspraak van de bekende Nederlandse
dierenarts-hippoloog, Dr. Quadekker, bewaarheid worden, dat er
geen arbeid bestaat — met uitzondering van zeer zware vrachten — welke
niet door de Shetlandpony zou kunnen worden verricht.
Voor bijna alle soorten werk is dit ponyras geschikt, terwijl het door zijn
natuurlijke makheid, zowel door volwassenen als door kinderen kan wor-
den gebruikt.

Het is een ideale hulp bij de bosbouw, wanneer er op allerlei moeilijk be-
gaanbare hellingen jonge bomen geplant moeten worden. In manden,
gehangen over de rug der dieren, kunnen deze worden vervoerd. Ook voor
sleepwerk in het bos, verleent de Shetlander uitstekende diensten door zijn
groot trekvermogen, geringe grootte en gemakkelijke wendbaarheid.
Hetzelfde gold tot voor kort voor het gebruik van deze hulp in boomgaar-
den. Door zijn geringe hoogte kon de Shetlander onder de bomen door dc
besproeiingsspuit overal brengen waar deze nodig was, terwijl hij de met
kisten appels volgeladen wagens uit de boomgaard naar de opslagplaats
of veiling bracht en dat veelal in een snel tempo. Door de gewijzigde
boomgaardbeplanting zijn deze diensten wel enigszins gewijzigd, al zal
toch vaak nog, uit economische overwegingen, een pony de voorkeur ver-
dienen boven een tractor.

Ook voor het vervoer van melkbussen van en naar de weide of voor het
vervoer van veevoeder van handelaar of mulder naar het veehouders-
bedrijf, is deze trekkracht zeer geschikt, al wordt ook door gewijzigde om-
standigheden het gebruik van de pony hiervoor meer en meer beperkt.
In vele gevallen zal, in een economisch goed geleid bedrijf, bij te kort aan
trekkracht op een bepaald ogenblik, een pony de voorkeur verdienen bo-
ven een mechanisch transportmiddel. Dit laatste geldt ook voor vele
neringdoenden, hoewel men ook daar meer en meer de „ijzeren hond" ziet
gebruiken.

Op buitenplaatsen voor parkarbeid of in tuinderijen kan de Shetlander
ook thans nog een uitstekende en goedkope arbeidskracht betekenen.
Tenslotte is deze kleine viervoeter een ideale speelkameraad voor kinderen.
Door zijn natuurlijke makheid behoeft men in dit opzicht niet bevreesd
te zijn voor ongelukken.

Een rijpony is de Shetlander beslist niet, al zal hij voor latere t\\iiters dik-
wijls een uitstekend hulpmiddel blijken te zijn geweest om hun zelfver-
trouwen, balans en besluitvaardigheid bij te brengen.

De Shetlandpony is zeer goedkoop in onderhoud. Zelfs op arme grond kan
hij uitstekend aarden, mits hij daarbij wel over de nodige ruimte kan be-
schikken.

Spotlight of Marswood S. 227, geb. 1953.
V. Rustic Sprite of Stander 1343
m. Rose Blossom oj Maryfield 4703
Fokker Mr. Maurice C. Cox Schotland
Eigenaar Gebr. Martens te Groot Linden
Een in 1956 door de voorzitter van het Nederlands Shetland Pony Stamboek, de heer
D. van Dam van Brakel te Brakel, uit Schotland ingevoerde zwarte hengst, die een
zeer grote invloed heeft gehad op de thans in Nederland geldende fokrichting.
Evenals hij zelf nog steeds, hebben ook vele van zijn zonen een groot aandeel in de
huidige fokkerij. (Fotobureau „Sport", Doetinchem)

Sunrnaid van de Uitweg S. 6305, geb. 9-7 - I960.
V. Spotlight of Marshwood S. 227
m. Kapros van de Vennen S. 2582
Fokker-eigenaar C. van Hemert te Bruchem.
Deze zwarte merrie werd op de jubileumkeuring van het Nederlands Shetland Pony
Stamboek te Den Bosch op 11 augustus 1967 algemeen kampioene.
(CHché Ned. Shetland Pony Stamboek)

Tussen of achter de koeien geweid, leeft hij in een el-dorado, waarbij men
er zelfs op heeft te letten, dat hij het niet nog te goed heeft. Dit ponyras
is op onze welige weiden n.1. snel vatbaar voor hoefbevangenheid.
Het gehele jaar door kan het dier buiten blijven, waarbij hij er voldoende
aan heeft, wanneer hem \'s winters, wanneer de weide langere tijd achter-
een onder een sneeuw- of ijslaag is bedekt, wat goed hooi wordt bijgevoerd.
Door zijn grove beharing, met een dichte onderbeharing, deren hem weers-
invloeden niet. Een windscherm in de weide geplaatst geeft hem voldoende
beschutting bij sneeuwstormen en lang aanhoudende gure regenvlagen.
Lage drassige weiden daarentegen zijn altijd afkeuringswaardig.
Wat het onderhoud van de Sheüander betreft kan men stellen, dat men
3 pony\'s kan voeren met dat wat aan één licht warmbloedpaard zou moe-
ten worden verstrekt.

De arbeidsprestatie van 4 pony\'s kan op het 3-voudige van één normaal
warmbloedpaard gesteld worden. Globaal uitgedrukt kan men zeggen, dat
de Shetlander één derde gedeelte eet van het voer van een groot paard,
terwijl hij van het werk van zijn grote collega verzet.
Door zijn grote taaiheid kan men per etmaal gerust een afstand van 100
km van hem verlangen, terwijl bij een goede aanspanning en bij een vaste
bodemgesteldheid een last van 1000 kg door hem, zonder te zware inspan-
ning, wordt getrokken.

De vereniging „Het Nederlands Shedand Pony Stamboek" onderscheidt
bij haar inschrijvingen in het stamboek twee categorieën, n.1. de grote- en
kleine maat. Tot de eerste behoren hengsten en merriën met een stokmaat
van maximaal 1.07 m zonder hoefijzer (met hoefijzer 1.08 m). Tot de
kleine maat worden hengsten en merriën gerekend met een stokmaat tot
een maximum van 0,95 m zonder hoefijzer (0,96 m met hoefijzer).
Hoewel zich in het 30-jarig bestaan van het Nederlands Shetland Pony
Stamboek wel enkele wijzigingen in de fokrichting hebben voltrokken,
wordt toch nog steeds vastgehouden aan het principe om bij de fokkerij
het originele Shetlandpony-type te benaderen.

Daartoe beoogt men een pony te fokken met een klein en kort hoofd,
maar breed over het voorhoofd en relatief lang van oor tot oog. Kleine,
rechtopstaande, uit elkaar geplaatste, maar goed naar voren gerichte oor-
tjes, heldere intelligente ogen en grote, goed geopende neusgaten.
Het hoofd wordt hoog en goed naar voren gedragen door een niet te lange
krachtige hals, smal aan de keel, doch breder uitlopend in een diepe borst,
een stevige romp met niet te lange maar sterke rug en met goed geronde
ribben.

De schouder dient lang te zijn en goed schuin gelegen, met duidelijke ge-
wrichten. Het achterstel moet breed en lang zijn, goed bespierd en iets af-
lopend, met een betrekkelijk hoog ingeplante en welig behaarde, lange
staart. De benen sterk en goed bespierd met brede en korte pijpen en
brede, vlakke knieën en hakken. De voeten goed gevormd, breed en rond
en opgebouwd uit stevige en gezonde hoorn. Een vierkante stand en een
ruime vierkante gang in stap en draf.

De staart, manen en maantop moeten overvloedig zijn. Het haar sterk
van weefsel en recht. Evenals het haar aan de benen mag het niet krullen.
De staart moet echter golvend zijn.

de bovenste lok van de staart afwerpen, zodat het lijkt alsof het haar is
afgeschuurd, maar bij nadere beschouwing blijkt dat het is uitgevallen,
maar opnieuw opgroeit. Bij strenge koude met veel sneeuw, waarbij de
dieren met een dikke laag sneeuw zijn bedekt, blijft door de opgroeiende
haren bij de staartwortel en door de overvloedige maantop met aanslui-
tende manen, een luchtkussen gevormd rond de staartwortel en de oren,
waardoor een bevriezen van deze gevoelige lichaamsdelen wordt voor-
komen.

Als kleurslagen kent men bij de Shetlander de éénkleurigen en de bonten.
In hun oorsprongsland trof men aanvankelijk alleen zwarte en bruine aan.
De daar thans aanwezige bonten en andere kleurslagen zijn ontstaan door
kruising met uit IJsland ingevoerde hengsten. Ook hier te lande vindt men
vele éénkleurigen, hoewel de bonte kleur (nog?) bij velen geliefd is.

De inschrijving van hengsten, merriën en veulens in het Nederlands Shet-
land Pony Stamboek kan uitsluitend plaats vinden, als deze toebehoren
aan leden van de vereniging.

De stamregisters bestaan uit: a. een stamboek; b. een hulpstamboek; c. een
veulenboek.

Opname in het stamboek of in het hulpstamboek — dit laatste alleen voor
merriën — geschiedt na een keuring door een daartoe ingestelde jury.
Bestond er in de beginperiode van het Stamboek ook de mogelijkheid dat
hengsten in het hulpstamboek konden worden opgenomen, nadat een vol-
doend aantal goede stamboekhengsten ter beschikking van de fokkerij
stond, is deze mogelijkheid per 1 januari 1954 verlaten.
Alleen pony\'s waarvan de afstamming kan worden gestaafd door overleg-
ging van een geboortebewijs, afgegeven door het Nederlands Shetland
Pony Stamboek of The Shetland Pony Stud Book Society te Aberdeen,
kunnen in het stamboek worden opgenomen.
Voorts moeten de dieren minstens 2/2 jaar oud zijn.

Jaarlijks vinden te dien einde op door de Minister van Landbouw en Vis-
serij goedgevonden plaatsen en tijden, keuringen plaats van in het stam-
boek ingeschreven of ter inschrijving daarvoor aangeboden dekhengsten,
welke keuringen zijn opgedragen aan een daartoe benoemde commissie van
drie jui"yleden. Tijdens deze keuringen vinden tevens premiekeuringen
plaats, waarbij, al naar gelang van de kwaliteit van de voorgebrachte
hengst, het dier onderscheiden kan worden met een eerste-, tweede- of
derde premie. Tot en met de leeftijd van 12 jaar kunnen hengsten voor
deze premiekeuringen worden aangeboden.

Ook worden jaarlijks merriënkeuringen gehouden, waarbij zij, die daartoe
waardig bevonden worden, in het stamboek of hulpstamboek worden in-
geschreven. Bij deze keuringen vinden ook premiekeuringen plaats tot en
met de leeftijd van 12 jaar.

Indien tot inschrijving in het stamboek of hulpstamboek wordt besloten
wordt de pony voorzien van het brandmerk S voor het stamboek of H bij
opname in het hulpstamboek, welke letters worden aangebracht op de
rechter halsvlakte van het dier. Uit den aard der zaak kunnen hengsten,
aangeboden of geboren na 1 januari 1954, alleen de letter S dragen.
De afstammelingen van een in één der drie registers van de vereniging
ingeschreven merrie en van een voor dekking goedgekeurde Shetlandpony-
hengst worden in het veulenboek geregistreerd, indien de eigenaren der
geboren veulens aan bepaalde voorwaarden hebben voldaan.

Van een veulen met aftekeningen wordt een schets vervaardigd, welke op
het registratiebewijs wordt geplakt, waarop tevens het nummer, waaronder
het veulen in het veulenboekregister is opgenomen, voorkomt.
Eenkleurige- en schimmelbonte veulens worden in de onderlip getatoueerd
met het op het registratiebewijs voorkomende veulenboeknummer.

Voorts kent de vereniging nog „preferent verklaarde merriën" en „Kroon-
merriën".

Preferentverklaring van merriën geschiedt op grond van het behalen van
35 punten door minstens drie afstammelingen. Voor een afstammeling
kan niet meer dan 18 punten in rekening worden gebracht, terwijl voorts
in een periode van 5 jaren minstens drie levend geboren veulens moeten
worden geregistreerd. Ter berekening van de te behalen punten door de
afstammelingen, is een berekeningsschaal opgesteld.

Ter verkrijging van het predikaat „Kroonmerrie" gelden als exterieur-
eisen: twee eerste premiën of één eerste- en twee tweede premiën, of vier
tweede premiën, in de loop der jaren te behalen. Ten aanzien van de
vruchtbaarheid wordt als eis gesteld, dat de merrie minstens twee geregis-
treerde veulens ter wereld heeft gebracht.

Zoals hiervoren reeds werd opgemerkt heeft de Shetlandpony fokkerij in
Nederland een grote vlucht genomen, waardoor het Nederlands Shetland
Pony Stamboek in 1967 aan de top van de Nederlandse paardenstam-
boeken is komen te staan.

Dat ook in het buitenland de prestaties van dit stamboek hoog worden
aangeslagen is wel duidelijk geworden uit de onlangs verleende officiële
erkenning door de „Shetland Pony Stud Book Society" te Aberdeen.
Vele Shetlanders worden uit Nederland naar alle Europese landen ge-
exporteerd, evenals naar landen buiten Europa. Vooral de export naar
Frankrijk, Duitsland en Zweden is zeer sterk toegenomen.
De prijzen die hier te lande voor goede fokdieren worden betaald hebben
een hoogte bereikt die haast onvoorstelbaar is. Voor veulens van goede
ouderdieren ligt de gemiddelde aankoopsom bij ongeveer ƒ 800,-, terwijl
voor 3-jarige stamboekmerriën prijzen van ƒ 2500,- tot ƒ 3000,- geen uit-
zonderingen zijn.

Hoe de fokkerij van de Shetlandpony zich in de toekomst hier te lande
zal ontwikkelen valt moeilijk te voorspellen, vooral wanneer prijzen, als
hier zo juist genoemd, moeten worden betaald. Gezien echter de grote
belangstelling die er bestaat voor deze sobere, geharde, taaie, gewillige en
krachtige levende energiebron, meen ik dat we voorlopig nog gerust kun-
nen zijn.

Voorts kan ik mij nauwelijks voorstellen dat iemand, die ooit onder de
bekoring van dit ponyras is geraakt, dit later weer ontrouw zou worden.
De tijd zal dit alles echter moeten leren.

Na eerst een kort historisch overzicht te hebben gegeven over de herkomst en de
bakermat van de Shetlandpony, geeft schrijver aan, welke omstandigheden er toe
leidden, dat dit ras in Engeland werd geïmporteerd.

Vandaaruit vonden daarna enkele importen plaats in Nederland door een klein aantal
mensen, die de grote gebruikswaarde van dit kleine paardje reeds onderkenden in
een tijd toen anderen er nog geen goed woord voor over hadden.

Vervolgens wordt een overzicht gegeven van de verschillende werkzaamheden waar-
voor deze kleine, sobere pony zo bij uitstek geschikt is, om daarna de voeding en het
onderhoud van dit ras in het kort de revue te laten passeren.

Een korte beschrijving wordt gegeven van het exterieur van de Shetlandpony en van
de werkwijze van de vereniging het Nederlands Shedand Pony Stamboek.
Tenslotte wordt nog iets vermeld over de erkenning door het buitenland van dit stam-
boek, dat thans het grootste van de Nederlandse paardestamboeken is, de landen
waarheen de Nederlandse Shetlanders worden geëxporteerd en de prijzen die thans in
Nederland voor dit ponyras worden betaald.

A brief historical review of the origin and habitat of the Shetland pony is followed
by a discussion of the conditions which resulted in importation of this breed into
England.

A few animals were subsequently imported from England into the Netherlands by a
small number of people who recognized the use-value of this small horse at a time
when others would not say a good word for it.

The various activities for which this small unpretentious pony is so eminently suited
are reviewed and feeding and management of this breed are discussed.
The conformation of the Shetland pony and the procedure of the society „Het
Nederlands Shetland Pony Stamboek" (The Netherlands Shetland Pony Herdbook)
are briefly described.

In conclusion, recognition of this herdbook by other countries, those countries to
which the Netheriands Shetland pony is being exported and the prices currently paid
for this breed of pony in the Netherlands are discussed.

Après uil bref aperçu historique de l\'origine et de la patrie du poney de Shetland,
l\'auteur indique quelles circonstances ont contribué à l\'importation de cette race en
.Angleterre.

Depuis L\'Angleterre quelques importations du petit cheval aux Pays Bas ont eu lieu
grâce à un petit nombre de personnes qui surent en discerner la grande utilité dans
une époque où il était encore à peine estimé.

Ensuite on présente une vue d\'ensemble des différentes activités auxquelles ce petit
poney sobre se prête par excellence, suivie d\'un exposé sur l\'affourragement et
l\'entretien de cette race.

Suit une briève description de l\'extérieur du poney de Shetland et des activités de
l\'association portant le nom de „Het Nederiands Shetland Pony Stamboek" („Le livre
Généalogique Néerlandais du Poney de Shetiand").

Finalement on relève brèvcment la reconnaissance par l\'Etranger de ce Livre Généalo-
gique, les pays vers lesquels le Poney de Shetland est exporté et les prix qu\'on paie à
présent pour cette race de poneys.

Nach einer kurzen historischen Übersicht über Herkunft und Heimat des Shetland-
pony, berichtet der Autor darüber welche Umstände dazu führten, dass diese Rasse in
England eingeführt wurde.

Von dort aus fanden auf Initiative einzelner Menschen, die die grossen Verwendungs-
möglichkeiten des kleinen Pferdchens bereits in einer Zeit erkannten, in der andere
noch geringschätzend auf diese Rasse niederschauten, einzelne Importe nach den
Niederlanden statt.

Femer werden die verschiedenen Arbeiten, wofür dieses kleine einfache Pony so
besonders geeignet ist hergezählt und dann näher auf Fütterung und Haltung dieser
Rasse eingegangen.

Sodann folgt eine kurze Beschreibung über das Äussere des Shetlandpony und der
Arbeitswese der Vereinigung „Het Nederlands Shetland Pony Stamboek" („Das
Niederld. Shetlandpony Stammbuch").

Zum Schluss wird noch etwas über die Anerkennung dieses Stammbuches durch das
Ausland, die Länder, wohin das Niederl. Shetlandpony exportiert wird und die Preise,
die augenblicklich in den Niederlanden für diese Ponyrasse gezahlt werden, erzählt.

Habia dado un sumario historico corte sobre el origen del Shedand poney, el autor
indigue cuales circunstancias habian llevadas al hecho que esta raza fue importada
en Inglaterra.

De esto pais algunas importaciones tenian lugar en Holanda por alguna poca gente,
que reconocia el grande valor de esto caballo pequeno, en un dempo que otra gente
no reconocia su valor.

Luego esta dado un sumario de los diferentes trabajos, para los cuales esto pequeno
y sobrio poney es en muy alto grado apropiado, despues la alimentacion y el manteni-
miento de esta raza pase la revista.

Luego es dado una descripcion corta de la exterioridad del poney Shetland y del
procedimiento de la asociacion „Het Nederlands Shetland Pony Stamboek" („El libro
genealogico del poney Shetland holandesa").

Por fin se ha mencionado el reconocimiento de esto libro genealogico por el extranjero,
los paises adonde se exporte esto poney Shetland holandesa y los precios que uno
debe pajar en esto momento en holanda, por esta raza de poney.

Bij schrijven van 28 oktober 1967 heeft de Italiaanse Minister van Gezondheid aan
d hoofden van de provinciale Veeartsenijkundige Diensten medegedeeld dat alle
maatregelen inzake voorkoming van uitbreiding van de Afrikaanse varkenspest zijn
ingetrokken.

Hij vraagt echter nog nauwlettend aandacht, daar pas zes maanden nadat de laatste
besmettingshaard is verwijderd, en dat was 28 augustus (prov. Milaan), gezegd kan
worden dat de ziekte is verdwenen.

In totaal zijn 99.450 dieren geslacht, hetgeen neerkomt op een verlies van 10 mil-
jard lire (ƒ 58 min.).
(45) 619.4 : 616.981.459.

Uit de Instituten voor Veterinaire Pathologie, Veterinaire
Parasitologie, Buitenpraktijk en de Kliniek voor Inwendige
Ziekten van de Faculteit der Diergeneeskunde.

Omdat aan het Pathologisch Instituut regelmatig bij zeugen besmettingen
met Hystrongylus rubidus worden vastgesteld, lijkt het ons noodzakelijk een
onderzoek in te stellen naar de betekenis van deze maagworm bij het var-
ken. Aangezien H. rubidus vaak tegelijk met Oesophagostomum spp. blijkt
voor te komen, is ook dit wormgeslacht onderwerp van studie (Baars
e.a., 1967).

De vragen waarop wij in dit artikel een eerste antwoord trachten te geven,
zijn:

2. welke betekenis, in het bijzonder welke pathologische betekenis, heb-
ben de Hyostrongylus-m{Gctie% bij zeugen?

Om een zo volledig mogelijk beeld van de Hyostrongylus-mi&ct\\&s bij zeu-
gen te krijgen wordt het onderzoek op verschillende aspecten daarvan ge-
richt. Bijzondere aandacht wordt besteed aan het klinisch onderzoek met
inbegrip van de bedrijfsomstandigheden, het faecesonderzoek en de patho-
logisch-anatomische bevindingen.

Hyostrongylus rubidus (Hassall en Stiles, 1892), de rode maagworm
van het varken, is een trichostrongylide, waarvan het voorkomen sinds 1926
(Ihle en vanOordt, Hoogland) in ons land bekend is. De man-
netjes zijn 4-7 mm, de wijfjes 5-11 mm lang. De levende wormen hebben
een lichtrode tot grijs-bruine kleur.

De levenscyclus van H. rubidus is direct. De infectie geschiedt per os. De
meeste larven nestelen zich in de fundusklieren, waar twee vervellingen
plaats vinden, waarna de, dan jonge volwassen, wormen als regel terug-
keren naar het maaglumen. Zij beginnen 19-21 dagen na de infectie eieren
te produceren.

1 Drs. J. M. V. M. Mouwen; wetenschappelijk medewerker I aan de Rijks-
universiteit te Utrecht, Instituut voor Pathologie; Biltstraat 166.

2 Dr. J. Jansen Jr.; wetenschappelijk hoofdmedewerker aan de Rijksuniversiteit
te Utrecht, Instituut voor Parasitologie; Universiteitscentrum „De Uithof",
Valelaan.

3 **») Drs. W. A. van Jaarsveld; wetenschappelijk hoofdmedewerker aan de Rijks-
universiteit te Utrecht, Instituut Buitenpraktijk; Biltstraat 172.

4 »***) Drs. J. Dorrestijn; wetenschappelijk medewerker I aan de Rijksuniversiteit
te Utrecht, Instituut Buitenpraktijk; Biltstraat 172.

Het onderzoek betreft zowel bedrijven met als zonder klachten over de
gezondheids- en/of voedingstoestand van de zeugen. Aandacht is besteed
aan voedingstoestand, eetlust, consistentie en kleur van de faeces, kleur
van de slijmvliezen en lichaamstemperatuur. Bij de beoordeling van de
voedingstoestand is rekening gehouden met de kwaliteit en kwantiteit van
het rantsoen en de gewoonte van sommige varkenshouders om het rant-
soen te verhogen „according to condition". Tenslotte is van elk bedrijf
genoteerd of de zeugen weidegang, respectievelijk uitloop, hebben dan wel
continu worden binnengehouden.

Op de bedrijven met klachten wordt zeer dikwijls vermagering, in vele
gevallen tegelijk met een gebrek aan eetlust, waargenomen. Afwijkende
faeces, bleke slijmvliezen en een te hoge lichaamstemperatuur worden een
enkele maal vastgesteld. De faeces zijn soms te slap, maar vaker te droog
en donker. Van de meeste bedrijven hebben de zeugen weidegang of uit-
loop.

Voor het met zekerheid vaststellen van een infectie met volwassen H. ru-
bidus bij het levende dier is faecesonderzoek noodzakelijk.
Een directe-centrifuge-flottatie methode met een oplossing van ZnS04
(s.g. 1,3) is gebruikt voor het opsporen van wormeieren en het verkrijgen
van een indruk van het aantal eieren per gram faeces.

De meeste wormeieren, die in varkensfaeces aangetroffen worden, zijn ge-
makkelijk te onderkennen. Dit is evenwel niet het geval met de eieren van
Hyostrongylus en van Oesophagostomum. Beide zijn van het „strongylus"-
type, ovaal, dunwandig en in het bezit van een morula. Het aantal cellen
van de morula is, in verse faeces, bij Hyostrongylus meestal 32, bij Oeso-
phagostomum 8 of 16, maar dit verschil, dat op zichzelf al niet groot is,
verdwijnt grotendeels al na enkele uren, zeker in de tijd die in de praktijk
verloopt tussen het nemen van het faecesmonster en het onderzoek daarvan.
Voorts zouden de eieren van Hyostrongylus iets smaller zijn dan die van
Oesophagostomum. Niet alleen overlappen de afmetingen elkaar zeer, maar
bovendien is dit breedteverschil zo gering, dat wij dit niet hebben kunnen
vaststellen in onze faecesmonsters: .50 eieren van Hyostrongylus meten 69-85
X 39-45 IX en 50 eieren van Oesophagostomum 66-80 x 38-47 fi.
De enige, zekere manier om Hyostrongylus en Oestophagostomum le diffe-
rentiëren is het kweken van de larven van het derde stadium, de infectieuze
larven. Dit kweken gaat zeer eenvoudig. In een petrischaal wordt een dikke
laag faeces uitgespreid. Slechts in enkele gevallen is het aan te bevelen de
faeces, wanneer deze erg droog zijn, iets te bevochtigen of, als deze dun zijn,
te vermengen met steriele faeces.

Na een verblijf van 8 a 10 dagen bij een temperatuur van ca. 26° C kun-
nen de infectieuze larven op dezelfde wijze verzameld worden als het ook
voor longwormlarven gebruikelijk is. Door ons is de gewijzigde methode
van Baermann gebruikt.

Het verschil tussen de infectieuze larven van Hyostrongylus en Oesophago-
stomum is zo groot, dat differendatie geen moeilijkheden oplevert. In tegen-
stelling tot de larven van Oesophagostomum zijn die van Hyostrongylus

lang, slank, zeer beweeglijk en in staat in verticale richting te zwemmen.
Het is voorts nog mogelijk, door de staart van de infectieuze Oesophago-
jfomwm-larven te meten, onderscheid te maken tussen Oe. dentatum en Oe.
quadrispinulatum (Haupt, 1966).

In de periode september 1966 - april 1967 zijn 179 faecesmonsters van
zeugen, afkomstig van 32 willekeurige bedrijven in de praktijk van het In-
sütuut Buitenpraktijk van de Faculteit der Diergeneeskunde onderzocht.
Bij deze 179 zeugen werden de volgende infectiepercentages gevonden:
Hyostrongylus rubidus 87,7%

In 63 faecesmonsters, afkomstig van 21 bedrijven, is 62 maal Oe. dentatum
en 61 maal Oe. quadrispinulatum vastgesteld.

Op 18 bedrijven werden van meer dan één zeug faeces onderzocht. Op al
deze bedrijven zijn H. rubidus en Oesophagostomum spp. vastgesteld. Op
9 zijn Ascaris-, 3 Trichuris-, 1 Metastrongylus- en 4 Fasciola hepatica-t\\er&n
gevonden.

In totaal zijn de magen van 9 fokzeugen, afkomstig van een even groot
aantal met H. rubidus besmette bedrijven uit de provincies Utrecht en Over-

Ernstig veranderde varkensmaag met het beeld van een chronische profiferatieve
gastritis in de pars fundica (A), waarbij ook aantasting van de pars cardiaca (B)

De sterk toegenomen slijmvliesplooiing en het onregelmatig verdikte slijmvlies zijn

Voor een duidelijker beeld van de mucosa werd de dikke laag slijm grotendeels van
het mucosa-oppervlak verwijderd.

ijssel, onderzocht. Op 5 gestorven varkens is een volledige sectie verricht,
terwijl van de overige in nood geslachte dieren alleen de magen en even-
tuele andere organen voor onderzoek ter beschikking stonden.
De voedingstoestand van de onderzochte zeugen varieerde \\an matig tot
zeer slecht. De hoeveelheid maaginhoud bedroeg een halve tot vier liter
en bestond uit meel en/of plantenvezels, terwijl de consistentie wisselde van
dunslijmig tot deegachtig.

Op het slijmvliesoppervlak, speciaal in de pars fundica, bevond zich meestal
een dikke laag taai en helder slijm. In en onder deze slijmlaag liggen, nog
juist met het blote oog waarneembare, maagwormen, als fijne rode draadjes,
ter grootte van een ooghaar, in sierlijk geslingerde bochten of dubbel ge-
vouwen als een haarspeld (afb. 1). Hun aantal varieert van 365 tot 2130
exemplaren.

Na afstrijken van de slijmlaag worden de slijmvliesveranderingen duide-
lijker zichtbaar. De mucosa vertoont steeds een wisselend sterk toegenomen
plooiing, is onregelmatig verdikt en heeft een fijnkorrelig tot hobbelig as-
pect (afb. 2). In één maag zijn bovendien enkele tot erwtgrote, ronde, grijs-

witte en op gezwollen lymffollikels lijkende slijmvliesverhevenheden met een
centraal gelegen del aanwezig (afb. 3). Een enkele keer is de mucosa plaat-
selijk hyperemisch en bezet met puntbloedingen, terwijl eenmaal een uit-
gebreide oppervlakkige necrose van het slijmvlies voorkomt.
De veranderingen beperken zich meestal tot het grootste gedeelte van de
pars fundica, waarbij soms tevens het aangrenzende gebied van de pars
pylorica en pars cardiaca is aangetast. In de pars oesophagea van de meeste
magen is hyperkeratose, met of zonder slijmvlieserosies, aanwezig.

Behalve de beschreven maagveranderingen, werden bij zeven dieren nog de
volgende belangrijkste afwijkingen vastgesteld: fibrineus-hemorragische en-
dometritis (lx), endocarditis verrucosa van de linker atrioventriculaire- en
aortakleppen (2x), haardvormige necrotiserende myocarditis (lx), throm-
bo-end-arteriitis van het begin van de arteria pulmonalis (Ix), meningitis
(lx) en necropurulente spondylitis (lx).

De histologische veranderingen zijn hoofdzakelijk beperkt tot de mucosa
van de pars fundica.

In de propria mucosae is steeds een geringe hyperemie, soms gepaard gaan-
de met spaarzaam oedeem, aanwezig. Speciaal in het oppervlakkig ge-
legen interglandulaire bindweefsel liggen diffuse dichte celinfiltraten, be-
staande uit lymfocyten, plasmacellen, neutrofiele en eosinofiele leucocyten.

In de gehele mucosa is de hoeveelheid bindweefsel toegenomen, echter het
sterkst in het subglandulaire en oppervlakkige interglandulaire interstitium.
Het subglandulaire bindweefsel is celarm en vezelrijk, terwijl het opper-
vlakkig gelegen interglandulaire bindweefsel veel fibroblasten en weinig
collagene vezels bevat.

Het merendeel van het oppervlakte-epitheel is gedesquameerd ten gevolge
van postmortale autolyse. Het in de maaggroeven nog aanwezige opper-
vlakte epitheel en het epitheel der maaggroefjes is vaak plaatselijk gewoe-
kerd. Dikwijls is het gespecialiseerde epitheel van de klierbuizen, hoofd-
en parietale cellen, vervangen door slijmproducerende cellen.

Plaatselijk zijn de klierbuizen tegelijk met de bindweefseltoeneming atro-
fisch of in aantal afgenomen. In de muscularis mucosae komt een wisse-
lend sterke bindweefselvermeerdering voor. De submucosa, muscularis en
serosa vertonen in het algemeen geen afwijkingen. Het beschreven beeld
is dat van een chronische proliferatieve gastritis met atrofie en verslijming
van het specifieke maagepitheel (afb. 4, 5).

Op het oppervlak van de mucosa liggen doorsneden van wormen, slijm,
ontstekingscellen, gedesquameerde epitheelcellen en voedselbestanddelen.
In twee gevallen zijn tot in de diepste delen van de mucosa doorsneden
van wormen aanwezig. Ze liggen hierbij in sterk verwijde klierbuizen,
waarvan het gealtereerde epitheel grotendeels verdwenen is. De wormen

liggen ingebed in een celophoping, vnl. bestaande uit gedesquameerde epi-
theelcellen en eosinofiele leucocyten. In het omringende interstitium ko-
men dichte celinfiltraten voor van plasmacellen, lymfocyten, neutrofiele
en eosinofiele leucocyten. De mucosa heeft ter plaatse haar glandulaire
structuur voor het merendeel verloren en bevat slechts nog resten van
klierbuizen (afb. 6, 7).

Uit het parasitologisch onderzoek is gebleken, dat in het praktijkgebied van
het Instituut Buitenpraktijk H. rubidus, bijna altijd vergezeld van Oe. den-
tatum en Oe. quadrispinulatum, bij zeer veel zeugen voorkomt.
Van 15 faecesmonsters, afkomstig van zeugen op zes bedrijven uit de pro-
vincies Overijssel, Gelderland, Utrecht en Noord-Holland, bevatten 14
Hyostrongylus- en 15 Oesophagostomum-eieren, zodat men mag aannemen
dat de bevindingen rond Utrecht representatief zijn voor een groot deel van
ons land.

Vergelijking van de resultaten van het faecesonderzoek met enkele litera-
turgegevens doet zien dat de infectiepercentages in Nederland hoog zijn
(tabel 1).

Infectiepercentages van H. rubidus en Oesophagostomum spp. bij varkens
in Nederland en Gr. Brittannië.

Percentages of H. rubidus and Oesophagostomum spp. in pigs in
the Netherlands and in Great Britain.

Barth (1967) vindt op 28 van 32 bedrijven in Duitsland, door middel
van faecesondei-zoek, Hyostrongylus. Wij stellen op dezelfde wijze op 32
van 36 bedrijven deze wormsoort vast.

Vermagering en verminderde eetlust gaan dikwijls gepaard met een groot
aantal Hyostrongylus-eicren in de faeces. Vaak wordt een ernstige besmet-
ting met Hyostrongylus rubidus vastgesteld bij zeugen met een sterke ver-
mindering van de voedingstoestand in de zoogperiode en cen moeilijk in
conditie komen na het spenen. Hierbij dient men er rekening mee te houden

dat vooral in de zoogperiode de aantallen met de faeces uitgescheiden
Hyostrongylus-eieren groot zijn (Connan, 1966, 1967; Jacobs, 1966).
Zeugen afkomstig van bedrijven zonder klachten, hebben geen of zeer wei-
nig Hyostrongylus-eieren in de faeces. Op bedrijven met een ernstige Hyo-
strongylus besmetting is steeds een uitloop (weide) aanwezig. Faecesmon-
sters met veel Hyostrongylus-eieren zijn vaak afkomstig van bedrijven met
een groot aantal zeugen en een kleine modderige „varkensweide". Geringe
infecties met Hyostrongylus zijn ook aangetroffen op enkele bedrijven waar
de zeugen continu worden binnengehouden. Besmettingen met Hyostron-
gylus rubidus op stal zijn ook waargenomen door Metz (1967).

De bij het pathologisch onderzoek gevonden morfologische veranderingen
komen overeen met die welke in de literatuur zijn beschreven (Hoog-
land, 1926; Hoogland en Seyffers, 1928; K o 11 ä n, 1949;
ThoonenenVercruysse, 1951).

Dodd (1960) noemt als belangrijkste maagverandering, bij biggen van
6-10 weken oud, het voorkomen van ulcera in de pars fundica met als com-
plicaties verbloeding in het maaglumen of buikholte en (pre)perforatieve
peritonitis. Deze afwijkingen zijn door ons niet vastgesteld.
Het macro- en microscopisch beeld van de nodulaire veranderingen, die
soms in de fundus mucosa worden aangetroffen, komt overeen met dat
van de histotrope fase van de rode maagworm (Kotlan, 1949). In één
geval wordt naast de chronische proliferatieve gastritis een necrotiserende
gastritis gevonden. Hoogland en Seyffers (1928) beschouwen deze
pseudomembraneuze ontsteking als het gevolg van secundaire bacteriële
infecties. Volgens Witte (1938) bestaat er geen twijfel over dat deze af-
wijking primair door de maagwormen zelf wordt veroorzaakt.
Niet steeds is er een correlatie tussen het aantal parasieten en de ernst der
maagveranderingen.

In de sterkst veranderde magen worden 365 tot 2130 maagwormen
geteld, terwijl dit aantal in de minder ernstig aangetaste magen maximaal
631 bedraagt. De soms opvallende maagveranderingen bij een betrekkelijk
gering aantal maagwormen kunnen mogelijk verklaard worden door het
verdwijnen der parasieten onder invloed van de ontwikkelde immuniteit.
Porter (1940) verkrijgt in proeven met varkens aanwijzingen, dat een
weerstand tegenover H. rubidus kan worden opgebouwd.

In de literatuur zijn de meningen over de pathogeniteit van H. rubidus ver-
deeld. Volgens vele onderzoekers zou vermagering der zeugen, zonder an-
dere duidelijke klinische verschijnselen kenmerkend zijn voor deze infectie
(Nicolson e.a., 1959; S h a n k s, 1965 en Davidson e.a., 1967).
Davenport (1967) ziet bij experimentele infecties bij biggen een zeer
significante vermindering in groei. Op de twee bedrijven, waar door ons op
grond van klinisch, parasitologisch én pathologisch onderzoek de diagnose
hyostrongylosis is gesteld, treedt een opvallende conditieverbetering op na
een behandeling van de zeugen met thiabendazole. Porter (1940) neemt
echter bij experimentele eenmalige infecties met H. rubidus bij jonge var-
kens geen nadelige invloed op de groei waar. Hevige infecties, waarbij vele
dieren sterven, worden minder vaak beschreven (Witte, 1938; Dodd,
1960 en Karlovic e.a., 1964).

In de door ons pathologisch-anatomisch onderzochte gevallen is de voe-
dingstoestand steeds matig tot zeer slecht. Een direct verband tussen de

slechte conditie en de chronische gastritis is niet in alle gevallen met zeker-
heid te leggen. Twee dieren hebben alleen een chronische gastritis als enig
zichtbaar ziekteproces. Bij zeven zeugen worden behalve een chronische
maagontsteking ook andere afwijkingen vastgesteld. Van de zeven zeugen
met een gecompliceerd ziekteproces zijn er vier gestorven en drie in nood
geslacht, terwijl van de twee dieren met een niet gecompliceerd beeld van
chronische gastritis er één gestorven resp. in nood geslacht is.
Volgens verschillende onderzoekers zijn varkens met een chronische gastritis
door een algemene verzwakking meer gevoelig voor andere afwijkingen
(Hoogland en Seyffers, 1928; Thoonen en Vercruysse,
1951). Dat de rode maagwormen ook bij de zeven gecompliceerde ziekte-
gevallen een wisselend belangrijke rol gespeeld hebben, is op grond van het
histologische beeld van de maagwand aannemelijk.

Om meer te kunnen zeggen over de pathogeniteit van H. rubidus zouden
infectieproeven moeten worden gedaan.

Er is cen onderzoek ingesteld naar het voorkomen en de pathologische betekenis van
Hyostrongylus rubidus infecties bij zeugen. Het onderzoek betrof zowel bedrijven met
als zonder klachten over de gezondheidstoestand van de zeugen. .\\ls voornaamste
Fymptomen worden vermagering en verminderde eetlust vastgesteld.
Door middel van faecesonderzoek werd bij 87,7% van 179 zeugen, afkomstig van 38
bedrijven, een infectie met Hyostrongylus gevonden. Menginfecdes met Oesophagosto-
mum dentatum en Oe. quadrispinulatum. kwamen meestal gelijktijdig voor.
Zeugen afkomstig van bedrijven met klachten hadden dikwijls een groot aantal
Hyostrongylus-CKVcn in dc faeces, terwijl bij zeugen van gezonde bedrijven geen of
zeer weinig Hyostrongylus-eieien in de faeces voorkwamen.

Op bedrijven met een ernstige Hyoiirongj\'/uj-bcsmetting was steeds een uitloop
(weide) aanwezig. Geringe infecties met Hyostrongylus werden ook aangetroffen op
enkele bedrijven waar de zeugen continu werden binnengehouden.
Bij het pathologisch onderzoek van de magen van negen fokzcugen met een matige
tot slechte voedingstocstand, afkomstig van een even groot aantal met Hyostrongylus
rubidus besmette bedrijven, werd als belangrijkste maagverandering r,tceds een chro-
nische proliferatieve gastritis gevonden met atrofie en verslijming van het gespeciali-
seerde maagepitheel.

Niet steeds was cr een correlatie tussen het aantal maagwormen en de ernst der
maagveranderingen. Evenmin was er in alle gevallen met zekerheid cen direct verband
tc le.ggen tussen de klinische verschijnselen en dc gastritis.

Investigations were carried out into the incidencc and pathological significance of
infections due to Hyostrongylus rubidus in sows.

These studies included farms with as well as those without complaints regarding the
state of health of the sows. Emaciation and loss of appetite were found to bc the main
.symptoms.

total number of 179 specimens of faeces, obtained from thirty-eight farms, were
examined for the presence of Hyostrongylus eggs using a DCF method. Cultures of
larvae were grown in order to differendatc between the infective larvae of Hyo-
strongylus rubidus, Oesophagostomum dentatum and Oesophagostomum quadrispinu-
latum. Hyostrongylus infection was found to be present in 87.7 per cent of the sows
studied. Mixed infections by the two species of Oesophagostomum usually occurred
at the same time.

Sows from farms with complaints frequently had faeces containing large numbers of
Hyostrongylus eggs, whereas very few if any Hyostrongylus eggs were present in the

faeces of sows from healthy farms. On farms showing severe infection with Hyo-
strongylus, a free range (pasture) was present in every case. Mild Hyostrongylus
infections were also observed on a number of farms on which the sows were
permanently kept indoors.

When pathological studies were done on the stomachs of nine breeding sows showing
a state of nutrition ranging from fair to poor, which came from an equal number of
farms infected with Hyostrongylus, the most important lesion of the stomach was
invariably found to consist in chronic proliferative gastritis accompanied by atrophy
and mucous degeneration of the specialized epithelial tissue of the stomach. The
gastritis was localized in the fundus and, in some cases, also in the cardiac and pyloric
regions of the stomach. The worms were found to occur on the mucosa and in the
glands of the stomach. A correlation between the number of worms and the severity
of the gastric lesions was not present in every case. Nor could a direct relationship
between the clinical symptoms and the gastritis be definitely established in every case.
Two animals showed chronic gastritis as the only detectable lesion; in addition to
chronic gastritis, other lesions were also observed in the other seven sows: fibrinous
haemorrhagic endometritis, verrucous endocarditis of the left atrioventricular and
aortic valves (two cases), focal necrotizing myocarditis, thrombo-endarteritis of the
commencement of the pulmonary artery, meningitis and necropurulent spondylitis.
Of the seven sows with complicated forms of disease, four died and three were
subjected to emergency slaughter; of the two animals with uncomplicated chronic
gastritis, one died and the other was killed by emergency slaughter.
The histological features of the wall of the stomach suggest that the red stomach
worms also were factors of varying importance in the seven cases of complicated
disease.

On a examiné la présence et la valeur pathologique d\'infections de Hyostrongylus
rubidus chez des truies.

L\'examen concernait des exploitations rurales avec et sans plaintes sur l\'état sanitaire
des truies. Comme symptôme principal on constatait l\'amaigrissement et l\'appétit
diminué.

En total on a examiné 179 échantillons de fèces, originaires de 38 fermes, sur la
présence d\'ovules de Hyostrongylus, à l\'aide d\'une méthode DCF. Afin de différencier
les larves infectieuses de H. rubidus, Oesophagostomum dentatum et Oe. quadrispinu-
latum on a appliqué une culture larvale. Chez 87,7% des truies examinées on a
constaté une infection avec Hyostrongylus, le plus souvent il y avait en même temps
des infections mixtes avec les deux Oesophagostomum spp.

Les truies originaires d\'exploitations avec symptômes avaient le plus souvent un grand
nombre d\'ovules de Hyostrongylus dans les fèces, tandisque chez les truies d\'exploita-
tions saines il n\'y avait pas ou peu d\'ovules de Hyostrongylus dans les fèces. Dans
toutes les fermes avec une infection grave de Hyostrongylus il y avait toujours un
terrain commun (pré) pour le dégourdissement des animaux. On constata aussi des
infections peu importantes dans les fermes où on ne permettait pas aux truies de sortir
de la porcheries.

L\'examen pathologique des estomacs de neuf truies d\'élevage dans une condition
nutritive médiocre ou mauvaise, originaires de neuf exploitations rurales différentes
infectées de Hyostrongylus, révéla toujours comme altération gastrique principale une
gastrite chronique prolifère avec atrophie et décomposition en mucosités de l\'épithé-
lium gastrique spécialisé. La gastrite était localisé dans le grand cul-de-sac de
l\'estomac et parfois aussi dans la partie cardiaque et pilorique. Les vers gastriques ont
été constatés sur les muqueuses et dans les glandes gastriques. Il n\'y avait pas toujours
de corrélation entre le nombre de vers et la gravité des altérations gastriques. On ne
pouvait pas non plus rattacher avec certitude dans tous les cas les symptômes cliniques
à la gastrite.

Deux animaux n\'avaient qu\'une gastrite chronique comme seul processus pathologique
visible, chez les sept autres truies on constata, à part de la gastrite chronique, comme

autres anomalies endométrite fibrineuse-hémorragiquc, endocardite verruqueuse des
valvules atrioventriculaires gauches et aortiques (deux fois), foyers de myocardite
nécrosante, thromboëndartérite du tronc pulmonaire, méningite et spondylite necro-
purulente. Des sept truies atteintes d\'un processus compliqué quatre sont mortes et
trois ont été abattues d\'urgence, tandis que des deux animaux affectés d\'une gastrite
chronique sans complications l\'un est mort et l\'autre a été abattu d\'urgence.
Partant de l\'image histologique de la paroi gastrique les auteurs estiment vraisemblable
que les vers gastriques, également dans les six cas compliqués, ont joué un rôle plus
ou moins important.

Es vv-urde eine Untersuchung nach dem Vorkommen und der pathologischen Be-
deutung der Hyostrongylus ruiiiJui-Infektionen bei Säuen angestellt.
Diese Untersuchung betraf sowohl Betriebe mit aber auch ohne Klagen bezgl. des
Gesundheitszustandes von Säuen. Als hauptsächlichstes Symptom wurden Abmagerung
und verminderte Fresslust festgestellt.

Im Ganzen wurden 179 Fäzesproben von 38 Betrieben genommen und nach der
DGF-Methode auf Hyostrongylus-Eier untersucht. Zur Unterscheidung der infektiösen
Larven von H. rubidus, Oesophagostomum dentatum und Oe. quadrispinulatum
wurde larvale Zucht angewandt. Bei 87,7% der untersuchten Säue wurde eine In-
fektion mit Hyostrongylus festgetellt. Gemischte Infektionen mit beiden Oesophagosto-
mum spp. kamen meist gleichzeitig vor.

Säue von Betrieben mit Klagen hatten meistens eine grosse Anzahl Hyostrongylus-
Eier im Fäzes, während bei Säuen von gesunden Betrieben keine oder sehr wenige
Hyostrongylus-Eiei im Fäzes vorkamen. Auf Betrieben mit ernster Hyostrongylus-
Verseuchung war stets ein Auslauf (Weide) vorhanden. Geringfügige Infektionen
wurden auch auf einzelnen Betrieben angetroffen, wo die Säue ständig innen gehalten
wurden.

Bei der pathologischen Untersuchung von Mägen von 9 Zuchtsäuen mit massigem
bis schlechtem Ernährungszustand, herkommend von einer gleich grossen Anzahl mit
Hyostrongylus verseuchten Betrieben wurde als hauptsächlichste Magenveränderung
immer eine chronische proliferative Gastritis mit Atrophie und Verschleimung des
spezialisierten Magenepithels gefunden. Die Gastritis wurde in der Pars fundica
lokalisiert und manchmal in der Pars cardiaca und -pylorica. Magenwürmer wurden
auf der Mukosa und in den Magendrüsen gefunden. Nicht immer bestand eine
Korrelation zwischen der Anzahl Magenwürmer und dem Ernst der Magenverände-
rungen. Ebensowenig war in allen Fällen mit Sicherheit eine direkte Verbindung
zwischen den klinischen Erscheinungen und der Gastritis festzustellen.
Zwei Tiere hatten als einzigen sichtbaren Krankheitsprozess nur eine chronische
Gastritis; bei den übrigen sieben Säuen wurden ausser einer chronischen Gastritis noch
andere Abweichungen festgestellt: fibrinös-hämorraghische Endometritis, Endocarditis
verrucosa der linken atrioventricularen und Aortaklappen (2x), herdförmige nekroti-
sierende Myocarditis, Thromboendarteritis beim Beginn de Arteria pulmonalis,
Meningitis und nekropurulente Spondylitis. Von den sieben Säuen mit kompliziertem
Krankheitsprozess gingen vier ein und wurden drei notgeschlachtet, während von den
beiden Tieren mit einem nicht-komplizierten Bild chronischer Gastritis eins venendete,
das andere notgeschlachtet wurde.

Dass die roten Magenwürmer auch bei den sieben komplizierten Fällen eine wechselnd
bedeutsame Rolle gespielt haben, kann, nach Ansicht der Autoren, auf Grund des
histologischen Magenwandbildes angenommen werden.

Fue hecho una investigación a la ocurrencia y la significacion patologica de infecciones
de Hyostrongylus rubidus en cerdas. Se trato de haciendas con y sin quejas sobre la
salud de las cerdas. Como sintomas pricipales fueron comprobadas enflaquecimiento
y menos ganas de comer.

Segun el metodo DGF fueron examinados 179 muestras de heces sobre la ocurrencia
de huevos de Hyostrongylus. Estas muestras eran procedentes de 38 haciendas. Para
la diferencia de larvas infecciosas de H. rubidus, Oesophagostomum dentatum, y
Oe. quadrispinulatum fue aplicado un cultivo de larvas. En 87,7\'% de las cerdas
examinadas fue diagnosticado una infeccion con Hyostrongylus, infecciones mezcladas
con ambos Oesophagostomum spp. ocurrierion comunmente al mismo tiempo.
Cerdas procendentes de haciendas con quejas habian en general un gran numero de
huevos de Hyostrongylus en los heces, mientras en cerdas de haciendas sanas ningunos
o muy pocos huevos de Hyostrongylus fueron encontrados. En haciendas con una
infeccion séria de Hyostrongylus era siempre presente una salida al portrero. Tambien
fueron encontrados infecciones humildes en algunas haciendas donde las cerdas eran
siempre adentro.

Al examen patologico de los estomagos de 9 cerdas de cria con una condicion de
alimentacion sobria hasta mala, procedentes de 9 haciendas contaminadas de Hyo-
strongylus fue encontrado como principal cambio del estomago, siempre una gastritis
cronica proliferativa con atrofia y mocosa del epitelio especifico del estomago. La
gastritis era localisada en el pars fundica y de vez en cuando tambien en el pars
cardiaca y pilorica. Las lombrices del estomago fueron encontrados sobre la mucosa
y dentro las glandulas del estomago. No siempre habia una correlacion entre el numero
de las lombrices del estomago y la gravedad de los cambios del estomago. Tampoco
en todos los casos habia con certeza una relacion directa entre los sintomas clinicos
y la gastritis.

Dos animales habian solamente una gastritis cronica como unico proceso visible de
enfermedad, en los demas 7 cerdas fueron diagnosticados fuera de una gastritis cronica
otras anomalias: endometritis fibrinosa hemorragica, endocarditis verrucosa de las
valvulas atrioventicularis izquierda-y aorta (2x), miocarditis necrotica focosa, trombo-
endarteritis del comienzo de la arteria pulmonalis, meningitis y spondilitis necro-
purulenta. De las 7 cerdas con un proceso de enfermedad complicado se han muertos
4 y tres fueron matados de urgencia, mientras de las dos cerdas con un proceso de
enfermedad no complicado de gastritis cronica se ha muerto una, respectivamente fue
matado de urgencia.

Que las lombrices rojas del estomago tambien en los 7 casos complicados hicieron
un variable importantisimo papel, es segun la opinion de los autores, aceptable en
virtud de la figura histologica de la pared del estomago.

Baars, J. C., D o r r e s t ij n, J., Jaarsveld, W. A. van, Jansen Jr., J. and
Mouwen, J. M. V. M.: Oesophagostomum quadrispinulatum in pigs in the
Netherlands. Vet. Ree., 80, 289, (1967).
Barth, D.: Vorkommen von Hyostrongylus rubidus beim Schwein. Prakt. Tierarzt,
48, 151, (1967).

C o n n a n, R. M.; A post-parturient rise of faecal nematode egg counts in sows.

Vet. Ree., 79, 156, (1966).
C o n n a n, R. M.: Observations on the epidemiology of parasitic gastro-enteritis due
to Oesophagostomum spp. and Hyostrongylus rubidus in the pig. Vet. Rec., 80,
424, (1967).

gains of young pigs. Vet. Rec., 81, 390, (1967).
Davidson, J. B., Murray, M. and Sutherland, I. H. : Observations on
the clinical pathology of natural strongyle infestations in the pig, and their control,
with special reference to Hyostrongylus rubidus. Proc. Illd Conf. World Ass.
Advancem. Vet. Parasitol., Lyon, 1967, (ter perse).
D a V i d s o n, J. B. and Taffs, L. F. : Gastro-intestinal parasites in pigs. Vet. Rec.,
77, 403, (1965).

Dodd, D. C.: Hyostrongylosis and gastric ulceration in the pig. New Zeal. Vet. ].,
8, 100, (1960).

G i 11 e r, M., G i b s O n, T. E., K i d d, A. R. and D a v i e s, G.: Gastro-intestinal
parasites of sows. Vet. Ree., 79, 447, (1966).

H a u p t, W.: Ein Beitrag zur Morphologie der Knötchenwürmer des Hausschweines,
ihrer Eier sowie der dritten invasionstüchtigen Larvenstadien. Arch. Exp. Vet.med.,
20, 701, (1966).

H o o g 1 a n d, H. J. M.: Hyostrongylus rubidus bij het varken. Tijdschr. Diergeneesk.,
53, 4, (1926).

Hoogland, H. J. M. en Seyffers, S. M.: Maagwormziekte (hyostrongylosis)
bij het varken. Tijdschr. Diergeneesk., 55, 377, (1928).

I h 1 c, J. E. W. en O o r d t, G. J. van: Een trichostrongylide uit het varken.
Tijdschr. Diergeneesk., 53, 2, (1926).

Jacobs, D. E.: The peri-parturient egg-rise of the sow. Vet. Ree., 79, 272, (1966).

K a r 1 O V i c, M., V r a z i c, O. and Drezancic, I.: Treatment with thiabenda-
zole of hyostrongylosis in pigs. Vet. Arhiv, 34, 189, (1964).

Kotlan, A.: On the histotropic phase of the parasitic larvae of Hyostrongylus
rubidus. Acta Vet. Hungar., 1, 76, (1949).

N i c O 1 s O n, T. B. and Gordon, J. G.: An outbreak of helminthiasis associated
with Hyostrongylus rubidus. Vet. Ree., 71, 133, (1959).

Porter, D. A.: Experimental infections in swine with the red stomach worm,
Hyostrongylus rubidus. Proc. Helminthol. Soc. Washington, 7, 20, (1940).

Shanks, P. L.: Some observations on Hyostrongylus rubidus in sows and its
treatment with various anthelmintics. New Zeal. Vet. J., 13, 38, (1965).

Thoonen, J. en Vercruysse, R.: De rode maagworm, Hyostrongylus rubidus
(Hassall en Stiles 1892) Hall 1921 bij het varken. Vlaams Diergeneesk. Tijdschr.,
20, 139, (1951).

Witte, J.: Heilung von Magenstrongylose der Schweine durch Kupferarsen-
behandlung. Tierärztl. Rundschau, 44, 786, (1938).

Het is vaak wenselijk verwondingen aan de speentop in verband te be-
handelen. Het tweemaal daags verwisselen van dit verband is echter door
de moeilijke fixatie nogal bezwaarlijk.

In de humane geneeskunde is al enige jaren een elastisch „kousvormig"
verband in gebruik¹). Dit blijkt nu tevens een goede oplossing te zijn
voor het behandelen van spenen. Het blijft goed zitten, en stuwt of irriteert
de speen niet.

Het aanbrengen gaat gemakkelijk volgens de volgende methode: maak een
rond plakje watten, ter grootte van een rijksdaalder. Breng hierop het ge-
wenste geneesmiddel aan, bijvoorbeeld sol. Burowi of zalf. Leg deze wat-
ten op een iets groter stukje dun plastic. Neem ongeveer 12 cm van ge-
noemd verband, maat no O voor vingers, en leg in het uiteinde hiervan een
knoop.

Stroop het verband vervolgens tot aan de knoop om twee vingers van iedere
hand (foto 1). Breng het dan over duim, wijsvinger en middelvinger van
de rechterhand. Leg nu het plastic met de watten tussen de vingertoppen
op de knoop van het verband (foto 2). Pak vervolgens hiermee de top van
de speen vast (foto 3). Het verband is nu gemakkelijk over de speen om-
hoog te schuiven (foto 4).

Aangezien hetzelfde verband enkele malen kan worden gebruikt, zijn
twee of drie stukjes van 12 cm voldoende voor een gemiddelde behande-
lingsduur.

Zimmerman, Th.: Zur Diagnose der Europäischen Schweinepest mit der Immu-
nofluoreszenz-Methode. Dtsch. tierärztl. Wschr., (10), (1967).

Door schrijver werden van varkensmilten bevriescoupes gemaakt (eventueel na be-
waring bij —20° C), die behandeld werden met een conjugaat van fluoresceïne iso-
thiocyanaat en globulineoplossing van hyperimmuunserum tegen varkenspest. Het
onderzoek werd vergeleken met de agargel-test.

Er werden 55 dieren uit een spontaan besmet bedrijf na slachting onderzocht met
beide methoden.

d. Groep met geen enkele patholoog- 30 dieren. Agargel - Ox pos.
anatomische aanwijzing: Immunofluorescentie - 9x pos.

De agartest was bij dit onderzoek betrekkelijk waardeloos, terwijl de immunofluor-
escentie in een vroeg stadium en vrij snel een diagnose opleverde.
Schrijver adviseert alle „Veterinäruntersuchungsämter" in de Bondsrepubliek zich
deze methode eigen te maken.

HET EFFECT VAN ORAAL TOEGEDIEND THIABENDAZOLE OP DICTYO-
CAULUS FILARIA BIJ EXPERIMENTEEL GEÏNFEKTEERDE LAMMEREN

Ross, D. B.: The effect of oral Thiabendazole against the lungworm Dictyocaulus
filaria in experimentally-infected lambs. Vet. Ree., 81, 197, (1967).
Bij kalveren met Dictyocaulus viviparus infektie is thiabendazole weinig werkzaam,
omdat het middel geconjugeerd wordt in de lever en de concentratie in het perifere
bloed laag blijft.

Bij lammeren daarentegen schijnt het wormmiddel in behoorlijke concentraties de
lever te passeren. Bij natuurlijk besmette lammeren werden met 88 mg/kg goede
resultaten verkregen. In deze proef met experimenteel besmette lammeren werd
66 mg/kg gegeven. Hierdoor werd 77% van de 15 dagen oude larven en 81% der
volwassen wormen afgedreven.

Jacobs, D. E.: Suppression of the Pcri-parturient Egg-rise of the Sow. Vet. Ree.,
81, 198, (1967).

Door vele onderzoekers werd dc verhoogde ei-uitscheiding omtrent en vooral na de
partus van dc zeug aangetoond. Het betreft hier eieren van de species Oesophagosto-
mum en Hyostrongylus. Om deze verhoogde ei-uitscheiding onder controle te krijgen
moeten de zeugen één week voor de verwachte werpdatum met een breed-spectrum
anthelminticum behandeld worden. Vooral in voorjaar en vroeg zomer vindt men in
Engeland de zwaarste infekdes bij de zeugen. Door deze behandeling één week vóór
het werpen en de zeugen dan over te brengen in een schoon hok, bereikt men dat de

biggen opgroeien in cen minder besmette omgeving, waardoor betere groei plaats
heeft.

Schrijver oppert bovendien de veronderstelling dat door deze behandelingen de
vruchtbaarheid der zeugen verhoogd wordt.

Tournut, J., R e d o n, ?., M o n 11 a u r, P. et E p i n a s e, J.: Diffultés d\'era-
dication de la pullorose. Rev. Méd. Vét., 118, 45, (1967).

Bij kuikens van één bepaalde origine was abnormale uitval op 3 ä 4 weken, meren-
deels met artritis, maar verder ook afwijkingen aan hart, longen en lever, die aan
morbus-pullorum deden denken.

Uit de lesies werd een bacterie gekweekt, die morfologisch en cultureel volkomen met
een gasvormende Salmonella pullorum overeen kwam, maar slechts zwak door een
positief serum werd geagglutineerd. Met twee antigenen uit de handel kon met serum
van zieke kuikens geen agglutinatie worden verkregen, maar wel met de geïsoleerde
stam.

Van de moederdieren reageerden er 1 op 1000 dieren tot 6 op 1000 dieren met
handelsantigenen, maar bij onderzoek met de eigen stam bleken van de 4 hokken
(ieder met 750 kippen) 4 tot 10 procent positief te reageren. De geïsoleerde stam is
in voortgezet onderzoek.

(Dit verhaal komt sterk overeen met de ervaring door collega Roepke en referent
opgedaan bij de eerste uitbraak van de S. pullorum stam F, uitvoerig beschreven in
Tijdschr. Diergeneesk., 76, 47, (1951), welke publikatie genoemde Franse collegae,
blijkens literatuuropgave, niet bekend was. Ref.)

Partmann, W.: Wirkungen von Temperaturen unter 0°C auf die Aminosäuren,
die Loslichkeit fibrillärer Muskelproteine und die Kontraktilität von Hühnermuskeln.
Fleischwirtschaft, 47, 957, (1967).

Door enige recente veranderingen in de kwaliteitsvoorschriften moet in Duitsland,
naast de kwaliteitsaanduiding, ook de toestand waarin het gevogelte aangeboden
wordt staan vermeld. De nieuwe voorschriften onderkennen, vers, bevroren (tot
—18° G), diepgevroren (—18° C of meer) en ontdooid pluimvee. Als gevolg hier-
van is het bewaren bij een temperatuur van slechts enige graden onder 0° C in de
belangstelling gekomen. Het is welbekend dat bij dieren van dezelfde uitgangs-
kwaliteit, na bewaring voor slechts enkele weken bij resp. —2 en —17° C een
groot verschil in kwaliteit ontstaan is. Over het tempcratuurgebied tussen —2 en
—10° C is wat dit betreft weinig bekend. Om iets meer hierover te weten te komen
onderzocht de auteur de gehalte-veranderingen aan vrije aminozuren, de extraheer-
baarheid der structurele eiwitten en de contractiliteit der spiervezels bij —3, —8
en —28° C.

Het proefmateriaal bestond uit de Mm. pectoralis major van 13 maanden oude witte
leghorns. Om de biologische spreiding der resultaten uit te sluiten, werden voor
iedere opslagtemperatuur 8 monsters gemaakt, waarin telkens evenveel materiaal
van elk der 4 gebruikte dieren aanwezig was.

Het gehalte aan vrije aminozuren blijft bij opslag bij —28° C vrijwel constant, bij
—8° C was de toename ca 3 maal groter, bij —3° C ca 24 maal groter. De bij
—3° C gevonden waarden varieerden nogal, door een duidelijk waarneembare
microbiële achteruitgang. Na 2 maanden werd een vieze groen-zwarte verkleuring
waargenomen veroorzaakt door schimmels.

Voor de afzonderlijke aminozuren (uitg. tryptophaan) werden vergelijkbare resul-
taten waargenomen.

Dit komt overeen met de ontwikkeling van een afwijkende geur na opslag bij —3° C
voor ca 2 maanden. Microbiële Proteolyse en lipolyse zou hier de bewaartijd limi-
teren.

De extraheerbaarheid (in 0.8 M KCl) van de structurele eiwitten verminderde
merkbaar na bewaring bij resp. —3, —8 en —28° G voor resp. l/j, 3 en 6 maan-
den. De cijfers bij —3° G zouden waarschijnlijk nog ongunstiger zijn, indien er
geen microbiële Proteolyse opgetreden was.

Het principe der toegepaste contractiliteitsmeting berust op het feit dat spiervezels
contraheren na toevoeging van ATP onder gunstige fysiologisch omstandigheden,
door een enzymatische afbraak hiervan. Men kan deze contractie meten als een ver-
andering in de troebeling in een vezelhomogenaat, waarbij een directe en een totale
verandering gemeten dienen te worden. Bij opslag bij resp. —3, —8 en —28° C,
was het na resp. 1, 4 en 6 maanden duidelijk waarneembaar dat zowel de totale
contractiliteit, als de reactiesnelheid afnamen.

De auteur concludeert in de samenvatting, dat aanzienlijke veranderingen in de
witte borstspieren van de kip optreden na opslag van 1-2 maanden bij —3° G. Ver-
gelijkbare verschijnselen werden bij —8° G pas na 3-4 maanden waargenomen voor
wat betreft de extraheerbaarheid en contractiliteit. De toename van het vrij-amino-
zuurgehalte was bij —3° G ca 8 maal zo groot dan bij —8° G. De eigenschappen
bleven bij —28° G voor ca /a jaar praktisch onveranderd.

Het is dus van belang, dat bij opslag bij slechts enkele graden onder het vriespunt,
de opslagtermijn gelimiteerd moet blijven tot 1 maand, daar anders microbiële
achteruitgang kan optreden onder ongunstige condities.

ARBEITSMETHODEN DES LABORATORIUMS IN DER VETERINÄRMEDI-
ZIN. ZUCHTHYGIENISCHES LABORATORIUM.

fS. Hirzel Verlag, Leipzig Cl 1966. 164 pag.; ringband uitgave. DM 27.55)
Dit boek, dat in ringbandvorm is uitgevoerd, hoort bij de uitgavenserie Arbeits-
methoden des Laboratoriums in der Veterinärmedizin.

De gegevens, die naderhand kunnen worden aangevuld of vervangen, zijn in de
volgende 12 groepen ingedeeld: onverdund- en geconserveerd sperma, secreta uit
urethra (voorsecreet), preputium, uterus, cervix en vagina; abortussubstraten, geni-
taalorganen, bloed, urine en andere substraten.

De uitgave kan zowel door laboratoriumdierenartsen als door het middelbare perso-
neel als handleiding worden gebruikt.

Het betreft hier hoofdzakelijk routineonderzoekingen, die in vrijwel elk laboratorium
kunnen worden uitgevoerd. Er worden verschillende methoden vermeld, die over het
algemeen in Nederland niet worden gebruikt.

Dc beschrijving is kort gehouden, eventueel verdere informatie kan via de bron-
vermelding worden opgezocht.

Indien rekening wordt gehouden met de opzet van de uitgave, zal de behandelde
stof niet tegenvallen. Het boek vormt b.v. voor de laboratoria van gezondheids-
diensten en K.I. stations een geschikte handleiding.

(VEB Gustav Fischer Verlag Jena 1967. 696 blz., 110 tabellen, 158 deels gekleurde
afbeeldingen, MDN 79.10)

Laat ik beginnen met op te merken, dat ik na uitvoerige bestudering van dit werk
tot de conclusie ben gekomen, dat dit een voortreffelijk handboek is. Helaas is mij de
prijs niet opgegeven, ik ben wel bang dat het tamelijk duur zal zijn gezien de fraaie
uitvoering (al ontbreken in het mij ter recensie toegestuurde exemplaar 16 blad-
zijden).

Het boek omvat een korte inleiding, een determinatietabel voor vergiftige planten
en een alfabetisch register, een vijftal afdelingen, die allemaal afgesloten worden
met een uitvoerige en soms zelfs zeer utivoerige (tot bijna 1000 nummers) literatuur-
lijst. Elk van deze afdelingen is zeer systematisch van opzet, zodat het ook zonder
van het alfabetische register gebruik te maken, betrekkelijk eenvoudig is om een
bepaald onderdeel op te zoeken en er is niet veel waar men, als het met ziekte-
verschijnselen als gevolg van een onjuiste voeding te maken heeft, vergeefs naar zal
zoeken.

De eerste afdeling na de inleiding heeft als onderwerp: schade veroorzaakt door
natuurlijke bestanddelen van de planten. Hier wordt onderscheid gmeaakt tussen
niet voor de plantenfamilie specifieke schadelijke bestanddelen, waaronder vallen
nitraat, nitriet en stoffen met een oestrogene werking enerzijds en wèl specifieke gif-
tige bestanddelen. In deze laatste rubriek vallen dan alle giftige planten in engere
zin, waarbij voor zo ver bekend niet alleen het vergif nader wordt genoemd en om-
schreven maar ook de werking in het dierlijk lichaam, de toxische dosis, de sympto-
men van de vergiftiging bij de verschillende diersoorten en een eventuele therapie
uitvoerig worden weergegeven.

In de tweede afdeling worden „vreemde" bestanddelen der voedermiddelen als oor-
zaak van ziekten behandeld, verdeeld in biologische (schimmels resp. bacteriën) en
niet-biologische agenda (luchtverontreinging, giftige extractiemiddelresiduen en
plantenziekten-bestrijdingsmiddelen).

Het derde gedeelte handelt over schade die veroorzaakt wordt door overmatige toe-
diening van resp. gemakkelijk verteerbare koolhydraten, eiwitten, amiden (ureum)
en vetten bij verschillende diersoorten en dan volgt een zeer belangrijk onderdeel
dat als titel draagt: „Schäden durch Fehlernährung".

Hieronder vallen dan vitamine-deficiënties (de behoeften worden vrij nauwkeurig
opgegeven en de deficiëntieverschijnselen worden op illustratieve wijze beschreven,
dikwijls verduidelijkt met goede foto\'s) de macro- en micro-elementen (waarbij niet
alleen aandacht aan tekorten maar ook aan overmatige toediening wordt besteed)
de essentiële aminozuren, de essentiële vetzuren en het water.

Tenslotte volgt dan nog een kort hoofdstuk over schade veroorzaakt door dierlijke
vergiften (mijten, bladluizen, rupsen etc.).

En nu zou ik deze bespreking kunnen besluiten met het opsommen van enkele be-
zwaren die bij mij gerezen zijn toen ik het boek bestudeerde, zoals bijvoorbeeld dat
wat weinig aandacht aan het voorwaardelijk kopergebrek bij herkauwers wordt be-
steed of dat een aantal in mijn ogen belangrijke publikaties over bepaalde onder-
werpen buiten beschouwing zijn gelaten e.d., maar ik wil dat liever niet doen, want
dat zou afbreuk kunnen doen aan de beslist gunstige indruk die dit boekwerk op
mij heeft gemaakt.

Het is een voortreffelijk boek waar velen een dankbaar gebruik van zullen maken
als ze zich willen oriënteren over bepaalde onderwerpen uit het grote gebied van
het verband tussen voeding en gezondheid van onze landbouwhuisdieren.

Wat in Afrika lukt, lijkt in Europa, Azië en grote delen van Noord-Amerika niet
te lukken: het oprichten van reservaten en nationale parken voor wilde dieren.
Het grotere wild in ons eigen werelddeel wordt steeds meer teruggedreven door het
opdringen van de mens. Het verschil vloeit voort uit de economische omstandigheden.

Voor Afrika betekenen jachtvergunningen een bron van inkomsten. In Europa
worden bossen geëxploiteerd, grondstoffen gedolven, spoorlijnen en wegen aange-
legd en steden en dorpen uitgebreid. Omdat men Amerikaanse militairen in arc-
tische gebieden hun „verzetje" niet wil ontnemen, dreigen ijsberen uit te sterven.
Prof. Grzimek bereisde de afgelopen jaren de Verenigde Staten, Canada, Europa,
Rusland en Oost-Azië. Met hartstocht heeft hij zich ingezet voor de aanleg van
wildreservaten en heeft hij geageerd tegen mens-onwaardige praktijken.
Van zijn reizen geeft hij in dit boek op boeiende wijze een verslag. Het is een ver-
slag geworden vol reiservaringen, gesprekken en beschrijvingen van hedendaagse
toestanden. Vele vlotte en heldere beschrijvingen van het gedrag en van biologische
bijzonderheden over dieren vormen het leeuwenaandeel. Zeer recente kennis is er
in verwerkt. Vaak worden de beschrijvingen aangevuld met interessante ervaringen,
opgetekend uit de mond van andere onderzoekers. Zo wordt een verhaal over hazen
(die gemiddeld niet oud worden door de intensieve jacht) aangevuld met de korte
opmerking dat de beroemde biologe Erna Möhr thuis een haas 12 jaar hield.
Veel oude verhalen, interessante anecdotes en historische gegevens, op boeiende
wijze verwerkt, geven achtergrond aan waargenomen ontwikkelingen.
De afname van het aantal beren in Amerika hing samen met een toename van het
aantal runderen. Indien men een dood rund vond dat kennelijk door een (aas-
etende) beer was aangevreten, dan werd de beer als de moordenaar beschouwd.
De berenjacht was een „geliefde" sport. 2000 Jaar geleden waren bruine beren
voor Duitsland en Zwitserland een goed exportartikel. In Rome bracht Gordianus I
in één keer 1000 beren in de arena.

In 1567 vaardigde paus Plus V een bul uit tegen stierengevechten, omdat deze be-
schouwd werden in strijd te zijn met christelijke vroomheid en naastenliefde. „We
spreken een goddelijke veroordeling en een ewige verdoemenis uit over al onze eer-
waarde broeders, de patriarchen, de primaten, de aartsbisschoppen en alle andere

Toen Napoleon in Spanje zijn broer Joseph Bonaparte op de troon plaatste, trachtte
de laatste zich bij het Spaanse volk populair te maken door weer stierengevechten
te laten plaatsvinden. Sindsdien zijn zij gehandhaafd.

Ook vroegere jachtmethoden (het schieten van herten uit een raam of staande op
platte wagens achter een muur) worden beschreven.

De auteur is er een voorstander van om zoveel mogelijk dieren tot jachtwild te
laten opvijzelen. Doordat rijkgeworden lieden hun jachtwild beschermen en onder-
houden en schade aan boeren vergoeden, komt dit de wildstand zeer ten goede.
Deed men dit niet dan zouden evenals in Zwitserland „wild en adel tesamen moeten
verdwijnen". Vele foto\'s zijn opgenomen. Zij zijn voorzien van instructieve bij-
schriften die geheel in de opzet van het boek passen.

Het boek eindigt met het uitspreken van de hoop dat het de blanken zal gelukken
een gedeelte van hun eigen natuur in ongecultiveerde staat te bewaren. Dieren
hebben het de mens mogelijk gemaakt werkelijk mens te worden. Het zou dom zijn
definitief afscheid te nemen van vele dieren; misschien zelfs met de woorden van
Pipo de Clown, die gebruikt werden als titel voor een recent boekje over natuur-
bescherming, „Dag vogels. Dag bloemen!"

Op woensdag 24 januari 1968 werd om 15.00 uur te Utrecht een vergadering aan-
gevangen om te komen tot de oprichting van een groep van wetenschappelijke werkers
in de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde. Het Hoofd-
bestuur van de Maatschappij werd vertegenwoordigd door haar voorzitter, de heer
N. A. Commandeur en haar secretaris, de heer M. A. Moons. Prof. Dr. Jac. Jansen
was aanwezig als secretaris van de World Veterinary .\'Association.
Nadat Prof. A. v. d. Schaaf, als een der initiatiefnemers, de vergadering had geopend,
ontstond een levendige discussie, waarin het volgende naar voren kwam.

I. Voor oprichting van een vereniging in een van de headings van de World
Veterinary Association beschikken wij in Nederland over slechts een gering
aantal dierenartsen. Een samengaan van de diverse disciplines tot één groep is
daarom te prefereren boven splitsing in diverse meer beperkte groepen.

1. Het bevorderen van de diergeneeskundige wetenschappen in de meest uit-
gebreide zin.

2. Het stimuleren van de onderlinge wetenschappelijke c.q. persoonlijke con-
tacten.

3. Het fungeren als adviesorgaan van het Hoofdbestuur in zaken, welke de
groep of onderdelen van de groep betreffen.

4. Het medewerken aan het tot stand komen van erkende specialismen en
specialisaties, welke volgens de meeste sprekers in deze vergadering onver-
mijdelijk en noodzakelijk geacht worden.

5. Het bevorderen van aansluiting van de groep of onderdelen daarvan bij de
verschillende associate members van de World Veterinary Association.

III. Ten aanzien van de naam van de groep waren de meningen enigszins verdeeld.
Om duidelijk te doen uitkomen dat de groep zich ziet als een in zich verenigen
van een zeer groot aantal disciplines werd uiteindelijk besloten de naam „Groep
van Wetenschappelijke Werkers in de Koninklijke Nederlandse Maatschappij
voor Diergeneeskunde" te aanvaarden.

Namen als „Groep van Laboratorium Specialisten" of „Groep van Dierenartsen,
werkzaam op Laboratoria" leken de vergadering een onjuiste omschrijving te
geven van de dierenartsen, die zich in deze groep wilden verenigen.

Unaniem besloot de uit 53 personen bestaande vergadering tenslotte tot de oprichting
van de bovengenoemde groep.

In het voorlopig bestuur werden de collegae P. .A. M. Guinée, R. Kroes,
A. van der Schaaf, M. P. Smit en F. W. van Ulsen benoemd.
De vergadering werd besloten met de mededeling zo spoedig mogelijk te komen tot
een eerste officiële vergadering, waarin een bestuur door stemming zal worden ge-
kozen, de statuten, het huishoudelijk reglement en de contributie besproken zullen
worden en zo mogelijk reeds een voordracht zal worden gehouden.

(Lucrarüe Stiintifice ale Institulului de Cercetari Zootehnice XXV, Boekarest, 1967)

In dit vijf en twintigste jaarverslag van 832 bladzijden zijn 53 onderzoekingen
vermeld. De artikelen zijn in de Roemeense taal geschreven en voorzien van samen-
vattingen in het Engels, Frans, Duits en Russisch.

a. voeding en voerbereiding, zoals inkuilen van alfalfa, mais en bonen, de voeding
met bonen en erwten, toedienen van jodiumzouten, kunstmelk voor biggen en het
mesten van runderen;

b. fokkerij, zoals kruisingen met Yerseys, melk en vetproduktie en kruisingen van
gebruiksvee met vleesstieren;

c. melk en melkwinning zoals de samenstelling van melk en van colostrum, het
mechanisch melken en de ontsmetting van melkmachines;

d. bloed in verband met bloedgroepen en de samenstelling van bloedserum en im-
muniteit;

e. voortplanting, zoals het verband tussen de melkproduktie en de fertiliteit bij
Friese koeien, rundertweelingen, oestrus synchronisatie van schapen, het verdunnen
van rammesperma, verband tussen fertiliteit en leeftijd van schapen en de invloed
van de voeding van schapen en varkens op de fertiliteit;

f. kippen, zoals broedinstinkt, het nut van kruisingen, voeding en eierproduktie en
verband tussen bloedserum en samenstelling van het ei.

Van twee onderzoekingen volgen hieronder de voornaamste gegevens.
Op blz. 143 worden groepen zwart bonte runderen beschreven, die afkomstig zijn uit
Ganada, Engeland en Polen en een groep afstammelingen van geïmporteerde moeders.
In deze volgorde loopt de melkgift en het vetgehalte van de melk terug, de fertiliteit
daarentegen neemt juist toe.

In een artikel, dat begint op blz. 459, worden enkele verdunners voor rammesperma
met elkaar vergeleken. Verhitte ondermelk met 1% glucose en 5% eigeel geeft een
houdbaarheid van 98,64 en een drachtigheidspercentage na de eerste K.I. van 72,87.
Een andere verdunner, die samengesteld is uit kalium- en natriumcitraat, eigeel,
gelatine en tranquilizers geeft een houdbaarheid van 140.16 en een drachtigheids-
percentage van 78,94.

In dit verslag wordt o.a. gesproken over de bevruchtingsresultaten van inseminaties,
die met verschillende hoeveelheden spermiën zijn uitgevoerd.

Aangetoond is, dat er geen verschil bestaat in het bevruchtend vermogen van verdund
sperma dat 5, 3.75 of 2.5 miljoen spermiën bevat.

Om deze reden is in 1965 een onderzoek ingesteld, volgens de splitsample methode,
naar de resultaten van de inseminaties, die zijn uitgevoerd met sperma dat per cm^
7.5, 5 of 3.75 miljoen spermiën bevat. Per inseminatie is 0.5 cm® gebruikt, d.w.z. een
inseminatiedosis van 3.75, 2.5 of 1.875 miljoen of omgerekend 3, 2 of 1.5 miljoen
levende spermiën.

Tussen de eerste twee doseringen is een niet significant verschil van 0.3% en tussen
de laatste twee een significant verschil van 2.1% gevonden. Als vcrdunningsmiddel is
caprogen gebruikt. Een dialyse van het benodigde eigeel geeft geen verbetering, een
toevoeging van 0.3% mannitol doet dit echter, niet significant, wel.
Het volgend jaar zal de invloed van deze laatste toevoeging nogmaals worden onder-
zocht.

Door de Artificial Breeding Service van de New Zealand Dairy Board wordt de
volgende bereidingswijze van de Caprogenverdunner aangeraden.
De bufferoplossing wordt gemaakt door 20 g Na-citraat 2 aq., 3 g glucose en 10 g
glycine in een kolf af te wegen, met 300 cm® gedestilleerd kokend water te overgieten
en vervolgens te schudden. Daarna wordt gedestilleerd water van kamertemperatuur

toegevoegd tot 940 cm-\'\' en het geheel in stromend water afgekoeld. Tenslotte wordt
12.5 cm\' glycerol, 1.250.000 eenh. penicilline en streptomycine, 0.125 Na-sulfaceta-
mide en 10 cm® 0.05% chloromycetine toegevoegd. Zonodig wordt de oplossing tot
1 liter aangevuld.

Voor de samenstelling van de caprogenverdunner wordt nu gebruikt 79 delen buffer,
1 deel 2.5% capronzuur (opgelost in dezelfde buffer) en 20 delen eigeel. De ver-
dunner (goed schudden voor gebruik) wordt verzadigd met stikstof. Is de hoeveelheid
sperma kleiner dan 10 cm-\'\', dan wordt deze met 25 cm\' verdund; indien de hoeveel-
heid groter is, met 50 cm\'. Het verdunde sperma wordt langzaam afgekoeld tot
kamertemperatuur en vervolgens tot de eindconcentratie verder verdund. Zowel voor
het bewaren van verdunner als van verdund sperma, wordt steeds boven de vloeistof-
spiegel stikstof gebracht. De buizen moeten gasdicht worden afgesloten en worden
bewaard en vervoerd bij kamertemperatuur.

Bijeenkomst op zaterdag 30 maart in de Medisch Mycologische Afdeling van het
Centraal Bureau voor Schimmelcultures, Oosterstraat 1, Baarn.

1. Dr. P. J. V. d. W e r f f (Amsterdam): Overgevoeligheidsreacties t.o.v.
schimmels.

1. Dr. G. Cremer (Amsterdam): Klinische en mycologische dia-
gnose van dermatomycosen.

2. Prof. Dr. R. H. C o r m a n e (Amsterdam) : Candidiasis bij de mens.
Candida als oorzaak of gevolg.

Opgave voor deelname bij Dr. G. A. de Vries, Oosterstraat 1, Baarn.
Kosten inclusief lunch ƒ 5,-.

Het eerstvolgende wereldcongres van de W.S.A.V.A. zal worden gehouden te Londen
(in combinatie met het jaariijks B.S.A.V.A.-congres) op 27, 28, 29 en 30 maart 1969
in het Royal Lancaster Hotel.

Tot ons werd een verzoek gericht om opgave van collegae, die genegen zijn tijdens
dit congres een voordracht, inleiding, demonstratie of korte mededeling te verzorgen.
Dit betreft de volgende onderwerpen:
orthopedics
ophthalmology
exotic animals
anesthesia

Geïnteresseerde sprekers wordt dringend verzocht, zich vóór 1 maart a.s. op te geven
bij de contactman: coll. Dr. M. A. J. Verwer, Pastoor Evert Aalbertszlaan 13, Odijk,
tel. (03405) 23 51.

Voor entingen van honden tegen rabies kunnen de onderstaande vaccins worden
gebruikt:
CDI,

alsmede het vaccin van het Institut Serum Zavod Kalinovica te Zagreb (Joego-
slavië), welke alle in het land van bereiding van staatswege worden gecontro-
leerd.

WIJZIGING BESLUIT INZAKE PLUIMVEESELECTEURS BIJ DE UIT-
OEFENING VAN DE DIERGENEESKUNST TER BESTRIJDING VAN POK-
KEN EN DIFTERIE BIJ HOENDERS.

van 9 januari 1968 nr. 36, houdende wijziging van het Koninklijk besluit van 16
augustus 1956 nr. 10, Stcrt. 165

Wij Juliana, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-
Nassau, enz., enz., enz.

Gelet op de artikelen 4, € en 10 van de Wet op de Uitoefening van de Diergenees-

Ons besluit van 16 augustus 1956 nr. 10, Stcrt. 165 tot uitvoering van de artikelen
4, 6 en 10 van de Wet op de Uitoefening van de Diergeneeskunst wordt als volgt
gewijzigd:

A. In artikel 1 wordt het gestelde achter „Pluimveehouders" gelezen: zij, die één
of meer hoenders of kalkoenen houden.

B. In artikel 2 eerste, vierde en vijfde lid, en artikel 4, eerste en tweede lid, wordt
in plaats van „hoenders" telkens gelezen: hoenders en kalkoenen.

Verklaringen, welke vóór het tijdstip van inwerkingtreding van dit besluit zijn af-
gegeven op grond van het bepaalde in artikel 2, eerste lid, van het in artikel I ge-
noemde besluit, worden geacht mede betrekking te hebben op het inenten van kal-
koenen tegen pokken en difterie.

Dit besluit treedt in werking met ingang van de tweede dag na de datum van uit-
gifte van de Nederlandse Staatscourant, waarin het is geplaatst.
Onze Minister van Landbouw en Visserij is belast met de uitvoering van dit besluit,
hetwelk in de Nederlandse Staatscourant zal worden geplaatst.
Soestdijk, 9 januari 1968.

Door deze wijziging van het K.B. van 16 augustus 1956 is het nu gediplomeerde
pluimveeselecteurs toegestaan ook kalkoenen te enten tegen pokken en difterie en
mogen pluimveeselecteurs ook kalkoenen, waarvan zij eigenaar, houder of hoeder
zijn, enten tegen pokken en difterie en tegen infectieuze bronchitis en pseudo-vogel-
pest.

20, Postacademiale discussie-avond. Restaurant Natura Artis Magistra,
Plantage Middenlaan, .Amsterdam, (pag. 1105 (1967))

22, .Afd. Zuid-Holland, K.N.M.v.D. Vergadering, 20.30 uur, Groothandel.s-
gebouw, Rotterdam, (pag. 111)

2, Groep Geneesk. v. h. Kl. Huisdier K.N.M.v.D. Ledenvergadering, 14.30
uur, Klin. Kl. Huisdieren, Utrecht, (pag. 240)
4—6, Landb. ho.geschool Wageningen. Int. Symposium, (pag. 1542 (1967))

29—31, Jaarcongres Brit. Small An. Vet. Association, Londen, (pag. 1541
(1967))

30, Congres Schimmelziekten, 10.00 uur, Centr. Bur. Schimmelcultures,
Baarn. (pag. 235)

16, Postacademiale discussie-avond. Lab. Bloedtransfusiedienst Ned. Roode
Kruis, Alb. Plesmanlaan 125, Amsterdam-Slotervaart. (pag. 1105
(1967))

18—19, 9e Federatieve Vergadering Medisch-Biologische Vereni,gingen, Nijmegen.

27, Groep Geneesk. v. h. Kleine Huisdier K.N.M.v.D. „Voorjaarsdag",
Utrecht, (pag. 1569 (1967), 186, 240)

1—5, 10e Int. Symposium Ziekten van dierentuindieren, Salzburg, (pag. 103)
7—10, Viering 200-jarig bestaan Diergeneeskundige Hogeschool, Wenen. (pag.
1773 (1966))

16—17, Dtsch. Ges. Klin. Med. Symposium „Listeriose", Leipzig, (pag. 1543
(1967))

16—17, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Geschichte der Veterinär-
medizin". Symposium, Hannover, (pag. 48)

10—14, Int. Assoc. of Microbiol, Societies. 6e Symposium, Bilthoven. (pag.
103)

17—21, Int. Pig Veterinary Society. Int. Congres, Cambridge, (pag. 1542
(1967))

14—20, 2c Wereldconferentie Dierlijke Produktie, Universiteit van Maryland,
U.S.A. (pag. 838 (1967); 47)

13—17, World Ass. Buiatrics. 5c Int Congres, Opatija (Joego-Slavië). (pag.
981 (1967))

Gironummer 511606 ten name van de Kon. Ned. Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Een bijzonder nuttige bespreking met de Onderwijs Commissie van de faculteit
leidt tot overeenstemming over de te volgen weg om tot de opleiding van specia-
listen te komen. Besloten wordt een „Grote Commissie voor Specialisatie" in te
stellen, bestaande uit 4 leden van de faculteit en 4 leden namens de K.N.M.v.D.
Begonnen zal worden met het probleem van de opleiding, terwijl er tevens een
onderzoek ingesteld zal worden naar de behoefte aan specialisten.

Op de meeste eervolle vnjze werd ontslag verleend aan Mevr. C. J. H. La Croix-
Weerensteyn per 1 januari 1968. Het ontslag geschiedde op haar eigen verzoek. Het
Hoofdbestuur wil zijn dank uitspreken voor de toewijding en ijver waarmee zij in
de afgelopen 5 jaar haar funktie heeft vervuld.

Een verslag van een bespreking met een aantal collegae over bijmenging van G 11
in veekoeken wordt voor kennisgeving aangenomen. Overeenkomstig de daar ge-
formuleerde conclusies zullen verdere stappen worden ondernomen.

Aan de Minister van Ontwikkelingshulp zal de instelling van een advies-commissie
inzake ontwikkelingshulp op veterinair gebied bekend gemaakt worden. Tevens zal
hem verzocht worden in voorkomende gevallen van deze commissie gebruik te willen
maken.

Het overleg met de Fa. Merck Sharp & Dohme N.V., heeft geleid tot een Concept
overeenkomst, die de goedkeuring wegdraagt van het Hoofdbestuur. Het antwoord
van M.S.D. kan op zeer korte termijn tegemoet gezien worden.

Door de Ereraad wordt gewerkt aan een ontwerp-kontrakt voor assistenten. Overleg
hieromtrent met het secretariaat heeft reeds plaatsgevonden. Een en ander zal nog
verder worden uitgewerkt.

Aan de hand van gemaakte berekeningen door het Bureau komt het probleem van
de contributie voor 1969 aan de orde. Besloten wordt de Contributie Commissie te
vragen haar visie op de berekeningen te geven en zo mogelijk enige suggesties naar
voren te brengen. Aan een verzoek van de Afd. Utrecht om af te wijken van de
voor de opzegging van het lidmaatschap reglementair belangrijke datum van 1 ja-
nuari 1968 kan helaas niet worden voldaan. Met het oog op de samenhang van de
contributie met de structuurwijziging is het nemen van een overhaast besluit op dit
punt bijzonder riskant. Zowel bij de Structuur Commissie als bij de Contributie
Commissie zal hierop gewezen worden.

Momenteel vinden onderhandelingen plaats in het Commité de Liaison des Vétéri-
naires de la C.E.E. omtrent de opleiding van specialisten alsmede de erkenning van
de vrije beroepsuitoefening in de hele gemeenschap. Wanneer alle volgende fasen
in het door de voorstanders gewenste tempo zouden verlopen, kan deze vrije uit-
wisselbaarheid in 1971 een feit zijn.

Een moeilijkheid i.v.m. het begrip „pooldierenarts" komt ter sprake. Naar de mening
van het Hoofdbestuur moet elke dierenarts die geen poolwerkzaamheden in dienst-
of associatieverband verricht als pooldierenarts gehonoreerd worden.
In het blad „Dekanoloog" zal een publikatie verschijnen omtrent de werkelijke si-
tuatie van de toekomstmogelijkheden voor diergeneeskundige studenten.

De Ereraad kwam 7 maal in zitting bijeen. In de samenstelling kwam nogal enige
verandering, in de eerste plaats door het overlijden van collega Hendrickx,
die hoewel slechts korte tijd lid geweest een open plaats achterliet. Bovendien
traden af de leden Loman en van Werven. Prof. Numans gaf de leiding
over aan collega Koopmans, terwijl als nieuwe leden optraden de collegae van
Egmond en Schuiling.

Veel overleg vergde het opstellen van een model-associatie contract, dat intussen
gereed is gekomen. Natuurlijk zal telkens weer bij het opstellen van een contract
met de feitelijke omstandigheden moeten worden rekening gehouden, waarbij het
zeer belangrijk is dat de partijen zich voorzien van een neutrale deskundige hulp.
Heel vaak zijn de „deskundigen" financieel bij de transactie betrokken.
Overwogen zal nog worden ook modellen op te stellen, geschikt als contract bij ver-
koop en assistentie.

Vele malen werd de bemiddeling van de Ereraad ingeroepen bij conflicten, ontstaan
over de uitleg van contracten, die soms nog niet definitief waren vastgesteld of
waarbij over de interpretatie verschil van mening bestond. In de meeste gevallen
konden partijen tot elkaar worden gebracht.

Vestiging van een collega in dienst van een organisatie gaf aanleiding tot een klacht
van naburige collegae. Uiteindelijk kon een status quo worden bereikt.
Een ernstig geval van knoeierij met vaccinatie-attesten moest helaas leiden tot een
veroordeling van de betreffende collega.

Enige malen werden klachten ontvangen van eigenaren die meenden, dat hun dieren
niet op de juiste manier waren behandeld. In de meeste gevallen konden deze klach-
ten als onjuist en niet terzake doende terzijde worden gelegd, al moest in een enkel
geval de betreffende collega toch wel een terechtwijziging ontvangen.
Een handelsfirma diende een klacht in over een verklaring door een collega af-
gegeven, over het laden van vee, waardoor voor deze firma nadeel was ontstaan.
De Ereraad kon deze klacht, ook al door bijkomende omstandigheden, niet als ge-
fundeerd beschouwen. Toch werd de indruk verkregen dat de betreffende collega
zich met z\'n verklaring op „glad ijs" had gewaagd.

Resumerende, het jaar 1966 bracht veel klachten voor de Ereraad, waarvan de meer-
derheid zonder sanctie\'s tot een oplossing konden worden gebracht, tevens heeft het
opstellen van een model associatie-contract veel tijd en overleg geëist.

Het secretariaat van de Afdeling Utrecht van de Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde is per 15 februari 1968 overgegaan van Drs. W. H. Smits naar Drs.
W. Edel, Teldersstraat 81, Utrecht.

De eerstvolgende ledenvergadering zal plaats hebben op zaterdag 2 maart a.s.,
14.30 uur. Kliniek voor Kleine Huisdieren te Utrecht.

Op de Voorjaarsdag op 27 april 1968 in Hotel des Pays-Bas te Utrecht zal door
de Firma\'s Laméris en Spruyt, Hille & Co een kleine tentoonstelling georgani-
seerd worden.

De Firma Laméris zal ons iets laten zien op het gebied van eenvoudig orthope-
disch instrumentarium, disposables en eenvoudige elektronische bcwakings-appara-
tuur.

De Firma Spruyt, Hille & Go zal het volgende tentoonstellen: Disposable hand-
en operatiedoeken, disposable spuiten en naalden, assortiment verpakkingsmate-
riaal en apotheekbenodigdheden.

Het Hoofdbestuur heeft als lid van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde
aangenomen de collega

J. K. Prins, Dorpsstraat 16, Nieuwenhoorn (post Hellevoetsluis).
Adreswijzigingen e.d.:

Brus, Dr. D. H. J., te Boxtel, naar Halderheiweg 22 aldaar, gr. 1106890. (170)
Bijleveld, F., Heemse A 1, Hardenberg, gr. 573987. (inlassen 170)

Cuperus, Tj., Harderbergerweg 4, Gramsbergen, tel. (05246) 573. (inlassen 171)
Dikkenberg, M. I. van den. Beukenlaan 47, Eibergen, ass. bij W. F. Nijhof. (172)
Feddema, J. J., Grada Suzannastraat 2, Schiermonnikoog, tel. (05195) 329, gr.

Hogen Esch, J. H., te Zuidlaren, adres bur. gew. Wilhelminastraat 19, Assen, tel.

In het artikel „Het aantonen van Mycoplasma gallisepticum antistoffen in broed-
eieren" van Dr. Brus, Dr. Jaartsveld en Dr. Voeten is een fout geslopen.
In de tabel op pag. 85 en 86 (aflevering 2, 1968) zijn de koppen „M-g-vrije be-
drijven" en „M.g.-besmette bedrijven" verwisseld.

die zal worden belast met het verrichten van histologische
onderzoekingen, met name het uitwerken en het
beproeven van histologische methodieken, ten bate van
de overige onderzoekingen op het Instituut en in het
bijzonder ten bate van de technologie van het
geslacht gevogelte.

Vereist: doctoraal examen biologie met richting of
keuzerichting zoölogische histologie.

Schriftelijks sollicitaties onder vacaturenummer 8-2930/1555
zenden aan Bureau Personeelsvoorziening en
Bemiddeling van de Rijks Psychologische Dienst,
Prins Mauritslaan 1, \'s-Gravenhage.

Forum, gehouden ter gelegenheid van het zevende lustrum van de Diergeneeskundige
Studenten Kring, 25 oktober 1967 in het Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen te
Utrecht.

Mijn naam is Kampelmacher, ik ben geboren in 1920 en afgestudeerd in 1951.
Van 1952 tot 1954 ben ik practicus geweest in Breukelen en in 1954 gepromoveerd
op een onderwerp over de mikrobiologie en histologie bij steriele runderen. Ik
ben sinds 1954 medewerker van het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid, heb
van 1958 tot 1959 een stage in de K.5. doorgebracht en ben sinds 1960 hoofd van
het Laboratorium, voor Zoönosen van genoemd instituut.
Wij hebben gemeend dat wij ons op deze manier, ik zal het straks ook bij de andere
sprekers doen, aan U moesten voorstellen, omdat wij geloven dat velen van U, stu-
denten, wel elkaar maar ons niet zult kennen, zoals dat anders in ons beroep hel
geval is, en dat het misschien wel nuttig is om enkele gegevens te verstrekken.
Wat is nu het doel van deze avond?

Ik zou direkt willen onderstrepen, dat het misschien een teleurstelling zal worden
voor diegenen, die naar K. en W. zijn gekomen met het idee dat ze vanavond zullen
horen, hoeveel plaatsen straks nog in een richting en hoeveel in een andere richting
ter beschikking staan of vrij zijn. Dat is een illusie. Daar kunnen wij niets of weinig
over zeggen. Wij willen alleen enkele facetten belichten van andere vormen van
uitoefening van ons beroep dan de praktijk.

Bovendien zou ik met nadruk willen stellen, dat dit een soort „teach-in/teach-out"
is. Dat wil zeggen: wij willen U informaties geven, maar wij — en velen met ons
hier in de zaal — zullen toch even zo gaarne ook van U informaties horen. Er bestaat
een groot gebrek aan communicatie, dat nog onderstreept wordt door een generatie-
verschil, waardoor men vaak met verbazing ervaart, dat wij elkaar vaak niet be-
grijpen, dat Uw problemen geheel anders zijn dan de onze, dat U de dingen geheel
anders ziet dan wij ze gezien hebben (ook al zijn velen van ons pas „gisteren" van
de faculteit gekomen). De ontwikkeling gaat immers zó snel, dat men er iedere keer
weer met verbazing naar luistert hoe snel de dingen veranderen. Vandaar dat ik U
gaarne nu al zou willen vragen na de pauze met Uw vragen te willen komen, te
vertellen wat U beweegt, wat Uw argumenten zijn, om op deze manier cen samen-
spraak te krijgen, die voor ons aan deze kant van de tafel en voor velen in ons beroep
even zo belangrijk kan zijn als de inlichtingen die wij U hopen te geven.
Toen mij, een jaar geleden al, gevraagd werd om te spreken over andere mogelijk-
heden in ons beroep dan de praktijk, heb ik — zoals ik al in de inleiding in Uw
lustrumgids schreef — gezegd, dat dit onmogelijk was. Dit kenmerkt de situatie van
vandaag. Eén man kan dit namelijk niet. Er zijn zoveel facetten in ons beroep
gekomen, dat wat U hier achter de tafel ziet al een kleine selektie is van een grote

groep collegae die vele vakgebieden in ons beroep beoefenen. Maar dat is nog niet
het einde. Het diergeneeskundig beroep bevindt zich in een stormachtige ontwdkkehng
en probeert een plaats te krijgen in de rij van wetenschappen, waarbij een weten-
schappelijke uitoefening van het vak, gepaard gaande met speurwerk, in de toekomst
van steeds groter belang zal worden en waarbij men oude ervaringen voor een groot
deel overboord zal moeten zetten en zal moeten steunen op moderne inzichten. Bij
deze nieuwe aanpak zal het nodig zijn, dat aan de wetenschapsbeoefening alle aan-
dacht wordt gegeven, en dat ook de dierenarts eraan zal moeten denken, dat er nog
andere mogelijkheden zijn dan de praktijk. Ruw gezegd komt het hierop neer, dat
iedere tweede van U, die hier zit, iets anders zal moeten doen dan praktijk.
Ik geloof — en daarover zullen wij proberen U vanavond iets te vertellen -— dat het
geen „moeten" is, maar dat er voor de toekomstige dierenarts ook buiten de praktijk
heel grote taken liggen, waarin hij zijn beroep met veel vreugde en met grote vol-
doening kan uitoefenen.

U hoort hier, terwille van de tijd, inleidingen van tien minuten. Het is voor de
forumleden bijzonder moeilijk in deze korte tijd iets over hun beroep te vertellen,
over hun dagelijks leven, over de idealen die men daarin uitleeft en U moet het
alleen zien als een kleine samenvatting, die deze mensen geprobeerd hebben in tien
minuten bij elkaar te persen om U toch een idee te geven wat deze taken, deze
mogelijkheden, wel zijn. Het is te hopen, dat straks door U meer gelegenheid ge-
boden wordt om op verschillende dingen terug te komen.

Collega Bouw is geboren in 1926, afgestudeerd in 1953, en hij heeft zich ge-
specialiseerd in de immunogenetica. Hij heeft een stage doorlopen in het Binnen-
gasthuis te Amsterdam van 1953 tot 1954, een stage in de en Skandinavië in
1954, en was van 1954 tot 1956 assistent aan de Landbouwhogeschool te Wage-
ningen. Hij is sinds 1956 direkteur van de Stichting Bloedgroepenonderzoek en is
in oktober 1958 gepromoveerd op het onderwerp „Bloedgroepen bij het rundvee
in Nederland".

Mij is gevraagd vanavond iets te vertellen over de mogelijkheden voor de dierenarts
als zoötechnicus.

Als ik het woord zootechniek noem, dan leggen we al meteen een probleem in Uw
midden, nl. dat zolang het woord zootechniek is gebruikt op de Faculteit der Dier-
geneeskunde de inhoud ervan omstreden is geweest. En het lijkt me daarom goed
eerst even te vertellen wat wij hier vanavond onder zootechniek zullen verstaan en
welk gedeelte daarvan ik hoop te behandelen.

Wij zullen vanavond onder zootechniek verstaan: de teelt, de verzorging en de voeding
van landbouw-huisdieren. De andere diersoorten, althans enkele daarvan zal straks
collega Dobbelaar behandelen, ik zal mij hier beperken tot de landbouw-huisdieren.
Wat deze betreft kan ik U zeggen, dat wij onder deze teelt zullen verstaan: de teelt
die primair is gericht op de voortdurende verbetering van de erfelijke aanleg voor de
eigenschappen die van economische betekenis zijn. Deze verbetering wordt nagestreefd
door middel van selektie, waarbij de minder gewenste elementen worden uitgeselek-
teerd door het naar voren halen van de gewenste eigenschappen d.m.v. combinaties
van deze eigenschappen. Dc zoötechnicus die met verantwoordelijkheidsgevoel werkt,
zal ook een zo groot mogelijk aantal gewenste eigenschappen bewaren in de dieren
waarmee hij te maken heeft.

1. De huisvesting van de dieren, hieronder vallen met name stalklimaat, ven-
Ulatie, temperatuursregulatie en vochtregulatie. Ook de ruimtelijke indehng
van de stallen, het „meubilair" oftewel de fixatiemogelijkheden, de ligplaatsen.
Tegenwoordig komt er ook bij „het servies", de voerbakken enz.

2. De hygiëne: de uitloop en mogelijkheden van weidegang en de bezwaren die
hieraan zijn verbonden.

3. De voeding: samenstelling van voederrantsoenen, waarbij de dierenarts primair
geïnteresseerd zal zijn bij de deficiënties, bij de vitaminen en de sporen-
elementen.

Ik moet U zeggen, dat ik hier vanavond niet zal spreken over de waarde of de be-
tekenis van de opleiding in de zootechniek voor de practicus of iemand die in een
andere werkkring terecht komt. Ik wil hier vanavond alleen spreken over de zoo-
techniek als specialisatie voor een dierenarts.

Wanneer wij nagaan of er voor U in de toekomst mogelijkheden voor plaatsing zijn
in deze richting, althans in Nederland, moet ik vooropstellen dat U er wél aan doet
te bedenken, dat er ook in Wageningen een opleiding is in de veeteeltkundige richting
en dat deze opleiding in het algemeen gesproken meer direkt is afgestemd op werk-
zaamheden in zoötechnische zin. Wanneer U als zoötechnicus Uw belangstelling meer
op het buitenland richt, dan moet U zich realiseren dat ook in het buitenland, met
name in de ontwikkelingsgebieden, er specialisten van allerlei kunne zullen zijn, die
ook een meer specifieke opleiding hebben gehad dan iemand die juist zijn dieren-
artsdiploma heeft behaald. Het is niet mijn bedoeling U daarmee af te schrikken en
Uw belangstelling te keren voor de zoötechniek, integendeel; ik meen echter dat het
juist is hier van te voren op te wijzen.

Wij kunnen dan in de eerste plaats kijken: wat doen deze dierenartsen-zoötechnici
op het ogenblik? Zijn er dierenartsen werkzaam als zoötechnicus?
Er is een aantal dierenartsen, dat als bijbaan een leraarsfunctie uitoefent aan middel-
bare scholen, vooral landbouwscholen, middelbare landbouwscholen of hogere land-
bouwscholen. Wij zien dat dit aantal zich niet uitbreidt, eerder dat het terugloopt
en m.i. is het ook juist dat wij onderkennen, dat dit een tak is, waarvoor de dieren-
arts niet primair is opgeleid.

Daarnaast zien wij dat er dierenartsen werkzaam zijn als directeuren en als adviseurs
bij K.I.-verenigingen. Ook daarbij constateren wij een teruggang, de verenigingen
voor K.I. gaan zich steeds verder koncentreren en dus neemt het aantal plaatsen dat
er door dierenartsen kan worden ingenomen af, waarbij in de praktijk nogal eens de
vraag naar voren komt of het altijd wel noodzakelijk is, dat het een dierenarts is die
deze funktie van directeur vervult.

In de derde plaats zien we dat een steeds toenemend aantal dierenartsen een plaats
vindt in wat wij mogen noemen de industrie. En dan bedoel ik met de industrie in
dit geval de mengvoederindustrie en de grote varkens- en pluimveebedrijven. Wij zien
daarbij dat die dierenartsen, die zich gespecialiseerd hebben en die inderdaad hun
diergeneeskundige kennis benut hebben om zich als zoötechnicus te ontwikkelen, als
waardevolle krachten graag gewilde medewerkers in dergelijke bedrijven zijn.
In de vierde plaats zou ik willen noemen: de instituten voor wetenschappelijk onder-
zoek. Zo kennen wij de Faculteit der Diergeneeskunde met haar steeds groeiende
afdeling voor zoötechniek; iets soortgelijks kunt U in Wageningen waarnemen in het
Laboratorium voor Veeteelt van de Landbouwhogeschool. Daarnaast zijn er ook
verschillende andere landbouwkundige instituten waarin steeds meer dierenartsen
werkzaam zijn.

Bij dit alles zien wij, dat er in de toekomst duidelijke mogelijkheden zullen ontstaan
voor de dierenarts als zoötechnicus. Ik meen dat de diergeneeskunde zich stilaan
verschuift van de richting van de curatieve geneeskunde naar de preventieve genees-
kunde, maar verder ook dat deze preventieve geneeskunde zich verder zal verschuiven
in de richting van de zoötechniek. Ik bedoel daarmee, dat steeds meer het streven
erop gericht zal worden dat dieren geteeld worden met een grotere mate van re-
sistentie tegen ziekten, dat het verzorgingselement met zich mee zal brengen dat
infektiegevaren en kouvatten e.d. door de huisvestingsverbetering steeds minder zullen
\'optreden en ook dat door een toenemende kennis van de voeding steeds meer
deficiëntieziekten en stofwisselingsziekten zullen worden teruggedrongen. Wij zien
dan ook, dat op deze terreinen uitgesproken vraag is naar dierenartsen mits deze
dierenartsen bereid zijn geweest om zich nd hun studie in cen bepaald probleem
duidelijk te verdiepen.

De vraag dringt zich dan op: welke mogelijkheden zijn er konkreet?
In de richting van de teelt, met name bij het onderzoek naar resistentie tegen ziekten
en bij de ontwikkeling van de veevoeding zal het diergeneeskundig inzicht zeer
moeilijk gemist kunnen worden, vooral op terreinen van deficiëntie- en stofwisselings-
ziekten e.d. Ook bij de ontwikkehng van het terrein dat we genoemd hebben „de
verzorging van de landbouw-huisdieren" ontstaat steeds meer behoefte aan diergenees-
kundig inzicht en aan inspraak van dierenartsen bij de planning van onderzoek.
U kunt hierbij denken aan zaken als het masdds-probleem waarbij de huisvesting,
het onderzoek van klauwen en dergelijke zaken een belangrijke rol spelen i.v.m. de
tepelbetrapping.

.A.ls U vraagt of er in deze richdng plaatsingsmogelijkheden zijn voor dierenartsen,
dan kan ik U op dit moment alleen zeggen: maakt U zich daarover geen zorgen.
Wanneer U bereid bent zich te verdiepen in één of andere specialisatie betreffende
de zootechniek, dan geloof ik dat, gezien de verschuiving die er momenteel optreedt
in de diergeneeskunde, geen enkele reden tot zorg is in dit opzicht. Dan zult U ten-
slotte zeggen dat het natuurlijk wel interessant kan zijn, maar dat daarbij toch eigen-
lijk de zware eis bestaat van specialisatie en dat U als pas afgestudeerd dierenarts
toch eigenlijk niet klaar bent om U uit te geven als all-round technicus, die zonder
meer graag door de maatschappij als zoötechnicus wordt aanvaard. Wij kunnen ons
heel goed voorstellen dat U, die een aantal jaren student bent geweest en de praktijk
vóór U ziet liggen, met de aantrekkelijke mogelijkheden, dat U, als U als praktiserend
dierenarts gaat fungeren, binnen niet al te lange tijd toch een min of meer superieure
academicus kunt worden temidden van de veehouders, met een aantrekkelijk huis
eu een mooie auto, terwijl deze specialisatie vereist dat U weer opnieuw begint als
een krullenjongen met twee linkse handen. Dat is een kontrast, dat misschien wat
overtrokken is getekend, maar dat toch wellicht een keer gevoeld wordt. Daarop zou
ik U willen antwoorden, dat inderdaad deze drempel naar de specialisatie niet voor
iedereen even gemakkelijk is. Maar ik geloof toch er met nadruk op te mogen wijzen,
dat diegenen, die het aandurven om deze drempel te overschrijden en zich in een
dergelijke tak van onderzoek wagen, in het algemeen zullen ervaren, dat zij daardoor
in staat worden gesteld een fundamenteel stuk werk te verrichten, dat niet door ieder
ander op dezelfde wijze kan worden gedaan en waar zij een zeer ruime bevrediging
in kunnen vinden.

Collega Dobbelaar is geboren in 1929 en afgestudeerd in 1954. Hij was assistent
zootechniek bij Prof. Van der Plank van 1953 tot 1954 en is sinds 1955 directeur
van het Centraal Dierenlaboratorium van de Universiteit Nijmegen. In 1962 is
collega Dobbelaar gepromoveerd bij Prof. Teunissen op het onderwerp „Osteo-
plastiek bij de heupluxatie van de hond".

Het is uiterst moeilijk een naam voor ons beroep te bedenken, die wel iets zegt, maar
minder de lading dekt dan de naam dierenarts. De naam is echter, evenals de vak-
matige beoefening van de diergeneeskunde, sterk gestimuleerd en beïnvloed door de
humane geneeskunde en dus wel verklaarbaar. Een wat slordig geschreven maar
uiterst boeiend boek hierover is van de hand van Prof. Wester. Niet alleen in het
slangetje op de auto zijn wij teveel een kopie van de artsen, maar ook in onze naam
van dierenarts en ook in ons diergeneeskundig denken vertonen wij te weinig een eigen
gezicht.

Diergeneeskunde is het geschikt maken van het dier of zijn voortbrengsel voor het
doel waarvoor het bestemd is. In een aantal gevallen is dat wat het dier betreft
inderdaad diergeneeskunde. Dat is de wetenschap en de kunst van het genezen, ver-
lichten en voorkómen van ziekten. Maar ook vaak iets anders: slachten en afmaken,
keuren van voortbrengsels, zootechniek, onderzoek met behulp van dieren. In feite
zijn wij veel meer ccn dieringenieur of — en het is jammer dat deze naam al gegeven

is aan de opgeleide personen bij de verzorging en de behandeling van dieren — een
biotechnicus. In ieder geval staan Utrecht en Wageningen heel virat dichter bij elkaar
dan zo nu en dan de indruk gewekt wordt. In de communistische landen, vooral in
China, plaatst men, om een uiterste te noemen, de algemene gezondheidsleer sterk
op de voorgrond, door zowel aan de artsen als aan de dierenartsen minder salaris uit
te keren naarmate in hun rayon meer ziektegevallen voorkomen. Daardoor wordt daar
veel onderzoek gewijd aan de voorkoming van ziekten door doelmatige huisvesting
en voeding.

De proefdieren, nu zelfs nog niet behorend tot een randgebied der diergeneeskunde,
diagen door het onderzoek met name in de medische sektor in sterke mate bij tot de
vergroting van de kennis, ook voor de diergeneeskunde, met inbegrip van haar basis-
wetenschappen; niet in het minst door de grote bedragen, die ter beschikking worden
gesteld van het medisch wetenschappelijk onderzoek. Hierdoor worden onderzoek-
en behandelingsmethoden mogelijk bij dieren die in eerste instantie in het geheel
niet haalbaar zijn op grond van economische mogelijkheden, die bij onze nutdieren
maatgevend zijn of op grond van gevoelsmatige bindingen van een enkeling, zoals bij
onze kleine huisdieren het geval is. De dierenarts kan bij het medische dier-experimen-
tele onderzoek een bijdrage leveren door het geschikt maken van de proefdieren, die
door anderen voor het onderzoek gebruikt worden. Dat is wat wij proefdierkunde
noemen. Tegelijk zal daardoor de dierenarts in meer of mindere mate bij het dier-
experimentele onderzoek van anderen in team-verband meewerken.
De proefdierkunde is een jonge tak van wetenschap en zij omvat onder meer de zoo-
techniek van de proefdieren, dat is huisvesting, voeding en fokkerij, allemaal terreinen
die pas aan het begin staan van een wetenschappelijke aanpak van de daarbij voor-
komende problemen. Bijvoorbeeld ten aanzien van de huisvesting is er wel iets gedaan
aan de werende funktie ten opzichte van klimaatsinvloeden, ziektekiemen, ongedierte,
maar wat betreft het probleem van de optimale huisvesting is maar weinig bekend.
Toch is het zo, dat dieren onder optimale en konstante omstandigheden het meest
uniform reageren. Zelfs het bepalen van de optimale temperaturen is niet eenvoudig,
omdat het niet gaat om de temperatuur op zichzelf, maar om de afgegeven hoeveel-
heid warmte, die naast de temperatuur ook afhankelijk is van de vochtigheid en van
de luchtbeweging. Het blijkt dan ook dat er in een dierverblijf, waar overal dezelfde
temperatuur heerst, grote verschillen bestaan tussen de afgegeven hoeveelheden
warmte.

De proefdierkunde omvat in de tweede plaats ook de basiswetenschappen voor de
proefdieren. Telkens weer blijkt, dat bij dierexperimenten de anatomische, fysiolo-
gische en biochemische gegevens van het normale dier van belang zijn. In een aantal
gevallen zijn daarover geen gegevens. Vaak zijn de gegevens ook onvoldoende en
altijd sterk verspreid door de biologische literatuur.

Een volgend belangrijk gebied is dat van de ziekten en ziektebestrijding bij de proef-
dieren. Hiertoe behoren naast algemene hygiënische maatregelen en de mogelijkheden
van specifieke voorbehoedende entingen, de diagnostiek van ziekten en ziekte-
verwekkers en het onderzoek met ziektevrije en kiemvrije dieren. Maar ook de experi-
mentele technieken dienen hier genoemd te worden, want deze vereisen wel aan-
passingen van onderzoek tot onderzoek; soms zijn er zelfs geheel nieuwe technieken
nodig, maar hier zijn toch een aantal veel voorkomende ingrepen van belang, zoals
narcose, operatietechnieken, nabehandeling, verzamelen van monsters, toedienen van
stoffen e.d.

De proefdierkunde omvat tenslotte een stuk organisatie waarbij het erom gaat dc
onderzoeker de best mogelijke hulp te bieden, waarbij inbegrepen snelle cn efficiënte
hulp.

De nationale en internationale kontakten tussen proefdierkundigen, die intensief zijn,
vergroten de mogelijkheden voor de proefdierdeskundigen ter plaatse. Zij stellen ook
duidelijk de bestaande mogelijkheden voor dit specialisme in het buitenland. De
opleiding van het personeel is reeds landelijk georganiseerd. Dierverzorgers cn bio-
technische laboranten worden op een vijftal plaatsen opgeleid. Er is een biotechnische
vereniging en een maandblad.

Zeer vanzelfsprekend is het kunnen leveren van de gevraagde dieren één van de
meest voorkomende opgaven. Hier zitten grote diversiteiten in. Het is duidelijk dat
het niet eenvoudig is om aan het verzoek te voldoen om de volgende week donder-
dag een pasgeboren big te leveren. En toeh zou dit wel mogelijk moeten zijn. Ook
interessant zijn de konflikten die zo nu en dan optreden met de anti-vivisectiestichting,
wanneer men honden en katten probeert te krijgen. Het gevolg daarvan is dat men
vaak uitgebreide hoeveelheden brieven binnen krijgt, die wij rangschikken onder het
begrip „fanmail".

Geleidelijk aan dringt zich ook steeds meer de noodzaak op van voorlichting aan het
publiek over de noodzaak, de plicht en de betekenis van het dier-experimentele onder-
zoek voor het geestelijk en lichamelijk welzijn van de mens. De bemoeienis hiermee,
zoals tot uiting komt bijvoorbeeld in de komende nieuwe wet op de dierproeven, zou
een onnodige belasting betekenen voor de onderzoekers, wanneer zij zich daarmee
uitvoerig zouden moeten bezighouden.

Een van de meest urgente kwesties voor de toekomst is een mogelijkheid tot speciali-
satie in de proefdierkunde. Degenen, die zich daar nu mee bezig houden, hebben
zichzelf opgeleid. In Amerika bestaan sinds enkele jaren en in Duitsland sinds kort
afdelingen voor proefdierkunde. Het is daar een specialisatiemogelijkheid in de dier-
geneeskunde, maar tegelijk verschenen er ook aan de medische faculteiten daar en in
andere landen voorzieningen voor de fokkerij en de huisvesting van proefdieren.
In een aantal gevallen worden ook de dierproeven daarin ondergebracht. Het is van
groot belang, dat er voor de leiding van deze voorzieningen voor proefdieren en dier-
proeven een out-put komt van proefdierkundigen, want de vraag ernaar is aanzienlijk
bij Universiteiten, bij de grote laboratoria en bij dc farmaceutische industrie. Om
het aantal specialisaties in de diergeneeskunde niet te groot te maken, zou het de
voorkeur verdienen iets als een laboratorium-dierenartsenopleiding mogelijk te maken.
Deze zou zich dan in de voorkomende gevallen eveneens met de zorg van de labora-
toriumdieren kunnen belasten. Doordat de dierenarts echter niet zonder meer geschikt
is om zich met de zorg voor de proefdieren te belasten cn er geen mogelijkheid
bestaat om er zich op wetenschappelijk niveau in te bekwamen, kan men in feite, op
het ogenblik tenminste, net zo goed een medicus, bioloog of landbouwingenieur die
enige ervaring heeft met het werk met proefdieren hiermee belasten.
Ik dacht dat het één van de klemmendste opgaven voor de diergeneeskunde is zich
duidelijk te ontdoen van de romantische image van de Vlimmen-figuur, die voorname-
lijk een spoor van genezen dieren en dankbare eigenaars zou achterlaten, en zich met
overtuiging ook met andere aspekten van de diergeneeskunde in te laten.

Collega Hooijberg is geboren in 1923, afgestudeerd in 1953 en practicus geweest
in de Haarlemmermeer van 1953 tot 1961. Is technisch commercieel medewerker
sinds 1961 bij Philips Duphar, belast met de voorlichting over veterinaire pro-
dukten, eerst in Nederland en België, later ook in Zweden en Denemarken, Spanje,
Portugal, Zuid- en Centraal Amerika. Hij is tevens belast met de coördinatie
tussen ontwikkeling en produktie enerzijds en commerciële introduktie anderzijds.
Collega Hooijberg is bestuurslid van de groep dierenartsen werkzaam in het be-
drijfsleven en belast met het opstellen van de pre-adviezen aan de Kon. Ned.
Maatschappij voor Diergeneeskunde betreffende de distributie van diergenees-
middelen in Nederland.

De farmaceutische industrie neemt een centrale plaats in in het geneeskundig •— en
dus ook in het diergeneeskundig — bestel.

Om het met deze zienswijze eens te kunnen zijn moet men weten wat in dit verband
„farmaceutische industrie" inhoudt. Voor een goed begrip dienen wij ons te beperken
tot die takken van het bedrijfsleven, die op enigerlei wijze aanraking hebben met de
diergeneeskunde. Wij komen dan tot de gedachtebepaling, dat onder deze industrie

moet worden verstaan: het op zakeHjke gronden gebaseerde bedrijfsleven, dat zich
bezig houdt met de fundamentele en/of gerichte research naar aktieve stoffen met
preventieve, therapeutische of groeibevorderende werking, ontwikkeling, produktie
en verkoop van diergeneesmiddelen of vaccins, de import van gerede produkten of
halffabrikaten en de verkoop daarvan.

Uit deze korte en vrij grove beschrijving zal U duidelijk zijn, dat het werkterrein
veelomvattend is. Hierdoor is het te verklaren dat er maar zeer weinig bedrijven zijn,
die zelf in alle genoemde faktoren aktiviteiten kunnen ontplooien. Verreweg de meeste
farmaceutische bedrijven houden zich met één facet of met enkele onderdelen bezig.
In hun totaliteit echter kan men verder stellen, dat de farmaceutische industrie thans
een centrale positie heeft ingenomen in de diergeneeskunde in het algemeen. Ondanks
dat blijkt herhaaldelijk, dat men veel onwetendheid aantreft bij al diegenen die niet
direkt kontakt hebben met hetgeen zich bij het bedrijfsleven afspeelt. Herhaaldelijk
wordt gevraagd, wat een dierenarts nu eigenlijk in deze industrie doet.
In het kort zou men kunnen zeggen, dat er dierenartsen werkzaam zijn in vier sektoren.

1. Bij de fundamentele research, waar men onderzoek verricht dat kan bijdragen tot
de oplossing van een bepaald probleem, hetzij door het zoeken naar aktieve
stoffen, dan wel naar bepaalde methoden. Overal waar het onderzoek zich op
diergeneeskundig terrein afspeelt, is de basiskennis van de dierenarts vaak een
onmisbaar element.

2. De gerichte research, waarbij men reeksen gesynthetiseerde stoffen test of screent
naar hun aktiviteit t.a.v. vooaf gestelde indikaties. Zowel het aan de orde stellen
van de meest belangrijke indikaties, alswel het aanleggen van de criteria kan vaak
alleen door of met medewerking van dierenartsen tot stand komen.

3. Ontwikkeling, d.w.z. het vinden van de meest efficiënte produktiemethoden voor
het produkt. Het verder onderzoek naar de eigenschappen van het produkt en het
produkt gereed maken voor de commerciële introduktie. De aktiviteiten in de
ontwikkeling komen vaak pas tot volle ontplooiing door bundeling van de kennis
op het gebied van chemie, biochemie, fysica, fysiologie, statistiek. Het aangeven
van de richting waarin het produkt moet worden ontwikkeld, het opstellen van de
minimum eisen waaraan het redelijkerwijs moet voldoen, het beoordelen van de
resultaten van dierproeven, is een taak die veelal uitsluitend door dierenartsen
kan worden verricht.

4. De in- en verkoop van veterinaire produkten of de technische ondersteuning
daarvan. Hier speelt de dierenarts een belangrijke rol, doordat zijn opleiding en
ervaring hem in staat stellen enerzijds bij de selektie te beoordelen welke pro-
dukten inderdaad in een behoefte zouden kunnen voorzien, anderzijds de commer-
cialisering in diergeneesmiddelen door technische kennis te ondersteunen.

Wanneer wij spreken over de diergeneesmiddelen komen eigenlijk twee onderwerpen
naar voren: de diergeneesmiddelen zelf en de distributie daarvan. Het aantal genees-
middelen is in de laatste decennia enorm uitgebreid, en zowel de aard als de be-
reiding en de verpakking hebben belangrijke veranderingen ondergaan.
De tijd is lang voorbij, dat de veehouder zelf geneeswijzen en geneesmiddelen op
grond van overleveringen en eigen ervaringen toepaste, terwijl ook de periode waarin
het grootste deel van het diergeneeskundig arsenaal van de dierenarts uit meng- en
roerpreparaten bestond, vrijwel tot het verleden behoort. Algemeen werkende huis-
middelen zijn vervangen door een vrijwel onbegrensd aantal specialité\'s met ieder
voor zich een zeer specifieke aktiviteit. Er is een voortdurende uitbreiding aan kennis
nodig om de in specificiteit toenemende preparaten op de juiste manier en dus ook
bij de juiste indikaties toe te passen, m.a.w. het steeds enger wordende indikatie-
gebied eist toenemende kennis t.a.v. de diagnostiek met alles wat daarvoor nodig is.
Daardoor ziet de producent van deze specialité\'s zich genoodzaakt steeds nauw-
keuriger onderzoekingen te verrichten ter afbakening van het indikatiegebied en het
vaststellen van de toxische en therapeutische doses. Ook de hieruit voortvloeiende en
zich uitbreidende wetgeving maakt het noodzakelijk om de kennis van de eigenschap-

pen van een stof belangrijk uit te breiden vóórdat tot commerciële introduktie kan
worden overgegaan. De empirie is verdwenen en de farmaceutische industrie dient
thans door gerichte proeven en onderzoekingen een maximale hoeveelheid kennis cn
inzicht te verkrijgen welke door publikaties, brochures, folders en gebruiksaanwijzingen
aan de belanghebbenden moet worden overgedragen.

Bij de distributie van diergeneesmiddelen verdient om allerlei redenen het inter-
medium van de dierenarts een belangrijke plaats in te nemen. Immers, al kunnen
velerlei farmaceutische specialité\'s, gezien hun afleveringsvorm en de nauwkeurige
begeleidende instrukties, in feite gemakkelijk zonder meer verhandeld worden, voor
een groot deel van deze produkten is toch t,a.v. de indikatiestelling, toediening in
bepaalde stadia van de ziekte, dosering en interpretatie van de resultaten specialis-
dsche kennis nodig, waarover in feite alleen de dierenarts krachtens zijn opleiding
beschikt. Helaas is deze wijze van distributie enerzijds door snelle economische ver-
anderingen, die het publiek veel meer prijsbewust hebben gemaakt, anderzijds door
onvoldoende interesse, conservatisme en gebrek aan visie voor de toekomstige ont-
wikkelingen, de dierenarts op sommige punten letterlijk uit de hand gelopen.
Nationale en internationale wettelijke bepalingen zullen thans nodig zijn om de
toestand te normaliseren en het is te hopen, maar het valt evenzeer te betwijfelen,
of daarbij in de toekomst voor de apotheek houdende dierenarts nog plaats in het
geheel overblijft.

Wanneer wij ons na dit korte overzicht afvragen, of er in de toekomst plaats is voor
dierenartsen in de farmaceutische industrie, en zo ja, waar, dan komen we tot de
volgende gedachtengang.

Wij hebben ten eerste te maken met een toenemend hongerprobleem in de wereld en
wel in zodanige mate, dat hier niet meer het liedje van Annie M. G. Schmidt van
toepassing is: „Heus Kees, het is maar tijdelijk, het zal wel weer overgaan". Dit
probleem zou ondermeer verlicht kunnen worden door verhoging van de produktie
van voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong, m.a.w. door verbetering van de gezond-
heid van de produkdedieren en verhoging van hun produktiviteit. Hierdoor zullen
onder meer produkten en methoden van industriële oorsprong noodzakelijkerwijs op
grote schaal moeten worden toegepast. Dit impliceert toenemende akdviteit op het
gebied van fundamentele en gerichte research, ontwikkeling, produktie en technisch
commerciële voorlichting en bij al deze facetten speelt, zoals in het voorgaande uit-
eengezet, de dierenarts een zeer belangrijke rol.

Een tweede faktor is, dat in het huidige tijdperk uitbreiding van het wetenschappelijk
speurwerk keiharde noodzaak is. De uitbreiding van kennis op diergeneeskundig
terrein en vooral de voortschrijdende specialisatie daarvan zal met zich meebrengen,
dat het onderzoek naar en de toelevering van meer specifiek werkende vaccins en
geneesmiddelen worden geïntensiveerd. Een algemene klacht is, dat door toeneming
van het aantal studenten en de uitbreiding van alle vakken in steeds meer specialis-
men, de hoogleraren dusdanig belast worden, niet alleen bij het onderwijs, maar juist
met organisatorische en administratieve rompslomp en nevenwerkzaamheden, dat zij
aan eigen wetenschappelijk werk niet meer toekomen. Nu zou dat allemaal niet erg
zijn als dat wetenschappelijk onderzoek slechts cen akademische hobby was; dan zou
men veilig uit voormeld liedje kunnen zingen: „Rotzooi is onvermijdelijk, doe het
maar kalmpjes aan". In het huidige technocradsch industriële tijdperk is wetenschap-
pelijk speurwerk echter cen economische noodzaak.

Dit geldt niet alleen voor de technische vakken en natuurwetenschappen, doch even-
zeer voor andere faculteiten, o.a. de onze. Hoe groot onze achterstand momenteel
reeds is, blijkt wel uit het feit dat in Amerika 7 promille van de bevolking deelneemt
aan onderzoek, maar in Nederland nog geen 3 promille. Geheel West-Europa ligt
overigens achter bij landen met een sterk ontwikkelingsprogramma als Amerika,
Rusland en Japan. Een bewijs daarvan vormen de enorme bedragen, die West-Europa
aan Amerikaanse licenties en octrooien betaalt. In 1957 voor 400 miljoen, in 1961
750 miljoen en in 1966 voor één miljard dollar.

De konklusie is dus dat enerzijds het pardkuliere bedrijfsleven, in meer enge zin de
farmaceudsche industrie, een belangrijke bijdrage aan de vermeerdering van de

kennis en de praktische toepassing van de wetenschap zal moeten leveren, terwijl
anderzijds uitbreiding aan het akademisch onderzoek zal moeten worden gegeven.
Objektief, fundamenteel akademisch speurwerk wordt meer en meer nodig naarmate
dc partikuliere research groeit, terwijl bovendien het hoger onderwijs nog zal moeten
voldoen aan de taak meer wetenschappelijk onderzoek te verrichten, zoals dat in de
wet voor het Hoger Onderwijs is voorgeschreven. Dierenartsen, die zich tot dit zeer
brede arbeidsterrein voelen aangetrokken, zullen hier in de komende jaren meer en
meer werkgelegenheid vinden. Zij hebben daarbij zelfs de keus zich in de armen van
de industrie te storten, dan wel zich aan de brede boezem van de Alma Mater te
vlijen. En waar de uit oogpunt van grote investeringen benodigde mankracht en
apparatuur zo aanbevelenswaardige samenwerking tot stand komt, hebben ze zelfs de
mogelijkheid van beide geneugten te profiteren.

Men dient daarbij wel tc bedenken, dat de voortgaande specialisatie ook steeds meer
specialisten zal vragen. Specialisten echter, die bereid en in staat zijn in groepsverband
te werken; waar in sommige bedrijven miljoenen guldens per jaar aan research worden
besteed is niet langer één man verantwoordelijk voor het al of niet slagen van een
onderzoek, maar zijn de resultaten voornamelijk afhankelijk van de al of niet ge-
slaagde samenbundeling van alle beschikbare krachten.

Voor storende elementen zal hierin weinig plaats zijn, maar aan mensen die met
inbreng van hun al dan niet gespecificeerde kennis en ervaring bereid zijn zich
harmonisch in een team te passen, bestaat toenemende behoefte.

Collega Ruitenberg is geboren in 1937 en afgestudeerd in 1962. Hij is reeds
tijdens zijn studie enige tijd werkzaam geweest in de dierentuin te Rome. Sinds
1962 is hij histopatholoog bij het R.I.V., na een éénjarige specialisatie bij Prof.
van den Akker en stage gedurende negen maanden in het centraal laboratorium
voor pathologie van het Dijkzichtziekenhuis te Rotterdam. Gedurende 1965 heeft
hij een opleiding gehad in de V.S. aan het Department of Pathology van de
University of Illinois en het Walter Reed Army-institute of Research te Washing-
ton.

Mijn motto is: „Laboratoriumdierenarts, beroep en hobby ineen".
Het is mijn taak U een idee te geven over het leven van een laboratoriumdierenarts.
En dat ik hierbij wat zal uitweiden over mijn eigen vak, de pathologie, zult U mij
hopelijk niet kwalijk nemen. Om U nu in de eerste plaats een idee te geven hoe een
dierenarts in een laboratorium óók gelukkig kan zijn, kan ik U het best vertellen hoe
mijn vrouw mij ziet als ik dagelijks naar mijn werk ga. Zij vergelijkt mij altijd met
een schooljongen, die met een schoolreisje meegaat: trappelend van ongeduld,
barstend van enthousiasme en vol nieuwsgierigheid wat deze nieuwe dag weer zal
gaan brengen. Alhoewel U reeds in korte trekken iets over mijn levensloop hebt ver-
nomen, zou ik hierover gaarne toch wat willen uitweiden.

Net zoals U, dames en heren veterinaire studenten, verreweg de meesten van U, ben
ik mijn studie in de diergeneeskunde begonnen met het idee om praktizerend dieren-
arts te worden. Reeds op de lagere school was ik van plan om practicus te worden.
Op de middelbare school nam mijn belangstelling voor de biologie in het algemeen toe
onder de stimulerende invloed van mijn biologieleraar. En het was zelfs zo sterk dat,
toen ik mijn eindexamen in mijn zak had, ik er niet helemaal meer zeker van was
of ik nu diergeneeskunde dan wel biologie zou gaan studeren. De reeds eerder ge-
noemde leraar wees me echter op het fascinerende werk dat er te verrichten is in de
randgebieden tussen verschillende vakken. En geschraagd door zijn woorden heb ik
wederom rotsvast besloten om praktizerend dierenarts te worden, alhoewel ik dus toen
reeds een panorama van andere mogelijkheden had gezien. Ik heb speciaal gedurende
de eerste jaren van mijn veterinaire studie ook geprobeerd om zo veel mogelijk van
de biologie te leren. Met enthousiasme bijvoorbeeld denk ik terug aan de colleges en

practica algemene zoölogie en paleontologie, die ik samen met mijn biologische mede-
studenten heb gevolgd. Toen ik coassistent was, werd het echter zaak dat ik een
beslissing zou nemen: ja of nee de praktijk in. Ik moet U zeggen, mijn gedachten
waren op dat moment nogal chaotisch.

In de eerste plaats had ik nog steeds het ideaalbeeld, zeg maar „Vlimmen", voor me
en tón tweede wilde ik naar de tropen, zeg maar Albert Schweitzer, en tenslotte
intrigeerde me het begrip zoönosen, het wetenschappelijk onderzoek. Door gesprekken
met mensen binnen en buiten ons vak heb ik mij toen trachten te oriënteren en mijn
gedachten trachten te ordenen over wat het nu zou gaan zijn. Het is het weten-
schappelijk werk geworden. Mijn ogen werden namelijk geopend voor het feit, dat er
niet alleen in de tropen palmen staan, maar dat je die palmen, zij het in een andere
vorm, ook door je mikroskoop kunt zien, en dat het vurig idealisme dat ik in de figuur
van Albert Schweitzer gepersonifieerd zag, ook wordt uitgedragen door mensen zoals
Paul Ehrlich en Alexander Fleming, en dat deze laatsten, de wetenschapsbeoefenaren
dus, van minstens evenveel heil voor de mensheid zijn geweest.

Dus startte ik op het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid met mijn opleiding voor
histopatholoog. Hierbij wil ik meteen zeggen, dat ik in de zeer gelukkige omstandig-
heid ben geweest om een vak, een specialisme, te leren.

Ten eerste moet ik noemen Prof. van den Akker, bij wie ik het A B C van de vete-
rinaire pathologie heb geleerd en niet alleen dat, maar ook het kritisch denken en
het relativeren van meningen van anderen.

Ten tweede heb ik tijdens mijn stage aan het ziekenhuis Dijkzicht te Rotterdam onder-
vonden, dat een dierenarts in een kring van medici een graag geziene gast en mede-
werker kan zijn. Tenslotte heb ik in Amerika de boeiende kanten van het vak der
experimentele pathologie gezien en begrepen wat het vak inhoudt. Wat vooral bij-
zonder belangrijk is, heb ik daar geleerd, n.1. dat, wanneer je op een gegeven moment
door proeven tot een bepaalde konklusie gekomen bent en dat je weet dat uit je
proeven zoveel gegevens naar voren zijn gekomen, dat er iets echts uit is gekomen,
dat je dan ook de moed dient te bezitten om dat openbaar te maken.
.Alvorens nu iets verder over mijn vak, de pathologie, te gaan praten, zou ik U iets
over het wetenschappelijk onderzoek in het algemeen willen zeggen. Wetenschappelijk
onderzoek kan worden gedefinieerd als het zoeken naar nieuwe kennis, d.w.z. het
verrichten van kritisch en diepgaand onderzoek met het doel nieuwe feiten te ont-
dekken of algemeen aanvaarde konklusies of theorieën in het licht van nieuw ontdekte
feiten te herzien.

In het algemeen zijn er twee soorten wetenschapsbeoefenaren, nl. le. zij die naar
nieuwe ideeën zoeken, de zuiver wetenschappelijke onderzoekers en 2e. zij die zich
bezig houden met het in de praktijk toepasbaar maken van originele ideeën van
anderen. Het is echter mogelijk een brug tussen deze beide vormen van wetenschaps-
beoefenaren te slaan, juist voor de dierenarts en vooral in teamverband. Je kunt dan
een koers vinden, die zuiver wetenschappelijk interessant is, en bovendien een prak-
tische toepassing vindt.

Ik kom nu op het vak der pathologie, aangezien dat een uitstekende basis voor weten-
schappelijk werk vormt.

Men moet de pathologie, zo men wil de histopathologie, op twee manieren be-
schouwen :

1. Zuiver morfologisch, dus beschrijvend. Ziekelijk veranderde weefsels geven een
bepaald klinisch beeld. De patholoog-anatoom is de man die op grond van de
beschrijving van hetgeen men met het blote oog ziet en geholpen door de mikro-
skopische bestudering van de organen achteraf tot een eventuele konklusie over
de aard van de ziekte komt.

2. Hoe belangrijk de exakte beschrijving van een ziektebeeld ook is, de weg erheen,
de pathogenese, de wordingsgeschiedenis is minstens even boeiend en voor een
beter begrip van een ziektebeeld uitermate belangrijk.

Steunend op een juiste beschrijving van het eindresultaat van een ziekteproces, heeft
het vak der histopathologie zich ook gericht op de dynamische aspekten van de manier

waarop een bepaalde ziekte tot stand komt. Voor een dergelijke benaderingswijze
zijn de ontwikkelingen op het gebied van andere vakgebieden, zoals de biochemie,
de immunologie en de stralingsleer van essentieel belang geweest.
Bijvoorbeeld samen met de biochemici tracht de histopatholoog zich een beeld te
vormen van chemische processen, die zich in de cel afspelen. Enzymhistochemie is er
een voorbeeld van hoe de histopatholoog kennis tracht te vergaren over de enzym-
systemen, die in een bepaalde cel inherent zijn aan de funktie, die cellen bij het
gezonde en het zieke individu vervullen. In de praktijk komt het erop neer dat,
wanneer men geïnteresseerd is in de invloed van micro-organismen, zoals virussen,
bacteriën, parasieten, geneesmiddelen of giftige stoffen op het weefsel van een levend
individu, er een modelproef wordt gedaan.

Bij een dergelijke proefopzet hangt het geheel van het te onderzoeken agens af en
met welk proefdier, een mens incluis, men werkt. Zo kregen wij de opdracht de even-
tueel toxische werking van een bepaald bestrijdingsmiddel vast te stellen en als proef-
dier werd de cavia gekozen. Er werden proefgroepen samengesteld die het be-
strijdingsmiddel dagelijks in het voer kregen. Drie maanden later werden de proeven
der kontrolegroepen met elkaar vergeleken en het bleek dat bij de proefgroepen het
gehele lymfatisch apparaat, dus thymus, milt en lymfkheren, afgenomen was in
gewicht en mikroskopisch ook minder cellen bevatte.

Wat betekent dit nu in de praktijk? Zouden deze dieren ook minder weerstand tegen
infekdeziekten bezitten?

Om dit na te gaan werd de proef gedeeltelijk herhaald en werd aan de dieren een
tetanustoxoid-injectie gegeven. Het bleek nu inderdaad, dat de met het bespuitings-
middel behandelde dieren minder antistoffen tegen tetanustoxoid konden vormen en
dat dit ook door mikroskopisch onderzoek kon worden bevestigd.

Zoals U ziet aan dit voorbeeld, kan de pathologie een goede basis zijn voor vormen
van wetenschappelijk onderzoek, waartoe de dierenarts een belangrijke bijdrage kan
leveren. Het vak leent zich er bovendien uitstekend toe om in samenwerking met
andere specialismen, in teamverband dus, te worden beoefend. Voor een histopatholoog
zijn zowel de basisvakken, zoals de anatomie, fysiologie, biochemie, mikrobiologie,
farmacologie, genetica, statistiek en de pathologie, maar ook de klinische vakken van
belang, want in het vak der pathologie komt de onderlinge samenhang van de basis-
en de klinische vakken duidelijk tot uiting. De klinische aspekten van een ziekte-
syndroom vinden hun oorzaak in afwijkingen op cellulair niveau, waar verstoringen
van chemische evenwichten en veranderingen in de morfologie hebben plaatsgevonden.
Ik hoop, dat ik U een idee heb gegeven van de uitdaging die van het laboratorium-
werk uitgaat. Tenslotte wil ik nog opmerken, dat er voldoende veterinairen, en veel
meer dan thans, in laboratoria moeten werken om de praktizerende dierenarts dc
ruggesteun te verstrekken, die noodzakelijk is voor een adequate uitoefening van zijn
beroep.

Collega van Keulen is geboren in 1910 en afgestudeerd in 1934. Hij is mede-
werker geweest bij het melkkontrolebureau van de V.V.Z.M. te Den Haag van
1934 tot 1935. Van 1935 tot 1955 was hij practicus en waarnemend hoofd van
de vleeskeuringsdienst te Purmerend. Vanaf 1955 is collega van Keulen inspekteur
in algemene dienst van de V.D. en V.G., belast met zoönosen en veterinaire radio-
aktiviteitsaangelegenheden, en vanaf 1964 plaatsvervangend veterinair hoofd-
inspekteur van de Volksgezondheid.

Ik zou willen spreken over enige facetten van de dierenarts als overheidsambtenaar,
waarbij ik mij beperk tot de dierenartsen, ambtelijk werkzaam op het terrein van de
Veterinaire Volksgezondheid, dus op de gebieden waar deze dierenartsen in dienst
staan van de gezondheid van de mens en op het terrein van de gezondheidszorg voor
de veestapel. Ik zou willen voorbijgaan aan het terrein van het onderwijs en ook aan

de Nederlandse dierenartsen in het buitenland, die veelal ook ambtelijk werkzaam
zijn, na wat er hier vanmiddag al over is gezegd. Omtrent het zojuist behandelde
onderzoek zou ik, voor zover het de overheid betreft, straks nog wat willen opmerken.
Allereerst dan de ambtelijk werkzame dierenartsen op het terrein van de gezond-
heid en de zorg voor de veestapel. Het is duidelijk, dat alle practici die niet ambte-
lijk werkzaam zijrij zich hiervoor dagelijks hetzij in preventieve hetzij curatieve zin
inzetten. Echter, daar gaat het hier niet om. Het betreffen hier de dierenartsen,
ambtelijk werkzaam bij de veeartsenijkundige dienst en provinciale gezondheidsdienst
voor dieren en bij de landelijke gezondheidsdienst voor pluimvee, hoewel deze laat-
sten niet rechtstreeks in dienst van de overheid zijn.

Omtrent de werkzaamheden van de veeartsenijkundige dienst is hedenmiddag door
de direkteur, tevens veterinair hoofdinspekteur, al uitgeweid; wellicht ten over-
vloede: de veeartsenijkundige dienst ressorteert onder het Ministerie van Landbouw
en is wat betreft de gezondheid van de veestapel niet alleen de adviseur van de
regering, maar voert bovendien de wering en bestrijding der ziekten uit, opgenomen
in de veewet. Het zijn er een dertiental. Het zal duidelijk zijn, dat een grote er-
varing, vooral wat betreft de facetten van de praktische diergeneeskunde, voor deze
funktie noodzakelijk is. In zekere zin geldt dit ook voor de meeste collegae, in pre-
ventieve zin werkzaam bij de gezondheidsdienst in het kader van de georganiseerde
en gerichte dierziektenbestrijding. Hier is zeker wel plaats voor jongere dieren-
artsen, die bereid zijn speciale taken op zich te nemen. Een klein honderdtal col-
legae vindt ambtelijk thans in Nederland een bestaan bij de veeartsenijkundige
dienst en bij de gezondheidsdiensten. Grote uitbreiding van het aantal bij deze veel-
zijdige en interessante takken van ons beroep is naar mijn mening niet te verwachten.
Voor gespeciahseerde krachten zullen zich echter hier en daar nog wel nieuwe
arbeidsterreinen voordoen.

Vervolgens zou ik nader willen ingaan op de veterinaire volksgezondheid, waarover
de hoofdinspecteur reeds hedenmiddag in het groot auditorium een aantal behartens-
waardige opmerkingen maakte. Dit betreft de gebieden waar de dierenarts een
taak heeft t.b.v. de gezondheid van de mens. Het omvat het aloude terrein van de
keuring en hygiëne van de levensmiddelen van dierlijke oorsprong, met hieraan ver-
bonden de recente problematiek van het toepassen van hulpstoffen voor de dier-
houderij, zoals de hormonen, andbiotica en chemotherapeudca, coccidiostatica enz.
voor zover resten van deze stoffen in de dierprodukten kunnen voorkomen en aldus
de mens bereiken. Ook de wijd verbreide toepassing van pesticiden in de landbouw,
de gevolgen van kernbomproeven en kerninstallaties benevens de toepassing van
ioniserende straling bij conservering van levensmiddelen, vragen grote aandacht van
degenen, die over de gezondheid van het dierprodukt hebben te waken.
Het tweede terrein, dat ontsloten is, is de wering en de bestrijding van de zoönosen,
ziekten van de mens, waarbij het dier als oorzaak der besmetdng optreedt, bijv.
cysdcercosis, Taenia saginata bij de mens, trichinosis, echinococcosis, rabies, psitta-
cosis, ornithosis en niet te vergeten salmonellosis, thans één der laatsten in ons land
nog in omvangrijke mate voorkomende infektieziekten van de mens. In de epidemio-
logie van de zoönosen spelen niet alleen de levende dieren als vectoren en overbren-
gers naar de mens een rol, ook de dierprodukten zijn van zeer groot belang. Vooral
zoönosen-agentia die niet of nauwelijks verschijnselen bij de levende dieren geven,
kunnen gemakkelijk met dierprodukten de mens bereiken. Een nieuw probleem naast
de overbrenging van zoönosen doet zich thans voor bij het toepassen van hormonen,
antibiotica, chemotherapeudca, pesticiden enz. Hierbij neemt juist het levensmiddel
dat residuen ervan kan bevatten, de seultelpositie in.

Vroeger was het zó, dat bij de vleeskeuring het makroskopisch waarneembare de
hoofdrol speelde, de overwonnen tuberculose bij de landbouwhuisdieren deed toen-
mpls vermoeden, dat de keuring vóór en na het slachten een gemakkelijk te be-
kijken zaak was. Echter het feit, dat de zoönosen-agentia zoals salmonella, listeria
en stafylokokken ook bij het normale slachtdier zijn te vinden, en dat residuen van
hulpstoffen bij het levende dier niet waarneembaar zijn, heeft het karakter van de

keuring totaal veranderd. Hierbij komt een toenemende concentratie van produktie
in steeds grotere eenheden met toepassing van de massaslachting aan de slachtlijn
en eenzelfde concentratie in de vleeswrarenfabrieken. De beslissende waarde van een
zo laag mogelijk startgetal van bacteriën van het dierprodukt werd onderkend. De
noodzaak van hygiëne en koeling ter beheersing van bederf en van de zoönosen-
agentia deed en doet zich hoe langer hoe meer gelden. De grotendeels organolep-
tische beoordeling van weleer moest en moet gekompleteerd worden met objectieve
gegevens onder meer omtrent voorkomen van residuen der meest werkzame hulp-
stoffen, omtrent de histologische en bacteriologische gesteldheid, én met normen
voor het aantal bacteriën en met andere criteria in het eindprodukt. Het laborato-
rium zal veel van deze gegevens moeten verschaffen teneinde een gefundeerde be-
oordeling en uitspraak mogelijk te maken.

Veel basisonderzoek voor het bepalen van het beleid en met name voor het in-
voeren in de praktijk van de keuring van objectieve goed interpreteerbare onder-
zoekingsmethoden is voor dit alles nodig. Er wordt dan ook voor de veterinaire in-
spectie door het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid, in samenwerking met andere
laboratoria, een groot aantal onderzoekprojekten uitgevoerd, waarvan de resultaten
de bouwstenen betekenen voor de praktijk der keuring en kontrole en waarbij tevens
diverse collegae werkzaam zijn.

Onnodig te zeggen, dat de keuringsdierenarts voorlichting en opvoeding van de
consument mede tot taak heeft. Immers dezelfde hygiënische bewarings- en berei-
dingsfouten die bij produktie en be- en verwerking gemaakt kunnen worden, kan
de huisvrouw ook maken. De noodzaak van begeleiding door de keuringsdienst van
producent tot consument betekent een sterke investering van de stad.s- of buiten-
dienst van de vleeskeuringsdiensten, waarbij de dierenarts met behulp van keur-
meesters uiteraard de leidende rol speelt.

Hieraan moet worden toegevoegd, dat in Nederland in de toekomst niet alleen de
keuring van vlees en vleeswaren van de gebruikelijke slachtdieren (rund, varken,
paard, schaap en geit) krachtens de vleeskeuringswet tot de competentie van de
dierenarts zal behoren, maar dat mede als resultaat van overleg in E.E.G. en vooral
ook in Benelux-verband op stapel staat een veterinaire pluimveekeuring en dat te
verwachten is dat ook de keuring van en het toezicht op het vlees en de vleeswaren
van wild, tamme konijnen, vis en schaal- en schelpdieren in de nabije toekomst
onder zijn verantwoordelijkheid zal worden gebracht.

Het is niet teveel gezegd, dat de laatste jaren en de eerstkomende jaren zich bijna
een revolutie in ons land voltrekt op het brede terrein van keuring en het toezicht
van vlees, dit laatste dus in de meest algemene zin van het woord. Van grotendeels
makroskopisch keuren van het produkt vóór en na het slachten, is een ontwikkeling
aan de gang tot wetenschappelijk keuring en begeleiding van het dierprodukt vanaf
het moment van produktie tot aan de consument. Het gaat zelfs verder. Naarmate
massale produktie van het slachtdier op het bedrijf plaats heeft, zal bij de keuring
vóór en na het slachten de informatie omtrent de gezondheidstoestand van het her-
komstbedrijf van steeds groter belang worden. Dit laatste is van extra betekenis,
omdat bij het aantreffen van zoönosen-agentia bij het slachtdier op het herkomst-
bedrijf tevens een nader onderzoek t.b.v. de gezondheid van de mens en het dier kan
worden ingesteld.

Ook informatie omtrent de toepassing van hulpstoffen bij de dieren en van pesti-
ciden op het bedrijf is voor de keuringsdierenarts reeds nu noodzakelijk om doel-
matig en gericht onderzoek bij de keuring te kunnen instellen. De taak van de
keuringsdierenarts start eigenlijk al op het bedrijf en eindigt pas als de consument
het levensmiddel veilig heeft behandeld en bewaard. Pas dan is de gezondheid van
de mens zo goed mogelijk veilig gesteld.

Het laat zich aanzien, dat in de nabije toekomst in ons land een concentratie van
keuringsdiensten, hetzij in gemeentelijk verband, hetzij in rijksverband zal ontstaan,
die deze stormachtige ontwikkeling adequaat zal kunnen opvangen. Ik zou deze ge-
concentreerde keuringsdiensten in analogie met de volksgezondheidsnota 1966 willen

noemen: veterinair-hygiënische diensten. Aan liet hoofd zal een dierenarts als direc-
teur staan, die in aanzienlijke mate ook bedrijfseconomische en personele zaken zal
moeten behandelen, een team van dierenartsen zal er verder werken. Ik noem één
of enkele adjunct-directeuren, meerdere keuringsdierenartsen, die de „levende keu-
ring" verrichten, in de slachthallen keuren en permanent toezicht houden op de
keurmeesters en speciaal ook op de toegepaste hygiëne. Verder zullen tot dit team
behoren enkele dierenartsen, belast met de leiding van het toezicht op de verdere
be- en verwerkingsplaatsen van vlees en vleeswaren, en op alle plaatsen waar vlees
en vleeswaren worden verkocht, inclusief restaurants, pensions, cafetaria\'s, automa-
tieken enz.

Minstens één dierenarts, waarschijnlijk meer, zullen het laboratoriumwerk leiden
dat nodig is ter objectivering van de uitspraken bij de keuring, een keuring die zich
eigenlijk uitstrekt van producent tot consument. De keuring van in nood gedode
en gestorven dieren zal zeker een interessant arbeidsterrein voor een dierenarts van
dit team betekenen. De invoerkeuring, de exportcertificering en de verantwoordelijk-
heid voor de destructie van ondeugdelijk materiaal (destructiewet), zal dit team van
keuringsdierenartsen eveneens tot taak hebben.

Mogelijk zal dit toekomstbeeld in een andere organisatievorm worden gegoten,
waarbij ik denk aan een aparte dienst voor de keuring van bijv. pluimvee. Echter
doet het aan de geschetste veelzijdige taken van de keuringsdierenartsen in team-
verband in de veterinaire hygiënische diensten niets af.

Voor de hand ligt, dat een aanpassing nodig is van de veterinaire inspectie van de
volksgezondheid van het Ministerie van Sociale Zaken en Volksgezondheid, welke
inspectie toezicht moet houden op de uitvoering van de vleeskeuringswet, van de
destructiewet en straks dus van de pluimveekeuringswet en verder te verwachten
wettelijk regelingen voor de keuring van de overige vleessoorten. Echter ook hier
zal, evenals bij de veeartsenijkundige dienst, ruime ervaring en inzicht in verhoudingen
in binnen- en buitenland voor de eraan verbonden dierenartsen nodig zijn. In het
met ons vergelijkbare Denemarken werken thans ongeveer 400 dierenartsen full time.
In Nederland zijn dat er in totaal 260, van wie ongeveer 90 niet in volledig dienst-
verband.

Als ik derhalve zeg dat vele dierenartsen in de toekomst op het gebied van de vete-
rinaire volksgezondheid met name in de levensmiddelenhygiëne een taak kunnen vin-
den, lijkt mij dat, gezien de recente en in de toekomst te verwachten ontwikkeling
in ons land, niet al te gewaagd.

Onze opleiding met de kennis van de pathologische anatomie en de kliniek van de
dieren, met de kennis van de bacteriologie en met de reeds op de Faculteit opge-
dane kennis van de voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong in theorie en praktijk,
vormt de basis die nodig is op het terrein van de veterinaire volksgezondheid als
dierenarts, als veterinaire hygiënisten, dienstbaar te zijn aan de gezondheid van de
mens.

Met interesse heb ik geluisterd naar de inleidingen van de forumleden,
die a.h.w. propaganda maakten voor de beroepsmogelijkheden buiten
de praktijk. Nu is het zó, dat verschillende enquêtes, gehouden door de
D.S.K., hebben uitgewezen, dat vrijwel iedereen die de diergenees-
kundige studie begint, later dc praktijk in wil. Dientengevolge moet m.i.
dit soort voorlichting, als vanavond hier gegeven, vóór de studie plaats-
vinden ; het is dus eigenlijk mosterd na de maaltijd.
In 1960 echter is er tijdens de studie nog keuze mogelijk gemaakt door
de instelling van het zg. doctoraal examen vrije studierichting, hetgeen
inhoudt dat men van de niet-klinische vakken één hoofdvak kiest en één
of meer bijvakken. Van deze mogelijkheid gaan nu voor het eerst
enkele mensen gebruik maken.

Mijn vraag is nu: heeft het forum tijdens de uitoefening van het beroep
buiten de praktijk deze vrije studierichting, waardoor de studie toch veel
meer gericht zou zijn op Uw funktie, niet als een gemis gevoeld?

Tijdens de algemene vergadering van 1966 is uitgebreid gesproken en
gediscussieerd over een differentiatie in de opleiding [Tijdschr. Dier-
geneesk., 92, 408, (1967)).

Vooral de specialisten pleiten voor het merendeel voor een bepaalde
differentiatie tijdens de opleiding, alleen het probleem ligt er: wanneer
moet deze beginnen?

Dat differentiatie komen moet, is ook op de Faculteit wel een algemene
opvatting geworden. De vrije studierichting zie ik wat dat betreft op
dit moment als een experiment, waarvan later zal moeten blijken of
dit de juiste weg tot specialisatie is. Wij kennen tot nu toe de specia-
lisatie, die verkregen wordt na de studie, hetzij op de Faculteit door
na het afstuderen één of meer jaren een keuzevak te doen, of naar een
ander instituut te gaan, het zij in het binnen-, het zij in het buitenland.
Over dit alles bestaat nog lang niet een eensgezinde opvatting; het valt
m.i. ook buiten het onderwerp van deze avond.

In Amerika werkt de industrie samen met de Universiteit. Volgens de
heren Ruitenberg en Hooijberg is dit in Europa niet mogelijk.
Nu is mijn vraag: wordt er in Nederland voldoende samengewerkt tussen
industrie en Faculteit, en zo niet, waarom niet en wie is daar de
oorzaak van?

Het is wenselijk dat, waar die samenwerking al bestaat in Europa,
deze geïntensiveerd wordt, omdat bij de ontwikkeling van het onder-
zoek en de toename van de research zulke enorme bedragen zijn gemoeid,
enorme investeringen aan mankracht en apparatuur. En het is praktisch
onmogelijk, dat ieder instituut, hetzij akademisch, hetzij partikulier, zelf
zonder samenwerking deze bedragen nog op kan brengen.
In Amerika is die samenwerking reeds zover gevorderd dat bijv. vin-
dingen, op de Universiteit gedaan, door de industrie gecommercialiseerd
worden, waardoor fondsen ontstaan waaruit weer verder onderzoek kan
worden bekostigd.

Om dat in Nederland te realiseren, is een groeiproces nodig, een toe-
nadering tussen de verschillende instituten en de industrie. Wij liggen
wat dat betreft altijd wat achter.

Kan het forum mij meer in concreto vertellen, hoe men in Nederland
specialist wordt?

Dit wordt men door een zekere selektie — niet zo zeer een selektie van
knappe koppen — maar van mensen die door afkomst, milieu, interesse,
mogelijkheden, soms door toeval, terecht gekomen zijn op plaatsen,
waar men hen mogelijkheid tot specialisatie heeft geboden. Dit zijn
a.h.w. pioniers geweest, die bepaalde gebieden hebben veroverd. Maar
ik geloof niet, dat dat in dc toekomst zo gemakkelijk zal gaan, omdat
een werkgever, wie dat ook is, er hoe langer hoe meer voor terug zal
schrikken iemand in dienst te nemen van tegen de dertig, die zich eerst
nog in drie, vier jaar moet specialiseren.

In de toekomst zal het dan ook een brandend probleem zijn waar deze
specialisatie opgedaan moet worden. M.i. zal het voor een groot deel
op de Faculteit moeten gebeuren, misschien wel in een heel andere vorm
dan die van de vrije studierichting. En dan zal er zeker rekening mee
moeten worden gehouden, dat men langer studeert, waarna men ook
beter gehonoreerd zal moeten worden, gezien het feit dat men reeds
een groter pakket aan kennis meebrengt. Ik geloof dat dit een zeer
urgente zaak is, omdat we binnenkort niet slechts enkelingen in deze
specialismen nodig hebben, maar velen.

Ik ben het met U eens, dat de Faculteit een belangrijke rol bij de spe-
cialisatie moet spelen, maar ik geloof niet dat wij op den duur van
de Faculteit kunnen vergen, dat zij voldoende geoutilleerd is de mensen
voor al deze specialismen op te leiden. Maar buitendien is het zo, dat
wij weliswaar een aantal wetenschappelijke instituten hebben, maar wij
zijn een klein land, en ik geloof niet dat wij ons ervoor hoeven te
schamen om onze mensen ook naar het buitenland te sturen; integen-
deel, wij weten dat Nederland ook veel buitenlanders ontvangt, die zich
hier in een speciale tak komen bekwamen.

Hiertegenover wil ik stellen, dat het de laatste tijd wel te veel mode is
geworden om naar het buitenland te gaan. Maar desondanks geloof ik,
dat het wel nuttig is om eens een frisse neus te halen. En dan hoeft het
echt niet direkt Amerika te zijn, ook vlak bij ons, bijv. in Groot-
Brittanje, zijn vele uitstekende instituten.

.-»^Is wij de vraag moeten beantwoorden, hoe wij momenteel in Nederiand
specialisme kunnen verwerven, kan ik voor wat mijn terrein betreft
zeggen, dat men dat in zijn gewone dagelijkse werk kan doen. Men moet
het zelf doen en men wordt op de plaats waar men komt van alle
kanten hierbij geholpen. De keuringsdiensten, de veterinaire inspekde,
msdtuten en Faculteit tezamen zijn van mening, in de stórmachdge
ontwikkeling van de laatste tijd, dat ze de mensen moeten nascholen,
die hun keuze op dit gebied hebben laten vallen.

Wat dit betreft is er al iets bereikt; er zijn diverse cursussen georgani-
seerd, en men is van mening dat dit nog veel verder moet gaan, zodat
er toch een spccialisdsche opleiding komt, hetzij na de studie, hetzij
reeds tijdens de studie, dus resp. post-universitair onderwijs of studie-
differentiatie.

Bij de practicus heerst vaak de mening, dat de niet-practicus geen
begrip heeft voor zijn moeilijkheden, althans voor zijn gewone werk.
Dat gaat voornamelijk om de verhouding V.D. - practicus, zoals bijv.
bij de mond- en klauwzeer-entingen, dan is er vaak bij de pracdcus
nogal wat weerstand door verordeningen, die door de V.D. worden
opgesteld.

Is het forum dat met mij eens, en zo ja, zou het niet beter zijn om
degenen, die niet-pracdcus willen worden, eerst enige jaren in de
praktijk te laten „meedraaien"?

Ik verkeer in de gelukkige omstandigheid, dat ik enige jaren pracdcus
ben geweest, alvorens een wetenschappelijke loopbaan te beginnen, dus
misschien kan ik U daar wel op antwoorden.

Dat de niet-practicus dc practicus niet zou begrijpen, ik geloof dat dat
erg meevalt; gelukkig is het zo, dat de 1480 dierenartsen in Nederland
onderling heel wat kontakten hebben. Wij hebben vele onderafdelingen
in onze maatschappij, afdelingen per provincie, alle mogelijke groepen.
Wij komen vaak bij elkaar, en ik geloof dat het beslist niet juist is, dat
de niet-practicus niet weet wat er in de praktijk omgaat en daarvoor
geen interesse heeft.

Wij moeten het in onze tijd anders zien. De practicus moet hoe langer
hoe meer interesse voor de niet-practicus krijgen, omdat het vak, zoals
dat de laatste honderd jaar uitgeoefend is, toch aan een geweldige
verschuiving bezig is. Dat is trouwens niet alleen in de diergeneeskunde,
dat is in de gehele wetenschap zo; bepaalde dingen, die empirisch zijn
gegroeid, ondergaan in de laatste decennia op grond van wetenschap-
pelijk werk veranderingen. Ook de practicus zal als zodanig een spe-
ciahst moeten worden. Ik geloof dat het een verkeerde basis is om er
vanuit te gaan: dit zijn nu de specialisten, en dat de practici, zijnde de
niet-specialisten. Dat is naar mijn gevoel een grote onderschatting van
de uitoefening der praktische diergeneeskunde. De practicus zal hoe
langer hoe meer specialist moeten worden. Hij zal meer en meer gebruik
moeten maken van hulpdiensten, zoals laboratoria, om die praktijk wer-
kelijk up to date te kunnen uitoefenen.

U ziet dat er in Nederland al groepen van dierenartsen zijn, die, zoals
dat in Engeland al op grotere schaal gebeurt, zich aaneen sluiten, 2,
3, 4, 5 collcgae bij elkaar, die zich individueel op een bepaald gebied
van de praktijk nader gespecialiseerd of geïnformeerd hebben, en die
daardoor tot een soort teamwork komen. Ik geloof dat het diergenees-
kundig beroep van beide kanten een geweldige stimulans kan krijgen,
indien het kontakt tussen practici en niet-practici nog steviger wordt,
dan het al is; en wat dat betreft heb ik goede hoop.

Er is gesteld, dat een dierenarts 30 jaar kan zijn, voordat hij voor de
maatschappij bruikbaar is.

Is het naar het inzicht van het forum niet beslist noodzakelijk, dat die
specialisatie, waar we de hele tijd een beetje omheen draaien, méér
verwerkt wordt in het programma van de Faculteit, dat de Faculteit
jongere mensen aflevert, die eerder bruikbaar zijn voor de maatschappij,
en niet nog eens een paar jaar buiten de Faculteit hun specialisatie op
moeten doen?

■Als wij een beetje gesuggereerd hebben, dat wij toch cen groot offer
hebben moeten brengen om, nadat we afgestudeerd waren, nog opnieuw
te beginnen een vak te leren, dan moet ik U zeggen, dat ik dat beslist
niet zo gevoeld heb. Ik heb het met bijzonder veel plezier gedaan, en
het is mij steeds meer plezier gaan schenken.

Ik kan me voorstellen, det het voor U, die er nog vóór staan, als een
offer gezien wordt, maar degene die erachter staat, is er alleen maar
enthousiast over.

De student heeft in een aantal studiejaren een hoeveelheid kennis ver-
zameld, die naar Uw inzicht toch als zodanig nog niet rendabel is.
Hij heeft een aantal vakken gedaan, die hij niet ten nutte maakt en op
grond daarvan komt U tot de vraag: is het niet wenselijk om die spe-
cialisatie eerder te doen plaatsvinden? Persoonlijk zou ik niet graag
belangrijke gedeelten van mijn diergeneeskundige studie gemist hebben.
Op welke wijze je ook een beroep kiest, hoe je er ook komt, je zal toch

altijd wel elementen in je opnemen, die je later niet rendabel kunt
maken, maar als geheel genomen geloof ik dat U wel terdege moet
onderkennen, dat onze diergeneeskundige studie een brede oriëntatie
heeft, waarvan U toch buitengewoon veel profijt kunt hebben, ook in
een specialisatie erna.

In Amerika, waar de specialisatie veel verder doorgevoerd is, moet
men toch wel waarnemen, det deze vroeg-gespecialiseerde mensen dui-
delijk meer moeite hebben om hun collegae, die in een vak zitten dat
er dicht naast ligt, te begrijpen.

Ik geloof, dat in deze discussie te weinig naar voren gekomen is, dat
de Nederlandse dierenarts een groot voordeel heeft, nl. dat hij een
breed georiënteerde basis heeft.

U heeft ook gezegd, dat 50% van de mensen, die hier zitten, niet in
de praktijk terecht zal komen en ik neem aan, dat deze ontwikkeling
zich voort zal zetten, en dat het misschien op een gegeven moment zal
uitgroeien tot 75%, terwijl iedereen op de Faculteit de zuiver prak-
tische dierenartsopleiding krijgt; dat zit me ergens dwars, ondanks het
feit van die all-roundheid, die hij dan bezit.

Ik geloof, dat dit inderdaad een belangrijk punt is. Wij zijn vandaag
op 50% en men begint nu goed wakker te worden.
Of dat 75% wordt, weet ik niet. Dat zie ik nog niet direkt. Toch zal
men zich inderdaad moeten beraden of men de accenten van de op-
leiding zal moeten verleggen; het komt trouwens al voortdurend in dis-
cussie; en het is natuurlijk niet alleen zo, dat de Faculteit dat helemaal
alleen doet, er zijn bepaalde lichamen buiten de Faculteit, die ook een
woordje meespreken. Er is een Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde, met verschillende groeperingen die sterker worden, die
zich beter organiseren, die ook voortdurend dwang zullen uitoefenen
om in die richting, die nu in discussie is, veranderingen aan te bren-
gen en ik kan me best voorstellen, dat in de komende jaren daar toch
wel eens nieuwe aspekten naar voren zullen komen. Dat is een zaak
van behoefte. Men zal leren, dat andere dingen misschien toch wel
belangrijker zijn.

Maar ik geloof niet, dat U er a priori van moet uitgaan, dat slechts
een kwart van de dierenartsen practicus zal worden. Ik geloof dat wij
uit moeten gaan van de huidige toestand, en dat is iets meer dan 50%.

Het merkwaardige is, dat in een bedrijf waar een aantal dierenartsen
werkzaam is, men toch vaak gewoon een dierenarts vraagt „met be-
langstelling voor\'\', zonder meer.

Natuurlijk is het wel een voordeel om als specialist aangenomen te
kunnen worden, omdat je dan sneller rendabel zou kunnen zijn, maar
het heeft het nadeel, dat er een bijzondere eis aan deze man gesteld
wordt, nl. dat hij toch nog na zijn specialisatie zich moet kunnen in-
passen in een bestaand denkpatroon van dat bestaande team, waarin hij
terecht komt. Dat geeft soms moeilijkheden, soms zelfs de noodzaak
zich weer terug te moeten trekken en zich misschien op een andere
tak van dienst te moeten bekwamen.

En voor een dierenarts biedt een bestaand bedrijf voor specialisatie
vaak veel meer mogelijkheden. Het biedt voordelen om onbevangen zo\'n
bedrijf binnen te gaan en om zich dan geleidelijk aan te passen aan de
mogelijkheden die daar ziin

Ik ben het slechts gedeeltelijk met collega Hooijberg eens.
Naar mijn gevoel zal een steeds toenemende specialisatie veel meer
rendement opleveren voor wetenschappelijk onderzoek, en daar praten
wij toch voornamelijk over. Men heeft nu gezien wat dierenartsen
kunnen en men zal niet weer terug willen door te zeggen: nu willen
we er één hebben, die nog niets kan; nee, men zal zeggen: die dieren-
arts-specialist, dadr heb ik in mijn ziekenhuis of laboratorium wat aan.
Ik wil er nog zo één hebben. Ik geloof dat dat een veel algemenere
tendens is.

Ik wil zeker niet stellen, dat men steeds meer behoefte krijgt aan men-
sen, die niet gespecialiseerd zijn. In het bedrijf, waar ik over praat,
lopen een aantal mensen rond, die zeer gespecialiseerd zijn op viru-
logisch of bacteriologisch gebied, maar die aanvankelijk het bedrijf zijn
binnengekomen zonder die specialisatie, alleen „met belangstelling
voor". En ook aan die mensen blijft nog wel behoefte. Men is vaak bij-
zonder huiverig om mensen in het bedrijf in een bestaand team bin-
nen te laten, die het al zo goed weten.

Op het ogenblik is het zo, dat het percentage meisjes op de Faculteit
behoorlijk aan het stijgen is, er zullen dus ook steeds meer meisjes gaan
afstuderen. Nu ben ik van mening, dat de praktijk voor een meisje
eigenlijk niet alles is. Zeer zeker de grote-huisdieren praktijk niet; en-
kelen denken hier anders over.

Welke specialisatiemogelijkheden zijn er voor een meisje en wat is
hiervan op het ogenblik bekend?

Wat betreft de geschiktheid van een meisje voor de grote-huisdieren
praktijk geloof ik dat U zich nog wel bijzonder zacht uitdrukt. Temeer
daar specailisatie naar mijn gevoel juist voor meisjes toch wel veel mo-
gelijkheden biedt. Ik kan mij zeer goed voorstellen — dat weet collega
Dobbelaar misschien beter dan ik — dat meisjes bij proefdierenwerk
bijzonder nuttig werk kunnen verrichten. Ik kan mij niet voorstellen,
dat er een specialisme niet toegankelijk zou zijn voor vrouwelijke
dierenartsen, integendeel, ik geloof dat ze met grote vreugde zouden
worden begroet.

wil eventueel ook huishoudelijk werk doen.
Brieven onder nr 11/68 aan de Redaktie van het Tijdschrift voor Dier-
geneeskunde, Rubenslaan 123, Utrecht.

Biologische achtergronden en kunstmatige beïnvloeding van de normale
oestrische cyclus bij landbouwhuisdieren

Biological backgrounds and artificial control of the
normal oestrous cycle in farm animals

Uit de kliniek voor veterinaire verloskunde en gynaecologie
der Rijksuniversiteit te Utrecht.

Een optimale voortplanting van landbouwhuisdieren is een absolute ver-
eiste voor een rendabele veehouderij. In het verleden is steeds grote aan-
dacht besteed aan de pathologische aspecten van de voortplanting, hetgeen
onder andere blijkt uit de georganiseerde brucellosis en vibriosis bestrijding
bij runderen.

Gedurende de laatste jaren is echter het voortplantingsmechanisme van zich
„normaal" voortplantende dieren en de positieve beïnvloeding daarvan
meer en meer in de belangstelling gekomen. Deze beïnvloeding is vooral
mogelijk geworden door het op grote schaal ter beschikking komen van tal-
rijke synthetisch bereide steroiden met een progestatieve werking, waar-
mede het optreden van oestrus en ovulatie onder controle kan worden ge-
bracht. Het onderzoek dat in dit opzicht op fysiologisch en neuro-endo-
crinologisch gebied van de voortplanting is verricht heeft voor de vee-
houderij reeds tot bruikbare resultaten geleid.

In dit artikel zullen enige aspecten van de voortplanting bij het „normale"
vrouwelijke landbouwhuisdier worden besproken.

In twee volgende artikelen zal nader worden ingegaan op enkele neuro-
endocrinologische achtergronden van de voortplanting en de kunstmatige
beïnvloeding van de oestrische cyclus zoals oestrussynchronisatie, oestrus-
inductie en oestnisonderdrukking.

Met de term oestrus wordt een psycho-fysiologische toestand aangeduid
waarin het vrouwelijk dier bereid is met een mannelijke partner te copu-
leren.

Het woord oestrus is de latijnse vorm van het griekse woord oistros. De
verschillende betekenissen van het woord zijn te omschrijven als angel,
steek, prikkel, horzel, razernij en in zijn specifiek biologische betekenis als
hevige sexuele begeerte of sterk liefdesverlangen. Het bijvoeglijk naam-
woord van oestrus is oestrisch. Vandaar dat men het beste kan spreken
\\ an de oestrische cyclus in plaats van de oestrus- of sexuele cyclus.

1 Drs. A. Brand en Drs. A. H. Willemse; wetenschappelijke ambtenaren bij de
kliniek voor Veterinaire Verloskunde en Gynaecologie, Universiteitscentrum „De
Uithof", Yalelaan, Utrecht.

Drs. F. Muurling; dierenarts in T.N.O. verband bij deze kliniek.
Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, afl. 5, 1968 261

Per definitie wordt onder de oestrische cyclus verstaan; het periodiek terug-
kerende tijdperk van de oestrus in een voor elke diersoort karakteristiek
ritme. De oestrische cyclus treedt voor het eerst op in de puberteit en
eindigt met het climacterium. Het climacterium wordt bij onze landbouw-
huisdieren over het algemeen niet bereikt daar de dieren om economische
redenen reeds vóór het bereiken van deze leeftijd worden geslacht. Bij
enkele diersoorten zoals het paard, het schaap en de geit wordt de conti-
nuïteit van de oestrus cyclus onderbroken door een maandenlange periode
waarin geen oestrus wordt waargenomen (anoestrusseizoen).
Bij normale vrouwelijke dieren valt het optreden van oestrus samen met
de aanwezigheid van één of meer préovulatoire follikels in de ovaria die
tijdens of kort na de oestrus kunnen ovuleren. De oestrus wordt veroorzaakt
door in de ovaria geproduceerde hormonen met een oestrogene werking,
ondersteund door steroïden met een progestatieve activiteit. (Robinson,
1954). Verondersteld wordt dat ook androgene hormonen bij het tot stand
komen van oestrus en ovulatie een rol spelen. Oestrus kan met behulp van
oestrogene hormonen kunstmatig worden opgewekt bij niet geslachtsrijpe
en geovariectomeerde dieren, als ook op elk gewenst moment binnen een
oestrische cyclus of tijdens een periode van anoestrus.
Men dient zich terdege te realiseren dat oestrus en ovulatie onafhankelijk
van elkaar kunnen voorkomen. Binnen een oestrische cyclus zijn beide
processen echter efficiënt op elkaar ingesteld. Door toediening van oestro-
genen induceert men vaak alleen een psychische oestrus. Deze gaat dan
niet gepaard met ovulatie en de specifieke, fysiologische en morfologische
veranderingen in het geslachtsapparaat zoals die bij de tot standkoming
van een spontane fertiele oestrus worden gezien. Hoewel met oestrogene
honnonen slechts in enkele gevallen een fertiele oestrus wordt geïnduceerd
kan applicatie van deze hormonen de activiteiten van bij de voortplanting
betrokken organen in positieve zin beïnvloeden, waarna op een later tijd-
stip een fertiele oestrus tot stand kan komen.

De voortplantingsprocessen van dieren zijn over het algemeen geadapteerd
aan hun specifieke leefwijze. Dieren die in het wild leven, brengen hun
jongen ter wereld in een jaargetijde waarin over voldoende voedsel kan
worden beschikt. Deze dieren komen doorgaans gedurende een korte pe-
riode van het jaar één of slechts enkele keren per seizoen in oestrus. In de
angelsaksische landen spreekt men dan van „breeding season" in tegen-
stelling tot het „non-breeding season". Het beste kunnen wij deze termen
weergeven met oestrus- en anoestrusseizoen.

Tijdens het anoestrusseizoen treedt onder invloed van veranderingen in
dag- en nachtlengte verhoudmg en temperatuur een vermindering van de
geslachtelijke activiteit op, zich o.a. uitend in het uitblijven van oestrus
gedurende een bepaalde periode van het jaar. De ovariële activiteit regelt
zich naar een zich wijzigend hypofysair secretiepatroon van gonadotrope
hormonen. De mate waarin dit secretiepatroon zich wijzigt, is bepalend
voor de ovariële activiteit tijdens het anoestrusseizoen en varieert van ge-
ringe follikulaire ontwikkeling tot met ovulatie gepaard gaande folHkel-
rijping en corpus luteumvorming.

Men dient de term anoestrusseizoen niet te verwarren met de dioestrische
periode binnen een oestrische cyclus waarin eveneens geen oestrus optreedt

maar waarin een sterke cyclische activiteit in het geslachtsapparaat aan-
wezig is. Over het algemeen kan men stellen dat, naarmate een diersoort
meer gedomesticeerd is, dus onafhankelijker is geworden van talrijke
variabele klimatologische omstandigheden en onder meer uniforme condi-
ties is komen te verkeren, de lengte van het anoestrusseizoen sterk is inge-
kort.

Wanneer bij een diersoort slechts eermiaal per jaar oestrus optreedt spreekt
men van monoestrische dieren, b.v. vos en wolf. Deze diersoorten vertonen
dus een lang anoestrusseizoen. Bij polyoestrische diersoorten daarentegen
treedt de oestrus meerdere keren achtereen op gedurende het gehele jaar
(rund en varken) of gedurende een korter of langer gedeelte van het jaar
(schaap, geit en paard).

De oestrus wordt bij alle zoogdieren voorafgegaan door een pro-oestrus en
gevolgd door een met-oestrus. Een voor- en naperiode waarin de oestri-
sche symptomen zich beginnen te manifesteren respectievelijk verdwijnen
en waarin het vrouwelijk dier nog niet, respectievelijk niet meer, tot paren
bereid is. Op de metoestrus volgt de dioestrus waarin geen oestrus waar-
neembaar is.

Naar uitwendige kenmerken beoordeeld is de dioestrus een rustperiode
tussen twee oestri in. Deze vier perioden tezamen omvatten een volledige
oestrische cyclus (H e a p e, 1900).

Gelet op de cyclische veranderingen die optreden in het endometriimi kan
de oestrische cyclus worden ingedeeld in een proliferatieve of oestrogene
fase en een secretorische of progestatieve fase. Een andere indeling wordt
gemaakt naar veranderingen die tijdens een oestrische cyclus in de ovaria
optreden. Er wordt onderscheid\' gemaakt in een follikulaire- en luteale
fase. Tijdens de luteale fase, die overeenkomt met de reeds eerder ge-
noemde secretorische fase, is een functioneel corpus luteum in het ovarium
aanwezig. In de follikulaire of proliferatieve fase gaat het corpus luteum in
regressie en ondergaan één of enkele follikels die voor ovulatie in aanmer-
king komen hun laatste préovulatoire rijping. Het door het corpus luteum
geproduceerde progesteron verhindert tijdens de luteale fase deze préovu-
latoire rijping alsmede de ovulatie, doch niet de follikulaire ontwikkeling
die daaraan voorafgaat. Ten aanzien van de eerder gemaakte onderver-
deling van de oestrische cyclus kan men stellen dat de follikulaire of proli-
feratieve fase globaal de pro-oestrus omvat en dat de metoestrus en di-
oestrus onder te brengen zijn in de luteale of secretorische fase. De oes-
trische cyclus wordt om zuiver praktische redenen onderverdeeld in dagen
waarvan het aantal diersoortspecifiek is.

Per definitie is hierbij DO de dag waarop de oestrus begint en telkens de
eerste dag van de nieuwe oestrische cyclus. Andere onderzoekers vangen
de codering aan met Dl. Het is noodzakelijk dat hierover internationaal
overeenstemming wordt bereikt.

Het vrouwelijk dier is door haar cyclisch voortplantingspatroon zeer be-
perkt in haar voortplantingsvermogen. In tegenstelling tot haar manne-

lijke soortgenoot is zij, afhankelijk van cycluslengte en oestrusseizoen,
slechts in staat periodiek geslachtscellen (gameten) te produceren, die ter
bevruchting kunnen worden aangeboden. De cyclische voortplantings-
processen binnen een oestrische cyclus zijn dan ook zeer nauwkeurig op
elkaar ingesteld. De cyclische gebeurtenissen die in het ovarium plaats
vinden zijn er op gericht de ovulade(s) tijdens of direct na de oestrus te
laten plaats vinden. Alle cyclische veranderingen die in de geslachtsor-
ganen zoals tuba, uterus, cervix en vagina kunnen worden waargenomen
spitsen zich toe op de ontvangst van de bevruchte eicel (len). Voor dit
cyclische patroon zijn de ovaria afhankelijk van de hypofyse en de daar-
boven geschakelde centra van het vegetatieve zenuwstelsel zoals de hy-
pothalmus met de daarin gelegen specifieke kernen, (zie neuro-endocri-
nologische aspecten).

Bij al onze landbouwhuisdieren vindt de ovulatie spontaan plaats, d.w.z.
dat voor de totstandkoming daarvan bij deze dieren geen copulatie, vulva-
prikkeling of sexuele opwinding vereist is. Dit in tegenstelling tot enkele
andere zoogdieren zoals het konijn, de kat, de nerts, en de fret, waarbij
pas een voor de ovulatie adequate hoeveelheid LH vrijkomt nadat d.m.v.
een nerveuze reflex de hypofyse is geactiveerd.

Bij beide ovulatietypen komt de ovulatie tot stand als gevolg van de in-
werking van LH op de pré-ovulatoire follikels. Bij spontaan ovulerende
dieren komt deze LH release tot stand via specifieke concentratie ver-
houdingen (feedbacks) van honnonen zoals steroiden en gonadotrope
hormonen die bij de ovulatie betrokken zijn. Bij niet spontaan ovulerende
dieren (induced ovulators) vindt de release van LH plaats na prikkeling
van sympathische zenuwvezelen die vanaf de cervix uteri en vagina de
prikkel naar het centrale zenuwstelsel geleiden. Via de hypothalamus wordt
de hypofyse dan aangezet tot de afgifte van LH. Er zijn echter aan-
wijzingen dat ook bij spontaan ovulerende dieren de secretorische activi-
teit van de hypofyse door copulatoire en andere prikkels wordt beïnvloed.
Een derde ovulatietype treffen we aan bij vleesmuizen, waarbij de bronst
vóór de winterslaap optreedt, terwijl de dieren in het voorjaar ovuleren.
Een vierde ovulatie type vinden we bij vogels, waarbij pas ovulatie op-
treedt nadat het ei van de voorgaande ovulatie uit de genitaaltractus is
verdwenen. Om deze redenen legt een kip geen 2x per dag een ei
(Nalbandov, 1958).

De oestrische cyclus per diersoort is in talrijke opzichten sterk verschil-
lend. In onderstaande tabel worden globaal van het paard, het rund, het
varken, het schaap en de geit gegevens vermeld die betrekking hebben op
de cycluslengte, de oestrusduur, het ovulatietijdstip, de lengte van de luteale
fase, het tijdstip van optreden van de eerste oestrus na de partus en de
hypofysaire FSH/LH verhouding (zie tabel 1).

Hoewel het paard, het rund en het varken allen een gemiddelde cyclus-
duur van 21 dagen vertonen, bestaan er tussen deze diersoorten grote ver-
schillen met betrekking tot de duur van de oestrus. Deze is het kortst bij
het rund en het langst, 3-8 dagen, bij het paard. Het paard vertoont daar-
naast, vooral bij de aanvang en het einde van het oestrusseizoen, een ver-
lengde oestrische cyclus waarin de oestrusduur is toegenomen. Bij het var-

ken bedraagt de oestrus duur 1,5-3 dagen. De duur van de oestrus houdt
verband met de verhouding van het FSH/LH gehalte in de hypofyse die
bij het paard en varken groter is dan één (Hammond, 1955).

Enkele globale gegevens betreffende de oestrische cyclus van
landbouwhuisdieren.

Het ovulatietijdstip valt bij het paard en het varken steeds binnen de
oestrus. Bij het schaap en de geit aan het einde van de oestrus of direkt
daarna terwijl de ovulatie bij het rund na het ophouden van de bronstver-
schijnselen plaats vindt.

De luteale fase wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van een functio-
neel corpus luteum in het ovarium. Globaal kan men stellen dat de luteale
fase ruim twee derde van de oestrische cyclus in beslag neemt. Het corpus
luteum wordt gevormd uit de geovuleerde follikel, die waarschijnlijk reeds
kort voor de ovulatie progesteron produceert. In feite kan men de aanvang
van de luteale fase stellen op het ovulatietijdstip. Dit houdt in dat bij het
paard en het varken de luteale fase nog tijdens de oestrus aanvangt. Ken-
nis van de lengte van de luteale fase is in praktisch opzicht van belang voor
de toediening van gonadotrope hormonen aan fertiele en minder fertiele
dieren, alsmede voor de toedieningsduur van progestativa ter synchronisa-
tie van de oestrus.

Bij dieren met een lange oestrus, zoals het paard en het varken wordt de
follikulaire fase van de cyclus geheel (paard) of voor een gedeelte (var-
ken) in beslag genomen door de pro-oestrus en de oestrus.
Bij sommige diersoorten treedt kort na de partus oestrus op, zoals bij het
paard en het varken. Bij het paard treedt deze postpartumoestrus 5-15
dagen en bij het varken 3-7 dagen na de partus op. Bij het paard is deze
oestrus fertiel in tegenstelling tot die van het varken.

De eerste duidelijk waarneembare oestrus, volgende op een normale partus
bij runderen, treedt na 30-60 dagen op. Grommers (1967), stelde
echter tijdens een intensieve oestruswaarneming bij runderen vast, dat bij
F.H. runderen gedurende de stalperiode de eerste postpartumoestrus reeds
optreedt na gemiddeld 11.4 dagen (loopstal), respecdevelijk 21.6 dagen
(grupstal). Bij M. R. IJ. runderen bedroegen deze intervallen respectieve-
lijk 19.1 en 27.3 dagen. Bij enkele dieren kon reeds drie dagen na de partus
oestrus vastgesteld worden. In overeenstemming hiermee is het feit dat bij
rectale exploratie reeds enkele dagen na de partus ovulatie gevolgd door
corpus luteumvorming in de ovaria kan worden vastgesteld. Deze eerste
ovulatie na de partus behoeft echter niet altijd met oestrus gepaard te gaan.
Het Texelse schaap zou een lactatie anoestrus vertonen. Hafez (1952)
stelde dat de lactatie anoestrus bij Suffolkschapen in Engeland varieert van
4-9 weken (met een gemiddelde van 5 weken). Slechts 44% van de onder-
zochte dieren kwam echter in oestrus. Het drachtigheidspercentage daarvan
bedroeg 50%. Het beeld van de lactatie anoestrus bij het schaap wordt in
ons land en andere landen versterkt door het feit dat deze schapen in het
voorjaar lammeren, waarin tevens het anoestrusseizoen een aanvang neemt.
Bij het Kempische schaap beschrijft Schalk (1963) enkele gevallen van
een fertiele oestrus die in de maand febmari bij lacterende ooien optraden.
Worden de lammeren tijdens het oestrusseizoen direkt na de partus ge-
speend of zijn de lammeren spoedig na de partus gestorven, dan kurmen
deze dieren reeds 1-10 dagen daarna in oestrus komen (Nalbandov,
1958).

Onze landbouwhuisdieren vertonen ook tijdens de drachtigheid oestrus.
Bij het schaap bleek uit eigen waarneming dat ongeveer 10% van de
drachtige dieren oestrus vertoont. Bij runderen komt 3-5% van de dieren
nog in oestrus vooral gedurende de eerste 3 maanden van de drachtigheid
(Lasley, 1962). Ook het paard en het varken vertonen oestrus tijdens
de drachtigheidsperiode.

Tenslotte zij opgemerkt dat, hoewel bij de voortplanting van de diverse
landbouwhuisdiersoorten verschillen naar voren treden wat betreft de
oestrusduur, oestrusfrekwentie of cycluslengte enz., de voortplantingspro-
cessen via dezelfde grondpatronen verlopen. In een volgend artikel zal hier-
op nader worden ingegaan.

In dit artikel worden enkele algemene aspecten van de voortplanting van landbouw-
huisdieren besproken

Zo wordt nader ingegaan op oestrus, oestrusfrekwentie, oestrische cyclus rn onder-
verdeling van de oestrische cyclus. Enkele globale gegevens, die hierop betrekking
hebben, worden per diersoort in een tabel weergegeven.

Some general aspects of reproduction in farm animals arc discussed in the present
paper.

Oestrus, the frequency of oestrus, the oestrous cycle and the subdivision of the oestrous
cycle are examined more closely. A number of general data on these features in each
animal are listed in a table.

Dans cet article quelques aspects généraux de la réproduction des animaux domes-
tiques agricoles sont discutés.

Ainsi on considère en détail l\'oestrus, la fréquence et le cycle de l\'oestrus et la sub-
division du cycle oestral. Pour chaque espèce animale un tableau rend quelques
données générales concernant ce sujet.

In diesem Artikel werden einige Aspekte der Fortpflanzung der landwirtschaftlichen
Haustiere besprochen.

Zum Beispiel wird näher auf Östrus, östrusfrequenz, Östruszyklus und Unterteilung
des östrischen Zyklus eingegangen.

Einige globale Daten, die sich hierauf beziehen, werden je Tierart in einer Tabelle
wiedergegeben.

En esto articulo esta discutido algunos aspectos generales de la reproduccion de
animales domesdcos.

Esta entrado en detalle sobre el celo, la frecuencia del celo el ciclo del celo y la sub-
division del ciclo del celo. Algunos datos concerniente estos, estan reproducidos por
clase de animal en una tabla.

D z i u k, P. J. and Polge, C. : Fertility in gilts following induced ovulation. Vet.

Ree., 77, 236, (1965).
Grommers, F. J. : Veterinaire aspecten van de huisvesting van melkvee. Proef-
schrift, Utrecht (1967).
Hafez, E. S. E.: Studies on the breeding season and reproduction of the ewe.

ƒ. agric. Sei., 42, 189, (1952).
Hammond, J. : Hormones in relation to fertility in farm animals. Brit. med. Bull.,
11, 165, (1955).

H e a p e, W. : The „sexual season" of mammals and the relation of the „pro-oestrum"

to menstruation. Quart. J. microscop. Sci., 44, 2, (1900).
Lasley, J. F.: Puberty, Breeding Season and Estrous cycle. In: Reproduction in

Farm Animals. Ed. Hafez, E.S.E. (1962). Lea en Febiger, Philadelphia.
N a 1 b a n d o V, A. V. : Reproductive physiology. W. H. Freeman and Company
London, (1958).

Robinson, T. J. : The necessity for progesterone with estrogen for the induction

of recurrent estrus in the ovariectomized ewe. Endocrinology, 55, 403, (1954).
Schalk, C.: Speling der Natuur. Tijdschr. Diergeneesk., 88, 38, (1963).

Uit de Kliniek voor Veterinaire Verloskunde en Gynaecolo-
gie der Rijksuniversiteit te Utrecht.

Het endocriene stelsel speelt bij het vrouwelijk dier een zeer belangrijke rol
bij de ontwikkeling, instandhouding en funktionele aktiviteiten van de ge-
slachtsorganen. Tot het endocriene stelsel behoort een aantal klieren met
interne secretie, zoals de hypofyse, de epifyse, de bijnieren, de schildklier,
de bijschildklier en de gonaden. Het endocriene stelsel staat in nauwe re-
latie tot het vegetatieve zenuwstelsel die elkaar wederzijds beïnvloeden,
waarbij het vegetatieve zenuwstelsel een regulerende funktie vervult. Alle
geslachtelijke aktiviteiten staan daardoor onder neuro-endocriene controle.
In dit hoofdstuk zullen enkele neuro-endocriene achtergronden van de ge-
slachtelijke aktiviteiten in het algemeen en van de oestrische cyclus in het
bijzonder worden behandeld. In het eerste gedeelte van dit artikel zal
tevens enige aandacht worden besteed — zij het schematisch — aan de
morfologie van de hypofyse, de hypothalamus en het hypofysaire portale
vaatstelsel.

De hypofyse is een ongepaarde klier die bij onze landbouwhuisdieren in
een benige holte (sella turcica) van de schedelbasis is gelegen en die door
middel van de hypofysesteel met de bodem van het diencephalon (hypo-
thalamus) is verbonden. De hypofyse ontwikkelt zich uit twee verschillende
weefsels: de hypofyseachterkwab of neurohypofyse ontstaat door een uit-
zakking van de bodem van de derde hersenventrikel en wordt dus gevormd
uit hersenweefsel, terwijl de hypofysevoorkwab of adenohypofyse wordt ge-
vormd door een uitstulping van het monddakepitheel.

Een ander deel, het part intermedins, stamt eveneens af van het monddak-
epitheel. Het verenigt zich met de neurohypofyse en is in funktioneel op-
zicht bij onze landbouwhuisdieren van weinig betekenis.
Dezè aanleg uit twee volkomen van elkaar verschillende weefsels manifes-
teert zich later ook in funktioneel opzicht. De neurohypofyse is door zijn
neurale karakter als een onderdeel van de hypothalamus te beschouwen.
Talrijke uitlopers (neurieten), afkomstig van zenuwcellen die in twee ge-
paarde kernen in de hypothalamus zijn gelegen, de nuclei supraopticus en
paraventricularis, lopen via de hypofysesteel naar de neurohypofyse. In de
adenohypofyse heeft men geen zenuwvezels van het thalamo-hypofysaire
systeem kunnen ontdekken.

1 Drs. A. Brand en Drs. A. H. Willemse: wetenschappelijke ambtenaren bij de
Kliniek voor Veterinaire Verloskunde en Gynaecologie, Universiteitscentrum „De
Uithof"; Yalelaan, Utrecht.

Drs. F. Muurling; dierenarts in T.N.O. verband bij deze Kliniek.
268 Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, afl. 5, 1968

Zowel de neurohypofyse als de adenohypofyse geven hun hormonen af aan
de bloedbaan. Het grote verschil is echter dat de neurohypofyse deze zelf
niet produceert. Dit geschiedt in de hypothalamus (ocytocine en Vasopres-
sine). De adenohypofyse daarentegen produceert zelf een zestal trofe-hor-
monen, zoals adrenocorticotroop hormoon (ACTH), follikelstimulerend
hormoon (FSH), luteiniserend hormoon (LH), luteotroop hormoon
(LTH), thyreotroop hormoon (TSH) en somatotroop hormoon (STH).

a.h., adenohypofyse; o.m., corpus manüllare; c.o., chiasma opticum; d.v., derde ven-
trikel; e.m., eminentia mediana; hypth., hypothalamus; inf., infundibulum; nel.s.o.,
nucleus supraopticus; ncl.p.v., nucleus paraventricularis; n.h., neurohypofyse; p.d.,
pars distalis; p.i., pars intermedius; p.n., pars nervosa; p.t., pars tuberalis; s., schedel-
basis; tr.h.h., tractus hypothalamo-hypofysis.

Anatomisch gezien bestaat de neurohypofyse uit een lobvormig gedeelte,
het pars nervosa genoemd en een steelvormig gedeelte dat de overgang
vormt met de hypothalamus. Topografisch onderscheidt men in het neura-
le deel van de hypofysesteel de eminentia mediana en het infundibulum.

De adenohypofyse is samengesteld uit een pars distalis, dat het grootste ge-
deelte van de adenohypofyse uitmaakt en het pars tuberalis dat een dunne
epitheliale schacht om de neurale hypofysesteel vormt (fig. 1) Het pars
tuberalis bevat veel bloedvaten (portale vaten), maar heeft verder geen
endocriene funktie.

De hypothalamus is een gedeelte van het centrale zenuwstelsel dat de bo-
dem en gedeeltelijk de wand van de derde hersenventrikel vormt. Craniaal
wordt de hypothalamus begrensd door het chiasma opticum en caudaal
door de corpora mamillaria. Zijdelings vormen de tracti optici de grens.
De hypothalamus wordt om praktische redenen verdeeld in een voorste,
middelste en achterste gedeelte. In deze drie delen zijn een aantal kernen
gelegen, zoals in het voorste gedeelte de nuclei supraopticus en paraventri-
cularis van waaruit efferente vezels naar de neuro-hypofyse gaan. Deze
baan noemt men de tractus-hypothalamo-hypofysis. De juiste ligging van
de diverse kernen in de verschillende delen zijn echter nog maar bij enkele
diersoorten exact bepaald, terwijl de door diverse onderzoekers gebruikte
terminologie niet uniform is. Deze kernen in de hypothalamus zijn be-
trokken bij het mechanisme dat de secretie van hypofysaire hormonen
regelt.

De hypothalamus onderhoudt talrijke verbindingen met o.a. de hersen-
schors en middenhersenen die hierdoor op deze regulerende centra van de
hypothalamus kunnen inwerken.

Zoals reeds is opgemerkt, is de adenohypofyse niet op direkte wijze door
zenuwvezels met de hypothalamus verbonden. Toch oefent het centrale
vegetatieve zenuwstelsel invloed uit op de adenohypofyse en wel via het
portale vaatstelsel dat een anatomische en funktionele verbinding van de
hypothalamus met de hypofyse vormt. Het hypofysaire portale vaatstelsel
werd voor het eerst beschreven door Popa en Fielding in 1930.
De hypofyse ontvangt zowel dorsaal als ventraal via vertakkingen van de
arteria carotis interna haar arteriële bloed. Het pars distajis van de adeno-
hypofyse ontvangt niet op direkte wijze het arteriële bloed, maar via de
portale vaten die ontspringen uit een capillair netwerk dat in de neurale
hypofysesteel (eminentia mediana en infundibulum) is gelegen (fig. 2).
Dit capillair netwerk is op zijn beurt ontsproten uit een arteriële plexus die
door vertakkkingen van de arteria carotis interna in het pars tuberalis
wordt gevormd. De capillairen van het netwerk staan in nauw kontakt met
uitlopers (neurieten) van zenuwcellen (neuronen) die in diverse kernen
van de hypothalamus zijn gelegen. Deze neurieten geven neurosecreten
(Polypeptiden, bestaande uit acht aminozuren), die in him respectievelijke
neuronen met een neuro-endocrien karakter worden gevormd, af aan het
capillaire bloed. Via de portale vaten worden deze produkten najir de
adenohypofyse getransporteerd. Wanneer deze octopeptiden met het weef-
sel van de adnenohypofyse in kontakt komen, wordt de biosynthese en
release van o.a. gonadotrope hormonen gestimuleerd.
Door middel van o.a. het portale systeem beïnvloedt de hypothalamus op
deze wijze zeer specifiek de adenohypofyse.

a.b., arterieel bloed; a.h., adenohypofyse; c.m., corpus mamillare; c.o., chiasma op-
ticum; d.v., derde ventrikel; n.h., neurohypofyse; nel.s.o., nucleus supraopticus;
ncl.p.v., nucleus paraventricularis; p.c.n., primair capillair netwerk; p.v., portale
vaten; s.c.n., secundair capillair netwerk; s.g., secreetgranula (releasing factors voor
o.a. F.S.H. en L.H.); tr.h.h., tractus hypothalamo-hypofysis met neuro-secreetgranula
(ocytocine en va.sopressine); v.b., veneus bloed met o.a. F.S.H., L.H„ L.T.H.;

De epifyse, ook wel corpus pinealis, glandula pinealis, pijnappelklier of
derde oog genoemd, ontwikkelt zich als een uitstulping van het dak van het
diencephalon. Bij zoogdieren is de epifyse een sterk gevasculariseerd or-
gaan die uit pineocyten, glia-elementen en verschillende mesodermale cel-
len bestaat.

In tegenstelling tot de niet-zoogdierepifyse is deze op direkte wijze noch
efferent noch afferent door zenuwvezels met de hersenen verbonden. Ook
treft men geen sensorische cellen of zenuwcellen (behalve bij primaten)
in de zoogdierepifyse aan. Lichtprikkels kunnen hierdoor niet op direkte
wijze worden opgenomen, waardoor de epifyse niet als het derde oog kan
worden beschouwd.

De epifyse wordt echter wel funktioneel beïnvloed door lichtprikkels die
haar via het oog, het centrale zenuwstelsel, met name de hersenstam, en de
orthosympathische grensstreng bereiken. Van groot belang hiervoor is de
intensieve verzorging van de epifyse met autonome zenuwvezels die in de
beide bovenste halsstreng ganglia hun oorsprong vinden (Ariens Kap-
pers, 1965).

In de epifyse worden verschillende produkten gevormd of opgeslagen zoals
noradrenaline, serotonine en melatonine. Noradrenaline speelt een rol bij
de neurale prikkeloverdracht. Het serotonine is als de „precursor" stof van
melatonine te beschouwen. Dit melatonine is in staat bij amphibia de pig-
mentcellen van de huid te doen verbleken (McCord en Allen, 1917).
Wat de zoogdieren betreft is melatonine waarschijnlijk één van de epify-
saire stoffen die vooral op primaire geslachtsorganen een remmende wer-
king uitoefenen. Volgens Ariëns Kappers (1966) is de produktie
van melatonine in kwantitatief opzicht blijkbaar afhankelijk van lichtprik-
kels die de epifyse via de bovengeschetste autonome zenuwvoorziening be-
reiken. De zoogdierepifyse kan hierdoor worden beschouwd als het effec-
toreinde van, of in ieder geval als een belangrijke schakel in, een foto-
neuro-endocrien systeem waarvan het receptoreinde wordt gevormd door
beide ogen.

Wanneer ratten aan sterke en langdurige belichting worden blootgesteld
veroorzaakt dit een constante oestrus. Veel licht remt nl. bij de rat de
synthese van melatonine dat op de geslachtelijke funkties een remmende
invloed uitoefent. Wanneer de autonome zenuwvoorziening (halsstreng-
ganglia) van de epifyse wordt verbroken heeft extra belichting geen effect
meer.

Op welke wijze de epifysaire hormonen hun werking uitoefenen is nog
niet met zekerheid bekend. Moszkowska (1965) acht het op grond
van proeven in vitro waarschijnlijk dat het renunend effekt van de epi-
fyse op de gonatrope funktie van de hypofyse direkt, maar ook indirekt
via de hypothalamus kan plaatsvinden.

De gonadotrope hormonen en epifysaire hormonen zouden elkaar via een
negatief feedbackmechanisme beïnvloeden. Volgens Zweens (1964) be-
staan er aanwijzingen dat de funktie van de epifyse onder invloed staat van
het gehalte aan gonadotrope hormonen in het circulerende bloed.
Wat de landbouwhuisdieren betreft dient op dit gebied nog veel fundamen-
teel werk te worden verricht om de rol die de epifyse binnen het geheel
van de voortplantingsorganen bij deze dieren speelt, te onderkennen.

Het verschijnsel dat ganglioncellen die o.a. in de hypothalamus gelegen
zijn, in staat zijn hormonen of andere chemische stoffen te vormen noemt
men neurosecrede. Neurosecretie door hypothalamuskemen w^erd het eerst
beschreven door Scharrer in 1928 bij de vis. Neurosecretorische cellen
kunnen volgens Scharrer (1954) gekarakteriseerd worden als neuronen
die in de loop van hun differendatie tevens het karakter van kliercellen
hebben verkregen. De axonen, ook wel neurieten genoemd, transporteren
de secretorische produkten binnen hun neurolemma naar de zenuwuitein-
den die in kontakt komen met de wand van capillairen, waarna ze met het
bloed naar eindorganen (target organs) worden vervoerd. De zenuwuitein-
den kunnen ook als opslagplaats fungeren voor neurohormonen zoals bv.
ocytocine en Vasopressine. Wat de hypofyse achterkwab betreft is deze
hierdoor, historisch gezien, gedegradeerd van endocrien orgaan tot opslag-
plaats van hormonen die in de hypothalamus worden gevormd. De axonen
van deze neuronen geleiden niet alleen neurosecreten maar ook secretomo-
trische impulsen, waardoor hun eigen produkten, die in de uiteinden van
de axonen zijn opgeslagen, in de bloedbaan worden afgegeven (P o 11 e r en
Loewenstein, 1955).

Volgens Scharrer (1959) kunnen neurosecretorische produkten binnen
het hypothalamo-hypofysaire systeem ook als bemiddelaars funktioneren
tussen neurale en endocriene regulatie systemen (releasing factors). De neu-
rosecreten komen dan niet in de grote circulatie terecht, maar in het por-
tale vaatstelsel om zo in de hypofysevoorkwab aanleiding te geven tot af-
gifte (release) van de hormonen zoals adrenocorticotroop hormoon
(ACTH), groeihormoon (STH), schildklierhormoon (TSH) of gonadotrope
hormonen (FSH en LH).

Uit hypothalamusweefsel van o.a. nmderen, schapen, varkens, honden en
konijnen zijn reeds releasing factors geïsoleerd, zoals CRF (Corticotropin-
releasing factor), TRF (Thyrotropic-releasing factor), FRF (Follicle sti-
mulating hormone-releasing factor), LRF (Luteinizing hormone-releasing
factor) en PIF (Prolactin-inhibiting factor). Wanneer deze stoffen aan
laboratoriumdieren (rat) worden toegediend is het mogelijk de release van
specifieke hypofysaire hormonen te verkrijgen.

Op de release van prolactine (syn. luteotroophormoon LTH) oefent de
hypothalamus een remmende invloed uit. Wordt de verbinding hypotha-
lamus - hypofyse geblokkeerd of verbroken dan vindt een verhoogde se-
cretie van prolactine plaats (D e s c 1 i n, 1962).

Wat de ACTH afgifte betreft zijn er aanwijzingen dat Vasopressine hierop
een release aktiviteit bezit. Ten aanzien van de gonadotrope hormonen is
een dergelijke aktiviteit van Vasopressine echter niet aangetoond (Harris,
1961).

In tegenstelling tot de neurohypofyse, die door middel van de hypothalamo-
hypofysaire tractus een duidelijke verbinding onderhoudt met de nuclei
supraoptic! en paraventricidaris in de hypothalamus, heeft men nog geen
neurale verbindingen kunnen aantonen tussen hypothalamuskemen in het
middelste en achterste gedeelte van de hypothalamus en de neurohypofyse.
Dit behoeft echter niet te betekenen dat direkte verbindingen in het
geheel niet aanwezig zouden zijn. Uit experimenteel onderzoek, waarbij
laesies werden aangebracht in de eminentia mediana of proximaal daarvan

in het voorste en middelste gedeelte van de hypothalamus, is gebleken dat
deze gebieden de release van trofe-hormonen controleren (Schreiber,
1963).

De hypofyse is lange tijd beschouwd als leider van het endocriene stelsel en
daardoor ook van de voortplantingsprocessen. Uit onderzoekingen van de
laatste jaren is echter duidelijk komen vast te staan dat niet de hypofyse
maar het vegetatieve zenuwstelsel een regulerende funktie bezit ten aanzien
van het endocriene stelsel. Het contact tussen het vegetatieve - en endo-
criene reguleringssysteem komt vooral in de tussenhersenen tot stand. De
hypothalamus, waarin belangrijke vegetatieve centra gelegen zijn, neemt
hierin als relaiscentrum een belangrijke plaats in. Via de hypothalamus kan
daarbij de hypofyse langs humorale weg tot actie worden aangezet.
Ook perifeer gelegen organen met interne secretie zijn, wat hun werking be-
treft, nauw gekoppeld aan het vegetatieve zenuwstelsel. In alle vegetatief
geïnnerveerde organen vormen autonome interstitiële zenuwcellen, diffuse
netwerken die een verbinding vormen tussen de uiterste periferie van het
vegetatieve zenuwstelsel en de weefselelementen waarin zij gelegen zijn. Dit
primitieve zenuwcelnetwerk ontplooit tevens neurosecretorische aktiviteiten
en men mag aannemen dat de gevormde substanties een rol spelen bij de
produktie van hormonen door specifieke cellen van organen met interne
secretie. Bovendien werken hormonen waarschijnlijk niet direkt in op de
^weefselelementen van de organen waar ze hun werking ontplooien, maar
door tussenkomst van de in deze organen aanwezige perifere zenuwsy-
stemen. (Meyling, 1963). De sympathicus en parasympathicus oefenen
in dit geheel naast hun verbindende taak een coördinerende funktie uit.
Het perifere zenuwcel-netwerk in de verschillende organen en weefsels ont-
vangt niet alleen prikkels van sympathische en parasympathische vezels,
maar reageert plaatselijk tevens op veranderingen in het humorale milieu
die van invloed kunnen zijn op het gehele vegetatieve reguleringsmecha-
nisme. Behalve informatie uit het milieu interne krijgt het vegetatieve ze-
nuwstelsel informatie uit het milieu externe door middel van specifieke
receptoren (zintuigen).

In de hypothalamus wordt deze informatie die langs neurale of humorale
weg in verschillende coderingen wordt ontvangen „vertaald". Wanneer in-
formatie betrekking heeft op geslachtelijke aktiviteit zal via specifieke
sexuele centra in de hypothalamus langs humorale of neurale weg tot aktic
worden overgegaan in stimulerende of remmende zin.

Welke informatie, verband houdende met de voortplanting, krijgt het cen-
trale zenuwstelsel nu te verwerken?

Zoals reeds is opgemerkt, is deze van externe en interne aard. Externe
prikkels zullen via specifieke receptoren centraal geregistreerd worden. Tot
deze receptoren kunnen alle zintuigen gerekend worden t.w. het gezicht,
het gehoor, de reuk, de smaak en het gevoel. Zo kunnen veranderingen
in het externe milieu als lichtintensiteit, daglengte en temperatuur via deze
receptoren, na kanalisatie in de hypothalamus, het voortplantingsmecha-
nisme beïnvloeden door inpassing in neuroendocriene circuits.
Interne impulsen kunnen eveneens van zeer verschillende aard zijn en via
neurale of humorale weg het vegetatieve zenuwstel beïnvloeden. Zo leidt

kunstmatige dilatatie van de uterus van het rund tot verkorting van de
oestrische cyclus (Hansel, 1960). Katten en konijnen ovuleren slechts
na copulatie of kunstmatige prikkeling van de cervix (Porter e.a., 1957).
Neurale centra in het centrale en perifere zenuwstelsel kunnen ook reage-
ren op hormonale stimuli zoals steroiden en andere hormonen die in wis-
selende concentraties in het bloed voorkomen. Ook het gehalte aan glucose
en elektrolyten in het bloed, die osmotische veranderingen ten gevolge heb-
ben, alsmede schommelingen in lichaamstemperatuur, voeding, straling enz.
kunnen het voortplantingsmechanisme beïnvloeden. De totale som van alle
binnenkomende informaties via diverse wegen zullen uiteindelijk bepalen
of een funktionele aktiviteit binnen het geheel van de voortplantings-
processen wordt gestimuleerd of geremd. Globaal is te stellen dat het voort-
plantingsmechanisme funktioneert bij de gratie van in- en uitwendige milieu
factoren. Wanneer deze in- en uitwendige milieufactoren t.o.v. elkaar uit
balans geraken, d.w.z. schommelingen vertonen die voor een bepaalde dier-
soort specifiek toelaatbare grenzen overschrijden, zal de voortplanting in
meer of mindere mate worden ontregeld.

Binnen het raam van alle bij de voortplanting betrokken processen neemt
de regulatie van de oestrische cyclus een bijzondere plaats in. Het cyclische
karakter van het in oestrus komen van onze vrouwelijke landbouwhuis-
dieren wordt indirekt veroorzaakt door de hypofyse die in kwantitatief en
kwalitatief opzicht, volgens een voor elke diersoort specifiek patroon, cy-
clisch gonadotrope hormonen aan de grote bloedcirculatie afgeeft.
De hypofyse oefent haar cyclische invloed op de ovaria uit via twee door
haar geproduceerde gonatrope hormonen, die elk een verschillende akti-
viteit ontplooien en die als uitvoerders zijn te beschouwen van het mecha-
nisme dat de ovariële aktiviteit reguleert. Deze gonadotrope hormonen
worden naar aanleiding van hun invloed op het ovarium follikelstimulerend
hormoon (FSH) en luteïniserend hormoon (LH) of interstitieel cel stimu-
lerend hormoon (ICSH) genoemd. Het FSH speelt een belangrijke rol bij
de follikelgroei en het LH bij de ovulatie. In de praktijk beschikken we
over twee preparaten die een gonadotrope aktiviteit ontplooien nl. PMS
(Pregnant Mare Serum) dat hoofdzakelijk een FSH aktiviteit ontplooit
en bereid wordt uit serum van drachtige merries en het HCG (Human
Chorionic Gonadotrophin) dat voornamelijk een LH aktiviteit vertoont en
bereid wordt uit urine van zwangere vrouwen. Beide preparaten worden
onder diverse namen in de handel gebracht.

Een derde gonadotroop hormoon is het prolactine ook wel luteotroop hor-
moon genoemd. Bij de rat induceert het de secretie van progesteron door
het corpus luteum. Bij landbouwhuisdieren is het niet bekend welke in-
vloed prolactine op het corpus luteum en op de voortplantingsprocessen
uitoefent.

Wanneer aan gehypofysectomeerde juveniele ratten gezuiverd FSH wordt
toegediend treedt in het ovarium wel follikelgroei en holtevorming op
maar geen follikulaire oestrogeenproduktie, ovulatie en corpus luteum-
vorming. Indien daarnaast gonadotroop hormoon met uitsluitend LH akti-
viteit wordt toegediend, vindt wel follikulaire oestrogeenproduktie, ovulatie
en corpus luteumvorming plaats ( (Greep, van D ij k e en Chow,
1942).

Voor een goede funktionering van de ovariële aktiviteit blijkt de synergis-
tische werking van beide gonadotrope hormonen van essentieel belang te
zijn. Binnen een oestrische cyclus worden in de hypofyse specifiek variëren-
de concentraties van gonadotrope hormonen gevonden. Behalve deze con-
centratieverschuivingen van gonadotrope hormonen in de hypofyse binnen
een oestrische cyclus, treden er bij sommige diersoorten zoals schaap, geit
en paard ook seizoensmatige verschuivingen op. Dit resulteert bij deze
diersoorten in het optreden van een anoestrusseizoen na een periode van
met oestrus gepaard gaande cyclische ovariële aktiviteit. (K a m m 1 a d e,
Welch, Nalbandov en Norton, 1952). Tussen de diverse dier-
soorten treffen we ook op vergelijkbare stadia van de geslachtelijke ont-
wikkeling b.v. puberteit of van de oestrische cyclus, verschillende patronen
van hypofysaire gonadotrope hormoonsecretie aan. Zo neemt in de reeks
landbouwhuisdieren; rund, schaap, geit en varken en paard de hypofy-
saire FSH/LH verhouding toe (Hammond, 1955), waarmede een ver-
lenging van de oestrus gepaard gaat.

Gedurende de eerste levensdagen zijn neurale centra in de hypothalamus
gevoelig voor endogene en exogene Steroiden. Bij het mannelijk dier treedt
onder invloed van testiculaire activiteit (vorming van androgene hor-
monen) masculinisatie van de hypothalamus op. Dit resulteert in het niet
meer cyclisch secemeren van gonadotrope hormonen door de hypofyse. Bij
het vrouwelijk dier beïnvloedt een normale ovariële aktiviteit de reeds aan-
wezige cyclische aanleg van gonadotrope hormoonsecretie niet.
De geslachtelijke differentiatie van de regulering van gonadotrope hor-
moonsecretie door de hypothalamus wordt dus bepaald door testiculaire
androgene hormonen. Worden echter in deze periode \\Touwelijke geslachts-
hormonen in niet fysiologische hoeveelheden aan de vrouwelijke rat toege-
diend dan wordt het cyclisch secretiepatroon eveneens verstoord.
De aard van de circulerende „foetale" Steroiden en ook de concentraties
daarvan blijken dan ook van beslissende invloed te zijn op het secretiepa-
troon van gonadotrope hormonen dat de hypofyse zal gaan ontplooien.
Wat onze landbouwhuisdieren betreft is deze kritische periode nog niet
duidelijk gedefinieerd.

De differentiatie van hypothalamusweefsel dat bij de voortplantingsproces-
sen is ingeschakeld, wordt niet alleen door circulerende geslachtshormonen
geïnduceerd maar ook onderhouden. Wanneer de geslachtshormonen niet
meer geproduceerd worden, beïnvloedt de hypothalamus de hypofyse niet
meer cyclisch (Takewaki, 1962).

Transplantatie van een hypofyse van een mannelijk naar een gehypofy-
sectomeerd vrouwelijk individu, heeft tot gevolg dat de mannelijke hypo-
fyse nu een cyclisch secretiepatroon van gonadotrope hormonen gaat ver-
tonen. Een hypofyse van een vrouwelijk dier getransplanteerd en in kontakt
gebracht met de hypothalamus van een mannelijk dier zal daarentegen op-
houden cyclisch te funktioneren. (Harris en Jacobsohn, 1952; M a r-
tinezenBittner, 1956). Hieruit valt af te leiden dat de hypofyse t.o.v.
de hypothalamus een ondergeschikte rol speelt.

Tijdens de oestrische cyclus vinden er in het ovarium, de genitaaltractus en
organen met een endocriene funktie een reeks gebeurtenissen plaats die el-
kaar via feedbacks wederkerig beïnvloeden.

op het door middel van ovulatie ter beschikking stellen van één of meer
fertiele eieren tijdens de oestrus of direkt daarna. Is eenmaal ovulatie op-
getreden dan ontwikkelt zich uit de gebarsten follikel een corpus luteum.
Helaas is nog niet definitief vastgesteld welke hormonale of andere in-
vloeden bij het ontstaan en de funktionering van het corpus luteum een rol
spelen. Bij de rat en waarschijnlijk bij het schaap is hierbij het luteotroop
hormoon of prolactine betrokken.

Bij het paard, het rund, het varken en de geit is dit echter nog niet vast-
gesteld.

Het corpus luteum produceert progesteron dat centraal het vegetatieve ze-
nuwstelsel (hypothalamus) beïnvloedt. Perifeer induceert het, na inwerking
van oestrogenen, een secretiefase in het endometrium die bedoeld is een
optimaal milieu voor de zygote te creëren en de implantatie daarvan moge-
lijk te maken.

Het centrale effect van progesteron op het vegetatieve zenuwstelsel mani-
festeert zich tijdens de luteale fase in een verhindering van de préovula-
toire follikelrijping en de ovulatie daarvan. Tijdens deze luteale fase vindt
in de ovaria echter wel follikulaire ontwikkeling plaats. Zodra het corpus
luteum in regressie treedt, valt de rem weg, die via de hypothalamus werd
uitgeoefend op de gonadotrope hormoonsecretie. Onder de synergistische
werking van FSH en LH vindt nu follikulaire ontwikkeling en follikel-
rijping plaats, gepaard gaande met produktie van oestrogenen door de zich
ontwikkelende tertaire follikels. Toenemende oestrogene hormoonconcen-
traties remmen echter de verdere secretie van FSH en stimuleren de release
of uitstorting van LH door de hypofyse. Dit resulteert in ovulatie en corpus
luteumvorming, gevolgd door de reeds beschreven cyclische gebeurtenissen
in het gehele geslachtsapparaat.

Bij al deze opeenvolgende gebeurtenissen spelen de reeds eerder beschreven
neurosecretorische processen en het portale systeem, via welk systeem „re-
leasing factors", die in de hypothalamus geproduceerd worden, naar de
adenohypofyse getransporteerd worden, een belangrijke rol.
Binnen dit hierboven in grote lijnen geschetste schema vinden nog talrijke
andere processen plaats die in het geheel niet of slechts ten dele bekend zijn.
Vooral wat betreft de landbouwhuisdieren dient op dit gebied nog veel fun-
damenteel werk te v/orden verricht.

Na een schematische beschrijving van het hypothalamo-hypofysaire stelsel worden
in dit artikel enkel neuro-endocriene achtergronden uiteengezet met betrekking tot
de voortplanting van vrouwelijke landbouwhuisdieren.

Bij de regulatie van voortplantingsprocessen speelt het vegetatieve zenuwstelsel een
essentiële rol. De hypothalamus neemt binnen dit vegetatieve zenuwstelsel een be-
langrijke plaats in. Zo worden door neuronen van enkele kernen die in de hypo-
thalamus gelegen zijn hormonen gevormd, zoals ocytocine en Vasopressine die via de
neurieten naar de hypofyseachtcrkwab worden vervoerd en aldaar aan het bloed
worden afgegeven. Ook de produktie en afgifte van gonadotrope hormonen wordt
door het vegetatieve zenuwstelsel gereguleerd. Daar er geen direkte zenuwverbinding
aanwezig is tussen de hypothalamus en de adenohypofyse, geschiedt deze beïnvloe-
ding indirekt d.m.v. releasing factors (polypeptiden) die via het portale vaatstelsel
naar de adenohypofyse worden vervoerd.

Het endocriene stelsel wordt via het vegetatieve zenuwstelsel door talrijke in- en uit-
wendige milieu factoren beïnvloed. Binnen fysiologische grenzen die moeilijk nader

te omschrijven zijn, is een goede funktionering van de voortplantingsprocessen mo-
gelijk. Zodra echter in en/of uitwendige milieufactoren uit balans geraken, d.w.z.
schommelingen vertonen, die voor een bepaalde diersoort specifiek toelaatbare gren-
zen overschrijden, zal de voortplanting gestoord verlopen.

Het cyclische karakter van het secretiepatroon van gonadotrope hormonen van de
hypofyse vindt zijn grondslag, althans bij de rat, in een differentiatie van de hypo-
thalamus in vrouwelijke of mannelijke richting.

Dit geschiedt door foetale geslachtshormonen tijdens een critische periode omstreeks
de geboorte. Bij de geboorte is de hypothalamus, wat zijn secretiepatroon van gonado-
trope hormoon betreft, zowel bij het mannelijke als vrouwelijke individu (rat) cy-
clisch van karakter. Indien de gonaden van een mannelijk dier tijdens deze periode
in fysiologische hoeveelheden androgene hormonen produceren verliest de hypo-
thalamus het vermogen om de hypofyse cyclisch gonadotrope hormonen te laten
secerneren. Wanneer de gonaden zich op fysiologische wijze in vrouwelijke richting
hebben ontwikkeld, wordt de hypothalamus in dit opzicht tijdens deze periode niet
beïnvloed. Geslachtshormonen zijn niet alleen van belang voor de inductie van het
specifieke secretiepatroon, maar ook voor het funktioneren daarvan, hetgeen zich op
een later tijdstip bij het vrouwelijke dier manifesteert in het cyclisch in oestrus ko-
men. Valt de produktie van geslachtshormonen uit, dan verliest het vrouwelijk dier
ook het cyclisch secretiepatroon.

Wat de landbouwhuisdieren betreft dient op dit gebied nog veel fundamenteel werk
te worden verricht.

An outline of the hypothalamo-pituitary system is followed by a discussion of a number
of neuro-endocrine factors involved in the reproduction of female farm animals.
The autonomic nervous system plays an essential part in regulating processes of
reproduction. The hypothalamus occupies an important place within this autonomic
nervous system. Thus, the neurones of a number of nuclei situated in the hypothalamus
produce hormones such as oxytocin and vasopressin which are transported to the
posterior lobe of the pituitary through the axons and then released into the blood.
The production and secretion of gonadotrophic hormones are also controlled by the
autonomic nervous system. As there is no direct nervous pathway between the hypo-
thalamus and the anterior lobe of the pituitary, this control is exercised indirectly by
releasing factors (polypeptides) which are transported to the anterior pituitary
through the portal system.

The endocrine system is affected by a large number of in- and external environmental
factors which act through the autonomic nervous system. The processes of repro-
duction are able to function satisfactorily within certain physiological limits which are
difficult to define. Once the balance between in- and/on external environmental
factors has been upset, however, i.e. when these factors show variations exceeding the
limits specifically permissible in a particular animal, reproduction will be disturbed.
The cyclic character of the secretion pattern of pituitary gonadotrophic hormones is
based on differentiation of the hypothalamus along female or male lines, at any rate
in the rat. This is effected by foetal sex hormones during a critical period about the
time of birth. At birth, the hypothalamus presents a cyclic character both in males
and in females (rat) where the secretion pattern of gonadotrophic hormones is con-
cerned. When the gonads of a male animal produce androgenic hormones in physiolo-
gical quantities during this period, the hypothalamus will lose its capacity for
stimulating the pituitary to cyclic secretion of gonadotrophic hormones. When the
gonads have physiologically developed along female lines, the hypothalamus will not
be affected in this respect during this period. Sex hormones are not only of impor-
tance in inducing a specific secretion pattern but are also essential to its function,
which will be reflected in the cyclic appearance of oestrus in the female at a sub-
sequent period. When the production of sex hormones ceases, the female animal will
also lose its cyclic secretion pattern.

A great deal of fundamental research work has still to be done where farm animals
are concerned.

Après une description schématique du système hypothalamo-hypophysaire on présente
dans cet article un exposé de quelques fonds neuro-endocriniens concernant la
réproducdon des animaux domestiques agricoles féminins.

Le système nerveux végétatif joue un rôle essentiel dans la régulation des processus
de réproduction. Dans le système nerveux végétatif l\'hypothalamus occupe une place
importante. Ainsi les neurones de quelques noyaux situés dans l\'hypothalamus forment
des hormones comme ocytocine et Vasopressine qui sont transportées par la voie des
neuntes vers le lobe postérieur de l\'hypophyse et qui sont délivrées à cet endroit dans
le sang. La production et la déposition des hormones gonadotropes sont également
réglées par le sytème neurveux végétatif. Comme il n\'y a pas de relation nerveuse
directe entre l\'hypothalamus et l\'adéno-hypophyse, cette influence se réalise indirecte-
ment par l\'intermédiaire de facteurs déclencheurs „releasing factors" (polypeptides)
qui sont transportés par la voie du système vasculaire portai vers l\'adéno-hypophyse.
Le système endocrinien est influencé par de nombreux facteurs de milieu interne et
externe par l\'intermédiaire du sytème nerveux végétatif. A l\'intérieur de limites
physiologiques qui sont difficiles à préciser, un bon fonctionnement des processus de
réproduction est possible. Mais aussitôt que les facteurs de milieu interne et externe
ne sont plus en équilibre, ce qui veut dire manifestent des oscillations, dépassant les
limites spécifiquement admissibles pour une certaine espèce animale, le cours de la
réproduction sera dérangé.

Le catactère cyclique du modèle de sécrétion d\'hormones gonadotropes de l\'hypophyse
est fondé, du moins chez le rat, sur une différenciation de l\'hypothalamus dans une
direction féminine ou masculine. Ce phénomène est causé par des hormones génériques
foetales pendant une période critique aux alentours de la naissance. Au moment de la
naissance l\'hypothalamus, en ce qui concerne le modèle de sécrétion de l\'hormone
gonadotrope, est cyclique de caractère, chez l\'individu mascuhn comme chez l\'individu
féminin (rat). Si les gonades d\'un animal masculin produisent pendant cette période
des hormones androgènes dans des quantités physiologiques, l\'hypothalamus perd son
pouvoir de faire sécréter à l\'hypophyse des hormones gonadotropes. Quand les
gonades se sont développées en direction féminine de façon physiologique, l\'hypo-
thalamus n\'est pas influencé pendant cette période à cet égard. Les hormones
génériques n\'ont pas seulement de l\'importance pour l\'induction du modèle spécifique
de sécrétion, mais aussi pour son fonctionnement, ce qui se manifeste plus tard chez
l\'animal féminin dans l\'entrée en oestrus de façon cyclique. Si la production des
hormones génériques fait défaut, l\'aniirial féminin perd le modèle cyclique de
sécrétion.

En ce qui concerne les animaux domestiques agricoles, il faudra faire encore beaucoup
de recherches fondamentales dans ce domaine.

Nach einer schematischen Beschreibung des hypothalamo-hypophysären Systems
werden in diesem Artikel einzelne neuro-endocrine Hintergründe bezgl. der Fort-
pflanzung der landwirtschaftlichen weiblichen Haustiere auseinandergesetzt.
Bei der Regulierung der Fortpflanzungsprozesse spielt das vegetative Nervensystem
eine wesentliche Rolle. Der Hypothalamus nimmt innerhalb dieses vegetativen
Nervensystems einen wichtigen Platz ein. So werden durch Neurone einzelner Kerne,
die im Hypothalamus liegen, Hormone wie Ocytocin und Vasopressin gebildet, die
über die Neuriten nach den Hinterlappen der Hypophyse geleitet, von dort an das
Blut weitergegeben werden. Auch die Produktion und Abgabe der gonadotropen
Hormone wird vom vegetativen Nervensystem geregelt. Da keine direkte Nerven-
verbindung zwischen Hypothalamus und Adenohypophyse vorhanden ist, geschieht
diese Beeinflussung indirekt mittels „releasing factors" (Polypeptiden), die über das
portale Gefässsystem nach der Adenohypophyse geleitet werden.

Das endocrine System wird über das vegetative Nervensystem durch zahlreiche innere
und äussere Milieufaktoren beeinflusst. Innerhalb fysiologischer Grenzen, die schwer
näher zu umschreiben sind, ist eine gute Funktion der Fortpflanzungsprozesse möglich.
Sobald jedoch innere und/oder äussere Milieufaktoren aus dem Gleichgewicht
kommen, d.h. Schwankungen zeigen, die für eine bestimmte Tierart spezifisch zu-
lässige Grenzen überschreiten, wird der Fortpflanzung gestört.

Der zyklische Charakter des Sekretionsbildes gonadotroper Hormone der Hypophyse
findet seine Ursache, wenigstens bei der Ratte, in einer Differenzierung des Hypo-
thalamus in weiblicher, bezw. männlicher Richtung. Dies geschieht durch fötale
Geschlechtshormone während einer kritischen Periode, etwa kurz vor der Geburt.
Bei der Geburt ist der Hypothalamus betreffs des Sekretionsbildes des gonadotropen
Hormons, sowohl beim männlichen wie weiblichen Individuum (Ratte) zyklisch von
Charakter. Falls die Gonaden eines männlichen Tieres während dieser Periode in
fysiologischen Mengen androgene Hormone produzieren, verliert der Hypothalamus
seine Fähigkeit um die Hypophyse — zyklisch — gonadotrope Hormone absondern
zu lassen.

Wenn die Gonaden sich auf fysiologische Weise in weiblicher Richtung entwickelt
haben, wird der Hypothalamus hinsichtlich dieser Periode nicht beeinflusst.
Geschlechtshormone sind nicht allein für die Induktion des spezifischen Sekretions-
bildes wichtig, sondern auch für dessen Funktion, die sich auf einen späteren Zeit-
punkt beim weiblichen Tier in der zyklischen Wiederkehr des Östrus manifestiert.
Fällt die Produktion des Geschlechtshormone aus, dann verliert das weibliche Tier
auch das zyklische Sekretionsbild.

Bezüglich der landwirtschaftlichen Haustiere muss auf diesem Gebiet noch viel grund-
legende Arbeit verrichtet werden.

Despues una descripcion esquematica del sistema hipotalamo-hipofisis, fueron expli-
cados en esto articulo algunos fondos neuro-endocrinos en cuanto a la reproduccion
de animales domesticos femeninos.

En la regulacion de procesos de reproduccion el sistema nerviosa vegetativa desem-
pene un papel esencial. El hipotalamo ocupe un puesto importante dentro de esto
sistema nerviosa vegetativa. De tal manera estan formados por neurones de algunos
nucleos situados en el hipotalamo hormonas como oxitoxina y vasopresina, las cuales
estan transportadas por medio de neuntes al antehipofisis y alli entregadas a la
sangre. Tambien la produccion y la entrega de hormonas gonadotropas esta regulado
por el sistema nerviosa vegetativa. Puesto que no es presente una conexion de nervios
directa entre el hipotalamo y el adenohipofisis, ocurre esta influencia indirecto por
medio de „releasing factors" (polipeptidas) que son transportados por la via de porta
al adenohipofisis.

El \'sistema endocrina esta influido por la via del sistema nerviosa vegetativa por
muchos interior y exterior factores del ambiente. Dentro de los limites fisiologicos, los
cuales son dificiles de indicar con mas precision, una buena funcion de los procesos
dc reproduccion es posible. Tan pronto sin embargo que factores interior y o exterior
del ambiente estan debalanceados, es decir muestran fluctuaciones, que transpasen
por una clase de animales determinada, limites especificos admitidos, entonces la
reproduccion esta turbada.

El caracter ciclico del patron de la secrecion de las hormonas gonadotropas del
hipofisis tiene su fundamento, al menos en la rata, en la diferencia del hipotalamo
en una direccion femenina o masculina.

Este sucede por hormonas sexuales fetalis durante un periodo critico alrededor del
nacimiento. Cerca del nacimiento el hipotalamo, concerniente su patron de secrecion
de hormonas gonadotropas es ciclico de caracter, asi en el individuo masculino como
en el individuo femenino (rata). Cuando los gonados de un animal masculino durante
esto periodo producen en cantidades fisiologicas hormonas androgenas, el hipotalamo
pierde el poder para que el hipofisis secerne ciclico hormonas gonadotropas.

Cuando los gonados se han desarrollados en una manera fisiologica en la direccion
feminina, entonces el hipotalamo no esta influido en este respecto durante esto
periodo. Hormonas gonadotropas no estan solamente importantes para la induccion
del patron de secrecion especifico, sino tambien para su funcion, lo que se manifieste
mas tarde en el animal femenino entrando en celo ciclico. Si la produccion de
hormonas gonadotropas esta suprimida, entonces el animal femenino tambien pierde
el patron de secrecion ciclico.

En cuanto los animales domesticos hay que hacer todavia mucho labor fundamental,
en esto terreno.

Ariëns Kappers, J.: De Epifyse. Vakblad voor biologen, 45, 225, (1965).
AriënsKappers, J.: Survey of the innervation of the epiphysis cerebri and the
accessory pineal organs of vertebrates. In: Structure and function of the epifysis
cerebri. Progress in Brain Research, 10, p. 148 (1965). (J. Ariëns Kappers and
J. P. Schadé, editors) Amsterdam, Elsevier Puhl. Comp.
D e s c 1 i n, L. : Facteurs influençant la liberation de la prolactine hypophysaire.

Proc. 22nd. Intern. Congr. Physiol., Leiden, 1, 715, (1962).
G O r s k i, R. A. and Wagner, J. W.: Gonadal activity and sexual differentiation

of the hypothalamus. Endocrinol, 76, 226, (1965).
Greep, R. A., D ij k e, H. B. van and C h o v^f, B. F. : Gonadotrophins of the
swine pituitary. Various biological effects of purified Thylakentrin (FSH) and
pure Metakentrin (ICSH). Endocronol, 30, 635, (1942).
Hansel, W. and Wagner, W. C. : Luteal inhibition in the bovine as a result
of oxytocin injection, uterine dilatation and intrauterine infusions of seminal and
preputial fluids. /. Dairy Sci., 43, 769, (1960).
Harris, G. W. and Jacobsohn, D.: Functional grafts of the anterior pituitary

gland. Proc. Roy. Soc. (London), B 139, 263, (1952).
Harris, G. W. : „The pituitary stalk and ovulation", in C. A. Villee, ed., Control

of ovulation. Proc. Conf. Harvard Univ.,, 56, (1961).
H a m m o n d, J.: Hormones in relation to fertility in farm animals. Brit. med. Bull,
11, 165, (1955).

Kammlade, W. G., Welch, J. A. and Nalbandov, H. W.: Pituitary
activity in sheep in relation to the breeding season. J. anim. Sci., 11, 646, (1952).
Martinez, C. and B i t t n e r, J. J. : A non-hypophyseal sex difference in estrous
behaviour of mice bearing pituitary grafts. Proc. Soc. exp. Biol. Med., 91, 506,
(1956).

M c C o r d, C. P. and Allen, F. P. : Evidence associating pineal gland function

with alterations in pigmentation. /. exp. Zool, 23, 207, (1917).
M e y 1 i n g, H. A.: Enkele aspecten van de structuur en de betekenis van het perifere

vegetatieve zenuwstelsel. Tijdschr. Diergeneesk., 88, 1677, (1963).
Moszkowska, A.: Contribution à l\'étude de l\'antagonisme épiphyso-hypophysaire.
In: Structure and function of the epiphysis cerebri. Progress in Brain Research, 10,
564, (1965). (J. Ariëns Kappers en J. P. Schadé, editors), Amsterdam, Elsevier
Puhl. Comp.

hypothalamic region, ƒ. Anat. Brit., 65, 88, (1930).
P o r t e r, R. W., C a V a n a u g h, E. B., C r i t c h 1 o w, B. V. and S a w y e r, C. H. :
Localized changes in electrical activity of the hypothalamus in estrous cats follo-
wing vaginal stimulation. Am. ]. Physiol, 189, 145, (1957).
P o t t e r, D. D. and Loewenstein, W. R. : Electrical activity of neuro-secretory

cells. Am. ]. Physiol, 183, 652, (1955).
Scharrer, E.: Die Lichtempfindlichkeit blinder Elritzen (Untersuchungen über

das Zwischcnhirn der Fische I). Z. vergleich Physiol, 7, 1, (1928).
Scharrer, E. and Scharrer, B.: Hormones produced by neurosecretory cells.
Rec. Prog. Horm. Res., 10, 183, (1954).

Scharrer, B.: The role of neurosecretion in neuroendocrine integration. Com-
parative Endocrinology, A. Gorman, Ed. Wiley, New York (1959).

Schreiber, V.: Hypothalamo-Hypophysial system. Publishing House of the
Czechoslovak Academy of Sciences, Prague (1963).

Takewaki, K. : Some aspects of hormonal mechanism involved in persistent estrus
in the rat. Experientia, 18, 1, (1962).

Young, W. C., G o y, R. W. and Phoenix, C. H. : Hormones and sexual be-
havior. Science, 143, 212, (1964).

Z w e e n s, J. : The pineal lipid content in rat and the involvement of the epiphysis
cerebri in the hypophyseo-gonadal interrelation. Diss. Groningen (1964). Gro-
ningen, Van Denderen.

Prof. Dr. Fritz Kauffmann besluit zijn autobiografische werk „Erlebte Bak-
teriologie" (Munksgaard, Kopenhagen 1967) met de volgende „Tien Geboden":

1. Gij zult in Uw wetenschappelijk werk niet aan Uw persoon, maar alleen aan de
zaak denken.

3. Gij zult Uw wetenschappelijke overtuiging mondeling en schriftelijk duidelijk
tot uitdrukking brengen.

4. Gij zult met personen, die niet van goede wille zijn, niet in discussie treden.

6. Gij zult niet vergeten dat gij maar een klein gedeelte van Uw arbeidsgebied
overziet en dat nog onvolledig.

8. Gij zult niet verwachten, dat nieuwe wetenschappelijke vaststellingen steeds de
erkenning vinden, die hun toekomt.

9. Gij zult duidelijk moeten weten, dat wetenschappelijke problemen niet door
meerderheidsbesluiten van nationale of internationale comités opgelost kunnen
worden.

10. Gij zult moeten weten, dat de belangrijkste biologische kenmerken alleen
qualitatief kunnen worden vastgesteld, maar niet in getallen kunnen worden weer-
gegeven.

Kauffmann verklaart deze 10 geboden te hebben samengesteld om zijn algemene
ervaring als medicus en bacterioloog aan de toekomstige generaties door te geven.

Uit de kliniek voor Veterinaire Verloskunde en Gynaecologie
der Rijksuniversiteit te Utrecht.

Onze fundamentele kennis op het gebied van de voortplantingsfysiologie
en -endocrinologie bij laboratorium- en landbouwhuisdieren is de laatste
jaren aanzienlijk uitgebreid. Hierdoor zijn wij in staat gesteld enkele
voortplantingsaspecten van landbouwhuisdieren beter te leren kennen en
daar in praktische zin gebruik van te maken. Zo is het mogelijk door
methodische toepassing van hormonen zoals steroïden met een progesta-
tieve werking,, als ook van niet hormonale verbindingen, de oestrus te
synchroniseren, te induceren of te onderdrukken.

Onder oestrussynchronisatie verstaan wij het gelijktijdig in oestrus doen
komen van een „at random" gekozen groep dieren op een van te voren
vastgestelde datum.

Gesynchroniseerde oestrusinductie is het opwekken van oestrus bij een
willekeurige groep dieren in een periode waarin deze normaal niet optreedt.
Onder oestrusonderdrukking wordt verstaan het kunstmatig uitstellen van
de oestrus.

In dit artikel zal in het eerste gedeelte aandacht worden besteed aan de
methoden die ons voor de kunstmatige beïnvloeding van de oestrische
cyclus ter beschikking staan, alsmede aan het principe dat daaraan ten
grondslag ligt. Daarna zal worden stilgestaan bij de chemie en het wer-
kingsmechanisme van de steroïden met een progestatieve werking die voor
bovengenoemde doeleinden kunnen worden gebruikt. Het praktische be-
lang van de kunstmatige beïnvloeding van de oestrische cyclus zal daarna
per diersoort worden besproken.

Ook zonder toediening van hormonale verbindingen is het mogelijk de
oestrus bij een „at random" gekozen groep dieren te synchroniseren. Na
een periode van nauwkeurige oestrusobservatie van een koppel dieren kan
men de dieren aan de hand van hun laatste oestrusdatum in klassen in-
delen en gegroepeerd laten dekken.

Bij dieren die normaal binnen enkele dagen na het spenen van hun na-
komelingen in oestrus komen, b.v. zeugen, is het mogelijk een zekere mate
van oestrussynchronisatie te verkrijgen door de biggen van verschillende

1 Drs. A. Brand en Drs. A. H. Willemse; wetenschappelijke ambtenaren bij de
kliniek voor Veterinaire Verloskunde en Gynaecologie, Universiteitscentrum „De
Uithof", Yalelaan, Utrecht.

Drs. F. Muurling; dierenarts in TNO verband bij deze Kliniek.
Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, afl. 5, 1968 283

zeugen gelijktijdig te spenen. Deze zeugen behoeven uiteraard niet gelijk-
tijdig gebigd te hebben.

Bij runderen is in zekere mate synchronisatie van de oestrus mogelijk door
eventueel aanwezige actieve corpora lutea te enucleëren. Hieraan zijn
echter risico\'s verbonden zoals verbloedingen en vergroeiingen. Door het
uitschakelen van dc corpus luteum aktiviteit komen de dieren gelijktijdig
in de follikulaire fase en derhalve vrijwel gesynchroniseerd in oestrus.
Indien aan een kudde ooien op de overgang van het anoestrusseizoen naar
het oestrusseizoen gevasectomeerde rammen worden toegevoegd, zullen de
ooien binnen zes dagen hierna een stille bronst doormaken. Dit als gevolg
van de stimulerende invloeden die door de rammen worden uitgeoefend
op geslachtsorganen via daarboven geschakelde neuro-endocriene centra.
Zeventien tot drieentwintig dagen na het toevoegen van deze rammen
zal een groot aantal ooien uitwendig zichtbaar in oestrus komen (W a t-
son en Radford, 1960) en gedekt kunnen worden. Het effekt van de
gevasectomeerde rammen treedt alleen op tijdens de overgang van het
anoestrus- naar het oestrusseizoen.

Vertonen de ooien reeds regelmatig een oestrische cyclus dan kan met het
gebruik van dergelijke rammen niets meer worden bereikt. Deze methode
zal het meeste effekt sorteren bij een schapenras waarvan geen enkel dier
tijdens het anoestrusseizoen spontaan ovuleert. Bij deze dieren zal dan op
het moment van toevoegen van de gevasectomeerde rammen geen enkel
funktioneel corpus luteum aanwezig zijn, waardoor een groot aantal dieren
zal reageren zonder uitwendig waarneembare bronst. Indien echter een
groot aantal ooien reeds een funktioneel corpus luteum zou bezitten zullen
deze dieren niet reageren op de gevasectomeerde rammen daar hun cyclus
(lengte) bepaald wordt door de aanwezigheid van een funktioneel corpus
luteum. Er moet overigens wel een zekere basisaktiviteit in de ovaria aan-
wezig zijn ten tijde van het toevoegen van de gevasectomeerde rammen,
daar deze methode anders ook bruikbaar zou zijn om midden in het
anoestrusseizoen een ovulatie te induceren.

Door toediening van hormonen of van niet hormonale verbindingen kan
men in een „at random" gekozen groep dieren de oestrus, afhankelijk van
de toegepaste methoden en diersoorten, in meer of mindere mate effektief
synchroniseren.

Getracht is om met behulp van gonadotrope hormonen (PMS, HCG) de
oestrische cyclus te synchroniseren. In een „at random" gekozen groep
dieren is dit echter weinig effektief daar over het algemeen slechts toe-
diening van deze hormonen in de follikulaire fase van de cyclus tot een
fertiele oestrus leidt.

Amstrong en Hansel (1959) syncroniseerden bij vooraf geselek-
teerde runderen de oestrische cyclus door binnen 7 dagen na de vooraf-
gaande oestrus ocytocine injekties toe te dienen, waarna tussen D8 en Dl3
oestrus optrad. De werking van ocytocine berust op een snelle defunctio-
nering van het corpus luteum. Het voorwaardelijke karakter van beide
bovenvermelde methoden is oorzaak dat ze in de praktijk geen toepassing
vonden.

Robinson (1954) toonde aan dat voor de totstandkoming van oestrus
bij gecastreerde ooien een gecombineerde voorbehandeling van Steroiden
met een progestatieve en een oestrogene werking zeer effektief was. Het

feit dat deze Steroiden gedurende het laatste decennium op grote schaal
en in grote verscheidenheid" ook synthetisch kunnen worden bereid, heeft
een positieve bijdrage geleverd aan het onderzoek dat gericht is op de
ontwikkeling van een effektieve oestrussynchronisatiemethode. De synchro-
nisatie van de oestrus met behulp van de tot nu toe gebruikte methoden
waarbij steroïden of niet hormonale verbindingen worden toegepast, is
mogelijk doordat deze stoffen in staat zijn een aanstaande fertiele oestrus
gedurende de behandehngsperiode uit te stellen. Bij moderne anticoncep-
tionele middelen voor humaan gebruik wordt vrijwel steeds gebruik ge-
maakt van een combinatie van Steroiden met een progestatieve en oestro-
gene aktiviteit.

Met behulp van oestrogene hormonen kan men bij landbouwhuisdieren
wel oestrussynchronisatie verkrijgen, zij het dat het hoofdzakelijk synchro-
nisatie van een psychische en niet van een fertiele oestrus betreft. Steroiden
met een progestatieve aktiviteit blijken daarentegen uitermate geschikt te
zijn om via specifieke methoden de oestrus bij landbouwhuisdieren te
synchroniseren, te induceren of te onderdrukken, (Willemse, Brand
en M u u r 1 i n g, 1968). Oorspronkelijk werd hiertoe van een progesteron
gebruik gemaakt dat oraal toegediend echter nauwelijks werkzaam is,
daar het zeer snel door de lever wordt afgebroken. Momenteel worden
vooral synthetisch bereide Steroiden met een progestatieve werking ge-
appliceerd, hetzij oraal hetzij parenteraal of meer recent ook via de intra-
vaginale installatie van een met Steroid geïmpregneerde spons. Deze spons
dient een bepaalde periode, die gelijk is aan de funktionele levensduur van
het corpus luteiun, in de vagina te blijven, waarna de spons verwijderd
wordt en de dieren binnen enkele dagen in oestrus komen.
T.a.v. methoden waarbij meer dan eens gedurende een bepaalde periode
de aktieve stof oraal of parenteraal moest worden toegediend houdt de
toepassing van deze methode een enorme arbeidsbesparing in.
Een niet hormonale verbinding, waarmede het althans bij varkens mogelijk
is gebleken de oestrus te synchroniseren, is een ureumderivaat dat bekend
is onder de naam ICI Compound 33828. Helaas is dit preparaat vooral
voor zeugen in een effektieve dosering nogal toxisch, zodat het in zijn
bruikbaarheid beperkt is. Bij gelten kan men hiermee echter de oestrische
cycli bij een „at random" gekozen groep dieren op vrij effektieve wijze
synchroniseren (Polge, 1965; de H a a n en O s i n g a. 1966).

Enkele landbouwhuisdieren zoals het paard, het schaap en de geit vertonen
niet gedurende het gehele jaar een oestrische cyclus. Bij deze dieren wordt
het oestrusseizoen afgewisseld met een anoestrusseizoen, ook wel „breeding
season" en „non-breeding season" genoemd. Er kunnen zich verschillende
gradaties voordoen in het niveau van de anoestrus en de lengte van het
anoestrusseizoen bij de verschillende diersoorten en de individuen binnen
de diersoort. Tijdens het anoestrusseizoen is er echter wel ovariële aktiviteit,
zich uitend in follikelgroei die meestal overgaat in follikelatresie en een
enkele keer in ovulatie, gevolgd door corpus luteumvorming. Fenomenolo-
gisch blijkt het anoestrusseizoen in ons land over het algemeen geken-
merkt te zijn door de afwezigheid van een cyclisch funktioneel corpus
luteum.

Bij het schaap vangt het oestrusseizoen aan rnet een stille bronst, vv^aaruit
via de daarin opgetreden ovulatie(s) één of meer corpora lutea resulteren.
Mede door de synergistische vi\'erking van door het ovarium geproduceerde
progesteron en oestrogene hormonen zal aan het einde van de eerstvolgende
follikulaire fase een uitwendig zichtbare oestrus optreden.
Bij het paard kunnen we aan het begin van het oestrusseizoen een grote
follikel in het ovarium waarnemen die meestal atredsch wordt. Andere
follikels zullen zich dan verder ontwikkelen, waarvan er gewoonlijk één zal
gaan ovuleren tijdens de dan daarmee vergezeld gaande bronst.
Het is mogelijk gebleken bij het schaap en bij de geit een fertiele oestrus
te induceren door het dier van een „kunstmadge corpus luteum" (vagina-
spons) in het anoestrusseizoen te voorzien. Hierbij kan van dezelfde
methode gebruik worden gemaakt als ter verkrijging van oestrussynchroni-
satie in het oestrusseizoen. De behandeling wordt gecompleteerd met een
injektie met gonatroop hormoon (PMS) aan het einde of nog vóór het
einde van de steroid toediening. Ook hierbij wordt weer gebruik gemaakt
van steroiden met een progestatieve werking, hoewel dan met een lagere
dosering steroid kan worden volstaan, daar nu over het algemeen geen
ovulatie behoeft te worden onderdrukt. Aangezien tijdens het anoestrus-
seizoen over het algemeen geen aktief corpus luteum aanwezig zal zijn, kan
de behandelingsduur korter dan 13 dagen — de funktionele levensduur van
het corpus luteimi — bedragen.

Bij hond en kat kan het van belang zijn de oestrus te onderdrukken.
Ook bij landbouwhuisdieren kan het geïndiceerd zijn de oestrus tijdens een
mestperiode te onderdrukken teneinde geen groeivertraging te ondervinden
door het optreden van oestrus. Tijdens sportmanifestaties (paarden), waar
het psychische gedrag van het dier vaak bepalend is voor een te behalen
resultaat, is het in enkele gevallen eveneens gewenst de oestrus te onder-
drukken. Wat de methode betreft wordt in het algemeen weer gebruik
gemaakt van steroïden met een progestatieve werking, die oraal of paren-
teraal worden toegediend.

Tot de parenterale applicatie kan ook de intravaginale toediening worden
gerekend. Deze applicatiemethode heeft het voordeel het effekt van de
werkzame substantie over een langere tijd te spreiden. Bij hond en kat
heeft de toepassing van per injectionem toegediende depotpreparaten in
enkele gevallen aanleiding gegeven tot het optreden van endometritis. Dit
vindt zijn oorzaak in het feit dat steroiden met een progestatieve werking,
behalve hun centrale beïnvloeding van het endocriene systeem, ook de ge-
slachtsorganen beïnvloeden. Het is daarom van belang over een aktieve
stof te beschikken die alleen centraal de activiteit van het endocriene
systeem onderdrukt.

Bij oestrussynchronisatie dienen dieren van een „at random" gekozen groep
gelijktijdig op een vooraf vastgestelde datimi een fertiele oestrus te ver-
tonen. In een „at random" gekozen groep zal men zowel dieren aantreffen
die, wat hun oestrische cyclus betreft, in de luteale fase, als dieren die in
de follikulaire fase verkeren. De luteale fase wordt gekenmerkt door de
aanwezigheid van een funktioneel corpus luteum. In de follikulaire fase

vindt het laatste stadium van de follikelrijping plaats. Gedurende de luteale
fase vindt geen ovulatie plaats, maar wel follikulaire ontwikkeling. Het
progesteron, dat door het corpus luteum wordt gevormd, verhindert het
laatste stadium van follikelrijping en de ovulatie. Deze remmende invloed
van progesteron is tijdens de follikulaire fase weggevallen, zodat dan één
of meer follikels zich tot volledige rijpheid kunnen ontwikkelen en voor
ovulatie in aanmerking kunnen komen.

Wat gebeurt er nu tijdens de periode waarin een dier intravaginaal, oraal
of per injectionem een steroid met progestatieve werking krijgt toegediend?
Het toedienen van een steroid met een progestatieve werking aan een
vrouwelijk dier gedurende een bepaalde periode is te vergelijken met het
aanbrengen van een „kunstmatig corpus luteum". Steroiden met een pro-
gestatieve werking verkorteo de funktionele levensduur van het corpus
luteum tijdens de luteale fase niet. Om deze dieren te laten ovuleren moet
men de corpora lutea van deze dieren funktioneel laten uitlopen. Om
dieren, die in Dl of D2 van de oestrische cyclus verkeren, gelijktijdig met
reeds verder in de oestrische cyclus gevorderde dieren in oestrus te laten
komen, dient de behandelingsperiode dus minstens twee-derde van de
cycluslengte uit te maken. De dieren die reeds aan het einde van de oestri-
sche cyclus verkeren of binnen enkele dagen zullen komen, moeten in de
follikulaire fase opgehouden worden en mogen daarin niet ovuleren. Even-
tueel aanwezige pré ovulatoire follikels zullen waarschijnlijk in deze periode
atretisch worden. Populair betekent oestrussynchronisatie dus dat de dieren
in de hoogste fase van de oestrische cyclus moeten wachten op de dieren die
nog in de aanvangsfase van de cyclus verkeren. M.a.w. gevorderden
worden kunstmatig geremd in hun aktiviteiten om de achterblijvers bij te
laten komen.

In het algemeen wordt dus de oestrische cyclus bij gebruikmaking van de
huidige synchronisatiemethoden verlengd. Wordt nu met de toediening van
het steroid gestopt op het moment dat alle eventueel aanwezige corpora
lutea van de behandelde dieren in regressie zijn gegaan, dan vervalt daar-
mee de rem op het laatste stadium van de follikulaire ontwikkeling. Onder
invloed van een niet meer geblokkeerde release van gonadotrope hormonen
kunnen de daarvoor in de juiste ontwikkelingsstadia verkerende follikels
hun laatste rijping ondergaan, waarna oestrus — gepaard met ovulatie •—
bij een groot aantal dieren gelijktijdig kan optreden.
De inductie van een gesynchroniseerde oestrus tijdens het anoestrusseizoen
bij schapen en geiten berust op hetzelfde principe. Door steroiden met een
progestatieve werking aan deze dieren te verstrekken, hetgeen momenteel
door ons d.m.v. applicatie van een met medroxy-progesteron-acetaat
(MAP) geïmpregneerd sponsje geschiedt, introduceert men een „kunst-
matig corpus luteum". Dit sensibiliseert het endocriene systeem en het ge-
slachtsapparaat voor het op gang komen van een cyclische aktiviteit. Door
toediening van gonadotrope hormonen met voornamelijk een FSH aktiviteit
(PMS), enkele dagen vóór het einde van de steroidbehandeling, is het
mogelijk een fertiele oestrus te induceren.

In het algemeen kunnen we stellen, dat de Steroiden eenzelfde basisstruk-
tuur bezitten — het perhydro-cyclopentano-phenantreen skelet — dat is

opgebouwd uit drie zesringen en één vijfring. De nummering van de C-
atomen is zoals die in het cholesterol molecuul gebruikelijk is. De struc-
tuurformule van deze stof werd in 1932 vastgesteld; een niet geringe
prestatie als men bedenkt dat door de aanwezigheid van 8 asymetrische
G-atomen 256 optische isomeren mogelijk zijn.

De in het lichaam voorkomende „geslachts"hormonen: het progesteron
(21 C-atomen), de androgenen (19-atomen) en de oestrogenen (18 C-
atomen), kunnen we respektievelijk afgeleid denken aan het „pregnaan",
„androstaan" en „oestraan" (primaire basisstructuur van het reeds ge-
noemde perhydro-cyclopentona-phenantreen skelet).

Het invoeren van hydroxylgroepen (OH), ketogroepen (C = 0), methyl-
groepen (CH3), halogenen (C1,F) aan de diverse C-atomen of het creëren
van dubbele bindingen tussen twee C-atomen ^CH = CH) en het ruimtelijk
verplaatsen van de diverse groepen (isomerie), bieden de mogelijkheid tot
de synthetisering van een ongelooflijk groot aantal Steroiden. Bedacht
dient te worden, dat minimale verschillen in de structuur van de Steroiden
zeer belangrijke veranderingen in de biologische eigenschappen te weeg
kunnen brengen.

De Steroiden met een progestatieve werking kunnen we in de volgende
groepen van verbindingen indelen:

Enkele voorbeelden zijn in nevenstaande figuren gegeven. De nomenclatuur
is niet eenvoudig en kan gemakkelijk aanleiding geven tot vergissingen.
Aanvankelijk stond voor klinische toepassing slechts het progesteron ter be-
schikking dat normaal in het lichaam wordt gevormd in het corpus luteum,
in de bijnieren en tijdens de graviditeit in de placenta. De synthese van
het progesteron vond voor het eerst in 1934 plaats. Voor klinische toe-
passing op uitgebreide schaal is de stof minder geschikt, aangezien bij
orale toediening de werkzaamheid vrijwel te verwaarlozen valt. Van princi-
pieel belang was daarom de ontdekking van het ethisteron door I n h o f-
f e n en H O h 1 w e g in 1938. Deze stof bleek nl. bij oraal gebruik een zwak
progestatieve werking te ontplooien. Helaas bleek de stof daarnaast ook
een viriliserende werking te hebben, hetgeen de praktische bruikbaarheid
ten zeerste beperkte.

Omstreeks 1953 werd — uitgaande van het ethisteron — een nieuwe stof
bereid, het z.g. nor-ethisteron. Bij de oorspronkelijke stof is de methylgroep
aan C13 vervangen door een H-atoom. Het nor-ethisteron bleek bij oraal
gebruik een sterk progestatieve werking te bezitten en slechts een licht
androgene aktiviteit. Na 1953 is de ontwikkeling van nieuwe Steroiden met
een progestatieve werking in een stroomversnelling geraakt en thans zijn
er enige honderden bekend.

Steroiden beïnvloeden de geslachtsorganen en de geslachtelijke aktiviteit
direkt of indirekt door inwerking op centra die in het centrale zenuw-
stelsel gelegen zijn en welke ten aanzien van de voortplantingsprocessen
een coördinerende funktie vervullen. Opgemerkt kan worden dat het

exacte werkingsmechanisme van steroiden met een progestatieve werking
die ter beïnvloeding van de oestrische cyclus worden aangewend nog niet
definitief is opgehelderd. Het vraagstuk wordt gekompliceerd door het feit
dat een steroid bij diverse diersoorten een ander werkingspatroon kan ont-
plooien. Daarnaast kunnen steroiden die in struktureel opzicht weinig van
elkaar verschillen weer verschillende effekten bij een zelfde diersoort ver-
oorzaken. Ook de applicatievorm en de gebruikte dosering blijken in dit
opzicht belangrijke faktoren te zijn. Bij onze landbouwhuisdieren is in dit
verband nog weinig fundamenteel werk verricht. De gegevens die over het
werkingsmechanisme van deze steroiden met een progestatieve werking
bekend zijn, zijn voornamelijk afkomstig van onderzoek dat bij labora-
toriumdieren en bij de mens is verricht. Daaruit is gebleken dat aan de
centrale beïnvloeding van het hypothalamo-hypofysaire systeem grote
waarde toegekend moet worden.

Er zijn verschillende niveaus waarop steroiden met een progestatieve wer-
king de geslachtelijke aktiviteit in posideve of negatieve zin kunnen be-
ïnvloeden. Door inwerking van het steroid op daarvoor geëigende centra in
de hypothalamus zouden biochemische processen zoals de produktie en/of
release van gonadotrope hormonen via releasing factors kunnen worden
geremd of gestimuleerd.

Op een ander niveau dan van de hypothalamus, namelijk op dat van de
hypofyse, zou het mogelijk kunnen zijn dat het steroid direkt zijn invloed
doet gelden op de produktie en/of afgifte van gonadotrope hormonen, of
één van de gonadotrope hormonen (Hecht-Lucardie, 1964;
Tay mor, 1964).

Daarnaast zou het steroid ook op andere wijze de oestrische cyclus kunnen
beïnvloeden b.v. door het minder ontvankelijk maken van het ovarium
voor gonadotrope hormonen, hetgeen eveneens de ovariële aktiviteit zal
remmen (Overbeek, Madzjerek en de Visser, 1962). Op welk
niveau het aangrijpingspunt van steroiden met een progrestatieve werking
ook is gelegen, vastgesteld kan worden dat zij over het algemeen, afhanke-
lijk van de gebruikte dosering een ovulatie remmend effekt vertonen. Daar-
naast beïnvloeden deze steroiden, ook wel ovulatieremmers genoemd, de
geslachtsorganen. (Diczfalusy, 1965). Ten tijde van de oestrus is het
cervixslijm optimaal passabel voor spermiën. Onder invloed van een steroid
met een progestatieve werking wordt deze penetratie mogelijk echter sterk
geremd t.g.v. een consistentieverandering van het cervixslijm (Z a n a r t u,
1964). Mocht toch nog onverhoopt ovulatie en bevruchting zijn opgetreden,
dan kan de biochemische beïnvloeding van tubaslijmvlies en endometrium
er de oorzaak van zijn dat de incubade en later de inplantatie van de
zygote wordt gederangeerd.

Synchronisatie van de oestrus of synchronisatie van de geïnduceerde oestrus
bij landbouwhuisdieren biedt de mogelijkheid tot het nemen van talrijke
zoötechnische en veterinaire maatregelen die de kwalitatieve en kwantita-
tieve verbetering van de veehouderij beogen. De synchronisatie en de ge-
synchroniseerde inductie van de oestrus is bij onze landbouwhuisdieren
vooral van belang bij die diersoorten die op extensieve wijze gehouden
worden, b.v. op uiterwaarden gehouden schapen en jonge runderen.

Door de gesynchroniseerde oestrusinductie is het mogelijlc dieren die een
lang anoestrusseizoen vertonen ook in die periode in oestrus te laten komen
en op deze wijze meer nakomelingen per diergeneratie te verkrijgen, het-
geen ook de financiële opbrengst per dier in positieve zin kan beïnvloeden.
Oestrussynchronisatie biedt bij enkele daarvoor in aanmerking komende
diersoorten op zoötechnisch terrein talrijke voordelen zoals:

2. Creëring van gegroepeerde geboorteregeling, waardoor per bedrijf
meer uniform materiaal in grotere eenheden op van te voren vast-
gestelde data geproduceerd en afgeleverd kan worden.

3. Ruimer gebruik van K.I. en een meer efficiënte benutting van de
door de K.I. geboden mogelijkheden ter verbetering van de vee-
stapel.

In veterinair opzicht bieden oestrussynchronisatie en -inductie voordelen
door de mogelijkheid tot:

Naast bovengenoemde voordelen zijn aan oestrussynchronisatie en -induc-
tie ook enkele nadelen verbonden, zoals:

2. de grotere voedings-, huisvestings- en verzorgingskosten door de
kunsmatige verlenging van de oestrische cyclus,

3. mogelijke negatieve beïnvloeding van de worpgrootte bij gesynchro-
niseerde dieren.

Opgemerkt zij dat de hierboven opgesomde punten over de voor- en na-
delen van oestrussynchronisatie en -inductie niet in gelijke mate gelden
voor de diverse landbouwhuisdieren.

Reeds eerder is gesteld dat oestrussynchronisatie over het algemeen slechts
van belang is bij diersoorten die op extensieve wijze worden gehouden. Ge-
synchroniseerde oestrusinductie biedt alleen voordelen bij diersoorten die
een lang anoestrusseizoen vertonen. OeStrusonderdrukking bij landbouw-
huisdieren zal slechts in incidentele gevallen worden toegepast, wanneer
het optreden van oestrus ongewenst is, b.v. tijdens tentoonstellingen en
sportmanifestaties. Wanneer echter kunstmatige beïnvloeding van de oes-
trische cyclus gewenst is, is het van groot belang dat ons effectieve, een-
voudig toe te passen en weinig kostbare methoden ter beschikking staan.

Hoewel het paard — evenals het schaap en de geit — een seasonbreeder is,
heeft oestrusinductie bij het fertiele paard weinig zin daar deze periode
door de gestatieperiode wordt overbrugd en er 4-12 dagen na de partus een
ferüele oestrus optreedt, waardoor een fok-merrie „doorlopend" drachtig
kan worden gehouden.

Synchronisatie van de oestrus bij runderen in Nederland biedt in zoötech-
nisch en veterinair opzicht bij de huidige bedrijfsgrootte en bij een sterk
geïntensiveerde veehouderij weinig of geen perspectief.
In verband met de krappe arbeidsbezetting op vele bedrijven kan het voor
rundveehouders juist aantrekkelijk zijn spreiding in geboorte te verkrijgen
om perioden met extra veel arbeid te vermijden. In enkele gevallen kan het
gewenst zijn de oestrus van jonge runderen te synchroniseren vooral wan-
neer deze op uiterwaarden worden gehouden en dagelijkse oestrusobservatie
moeilijk uitvoerbaar is. Het uitvoeren van oestrussynchronisatie bij runde-
ren kan bij de thans toegepaste methoden tevens nog gecompliceerd worden
door het optreden van ovariële afwijkingen als gevolg van de behandeling
met progestatief werkende steroiden. Hoewel al deze veranderingen rever-
sibel zijn, kan hierdoor toch het doel en ook de planning van de volgende
oestrus geheel verloren gaan.

Voor oestrussynchronisatie bij varkens staan ons — behalve voor gelten —
nog geen effektieve methoden ter beschikking.

Het synchroniseren van de oestrus d.m.v. oraal of parenteraal toegediende
steroiden met een progestatieve werking is tot op heden niet erg succesvol
geweest door het frekwente optreden van cysteuze ontaardingen in de ova-
ria (First, Stratman, Rigor en Casida, 1963). Met een niet
hormonale stof — het dithiocarbamoyl-hydrazinederivaat — dat bekend is
onder de code ICI compound 33828, is het mogelijk bij gelten de oestrus
te synchroniseren. Mogelijk door een verhoogde gevoeligheid voor het
compound in de effektieve dosering treden bij zeugen gedurende de be-
handelingsperiode (19 dagen) toxische verschijnselen op, zoals traagheid,
huiduitslag, verhoogd dorstgevoel en een sterk verminderde eetlust. D e
Haan en Osinga (1966) stelden vast dat toediening van het compound
in een dosering van 1 mg/kg lichaamsgewicht per dag per os bij lacterende
zeugen de duur van de melkafgifte signifikant verkortte. Daarom is het
I.C.I. compound bij zeugen minder bruikbaar.

Oestrussynchronisatie bij varkens kan talrijke voordelen bicden, zoals ar-
beidsbesparing bij oestrusdetectie, inseminatie, partus en opfok. Tevens
kunnen grote toomverschillen genivelleerd worden door het overleggen van
biggen van gelijke leeftijd. Ook de verkoop van uniform materiaal in grote
aantallen waardoor een mestbedrijf ineens kan worden bevolkt en het
ziekterisico voor de mester wordt verkleind, is een groot voordeel.
Deze voordelen kunnen op geïntensiveerde en goed geleide fokbedrijven
ook via andere wegen worden bereikt door een optimaal gebruik te maken
van de postweaning oestrus. Hiertoe dienen de tomen biggen van een aan-
tal zeugen die op verschillende tijdstippen hebben gebigd gelijktijdig te
worden gespeend. Op deze wijze verliest men over het algemeen minder tijd
en extra voer dan bij de medicamenteuze oestrussynchronisatiemethoden,
die gepaard gaan met kunstmatige verlenging van de oestrische cyclus. Gaat
men namelijk een aantal zeugen synchroniseren, dan komen de dieren na 25
dagen in oestrus: 19 dagen compound behandeling en 6 dagen die er ver-
lopen tussen het staken van de behandeling en het optreden van de oestrus.

Men zal de dieren dus gemiddeld 25 dagen moeten voeren, huisvesten en
verzorgen, terwijl dit slechts 10,5 dagen in een at random gekozen groep
dieren bedraagt (cycluslengte 21 dagen), wanneer geen oestrussynchroni-
satie zou zijn toegepast of nog minder wanneer van de postweaning oestrus
kan worden gebruik gemaakt. Hiermede gaat, naast een kostenverhoging,
een minder efficiënte benutting van de voortplandngscapaciteit van de
zeug gepaard.

Voor het toepassen van oestrussynchronisatie bij varkens speelt, afgezien
van de voor- en nadelen, ook de bedrijfsgrootte een grote rol. Daar op een
groot fokbedrijf het overgrote deel van de fokdieren uit oudere zeugen be-
staat, zal het synchroniseren van de zeugen voornamelijk uitgevoerd kun-
nen worden door het op verschillende leeftijden spenen van de tomen big-
gen. Mogelijk kan oestrussynchronisatie bij gelten op deze bedrijven wor-
den uitgevoerd om deze dieren in een reeds bestaand fokkerijplan voor
zeugen in te voegen. Vooral op bedrijven met kleinere eenheden fokdieren
biedt ons inziens een effektieve oestrussynchronisatiemethode — afhankelijk
van de beschikbare ruimte — de reeds hierboven beschreven voordelen.
Over het algemeen kunnen we echter stellen, dat met behulp van de ons
thans ter beschikking staande medicamenteuze methoden, oestrussynchro-
nisatie bij varkens in ons land nog niet veel praktische toepassing zal vinden.

Bij het schaap dient oestrussynchronisatie en oestrusinductie als een po-
sitieve bijdrage tot een meer efficiënte schapenhouderij te worden be-
schouwd.

De oestrussynchronisatie biedt bij deze dieren zowel in arbeidstechnisch,
zoötechnisch als veterinair opzicht grote voordelen. De resultaten zijn voor
wat betreft het percentage dieren dat in oestrus komt, het drachtigheids-
percentage en de worpgrootte, bij de thans gebruikelijke methoden alles-
zins bevredigend.

De methoden, die voor gesynchroniseerde oestrusinductie toegepast worden,
dienen nog verder te worden uitgewerkt teneinde een hogere efficiëntie te
bereiken. Vindt oestrusinductie d.m.v. applicatie van Steroiden met een pro-
gestatieve werking, aangevuld met een PMS injectie, omstreeks het midden
van het anoestrusseizoen plaats, dan komt onder Nederlandse omstandig-
heden ± 50% van de dieren na een enkelvoudige behandeling in oestrus.
Het drachtigheidspercentage van de in oestrus gekomen en gedekte dieren
bedraagt ± 50%. Deze percentages zijn op te voeren door de niet ge-
reageerd hebbende dieren een aansluitende tweede behandeling te laten
ondergaan of door alle dieren twee weken na het einde van de eerste
behandeling een tweede PMS injectie (750 I.E.) toe te dienen. Betere re-
sultaten worden tevens verkregen, wanneer oestrusinducUe plaats vindt bij
de aanvang of het einde van het anoestrusseizoen.

Een ander belangrijk aspect van de oestrusinductie bij schapen is de opfok
van de lammeren in herfst en winter. Wil men de ooien weer zo snel moge-
lijk drachtig hebben, dan zullen de lammeren na een zeer korte zoog-
periode kunstmatig moeten worden opgefokt. Daartoe dienen de lamme-
ren — afhankelijk van de weersomstandigheden — binnen te worden ge-
houden. Een efficiënte en economische opfok van lammeren vormt daarom
de basis voor oestrusinductie bij schapen in de praktijk.

In dit artikel wordt een uiteenzetting gegeven over oestrussynchronisade, oestrus-
inductie en oestrusonderdrukking bij landbouwhuisdieren.

Ter verwezenlijking van bovenvermelde doeleinden wordt hoofdzakelijk gebruik ge-
maakt van steroïden met een progestatieve werking en incidenteel — bij gelten —
van het ICI compound 33828.

De steroiden die voor de kunstmadge beïnvloeding van de oestrische cyclus worden
toegepast verhinderen de pre-ovulatoire rijping van de follikels en de ovulatie. Dit
geschiedt door beïnvloeding van het vegetatieve zenuwstelsel en wel via neurale
centra in de hypothalamus, die betrokken zijn bij de release van gonadotrope hor-
monen, vooral van LH. Door het periodiek toedienen van progestadeve steroiden —
oraal of parenteraal — wordt een „kunstmatig corpus luteum" bij het behandelde
dier geïntroduceerd. Hierdoor worden dieren die bij de aanvang van de behandeling
in de follikulaire fase verkeren in deze fase opgehouden, terwijl dieren die een actief
corpus luteum bezitten de tijd krijgen dit corpus luteum funktioneel te laten uit-
lopen. Wordt nu met de toediening van de steroiden gestaakt dan val de rem op de
release van gonadotrope hormonen weg, waarna een fertiele oestrus bij een groot
aantal dieren kan optreden.

Met behulp van steroiden met een progestadeve werking kan men ook bij dieren
(schapen) tijdens het anoestrusseizoen een gesynchroniseerde fertiele oestrus indu-
ceren, zij het, dat de behandeling dan aangevuld dient te worden met een PMS
injectie.

Onder Nederlandse omstandigheden is het bij onze landbouwhuisdieren ons inziens
alleen van belang bij schapen de oestrus te synchroniseren en te induceren. Ook bij
geiten zou het aantrekkelijk zijn hiervan gebruik te maken, wanneer deze dieren
in grotere eenheden zouden worden gehouden. Bij het rund en het varken, die op
intensieve wijze worden gehouden en gedurende het gehele jaar in oestrus komen,
heeft oestrussynchronisatie slechts zin, wanneer door middel van een effektieve en
weinig kostbare methode groepen dieren in een reeds bestaand fokkerijplan kunnen
worden ingevoegd of wanneer in andere opzichten daar bedrijfseconomische voor-
delen uit kunnen voorvloeien.

Synchronisation of oestrus, induction of oestrus and suppression of oestrus are
discussed in the present paper.

Steroids having a progestational action and, incidentally (in gilts), the ICI compound
33828 are mainly used to achieve the above ends.

Steroids used to control the oestrous cycle prevent pre-ovulatory maturation of the
follicles and ovulation. This is effected by controlling the autonomic nervous system
through nerve centres in the hypothalamus, which are involved in the release of
gonadotrophic hormones, particularly LH. Oral or parenteral administration of
progestational steroids at regular intervals will induce the appearance of an „artificial
corpus luteum" in the treated animal. As a result, animals which are in the follicular
stage at the beginning of treatment, will be stabilized at this stage, whereas those in
which an active corpus luteum is present, will bc given time for this corpus luteum
to exhaust its functional activity. When the administration of steroids is discontinued,
the release of gonadotrophic hormones will no longer be inhibited and fertile oestrus
may appear simultaneously in a large number of animals within two to three days.
Synchronised fertile oestrus may also be induced in animals (sheep) during the an-
oestrous period by administration of steroids having a progestational action, although
in this case treatment should be supplemented by injection of pregnant mare serum.
The present authors believe that, under the conditions prevailing in the Netherlands,
it will only be useful to synchronise and induce oestrus in sheep. It might also be
attractive to do so in goats if these animals were to be kept in larger units. In cows
and pigs which are reared intensively and in which oestrus occurs throughout the year,

synchronisation of oestrus will only serve a purpose when groups of animals can be
included in an existing breeding scheme by an effective and inexpensive method or
if this should offer other commercial advantages.

Dans cet article on présente un exposé sur la synchronisation de l\'oestrus, l\'induction
de l\'oestrus et la suppression de l\'oestrus chez les animaux domestiques agricoles.
Afin de réaliser les objectifs précités on se sert principalement de stéroïdes à action
progestative et incidentellement, chez les jeunes truies, de la préparation ICI ,33828.
Les stéroïdes emptoyées pour influencer artificiellement le cycle ocstral empêchent la
maturation pré-ovulatoire des follicules et l\'ovulation. C\'est l\'influence exercée sur
le système nerveux végétatif qui opère cet empêchement par la voie des centres
neuraux dans l\'hypothalamus jouant un rôle dans la sécrétion d\'hormones gonado-
tropes, surtout de LH. L\'application périodique de stéroïdes progestatives — par la
voie orale ou parentérale — introduit „un corps jaune artificiel" chez l\'animal traité.
Cette intervention retient les animaux se trouvant dans la phase foUiculaire au début
du traitement dans cette même phase, tandis que, chez les animaux ayant un corps
jaune actif, celui-ci aura le temps d\'achever ses fonctions. Lorsqu\'on cesse d\'appliquer
des stéroïdes, le frein de la sécrétion des hormones gonadotropes est relâché, après quoi
un oestrus fertile peut se présenter chez un grand nombre d\'animaux à la fois en
moins de deux ou trois jours.

A l\'aide de stéroïdes à action progestative on peut induire, pendant la saison non-
oestrale, un oestrus fertile synchronisé chez des animaux aussi (brebis). Dans ce cas
il faudra compléter le traitement avec une injection PMS.

Dans les conditions néerlandaises il n\'est, à notre avis, d\'importance que chez les
brebis parmi les animaux domestiques agricoles de synchroniser et d\'induire l\'oestrus.
Le traitement aurait aussi des avantages pour les chèvres, si ces animaux étaient
tenus en plus grandes unités. Pour le bovin et pour le porc, qui sont tenus de façon
intensive et qui entrent en oestrus pendant l\'année entière, la synchronisation de
l\'oestrus n\'a de sens que lorsque, au moyen d\'une méthode efficace et peu coûteuse, on
pourrait faire entrer des groupes d\'animaux dans un projet d\'élevage déjà existant
ou lorsque, à d\'autres égards, des avantages économiques industriels pourront en
découler.

In diesem Artikel wird eine Darlegung über Östrussynchronisation, östrusinduktion
und östrusuntcrdrückung bei landwirtschafthchen Haustieren gegeben.
Zur Verwirklichung obiger Ziele wird hauptsächlich von Steroiden mit progestatiever
Wirkung und — nebenbei bei Jungsauen — von ICI compound 33828 Gebrauch
gemacht.

Die Steroiden, die zur künstlichen Beeinflussung des östrischen Zyklus angewandt
werden, verhindern präovulationare Reife des Follikels und der Ovulation. Dies
geschieht durch Beeinflussung des vegetativen Nervensystems und zwar über neurale
Zentren im Hypothalamus, die beim „release" der gonadotropen Hormone bezogen
sind, vor allem von LH. Durch periodisches Verabreichen von progestativen Steroiden
— oral und parenteral — wird ein „künstiiches Corpus luteum" beim behandelten
Tier eingeführt. Hierdurch werden Tiere, die sich beim Beginn der Behandlung in
der folhkularen Phase befinden, in derselben aufgehalten, während Tiere, die ein
aktives Corpus luteum besitzen die Zeit erhalten, dasselbe funktionell auslaufen zu
lassen. Hört man nun mit der Verabreichung von Steroiden auf, dann fällt die
Hemmung auf „release" aus, wonach gleichzeitig bei einer grossen Anzahl Tiere
fertiler Östrus innerhalb 2 - 3 Tage auftreten kann, Mittels Steroiden mit progestativer
Wirkung kann man auch bei Tieren (Schafen) während der Anoestrusperiode einen
synchronisierten fertilen Östrus erzeugen, indem die Behandlung mit einer PMS-
Injektion angefüllt wird.

Für niederländische Verhältnisse ist es, nach unserer Meinung, bei unseren landwirt-
schaftlichen Haustieren allein bei Schafen von Wichtigkeit den Östrus zu synchroni-
sieren und zu induzieren. Auch bei Ziegen wird es vorteilhaft sein hiervon Gebrauch
zu machen, falls diese Tiere in grosseren Gruppen gehalten werden sollen. Beim Rind
und beim Schwein, die auf intensive Weise gehalten werden und während des ganzen
Jahres in Östrus kommen, hat östrussynchronisation nur dann Sinn, wenn Tier-
gruppen mittels einer effektiven und nicht zu kostspieligen Methode in einem bereits
vorhandenen Zuchtplan eingefügt werden — oder — wenn sich hieraus betriebs-
wirtschaftliche Vorteile ergeben.

En esto articulo se ha dado una explicacion de la sincronizacion del celo inducion del
celo y de la supresion del celo en animales domesticos.

Para la efectuacion de estos intentos arriba mencionados se emplee principalmente
stereoidas con una accion progestativa y incidental en chivas el compuesto 33828 de
la I.C.I.

Los stereoidas que estan aplicados para la influencia artificial del ciclo del celo,
impeden la madurez pre-ovulation de los foliculos y la ovulacion. Este ocurre por
influencia sobre el sistema nervioso vegetativo asi por via de centros neurales en el
hipotalamo, los cuales anden mezclados en la liberacion de hormonas gonadotropas,
especialmente de la hormona luteinizante (LH). Aplicando periodico stereoidas
progestativas, por via oral o parenteral, esta introducido en el animal tratado un
„cuerpo luteo artificial". De esta manera los animales que se encuentran al comienzo
del tratamiento en la fase folicular, se quedan en esta fase, mientras los animales que
tienen un cuerpo luteo activo logran tiempo para que se desarrollan esto cuerpo luteo
funcionel. Si se suspende la aplicacion de las stereoidas, entonces el freno sobre la
liberacion de hormonas gonadotropas esta suprimido, despues lo cual puede ocurrir
un celo fertil en un gran numero de animales al mismo tiempo dentro de dos hasta
tres dias.

Con ayuda de stereoidas con una accion progestativa uno puede tambien inducir un
celo sincronisado fertil en animales (ovejas) durante la temporada de anestrico,
empero, hay que completar el tratamiento con una inyeccion de PMS.
Bajo las circustancias holandesas, segun la opinion de los autores, en nuestros animales
domesticos, es solamente importante de sincronisar y de inducir el celo en nuestras
ovinas. Tambien en chivas, cuando estas animales estuvieron tenidas en unidades mas
grandes, era atrayente de emplear esto metodo. En el bovino y el cerdo, los cuales
estan tenidos en una manera intensiva, y que entraron durante todo el afio en celo,
sincronisar cl celo tiene significacion solamente cuando por medio de un metodo
efectivo y poco costoso grupos de animales se pueden intercalar en un proyecto ya
existente de reproduccion o cuando por otros conceptos pueden résultat ventajas
economicas de la explotacion.

with oxytocin. /. Dairy Sei., 42, 533, (1959).
Diczfalusy, E.: Probable mode of action of oral contraceptives. Brit. med. J.,
2, 1394, (1965).

F i r s t, N. L. and Stratman, F. W. : Factors affecting ovulation and folliculair
cyst formation in sows and gilts fed 6-mcthyl-l 7-acetoxyprogesterone. ]. anim. Sci.,

Zuivelber., 9, (3), 123, (1966).
Hansel, W.: The cstrous cycle of the cow. Reproduction in domesdc animals, ed.

D. H. Cole and P. T. Cupps. Academic press. New York (1959).
Hecht-Lucardi, G. : Central and peripheral action of fertility-inhibiting pro-
gestagens. Int. J. Fert., 9, 205, (1964).

Inhoffen, H. H. unci H o ii 1 w e g, W.: Neue per os-wirksame weibliche Keim-
drüsenhormon-Derivate: 17-Aethinyl-oestradiol und Pregnen-in-on-3-ol-l7. Natur-
wissensch., 26, 96, (1938).

O V e r b e e k, G. A., M a d j e r e k, Z. and V i s s e r, J. de: The effect of lynestrenol
on animal reproduction. Acta Endocr., 41, 351, (1962).

P O 1 g e, G.: Effective synchronisation of oestrus in pigs after treatment with I.C.I.
compound 33828. Vet. Rec., 77, 232, (1965).

Robinson, T. J.: The necessity for progesterone with estrogen for the induction
of recurrent estres in the ovariectomized ewe. Endocrinol., 55, 403, (1954).

T a y m o r, M. L.; Effect of synthetic progestins on pituitary gonadotrophin excretion.
ƒ. Clin. Endocr., 24, 803, (1964).

VV a t s o n, R. H. and R a d f o r d, H. M.: The influence of rams on onset of oestrus
in Merino ewes in the spring. Austr. J. agric. Res., 11, 65, (1960).

Willemse, A. H., Brand, A. en Muurling, F.: Oestrussynchronisatie bij het
Texelse schaap. Tijdschr. Diergeneesk., 93, 66, (1968).

Z a n a r t u, J.: Effect of synthetic oral gestagens on cervical mucus and sperm pe-
netration. Int. J. Pert., 9, 225, (1964).

Hef roufineonderzoek op salmonellosis met een
beschouwing over het grote besmettingsgevaar
via v/eesvervoerouto\'s

Routine inspection on salmonellosis with a view on
the serious danger of contamination by way of meat
transport by car

In 1965, 1966 en 1967 werd een uitgebreid onderzoek verricht ter opsporing
van door Salmonella besmette plaatsen en voorwerpen, van de inventaris
van slagerijen en die van het slachthuis, werkbanken, muren, vleesvervoer-
auto\'s, enz.

Het onderzoek omvatte het openbaar slachthuis te Groningen, de slagerijen
en vleesverwerkende bedrijven in de keuringskring Groningen en de vlees-
vervoerauto\'s, zowel uit de eigen kring als die, welke vlees vervoerden tot
invoer in de kring Groningen.

Afkrabsels werden gebracht in tetrathionaatbouillon volgens Müller-Kauff-
mann. Na 18 uur bebroeden op 40° C werd geënt op brillantgroen fenol-
rood agarplaat volgens Kauffmann en na 24 uur bebroeden werd de plaat
afgelezen. Bij aanwezigheid van rode of verdachte kolonies werd geaggluti-
neerd met polyvalent salmonella-serum. Waren er geen mooie kolonies of
waren ze te gering in aantal, dan werd vanaf de le Kauffmannplaat voor
de 2e maal een Kauffmannplaat geënt om zo mogelijk een reincultuur te
verkrijgen.

Indien de polyvalente agglutinatie positief verliep, werden de groeps-
agglutinaties A-B-C-D en E verricht en werden tevens een schuine agarbuis,
een Kligler ironagar en een schuine ureumbouillon agarbuis geënt.
Bij positieve bevindingen werd de schuine agarbuis ter bepaling van de
Salmonellasoort opgestuurd naar het Streeklaboratorium te Groningen.

Van vleesverwerkende bedrijven
van darmverwerkende bedrijven
van vleesvervoerauto\'s
996 monsters, waarvan 9 positief
48 monsters, waarvan 3 positief
392 monsters, waarvan 19 positief

Van de darmverwerkende bedrijven was het hoge percentage in 1965 te
verwachten, doch door wekelijkse ontsmetting van de lokaliteiten en inven-
taris kon een sterke daling in 1966 worden bereikt.

Opmerkelijk was echter, dat het aantal positieve bevindingen bij vleesver-
voerauto\'s zo hoog was en dat hierover zo weinig bekend is.

Juist omdat deze auto\'s waarin telkenmale ander vlees vervoerd wordt,
zeer ernstige besmettingsbronnen kunnen zijn, van waaruit een omvang-
rijke infectie van vele vleesverwerkende bedrijven kan plaats vinden, wer-
den deze bevindingen aan een nadere analyse onderworpen.
Vele vleesvervoerauto\'s kwamen slechts éénmaal of enkele malen in onze
keuringskring, doch andere zeer vaak. Een overzicht geven onderstaande
tabellen, waarbij vermeld moet worden, dat al werd dezelfde auto b.v.
3 maal positief bevonden, deze slechts als één positieve auto wordt be-
schouwd. Aantal monsters per auto betekent, dat er op verschillende data
telkens één monster van dezelfde auto genomen werd.

Deze zeer hoge percentages wijzen dus wel op het grote gevaar dat de
vleesvervoerauto\'s, juist door de verspreiding van de infectie over een groot
gebied, opleveren. Dit is aanleiding om met dit onderzoek door te gaan,
vooral ook omdat, zo ver men het kan overzien, de prognose over 1967 aan-
merkelijk gunstiger te stellen is.

Alleen al van de mogelijkheid, dat er monsters kunnen worden genomen,
schijnt reeds een zeer goede preventieve werking uit te gaan.
Een regelmatige en grondige ontsmetting van alle vleesvervoerauto\'s is na-
tuurlijk een zeer belangrijke factor.

Indien een auto met Salmonella besmet bleek te zijn en uit onze keurings-
kring afkomstig was, werd deze zo spoedig mogelijk onder toezicht ont-
smet.

Betrof het een auto afkomstig uit een andere keuringskring, dan werd het
betreffende Hoofd van Dienst direct van onze bevindingen verwittigd.

Inmiddels zijn de gegevens betreffende de vleesvervoerauto\'s over 1967 be-
kend.

Volledige overzichten van de onderzoekingsresultaten zijn voor belangstel-
lenden bij het openbaar slachthuis te Groningen verkrijgbaar.

Na een korte inleiding over het routineonderzoek ter opsporing van met Salmonella
besmette plaatsen en voorwerpen in een keuringskring, wordt een analyse gegeven
van de bevindingen bij het Salmonella-onderzoek van vleesvervoerauto\'s, waarbij
besmettingspercentages van de monsters gevonden werden van respectievelijk 4,85%
(in 1965), 4,85% (in 1966) en 2,13% (in 1967).

After a short introduction about routine inspection in order to detect places and
objects in a meat inspection area which are contaminated with Salmonella, an analysis
is given of the experiences in Salmonella inspection of meat transport cars in which
percentages of contamination of the samples were found ranging to 4,85% (1965),
4,85% (1966) and 2,13% (1967).

Deze lezing behandelt de verschillende wijzen om paarden in bedwang te houden.
Fräser vindt het noodzakelijk dat toekomstige dierenartsen, die zich op paarden
toeleggen enige tijd als paardenverzorger werkzaam zijn geweest (hetzij bij eigen
paarden, dan wel bij paarden van anderen). Op geen andere wijze kan een dierenarts
leren hoe zich in de stal te gedragen zonder het paard of de verzorger te ver-
ontrusten of zichzelf in gevaar te brengen.

Goede samenwerking met de verzorger der paarden is bij behandeling noodzakelijk,
want deze kent de eigenaardigheden en het temperament van het dier. Dit is vooral
van belang bij kwaadaardige paarden (die soms voor de eigenaars wegens hun hoge
moed als wedstrijdpaard van grote waarde zijn) en bij jonge of onafgerichte paarden.
Als in AustraUë onbekende halfwilde paarden moeten worden mak gemaakt, wordt
daarbij nooit ruw opgetreden. „No animal is ever struck or beaten." Die dieren
worden eerst gevoederd van 1,50 m lange stokken omdat ze de mens niet zo dichtbij
toelaten, later uit de hand, gevolgd door kloppen op de hals enz.
Vervolgens bespreekt hij het in bedwang houden van paarden. Voor behandelen
moeten deze bij voorkeur aan een leren halster met touw worden vastgehouden.
Tijdens behandeling nooit met een ketting aan een muur vastzetten.
Als de mond niet onderzocht hoeft te worden kan een hoofdstel met bit worden
gebruikt, voor zeer nerveuze dieren een chifney, maar deze kan de mond beschadigen.
Bij behandeling van de mond werkt de schrijver liever door vasthouden van de tong,
dan door mondsperders; zonder narcose kunnen deze ongelukken veroorzaken (ligt
ook aan het model, Ref.). Vervolgens behandelt hij de praam met een stok van 1,20
m, de „rope gag" (een nylon verlossingstouwtje onder de bovenlip en over de nek),
cen touw aan de staart (door de staart omhoog te houden zou het paard niet slaan,
wat volgens schrijver zelf ook niet altijd opgaat), de kluisters op de achterbenen
(de einden eventueel aan de treklus, met stukken die makkelijk los te trekken zijn,
vastmaken) (kan ook aanleiding tot ongelukken zijn, Ref.), de noodstal (waarvan
schrijver een zeer eenvoudige modificatie geeft met 2 rijen palen), het neerwerpen,
hetzij met afzonderlijke touwen, hetzij met een werptuig (gevaar van vallen op de
schouder en van breken van de wervelkolom), opbinden van een voorbeen en „Flying
W" beide vcxjrbenen aan longes, die door een ring onder de singel lopen (voor dier-
geneeskundig gebruik niet geschikt, wel voor vrijheidsdressuur, Ref.).
Vervolgens bespreekt hij farmaceutische middelen. In de eerste plaats rantsoen ver-
minderen, 2 dagen slobber geven, en dan dihydroxy-anthraquinone (Altan, May en
Bahishtd) met de maagsonde ingeven (dit zal bij moeilijke paarden ook nog niet mee-
vallen, Ref.).

Chloraalhydraat is volgens schrijver nog steeds het veiligste middel om een paard te
kalmeren, intraveneus of met de maagsonde (veel paarden nemen niet te grote hoe-
veelheden ook op met slobber, Ref.). Natriumbromide kan met het voer worden
gegeven om het paard te kalmeren, b.v. op reis en in het publiek, zo nodig 2x per dag
herhalen. Tenslotte noemt hij nog in het kort Acetyl Promazine en Promazine-
hydrochloride.

In de op de lezing volgende discussie bleek, dat in Engeland diverse collegae ponies
met de chloroformkap castreren als er onvoldoende hulp is. Verschillende staaltjes
van moeilijkheden met paarden werden besproken. Hierbij kwam o.a. ook nog ter
sprake de Ierse „sideline" waarbij voor- en achterbeen van dezelfde zijde, zo nodig aan
beide kanten, worden vast,gebonden. (Niet ter sprake kwam het dorst laten lijden,
waarmede men in enkele dagen de meeste paarden klein krijgt, Ref.)

J u r a s O g, J., Rosenberg, A. und O p r e a n u, N.: Ein Rabies-Fall mit einer
Inkubation von 19 Jahren und 6 Monaten. Microbiologia (Roemenië), 11, 543,
(1966); ref. Zentrbl. Bakt. I Ref., 208, 340, (1967).

Een vrouw werd door een dolle hond in de hand gebeten, waarop een entkuur werd
ingesteld.

Negentien jaar en zes maanden later ontwikkelde zich dodelijk verlopende rabiës,
terwijl iedere recente contactinfectie was uitgesloten, daar het laatste jaar in de
omgeving geen rabiës was waargenomen en de vrouw ook kort geleden niet was
gebeten.

R o u m y, B.: Une enzootic de tuberculose bovine transmise par insemination
artificielle. Rec. méd. vét., 142, 729, (1966).

Het bleek dat door besmet sperma verscheidene koeien met tuberculose waren besmet.
Hiervan hadden 44 dieren gegeneraliseerde tuberculose, 26 dieren tuberculeuze
metritis en peritonitis, 19 dieren peritonitis, 11 dieren metritis. Bij 7 dieren werd
alleen lymfkliertuberculose vastgesteld en bij 18 positief reagerende dieren werden bij
slachting geen afwijkingen gevonden.

De betrokken stier had steeds negatief op tuberculine gereageerd. Toen zich ver-
magering en diarree voordeden was bij onderzoek een „tumor" in de bekkenholte aan-
getroffen.

Het dier bleek bij slachting lijdende te zijn geweest aan gegeneraliserende tuberculose
van longen, peritoneum, lever en een groot tuberculeus abces in het bekken. Aan het
geslachtsapparaat werden geen tuberculeuze afwijkingen gevonden. (?, Ref.)
(Met import van diepvriessperma zal men hiermede moeten rekenen, Ref.)

H u g h - J O n e s, H. E. and .A u s t w i c k, P. K. C.; Epidemiological studies in
bovine mycotic abortion. Vet. Ree., 81, 273, (1967).

Van de periode juli 1959 tot 1966 werden statistische berekeningen gemaakt over het
aantal regendagen in de zomer en de abortusgevallen door schimmels in de 12 vol-
gende maanden.

Schrijvers maken een onderscheid tussen de abortus van het „Aspergillus-type (Asp.
fumigatus. Asp. nidulans) en abortus van het Mucortype (Mucor pusillus, Absidia
corymbifera en Absidia ramosa).

Epidemiologisch was er een duidelijk verschil tussen deze beide groepen van schimmel-
abortus. Aspergillus-abortus correleert zeer nauw (significant) met het aantal regen-
dagen in de maand juni. Mucor-abortus correleert met een droge warme zomer cn
meer speciaal met een droge en warme septembermaand.

Schimmelgroei en sporulatie treedt op in hooi binnen 3 weken na de winning.
Het droge september-effekt met veel Mucor-abortus zou volgens schrijvers veroorzaakt
kunnen worden doordat dan nog laat hooi gewonnen wordt en dit late hooi zou door
een hoog gehalte aan oplosbare koolhydraten een goede voedingsbodem zijn, speciaal
voor Mucor-species.

„Farmers lung" (boerenlong) is een allergische pneumonitis door inhalatie van sporen
van thermofiele actinomyceten, speciaal Micropolyspora en Thermoactinomyces
species. Deze ziekte heeft eenzelfde seizoenoptreden als de schimmelabortus en dc

relatie met schimmelig hooi wordt bij deze ziekte algemeen ook als vaststaand aan-
genomen. Ook hierbij bestaat cen statistische relatie tussen de ziekte en het aantal
regendagen tijdens het hooiseizoen.

James, P. S. and Johnstone, I. L.: Ovine Ostertagiasis. Austr. vet. /., 43,
379, (1967).

Éénjarige hamels, in de weide besmet met Ostertagia circumcincta, werden met regel-
matige tussenpozen geslacht; sommige direct uit de weide, andere na enige weken of
maanden te zijn opgestald in betonnen hokken. Er werd een aan het seizoen gebonden
fluctuatie waargenomen van de aantallen volwassen en onvolwassen parasieten. Het
aantal volwassen parasieten nam toe gedurende de zomer, bereikte in het najaar een
piek, daalde dan scherp, bleef laag gedurende de winter en steeg in het voorjaar.
De scherpe daling in het najaar kwam zowel voor bij dieren in de weiden als bij
dieren op stal. De aantallen onvolwassen parasieten {geremde larven) vertoonden
juist het omgekeerde beeld: weinig in de zomer, zeer veel in de winter.
Acht weideschapen, besmet met Ostertagia circumcincta en Haemonchus contortus,
werden opgestald. Vier werden gehouden onder normale lichtcondities als controle-
dieren en vier werden blootgesteld aan afnemende belichting. Aanvankelijk vertoefden
zij 12 uur in donker en 12 uur in het licht. Dagelijks werd de belichting met 5
minuten verkort, zodat na een proefperiode van ruim 100 dagen slechts 4 uur per dag
werd verlicht. Daarna werden alle dieren geslacht. Het E.P.G. voor H. contortus steeg
gedurende de eerste weken voor beide groepen en daarna slechts voor de groep onder
afnemende belichting. Na 40 dagen begon het aantal eieren in deze groep te dalen
en op het einde van de proefperiode was bij 3 van de 4 schapen het aantal gedaald
tot nul. Bij deze 3 dieren werd na slachting geen enkele Haemonchus gevonden,
terwijl de 4 controle dieren 57 - 150 dezer parasieten herbergden.
De eitellingen voor O. circumcincta bleven in de controlegroep vrijwel constant op
400 E.P.G. en daalden in de proefgroep geleidelijk tot 157 E.P.G. op het einde van
de proef. Het aantal aanwezige parasieten bedroeg gemiddeld voor de proefgroep
348 volwassen en 345 onvolwassen en voor de controlegroep 891 volwassen en 1849
onvolwassen.

Een uitvoerige discussie wordt gewijd aan het fenomeen van de geremde larven bij
O. circumcincta, mede in verband met de zogenaamde „Spring rise". Gememoreerd
wordt dat na cortisone injectie een groot deel van de geremde larven van O. circum-
cincta verdwijnt terwijl tevens de volwassen populatie afneemt. Bij H. contortus
cchtcr wordt na cortisone injectie een scherpe stijging van het aantal uitgescheiden
eieren waargenomen en een daling na onderbreking van de injecties zonder wijziging
in het aantal aanwezige wormen. Dit wijst erop dat endocriene veranderingen het
gedrag van de parasieten kunnen beïnvloeden.

De schrijvers gaan in op de door andere onderzoekers ontwikkelde hypothese dat de
aanwezigheid van grote aantallen volwassen parasieten de ontwikkeling der larven
van O. circumcincta zou remmen. Hun onderzoekingen hebben aangetoond dat bij
weinig volwassen parasieten in de winter zeer veel geremde larven aanwezig zijn.
Zij veronderstellen dat naast fluctuaties in de immuunstatus van de gastheer, als
.gevolg van stress en dergelijke, seizoen gebonden fysiologische veranderingen optreden.
Met deze hypothese kan zowel de daling van het aantal volwassen parasieten in de
herfst als de ontwikkeling van de geremde larven in de lente worden verklaard.

CONSERVERING V.AN SLACHTKUIKENS MET TETRACYCLINES
Kiss, I. und Parkas, J.: Erhöhung der Lagerfähigkeit von geschlachtetem
Geflügel durch Tetracyclinverbindungen. 2. Lebensmitt. Untersuch., 130, 349,
(1966).

Bij het zoeken naar betere conserveringsmethoden, komt combinatie van fysische en
chemische methoden steeds meer in de belangstelling. Zeker wanneer er van een
synergetisch effect sprake is.

Van de antibiotica komen slechts die in aanmerking voor de conservering van levens-
middelen, die in minimale hoeveelheden een voldoende remmende werking hebben
op de flora dier levensmiddelen, die geen organoleptische afwijkingen veroorzaken en
die uit volksgezondheidsoverwegingen geen bezwaren hebben. Antibiotica worden als
conserveermiddel in het algemeen gecombineerd met andere conserveringsmethoden,
zodat men een additief of synergetisch effect poogt te verkrijgen.
Oplossingen van oxy-tetracycline (OTC) van 10 mg/1 verlengen de houdbaarheid van
slachtkuikens bij temperaturen tussen O en 6° C. Ook vermeldt de literatuur dat het
gevaar van antibioticaresistenUe bij bacteriën verminderd kan worden door toepassing
van vetoplosbare, oppervlakteactieve antibiotica.

In verband hiermede onderzochten de auteurs de bederfwerende activiteit van dompel-
vloeistoffen van 5° C bestaande uit een 0.067 M fosfaatbuffer (pH 6,9) met 20 mg/1
tetracycline HCl (TC), tetracycline l-laurine-4-benzolsulfonzuur (TCd), oxytetra-
cychne 2H2O (OTC), Oxytetracycline l-laurine-4-benzolsulfonzuur (OTCdi), Oxy-
tetracycline 1-laurine-acetaat-pyridylchloride (OTCda) en oxytetracycline-cetyl-ace-
taat-pyridylchloride (OTCds).

Voor dit onderzoek werd gebruik gemaakt van a-septisch uitgenomen monsters
schenkel en borstvlees van 15-25 gram elk. Deze werden resp. 1 en 15 minuten ge-
dompeld en bewaard bij 5° C in steriele petrischalen. De kiemgetallen werden
bepaald, waarbij aangenomen werd dat een kiemcijfer van 10** per gram de bewaar-
grens aangaf en de tijd die nodig is om dit cijfer te bereiken de bewaargrens.
Gedurende het onderzoek traden de bederfvcrschijnselen als volgt op: goed zichtbare
koloniën (bacteriën, gisten), geurafwijkingen, vochtafscheiding, vaak samen met
schimmeling en verslijming. De tijd waarbij 50% van de monsters deze verschijnselen
vertoonden was een andere maatstaf voor de houdbaarheid. Het aantal herhalingen
bedroeg 20 - 25.

Neemt men het kiemgetal als criterium, dan geven TC en OTC de beste resultaten;
de andere verbindingen verbeteren de houdbaarheid niet.

Wanneer men ook de organoleptische criteria in rekening brengt verhogen TC en
TCd de houdbaarheid van panklaar gevogelte tot het 2 ä 3 voudige. Het effect van
TCd dat slechts ca. 60% TC bevat valt op. De auteurs denken hier aan een betere
adsorptie aan het oppervlak of aan een eigen biologische werking van de oppervlakte-
actieve component. OTCdj, 2 en 3 zijn belangrijk minder actief.
De literatuur vermeldt een verschuiving in de microflora van het vlees van bacteriën
naar schimmels en gisten. Over de vraag of tetracyclines de gisten zouden stimuleren
zijn diverse auteurs het niet met elkaar eens. Toevoeging van nystatine (5 - 10 mg/1)
aan de dompel vloeistof zou hier de oplossing zijn. Bij microscopisch onderzoek konden
de auteurs hiervoor geen aanwijzing vinden.

De beoordeling van het kiemgetal en van de organoleptische kenmerken geven goed
vergelijkbare resultaten.

Een invloed van de dompeltijd werd niet waargenomen. 1 minuut zou minstens zo
effectief zijn als 15 minuten.

Binnerts, W. Tj.: De jodiumvoorziening van het melkvee aanzienlijk verbeterd.
Melk, 21, 3, (1967).

De auteur maakt in een onderzoek, dat berust op de bepaling van het element jodium
in de melk een vergelijking tussen de jaren \'53 -\'54 (winter, zomer), januari \'64 en
zomer \'66.

Hij concludeert t.a.v. de vergelijking tussen de wintermaanden dat de voorziening in
10 jaar niet verbeterd is. In de zomer van \'66 vindt hij een belangrijke vooruitgang
in de van nature jodiumarme gebieden (zandgronden). Hij schrijft dit toe aan een
sinds 1964 belangrijk verbeterde voorziening van jodium door een toevoeging aan de
mineralen van enig jodide, gepaard aan een 4x zo hoog gehalte aan mineralen in de
z.g. mineralenkoekjes en het brengen van het jodium in stabielere vorm in de lik-
stenen.

Het onderzoek geschiedde steeds in dezelfde 50 fabrieksgebieden, verspreid over het
land gelegen.

De auteur zegt een nadere publikatie toe over de komende winterperiode.
Hoewel de bewijsvoering op landelijke en een drietal lokale verkoopgegevens van
mineralenrijk krachtvoer en likstenen berust en enkele gevallen moeilijk hiermee zijn
te rijmen, is de algemene tendens tot verbetering in de zomer evident aanwezig.

Dit bescheiden aandoende werkje is een compendium waarin alle hulpstoffen, die
krachtens wettelijke bepalingen aan vlees en vleeswaren mogen worden toegevoegd,
systematisch worden behandeld.

Systematisch wil in dit geval zeggen, ingedeeld in groepen naar hun chemische
eigenschappen; tevens werden per hulpstof de samenstelling, de werking en waar
nodig de nadehge eigenschappen, alsmede de dosering vermeld.
Enkele overzichten vergemakkelijken de bruikbaarheid. Een 20-tal pagina\'s zijn ge-
wijd aan de wettelijke bepalingen over toevoeging van hulpstoffen, die in de ver-
schillende E.E.G.-landen, alsook in Engeland en de Verenigde Staten van Amerika
van kracht zijn.

Een literatuurlijst, een overzicht van de handelsnamen, van de betreffende leveran-
ciers en een alfabetisch register met verwijzing naar de hoofdstukken completeren
dit werkje, dat uitermate informatief is en in geen enkele vleeskeuringsdienst mag
ontbreken.

Krijtrotsen vormen een indrukwekkend monument voor het voortplantingsvermogen
van levende organismen. Reuzen ontstaan niet uit eieren gelegd door een vrouw.
Er komt geen nachtegaal uit een duiveëi en een olifant baart geen gazelle. Nieuwe
levende wezens ontstaan uit andere levende organismen en de nieuwe generatie is
erfelijk en uiterlijk gelijk aan de ouders.

Deze korte inhoud van het eerste hoofdstuk is karakteristiek voor de manier waarop
Naaktgeboren een beeld geeft van voorhistorische, historische en actuele as-
pecten van het voortplantingsproces.

Ongeslachtelijke voortplanting door tweedeling of knopvorming; geslachtelijke voort-
planting door „uitwendige bevruchting" waarbij geslachtscellen in het water bijeen
komen; „inwendige bevruchting" waardoor geboorte op land mogelijk werd; zijn
de topics van het 2e hoofdstuk.

Het voorspel bij dieren vormt onderwerp van het 3e hoofdstuk. Het mannetjespadje
kan vaak niet wachten tot van uit het winterverblijf het water bereikt is en kiest
onderweg al positie op de rug van het grotere wijfje. Het stekelbaarsje laat een

wijfje toe in zijn territorium en jaagt haar het nest in. Zeepaardjes strengelen met
hun staarten in elkaar en het wijfje legt haar eieren in de broedbuidel van het man-
netje. Nadat de schildpad zijn wijfje met felle stoten in een hoek gejaagd heeft,
bestijgt hij haar waarbij het holle buikschlid van het mannetje de partners enig
comfort biedt. Vele paradijsvogels bouwen een soort prieel waarin hun balts plaats-
vindt.

4e Hoofdstuk: Paarvorming en paring. Snuffelend vinden reuen het reukspoor naar
het huis van de loopse teef. In een roede wolven laat een alfa-wolvin zich niet dek-
ken door een lager geplaatste, doch alleen door een alfa-wolf. Solitair levende jak-
halzen zoeken elkaar op, leven maanden bij elkaar, paren en brengen samen de
jongen groot. Egels paren niet buik aan buik. Dat nekbeten bij de paring van
marterachtigen zouden wijzen op geforceerde dekking lijkt aan sexuele fantasieën
van de waarnemers te moeten worden toegeschreven.

De eerste ontwikkelingsstadia, beschreven in hoofdstuk 5 leveren stof voor theorieën
uit vroeger eeuwen. Afbeeldingen naar Dalepatius laten zaadcellen zien als minia-
tuurpoppetjes, aangekleed en wel.

De ontwikkeling van kikkerei tot een herkenbaar organisme wordt gevolgd in
hoofdstuk 6.

Hoofdstuk 7 laat de totaal andere kiemontwikkeling zien in het kippe-ei, veroor-
zaakt door de aanwezigheid van de dooiermassa in de eicel. Nadat het ei gelegd is
stopt de embryonale ontwikkeling meestal tijdelijk, totdat het broeden begint.
Zoogdieren zijn geen zoogdieren omdat zij levende jongen ter wereld brengen,
maar omdat zij hun jongen zogen (uit gemodificeerde zweetklieren). Fabricius
beeldde in 1624 een varkensfoetus in de vliezen vrijwel fotografisch juist af. Door
verzien van de moeder ontstond een wondermens bedekt met schubben (1688). Het
embryonale hart levert een buitengewone prestatie doordat het bloedvaatstelsel in
de vruchtvliezen soms wel 4 x zo lang is als het lichaam van het embryo. Hoofdstuk
8 gaat dus over de embryonale ontwikkeling van zoogdieren en vooral over placen-
tatie.

Hoofdstuk 9 laat ons zien dat het menselijk embryo eerst als een vis in het vrucht-
water zwemt, kieuwspleten heeft als een haai; later zwemvliezen tussen vingers en
tenen en haren als een aap. Oppervlakkige gelijkenis is nog geen gelijkheid. Fraaie
foto\'s illustreren de foetale ontwikkehngsgang. Draagtijden variëren tussen 12 dagen
voor een opossum en 638 dagen voor een afrikaanse olifant.

De geboorte (hoofdstuk 10 en 11) van een konijn kondigt zich aan doordat 5 dagen
van te voren de haren losser gaan zitten. „Volwassen" geboorte bij cavia\'s is mo-
gelijk dank zij soepel bindweefsel in de symphysis (reeds Petrus Camper was voor-
stander van symphysiotomie bij de vrouw. Ref.).

„Embryonale" geboorte is regel bij buideldieren. Het blinde rode kangeroe embryo
van 33 dagen worstelt zich met zijn sterke voorpoten, kronkelend als een salaman-
der, door het dichte haar naar de tepel in de moederbuidel. De jonge giraffe ploft
van 2 meter hoog op de grond. Bij vleermuizen breekt de navelstreng niet direct,
maar zij vormt toch geen anker samen met de placenta.

De jeugdontwikkeling (hoofdstuk 10) wordt in hoge mate bepaald door de om-
standigheden. Een kippekuiken, opgevoed met eendjes vluchtte ook als haan nog hel
water in. Geleidelijk ontwikkelen zich soms passief, soms door oefening de gedra-
gingen van de jonge dieren. De tekst bij de laatste (de 264e) afbeelding eindigt:

„maar ook daarna moet er nog heel veel gebeuren voor zij volwassen zijn......".

1. Uit tabel II {Tijdschr. Diergeneesk., 93, 116, (1968)) blijkt dat ongeveer 40%
van de aangegeven gevallen van Salmonellose voorkomen bij de leeftijd van O t/m 4
jaar. Is schrijver van mening dat in deze leeftijdsgroep in de eerste plaats aan vlees
of aan dieren in het algemeen als besmettingsbron gedacht moet worden?
Zo neen, is er in deze leeftijdsgroep een afwijkend patroon van het voorkomen der
verschillende Salmonella\'s waar te nemen?

Er is in de regel veel speurwerk nodig om de besmettingsketen te achterhalen, die
uitliep op de infectie van een mens met Salmonellae. Bij kinderen is dit nog iets
moeilijker dan bij volwassenen. Bij zuigelingen kan uiteraard de directe consumptie
van vlees niet de oorzaak zijn; bij oudere kinderen wél.

Hoe worden zuigelingen dan wél besmet? Dit kan natuurlijk gemakkelijk door de
moeder geschieden wanneer deze Salmonellae uitscheidt; soms geschiedt dit reeds bij
de geboorte (Marseille, 1961). Ook is denkbaar dat de moeder vóór het geven
van de borst of de fles Salmonella-houdende eetwaren heeft gehanteerd. Ook andere
gezinsleden die de zuigeling knuffelen kunnen uiteraard als besmettingsbron fungeren.
Dc vraag naar de besmettingsbron van zuigelingen wordt aldus verplaatst naar die
van de moeder of van andere gezinsleden.

.Andermaal geschiedt deze infectie langs geheel andere weg, zoals in het reeds ver-
melde geval van Bate en James (1958), waar in een zuigelingen-zaal in een
ziekenhuis telkens nieuwe generaties van zuigelingen werden besmet door Salmonella-
houdend stof uit de zak van een vloerwrijver, vermoedelijk langs aërogene weg.
Deze Salmonellae waren, naar de schrijvers aannemen, oorspronkelijk .geïntroduceerd
door een bacterie-uitscheidend kind. Hoe dit kind besmet was, was niet meer te
achterhalen.

.Andermaal bleek op een kraamkliniek een „rcsuscitator" de oorzaak te zijn van een
epidemie onder pasgeborenen; het water waardoor de zuurstof borrelde was Sal-
monella-houdend (Rubinstein cn Fowler, 1955). Maar hoe kwamen ze in
dit water terecht?

Een enkele maal gelukte het in een dergelijk geval de besmettingsketen nog iets verder
terug te vervolgen. Jellard c.s. (1959) beschreven een epidemie op cen kinder-
zaal, veroorzaakt door S. bovis morbificans. De oorsprong bleek te liggen bij cen meisje
van 6 maanden, dat onder een foutieve diagnose was opgenomen. Haar vader was
chauffeur van een vrachtauto voor veevervoer, op de bodem waarvan hetzelfde type
werd aangetroffen; verder bleek een broertje van 9 jaar, dat nogal eens meereed in
deze wagen, eveneens deze bacteriën uit te scheiden.

Het is waarschijnlijk dat er in verreweg de meeste gevallen ergens in de vaak ingewik-
kelde besmettingsketen een dier voorkomt; de „andere Salmonellosen" worden niet
ten onrechte tot de zoönosen gerekend.

In dit verband moge nog .gewezen worden op een recent artikel uit de Verenigde
Staten van Steele en Galton (1967), getiteld: „Epidemiology of foodborne
salmonellosis".

Op het tweede gedeelte van vraag 1 kan geantwoord worden dat het assortiment
Salmonellae bij kinderen, voorzover nagegaan, weinig afwijkt van dat bij volwassenen.
Rosenstein (1967) vond bij een onderzoek in de Verenigde Staten de volgende
verdeling bij 83 „infants and children":

Dit is de beleende „waslijst" met 5. typhi murium voorop, zoals die, overigens met
bepaalde variaties, in het algemeen in diverse landen wordt aangetroffen.

2. Zou er, evenals salmonellose speciaal bij het jonge dier voorkomt (bijv. S. dublin
bij kalveren), sprake kunnen zijn van salmonellose bij het jonge kind als infectie-
ziekte?

Deze vraag is reeds gedeeltelijk bij de vorige vraag beantwoord: er is geen specifiek
type Salmonella dat verantwoordelijk is voor ziektegevallen bij het jonge kind. Wèl
kan men stellen dat jonge kinderen tegen Salmonella-infecties in het algemeen minder
weerstand hebben dan volwassenen.

children\'s ward. Lancet, II, 713, (1958).
J e 11 a r d, C. H., J O 1 1 y, H. and B r o w n, R. N.: An outbreak of S. bovis morbifi-
cans infection in a children\'s ward. Lancet, I, 390, (1959).
Marseille, A.: Enige ongewone localisaties van Salmonella-infecties. Ned.

Tijdschr. Geneesk., 105, 1579, (1961).
R o s e n s t e i n, B. J.: Salmonellosis in infants and children. J. Pediatr., 70 1,
(1967).

delivery room resuscitators. Amer. J. publ. Health., 45, 1109, (1955).
Steele, J. H. and Galton, M. M.: Epidemiology of foodborne salmonellosis.
Health Labor. Sci., 4, 207, (1967).

De indeling van het verslag is gelijk aan voorgaande jaren: in totaal 13 hoofd-
stukken, waarbij de dierenarts als hij dit boekje onder ogen krijgt uiteraard zijn
aandacht speciaal zal richten op de onderwerpen: Diergeneeskunde en Veeteelt —
Veevoeding. Deze beide omvatten respectievelijk 15 en 25 blz. Daaruit mag niet
worden geconcludeerd dat er op diergeneeskundig onderzoekgebied minder onder-
werpen worden bestudeerd dan op zoötechnisch gebied, want het aan de faculteit
verrichte onderzoek wordt alleen genoemd voorzover het geschiedt onder auspiciën van
T.N.O. (in het kader van bepaalde werkgroepen cn commissies).
Dit jaarverslag is niet geschreven met de bedoeling om de resultaten van de in
1966 verrichte onderzoekingen samen te vatten: het beperkt zich veel meer tot een
opsomming van de onderwerpen waar men mee bezig is. Als zodanig kan het een
min of meer coördinerende functie hebben omdat de onderzoeker die een bepaald
onderwerp denkt aan te vatten, kan nagaan aan welk instituut over hetzelfde of
een aanverwant onderwerp wordt gewerkt. Ook kan men, als men op een bepaald
probleem stuit, aan de hand van deze verslagen nagaan of hierover in Nederland
misschien al eens onderzoek is verricht.

Toch heb ik het gevoel dat van dit alles in de praktijk weinig terecht komt, zodat
ik me afvraag of het wel verantwoord is zoveel werk, als het samenstellen van dit
verslag ongetwijfeld zal vragen, hieraan te besteden. Het zou interessant zijn om
te weten hoeveel mensen, die dit jaarverslag in handen krijgen, kennis nemen van
bijvoorbeeld meer dan 20% van de totale inhoud. Dit ook mede gezien de grote
diversiteit van de onderwerpen.

Zieke schildpadden stellen ons vaak voor ongekende problemen. Daarom
heeft de redactie van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde bij wijze van
uitzondering aan het tijdschrift „Lacerta" van de Ned. Ver. voor
Herpetologie en Terrariumkunde toestemming gevraagd een artikel over
dit onderwerp over te nemen.

De auteur heeft reeds 10 jaar schildpadden gehouden. Thans zijn bij
hem 70 exemplaren van 35 soorten ondergebracht in 10 bakken. Ieder
nieuw aangekomen dier gaat tenminste één week in een speciale
quarantaine bak met een bodem van uitgekookt zand en wordt ge-
controleerd op voedselopname, gezondheidstoestand en psychische eigen-
schappen.

Zieke dieren uit de collectie worden gesepareerd in een ziekenbak die
kwa inrichting identiek moet zijn met de oorspronkelijke bak. Ziekten
worden symptomatisch en causaal behandeld. Iedere behandeling is een
experiment dat nauwelijks kan steunen op literatuur en ervaring. (Het
zou taak voor een dierenarts zijn dergelijke experimenten met zijn er-
varing, opgedaan bij andere diersoorten, te ondersteunen en te contro-
leren in het belang der veterinaire wetenschappen).

Uit de enige tijd geleden door mij gehouden enquête is gebleken dat het sterftecijfer
van schildpadden in gevangenschap zeer hoog ligt. In de meeste gevallen is dit te
wijten aan te laat ingrijpen en vermoedelijk dus ook aan onkunde wat betreft de
tekenen die op een naderend onheil wijzen. Om deze reden heb ik enkele publikaties
voorbereid welke naar ik hoop zullen bijdragen tot een verlaging van het aantal sterf-
gevallen onder schildpadden. De nadruk zal vooral worden gelegd op profylaxis en
therapie.

Duikmoeilijkheden. Het onvermogen om te duiken bij waterschildpadden kan wijzen
op ondervoeding, longontsteking of gasontwikkeling in de lichaamsholten. In alle ge-
vallen is een lage waterstand (halve schildhoogte) aan te bevelen.
Ondervoeding kan worden verholpen door de dagelijkse hoeveelheid voedsel langzaam
te vergroten. Vaak zal men daarvoor dwangvoedering moeten toepassen. Dwang-
voedering zal nog uitvoerig worden behandeld. Longontsteking kan genezen worden.
Ook hieraan wordt straks meer aandacht besteed.

Een remedie tegen gasontwikkeling in de lichaamsholten, zoals door Dr. I. K r i s-
t e n s e n bij oude exemplaren van Caretta en Eretmochelys (beide zeeschildpadden)
waargenomen, is niet bekend.

Stijgmoeilijkheden komen wel eens voor bij soorten die slecht kunnen zwemmen
[Kinosternon, Sternotherus, Chelydra enz.) en bij jongen van andere waterschild-
padden.

Deze dieren nemen dan bij een overhaaste duik in het water te weinig zuurstof in hun
longen en verbruiken de weinige zuurstof snel door het naarstig zoeken naar een
schuilplaats. Pas als het zuurstofgebrek nijpend wordt, proberen zij de oppervlakte
weer te bereiken en bij een hoge waterstand slagen de dieren daar niet meer in omdat
ze de daarvoor benodigde energie niet meer kunnen opbrengen. Ze worden apatisch
en verliezen het bewustzijn, waarna verdrinking volgt als niet tijdig wordt ingegrepen.
Men voorkomt dit alles door een waterstand van een tot twee maal de schildhoogte.

1 Met instemming van de Redaktie van het tijdschrift „Lacerta" overgenomen uit
de afleveringen 2 (1966) en 3 (1966), voor welke toestemming hierbij van harte
dank wordt gebracht.

Diarree wordt meestal veroorzaakt door het eten van bedorven voedsel of door kou
vatten.

De behandeling bestaat uit het verhogen van dc temperatuur (28° - 30° C) en het
droog houden van de patiënt. Waterschildpadden laat men een kwartier per dag
baden. Landschildpadden worden in dit geval gevoerd met drooggekookte rijst, hard-
gekookte eieren en brood, geweekt in rode wijn, waaraan men liefst wat Norit toe-
voegt. Waterschildpadden voert men dan met meelwormen, eventueel met Norit in-
gespoten, tijdens het dagelijkse bad. (Veterinaire Norit lijkt ons het geschiktst. Red.
Lacerta.)

Verstopping kan optreden bij overmatige voeding. Bij landschildpadden is de oorzaak
dikwijls te droog voedsel, zoals ongewassen groenten, onkruid en andere planten welke
bij een verblijf \'s zomers in de tuin worden gegeten.

Verstopping wordt meestal reeds opgeheven door een bad van een kwartier tot een
half uur in lauwwarm water (30° C), waarbij het dier zeer veel vocht opneemt.
Helpt dit niet, dan geeft men om de andere dag enkele druppels wonderolie op het
eten, tot de verstopping is opgeheven. Bij waterschildpadden heft men verstopping op,
door het voedsel goed te laten doortrekken met enkele druppels wonderolie (voor
5 cm carapaxlengte een druppel en voor 10 cm carapaxlengte twee druppels). (Een
andere mogelijkheid is een rectaalclysma met 1 ccm paraff. liquidum: Lit. H. H.
Reichenbach-Klinke, 1963, Krankheiten der Repdliën, p. 132. Red. Lacerta).
Zwellingen komen niet veel voor.

De oorzaak kan onder andere een inwendige ontsteking zijn of, wat erger is, tuber-
culose. Hiertegen is mij geen remedie bekend. Inwendige ontstekingen kan men
genezen door ter plaatse een kleine snede in de huid aan te brengen en te behandelen
met levertraanzalf of Terramycine oogzalf (Lacerta 19de jrg. blz. 19), of met Notyol
huidzalf. Een zwelling van het oorvlies bij een exemplaar van Clemmys guttata
behandelde ik met succes met Hirudoid zalf. Deze zalf stimuleert de bloedsomloop.
Deze zwelling keert echter telkens weer terug, na verloop van enige weken.
Groeistilstand komt vrij dikwijls voor.

De dieren gaan, zonder aanwijsbare oorzaak, minder eten of weigeren zelfs alle
voedsel. Het gewicht neemt derhalve niet meer toe, vaak zelfs neemt het af. De al-
gehele conditie wordt slechter. Deze toestand kan een jaar of zelfs nog langer duren
maar eindigt meestal met de dood.

Groeistilstand kan men vaak opheffen door het opvoeren van de temperatuur, tot
28° - 30° C, en door veel licht te verschaffen. Ook is UV-bestraling gedurende 5
minuten per dag aan te bevelen. In het begin geeft men het dier bovendien zijn
„lievelingsvoedsel". Mocht dit alles geen invloed hebben, dan gaat men over tot
dwangvoedering.

Huidaandoeningen (uitwendige schimmelaandoeningen en huidontstekingen) zijn
vaak besmettelijk, zodat separatie van het betrokken dier noodzakelijk is.
Dc uiterlijke kenmerken lopen zeer uiteen. De aandoening kan worden waargenomen
als witte, grijze of gele, slijmerige plekken maar ook uit gele of bruine plekken, die
overgaan in roofjes.

Er zijn verscheidene behandelingsmethoden mogelijk. Bij door bacteriën veroorzaakte
huidontstekingen kan men de schildpad baden in oplossingen van Halamid, Aureo-
mycine, Terramycine of Sulphamezathine-Natrium, alle in concentraties van 0,01
gram per liter water. Men kan de aangetaste plekken ook insmeren met Stcrosan- of
Gloveticol-huidzalf, met Irgamid- of Tcrramycine-oogzalf of met Notyolzalf. .Afwisse-
lende behandeling is ter voorkoming van resistentie aan te bevelen. Zalven, die geen
oogzalven zijn, hebben vaak een prikkelende werking op het oogslijmvlies van de
schildpad. Aanraking met de conjunctivae moet men dan ook vermijden. Bij schimmel-
infecties helpt baden in een verdunde alcoholoplossing, in een NaCl-oplossing van 1%
(keukenzout) of — dagelijks een half uur — in een kaliumpermanganaatoplossing
(0,01 gram per liter water). Zelfs de gevreesde besmettelijke huidziekten van de ge-
slachten Malaclemys, Graptemys en Pseudemys cn de huid- cn carapax-ontstekingen
van weckschildpadden werden genezen.

De tekenen die op legnood kunnen wijzen, zijn nagenoeg dezelfde als die voor ver-
stopping: het voortdurend „ingetrokken" zitten, het weigeren van voedsel en het met
de achterpoten langs de staart wrijven. Ook kan de ademhaling door krampachtige
spiercontractie hortend en stotend zijn, als bij longontsteking.

Een oude Griek gaf mij de volgende raad. Schildpadden, waarvan men vermoedt dat
ze eieren moeten leggen, rolt men in een warme, goed vochtige dweil, en wel zó, dat
beide punten open blijven (temperatuur 35° C). Daar houdt men ze 15-20 minuten
in. Meestal begint het dier dan binnen 5 minuten met eieren leggen. De behandeling
kan men herhalen met tussenpozen van een uur, om het dier niet al te zeer uit te
putten. Helaas kwam deze raad voor cen grote Testudo graeca uit mijn collectie twee
dagen te Iaat. Mocht een van de lezers succes hebben met deze methode, dan zou ik
dat graag eens vernemen. (Mocht deze eenvoudige behandeling geen resultaat hebben,
dan kan men het dier enkele intramusculaire injecties in de staartwortel geven —
of doen geven — met 1 I.E. Hypophysine (R), en wel telkens één om de zes tot tien
uur (Salamandra, Band 2, 1966, blz. 5. Red. Lacerta).

Oogaandoeningen kunnen worden veroorzaakt door een gebrek aan vitamine .A
waarvoor ik verwijs naar het artikel van Dr. P. Zwart (Tijdschr. Diergeneesk., 91,
1657, (1966)) en ook door infectie of verwonding.

In deze gevallen kan men behandelen met Irgamid-, Terramycine- of Gloveticol-
oogzalf, met Penzal voor veterinair gebruik of met een 5% AgNOs oplossing (zilver-
nitraat). (Voor waterschildpadden dient het water zo zuiver mogelijk te worden
gehouden; men moet het dus dikwijls verversen. Bij ernstige oogverwondingen verdient
het bovendien aanbeveling om gekookt water te gebruiken. Red. Lacerta.)

Mondrot is een ontsteking van het slijmvlies in de mond die door schimmel wordt
veroorzaakt en die wordt gekenmerkt door een gele of grijze verkazing in de bek.
Dieren met mondrot kan men baden in oplossingen van Halamid, Aureomycine,
Sulphamczathine-Natrium of Terramycine; de concentraties van de vier oplossingen
zijn gelijk: 0,04 gram per liter water. Men kan ook dc kaasachtige substantie met een
spatel zoveel mogelijk verwijderen en vervolgens de plekken met Terramycine- of
Irgamid-oogzalf insmeren. (De kaasachtige stof in de bek kan ook op een darmziekte
wijzen. Lit. H. H. Reichenbach-Klinke, 1963, Krankheiten der Reptilien, blz. 130.
Red. Lacerta.)

Schildaandoeningen. Beschadigingen van het schild kunnen ontstaan door vallen of
schuren over een ruwe bodem. Er kunnen zich dan gemakkelijk infecties voordoen,
die, indien niet wordt ingegrepen, tot de dood van het dier kunnen leiden.
Behandeling bestaat uit het desinfecteren met bijvoorbeeld jodiumdnctuur (die niet
met ogen, neus, mond of anus van de schildpad in aanraking mag komen) cn ver-
volgens het plomberen van de plekken met Amalgan.

Barsten in het schild kunncii ontstaan door vallen cn tal van andere oorzaken. De
vaak bloedende verwondingen kan men behandelen met mercurochroom en Orga-
septon poeder, pcnicillinezalf, Icvertraanzalf of Peru balsem.

Daarna plakt men een gewone hechtpleister over de barst en zorgt men dat de wond
niet geïnfecteerd wordt. Gedurende de gehele periode van genezing, die meestal ver-
scheidene maanden duurt, laat men de pleister zitten. Na enkele jaren is het schild
vaak weer onzichtbaar samengegroeid.

Gaten, die in het schild vallen, kunnen op kalkgebrck wijzen (fig. 1), maar ook op
schildnecrose en zelfs op aantasting door een parasiet, die kegelvormig is met een voet
van 0,5-1 mm diameter.

Kalkgebrek wordt bestreden — beter: voorkomen - - door het geven van voldoende
kalkrijk voedsel en UV-bestraling.

Schildnecrose kan direct worden veroorzaakt door beschadigingen van het schild en
indirect door het zich vasthechten van algen op het carapax (Herpetologica, 14de jrg.
blz. 45). Bij dieren die veel en langdurig zonnen, sterven deze algen telkens af en
vormen dan een stevige koek waarop zich gemakkelijk nieuwe algen afzetten. Het

uitdrogen van de algen veroorzaakt spanningen in de koek, die ten slotte leiden tot
het loslaten van de hoornschilden bij de naden. Vervolgens dringen de algen tussen
de hoornschilden en beenplaten van het schild. Hier zijn de levensvoorwaarden bij-
zonder gunstig voor de algen, waardoor in zeer korte tijd de hoornschilden geheel los-
raken. Dan herhaalt zich het bealgen, uitdrogen en opnieuw bealgen weer. Na verloop
van tijd is ook de verwoesting der beenplaten een feit. Gemiddeld duurt het dan nog
twee weken voordat de onderliggende verbrede ribben zijn verwoest en de dood
intreedt. In deze laatste weken kunnen bovendien infecties het proces versnellen.
Bij aquatiele soorten en bij dieren die slechts korte perioden zonnen is de verwoesting
gering en wordt zij meestal reeds teniet gedaan door de natuurlijke groei der nieuwe
beencellen. Is het schild reeds aangetast, dan kan men het dier geheel aquatiel houden
of tenminste voorkomen dat het dier lang zont. Met een stevige penseel of een zacht
borsteltje kan men bovendien zoveel mogelijk alg verwijderen. Zijn de beenplaten
reeds aangetast, dan kan men, na de algen en het aangetaste schild (meestal poreus)
te hebben verwijderd, de plekken met jodiumtinctuur of een 1% CuS04 (koper-
sulfaat) oplossing welke laatste niet met huid, ogen enz. in contact mag komen,
desinfecteren. Daarna kunnen de plekken met Amalgan worden geplombeerd (Lacerta
21ste jrg. blz. 52). Het resultaat is meestal positief.

(Het bovengemelde ziekteverloop lijkt ons niet geheel en al te wijten aan de werking
van de algen; waarschijnlijk hebben hierbij nog andere factoren een rol gespeeld.
Hiervoor pleit het feit dat in de natuur een groot aantal waterschildpadden met
algen is begroeid. Uit recente eigen ervaring zijn ons bijvoorbeeld gevallen bekend
van in het wild gevangen Emys orbicularis (L.) en Kachuga trivittata (D. & B.)
die een sterk met algen begroeid pantser bezaten zonder daar enige hinder van te
ondervinden. Ook na enige tijd in gevangenschap te hebben doorgebracht vertonen
deze dieren geen enkel van de bovenvermelde symptomen. Uit de literatuur blijkt
eveneens dat dergelijke dieren in het wild allesbehalve zeldzaam genoemd kunnen
worden. Hun voorkomen beperkt zich echter wel tot bepaalde plaatsen. De factoren
die de alggroei op de schilden beïnvloeden zijn slechts ten dele bekend. De pantsers
onderscheiden zich van die van onbegroeide dieren door de verhoging van de ver-
schillende schilden en door hun ruwheid. Uit niets is gebleken dat deze dieren, met
—• oppervlakkig — misvormde pantsers, ziek zouden zijn. Lit. O. Cyrén, Mitt. Königl.
Naturw. Inst. Sofia, XIV, 1941, blz. 43. Red. Lacerta.)

De aantasting door schildwegvretende parasieten (fig. 2), welke ik waarnam bij
Chrysemys picta picta, Chrysemys picta bellii en Chrysemys picta marginata, is ge-
makkelijk te herkennen. Als men de aangetaste plekken afgekrabd heeft, ziet men in
het schild kleine, ronde gaatjes, waarin onderin de parasieten zitten, met de punt
naar beneden (fig. 3). Haalt men deze parasieten er met een naald uit, dan beginnen
de diepere gaatjes vaak te bloeden.

Ik behandelde deze plekken bij een exemplaar van Chrysemys picta picta op de vol-
gende wijze: na het verschilden, het afvallen van de hoornlaag, borstelde ik met een
stevige vochtige penseel het aangetaste schild weg en verwijderde ik zo veel mogelijk
parasieten en vervolgens smeerde ik de plekken met vloeibare paraffine in. Deze
behandeling herhaalde ik om de andere dag totdat ik geen parasieten meer kon ont-
dekken. Toen alle parasieten verwijderd waren, begonnen de gaten in het schild
langzaam dicht te groeien. Er bestaat een goede kans dat het schild over een paar jaar
weer mooi glad zal zijn.

Schildverweking wijst op een kalkgebrek. Het schild wordt zacht en is gemakkelijk
in tc drukken.

Men heft kalkgebrek op door een grotere hoeveelheid kalk door het voedsel te
mengen, bijvoorbeeld in de vorm van verpulverde visgraten of eierschalen of Gistocal,
en door bestraling met UV-licht. Schildverweking kan een blijvende misvorming van
het schild veroorzaken en zelfs direct en indirect tot de dood van het dier leiden.
Direct door algehele verzwakking, indirect door zware inwendige verwondingen, die
door overmatige druk op het schild kunnen ontstaan. Vooral jonge schildpadden,
die veel kalk nodig hebben voor de opbouw van hun schild, gaan gemakkelijk aan
deze kwaal te gronde. Bij volwassen vrouwtjes kan schildverweking een teken zijn

Gaten door kalkgebrek in het schild van Pseudemys ornata callirostris; links een reeds
gedeeltelijk dichtgegroeid gat en in het midden een nieuw gat.

Gaten in het schild door schildwegvretende parasieten bij Chrysemys picta picta.

dat zij eieren moeten gaan leggen, waarvoor veel kalk nodig is (Lacerta, 23ste jrg.
blz. 81).

Het afvallen van de hoornschilden kan door indirecte schildnecrose (zie aldaar)
worden veroorzaakt en door kalkgebrek. Zijn de hoornschilden reeds afgevallen, dan
kan men nog proberen het dier te behoeden voor schildnecrose door het schild met
vloeibare paraffine in te smeren en het dier in een bak met een „zachte" bodem te
houden. Voor landschildpadden kan dit bijvoorbeeld een lap stof zijn en voor water-
schildpadden fijn zand. De vervanging der hoornschilden door een kunststof wordt
beproefd. (Bij een ons bekend exemplaar van Ceoemyda punctularia bladderden de
hoornschilden, terwijl van kalkgebrek of schildnecrose geen sprake was. Het verschijn-
sel trad gelijktijdig met longontsteking op. Red. Lacerta.)

Vooral in de okselstrcek en op de grens tussen staartwortel en schild kan men teken
aantreffen. Zij kunnen zo groot als een erwt zijn en hun kleur is donker. Bloedmijten
zijn klein, tot ongeveer 1 mm, en van wit tot rood of rood-bruin van kleur.
Men behandelt deze parasieten met vloeibare paraffine of slaolie. Ze sterven dan af
doordat hun trachceën verstopt raken. Met een pincet kan men ze dan verwijderen,
waarbij men erop moet letten dat de kop, die vaak diep in de huid is geboord, niet
daarin achterblijft. Dit kan ontstekingen veroorzaken. Enkele druppels wasbenzine
of ether op de parasieten helpen sneller, maar men moet er dan wel op letten, dat deze
stoffen niet in aanraking komen met ogen, neus, mond af anus van de gastheer.
(Men zie voor de bestrijding van mijt eveneens het betreffende artikel elders in dit
blad (Lacerta, 25, (3), (1966)). Ten aanzien van teken geldt dat deze dieren volgens
het verloop van hun cyclus zelf loslaten. De jonge teken hebben soms een andere gast-
heer nodig, zodat zij in het terrarium vanzelf te gronde kunnen gaan. Er zijn ook
soorten teken die van — bijvoorbeeld — een schildpad overgaan op een zoogdier,
zodat ook dc mens gevaar loopt, temeer daar deze teken overbrengers van verschillende
ziekteverwekkende parasieten kunnen zijn. Grondige bestrijding is dus noodzakelijk.
Men kan de schildpadden op grof gaas houden; de loslatende teken vallen hier door
waarna men ze kan vernietigen. Wil men ze van de gastheer verwijderen dan kan men
er een warmtebron — zoals een sigaret — bijhouden, men kan alcohol 90% gebruiken,
een oplossing van Derrispoeder, Perubalsem, Unguentolan, Chloorkamfer, of een 1 : 1
oplossing van wonderolie met alcohol 96%, een en ander uiteraard met de nodige
voorzorgen. Red. Lacerta.)

Verdrinking. Mocht een schildpad tekenen van verdrinking vertonen, dan kan men
„kunstmatige ademhaling" toepassen. Dit doet men door telkens de voorpoten en de
kop zover mogelijk in te duwen en daarna weer uit te trekken (Lacerta, 11de jrg.
blz. 54). Na kortere of langere tijd, soms na een uur pas, wordt het geduld vaak
beloond en keren de levensgeesten weer.

Verkoudheid en longontsteking eisen zeer veel slachtoffers, zoals bleek uit de enquête.
Van het totale aantal gestorven dieren stierf 25% aan kou of longontsteking. Voorkom
daarom altijd tocht en koude!

Is een dier eenmaal verkouden, wat men constateren kan aan de belletjes aan de neus
en een stotende ademhaling, waarbij het dier met open bek naar lucht snakt, dan kan
men de schildpad het beste in een volkomen afgesloten bak houden, bij een constante
temperatuur van 30° C en een met waterdamp verzadigde lucht. Om deze tc ver-
krijgen doet men water in de bak, dat voortdurend verdampt. Landschildpadden
plaatst men op een roostertje boven het water, waterschildpadden iets in het water.
Bij dwangvoedering geeft men een grote dosis Gistocal of een weinig Aureomycine
(Lacerta, 19de jrg. blz. 20) en eventueel wat penicilline. Dit laatste echter alleen
wanneer andere middelen niet baten, omdat de dieren zich anders wegens de smaak
hevig tegen dwangvoedering gaan verzetten. Ook is UV-bestraling gedurende twee
maal vijf minuten per dag aan te bevelen.

Het gelukte mij om zelfs zeer zware longontsteking, gepaard gaande met een sterke
schildverweking en vitamine A gebrek tengevolge waarvan de ogen niet meer konden
worden geopend, bij waterschildpadden binnen twee weken te genezen in een op deze
wijze ingericht bakje terwijl tevens veel Gistocal bij de dwangvoedering werd gegeven.
(Ons lijkt de kwalificatie „zeer zwaar" voor deze gevallen van longontsteking niet
juist. Dieren met een gevorderd stadium van longontsteking sterven onherroepelijk.
Een goed beeld van deze aandoening bij waterschildpadden geeft D. Mebs in „Zur
Pathologie der Lungenentzündung bei Wasserschildkröten", DATZ, 18de jrg. blz.
24-26. Red. Lacerta.)

Verlammingen, die tot de dood van het dier kunnen leiden, verdwijnen vaak na
orale toediening van vitamine Bi (aneurine), die men door het voedsel gemengd geeft.
Bij een exemplaar van Pseudemys scripta elegans hief ik verlammingsverschijnselen
voor enkele uren op met Hirudoid zalf, die de bloedsomloop stimuleert.
Verwondingen. Uitwendig komen nogal eens bijtwonden voor.

Bloeden deze niet of slechts licht of zijn ze reeds ontstoken, dan wast men ze uit met
gekookt leidingwater, boorwater of sterk verdunde alcohol. Kleine bloedingen kan men
stelpen met aluin, grotere bloedingen met behulp van een steriel gaasje en een prop
(vette) watten. Is de bloeding gestelpt, dan behandelt men met Orgasepton poeder,
mercurochroom of penicillinezalf (wondzalf). Als er reeds infectie is opgetreden
verdienen levertraanzalf, Perubalsem of Purol huidzalf de voorkeur. Om te voorkomen
dat ziekteverwekkers resistent worden tegen een bepaald middel is afwisseling in het
gebruik aan te bevelen. Met een verbandje (fig. 4) of pleister beschermt men de
wond tegen infectie en andere invloeden van buitenaf.

Inwendige verwondingen komen eveneens voor. Een exemplaar van Trionyx dook bij
mij eens met zijn buik op een kiezelsteen, wat een dodelijke bloeduitstorting over het
grootste gedeelte van het plastron veroorzaakte. Ook bij schildverweking kunnen door
overmatige druk (bij het beetpakken bijvoorbeeld!) zware inwendige verwondingen
ontstaan die de dood ten gevolge hebben.

Beenbreuken kan men proberen te zetten en dan met watten, verbandgaas en hecht-
pleister verbinden (fig. 5-9). De dieren zelf klemt men vast in een doosje, kistje of
mandje. Als ze onbeweeglijk vast zitten laten ze spoedig alle tegenstribbelen varen,
wat de genezing zeer ten goede komt. Open beenbreuken behandelt men op dezelfde
wijze, nadat de wond verzorgd is zoals eerder beschreven is. Vóór alles moet men hier
infectie trachten te voorkomen. Een staartbreuk omwikkelt men, na het zetten, stevig
met hechtpleister.

Brandwonden, die kunnen ontstaan wanneer de dieren in aanraking komen met
binnen hun bereik aangebrachte verwarmin.gsapparatcn, behandelt men met Notyol
huidzalf.

De winterslaap eist verreweg de zwaarste tol onder de schildpadden. Meer dan 40%
der doodsoorzaken bestond uit „winterslaap", bij de enquête.

Een schildpad in winterslaap wordt dan ook bedreigd door duizend-en-een gevaren:
koude, warmte, vocht, droogte, inwendige parasieten, slechte voedingstoestand (dus

gebrek aan voldoende reserves), ratten enz. Daarom ben ik een groot tegenstander
van deze „survival of the fittest", al is die dan geheel natuurlijk. (De winterslaap of
een rustperiode is voor vele soorten natuurlijk, maar een sterfte van 40% hierbij toch
niet? Red. Lacerta.)

Een gecontroleerde winterrust is dan ook meer aan te bevelen. Landschildpadden laat
men in die tijd gedurende drie uur per dag „wakker" worden en goed eten (tempera-
tuur 25-30° C). De rest van de dag laat men ze „slapend" doorbrengen, bijvoorbeeld in
cen kist met turfmolm, op een plaats waar het niet vochtig is (temperatuur 15-18° C).
Waterschildpadden laat men eveneens ontwaken en eten, waarbij men dezelfde
temperatuursintervallen kan toepassen als voor landschildpadden (geleidelijk warmer
en kouder laten worden!).

Deze winterrust voldoet prima. De schildpadden zijn in het voorjaar niet afgevallen
maar integendeel vaak aangekomen. Ook de geslachtsfuncties schijnen hierdoor niet
gestoord te worden, dit te oordelen naar de paarlust en een bevrucht legsel (1965).
Ook in 1966 werden midden augustus eieren gelegd.

Kleinere schildpadden doorstaan een dergelijke winterrust eveneens goed, babies uit-
gezonderd natuurlijk. Dat deze methode veiliger is dan een ongecontroleerde winter-
slaap behoeft geen betoog.

(De genoemde temperaturen zijn ons inziens te hoog. Door ons in een open buiten-
terrarium gehouden vierteenschildpadden waren nog actief en aten bij een tem-
peratuur van 10° C. Een andere opmerking over deze temperaturen, van prof. H.
Mendelssohn, staat op blz. 82 van Lacerta, 23ste jrg. In het algemeen geldt
stellig dat men per soort en per plaats van herkomst moet beslissen ten aanzien van
temperaturen, winterslaap of zomerrust. De betrekking tussen de jaarlijkse rustperiode
en de functie der geslachtsorganen staat voor verschillende soorten reptielen zonder
meer vast. De bevruchting van het legsel in 1965 kan nog van vóór de winterrust
dateren. Men zie de passage over de lezing van Dr. K. F i s c h e r op de jaarbijeen-
komst van de D.G.H.T. in het verslag van de heer D. K r e u 1 e n, Lacerta, 25ste jrg.
blz. 7. Red. Lacerta.)

Wormen. Deze komen vooral voor bij landschildpadden. In de ontlasting en ook vaak
in en rond de anus zijn ze gemakkelijk te vinden. Ze zijn meestal wit van kleur, voelen
hard aan en variëren in lengte van 1 mm tot 10 cm of nog langer.
Men kan de dieren behandelen met wonderolie of, gedurende anderhalve maand, met
Santonine (dosering: bij een carapaxlengte van minder dan 10 cm 20 milligram per
week en bij een carapaxlengte van meer dan 10 cm 60 milligram per week), dat men
door het voedsel mengt. Behandeling met Vermizym tabletten gedurende twee tot drie
dagen (Lacerta, 23ste jrg. blz. 38) is echter het meest aan te bevelen. Dosering: bij
cen carapaxlengte van minder dan 10 cm een half tablet en bij een carapaxlengte van
10-20 cm een tablet per dag. Vermizym vernietigt zowel de oude en jonge wormen
als de eieren.

Dwangvoedering. Wanneer mijn dieren voedsel gaan weigeren wacht ik, al naar
gelang de conditie van het betrokken dier, drie dagen tot cen week en ga dan over
tot dwangvoedering. Met behulp van een nagelriemspatcltje uit een pedicure-étui
maak ik de bek open (fig. 10), dan steek ik mijn linker wijsvinger in de mondhoek
van het dier (fig. 11). Dan stop ik het voedsel zover mogelijk in de bek (keel) met
behulp van het zelfde spateltje (fig. 12). Landschildpadden slikken dan gemakkelijk.
Waterschildpadden druppelt men met een pipet wat water in de neusgaten. Hierdoor
slikken zij. Laat men het druppelen achterwege dan spuwen ze het voedsel vaak weer
uit. Landschildpadden kan men dwangvoederen met baby-groenten uit blik en met
stukjes zacht fruit, dat als het niet sappig is even nat gemaakt moet worden. Water-
schildpadden voert men met stukjes vlees, vis en met meelwormen of met een mengsel
van deze drie. Ik voer zelf met stukjes vlees, eens per week afgewisseld door kleine
balletjes gehakt rundvlees en varkenshart, visvlees, garnalen en droogvoer, waaraan ik
soms meelwormen en Gistocal toevoeg. Enkele van deze. balletjes vormen voor het
dier een complete en veelzijdige maaltijd, die zonder veel tegenstribbelen wordt door-
geslikt.

Een handig „tuigje" om uw zieke schildpad „boven water" te houden en hem, geen
gelegenheid te geven om, bij bepaalde zwemafwijkingen, voortdurend tegen de wanden
van zijn verblijfplaats aan te botsen, met alle schadelijke gevolgen van dien.

Bij deze methode van dwangvoederen moet men er wel op letten dat het dier niet aan
vervetting gaat lijden. De meeste soorten ondergaan de behandeling, al dan niet
tegenspartelend, redelijk tot zeer goed. Slechts bij slakkeneters, zoals Malayemys en
Siebenrockiella, zijn de kaakspieren zo zwaar dat het openen van de bek onmogelijk is.
Een andere methode is dwangvoedering met vloeibaar voedsel, zoals eiwit, suikerwater
en vruchtensappen, dat met behulp van een pipet achter in de keel gegoten wordt.
Men moet oppassen dat de pipet niet kapot gebeten wordt. Bovendien moet men
rekening houden met de ademhaling, opdat geen voedsel in de luchtpijp van het dier
wordt gegoten.

Mocht een van uw schildpadden toch komen te sterven, zendt u het dier dan aan de
Afdeling Ziektekunde Bijzondere Dieren, Biltstraat 172, Utrecht. Voor sectie zijn die
dieren het meest geschikt, die nog niet geconserveerd zijn. Kan men ze dus zo vlug
(laten) transporteren, dat tijdens het transport absoluut geen bederf kan optreden, dan
verzendt men ze ongeconserveerd. Minder aantrekkelijk, doch voor het werk zeer
gunstig, is het opsturen van nog in leven zijnde dieren.

Conservering voor verzending bestaat uit het inspuiten van het dier met een 96%
alcohol- óf een 4% formaline-oplossing en het met in dezelfde vloeistof gedrenkte
watten verpakken van het dier, vooral de weke delen (kop, poten en staart). Men
gebruike voorts een dubbele plastic zak om verdamping tegen te gaan.
De schrijver zal gave, gestorven exemplaren eveneens gaarne in zijn collectie opnemen.

Correspondentie over dit artikel te richten aan Th. J. Horsthuis, Zwaanhoefstraat 37,
Roosendaal (N.Br.).

Naar aanleiding van de vele reacties, die binnengekomen zijn op de aanmeldings-
kaart, welke U enige tijd geleden in dit Tijdschrift hebt kunnen aantreffen, deelt
de Commissie mede dat deze dag zeker gerealiseerd zal worden.
Als streefdatum is gekozen 12 juni 1968 met den Oever als uitgangspunt. Vertrek
7.00 uur v.m.

Aanmeldingen voor deze dag zijn alsnog mogelijk aan het adres van P. Huchshom,
Amersfoortsestraat 126, Barneveld.

De Besturen van het Genootschap ter Bevordering van Melkkunde en de Neder-
landse Zoötechnische Vereniging hebben besloten een publikatie te verzorgen, waar-
in de verslagen van en de discussies over de lezingen gehouden op de „Eiwitdag"
te Utrecht, in extenso zullen worden gepubliceerd.

Leden van de beide verenigingen en abonnees op het Nederlands Melk- en Zuivel-
tijdschrift zullen deze uitgave gratis ontvangen.

Aan andere belangstellenden wordt de uitgave voor ƒ 5,50 per exemplaar beschik-
baar gesteld. In verband met het bepalen van de oplage is spoedige bestelling bij
het Secretariaat van een der verenigingen geweest. De verschijningsdatum zal in
februari of maart liggen.

Het secretariaat van beide verenigingen is gevestigd: le van den Boschstraat 4, Den
Haag.

Gedurende de eerste 9 maanden behoeft bij de voeding van een merrie geen extra
aandacht aan een eventuele drachtigheid te worden geschonken. Aangezien deze
periode gedeeltelijk samenvalt met het weideseizoen, betekent dit dat het rantsoen
uitsluitend uit weidegras van oordeelkundig bemest land kan bestaan. Bij stalstand
moet gewaakt worden voor overvoedering of een te grote en snelle opname van koud
water of koud voer; buitengewoon zware arbeid moet vermeden worden. In de herfst

komt nog wel eens abortus voor door te zware seizoenwerkzaamheden (bietenoogst,
ploegen) of minder geschikt voer (veel koude bieten e.d.). Aan de kwaliteit van het
voer moet men steeds aandacht schenken, en we! in het bijzonder bij drachtige dieren.
Alleen in alle opzichten onberispelijk voer is toegestaan, verder moet elke eenzijdig-
heid (bijv. veel bietenloof, veel aardappelen, bieten e.d.) worden vermeden. De
mineralenvoorziening moet steeds in orde zijn: vooral bij jonge fokmerries treft men
wel eens zichtbare tekortkomingen aan (beenstanden). Een goede mineralenvoorzie-
ning is noodzakelijk voor moeder en veulen.

Lichte werkzaamheden zijn aan te bevelen: voldoende beweging, minder gevaar voor
vervetdng. In de winter verdient een box (zo mogelijk met een uitloop naar buiten)
de voorkeur boven stalstand.

In de laatste twee maanden van de dracht verloopt de groei van de vrucht zeer storm-
achtig, hieraan moet via de voeding kunnen worden voldaan. Vooral de behoeften
aan eiwit (spieren), mineralen (beendervorming) en vitamines (lichamelijke ont-
wikkeling) zijn dan sterk gestegen. Ook de behoefte aan energieleverende stoffen
(koolhydraten) stijgt sterk; aan de stofwisseling van de toekomstige moeder worden
zeer hoge eisen gesteld, vooral van het hart wordt veel gevergd. Aan deze hogere
eisen kan worden voldaan door boven het normale rantsoen (bestaande uit hooi, kaf,
bicten en enig haver of gerst) van een niet hoog-drachtig paard een toeslag te geven
van bijv. 1-1/a kg mengmeel met 15-20% verteerbaar ruweiwit, bijv. rundveemeel-B
en 1 a 2 eetiepels mineralen. In de akkerbouwgebieden met veel bieten, bieten-
produkten en lucerne of klaver neme men het zg. Zeeuwse mineralenmengsel, elders
het normale mengsel bestemd voor rundvee. Ook kan men de haver of gerst en deze
toeslag gezamenlijk geven in de vorm van een speciaal soort paardemeel met 13-15%
verteerbaar ruweiwit.

Bij gebruikmaking van rundveemeel vergewisse men zich er van, dat hierin geen droge
pulp e.d. voorkomt (door zwelling hiervan kan n.1. slokdarmverstopping optreden).
•Aangezien aan de karoteen- (vitamine A) behoefte zeer hoge eisen worden gesteld,
verdient het verstrekken van 1 a 2 kg kunstmatig gedroogd groenvoer aanbeveling;
ook kan men de bekende rode of gele wortelen geven (2-3 kg), dan wel ongeveer 5 kg
prima, koud gewonnen kuilvoer. Zijn deze natuurlijke bronnen afwezig, dan kan men
ook regelmatig een fabriekspreparaat toedienen. Vanzelfsprekend moet steeds volop
vers drinkwater van onberispelijke kwaliteit (waterleiding met automatische drink-
bakjes) beschikbaar zijn.

Ook in deze laatste periode kan de merrie nog goed werkzaamheden verrichten, voor
de stofwisseling is dit buitengewoon gunstig, men moet er echter voor waken, dat het
dier te zware vrachten moet trekken of te snel en te langdurig moet galopperen.
Lichte werkzaamheden in staptempo verricht zijn het meest gewenst.

Afdeling Paardenhouderij,
(Commissie Gezondheidszorg Paarden)
Raamweg 26, \'s-Gravenhage,
tel. 070- 18 35 10, t. 03.

Van dit congres dat, zoals in doorlopende agenda reeds was vermeld, gehouden zal
worden op 18 en 19 april a.s. te Nijmegen, is het volledige programma thans bekend
geworden.

Voor volledige inlichtingen wende men zich tot de heer J. A. Bernards, Laboratorium
voor Physiologie, Kapittelweg 40, Nijmegen.

De banden, waarin de jaargang 1967 van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde
kunnen worden ingebonden, worden thans verzonden aan de aanvragers, die bij
bestelling reeds het hiervoor gestelde bedrag van ƒ 6,- op gironummer no. 511606
t.n.v. de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde hebben gestort.
Aan hen, die dit nog niet deden, wordt verzocht alsnog spoedig te storten, opdat geen
vertraging in de afhandeling optreedt.

In verband met het feit dat de wildrabies steeds meer naar ons land opdringt, is
de mogelijkheid niet uitgesloten dat in de nabije toekomst rabide vossen onze gren-
zen passeren. Onze landbouwhuisdieren houden zich buiten de stalperiode op in het
levensareaal van de vos en kunnen dan worden besmet. Het lijkt daarom gewenst de
klinische verschijnselen bij rabide runderen, paarden, varkens en schapen in het kort
te bespreken.

Onder het totaal aantal geïnfecteerde landbouwhuisdieren neemt het rund thans
in de ons omringende landen de eerste plaats in en de toename van rabies bij het
rundvee is onmiskenbaar. De incubatietijd varieert sterk, van 16 dagen tot 28 maan-
den. Gemiddeld duurt hij 21-60 dagen.

Allereerst het onvermogen om te slikken door verlamming van de keelorganen, daar-
door speekselen. Verandering van het gedrag, waarbij nerveuze kopziekte-achtige
verschijnselen gevolgd door verlammingen worden gezien. Andere veel voorkomende
symptomen zijn: een wezenloze blik, geeuwen, dof geloei, abnormale kop- en staart-
houding, onrust en gevoeligheid van de huid. Verder is belikken en schuren van de
beetwond en de directe omgeving daarvan vastgesteld. De z.g. stille dolheid schijnt
meer voor te komen dan de razende verschijningsvorm. De laatste gaat gepaard met
aanvalsdrift zowel t.a.v. mensen als dieren, waarbij vooral honden. De dieren wer-
pen zich tegen muren, stoten met de hoorns, wroeten in de grond en knarsen met
de tanden. Zij laten zich vallen, springen weer overeind en rukken aan kettingen en
stalpalen.

Het ziektebeeld van de stille rabies is daarentegen niet zo karakteristiek en wordt
daardoor in de beginne niet onderkend. Het weigeren van voer, tympanie, verstop-
ping en vermagering kunnen de slokdarmverlamming verdoezelen en doen denken
aan bepaalde afwijkingen van het digestie-apparaat. Door zich snel uitbreidende
verlammingen gaan de dieren na 1-5 dagen dood.

De waarnemingen over het juiste begin van de ziekteverschijnselen zijn dikwijls on-
voldoende.

De beschreven verschijnselen kunnen doen denken aan aandoeningen van het di-
gestie-apparaat zoals tympanie en koliek, aan een vreemd voorwerp in de slokdarm,
aan mond- en klauwzeer, kopziekte en aandoeningen van het centrale zenuwstelsel.

Rabide runderen brengen gezonde kalveren ter wereld, althans tot nu toe zijn geen
intrauterine infecties aangetoond. Toch kunnen de negadef bevonden onderzoek-
resultaten de overdracht van de infectie van moeder op nakomeling niet uitsluiten.

Terstond na de geboorte kan het rund haar kalf infecteren d.m.v. het speeksel door
het belikken van de navel en de huid, door bijten of door middel van de melk. In
beginsel moet met cen dergelijke overdrachtsmogelijkheid zowel bij dier als mens
rekening worden gehouden. Derhalve moeten dus ook pasgeboren kalveren van ra-
bide of verdachte runderen als verdacht worden aangemerkt.

De incubadetijd bij het paard is zeer wisselend, van 2 weken tot 2 jaar. Gemiddeld
van 60-150 dagen.

Allereerst schrikachtigheid, versterkte reflexen en een hevige jeuk op de plaats van
de beet. De bijtwonden bevinden zich meestal aan voorbenen, hppen en neusvleugels.
Een onrustige blik, verwijde pupillen, nerveus hinniken, krampachtig optrekken van
de lippen, schuimige speekselvloed, hoofdschudden, krabben met de voeten en slaan
met de staart karakteriseren het ziektebeeld.

Het water drinken is bemoeilijkt of bijna onmogelijk, voer wordt niet opgenomen,
daarentegen wel onverteerbare voorwerpen. In vele gevallen staan de dieren met het
hoofd tegen de muur gedrukt. Ook vallen zij mensen en soortgenoten aan en vooral
honden waarbij zij bijten en slaan. Zelden wordt de razende vorm gezien, waarbij
de dieren door rukken aan de krib de tanden uit de mond breken of stukken huid
van het lichaam scheuren. Vaker worden kramptoestanden van de kauw- en adem-
halingsmusculatuur en een verhoogde geslachtsdrift waargenomen. Spoedig daarna
beginnen echter de verlammingsverschijnselen die zich in de achterhand en door
een slingerende gang kenbaar maken. Meestal onder spierrillingen en zweten over het
hele lichaam volgt de dood. De duur der ziekteverschijnselen is 4 tot 5 dagen.

Aandoeningen van het digestie-apparaat, stille kolder en aandoeningen van het cen-
trale zenuwstelsel.

.Als incubatietijd wordt 2-3 weken aangegeven, maar ook hier komen grote schom-
melingen voor van 1 week tot verscheidene maanden.

Het begin wordt gekenmerkt door nerveuze overgevoeligheidsverschijnselen. Rabide
dieren lopen doelloos heen en weer, snurken nerveus, doorwoelen het stro, knagen
aan de plaatsen waar zij gebeten zijn en kruipen weg. Bij het geringste geluid sprin-
gen ze overeind en vallen mens en dier aan, zelfs hun eigen biggen. Wanneer een-
maal de verlammingsverschijnselen optreden zijn ze meestal binnen 24 uur dood.

De gemiddelde incubatietijd is 21-28 dagen. De symptomen zijn ongeveer gelijk aan
die bij het rund. De aanvals- en geslachtsdrift is zeer fel en daardoor bijzonder op-
merkelijk. De duur van de ziekteverschijnselen varieert van 3-8 dagen.

Van rabies verdachte dieren, waarmee de mens in aanraking is geweest of waardoor
de mens is gebeten, moeten zo mogelijk niet gedood maar geïsoleerd en onder con-
trole worden gehouden. In het verloop van de laatste dagen der ziekte wordt de
ontwikkehng van de celveranderingen in de her.senen, zich uitend in de vorming van
Negrische lichaampjes, volledig en is dc diagnose duidelijker te stellen. Het vroeg-
tijdig doden van het verdachte dier kan het hersenonderzoek zeer bemoeilijken.

Wanneer bijzondere omstandigheden het doden van het dier vereisen, moet er steeds
op virorden gelet, dat in verband met het onderzoek der hersenen, de kop onaangetast
blijft.

Het gebruik van chemische vergiften voor het doden is niet aan te bevelen, omdat
dan een grote kans bestaat dat de biologische test, de voor de einddiagnose zo nood-
zakelijke proef op muizen niet kan worden uitgevoerd. Wanneer rabies bij een dier
niet uitgesloten kan worden moet de Inspecteur van de Veartsenijkundige Dienst
worden gewaarschuwd, die beslist over eventueel verder te nemen maatregelen zoals
het opsturen van materiaal o.a. hersenen in daarvoor speciaal bestemde containers
naar het Centraal Diergeneeskundig Instituut te Rotterdam.

GOUD, ZILVER EN BRONS VOOR NEDERLANDSE AGRARISCHE FILMS.
In het kader van de grote landbouwtentoonstelling „Grüne Woche" te Berlijn, waar
ook Nederland goed voor de dag kwam, is weer het jaarlijks Internationale Con-
cours voor Agrarische Films gehouden. Hierbij boekte ons land succes. Van de zes
ingezonden films werden er drie met een prijs bekroond.

De negen minuten durende kleurenfilm „Holland Terra Fertilis" verwierf een eerste
prijs, een Gouden Aar. Deze film, die een indruk geeft van de omvangrijke Neder-
landse agrarische uitvoer, werd als „onbetwist de beste public-relation film" gekwa-
lificeerd. De voorlichtingsfilm „Parasitaire rundvceziekten" die op de laatste voor-
lichtingsdag van de Veeartsenijkundige Dienst te Utrecht in première ging, kreeg
een tweede prijs, een Zilveren Aar.

Deze film, die een overzicht geeft van de meest voorkomende parasitaire ziekten bij
het rundvee, werd evenals „Holland Terra Fertilis" vervaardigd in opdracht van
het Ministerie van Landbouw en Visserij.

Medewerking aan deze, zowel voor de dierenartsen als voor de veehouder interes-
sante film, werd verleend door enkele deskundigen uit de veterinaire wereld. Onder
meer uit de kring van de Faculteit, de Gezondheidsdienst voor Dieren, het Haagse
gemeentelijke slachthuis en de Veeartsenijkundige Dienst, in samenwerking met de
afdeling Voorlichting van het Ministerie. De cineast Hans Koekoek kreeg ruime
medewerking om zijn interessante scènes te vervaardigen. De film werd geprodu-
ceerd door N.V. Cinécentrum te Hilversum.

De achtminutenfilm „Holland" van het Nederlands Zuivelbureau, die een overzicht
geeft van de herkomst, de verwerking en de afzet van Nederlandse zuivelprodukten,
kreeg een derde prijs, een Bronzen Aar.

De hevige mond- en klauwzeeruitbraak in Engeland is sterk afgenomen. Over de
week van 29 januari tot en met 4 februari 1968 kwamen in midden Engeland acht
nieuwe gevallen voor. In de week van 5 tot en met 11 februari bedroeg het aantal
nieuwe gevallen zeven en waren er vier dagen waarop geen nieuwe uitbraken werden
gemeld.

In verband met dit gunstige verloop verleent Nederland sinds 6 februari 1968 weer
ontheffingen van het in- en doorvoerverbod voor wat betreft de in- en doorvoer van
eenhoevige dieren, nertsen, pluimvee en broedeieren. Wel worden aan deze onthef-
fingen nog extra voorwaarden gesteld met betrekking tot de mond- en klauwzeer-
situatie. De dieren en de eieren moeten afkomstig zijn van bedrijven, gelegen in het
centrum van een gebied met een straal van 10 kilometer, waar zich gedurende drie
maanden, onmiddellijk voorafgaande aan de uitvoer, geen mond- en klauwzeer heeft
voorgedaan. Bovendien moeten de dieren in Engeland in speciaal voor dit vervoer
ontsmette vervoermiddelen worden vervoerd.

Nadat op 23 december 1967 in Nedersaksen nog een geval van mond -en klauwzeer
was voorgekomen, bleef de Bondsrepubliek West-Duitsland tot begin februari 1968
vrij van de ziekte.

Op 3 februari 1968 deden zich echter opnieuw twee gevallen voor en wel in de
Kreis Bentheim op circa 15 en in de Kreis Aschendorf op ongeveer 25 kilometer
van de Nederlandse grens. Beide gevallen bleken van het O-type te zijn.
Maatregelen als opruiming van varkens en runderen op de aangetaste bedrijven en
noodentingen van varkens en herkauwers in de omgeving, hebben verdere uitbreiding
tot dusver voorkomen.

2, Groep Geneesk. v. h. Kl. Huisdier K.N.M.v.D. Ledenvergadering, 14.30
uur, Klin. Kl. Huisdieren, Utrecht, (pag. 240)
4—6, Landb. hogeschool Wageningen. Int. Symposium, (pag. 1542 (1967))

7, Promotie collega G. D. van der Werff, 16.15 uur. Rijksuniversiteit
Utrecht, (pag. 338)

18, Groep Dierenartsen, werkz. i. h. Bedrijfsleven K.N.M.v.D. Ledenvergade-
ring, 14.00 uur. Motel Bunnik. (pag. 337)

20, .Afdeling Gelderland K.N.M.v.D. Vergadering, 20.00 uur. Hotel Royal,
Arnhem, (pag. 336)

29—31, Jaarcongres Brit. Small An. Vet. Association, Londen, (pag. 1541
(1967))

30, Congres Schimmelziekten, 10.00 uur, Centr. Bur. Schimmelcultures,
Baarn. (pag. 235)

16, Postacademiale discussie-avond. Lab. Bloedtransfusiedienst Ned. Roode
Kruis, Alb. Plesmanlaan 125, Amsterdam-Slotervaart. (pag. 1105
(1967))

18—19, 9e Federatieve Vergadering Medisch-Biologische Verenigingen, Nijmegen,
(pag. 323)

27, Groep Geneesk. v. h. Kleine Huisdier K.N.M.v.D. „Voorjaarsdag",
Utrecht, (pag. 1569 (1967), 186, 240)

1—5, 10e Int. Symposium Ziekten van dierentuindieren, Salzburg, (pag. 103)
7—10, Viering 200-jarig bestaan Diergeneeskundige Hogeschool, Wenen. (pag.
1773 (1966))

16—17, Dtsch. Ges. Klin. Med. Symposium „Listeriose", Leipzig, (pag. 1543
(1967))

16—17, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Geschichte der Veterinär-
medizin". Symposium, Hannover, (pag. 48)

10—14, Int. .Assoc. of Microbiol. Societies. 6e Symposium, Bilthoven. (pag.
103)

17—21, Int. Pig Veterinary Society. Int. Congres, Cambridge, (pag. 1542
(1967))

14—20, 2e Wereldconferentie Dierlijke Produktie, Universiteit van Maryland,
U.S.A. (pag. 838 (1967) ; 47)

13—17, Worlc] Ass. Buiatrics. 5e Int. Congres, Opatija (Joego-Slavië). (pa.a.
981 (1967))

11 —12, 115e Alg. Vergadering Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde,
\'s Hertogenbosch. (pag. 332)

Op zondag 24 september 1967 stierf, zeer onverwacht,
collega Zuijdam toen hij met zijn echtgenote op een
korte vakantietrip in de provincie Groningen ver-
toefde.

Doctor Dirk Willem Zuijdam werd op 18 januari 1887
te Gouda geboren. Zijn vader was landbouwer en
had een eigen bedrijf in het zogenaamde „Land van
Stein" aan de Hollandse IJssel.

Collega Zuijdam had drie broers en vier zusters,
waarvan er, behalve hijzelf, drie hun akademische
studie te Groningen en te Utrecht voltooiden.
In 1908 slaagde hij voor het eindexamen H.B.S.-B te
Gouda. In 1913 behaalde hij het veearts-diploma aan
de toenmalige Veeartsenijschool te Utrecht. Hij werd
toen assistent bij Professor Dr. H. Jakob, hoogleraar
in de vakken „Ziekten van de kleine huisdieren en
Geneesmiddel- en Vergiftenleer." Hier werden de
grondslagen gelegd voor zijn dissertatie „Pellidol und
Azodolen", waarop hij in 1917 aan de Universiteit te
Bern bij Prof. Emil Hess promoveerde tot doctor in
de Veeartsenijkunde. Zijn onderzoekingen droegen in
belangrijke mate bij tot het bestrijden van oogziekten
bij het paard.

In de jaren 1913-1914 was collega Zuijdam in ac-
tieve militaire dienst als eerste luitenant-paardenarts
bij de bereden artillerie. Hij was daarbij onder meer
verantwoordelijk voor de gang van zaken in de Rot-
terdamse paarden-ziekestallen. Naast een grote des-
kundigheid in het behandelen van de zieke en kreupele
paarden toonde hij zich een uitstekend ruiter, het-
geen zijn latere belangstelling en liefde voor de lande-
lijke ruitersport verklaart.

In 1914 vestigde collega Zuijdam zich als praktize-
rend dierenarts in Hoofddorp, gemeente Haarlemmer-
meer.

In 1917 huwde hij Cornelia Adriana Spruyt en uit
dit huwelijk werd een zoon geboren, Dirk Maarten
Zuijdam.

Gedurende 40 jaren heeft collega Zuijdam Sr. met
volle overgave de praktijk in de Haarlemmermeer
uitgeoefend. Aanvankelijk waren het voornamelijk
paarden die in deze bouwstreek zijn aandacht op-
eisten. Later werd ook diergeneeskundige hulp inge-
roepen voor runderen, varkens, schapen en geiten.
Geleidelijk werden de paarden vervangen door me-
chanische tractie.

De tweede wereldoorlog bracht tijdelijk een terug-
keer van de paarden en opnieuw bleek toen de kennis
van collega Zuijdam op paardengebied van onschat-
bare waarde.

Na deze oorlog wijzigde zich het praktijkbeeld totaal,
want door het stichten van de Gezondheidsdiensten
voor Dieren werd de aandacht van de practici ge-
vraagd voor de georganiseerde dierziektebestrijding.
Hoewel voor collega Zuijdam de hiermee gepaard
gaande ambtelijke bemoeienissen af en toe moeilijk
te accepteren waren, wegens zijn grote gehechtheid
aan de vrijheid van het beroep, bleven de persoon-
lijke contacten met de Gezondheidsdienst altijd bij-
zonder prettig.

Voorts werd na 1945 in toenemende mate zijn hulp
ingeroepen voor de ziekten van de kleine huisdieren
in Hoofddorp, Badhoevedorp en Aalsmeer.
Met een voorbeeldige plichtsbetrachting, gepaard aan
een nimmer verflauwde ijver, heeft collega Zuijdam
zijn praktijk in de ruimste zin des woords uitgeoefend.
Toen hij dan ook in 1954 besloot zich terug te trek-
ken en van een welverdiende rust te gaan genieten,
werd hem door de boerenstandsorganisaties, de burgerij
en verschillende verenigingen op paarden- en vee-
houderijgebied een grootse afscheidsreceptie aange-
boden. Van alle zijden werd daarbij de hoge waar-
dering tot uitdrukking gebracht voor de nauwgezette
plichtsbetrachting, het enthousiasme en de bekwaam-
heid die hij in de afgelopen 40 jaar bij het verrichten
van zijn veelomvattende taak aan de dag had gelegd.
Zijn hoge opvattingen ten aanzien van collegialiteit en
ethiek kwamen ook bij de overdracht van zijn praktijk
duidelijk tot uitdrukking.

Na de periode waarin zijn opvolger op voorbeeldige
wijze in de praktijk werd geïntroduceerd en ingewerkt,
bleef hij de verdere ontwikkeling van de praktijk met
intensieve belangstelling volgen, ieder moment van
harte bereid om, steunend op zijn grote ervaring, met
raad en daad behulpzaam te zijn.
Vanaf 1922 tot 1954 was collega Zuijdam, Hoofd van
de Vleeskeuringsdienst Aalsmeer en Omstreken. Als
blijk van waardering werd hem bij zijn pensioenering
de zilveren legpenning van de gemeente Aalsmeer uit-
gereikt.

Ook op het gebied van het onderwijs heeft collega
Zuijdam zijn sporen verdiend. Hij was 32 jaar onaf-
gebroken leraar aan de Landbouwwinterschool (latere
Middelbare Landbouwschool) te Hoofddorp. Verder
heeft hij voor de jonge boeren tal van cursussen in
paardenkennis en hoefbeslag verzorgd.
Bovendien heeft collega Zuijdam zich op maatschap-
pelijk gebied verdiensten verworven, onder meer als
oprichter van de Oranje-vereniging, stichter van het
zwembad, initiatiefnemer van de autotochten voor
ouden van dagen.

Ten slotte was hij ook een lange reeks van jaren
ambtenaar van de Burgerlijke Stand en heeft hij in
die functie bij talloze huwelijken een actieve rol ge-
speeld.

Moge zijn vrouw, die hem tijdens en na zijn lange
praktijk periode zo intensief met alles terzijde heeft ge-
staan, na zijn plotseling verscheiden - enkele dagen
voor hun 50-jarig huwelijksjubileum. - troost vinden
in het feit, dat hij tijdens zijn leven geen moment
heeft nagelaten haar als zijn trouwe en zo geliefde
levensgezellin onder alle omstandigheden van zijn
liefde, respect en dankbaarheid jegens haar, blijk te
geven.

girono.: 511606 t.n.v. de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde.
115e Algemene Vergadering Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde.

Verleden jaar is de Alg. Vergadering in Groningen algemeen als een succes ervaren,
zodat het Hoofdbestuur gemeend heeft dit jaar eveneens buiten Utrecht te moeten
vergaderen.

De afdeling Noord-Brabant heeft instemmend gereageerd op een desbetreffend verzoek
en het Hoofdbestuur is verheugd te kunnen mededelen dat de 115e Algemene Verga-
dering zal worden gehouden op vrijdag 11 en zaterdag 12 oktober 1968 te \'s-Her-
togenbosch.

Getracht wordt de wetenschappelijke vergadering op vrijdag gedeeltelijk in secties
te doen plaatsvinden.

Het Begrip „Plaatselijk Praktijk uitoefenen", ex art. 2, lid 4, Antibioticawet.

.Arrest van de Hoge Raad der Nederlanden dd. 6 juni 1967, betreffende beroep van
cassatie tegen een vonis van de Rechtbank te A. van 14 februari 1967, houdende
veroordeling in hoger beroep ter zake van „overtreding van het bij artikel 2 van de
Wet van 1 augustus 1964, Staatsblad nr. 363, houdende regelen met betrekking tot
de handel in antibiotica, hormoonpreparaten, thyreostatica en chemotherapeutica,
bestemd of mede bestemd voor aanwending bij dieren, bepaalde, driemaal gepleegd."
Uit het, ter openbare terechtzitting uitgesproken arrest nemen wij de volgende over-
wegingen over;

„dat de Rechtbank naar aanleiding van een namens rekwirant gevoerd verweer
heeft overwogen:

De raadsman van verdachte heeft aangevoerd dat de feiten, aan verdachte te
laste gelegd, niet strafbaar zijn, aangezien verdachte de in de telastclcgging be-
doelde hoeveelheden antibiotica (combosan no. 2, entromixplus en vinomycine)
zou hebben verkocht en afgeleverd:

als dierenarts, die de diergeneeskunde als vrij beroep uitoefent, die door de res-
pectieve eigenaren van pluimvee is geraadpleegd en die plaatselijk praktijk pleegt
uit te oefenen, nu verdachte de diergeneeskunde uitoefent:
als specialist, op het gebied van ziekten bij pluimvee;

De Rechtbank verwerpt dit verweer, a) aangezien uit het onderzoek ter terecht-
zitting in hoger beroep is gebleken - uit hetgeen verdachte aldaar heeft verklaard
en de inhoud van de hiervoor vermelde ambtsedige processen-verbaal - dat ver-
dachte: voordat hij de onderhavige antibiotica voorschreef, niet de respectieve
koppels pluimvee, waarvoor die antibiotica bestemd waren, in ogenschouw heeft
genomen, doch die antibiotica heeft voorgeschreven: als preventief middel tegen
eventuele toekomstige ziekten bij een koppel kuikens, hetwelk nog niet op het
bedrijf van de koper aanwezig was, en als preventief middel tegen eventuele
toekomstige ziekten bij een koppel kuikens op een ander bedrijf en welk eerst-
genoemd koppel kuikens, hij, verdachte, in ieder geval nog niet had gezien, dan
wel:

na onderzoek van hem gebrachte en mitsdien niet door hemzelf gekozen mon-
sters en zonder te hebben gezien of deze monsters representatief waren voor de
kwaal, die zich bij cen koppel pluimvee van twee bedrijven zou voordoen en
zonder de uitwerking van die antibiotica op die respectieve koppels pluimvee tie
controleren.

b) en voorts nu de bedrijven, waarop dat pluimvee werd gehouden, gelet op de
afstanden tussen de betreffende gemeenten, te ver van de woonplaats, alwaar

verdachte zijn praktijk heeft gevestigd, waren gelegen om een effectieve controle
door hem van de ziekte dan wel ter voorkoming van ziekte te behandelen
dieren en de inwerking van de door hem voorgeschreven geneesmiddelen op die
dieren mogelijk te maken en die afstanden naar htt oordeel der Rechtbank ook
te groot zijn voor een behoorlijke bediening van de pluimveebedrijven door hem
als dierenarts;

De Rechtbank is mitsdien van oordeel dat verdachte de in de telastelegging be-
doelde hoeveelheden antibiotica niet heeft verkocht en afgeleverd: als dieren-
arts, die plaatselijk praktijk pleegt uit te oefenen";
Overwegende ten aanzien van het middel:

dat uit de geschiedenis van de totstandkoming van de Wet van 1 augustus 1964,
Staatsblad 363, houdende regelen met betrekking tot de handel in antibiotica, hor-
moonpreparaten, thyreostatica en chemotherapeutica, bestemd of mede bestemd voor
aanwending bij dieren, blijkt, dat in artikel 2, lid 4 onder a, van die wet de woorden
„een dierenarts, die de diergeneeskunde als vrij beroep uitoefent, door de betrokken
eigenaar of verzorger is geraadpleegd en plaatselijk praktijk pleegt uit te oefenen"
zijn gesteld in de plaats van de in het oorspronkelijk ontwerp van wet gebezigde
woorden „een dierenarts, die deze dieren in behandeling heeft", welke in de plaats
stelling naar luidt van de memorie van antwoord geschiedde ten einde te verhinderen,
dat op de bepahng een beroep zou worden gedaan door een dierenarts, die al dan
niet na correspondentie met zijn afnemers de middelen in het gehele land aflevert en
beweert een „landelijke praktijk" te hebben, doch niet op de bedrijven praktizeert
in de gebruikelijke zin van het woord, terwijl de memorie van antwoord voorts in-
houdt: „De praktizerende dierenarts bezoekt regelmatig zijn bedrijven voor aller-
lei werkzaamheden en is reeds uit dien hoofde in het algemeen goed op de hoogte
van de veterinaire situatie op deze bedrijven".

dat de Rechtbank uit de feiten en omstandigheden, vermeld in haar hierboven aan-
gehaalde overweging, heeft kunnen afleiden, dat rekwirant op de bedrijven van de
in de bewezenverklaring genoemde afnemers der door hem verkochte en afgeleverde
antibiotica niet heeft geprakdzeerd in evenbedoelde gebruikelijke zin van het woord
en dat rekwirant mitsdien ten deze niet kon worden aangemerkt als een dierenarts,
die plaatselijk praktijk pleegt uit te oefenen in de zin van voormeld artikel 2, lid 4
onder a;

Op vrijdag 22 maart is er een vergadering in Hotel Royal te Arnhem. Aanvang 8 uur.
De heer Hagtingius houdt een lezing (met dia\'s) over Israël.

Kort verslag van de vergadering van de afdeling Groningen/Drenthe, gehouden op
1 februari j.l. om 20.00 uur te Assen.

De voorzitrer opent de vergadering en heet welkom 28 leden, 3 a.s. leden, de alge-
meen voorzitter van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde collega
Commandeur, de voorzitter van de Structuurcommissie collega S j o 1 1 e m a
en de vertegenwoordigers van de afdeling Friesland de collegae K o o p ma n s en
van der Zee.

De notulen van de vergadering van 23 november j.l. worden ongewijzigd goedge-
keurd.

De ingekomen stukken worden door de secretaris gelezen. Vervolgens brengt deze
verslag uit van het besprokene op de vergadering van de redactie van het Tijd-
schrift voor Diergeneeskunde met vertegenwoordigers der afdelingen.

Hetzelfde doet na hem de penningmeester. Nadat deze op voorstel van de kas-
commissie bestaande uit de collegae Brill en van Rhee décharge is verleend,
wordt de contributie voor 1968 gehandhaafd op ƒ 20,—. De ƒ 5,— jubileum bijdrage
vervalt.

De volgende leden worden met algemene stemmen tot lid van de afdeling aange-
nomen en, voorzover aanwezig, door de voorzitter toegesproken: L. Dijkhuis te
Sellingen, M. H. Pol en D. Pol-van Dongeren te Stadskanaal, L. K.
Vroegindewij te Staphorst en D. v. d. Wel te Middelstum.
De bespreking van het rapport der Structuurcommissie neemt zoveel tijd in beslag
dat de lezing van collega Sorgdrager uitgesteld moet worden. Na uitvoerige
discussies blijkt, dat ongeveer de helft der aanwezigen onder welke alle ouderen
zich achter het rapport schaart, de andere helft uitsluitend jongeren, is meer ge-
porteerd voor een beleid, geformeerd via de groepen.

Bij de rondvraag komt o.m. nog ter sprake het verhoogde tarief voor de omzet-
belasting, het tarief voor het afnemen van bloed bij biggen, en een praktijkmede-
deling van collega D e t m e r s aangaande een geval van hydrallantois bij een
merrie.

Het middernachtelijk uur is reeds ruim overschreden wanneer de voorzitter deze
vergadering sluit.

Ereleden en leden zijn de basis van iedere vereniging. De verdiensten van de Ere-
leden liggen meestal ver in het verleden, waarom velen van ons niet of nauwelijks
hebben stilgestaan bij het overlijden van ons Erelid, wijlen collega E. Rutgers.
Hij is op 13 juli 1967 in alle stilte van ons heengegaan. Collega R. Post blijft al-
leen over als Erelid van onze afdeling.

Het ledenaantal steeg met 5 tot 112 op 1 januari 1968. De collegae R. Boerhof,
P. F e e n s t r a, H. G. A. K O k. Mevr. G. T. P i c a r d - V o e r m a n en H. W. F.
P i c a r d kwamen de gelederen versterken, terwijl wij geen leden verloren hebben.
Het Bestuur was in 1967 als volgt samengesteld: S. d e H a a n, voorzitter; J. L. v a n
Os, vice-voorzitter; J. J. Aukema, secretaris; A. M. F. d e B o k, penningmeester
en H. van Soest, 2e secretaris. Op de vergadering van 8 december 1967 werd
collega J. G. K e m n a te Heeten gekozen als penningmeester van de afdeling.
De vergaderingen worden soms speciaal voor de practici belegd, omdat het afdelings-
bestuur ook optreedt als provinciaal bestuur van de Groep Grote Huisdieren Practici.
Deze extra vergaderingen verlagen het percentage van de leden, dat gemiddeld aan-
wezig was. Toch heeft nog 31% van de leden de 5 afdelingsvergaderingen bezocht.
Op 28 februari waren 26 leden aanwezig bij de lezing van Drs. H. J. Over, die de
leverbotslak met al zijn problemen besprak. Ook de betaling van de „Pool" dieren-
artsen kwam hier ter sprake. Vele leden waren het niet eens met het advies van het
Hoofdbestuur, terwijl er toch werd besloten zich eraan te houden.
Er waren 36 leden aanwezig op de vergadering van 23 mei 1967, waar collega
Dr. W. M. Verhaar iets vertelde over de dierenkliniek in Emmeloord. Er werd
lang gediscussieerd over het voorzitterschap van de Maatschappij, maar men was van
mening dat de Structuurcommissie eerst haar suggesties ter bespreking moest geven.
De gezamenlijke bijeenkomst met de afdeling Gelderland op 26 augustus 1967 ging
niet door, wegens te weinig opgaven voor deelneming.

De vergadering van 19 september 1967 werd door 44 leden bezocht. Collega D. v. d.
Akker gaf hier uitleg over enkele punten betreffende de Wet op de Uitoefening
van de Diergeneeskunst. Verder werd uitvoerig gediscussieerd over de agenda van de
a.s. Algemene Vergadering.

In het kader van het Post-Universitair onderwijs, werd op 31 mei 1967 een afdelings-
vergadering belegd, in het bijzonder voor de practici, met 41 aanwezige leden.

Collega W. M. Gotink hield een interessant referaat over de sterfte bij kalveren
in de eerste levensweken. Co^ega Dr. F. W. v a n U 1 s e n heeft een verslag gemaakt
van het diagnostisch onderzoek van in de praktijk gestorven varkens, hetgeen wegens
afwezigheid van de auteur door collega H. van Soest werd voorgedragen.
De vergadering sprak zich, na een verzoek hierover van collega W. M. Gotink,
uit tegen het gebruik van lekenhulpkrachten bij het ingeven van pillen ter bestrijding
van de leverbot bij runderen.

Op 8 december 1967 werd een afdelingsvergadering belegd, met 20 aanwezige leden,
waar collega H. A. vandenBerg, oud lid-secretaris van de afdeling, sprak over
de aspecten en perspectieven van de E.E.G. Gelukkig kon spreker enkele optimistische
geluiden laten horen over het veterinaire beleid. De vergadering bleek weinig belang-
stelling te hebben voor de gezamenlijke bijeenkomst met de afdeling Gelderland.
Besloten werd dit aan de afdeling Gelderland mede te delen.

Vertegenwoordigingen: op 4 januari 1967 is de secretaris op bezoek geweest bij het
Hoofdbestuur, om de organisatie van de „Pool" te bespreken met het oog op de
enting van alle varkens in Overijssel in één week. De medewerking van het Hoofd-
bestuur en alle afdelingen werd verkregen, om deze entingen met „Pool" dieren-
artsen uit het gehele land te verrichten. Allen die hierbij geholpen hebben kunnen
er trots op zijn, dat de „Pool" uitstekend heeft gewerkt en dat de entingen binnen
de gestelde termijn zijn verricht. Het bestuur van de afdeling heeft op 10 februari
1967 met het Hoofdbestuur te Zwolle vergaderd over de betaling van de verleende
hulp der „Pool" dierenartsen.

De Structuurcommissie heeft op 23 mei 1967 een vergadering belegd om de mening
der afdelingen te peilen, waar de secretaris de afdeling Overijssel vertegenwoordigde.
Op 13 juli 1967 heeft het bestuur van de afdeling haar leedwezen betuigd bij het
overlijden van ons Erelid, wijlen collega E. Rutgers.

De 2e secretaris was op 6 oktober 1967 namens de afdeling aanwezig bij het hu-
welijk van collega D. J. A. d e G r o o t te Markelo.

Voorzitter en secretaris zijn op 2 augustus 1967 bij collega J. B. W i 1 1 e m s e n te
Kampen op bezoek geweest ter gelegenheid van zijn 50-jarig dierenartsjubileum.
Het voltallige bestuur heeft twee maal vergaderd met het bestuur van de Prov.
Gezondheidsdienst, op 7 juni 1967 en op 23 oktober 1967. Vele zaken werden in een
zeer goede verhouding besproken. Gaarne wil ik op deze plaats de uitstekende ver-
houding met de collegae van deze Dienst memoreren.

Met collega J. A. J. M. P e t e r s als lid van de Paritaire Tarieven Commissie heeft
het bestuur op 26 augustus 1967 vergaderd om de moeilijkheden die bij de mond-
en klauwzeer tarieven besprekingen waren ontstaan, te toetsen aan de mening van
het afdelingsbestuur.

Daarnaast heeft het bestuur nog 7 vergaderingen belegd, om vele zaken ter voor-
bereiding van de afdelingsvergaderingen te bespreken.

Bij de viering van het 125-jarig bestaan van de afdeling Groningen-Drenthe op 28
september 1967 waren vice-voorzitter en secretaris aanwezig. Bij een speciale af-
delingsvergadering van de afdeling Groningen-Drenthe op de oprichtingsdatum 20
december 1967, waren voorzitter en penningmeester aanwezig.

Bij de Centrale keuring van merries te Ommen van de afdeling Overijssel van het
V.L.N. waren voorzitter en vice-voorzitter aanwezig.

Bijzondere bijeenkomsten: de gezamenlijke bijeenkomst met de afdeling Gelderland
is dus niet doorgegaan.

9 Leden van de afdeling zijn met hun echtgenotes, tezamen een groep van 32 per-
sonen uit het gehele land, op bezoek geweest bij de South Eastern Veterinary Asso-
ciation, van 1 tot 3 september. Dit bezoek was zeer geslaagd en vele vriendschaps-
banden zijn er gelegd tussen Engelse en Nederlandse collegae. Het is wel duidelijk
geworden, dat de organisatie geen zaak is van Overijssel alleen. Het persoonlijk
contact van huis tot huis is zeer gewaardeerd en moet zeker nog eens worden her-
haald.

De volgende leden van de afdeling hebben zitting in de daarbij genoemde com-
missies of besturen.

der Prov. Gezondheidsdienst voor Dieren;
P. J. D. van E g m O n d, lid van de Ereraad en adviserend lid van de Prov. Com-
missie van Toezicht op de K.I.;
A. J. van Doorn, lid van het Algemeen Bestuur der Groep Grote Huisdieren
Practici;

J. L. van Os, plaatsvervangend lid van het Algemeen Bestuur en sinds 14 decem-
ber 1967 voorzitter van de Groep Grote Huisdieren Practici;
H. H. G. Grooten, afgevaardigde naar de Algemene Vergadering;
J. G. K e m n a, plaatsvervangend afgevaardigde naar de Algemene Vergadering;
T. S i n n e m a, lid van de Provinciale Vestigingscommissie;
A. Moerman, idem;
J. ter Haar, idem.

Mijnheer de voorzitter, dit jaarverslag zou niet volledig zijn, als de mond- en klauw-
zeer entingen in de grensstrook van Overijssel in de herfst van 1967 niet gememo-
reerd werden. Het is hier op zijn plaats met waardering te spreken over het begrip
en de steeds spontaan toegezegde hulp van de collegae, die buiten hun eigen prak-
tijk aan het werk zijn gezet.

Ook de uitstekende samenwerking met de collegae van de Veeartsenijkundige Dienst
in Overijssel moet hier worden vermeld.

Door deze vele extra werkzaamheden voor de practici zijn er niet zo veel bijzondere
bijeenkomsten geweest. Het rapport van de Structuurcommissie, dat nog in dit ver-
slagjaar is uitgebracht, doet echter vele suggesties die de afdeling voor het komende
jaar kunnen inspireren.

Het is te hopen, dat het mij als secretaris niet kwalijk wordt genomen, wanneer ik
eindig met de wens uit te spreken, dat na de storm die dit rapport zeker zal ver-
oorzaken, de afdeling Overijssel sterker en met nog meer levenskracht haar werk
mag verrichten en dat zij één van de pijlers der Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde mag blijven.

De afdeling zal op vrijdag 22 maart a.s., 20.00 uur, een vergadering houden in Hotel
Royal te Arnhem.

Bespreking van de contactvergaderingen met het Hoofdbestuur.
De praktijkproef met wormmiddelen in vijf provincies heeft inmiddels plaats ge-
vonden. De uitslagen worden gebundeld en op korte termijn zullen de medewerkers
bij een gevraagd worden voor een discussie.

In de vergadering wordt vervolgens een opsomming gegeven van problemen, waar-
over wij ons dienen te beraden. Genoemd worden informatie over maatregelen, die
het behoud van de eigen apotheek kunnen steunen, tariefsvorming, tuchtwet, leken-
hulp en de verhouding met de Gezondheidsdiensten.

Collega Kampelmacher bedankt voor het vertrouwen dat de Groep in hem
stelt; maar waarschuwt er voor, dat men van een lid van het Hoofdbestuur geen
speciale belangenbehartiging van een Groep mag verwachten.
Collega Grootenhuis antwoordt hierop, dat het zeker nooit de bedoeling is
geweest voorwaarden te verbinden aan het aanvaarden van de kandidatuur, maar
dat het vertrouwen van de Groep in collega Kampelmacher mede voortkomt
uit zijn zienswijze op de organisatorische samenstelling van de Maatschappij, waar-
in aan de Groepen een positieve taak zou worden toegedacht.

Hiema volgt enige discussie over nieuwe dierziektenbestrijdingen, economische
praktijkdoorhchting, het bindend besluit afgifte injectievloeistoffen.
Collega Grootenhuis stelt collega J. L. van Os uit Gramsbergen voor als
nieuwe voorzitter. Deze wordt bij acclamatie benoemd.

De voorlopige begroting wordt ingediend, gebaseerd op de te verwachten werk-
zaamheden. Ze wordt na enige discussie aangenomen.

Collega Grootenhuis krijgt van de vergadering goedkeuring om het saldo 1967
te reserveren voor een ekonomische praktijkdoorlichting.

Er volgt nog enige discussie over de vraag of er geen doublures van werkzaamheden
binnen de Maatschappij komen. Collega Grootenhuis antwoordt, dat gestreefd
zal worden naar het voorkómen van doublures. Ook zal worden getracht het alge-
meen secretariaat van de Maatschappij zoveel mogelijk in te schakelen
Het rapport van de structuurcommissie komt hierna in discussie
Van de rondvraag maakt collega Van Bommel gebruik om de scheidende voor-
zitter te bedanken voor zijn initiatief en doorzettingsvermogen, waardoor de Groep
Practici Grote Huisdieren in korte tijd van de grond is gekomen.

De Groep organiseert op 18 maart a.s., 14.00 uur, een ledenvergadering in het Motel
te Bunnik.

Het Hoofdbestuur draagt voor het hdmaatschap van de Kon. Ned. Maatschappij voor
Diergeneeskunde voor de collegae

G. Eikelenboom, Weerdsingel O.Z. 14, Utrecht
J. P. Koopman, Hogestraat 46, Dieren

J. A. IJpenburg, Master Jansenstraat 3, Mantgum
Het Hoofdbestuur heeft als kandidaathd van de Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde aangenomen de diergeneeskundige student

Baljet-Tiecken, Mevr. Dr. G. W.; tel. gewijzigd in (023) 14 52 4; gr. 405288; P.

Baljet, Dr. J. W.; tel. gewijzigd in (023) 14 52 4; gr. 405288; P. spec. kl. huisd.

Droppers, J. A.; tel. (02274) 940; gr. 687428; geass. met J. Hovenier te Hauwert.

Hofkamp, Dr. H. S.; 1929; U-1930, Heereveen, Burg. Falkenaweg 46 tel (05130)
26 32; gr. 870566; R.D. \' (,85)

Stam, Dr. J. W. E.; tel. gewijzigd in (03401) 16 55; Vet. Hoofdambt. R.U. (216)
Ulsen, Dr. F. W. van; Berkum (post Zwolle), Reviuslaan 22, Lid Redaktie T.v.D.

Collega G. D. van der Werff hoopt op donderdag 7 maart, 16.15 uur, aan de Rijks-
universiteit te Utrecht te promoveren op het proefschrift, getiteld „Bestrijding en
therapie van rotkreupel bij schapen in Friesland".

Voorsluys, P. A., secretaris-penningmeester, hoofdinspecteur van de Kon. Ned. Fede-
ratie V. Landelijke Rijverenigingen, te Oud Leusden, aldaar overleden op 22
januari.

Hoeden, Prof. Dr. J. van der, te Ramat Chen (Israël), aldaar overleden op 1 februari
1968.

Prof. S. van den Akker, die op 29 juni a.s. het feit zal herdenken dat hij 40 jaar
dierenarts is, deelt mede dat hij op die dag niet aanwezig zal zijn.

Juist nu het Tijdschrift voor Diergeneeskunde van half maart verschijnt,
is het 50 jaar geleden dat de in 1821 opgerichte Veeartsenijschool werd
verheven tot Veeartsenijkundige Hogeschool en plechtig werd geopend.

Deze verheffing heeft een bizonder lange voorgeschiedenis want in januari
1899 hebben de leraren van de Veeartsenijschool aan de Directeur-Gene-
raal, Chef der Afdeling Landbouw, voorstellen aangeboden, welke zouden
kunnen strekken om de inrichting van het onderwijs aan \'s Rijksveeartse-
nijschool te verbeteren.

Deze voorstellen van 1899 behelzen de eis van einddiploma H.B.S. of Gym-
nasium of Staatsexamen B. Het aantal studiejaren zou van 4 naar 5 jaar
moeten gaan. Meer leerkrachten en uitbreiding van lokaliteiten en hulp-
middelen zou noodzakelijk zijn.

„De Veeartsenijschool worde een al of niet op zich zelf staande inrichting
van hooger onderwijs en erlangt het jus promovendi."
De leraren stelden toen 4 mogelijkheden voor n.L:

B. Vereenigd met het hooger landbouwonderwijs tot een hooge-
school voor landbouw- en veeartsenijkunde.

D. Vereenigd met het hooger landbouwonderwijs als 6c faculteit in
een der Universiteiten opgenomen."

Een wetsontwerp voor plan A was toegevoegd, alsmede een wetsontwerp
voor plan C.

Na heel veel praten en schrijven gedurende een reeks van jaren werd in
een vergadering van de Raad van Bestuur (directeuren en leraren teza-
men) door de in de vergadering aanwezige Directeur-Generaal van de
Landbouw, de heer H. J. L o v i n k, de hoop uitgesproken dat het moge-
lijk zou blijken de Rijksveeartsenijschool dadelijk tot een hogeschool te re-
organiseren. Dit was in januari i908.

In juni 1908 kwam het eerste aan het Departement opgemaakte vóór-
ontwerp gereed.

Ook de Maatschappij tot bevordering van de Veeartsenijkunde stelde po-
gingen in het werk om te komen tot hoger veterinair onderwijs.
Reeds in 1894 droeg deze Maatschappij tot bevordering van de Vee-
artsenijkunde in Nederland, dus de tegenwoordige Koninklijke Neder-
landse Maatschappij voor Diergeneeskunde, aan een commissie op om „te
onderzoeken de wijze waarop een reorganisatie van het veeartsenijkundig
onderwijs in Nederland aangewezen zou kunnen worden geacht en de
middelen aan te geven waardoor de Maatschappij een hervorming zou
kunnen bevorderen".

1 N. A. Commandeur; voorzitter van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergenees-
kunde, Lammenschansweg 9, Leiden.

In 1896 komt de commissie met haar rapport en motiveert de wenselijk-
heid het veeartsenijkundig onderwijs bij het Hoger Onderwijs onder te
brengen en wijst in haar rapport op de te korte duur der studie en huns
inziens verkeerde toestanden aan de veeartsenijschool.
In het adres van 30 december 1897 door het Hoofdbestuur aan de Mi-
nister van Binnenlandse Zaken gericht, wordt wel de noodzakelijkheid
van de reorganisatie van het veeartsenijkundig onderwijs betoogd, „echter
niet op hoger onderwijs aangedrongen".

In de memorie van toelichting komt de wenselijkheid o.a. naar voren van
verzwaarde toelatingseisen, verlenging van de studie en afschaffing van het
internaat.

De actie van de Maatschappij is niet onafhankelijk van die welke door de
leraren werd gevoerd, wat voor de hand ligt als we weten dat in deze com-
missie ook twee leraren zitting hadden en als we bovendien nog in aan-
merking nemen dat tussen 1897 en 1904 steeds één der leraren voorzitter
van de Maatschappij was en verder nog een of meer leraren lid van het
Hoofdbestuur.

In een adres aan de Minister van Binnenlandse Zaken in 1903 van het
Hoofdbestuur en de Commissie, wordt aangedrongen op afdoende re-
organisatie en wel op de oprichting óf van een zesde faculteit aan de
Utrechtsche Universiteit óf van een afzonderlijke Veeartsenijkundige
Hogeschool met het jus promovendi en werd aan de minister verzocht
om een audiëntie.

Blijkbaar heeft de Maatschappij de belangstelling van de Tweede Kamer
weten wakker te maken, want in een voorlopig verslag van de Tweede
Kamer van 1904 wordt de reorganisatie nodig geacht.
Maar de minister toont zich geenszins voorstander. Zelfs werd met het
idee gespeeld dit onderwijs aan het hoger landbouwonderwijs te koppelen.
Dit laatste werd om meer dan één reden in veterinaire kringen gevreesd
en een uitvoerig adres van het Hoofdbestuur en de Conmiissie van fe-
bruari 1904 geeft daaraan uitdrukking.

De hele zaak is jarenlang slepende gehouden met af en toe een opflikke-
ring o.a. onder de Directeur-Generaal L o v i n k. Wel bleef de Raad van
Bestuur steeds ijveren voor haar standpunt, gezien de talrijke stukken die
de verschillende ministers hebben bereikt. Echter geen succes in 1910, in
1911 tot in 1912 de Directeur-Generaal van de Landbouw, P. v. d. H o e k,
vroeg een memorie van de Raad van Bestuur te mogen ontvangen.
In 1913 ontving de Raad en zijn leden een gewijzigd ontwerp \\ an wet,
voorzien van een memorie van toelichting waarin van een veterinaire
hoogeschool werd gesproken, een term die aan de minister ook in 1910
al eens was voorgesteld „omdat het woord veeartsenijkundig waarschijn-
lijk taalkundig onjuist gevormd is". De Raad schreef naar aanleiding van
dit ontwerp van wet dat, wanneer de naam veterinaire hoogeschool on-
overkomelijke bezwaren opleverde, de voorkeur werd gegeven aan de
naam „diergeneeskundige hoogeschoor\'.

Op 17 mei 1913 werd het wetsontwerp bij Koninklijke boodschap bij de
Tweede Kamer ingediend. Echter de toenmalige minister van Landbouw,
Nijverheid en Handel, A. S. T a 1 m a, trad in de herfst van 1913 af.

De Raad van Bestuur haastte zich de nieuwe minister T r e u b van de
urgentie van de reorganisatie, door een nieuwe nota en door een audiën-

tie, te moeten overtuigen. Echter, een zekere minister Geertsema
antwoordde dat naar zijn oordeel de veeartsenijschool, evenmin als de
polytechnische school, paste in het kader van het hoger onderwijs.
De volgende minister van Landbouw, F. E. P o s t h u m a, gevoelde wel
dat veranderingen aan de veeartsenijschool nodig waren en maakte in
maart 1915 het directoraat roulerend, nadat de Raad van Bestuur ook
deze minister op de urgentie van veterinair hoger onderwijs had gewezen.
Doordat inmiddels de eerste wereldoorlog was uitgebroken en ook ons land
grote gevaren bedreigden en de minister talloze crisismaatregelen moest
nemen, was de aandacht van ons onderwerp wel ernstig afgeleid.

Eindelijk kwam op het voorlopig verslag van de Tweede Kamer van de
zomer 1914, de memorie van antwoord van de minister in het voorjaar
van 1917 uit, en werd het ontwerp van wet van 17 mei 1913 in het najaar
1917 door de beide Kamers der Staten-Generaal aangenomen, en door
bekrachtiging der Koningin op 15 december 1917 tot Wet verheven.
Zowel het Departement als de Raad van Bestuur, hebben met grote voort-
varendheid gewerkt en gezorgd dat de wet binnen enkele maanden in
werking kon treden en wel op 9 maart 1918.

Ondanks de ernst der tijden, zowel internadonaal als nationaal, is de ope-
ning van de Veeartsenijkundige Hoogeschool met plechtigheid geschied
op 16 maart 1918, in tegenwoordigheid van Z.K.H. de Prins der Neder-
landen door Zijne Excellentie de Minister van Landbouw, Nijverheid en
Handel, F. E. P o s t h u m a.

Vanzelfsprekend werd door verschillende prominenten het woord gevoerd
met als laatste van de rij, de Rector van het veterinaire studentencorps
„Absyrtus", de heer M. K a r s e m e ij e r, nu oud-voorzitter van onze
Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunc\'e.
In Hotel des Pays Bas hield de nieuwe Senaat een buitengewoon druk
bezochte receptie en in het restaurant van genoemd hotel werd \'s avonds
een diner aangeboden aan een aantal genodigden, waaronder ook Z.K.H.
de Prins der Nederlanden.

Tijdens dit diner inviteerde de Rector van het veterinair studentencorps
Absyrtus in zijn tafelrede Z.K.H. de Prins der Nederlanden voor een be-
zoek aan de studentensociëteit, welke invitatie gaarne werd aanvaard.
Na afloop van het diner begaf Z.K.H. de Prins der Nederlanden zich dan
ook met de vele andere aanzittenden naar de feestelijk versierde Sociëteit
„Achter St. Pieter" om hier nog enige tijd in een bizonder feestelijke stem-
ming door te brengen.

Dat dit kroegfeest, dat door verschillende hoogleraren tot diep in de
nacht werd meegemaakt, met gulden letters in de annalen van Absyrtus
is gememoreerd, behoeft nauwelijks betoog.

Df schrijver ,geeft een kort overzicht van de totstandkoming van de Veeartsenijkundige
Hogeschool te Utrecht op 16 maart 1918.

Uit de literatuur en de algemene praktijkervaring is bekend dat de fre-
quentie van ziekten en aandoeningen van melkvee in de stalperiode in het
algemeen hoger is dan in de vk^eideperiode. Dit kan onder andere samen-
hangen met de ^•e^schillen in milieu-omstandigheden tussen stal- en
weideperiode.

Wat dit betreft kan de aard van de huisvesting een rol van betekenis
spelen. Aangezien er met name ten aanzien van het laatst genoemde
weinig betrouwbare informatie bestond, is hiernaar een onderzoek inge-
steld. Bovendien zou uit de verkregen informatie mogelijk nader inzicht
verkregen kunnen worden in de aetiologie van verschillende ziekten en
aandoeningen, hetgeen van belang is voor een causale ziektepreventie.

De voor dit onderzoek verzamelde gegevens hebben betrekking op melk-
vee dat gehuisvest is in twee vrij sterk van elkaar verschillende staltypen,
te weten: de open loopstal met gestrooide gemeenschappelijke hgruimte en
de traditionele Nederlandse grupstal. De verschillen tussen deze stal-
typen zijn voor de dieren voornamelijk gelegen in de mate van bewegings-
vrijheid, de aard van de ligplaats en het stalklimaat.

Het onderzoek is uitgevoerd op een aantal over vrijwel heel Nederland
verspreide praktijkbedrijven, terwijl met behulp van eeneiige tweeling-
runderen detail informatie is verzameld op de proefboerderij „de Uithof".
Wat betreft de praktijkbedrijven is er naar gestreefd zoveel mogelijk van
de, ten tijde van de aanvang van het onderzoek in Nederland aanwezige,
loopstalbedrijven in het onderzoek op te nemen. Naast de bedrijven met
een loopstal met gestrooide ligruimte zijn vergelijkbare bedrijven gezocht
met een grupstal. De in het onderzoek verwerkte gegevens zijn afkomstig
van 27 aldus geformeerde bedrijfsparen, welke gedurende 2 of 3 gehele,
opeenvolgende jaren bij het onderzoek betrokken zijn geweest. Van de
grupstallen waren er twee van het Friese type. In het algemeen is een
goede overeenstemming verkregen tussen de bedrijfsomstandigheden en de
melkveepopulaties op de loopstal- en grupstalbedrijven. Er was geen signi-
ficant verschil in melkvetproduktie tussen de twee bedrijfsgroepen aan-
toonbaar. De gevraagde gegevens zijn door de veehouders op voorgedrukte
kaarten ingevuld. Dit zonodig in overleg met de plaatselijk praktizerende
dierenartsen.

Op de proefboerderij „de Uithof" zijn met uitzondering van de huisvesting,
de verschillen in omstandigheden tussen de dieren van de tweelingparen
zo klein mogelijk gehouden.

1 Autoreferaat van proefschrift, Utrecht, 1967.
(Authors abstract of thesis. Utrecht, 1967)

Ten aanzien van het verloop van het afkalven werd op de praktijkbe-
drijven, door de geringere hulpverlening op de loopstalbedrijven, de in-
druk gewekt dat de partus op die bedrijven gemakkelijker verliep dan op
de grupstalbedrijven. Het is echter waarschijnlijk dat dit verschil groten-
deels of geheel is veroorzaakt door de instelling van de veehouders. Voor
deze veronderstelling zijn twee redenen. Ten eerste is uit hetzelfde mate-
riaal gebleken dat de frequentie van doodgeboren kalveren niet signifi-
cant verschilt voor de twee staltypen, terwijl bekend is, dat het verloop
van de partus een belangrijke invloed heeft op de kalversterfte bij de ge-
boorte. Ten tweede was in de op de proefboerderij „de Uithof" verzamelde
gedetailleerde gegevens ten aanzien van het verloop van de partus en de
daarvoor benodigde tijd, geen verschil tussen de staltypen aantoonbaar.
Op de praktijkbedrijven was geen significant verschil in frequentie van
retentio secundinarum aantoonbaar. Dit onafhankelijk van het feit of de
retentie meer dan 12 of 24 uur na de partus duurde. Voorts onafhankelijk
van het feit of dit op alle partus a terme werd betrokken of alleen op
die van de levendgeboren eenling kalveren. Voor laatstgenoemde categorie
was de frequentie van retentio secundinaram — langer dan 24 uur —
in het onderzoek-materiaal 4,8% op de loopstalbedrijven en 5,2% op de
grupstalbedrijven.

Het interval van de partus tot de eerste daarna waargenomen oestrus was
op de praktijkbedrijven in de stalperiode significant korter op de loop-
stalbedrijven dan op de grupstalbedrijven. Dit verschil bedroeg in de ver-
schillende ras- en leeftijdscategorieën ongeveer 2 tot 5 weken. De op „de
Uithof" verzamelde gegevens zijn hiermee in overeenstemming. Wel waren
hier in beide staltypen de intervallen korter en de verschillen kleiner dan
op de praktijkbedrijven, hetgeen waarschijnlijk het gevolg is van inten-
sievere waarnemingen.

De oestrussymptomen: onrust, bespringen of besprongen worden, sta-
reflex, kruis-reflex, aspect vulva en slij maf scheiding waren op „de Uithof"
significant duidelijker bij de loopstaldieren dan bij de grupstaldieren. Voor
de symptomen loeien, daling in melkproduktie, minder voeropname en
aspect vestibulum vaginae waien de verschillen niet significant.
Op de praktijkbedrijven was er een tendens tot betere bevruchtingsper-
centages na eerste inseminatie, volgend op een normale partus, in de stal-
periode op de loopstalbedrijven. Op de grupstalbedrijven waren deze be-
vruchtingspercentages echter in de weide beter, zodat in totaal geen signi-
ficant verschil tussen de staltypen aantoonbaar was. Voor beide staltypen
was het bevruchtingspercentage, na eerste inseminatie op tenminste 60
dagen na normaal verlopen partus, over het gehele jaar genomen 59,4%.

Op de praktijkbedrijven kwam prolaps van de vagina op de loopstalbe-
drijven zeer significant minder voor dan op de grupstalbedrijven. Het aan-
tal was op de loopstalbedrijven slechts één kwart van dat op de grupstal-
bedrijven. Hierbij moet nog opgemerkt worden dat het op de loopstalbe-
drijven alleen aangekochte dieren betrof, die voordien enkele winters in
een grupstal opgestald geweest waren. Op de grupstalbedrijven is prolap-
sus vaginae in de onderzoekperiode bij 1,4% koeien van het F.H. ras en
bij 2,4% koeien van het M.R.IJ. ras voorgekomen. Dit rasverschil was
niet significant.

Op de grupstalbedrijven kwam vaker abortus voor dan op de loopstalbe-
drijven, het verschil was echter niet significant.

Het aantal lactaties met één of meer tepelbetrappingen was op de loop-
stalbedrijven met gemiddeld 0,9% en op de grupstalbedrijven met ge-
middeld 8,7%, zeer significant verschillend. Van de tepelbetrappingen op
de grupstalbedrijven vond 92% op stal plaats. Bepaalde dieren bleken
significant meer gepredisponeerd dan andere. Tepelbetrappingen kwamen
in 5,9% van de eerste en in 10,7% van de tweede en latere lactades voor,
hetgeen een zeer significant verschil was. In de laatste week vóór het af-
kalven en de eerste week daarna kwamen bijna 20% van alle tepelbetrap-
pingen voor. Dit hangt waarschijnlijk voor een belangrijk deel samen met
de toename van de uieromvang in die üjd. Op de grupstalbedrijven
kwamen meer dieren met „veel" uieroedeem voor dan op de loopstalbe-
drijven. Op de proefboerderij „de Uithof" was de uierdiepte en uierom-
vang van de grupstaldieren significant groter dan die van de loopstaldieren.
Op de praktijkbedrijven met een grupstal was de verdeling van het aantal
tepelbetrappingen over de verschillende tepels als volgt: linksvoor 27,
rechtsvoor 25, linksachter 40 en rechtsachter 33.

Wat de aard van de verwonding betreft, bleken beschadigingen van slot-
gat en tepelpunt het meest voor te komen en bovendien kwalitatief en
kwanütatief ernstige gevolgen te hebben. Van 10% van alle mastidsge-
vallen op de grupstalbedrijven was het waarschijnlijk dat zij het direkte
gevolg waren van tepelbetrappingen.

Het totale aantal mastitisgevallen was op de loopstal- en grupstalbedrijven
slechts weinig verschillend. Dit is overigens in overeenstemming met het-
geen op basis van literatuurgegevens mocht worden verwacht. Immers van
vele faktoren, onder andere op het gebied van de melktechniek, is bekend
dat zij een belangrijke invloed hebben op de masütisfrequentie en belang-
rijker zijn dan de wijze van huisvesten. Binnen de staltypen bleken grote
verschillen tussen de bedrijven te bestaan. De frequentie van masdtis was
in beide staltypen groter in de stal- dan in de weideperiode. Dit verschil
bleek te worden veroorzaakt door het optreden van mastitis tijdens de
droogstand en bij het afkalven, hetgeen meer in de stal- dan in de weide-
periode plaatsvond.

Tussenklauwpanaritium kwam zeer significant meer voor op de loopstal-
dan op de grupstïdbedrijven. Dit verschil kwam voornamelijk tot stand in
de maanden september tot en met december. Dit is waarschijnlijk veroor-
zaakt doordat de dieren op de loopstalbedrijven in deze maanden meer
over modderige en vertrapte paden naar de (raelk-)stal moesten lopen.
Onafhankelijk hiervan bleek tussenklauwpanaridum significant meer in
het begin van de lactaüe voor te komen dan later, terwijl dit verschijnsel
bij jonge dieren zeer significant duidelijker was dan bij oudere.
Andere klauwaandoeningen zijn op de loopstal- en grupstalbedrijven bij
een gelijk aantal dieren voorgekomen. Op de grupstalbedrijven zijn bij
deze dieren echter een iets groter aantal afwijkingen per individu voorge-
komen, terwijl hierbij op deze bedrijven ook meer klauwen van verschil-
lende benen betrokken waren. Dit verschil tussen de staltypen was signi-
ficant. Zeer belangrijk is voorts de bevinding dat in beide staltypen de
klauwaandoeningen in overgrote meerderheid aan de klauwen van de
achterbenen voorkwamen, namelijk op de loopstalbedrijven 89,3% en op
de grupstalbedrijven 97,1%. Op grond hiervan kan geconcludeerd worden

dat de algemeen bekende hypothese, dat de grotere frequentie van klauw-
aandoeningen aan de achterbenen het gevolg zou zijn van onjuiste be-
lasting door korte standen of inwerking van urine en feces, in haar alge-
meenheid niet houdbaar is. Van een groot deel van de in het begin van
de weideperiode opgetreden klauwaandoeningen is het waarschijnlyk dat
zij in aanleg op stal zijn ontstaan. Naar verhouding kwamen meer klauw-
aandoeningen voor bij koeien van het F.H.-ras dan het M.R.IJ.-ras. Dit
verschil was vrijwel significant.

Beenaandoeningen, zoals dikke hakken en kniebuilen kwamen op de
loopstalbedrijven in tegensteUing tot de grupstalbedrijven vrijwel niet
voor. Het verschil tussen de staltypen was zeer significant. Deze aan-
doeningen kwamen op de grupstalbedrijven vooral voor in de eerste en
laatste maanden van de stalperiode. Dit bleek voornamelijk te worden
veroorzaakt door een sterke predispositie in de laatste maand vóór het af-
kalven en de eerste twee maanden daarna. De beenaandoeningen kwamen
het meest bij vaarzen voor. Van direkt praktisch belang is het feit dat de
beenaandoeningen op de grupstalbedrijven, waar het jongvee Ov^k op een
harde vloer was opgestald, in de onderzoekperiode bij 5,1% van het melk-
vee voorkwamen en op bedrijven waar het jongvee in min of meer pro-
visorische loopstallen, met zachte ligplaatsen, was ondergebracht bij
16,2%.

Dit betekent dat het optreden van dikke hakken en kniebuilen sterk be-
perkt kan worden door de dieren in de jeugd aan een harde ligplaats te
wennen. Dat er bovendien een zeer significante interactie aantoonbaar was
tussen het optreden van de been- en klauwaandoeningen, zou kunnen
wijzen op een zekere individuele predispositie.

Van de overige ziekten en aandoeningen was de frequentie op de praktijk-
bedrijven in het algemeen te laag om conclusies toe te laten ten aanzien
van mogelijke verschillen tussen de staltypen. Het totale aantal gevallen
bedroeg op de loopstalbedrijven echter 343 tegenover 415 op de grupstal-
bedrijven.

Op de bedrijfsparen waar de dieren gehoornd waren vormden horen af-
stoten en verwondingen (door stoten) een relatief belangrijke groep. De
frequentie was op de loopstalbedrijven iets lager dan op de grupstalbe-
drijven. Het horen afstoten vond op de loopstalbedrijven vrijwel gelijk-
matig verspreid over het hele jaar plaats. Op de grupstalbedrijven kwam
dit in de stalperiode echter slechts zelden voor, maar vooral in de eerste
twee maanden van de weideperiode werden veel horens afgestoten.
Een andere belangrijke groep vormden de digestie- en stofwisselings-
stoornissen. De frequentie hiervan was lager op de loopstal- dan op de
grupstalbedrijven. Op de proefboerderij „de Uithof" daalde het bloed-
semm Mg gehalte, bij de overgang van stal naar weide, significant minder
bij de loopstal dan bij de grupstaldieren. Bij deze overgang was, hoewel
niet significant, het lichaamsgewichtsverlies bij de loopstaldieren minder
groot dan bij de grupstaldieren. De eerste groep bereikte het laagste ge-
wicht 3 a 4 weken na de overgang en de laatstgenoemde groep na 1 a 2
weken.

Het materiaal van dit onderzoek heeft geen aanwijzing verschaft voor het
bestaan van belangrijke verschillen tussen de staltypen in oorzaken van af-
voer. Het lijkt dan ook niet gerechtvaardigd grote verwachtingen te koes-
teren omtrent de invloed van het staltype op de bruikbaarheidsduur van
melkvee.

Gedurende drie jaren is op praktijkbedrijven een onderzoek ingesteld naar de vete-
rinaire aspecten van de huisvesting van melkvee in loopstallen met een gestrooide
ligruimte en traditionele grupstallen. Ook zijn gegevens verzameld op een proef-
boerderij met behulp van eeneiige tweeling-runderen.

Tussen de twee genoemde staltypen werden significante verschillen gevonden ten
aanzien van: het interval van de partus tot eerste oestrus; enkele oestrussymptomen :
prolapsus vaginae; tepelbetrappingen; tussenklauwpanaritium; klauw- en beenaan-
doeningen en bloedserum Mg gehalte na de overgang van stal naar weide.
Geen significante verschillen konden worden aangetoond voor: het verloop van de
partus; retentio secundinarum; drachtigheidspercentage na eerste inseminatie; abor-
tus; mastitis en oorzaken van afvoer.

Omtrent andere ziekten en aandoeningen liet het verzamelde cijfermateriaal geen
conclusie toe.

In een aantal gevallen heeft het onderzoek nog waardevolle gegevens verstrekt ten
aanzien van het optreden van de verschillende criteria naar b.v. leeftijd, stadium
van lactatie en seizoen.

Het proefschrift bevat een uitvoerige samenvatting en tabelteksten in de Engelse
taal.

The veterinary aspects of housing dairy cattle in loose housings and tying stalls are
studied on commercial farms over a period of three years. Data are also collected by
studying identical twins on an experimental farm.

The two types of housing showed significant differences as regards the interval
between parturition and the first oestrus, certain symptoms of oestrus, prolapse of the
vagina, tramped teats, foul in the foot, lesions of the feet and legs and the magnesium
content of the serum after turning out to pasture.

Significant differences were not detectable with regard to the course of parturition,
retained placenta, conception rates following first insemination, abortion, mastitis and
reasons for disposal.

The figures collected did not permit any conclusions regarding other diseases and dis-
orders.

In a number of cases, the study also supplied valuable data on the incidence of the

The thesis includes and extensive summary and texts to the tables in the English

Pendant trois années on a examiné dans des exploitations rurales les aspects vétéri-
naires du logement de bétail laitier dans des étables et dans les étables à stabulation
libre et dans les étables entravées. On a aussi réuni des données dans une ferme
d\'expériences à l\'aide de bovins-jumeaux monozygotes.

On trouva des différences d\'importance statistique entre les deux types mentionnés
d\'étables en ce qui concerne: l\'intervalle de la parturition jusqu\'au premier oestrus;
quelques symptômes oestraux; prolapsus vaginal; traumatismes des trayons causés
par les sabots; panaris des sabots; affections des sabots et des pieds et teneur en
magnésium du sérum sanguin après la transition de l\'étable à la prairie.
On ne put pas indiquer de différences importantes pour le cours de la parturition;
la rétention des arrière-faix; le pourcentage de gravidités après la première insémi-
nation; l\'avortement; la mastite et les raisons d\'abattage.

Le matériel de chiffres réuni ne permit pas de conclusions concernant d\'autres
maladies et affections.

Dans un certain nombre de cas l\'examen a procuré encore des données précieuses
concernant les différents critères notamment selon l\'âge, stade de lactation et saison.
La thèse universitaire contient un résumé détaillé et des textes de tableaux en langue
anglaise.

Drei Jahre lang wurde auf Landwirtschaftsbetrieben eine Untersuchung nach tier-
ärztlichen Aspekten des Unterkommens von Milchvieh in Laufställen und herkömm-
lichen Anbindeställen angestellt. Auch wurden auf einem Versuchsbetrieb Unterlagen
mit Hilfe eineiiger Zwillingsrinder gesammelt.

Zwischen den beiden Stalltypen wurden auffallende Unterschiede gefunden und zwar
hinsichtlich: Intervall des Partus bis zum ersten Östrus; einzelne östrussymptome;
Prolapsus vaginae; Zitzentreten; Zwischenklauenpanarititmi; Klaue- und Bein-
erkrankungen und Blutserum Mg-Gehalt nach dem Übergang vom Stall zur Weide.
Keine Unterschiede konnten nachgewiesen werden: für Verlauf des Partus, Retentio
secundinarum ; Trächtigkeitsprozentsatz nach der ersten Besamung ; Abortus ; Mastitis
und Abgangsursachen. ^

Bezüglich anderer Krankheiten und Entzündungen Hess das versammelte Zahlen-
material keine Konklusion zu.

Bei einer Anzahl Fälle ergab die Untersuchung noch wertvolle Funde hinsichtlich des
.Auftretens verschiedener Kriteria z.B. Alter, Milchstadium und Saison.
Die Dissertation enthält eine ausführliche Zusammenfassung und Tabellentexte in der
englischen Sprache.

Durante tres afios fue hecho una investigación en haciendas a los aspectos veterinarios
del alojamiento de vacas lecheras en establos para reses en libertad y establos para
reses en sujeción. Tambien fueron colleccionados datos en una hacienda de experi-
mentacion con ayuda de gemelos uniovulares.

Entre los dos tipos de establos mencionados fueron encontrados diferencias siginfican-
tes en cuanto a: el intervalo del parto hasta el primero celo, algunas sintomas del
celo, prolapso de la vaina, pisada del pezon, panadizo, afecciones de la garra y de la
pierna, y el contenido de magnesio en el suero de la sangre despues el pasaje del
establo al portrero.

No se pudo demostrar diferencias significantes en cuanto a el curso del parto, retencion
de la placenta, porcentaje de la prefiez despues la primera inseminacion, aborto,
mamitis y causas de borrar. Concerniente a otras enfermedades y afecciones los datos
collecionados no permitian conclusiones.

En un numero de casos la investigación ha dado tambien algunos datos valiosos sobre
la ocurrencia de diferentes criterias por ejemplo edad, estadio de la lactation y
temporada.

La tesis doctoral contiene un resumen detallado y textos tablas en el idioma ingles.

Report on births and deaths occurring in the
Gardens of the Royal Rotterdam Zoo during the
years 1961 and 1962

Bacterial infections accounted for nearly a fourth of all fatalities among
the monkeys and apes. This was mainly due to a small epidemic of Pas-
teurella pseudotuberculosis (Bacillus of Malassez and Vignal) among
squirrelmonkeys (Saimiri sciureus); four of them died within a fortnight.
In all cases millet sized necrotic foci were scattered through the liver. Two
of the animals showed a distmct enlargement of the lymphonodulus ileo-
caecocolica. In one case P. pseudotuberculosis was also isolated from the
swollen lymphgland. Small ulcers in the colon were observed once only.
The pathologic findings were suggestive of an infection by ingestion.
A siamang (Symphalangus syndactylus) died from an acute Shigella son-
nei dysenteria. Moreover this animal appeared to be mildly infected with
Oesophagostomum apiostomum.

Acute toxoplasmosis was found to be cause of death in a woolly monkey
(Lagotrix lagotricha) which had been treated with terramycine for a
pneumonia. It showed swelling of liver and spleen and in the lungs very
small scattered hemorrhages and emphysema. The lungs were especially
rich in Toxoplasma gondii.

A female gibbon (Hylobates lar) died from a severe infection with the
Acanthocephalid Prosthenorchis elegans, several hundreds of which were
fixed in the ileum, causing on many places a preperforative peritonitis with
adhesions of the omentum on these locations. Pneumonia on a basis of
atalectasis from which bèta hemolytic streptococci were isolated was the
cause of death in a 10 months old female orang utan (Pongo pygmaeus).
Signs of respiratory distress had been observed during 24 hours before
death. Further this animal suffered from a pronounced fatty degeneration
of the liver.

An old male gelada baboon (Theropithecus gelada) of impressive stature
and being parent of many gelada\'s, which had been many years in the
collection, died rather unexpectedly under signs of some respiratory disorder.
It appeared that this animal had been suffering from rightsided hernia
diaphragmatica passable for three fingers, with smooth edges of consolidated
connective tissue. The omentum was connected with the edges by fibrous
adhesions. The greater part of the jejunum and about half of the colon
were present in the pleural cavity, surrounded by omentum.

1 P. Zwart, F. G. Poelma and W. J. Strik; Department Diseases of special animals.
Veterinary Faculty, Biltstraat 172, Utrecht.

J. C. Peters; Veterinary surgeon, Walenburgerweg 51, Rotterdam.
J. J. W. Polder; biologist at the Royal Rotterdam Zoo, van Aerssenlaan 49, Rot-
terdam.

The heart was pressed completely to the left of the breast-bone. The
disturbed circulation had resulted in a pronounced chronic congestion of
the liver. The right lung was compressed and atrophic. The larger bronchi
in the right lung were surrounded by a layer of compact connective tissue;
3-4 mm in thickness. In this way the main lobe of the right lung was
reduced to a strand of tissue as thick as a man\'s thumb. The left lung
was of normal size, showed some chronic adhesion and was about half
affected by an acute catarrhal inflammation, for which no cause could be
determined, but which was undoubtedly the direct cause of death.
Additional indications of the traumatic origin of the hernia and its chro-
nicity were the extensive irregular exostoses on the dorsal vertebrae, com-
pletely immobilising the spinal column.

Without showing previous symptoms, a tree porcupine (Coendou sp.)
died from a purulent pneumonia of the left main lobe. The centre of the
pneumonic part was necrotic, almost a septic focus. The inflammation
affected per continuitatem the adjoining tissues i.e. the diaphragm, the
cardial lobe and the pleura costalis, the surfaces of them were covered
with pus.

Two young caracals (Lynx caracal), respectively 63 and 71 days old, died
from infectious rhinitis. One case was complicated by an infection with
Salmonella typhimurium var. V — which was isolated from liver and
spleen.

A puma (F. concolor) was delivered by laparotomia of three cubs which
were found to have passed into the abdominal cavity after rupture of the
uterus (Peters, 1963).

Sepsis by Salmonella typhimurium was the cause of death of a female
european lynx (Lynx lynx) which showed many pinpoint necrotic foci in
the markedly swollen liver and small hyperemic spots in the slightly
enlarged spleen.

A female raccoon (Procyon lotor) which lived more than 20 years in
Rotterdam\'s zoological garden, was found to have suffered from a chronic
glomerulonephritis with marked interstitial reaction and from a pronounced
perilobular cirrhosis of the liver.

A sealion (Zalophus californianus) died suddenly from a catarrhal pneu-
monia affecting all lobes of the lungs. Pasteurella multocida was isolated
from all organs in pure culture. Moreover, large numbers of mites were
observed in the mucus which had accumulated in bronchi and in the
trachea.

The herbivores revealed quite a diverstiy of anomalies. Traumatic fracture
of the right metatarsus of a giraffe (Giraffa camelopardalis) appeared
after several weeks, in spite of supportive therapy such as extra dosing of
calcium preparations and vitamins A and D and efforts to obtain local
hyperemisation, to have resulted in an almost complete demarcation of
the mummificated peripheral part when the animal was put to death in
a final state.

Traumatic reticulitis, peritonitis and pericarditis were causes of death in a
male eland (Taurotragus oryx).

A male reindeer (Rangifer tarandus) died from fibrinous peritonitis, de-
monstrating the most pronounced signs of inflammation around a small,
older scar in the wall of the rumen where also a well encapsulated abscess,
coped by the omentum, was present. A second abscess, the size of a tennis-
ball, was present in the cranial lobe of the left lung.

Subacute bronchopneumonia from which streptococci were isolated affected
the right cranial lung lobe in a domestic goat (Capra hircus dom. form)
which died in a very good state of nutrition. The trachea and the bronchi
in the remainder of the lung showed acute signs of inflammation.
An adult male zebu (Bos taurus dom. form) died after a short period of
illness from acute interstitial emphysema, involving both lungs completely.
Aspergillus fumigatus (Fres.) was isolated from lesions in the lungs and
kidneys of a female zebu calf.

The lesions in the lungs consisted of closely disseminated hemorrhagic
miliairy nodules, which were rich in fibrin. On places where foci reached
the pleura, these were often covered with a thin layer of fibrin. In the
bronchi disk-like solid formations composed of necrotic material, fibrin and
mycelium were present. They were occasionally covered with a greenish
growth of mould.

In the kidneys, especially in the left one, several wedge shaped regions of
acute inflammation, reaching from the cortex to the renal pelvis, were
present. A. fumigatus was also isolated from the renal lesions.
A neonatal barbary sheep (Ammotragus lervia) died the day after birth.
No milk was found in the stomach, possibly indicating some disorder of
the young, because E. coli was isolated from all organs. Bêta hemolytic

E. coli (Serotype 0 9) was isolated from all internal organs of 2 one day
old Chinese waterdeer (Hydropotes inermis) the ileums of which were
pardy filled with hemorrhagic watery contents.

Disturbance originating from the intestinal tract, was also the cause of
death in a female blackbuck (Antilope cervicapra) during the second half of
pregnancy. In this case Clostridium perfringens was isolated from the intes-
tinal contents. The animal showed petechiae on the serosa of the heart and
the thoracic cavity. There was extensive degeneration of the myocard. This
case was regarded as one of enterotoxemia.

The beaudful breeding herd of bantengs (Bos javanicus) was in the
autumn of 1962 affected by a sudden outbreak of blackleg (CI. chauvoei)
which caused death of 2 of the animals.

Among the helminth infections were some casualties caused by Trichuris
sp. A lama (Lama glama) and a young nilgai (Boselaphus tragocamelus)
both died in a cachectic state. Thousands of worms were present in the
blood-tinged contents of the colon and cecum.

Multiple parasitic infections were regarded as cause of death in a domestic
goat (Capra hircus dom. form) (many Trichostrongylus axei, moderate
Trichuris sp. and moderate coccidia) and a male blesbok (Damaliscus
dorcas) (large numbers of T. axei and some Capillaria sp.).
The first okapi young (Okapia johnstoni) in Blijdorp was born in 1960
(Van Doom, 1967). During 1961 it showed signs of some functional
disorder of the intestinal tract. Post mortem this appeared to be caused
by a rectal stenosis just cranial of the anus. The final cause of death was a
severe exsudadve nephrids with infarctlike purulent foci and uraemia
(900 mg% ureum) in the end. (Zwart and Peters, 1967).

The few marsupialia on which post mortem examination was performed
revealed three cases which are worth mentioning. A tree kangaroo
(Dendrolagus inustus) had been suffering from a focal purulent nephritis.
The foci were connected with purulent inflamed areas of the renal
papillae. Both ureters were chronically thickened (diameter 3 mm).
The urinary bladder was extremely distended in consequence of urethral
obstruction by an oxalat stone the size of a bean with a rough irregular
surface which had caused local purulent inflammation in the collum
vesicae around the internal orifice. The urethra itself showed some
hyperemia. A second stone had got stuck just before the external orifice
of the urethra. E. coli was isolated from all organs.

Extensive calcification of the media in the aorta was observed in a Bennetts
wallaby (Wallabia rufogrisea) and in a male tree kangaroo (Dendrolagus
inustus). In the latter which had been suffering from an unsteady gait
during some weeks before death, the calcifications were macroscopically
most impressive not only in the aorta but also in the arteria mesenterialis
cranialis.

A rhinoceros (Diceros bicornis) died from a septicemia by bêta hemolytic
streptococci. In the lungs, areas, the size of a tennisball, of catarrhal bron-
chopneumonia in the state of red hepatisation were present. Where these
processes reached the pleura, they were covered with fibrin, which adhered
to the pleura costalis.

After the successfull breeding of the African peafowl (Afropavo congensis)
during 1960, in 1961 the female died of a capillaria infection which did
not respond to hygienic measures and trials to medicate with dithiazanine
iodide (J a n s e n, 1962).

A combined infection of Aspergill us flavus and Hemoproteus sp. was res-
ponsible for the death of a female palawan peacock pheasant (Polyplectron
emphanum). The hazards of repairs carried out in the garden were de-
monstrated by a black-winged peafowl (Pavo cristatus) which had picked
up a large number of pieces of wire and had its gizzard perforated by a
long nail.

Several pheasant chicks died during the first 10 days after hatching from
pulmonary aspergillosis fA. fumigatus).

Endocarditis verrucosa of the tricuspidal valves, combined with anemic
infarcts in the liver, the spleen and the pancreas was found in a male
red-breasted goose (Branta ruficollis). From the heartlesions and all the
organs a coagulase positive strain of Staphylococcus aureus was isolated.
In a common white-eye (Aythya nyroca) the endocarditis verrucosa in the
left atrioventricular valves was caused by Staph, albus. In this case too septi-
cemia existed at the moment of death.

In both cases the processes were cauliflower-like and consisted of fibrin,
which contained large masses of cocci.

An epidemic infection by Staph, albus caused heavy losses among a flock
of 50 recendy imported blue-winged teals (Anas discors). The animals were
in good condition, some of them showed petechiae in the coronary fat, but
generally no gross alterations could be observed. 33 Birds died within
twentyfour hours and some several days later on.

Syngamus trachea was responsible for some casualties. This parasite was
found in a chestnut-breasted teal (Anas castanea) and two lesser white-
fronted geese (Anser erythropus). In one of the latter, a young one, the
abdominal airsacs were covered with a yellowish fibrinous exsudate, which
contained large numbers of Syngamus eggs. Most probably the aerosacculitis
was due to irritation by the eggs acting as corpora aliéna.
Oesophageal invasion by Capillaria contorta was present in an emaciated
female blue winged teal (Anas discors).

An abyssinian blue-winged goose (Cyanochen cyanopterus) which had
suffered from a progredient ataxia and finally from a complete paralysis
of the legs, whereas the appetite remained well, appeared to be affected
by a chronic proliferating ostitis involving the penultimate dorsal vertebra.
There was an impiessive compression of the spinal cord.

Within four weeks a bird of paradise, the glossy-mantled manucode (Manu-
codia ater) and an african coucal (Centropus superciliosus) died in the
bird-house of the zoological garden of Pasteurella pseudotuberculosis infec-
tion. In both cases the liver and spleen contained many foci. In the manu-
code, a catarrhal inflammation of both lungs occurred, thus giving the
same picture as is so well kwown in toekans and arassaris.
Arteriitis, caused by Aspergillus fumigatus was observed in a magnificent
bird of paradise (Diphyllodes magnificus). The arteria subclavia on the
right side, just before the bifurcadon of the arteria carotis was about twice
as thick as the remainder over a distance of 3 mm and dry and spongy on
cross section. Many hyphae were found in the arterial wall. In this animal
mycotic processes were also present in the lungs and the airsacs. It could
not be ascertained whether the arterial process was primary embolic or
had its origin in an invasion from the airsacs.

In a Sumichrast\'s blackbird (Dives dives) the only fungal lesion was a dry-
necrotic process in the right half of the liver, from which Asp. fumigatus
was isolated. Moreover this animal was heavily parasitized by coccidia.

In a male magnificent bird of paradise (Diphyllodes magnificus) the cause
of death was a diffuse sub-acute hepatitis showing accumulations of gall-
pigment and atrophy of livercells. Macroscopically the liver was about
twice the size to be expected normally; it was of a firm consistency. In the
kidneys small infarction scars were present, together with some characte-
ristic urate tophi.

Hepatitis, perihepatitis, concomitant ascites and lungcongestion, were ob-
served in a cachectic male beo (Gracula intermedia). E. coli was isolated
from all organs.

A lentil-sized hepatic abscess was present near the gallbladder in another
magnificent bird of paradise. The wall of the gallbladder was thickened and
whitish by chronic inflammation. Small ulcera were visible on the mucosa
of the gallbladder. The gall was rich in bacteria. By fibrin, the gallbladder
was adhered to the liver and the last part of the duodenum. The entrance
of the ductus choledochus in the duodenum was surrounded by an ulce-
rative process reaching 2 mm in diameter. E. coli was isolated in pure cul-
ture from all organs and the gallbladder.

Capillariasis caused death in a toco toucan (Ramphastos toco) and an
occipital blue-pie (Urocissa occipitalis) in the birdhouse.

A crowed pigeon (Goura cristata) suffered from a subchronic salpingitis
affecting the cranial one third of the salpinx, which was as thick as a
man\'s thumb and filled with stratiform glairs. The salpinx wall was some-
what thickened and the mucosa covered with purulent necrotic material.
E. coli was isolated from the contents of the oviduct.

A curious picture of aspergillosis was seen in a zoe fruit-pigeon (Ducula
zoeae). Miliary necrotic processes were present in adipose tissue near the
gizzard and in the mesenterial fat. The intestinal loops for the greater part
adhered to each other. Small mycotic nodules proliferating into the intesti-
nal lumen were present in the mucosa. The mucosa of the proventriculus
and the gizzard were hyperemic. Aspergillus fumigatus was isolated from
the foci in the fat and the intestines.

From an Alexander ringneck parrakeet (Psittacula eupatria) in which the
ureters and kidneys demonstrated accumulation of urates Erysipelothrix
insidiosa (syn. E. rhusiopathiae) was isolated in pure culture from all or-
gans.

Pasteurella multocida sepsis was the cause of death in an african grey
parrot (Psittacus erithacus); the macroscopically visible lesions were a
hemorrhagic enteritis and a fibrinous aerosacculitis causing local fibrinous
peritonitis with adhesions of intestines to the involved abdominal airsacs.
Secondary sepsis by Aspergillus fumigatus, probably originating from older
mycotic lesions present in the airsacs, was diagnosed in a triton cockatoo
(Kakatoë galerita triton). The fungus was isolated from the heart\'s blood,
the swollen liver, the apparently normal spleen, and from the faeces.
In a lesser sulphur crested cockatoo (Kakatoë sulphurea) caseous fibrin
masses had accumulated in the right nasal cavity. No definite cause for a
sinusitis could be detected. Death followed upon trauma.

Tuberculosis was found in a female purple swamphen (Porphyria porphy-
ria) and two demoiselle cranes (Anthropoides virgo). In all cases liver and
spleen were affected. In one of the demoiselle cranes, a cachectic animal
which had been ill for several weeks, an interesting finding was that the
glandulae uropygea were for the greater part replaced by tuberculous pro-
cesses, rich in acid-fast bacteria.

Acute Erysipelothrix insidiosa septicemia occurred in two juvenile banded
plovers (Zonifer tricolor) from the same litter.

The breeding of sarus crane (Grus antigone) started hopefully (van
Doom, 1965) in the years 1961 and 1962. Difficulties started at an age
of 3-4 weeks. When the animals died, having been ill a few days, post mor-
tem examination revealed a severe infection with Syngamus trachea while
in two out of three cases Listeria monocytogenes was isolated from liver and
spleen (D o n k e r - V o e t, 1963). In the livers miliary foci of necrosis,
surrounded by a zone of inflammatory cells were present. In these two aiii-
mals the walls of the abdominal and posterior thoracic airsacs were turbid
and covered with mucus and pus, containing large numbers of Syngamus
eggs. As no other cause for the aerosacculitis was found, it seems likely that
the eggs acted as foreign bodies and evoked the inflammatory reaction.
A young rhea (Rhea americana) died from perforadon of the gizzard and
the duodenum by a piece of wire 6 cm long. Some connective tissue had al-
ready been formed around the site of perforation. The connective tissue
was covered with fibrin, which also caused adhesion of the intestinal loops.
In a Chilean flamingo (Phaenicopterus ruber chilensis) with an oblique
fracture of the femur just above the stifle joint, an attempt was made to
splint with a stainless steel intramedullary pin. Just after treatment the
animal happened to die from a hemorrhage in the left abdominal airsac.

A common agama (Agama agama) with eleven complete eggs in the ovi-
duct, revealed a sepsis with Arizona 26:33:31. The same serotype was iso-
lated from the contents of one of the eggs. In this animal urate masses had
locally accumulated in the kidneys. The duodenum contained a fair num-
ber of tape worms.

From a juvenile common chameleon (Chamaeleo chamaeleon) Salmonella
braenderup was isolated from the intestinal contents.

Sepsis by Staphylococcus aureus was diagnosed in a West African dwarf
crocodile (Osteolaemus tetraspis).

S. aureus was also isolated from abscesses in a sungazer (Cordylus gigan-
teus), the abscesses being present in the intercostal muscles and in the pelvis.
From the intestinal contents S. bilthoven (Guinée, et al, 1961) en S.
hoograven (Guinée et al, 1964) were isolated.

Ps. aeruginosa was present in an encapsulated abscess as large as a pea
filled with yellowish, caseous pus on the inner side of the right mandible
of a giant madagascar chameleon (Chamaeleo verrucosus). This animal
harboured a large number of microfilariae in the blood. In the subcu-

taneous tissue of the belly three filaria, each measuring 7 cm were found.
Ps. aeruginosa was also isolated from parenchymatous organs and lesions
of a sungazer with several abscesses in the mesentery.

Miliary foci, filled with yellowish necrotic material were present in the
muscular layer of the oesophagus of a Crocodilurus lacertinus. The oeso-
phageal wall was thickened and its mucosa covered with fibrin, in which
yeast-like cells were found. Candida albicans was isolated in pure culture.
Lesions of the digestive tract, associated with mycotic infection were ob-
served in a common iguana (Iguana iguana). In this case a transverse zone
of about 1,5 cm broad, thickened by necrotic material was present in the
stomach. From the stomachic lesions a fungus was isolated which was iden-
tified as Chrysosporium keratinophilum (Frey) Carmichael. (Indentifica-
tion: Centraal Bureau voor Schimmelcultures at Baarn). Arizona 5:13:15
was isolated from liver, heart and intestinal tract.

C. keratinophilum had been isolated a fortnight before from a common
iguana, originating from the same enclosure. In this case circumscribed
inflamed lesions, covered with necrotic material, rich in fungal hyphae were
observed in the gallbladder. Some miliary mycotic foci were present in both
lungs.

Circumscribed necrotic inflammation of the stomach was present in a
Lesueur\'s water lizard (Physignathus lesueuri). In this case the inflamma-
tion evoked a preperforative peritonitis, spreading over some distance to the
liver and intestinal loops near the stomach ulcer.

Another feature possibly related with intestinal lesions was extensive cal-
ciumnephrosis which was observed in a common chameleon. Half-way the
jejunum a 1 cm long cuff of necrotic mucosa was present, in which many
Trichomonads and Blastocystis-like cells were found. Probably the calcium-
nephrosis was due to hypochloremic acidosis caused by the intestinal lesion.
In the course of research into the types of renal lesions to be found in
reptiles, several interesting cases were collected (Zwart, 1963, 1964).
Acute glomerulonephritis was found in a common iguana and a common
chameleon. Chronic intracapillary glomerulonephrosis was present in a
jeweled lacerta (Lacerta lepida) and in a common agama. In the agama,
the pericardium was filled with large masses of urates.

Visceral gout was also present in a day gecko (Phelsuma madagascariensis).
The urate deposits were foimd in the thoracic cavity near the basis of the
heart and the shoulder joints. Accumulations of urates were visible in both
kidneys. Inflammatory processes along the periphery of the kidneys, where
the collecting ducts are present (for reasons of comparability with the
situation in mammals with regard to histologic architecture and patho-
genesis, indicated as pyelonephritis) were found in a frilled lizard (Chlamy-
dosaurus kingi) and a common chameleon.

A malayan monitor (Varanus salvator) which had been living in the
garden for 20 years was finally euthanized because it had been very drowsy
for several months. In this animal the kidneys were greatly altered by a
chronic extra capillary glomerulonephritis. In the abdominal fat numerous
nodules as large as a pea and some larger ones were disseminated. Dr.
W. Misdorp (Anthonie van Leeuwenhoekhuis at Amsterdam) was
kind enough to examine the nodules. They consisted of large, rather poly-
morphous cells, some of which were in mitosis. Infiltration of surrounding

fat tissue occurred. They appeared to be tumours with sarcomatous features.
Examination of the aorta (V a s t e s a e g e r, 1964) revealed some athero-
mata with accumulations of cholesterol crystals.

Diffuse hepatitis with local aggravations in the form of necrobiosis and
necrosis was found in a reticulated python (Python reticulatus). In the
pericardium and around the intestinal tract enormous masses of a serous
exsudate were present. There also existed a fair necrotic inflammation of
the gums (cancer of mouth) in this animal, while large masses of tape-
worms filled the intestinal tract.

In a female boa constrictor (Contrictor constrictor) the cranial tip of the
liver was completely necrotic and surrounded by edema. Disseminated
throughout the liver were local necroses, each with a zone of inflammatory
cells. In the aorta, at the bifurcation of the right arteria renalis a thrombus
with the size of a pea was situated. A second thrombus in the aorta was
found 15 cm caudal of the first. In the right kidney several whitish, cir-
cumscribed necrotic foci measuring 1-2 mm in diameter were found. It is
very tempting to suppose a causative relation between the three locations
of destructive processes.

Aspecific gastritis, as demonstrated by hyperemia of the mucosa and im-
pressive edema of the submucosa was observed in another boa constrictor.
Amoebic infection, without apparant intestinal lesions was present in a
third boa constrictor. It was an emaciated animal, which harboured
amoebas in the intestinal tract and in the renal interstice, near the ureter.
The presence of amoebas in the kidneys was accompanied by the appearance
of some inflammatory cells. The snake also suffered from an acute proli-
ferative glomerulonephritis.

Impressive amoebic lesions were present in the intestinal tract of an ana-
conda (Eunectes murinus). The thickening by necrotic inflammation of the
last part of the intestine, led to local compression and consequent distention
of the proximal parts of the ureters. In the kidneys inflammatory processes
with amoebas, spreaded from the surroundings of the ureters, along the
periphery of the kidneys between the collecting ducts. This feature was
diagnosed as an acute ascending pyelonephritis. Additional foci of necrosis
surrounded by lymphocytes, histiocytes and eosinophilic granulocytes were
present in the renal parenchyma.

From the gallbladder of a turtle Arizona 26:31:33 was isolated.
Proteus rettgeri was isolated from liver, heart and kidneys of a diamond-
back terrapin (Malaclemys terrapin) with an encapsulated abscess of 1 cm
diameter at the inner side of the plastron. In the left lung, the greater part
of the alveolar lining was covered by a thin layer of necrotic material, as a
result of a pneumonia.

Several tortoises were offered to the zoo by the public. For the greater part
these animals showed more or less pronounced signs of dietary deficiencies.
Avitaminosis A was diagnosed in 5 animals. The condition was characterised
by epithelial metaplasia in conjunctivae, lacrimal glands, renal tubules and
pancreatic ducts. (E 1 k a n and Z w a r t, 1967). Proliferative extracapillary

glomerulonephritis was an additional finding, often encountered in these
animals.

Decalcification of the bony plastron and carapace was obvious in a number
of animals as indicated by flexability of the carapace; the bone often being
easy to cut and spongy in structure. In connection with this condition a
chronic interstitial nephritis with calcium deposits in the renal interstice
and tubules was frequently observed.

Several nodules of the size of a pea were present on the back and the legs
of a Chelone midas. They appeared to be epitheliomas; the superficial
layers being necrotic and secondary invaded by bacteria.

A survey is given of post mortem findings in animals which died during the years
1961 and 1962 in the Royal Rotterdam Zoo. A hst of births and hatching results
during the same years is added.

Un aperçu est présenté des résultats des autopsies faites en 1961 et 1962 sur des
animaux du Jardin Zoologique Royal de Rotterdam.

Une liste des naissances et des résultats des couvages pendant la même période a
été ajoutée.

Diese Übersicht gibt Sektionsbefunde wieder, die während der Jahre 1961-1962 bei

Eine Liste von Geburts- und Brutresultaten über dieselbe Periode wurde ebenfalls

Esta dado un sumario de los resultados de los autopsias de animales procedentes
del jardin zoologico real en Rotterdam durante los afios 1961 y 1962.
Esta admitido tambien una liste de los nacimientos y los resultados de empollar en
esto mismo periodo.

on Listeric infection, 1962. Montana State College (1963).
Doorn, C. van: Die Zucht von Mandschurenkranichen (Grus japonensis) im

Rotterdammer Zoo. Freunde Kölner Zoo, 9, (2), 39, (1966).
Doorn, C. van: Zehn Jahre Okapi-Haltung im Blijdorp Zoo, Rotterdam. Freunde

Kölner Zoo, 10, 13, (1967).
E 1 k a n, E. and Zwart, P. : The ocular disease of young terrapins. Pathologia Vet.,
4, 201, (1967).

Three new Salmonella types. Anth. v. Leeuwenhoek, 27, 465, (1961).
Guinée, P. A. M., Kampelmacher, E. H., Willems, H. M. C. C. and
Spithout, H.: Twelve new Salmonella types. Anth. v. Leeuwenhoek. 30 168,
(1964).

REFERENCES (CONTINUED)
P e t e r s, J. C.: Ruptured uterus in a puma (Puma concolor). Tijdschr. Diergeneesk.,

89, Suppl. 1, 80, (1963).
Vastesaeger, M. M.: L\'arteriosclerose chez les reptiles. Bull. Soc. Roy. Zool.

Anvers, 34, 15, (1964).
Zwart, P.: Studies on renal pathology in reptiles. Thesis, Utrecht, 1963.
Zwart, P.: Studies on renal pathology in reptiles. Pathologia Vet., 1, 542, (1964).
Zwart\', P. and Peters, J. C.: Aufzuchtprobleme bei junge Okapis, Okapia
johnstoni, durch Rektumstenose. D. Zool. Garten N.F., 33, 186, (1967).

Overzicht van geboorten in de Koninklijke Rotterdamse Diergaarde
gedurende 1961 en 1962.

Banteng
Dwergzebu
Mouflon
Heideschaap
Manenschaap
Veluwse geit
Chinees waterhert
Rendier

Ringstaart maki
Witoor ouistiti
Pinché
Uilekop aap
Ringbaard meerkat
Gelada baviaan
Orang oetan
Chimpansee
Withand gibbon

De operatieve behandeling van de lebmaag-
dislocatie bij het rund volgens de „Utrechtse
methode"

The „Utrecht method" of surgical treatment of the
bovine abomasal displacement

In een overzicht van de operatieve behandelingsmethoden van een gedila-
teerde en gedisloceerde lebmaag bij het rund (Tijdschr. Diergeneesk., 87,
328, 1962) werd door ons aan de hand van de ervaring bij een zestal pa-
tiënten de aandacht gevestigd op de mogelijkheid bij het staande dier van-
uit de linker flank een repositie en opvolgende fixatie aan de ventrale
buikwand (linea alba) te verkrijgen. Deze methode, die destijds op ini-
tiatief van een onzer werd ingevoerd en werd gedemonstreerd tijdens het in
Utrecht gehouden congres van de European Society of Veterinary Surgery
(september 1962), berust op de gedachtengang dat zowel op theoretische
als praktische gronden tegen de tot dan beschreven fixatiemethoden zowel
bij de staande als de liggende patiënt bezwaren waren aan te voeren.
Bij bestudering van de literatuur, de discussies over liggingsveranderin-
gen van de lebmaag en de evaluatie van de behandelingsmethoden, kwam
duidelijk naar voren dat de inzichten en het begrip van het „hoe" een
meer exacte grondslag behoefden in de vorm van sectie- en operatie-
bevindingen.

Als studiemateriaal hebben ons ter beschikking gestaan: een tweetal in
staande (normale) positie met formaline gefixeerde kadavers van niet-
afwijkende runderen; een tweetal, eveneens in staande positie gefixeerde
kadavers van resp. één rund lijdende aan een dilatatio et dislocatio abo-
masi sinistra en één rund lijdende aan een dilatatio et torsio abomasi dextra;
een tweetal in borst-buik-ligging diepgevroren en met formaline geconser-
veerde kadavers van resp. één patiënt lijdende aan een dilatatio et dis-
locatio abomasi dextra en één lijdende aan een dilatatio et dislocatio abo-
masi sinistra.

Alleen de gegevens verkregen uit de secties der niet-afwijkende nmderen
en de twee lijdende aan een dislocatio abomasi sinistra zijn in de tekst en
afbeeldingen van deze publikatie opgenomen.

De methode van fixatie van de lebmaag, zoals die door ons voor het eerst
in 1962 werd aangegeven, is sindsdien in 437 gevallen door tal van mede-
werkers van de kliniek toegepast en gedemonstreerd, zowel voor Neder-
landse practici als buitenlandse belangstellenden.

Tevens werden over de „Utrechtse methode" voordrachten gehouden in
Giessen, Zürich, Engeland en introduceerde Drs. J. J. de Groot de methode
aan de Veterinary College van Guelph (Canada).

1 Drs. E. Lagerweij; wetenschappelijk medewerker le klasse. Faculteit der Dier-
geneeskunde, Rijksuniversiteit Utrecht; Biltstraat 172.

2 Prof. Dr. S. R. Numans; hoogleraar, Faculteit der Diergeneeskunde, Rijks-
universiteit Utrecht; Biltstraat 172.

Een tweetal secties bij staande met formaline gefixeerde kadavers (afb. 7
en 8) hebben tezamen met hetgeen er in de literatuur (handboeken) over
bekend is de grondslag geleverd voor de schetsen van de normale situs der
voormagen van het rund en omentum majus. De „diepvries sectie", waarbij
gipsafdrukken van de doorsneden van het lumen van de gedisloceerde leb-
maag het mogelijk maakten een „model" van een dilatatio et dislocatio
sinistra op te bouwen, (afb. 1 en 2), leverde tezamen met operatiebevin-
dingen een goed beeld van de ligging van de lebmaag en een redelijk in-
zicht in de wijze waarop de dislocatio sinistra tot stand kan komen.
Kort samengevat komt dit op het volgende neer: in normale positie zijn
aan de lebmaag duidelijk twee delen te onderscheiden.
Vanaf het osdum-abomasicum (verbinding tussen boekmaag en lebmaag),
dat zich ongeveer in de mediaanlijn boven het xyphoid bevindt, verwijdt de
lebmaag zich tot een min of meer blinde zak die geleidelijk overgaat in het
eigenlijke fundusgedeelte (body). Deze blinde verwijding bevindt zich steeds
links van de mediaanlijn, het fundusgedeelte met de naar beneden en naar
links gerichte curvatura major kruist de mediaanlijn om rechts hiervan met
een scherpe knik over te gaan in het opstijgende pylorus gedeelte.
In het linker en rechter zijaanzicht is getracht de geschetste situatie weer
te geven (afb. 3 en 4). Bovendien geeft het rechter zijaanzicht tezamen met
het achteraanzicht van een dwarsdoorsnede een indruk van de anatomische
situatie van het grote net (omentum majus), (afb. 5).
Zonder op de embryologische ontwikkeling van het omentum majus in te
gaan (zie Badoux en Wensing, Tijdschr. Diergeneesk., 90, 687, 1965)
wordt de aandacht gevestigd op de in de afbeelding duidelijk weergegeven
duplicatuur van het grote net waarvan het binnenblad aan de rechter lon-
gitudinale pens sulcus vasthecht en het buitenblad zich vanaf duodenum
descendens pylorus en curvatura major onder de grote penszak door voort-
zet en vasthecht aan de linker longitudinale pens sulcus. Ter verduide-
lijking is de zich tussen de beide bladen bevindende bursa omentalis ge-
opend weergegeven. Als recessus omentalis wordt de ruimte aangeduid, die
begrensd wordt door het binnenblad van het omentum majus en waarin
zich het dikkedarmconvoluut met jejunum bevindt.

Uit de anatomische onderzoekingen bij normale en afwijkende liggingen
van de lebmaag is de conclusie getrokken dat het mogelijk moet zijn zon-
der al te grote belemmering van de functie van de lebmaag deze door mid-
del van het grote net van het min of meer horizontaal verlopende en naar
de ventrale buikwand gerichte fundus deel, in de linea alba tussen xyphoid
en navel te verankeren.

De plaats waar de fixatie hechting door het omentum majus in het gebied
van de curvatura major wordt aangebracht is op de afbeelding 6 met een
stippellijntje aangegeven. Vooruitlopende op de operatietechniek wordt er
hier met nadruk gewezen op de juiste plaatsbepaling van de aan te brengen
hechting!

In de periode van januari 1962 t/m juni 1967 werden aan de Kliniek voor
Heelkunde te Utrecht 437 runderen ter operatie aangeboden, welke lijdende
waren aan een lebmaagdilatatie en -dislocatie naar links. Deze runderen
kwamen voor 80% van bedrijven, welke niet verder dan 50 km van de
kliniek verwijderd lagen. De leeftijd van de patiënten varieerde van 8
maanden tot 9 jaar.

Het patiëntenmateriaal bestond uit: 203 pas afgekalfde koeien, 164 zes
weken of langer geleden afgekalfde koeien, 46 hoogdrachtige dieren, 17
reeds enige maanden drachtige koeien, 2 afgemolken niet drachtige koeien,
2 pinkstieren (1 jaar), 2 pinkvaarzen en 1 vaarskalf (3 mnd.)-
Rasverschillen waren niet op te merken, hoewel het merendeel afkomstig
was van het Fries-Hollands veeslag. Het lijden kwam het meest voor in de
maanden februari, maart, april en mei.

Zoals reeds eerder werd aangegeven (Tijdschr. Diergeneesk., 87, 328, 1962)
kan een door welke oorzaak dan ook in zijn functie gestoorde lebmaag ato-
nisch worden. Tengevolge van deze atonie worden de inhoud en de zich
vormende gassen niet meer uitgedreven, m.a.w. de lebmaag gaat uitzetten
(dilateren), beginnende in het gebied van de boven beschreven „blinde
zak" en eigenlijke fundus gedeehe (body).

In de meeste gevallen vindt de „dilaterende" lebmaag (althans bij de Ne-
derlandse rundveestapel) een uitweg onder de pens door naar de linker
buikhelft, komt tussen pens en linker buikwand te liggen en verplaatst zich,
afhankelijk van de vullingstoestand, tot in het flankgebied.
In een veel minder aantal gevallen verplaatst de lebmaag zich in de rechter
buikhelft en kan torderen.

De operatieve behandeling van de dilatatio et dislocatio abomasi is er op
gericht de omvang van de lebmaag te verkleinen, vervolgens de lebmaag
op haar normale plaats terug te brengen en tenslotte de mogelijkheid van
een wederom optreden van de verplaatsing te voorkomen.
Voor dit laatste zijn in de loop der jaren verschillende methoden ontwik-
keld (zie Tijdschr. Diergeneesk., 87, 328, 1962) en met redelijk succes toe-
gepast.

In 1962 is door ons hieraan de „Utrechtse methode" toegevoegd, waarvan
de volgende beschrijving kan worden gegeven.

De operatie geschiedt bij het staande dier vanuit de linker flank onder een
lokale infiltratie-anesthesie, of een paravertebrale geleidings-anesthesie. Een
vertikaal verlopende snede wordt een handbreedte achter de laatste rib ter
grootte van dt 18 cm gemaakt, ongeveer 20 cm onder de transversaal uit-
steeksels van de lendewervels. Huid, spieren, fascies en peritoneum wor-
den gekliefd.

Direct voor de operatiewond verschijnt de gedislokeerde lebmaag. Afhan-
kelijk van de uitgebreidheid van de dilatatie en de gasspanning in de leb-
maag, wordt deze gepuncteerd. Meestal is dit niet nodig, want door enige
druk met hand en onderarm op de lebmaag uit te oefenen in de richting
van het xyphoid, kan men een gedeeltelijke repositie en een spanningsver-
mindering bewerkstelligen.

Boven op de gedislokeerde lebmaag en tussen deze en de pens ligt een
samengeplooid omentum majus, dat van de linker longitudinale pens-
sulcus naar de curvatura major van de lebmaag loopt.

Ter hoogte van de 12e rib (dus in craniale richting) wordt dit omentum
majus aan de curvatura major van de lebmaag gepakt en in de laparotomie-
wond getrokken. Dit is aan het fundus deel van de lebmaag (stippellijn
bovenaan de lebmaag in afb. 6), ongeveer 30 cm oraal van de overgang
fundus - naar pylorus deel.

Van het omentum majus wordt een dubbele plooi gemaakt langs de cur-
vatura major. Met behulp van een S-vormige naald wordt een ± 2 meter
lange perlondraad (dikte 6) als matrashechting (niet knopen) enige malen
door deze plooi gestoken, vlak langs de curvatura major over een lengte
van ± 7 cm. (Bloedvaten sparen!). De uiteinden worden even lang ge-
maakt (±: 1 m.) en beide voorzien van een scherpe S-vormige naald met
een rubber stop op de punt i.v.m. latere intra-abdominale manipulaties.
De lebmaag wordt nu gereponeerd door druk op de curvatura major uit
te oefenen, en onder de ventrale penszak door op zijn normale plaats ge-
bracht. Gelukt dit niet volledig dan kan men door de rechter arm en hand
over de pens heen en achter het darmconvoluut langs, naar de rechter buik-
wand te brengen, tractie uitoefenen op de pylorus en zodoende een volle-
dige repositie verkrijgen. De omentum majus hechting met de naalden
steekt nog gedeeltelijk uit de laparotomiewond.

De naalden worden nu stuk voor stuk strak langs de linker buikwand,
buiten het omentum majus om, naar de linea alba gebracht, rubber stop-
pen verwijderd en resp. 10 en 15 cm craniaal van de navel via peritoneum,
fascies, musculatuur en huid naar buiten gestoken (afb. 9). Dit gaat meest-
al met een geringe pijnreactie van het dier gepaard. Er is nu een U-vor-
mige hechting ontstaan, die van buiten aangetrokken en geknoopt wordt.
Intra-abdominaal wordt gecontroleerd of er organen onder de hechting zijn
geschoven c.q. worden afgekneld, en of de hechting strak genoeg zit. Alleen
het omentum majus mag in de hechting worden betrokken, waarmee dan
de lebmaag op de „normale" plaats kort aan de ventrale buikwand is ge-
fixeerd.

In verloop van 10 dagen verkleeft het omentum met het peritoneum, waar-
op een vergroeiing volgt. De lebmaag blijft hier aanvankelijk atonisch lig-
gen, maar de functie kan zich nu herstellen. Door de motiliteit ontstaat een
regelmatige tractie aan het omentum majus, zodat het omentum wordt uit-

gerekt, de verbinding tussen ventrale buikwand en lebmaag langer wordt,
en de lebmaag op den duur zijn volledige vrijheid terug krijgt.
De laparotomiewond wordt laagsgewijs gesloten, nadat de rubber stoppen
uit het abdomen zijn verwijderd.

Intra-peritoneaal krijgt het dier nog 3 mill. E penicilline en 5 gr strepto-
mycine, welke antibiotische therapie gedurende 3-5 dagen parenteraal
wordt voortgezet indien een peritonitis gevonden wordt.
Het dier moet 18-24 uur vóór de operatie vasten en krijgt ± 12 uur post-
operatief wat voedsel toegediend in de vorm van hooi en voederbieten. Dit
rantsoen wordt geleidelijk verhoogd tot na 5 dagen vrijwel het normale rant-
soen wordt gegeven. In de eerste 2 - 3 weken post-operatief wordt geen
krachtvoer verstrekt. Als regel is reeds 2 dagen na de operatie een ver-
betering in de melkgift te bemerken.

Na 10 dagen kunnen de huidhechtingen van de laparotomie-wond en de
hechting van het omentum verwijderd worden.

Bij 437 runderen werd met de indikatie lebmaagdislocatie links een lapa-
rotomie verricht.

Bij 7 koeien bleek t.g.v. een geperforeerde lebmaagulcus een zeer uitge-
breide fibrineuze abomaso-rumeno-peritonitis te zijn ontstaan, zodat van
een verdere behandeling werd afgezien en de patiënten geslacht werden.
Bij 15 anderen had een lebmaagulcus slechts een lokale adhesieve abomaso-
peritonitis veroorzaakt. Deze ulcera waren na losprepareren in de operatie-
wond te brengen en te overhechten, waarna repositie en fixatie op de be-
schreven wijze kon plaatsvinden.

Bij 2 koeien was de lebmaagwand reeds zo verzwakt, dat deze bij een voor-
zichtige repositie ruptureerde.

In 14 gevallen bleek naast de lebmaagdislocatie ook nog een verplaatsing
van de boekmaag te bestaan (waarschijnlijk secundair), terwijl tevens de
netmaag verschoven was. De boekmaag lag dan tegen de linker ribwand
aan, vlak onder de milt. Bij de repositie van de lebmaag verdween ook de
„boekmaagdislocatie\'\'.

Bij 7 koeien werd een grote hoeveelheid zand in de lebmaag gevoeld. Dit
werd niet verwijderd, de repositie verliep wat moeizamer doch de dieren
herstelden normaal.

In 3 gevallen bleek tevens een traumatische reticulo-peritonitis aanwezig
te zijn.

Bij tien patiënten was de fixatie van het omentum majus niet mogelijk,
doordat het omentum te oedemateus was om enige spanning van de hech-
ting te kunnen verdragen. Bij 8 van deze patiënten werd volstaan met een
repositie, die 4 dieren deed herstellen en bij de 4 anderen in het verloop
van 4 dagen tot 2 maanden weer tot een recidief leidde.
In totaal werd bij 418 runderen de gedisloceerde lebmaag met de boven
beschreven methode behandeld. Hiervan genazen 390 (93%) na de eerste
behandeling.

Bij 14 gevallen trad een recidief op, waarvan de vermoedelijke oorzaak was
dat de afstand tussen de U-vormige hechting in omentum majus en cur-
vatura major te groot genomen was of het omentum majus ter plaatse van
de U-vormige hechting is uitgescheurd.

Hoewel bij 10 dieren aanvankelijk een duidelijke verbetering van eetlust
en melkgift geconstateerd werd, bleek bij thuiskomst al spoedig een ver-
slechtering van de algemene toestand op te treden. Al deze dieren zijn vrij
spoedig daarop geslacht. Bij sectie werd bij vier dieren een sterke uitbrei-
ding van een peritonitis t.g.v. een prae-perforatieve lebmaag-ulcus gevon-
den, 3 patiënten moesten worden geslacht ten gevolge van een peritonitis
vermoedelijk veroorzaakt door de operatie, 3 andere werden geslacht resp.
met een Hoflund-syndroom, een ernstige pneumonie en een vermagering
zonder aanwijsbare oorzaak.

De afbeeldingen 3, 4, 5 en 6 werden vervaardigd door mevrouw E. C. Mordoho-
vich-Weiss (Israël), waarvoor hierbij dank gebracht.

Na een uitvoerige studie aan sectiemateriaal is een eenvoudiger operatieve behandeling
van de lebmaagdislocatie naar links bij het rund ontwikkeld.

Door fixatie van het omentum majus in de nabijheid van de curvatura major wordt
de lebmaag na repositie vanuit de linker flank aan de ventrale buikwand verankerd.
Deze methode wordt sinds 1962 aan onze kliniek met succes toegepast. De resultaten
worden besproken.

Detailed studies on autopsy specimens were followed by the development of a simpler
method for surgical treatment of left-sided abomasal displacement in cattle.
Operating from the left flank the abomasum is anchored after reduction by fixing
the greater omentum near the greater curvature to the ventral wall of the abdomen
(linea alba).

This method was used successfully in the Utrecht chnic since 1962. The results are
discussed.

Après avoir étudié à fond le matériel autoptique les auteurs ont développé une
technique opératoire plus simple de la dislocation vers le côté gauche de la caillette
chez le bovin.

Par une fixation de l\'épiploon grand à proximité de la grande courbure de l\'estomac
la caillette, après reposition depuis le flanc gauche, est attachée à la paroi ventrale
intérieure.

Depuis 1962 cette méthode est appliquée avec succès dans notre clinique. Les
résultats sont commentés.

Nach einem gründlichen Studium des Sektionsmaterials wurde beim Rind eine ein-
fache operative Behandlung der Labmagendislokation nach links entwickelt.
Der Labmagen wird nach Reposition aus der linken Flanke mit seinem Omentum
majus an die ventrale Bauchwand geheftet.

Diese Methode wird seit 1962 mit Erfolg angewandt. Die Resultate werden be-
sprochen.

B a d o u X, D. M. en W e n s i n g, C. J. G. : De bursa omentalis en adnexa bij her-
kauwers en vleeseters. Tijdschr. Diergeneesk., 90, 687, (1965).
L a g e r w e ij, E. en Numans, S. R. : De operatieve behandelingsmethoden van
een gedilateerde en gedisloceerde lebmaag bij het rund. Tijdschr Diergeneesk.,
87, 328, (1962).

Gipsafgietsel van een gedislokeerde lebmaag naar links, gezien van mediaal (rechts).

Gipsafgietsel van een gedislokeerde lebmaag naar links, gezien van lateraal (links).

1. lebmaag, 2. boekmaag rechts van de pens gelegen, 3. netmaag, 4. linker longitudi-
nale penssulcus met omentum majus sinistra.

1. lebmaag, 2. boekmaag bedekt door het omentum minus en gedeeltelijk door de
lever, 3. netmaag, 4. omentum majus met duodenum.

Dwarsdoorsnede ter hoogte van 4e lendewervel.
1. lebmaag, 2. boekmaag bedekt door omentum, 3. pens, 4. omentum, majus.

1. de gedilateerde en gedislokeerde lebmaag met als stippellijn de plaats waar het
omentum majus gefixeerd wordt, 2. boekmaag rechts van de pens, 3. netmaag,
4. omentum majus (binnenblad).

Dwarsdoorsnede ter hoogte van de 9e rib van caudaal gezien.
1. gedislokeerde lebmaag naar links, 2. netmaag, 3. boekmaag, 4. long, 5. lever.

Dwarsdoorsnede ter hoogte van de 10e rib van caudaal gezien.
1. gedislokeerde lebmaag naar links, 2. netmaag, 3. boekmaag, 4. long, 5. lever.

Intrathoracaal gelegen buikholte organen van een volwassen rund, van caudaal gezien

(naar Nickel en Wilkens, Hannover, 1955).
1. pensvoorhof, 2. netmaag, 3. oesophagus, 4. voorste ventrale penszak, 5. lebmaag,
6. pylorus, 7. duodenum, 8. pancreas, 9. lever, 10. nier, 11. 13e rib, 12. ventr. huik-

wand, 13. linker longitudinale penssulcus.
a. pariëtale blad van het omentum majus, b. viscerale blad van het omentum majus,
c. boekmaag bedekt door het omentum, minus.
I. omentum majus hechting ventraal.

Tot voor enige jaren was de prognose \\ an de patiënt met een torsio ven-
triculi uiterst ongunstig. Observaties aan een recent praktijkgeval doen ons
vermoeden, dat, ook met eenvoudige middelen, deze prognose aanmerkelijk
verbeterd kan worden door een aantal ook onder praktijkomstandigheden
te verwezenlijken maatregelen.

Op 11 december 1967 werd om negen uur \'s avonds een negenjarige
Boxer-reu aangeboden met de volgende anamnese: om zeven uur heeft
de hond gegeten, is daarna uitgelaten en heeft zich niet overmatig wild
gedragen; om ongeveer acht uur zijn de klachten voor het eerst opge-
merkt. De hond kwijlde, was uiterst onrustig en leek een opgezette buik
te krijgen.

Bij onderzoek zagen wij een kwijlende, onrustige patiënt met opgebogen
rug, kennelijk pijnlijk. De ademhaling was x rij oppervlakkig en stotend,
de pols 170 slagen per minuut en slecht gevuld. De slijmvliezen hadden
een blauw-rode kleur.

Buikpalpatie was wegens de sterke défense niet mogelijk, bij percussie
was een holle trommelachtige toon te horen.
De diagnose werd gesteld op hoge ileus, vermoedelijk ten gevolge van een
torsio ventriculi; besloten werd tot een spoedlaparotomie.
Als premedicatie gaven wij 10 mg acetyldimethylaminopropylphenothia-
zine maleaat, 5 mg methadon en 1 mg atropini sulfas intra-musculair.
Hoewel bij deze patiënt, in (lichte?) shock, een phenothiazine-derivaat
een verder gaande bloeddrukdaling zal veroorzaken, is er ons inziens toch
een duidelijke indicatie voor, mits men beschikt over een middel om het
circulerend volume op peil te brengen en te houden. Dit zal men moeten
zoeken in de groep der plasma-expanders, of in plasma, of in bloed; elek-
trolyten-oplossingen, al of niet gecombineerd met glucose zijn hiervoor
niet geschikt. Heeft men echter wel de beschikking over een van deze drie
mogelijkheden, dan zal dc perifere vaatverwijding, gepaard met het op peil
houden van de bloeddruk, een betere doorbloeding van de perifere weefsels
kunnen veroorzaken.

De pijnstillende werking van methadon is bij patiënten in shock met pijn
geïndiceerd; bij dit ziektebeeld is het verre te verkiezen boven morphine, ge-
zien het geringere emetische effect. Wel moet men dan de ademdepressie op-
vangen door een zuurstofrijk gasmengsel te laten ademen, bij voorkeur na
intubatie onder narcose, in geval van onvoldoende techniek of apparatuur
via een masker.

1 E. Lagerweij; wetenschappelijk medewerker I, Kliniek voor Heelkunde, Faculteit

Ongeveer twintig minuten na de premedicatie werd een intraveneus
druppelinfuus Haemaccel, waarin opgelost 0,1 mg hydro-cortison/ml (in
totaal 50 mg op 500 ml Haemaccel) aangelegd, en de inloopsnelheid ge-
regeld op ± 5 ml per minuut. Via het infuus werd zeer voorzichtig thio-
pental-Na gegeven, totdat het bij een dosis van 75 mg mogelijk was de
patiënt te intuberen (de normale dosis voor deze patiënt van 30 kg zou
ongeveer 300 mg hebben bedragen!). Patiënt ademde nu via een half-
gesloten systeem (terugademsuppletie volgens Magill) een mengsel van
50% zuurstof en 50% lachgas.

Na scheren en desinfecteren van de buikhuid werd de hond naar de ope-
ratiekamer gebracht en aangesloten op een halfgesloten systeem met
cirkelabsorber. Ook hier werd 50% zuurstof en 50% lachgas gegeven; de
analgesie bleek voldoende om zonder fluothane de laparotomie te kunnen
verrichten. Direct na het openen van de buik, waarbij de diagnose torsio
ventriculi bevestigd werd, nam het ademvolume toe van 200 tot 350 cm3.
Klinisch leek de circulatie slecht: weinig bloeding in de subcutis en spie-
ren; het uittredende bloed van die weinige bloedingen was diepblauw. De
pols was nog 170 per minuut, op het E.C.G. was een duidelijke daling van
het S-T fragment zichtbaar, hetge en duidt op een hypoxie van het myo-
card.

De trommelstrak gespannen maag werd gepuncteerd met een dunne canule
en aangezien er prakdsch geen voedsel in te palperen viel, niet geopend.
ReposiUe over 180 graden werd nu mogelijk; verdere ontlediging via een
nieuwe punctie had ten gevolge dat het ademvolume toenam van 350 cm3
tot 500 cm3. De sterk gezwollen milt werd door manuele compressie ver-
kleind en niet gereseceerd, om het daarin aanwezige bloed weer ten dienste
van de circulatie te stellen.

Na ongeveer vijf minuten verbeterde de subjectieve toestand aanmerkelijk:
meerdere bloedingen van een helder rode kleur traden op, het E.C.G. ver-
toonde een S-T fragment op de O-lijn. Aan het narcosemengsel werd nu
0,5% fluothane toegevoegd, de buik werd in drie lagen gesloten.
Patiënt had in ongeveer twee uur 500 ml Haemacel gekregen; aanvul-
lend werd nog 200 ml glucose-zout 2:1 gegeven (niet in verband met de
circulatie, maar met het feit dat de eerste 24 uur geen vocht per os zou
worden verstrekt) en 1 miljoen I.E. penicilline-G-natrium. De lichaams-
temperatuur was gedaald tot 34° C, zodat tijdens de recovery-periode war-
me kruiken werden gegeven.

De ingreep was om ongeveer 23.30 uur beëindigd; de volgende dag was de
jiatiënt in goede condide: de pols was 140 per minuut, er bestond geen
ademnood, de slijmvliezen waren goed doorbloed, temperatuur 38.4° C,
er was geen tympanie, het dier had aandacht voor de omgeving.
Na vijf dagen was het dier geheel hersteld.

Hoewel wij de beschikking hadden o\\er uitgebreide apparatuur (i.e. elek-
trocardiograaf, Wrights repirometer en Airshields ventilator om kunstmatig
te beademen) zijn deze apparaten niet essentieel voor de verantwoorde
anesthetische verzorgmg van dit soort patiënten. Het levensgevaar van dit
acute ziektebeeld is ons inziens te wijten aan „circulatoi7 and respiratory
embarrasment", waardoor emstige hypoxie en acidose optreden. Men zal

4. het laten ademen van een zuurstofrijk mengsel; bij voorkeur adem-
haling assisteren;

6. zo snel mogelijk de oorzaak, tympanie, wegnemen. Of hierbij punctie
en voorlopig conservatieve behandeling (Funkquist en Gar-
m er, 1967) of spoed-laparotomie de voorkeur verdient kunnen wij
door geringe ervaring niet beoordelen.

Minimaal dient men dus te beschikken over een sympathicolyticum, een
analgeticum met geringe of geen emetische werking, een parasympathico-
lyticum, een cortisonpreparaat geschikt voor intraveneus gebruik, een
plasma-expander en een zuurstofapparaat, geschikt voor anesthesie.
Indien men over een als anesthesist (e) optredende hulpkracht met enige
ervaring beschikt, kan deze de ademhaling assisteren; bij ruime ervaring
kan een spierverslapper gegeven worden en de ademhaling worden over-
genomen.

De mogelijkheid om lachgas aan het narcosemengsel toe te voegen is niet
essentieel, maar men kan door het gebruik van dit narcosemiddel (dat vrij-
wel geen bijwerkingen heeft) de toediening van andere anesthetica, zoals
fluothane of ether soms \\\'ermijden en in ieder geval tot een kleiner percen-
tage reduceren.

Het is onze mening dat onderstaande lijst van farmaca en apparatuur geen
overdreven eis is voor een diergeneeskundige praxis, waar (ook) kleine-
huisdier chirurgie bedreven wordt:

Patiënten met torsio ventriculi lijden waarschijnlijk aan een combinatie van „circu-
latory and respiratory embarrasment" en daardoor aan acidose en hypoxic. Met
sympathicolytica, analgetica, corticosteroiden, een plasma-expander en een Oz-appa-
raat is de prognose te verbeteren.

Dogs suffering from torsio ventriculi suffer problably from a combination of circulatory
and respiratory embarrasment and by that from acidosis and hypoxia. With sym-
pathicolytics, analgesics, corticosteroids, a plasma expander and an oxygen apparatus
prognosis can be improved.

Onderzoek naar de werkzaamheid van een nieuw
breedspectrum anthelminticum voor kippen

Uitgebreide onderzoekingen in België (Bruinoghe c.s., 1965) met het
nieuwe door Janssen Pharmaceutica te Beerse (België) ontwikkelde prepa-
raat R 8299²) (in Nederland verkrijgbaar onder de naam Appercol)
hebben aangetoond, dat deze stof een bijzonder goede werking heeft tegen
maag/darmwormen bij kippen en kalkoenen.

Het middel vertoont tegelijkertijd een activiteit tegen Ascaridia galli, Hete-
rakis gallinae en Capillaria obsignata en kan dus met recht als een breed-
spectrum anthelminticum worden aangeduid.

Eén enkele behandeling — te weten toediening via het drinkwater gedu-
rende één dag — werd voldoende bevonden om de drie genoemde Nema-
toden nagenoeg volledig af te drijven in een tijdsverloop van ca. vier dagen.
Doel van het onderzoek was deze gegevens te verifiëren.

Uit een koppel van ongeveer 500 R.I.R. hennen van 12 weken oud, die
besmet waren met exemplaren van de drie genoemde wormsoorten, werden
tien dieren geselecteerd, die op grond van klinische verschijnselen tot de
zwaarder besmette dieren konden worden gerekend.

Deze tien hennen werden apart in draadkooien geplaatst. De bodem van
deze kooien was gemaakt van dun stevig draad. De mazen waren ruim en
op de kruisingen der draden hoopte zich vrijwel geen mest op. Zo dit nog
wél het geval was, dan werden de bodems met een harde borstel schoon-
gemaakt.

De in elke kooi geproduceerde mest werd gedurende een periode van 14
uren op een lade opgevangen. Deze mest bevatte van de aanwezige worm-
soorten een aantal eieren. Zij werden volgens de door M c.M aster aan-
gegeven methode geteld en hieruit werd het aantal eieren, dat in één gram
mest voorkomt, berekend.

De zo per kooi verkregen E.P.G.-waarden, zowel van de afzonderlijke
wormeierensoorten, als het totaal per dier werden samengevoegd en de
gemiddelden van de gezamenlijke tien dieren bepaald.
In aansluiting hierop werden de dieren gewogen. Per kilogram lichaams-
gewicht werd van het natriumzout R 8299 40 mg als base met een pipet in-
gegeven.

Op de, aan de dag der behandeling volgende dagen werden volgens de
omschreven methode verschillende malen de E.P.G.-waarden bepaald en
daarna nog éénmaal na 5 weken. De dieren werden gedurende het gehele

1 Dr. F. A. de Zeeuw; Laboratoria Dr. de Zeeuw N.V., Soestdijkseweg 91 Z, de
Bilt.

verloop der proef in dezelfde kooien gehouden. Herbesmetting, via eigen
faeces was, gezien de constructie van de bodems, niet te verwachten.

Uit tabel 1 blijkt, dat met wat schommelingen na ca. 1 week de E.P.G.-
waarden voor alle drie wormsoorten een drastische vermindering hebben
ondergaan, terwijl in een verder tijdsverloop van 5 weken deze waarden
geen verandering van betekenis vertoonden.

Alvorens hieruit af te leiden dat de verlaagde E.P.G.-waarden correspon-
deren met een aantal nog aanwezige wormen bij de behandelde dieren,
moet er aan gedacht worden dat een E.P.G.-getal in feite slechts een in-
dicatie kan zijn voor het aantal aanwezige eierenproducerende, dus vrouwe-
lijke, wormen. Het geeft geen aanwijzingen omtrent het aantal aanwezige
mannelijke wormen, evenmin als over het aantal larven en de jonge nog
niet geslachtsrijpe exemplaren.

Overigens kunnen eigetallen o.m. beïnvloed worden door diarreeën, ver-
stoppingen, waterrijk en min of meer volumineus voedsel en immuniteit.
Het is bovendien niet uit te sluiten, dat een wormmiddel slechts tijdelijk de
produktie van wormeieren kan beïnvloeden.

Een bevredigend antwoord op de vraag of er een evenredige verhouding
bestaat tussen de E.P.G.-getallen en het aantal eventueel nog in het dier
aanwezige wormen, kan in feite alleen door een post mortem onderzoek e.v.
worden uitgemaakt.

Aan de hand van een aantal secties, die tijdens andere proeven vóór en
10 nä een behandeling met R 8299 werden verricht, is gebleken, dat bij lage
E.P.G.-waarden van b.v. 50, het aantonen van wormen in het darmkanaal,
vooral van de kleinere soorten, niet altijd mogelijk is. Bij waarden van om-
streeks 100 kan men wel enkele wormen aantreffen, maar daarbij kan niet
van een pathologische besmetting worden gesproken.

Derhalve kan ervan worden uitgegaan dat men in de bepaling van de
E.P.G.-waarden vóór en nä de toediening van R 8299, een praktisch bruik-
baar criterium heeft om een inzicht te krijgen in zijn werkzaamheid.
Dit zal des te meer het geval zijn indien de E.P.G.-waarden in serie wor-
den bepaald. Daarnaast dient erop te worden gewezen dat bij deze proef,
waarbij herbesmetting was uitgesloten, de E.P.G.-waarden ook op langere
termijn — een termijn waarbinnen de ontwikkelingscyclus van de para-
sieten zich zeker kan afspelen -- niet zijn toegenomen of essentieel zijn ge-
wijzigd.

Derhalve kan worden gesteld dat dit wormmiddel naast de volwassen wor-
men tevens de larven en de jonge vormen der parasieten afdrijft.
Een dusdanig middel was tot dusver niet bekend.

Gemeten naar de E.P.G.-waarden vóór cn ni dc behandeling, blijkt Appercol een
breedspectrum anthelminticum te zijn dat bij de in Nederland \'t meest voorkomende
soorten van maag/darmwormen bij kippen, een zeer goede werking heeft.
Niet alleen de volwassen exemplaren worden tot een aanzienlijk percentage afgedreven.
Er zijn duidelijke aanwijzingen dat ditzelfde het geval is met de larvale stadia en de
jonge vormen.

Appercol is een in water oplosbaar preparaat, dat slechts éénmaal behoeft te worden
verstrekt en derhalve weinig arbeid vereist.

Gemiddelde E.P.G.-getallen van 10 kippen (uit een koppel van 500 stuks)
voor en na een behandeling met R 8299 (Appercol).

According to the E.P.G.-values before and after treatment Appercol seems to be an
efficient polyvalent anthelmintic against stomach worms and intestinal worms in
poultry, occurring frequently in the Netherlands.

Not only adult specimens but also larvae and young specimens are expelled to a
considerable percentage.

Bruynoghe, D.: Tetramisole a potent and polyvalent Anthelmintic in Poultry.
Paper presented at the thirteenth World\'s Poultry Congress Kiev USSR, .August
1966.

In 1959 werd door Steinicke en Nielsen in de Nordisk Veterinarmedicin
een vorm van „baby pig disease"" beschreven, gepaard gaande met braken en dehy-
dratie. De eerste verschijnselen van deze ziekte zouden zich de eerste dagen na de
geboorte openbaren terwijl in het verloop van enige dagen of enkele weken de ziekte
tot de dood leidde. Steinicke c.s. wezen daarbij op een overeenkomstig ver-
schijnsel bij de menselijke baby, nl. de congenitale pylorusstenosis.
Een ziektebeeld dat veel overeenkomst vertoont met de door Steinicke be-
schreven gevallen bij biggen werd gedurende de laatste 10 jaar geregeld in Over-
ijssel waargenomen, hoewel de eerste verschijnselen zich op iets latere leeftijd pre-
senteren. Het laatste halfjaar zien we echter een sterke stijging van het aantal ge-
vallen.

De ziekte doet zich vrij plotseling op een bedrijf voor in tomen biggen, die een
leeftijd van ± 1-4 weken hebben.

In veel gevallen vermeldt de anamnese (hoewel dit in het artikel van Steinicke
niet naar voren komt), dat kort vóór het optreden van de verschijnselen op het
bedrijf plotseling hoesten en (of) niezen is waargenomen bij de biggen en soms
ook bij de zeugen. Hiernaast zijn er echter ook gevallen bekend, waarbij de eigenaar
deze hoestverschijnselen niet waarnam.

In het beginstadium van de ziekte zijn de biggen bleek, kouwelijk en stekelharig.
De bigjes drinken nog wel, doch verlaten de zeug spoedig, waarna de opgenomen
melk meestal weer wordt uitgebraakt.

Het aantal aangetaste biggen in een toom kan variëren van 10-100%. De aange-
taste biggen gaan snel in conditie achteruit, drogen uit, vermageren, krijgen dikke
buikjes, scherpe kromme ruggetjes, lopen iets stijf en kruipen weg in het stro. Braken
ziet men bij het voortschrijden van de ziekte minder optreden.
De mortaliteit van de aangetaste biggen is 100%. Sommige biggen sterven reeds na
een paar dagen, meestal duurt het lijden echter enkele weken.

Bij sektie ziet men een grote, zeer wijde maag met een stinkende, slijmige, groengele,
dunne inhoud.

In de longen worden soms enkele pneumonische plekjes gevonden. De rest van de
sektie verloopt negatief. Microscopisch is een degeneratie van de ganglia in de
maagwand aanwezig.

Alle aangetaste biggen sterven vroeger of later. Merkwaardig is, dat de ziekte op
het bedrijf beperkt blijft tot een aantal tomen van ongeveer dezelfde leeftijd. Oudere
en jongere tomen worden niet aangetast. Zijn de aangetaste dieren gestorven of
afgemaakt, dan is de ziekte verdwenen en tot nu toe zagen we de afwijking niet
voor een tweede maal op hetzelfde bedrijf optreden.

Door nader neuro-histologisch onderzoek kon S t e i n i c k e bij deze biggen typische
degeneratieverschijnselen constateren van de intramusculaire gangliacellen van de
pylorus. Deze afwijkingen zouden analoog zijn aan de afwijkingen gevonden bij
kinderen met congenitale pylorusstenosis.

Uit de door ons waargenomen gevallen menen we dat voor het ontstaan van de
ziekte geen erfelijke faktoren in het spel zijn. Eerder denken we aan een infektieuze
oorzaak (en wel een virus), waardoor slechts in een bepaalde leeftijdsperiode zicht-
bare afwijkingen ontstaan. In deze gedachtengang past dan het ontstaan van een
immuniteit bij oudere biggen en bij de zeugen, waardoor ook de nadien geboren
biggen via het colostrum van de immune moeder onvatbaar worden.

Bij welke vormen moeten ze per se niet worden aangewend ?
Kunnen ze ook worden gebruikt bij andere nieuwvormingen ?

Endoxan wordt bij mens en dier bij allerlei vormen van kanker toegepast, zoals bij
leucose, sarcomen en ook bij maligne mammatumoren. De resultaten bij dieren zijn
tot nu toe niet zeer hoopgevend. Succes wordt gemeld bij de behandeling van Papil-
lomen in de mond bij jonge honden.

De gebruikte dosering variëert en is zeer sterk afhankelijk van het bloedbeeld en
wel speciaal van het aantal leucocyten. Meestal wordt begonnen met 4 mg/kg intra-
musculair en wanneer het aantal leucocyten gaat dalen wordt 1 k 2 mg/kg oraal
toegediend.

Gezien het toxische effect op beenmerg en nieren en de matige therapeutische resul-
taten met Endoxan kan dit middel niet voor kankerbehandeling in de praktijk wor-
den aanbevolen.

Voor de behandeling van leucosen bij de mens en de hond wordt ook gebruik ge-
maakt van Gortison-preparaten.

Jones Jr., W. I., Klein, F. e.o.; In vivo Growth and Distribution of Anthrax
BaciUi in Resistant, Susceptible, and Immunized Hosts, ƒ. Sact., 94, 600, (1967).
Jones Jr., W. I., Klein, F., e.o.: Antibiotic Treatment of Anthrax Infection in
Mice. J. Bact., 94, 609, (1967).

De ziekte- en sterfgevallen van havenarbeiders, die bij het lossen van een schip met
beenderen in Duinkerken zijn opgetreden en die aan miltvuur moesten worden toe-
geschreven, hebben weer eens duidelijk aangetoond dat de Bacillus anthracis een niet
te veronachtzamen verwekker is van een zoönose.

In de Verenigde Staten wordt vooral van militaire zijde aandacht aan de pathogenese
en therapie van deze ziekte besteed. Niet alleen is dit het geval ten behoeve van de
kennis der militaire artsen in Zuid-Vietnam, maar ook wegens het endemisch voor-
komen van de ziekte in sommige staten van het eigen land.

Onder leiding van W. I. Jones Jr. hebben een 6-tal laboratoriumonderzoekers
gegevens verzameld over de vermeerdering en verspreiding van miltvuurbacillen na
een kunstmatige infectie bij de zeer gevoelige cavia en de resistente rat, die al of niet
van tevoren waren geïmmuniseerd.

Bij deze onderzoekingen werd gewerkt met gestandaardiseerde proefdieren en milt-
vuursporen van een bepaalde zeer virulente stam. Nagegaan werd hoeveel bacteriën
na verloop van bepaalde tijden in het dier aanwezig waren en hoeveel in de inwendige
organen werden aangetroffen bij de dood en hoeveel nadat het dier gesloten bleef
liggen.

Het bleek b.v. dat bij niet-geïmmuniseerde caviae een uur nadat de hoeveelheid sporen
was ingespoten 99% der micro-organismen was verdwenen. De dieren succombeerden
echter reeds 30 uur na de besmetting en hadden dan een bacteriegehalte van bijna
1 miljard per gram weefsel. Wanneer de sporen werden geëmulgeerd in eigeel trad er
geen vermindering op van het aantal kiemen, doch de dood trad ook 30 uur na de
besmetting in, echter met slechts 100 miljoen kiemen per gram.

De ratten, die een natuurlijke resistentie tegen miltvuur bezitten, vertoonden na de
besmetting geen afname van het aantal kweekbare kiemen uit organen, maar dank zij
de grote infectiedosis stierven ze toch 43 uur na de besmetting met een bacterie-
gehalte van slechts 10 miljoen per gram weefsel. De dood werd veroorzaakt door
toxinemie.

Dezelfde proeven, verricht bij geïmmuniseerde caviae en ratten, hadden alleen het
effect dat het langer duurde voordat de dieren succombeerden en dat het bacterie-
gehalte bij de dood lager was. Bij de immune rat werden na de dood zelfs minder
bacteriën uit de organen geïsoleerd dan waren ingespoten. De dood door toxinemie
trad echter toch op, zij het dat het wat langer duurde voordat het dier succombeerde
aan de ingespoten dosis van 10 miljoen sporen.

Door schrijvers werd bij muizen nagegaan hoe een intraperitoneale infectie met viru-
lente miltvuurbacillen, die op zich zelf te klein is om een dodelijke intoxicatie te ver-
oorzaken, beïnvloed wordt door behandeling met penicilline, dihydrostreptomycine,
Oxytetracycline, chloortetracycline of chlooramfenicol.

In vitro bleek het micro-organisme het meest gevoelig voor chloortetracycline en
betrekkelijk weinig voor penicilline.

Voor de in vivo-proeven werden de muizen ingespoten met 1000 I.E. penicilline,
0.4 mg dihydrostreptomycine, chloor- en Oxytetracycline en 0.4 mg chlooramfenicol
en eventueel 12 uur na de 1ste inspuiting de helft van deze hoeveelheden, echter van
penicilline slechts 200 eenheden.

Het merkwaardige van deze dierproeven was dat de resultaten niet overeenkwamen
met de verwachtingen, die men had op grond van de in vitro-proeven.
Bij éénmalige toediening gaf penicilline de gunstigste resultaten, n.1. 38% overleving,
de tetracyclines en dihydrostreptomycine gaven 13% overleving en chlooramfenicol

had praktisch geen invloed op de sterfte wanneer het 4 uur na de infectie werd
toegediend. Wanneer het antibioticum eerst 8 uur na de infectie werd toegediend
steeg het percentage overlevenden, behalve dan wat betreft penicilline. Voor chloor-
tetracycline en penicilline was het dan beide 38%, voor chlooramphenicol echter
slechts 12%.

Bij herhaalde toediening van het antibioticum gaven penicilline en dihydrostrepto-
mycine beide een overleving van 100% der geïnfecteerde muizen. Ook wat betreft de
kiemvermindering in de organen bleek penicilline de beste resultaten te geven, terwijl
chlooramphenicol hierop geen invloed had. Chloortetracycline gaf in het begin wel een
vermindering, doch deze invloed hield 12 uur na de injectie al op.
De onderzoekers hebben ook nog de invloed van de antibiotica nagegaan op het ver-
dwijnen van de kiemen in het karkas en in de nieren. Hierin bleven de miltvuur-
bacillen langer aanwezig dan in de organen met veel reticulo-endotheliale cellen.
Vooral in de nieren viel een langdurige overleving van de miltvuurbacillen vast te
stellen. Ook bij andere septichemische infecties blijken de nieren weinig weerstand te
bezitten, waardoor chronische nefritis dikwijls het gevolg is van een acute septichemie.
Hoog-immuunserum, afkomstig van paarden, bleek bij muizen curatief van geen
invloed te zijn op het verloop van de infectie; zelfs konden de onderzoekers aantonen
dat gemiddeld bij de met immuunserum behandelde dieren ruim 10 maal zo veel
anthrax-bacillen na de dood in het bloed aanwezig waren als bij de niet behandelde
controle-dieren. Dit was echter ook het geval met de muizen, die met 0.4 mg chloor-
amphenicol waren behandeld, hetgeen zou overeenkomen met 20 mg per kg bij de
mens en grote huisdieren.

Uit deze proeven blijkt onomstreden dat penicilline het aangewezen therapeuticum
is bij van miltvuur verdachte zieke dieren en tevens voor die dieren, die vermoedelijk
wel besmet zijn doch nog geen ziekteverschijnselen vertonen.

De aanbeveling werd gedaan om ook bij andere bacteriële infecties overeenkomstige
proeven te nemen met antibiotica en chemotherapeutica om de meest aangewezen
behandelingsmethoden te kunnen aangeven.

Seamer, J.: Laboratory Animals-Disease. Vet. Rec., 79, 874, (1966).
Dit artikel vormt een deel van drie lezingen over laboratoriumdieren.
Seamer begint dit overzicht met ziekten die verband houden met de verzorging
Hij noemt hierbij in de eerste plaats sterfte van jonge muizen op de leeftijd van spenen
(3 weken), een leeftijd waarop de muizen vaak rechtstreeks in experimenten komen,
dus dieren uit verschillende nesten tezamen; verandering van milieu via transport,
van verzorgers, van voer en van omgevingstemperatuur. Verder de „wettail" van
hamsters, welke voorkomt met diarree, die mogelijk met E. coli infectie samenhangt.
Tezamen houden van grote groepen konijnen geeft aanleiding tot coccidiosis. De
problemen van het verstrekken van coccidiostatica worden besproken. De mucoïde
enteritis van het konijn, die lang niet altijd met het klassieke beeld overeenkomt,
waarbij de schrijver ook de obstipatie van konijnen rekent, wordt door Seamer
met E. coli in verband gebracht (de factor Clostridium hierbij wordt niet genoemd).
Overgaand tot de acute epidemische ziekten, wordt na de panleucopenia van de kat
uitvoerig stilgestaan bij de diarree van zuigelingmuizen, waarbij 2 virussen een rol
spelen (epidemie diarrhaee of infant mice = EDIM en lethal intestinal virus of infant
mice LI VIM).

Muizen-pokkenvirus geeft aanleiding tot afsterven van ledematen en staarten en is
klinisch bekend als ectromelia.

Infectie met Pasteurella pseudotuberculosis bij cavia\'s beschouwt schrijver als een
sporadische ziekte, veroorzaakt door besmet groenvoer, o.a. door duiven. (Duiven
zijn in Nederland hiermede zelden besmet. Ref.)

Streptobacillus moniliformis geeft bij muizen artritis, abcessen, abortus en necrose-
haarden in de milt. Deze bacterie kan verder ontsteking van de halsklieren bij cavia\'s

geven en bij ratten chronische pneumonie en purulente middenoorontsteking en is ook
de veroorzaker van een vorm van rattenbeetziekte bij de mens (Haverhill koorts).
Als inapparente infectie komt bij muizen lymfocytair choriomeningitis virus (L.C.M.)
voor, dat o.a. placentair vk-ordt overgebracht. De muizen schijnen normaal, maar het
virus kan ziekte veroorzaken bij hamster, cavia en mens.

Een andere inapparente infectie bij muizen is de bloedparasiet Eperythrozoon coc-
coïdes, die door de muizenluis Polyplax serrata wordt overgebracht.
Vervolgens bespreekt schrijver enkele ziekten die meer diersoorten en de mens aan-
tasten o.a. tuberculose en shigellose van apen, herpesvirus B., huidschimmelinfecties.
Ook de lintworm van muizen en hamsters, Hymenolepis nana, is op de mens over te
brengen (geen details).

Na de gevaren en nadelen van deze infecties bij de proefdieren te hebben besproken
komt schrijver tot de bestrijding, waar de veterinaire opleiding grote voordelen biedt.
De huisvesting van de proefdieren moet verantwoord zijn. Verschillende afzonderlijke
vertrekken moeten voor verschillende diersoorten, en verschillende proeven ter be-
schikking staan. Bij de verzorging spelen menselijke factoren een rol; goede dier-
verzorgers zijn „onbetaalbaar". De supervisie moet berusten bij speciaal opgeleide
academici, bij voorkeur dierenartsen. Behalve preventie, kan ook therapie op groep-
basis en bij grotere dieren individuele therapie nodig zijn, sectie van zo mogelijk alle
spontaan gestorven of afgemaakte dieren is zeer gewenst; indien niet mogelijk moet
dit steekproefsgewijze geschieden. Er is grote behoefte aan informatie betreffende
vele aspecten van de proefdierenhouderij.

In de op de lezing volgende discussie werd o.a. uitvoerig ingegaan op de mogelijkheid
van specialisatie op dit gebied door een „post graduate" opleiding. Ook de training
van de verzorgers der dieren werd besproken, o.a. door Dr. Paterson, vice presi-
dent van het Insdtute of Animal Technicians.

WERKZAAMHEID VAN TETRAMISOL TEGEN GASTRO-INTESTINALE
WORMEN EN LONGWORMEN VAN HET SCHAAP

Pretorius, J. L.: The anthelmintic activity of Tetramisole against gastrointestinal
worms and lungworms in sheep. J.S. Afr. vet. med. Ass., 38, (2), (1967).
De activiteit van tetramisol werd getest op gastro-intestinale en longwormen bij
schapen, onder Zuidafrikaanse omstandigheden.

Bij doseringen van 5-7/2 mg per kg werden goede resultaten verkregen t.a.v. de
volwassen wormen met uitzondering van Trichuris, Ostertagia en Oesophagostomum.
Een dosering van 10 mg per kg gaf uitstekende resultaten tegen volwassen en larvale
stadia van de normaal voorkomende gastro-intestinale parasieten en Dictiocaulus
filaria.

De auteur adviseert een dosering van 15 mg per kg omdat dan ook tetramisol voor
80% werkzaamheid ontplooit tegenover de resistente Ostertagia.

Pry die. P.: Viral Diseases of Cats. Vet. Rec., 79, 729, (1966).
Pry die (Wellcome Research Laboratories) hield een zeer gedetailleerde lezing
over de tegenwoordige stand van kennis van bovengenoemd onderwerp. Het is de
laatste jaren o.a. door dc weefselkweektechnick gebleken, dat infecties van het adem-
halingsapparaat bij katten in verband staan met een grote verscheidenheid van
virussen. Klinisch is het voldoende gecompliceerd om van een „katten influenza-
complex" te spreken. Hiertoe behoren volgende infecties:

„Feline pneiunonitis", wordt veroorzaakt door een vertegenwoordiger van de psitta-
cosis lymphogranulomagroep (door sommige eigenschappen, o.a. gevoeligheid voor

antibiotica, afwijkend van de „echte" virussen). Dit virus is maar 2 maal in Engeland
aangetoond, terwijl het P r y d i e in zijn eigen laboratorium nooit gelukt is. Ver-
schijnselen zijn conjunctivitis en rhinitis, terwijl de afwijkingen in de long gewoonlijk
alleen bij sectie worden geconstateerd. Veelal geeft het een duurzame immuniteit.
Het is gevoelig voor penicilline, chloramphenicol en de tetracyclinen. Verzwakte
aan het ei aangepaste vaccins zijn in Amerika in de handel gebracht. Deze zijn in
Engeland gewoonlijk niet verkrijgbaar.

„Feline Viral Rhinotrachitis" is aangetoond in Canada, Zwitserland, is wijd verspreid
in de U.S.A. en is ook in Nederland vastgesteld (Dekking, 1964). Dit virus
behoort in de herpesgroep. Ook hier treedt muceuze tot mucopurulente ontsteking
van oog en neus op. De mucosae van de voorste luchtwegen zijn ontstoken, soms zelf?
met plaatselijke necrose. Voor deze ziekte bestaan geen vaccins en geen antisera.
Met andbiodca zijn alleen de secundaire infecdes te bestrijden.
„Feline Influenza" is in Engeland de belangrijkste ziekte, geeft explosieve uitbraken
in catteries en katten-pensions en is moeilijk uit te roeien, gewoonlijk is de mortaliteit
laag maar de morbiditeit hoog. Soms blijft chronische rhinitis over. Deze ziekte wordt
verwekt door een groep van virussen. P r y d i e beschikt over meer dan 50 geïsoleerde
stammen. Deze virussen komen niet voor in het respiratie apparaat van gezonde
katten. Zij gelijken in vele opzichten op de rhinovirussen van de mens (verkoudheid),
maar in de classificatie nemen zij een functie in tussen deze en de enterovirussen.
Er zijn tenminste 4 antigene typen. Dit verklaart de frequentie van uitbraken, terwijl
daarenboven de immuniteit kort is. Ook hier mucopurulente aandoening van ogen
en neus, welke laatste soms zodanig verstopt is dat de dieren door de mond moeten
ademhalen. De ernst van de ontstekingsprocessen wordt sterk beïnvloed door secun-
daire bacteriële infecties. Hoewel de sterfte niet groot is, is de prognose moeilijk te
stellen doordat vaak sinusitis en chronische rhinitis overblijven. Breedspectrum anti-
biotica kunnen de secundaire infecties gunstig beïnvloeden. Goede verzorging door
de eigenaar is noodzakelijk, hospitaalopname. Het huismiddel kloosterbalsem zou
gunstig kunnen werken, er zijn geen prophylactica beschikbaar.
Tenslotte noemt de schrijver de „Feline infectious enteritis". Hoewel deze ziekte
reeds sinds 1928 in onderzoek is (Verge en Cristoforoni), wordt het onder-
zoek bemoeilijkt doordat het virus niet is aan te passen aan andere laboratorium-
dieren, eieren en de meeste soorten weefselkweken en het zeer moeilijk is gevoelige
katten te verkrijgen. Johnson (1964) is het gelukt het virus op een cultuur van
katteniercellen te kweken, hetgeen serologische studies mogelijk gemaakt heeft.
Hoewel de naam panleucopenia voor deze ziekte ook gebruikelijk is noemt men
dit virus F.I.E. virus (Feline Infectious Enteritis). Laboratoriumonderzoekingen van
Johnson (1966) bevestigen, dat dit virus zich langere tijd in besmette omgevingen
kan handhaven. Het verdraagt 50° C gedurende een uur, is ongevoelig voor ether,
chloroform, zuur (pH 3.0), phenol en trypsine, maar is door formaline te inactiveren.
Het virus is zeer na verwant aan het enteritisvirus van de nerts, zo niet identiek.
(Yorham c.s. 1965-1966). Waarschijnlijk wordt passieve immuniteit met het
colostrum overgebracht, waardoor katten van 3 i 4 maanden het gevoeligste zijn.
Door de grote resistentie van het virus speelt indirect contact bij de besmetting een
grote rol. Voor de symptomatologie verwijst schrijver o.a. naar een recente exellente
beschrijving in het handboek van Joshua (1966). Bij sectie is het meest karak-
teristiek de tranversale contractie van de gehele dunne darm („hosepipe gut").
Vloeibare en halfvloeibare consistentie van het beenmerg is zeer significant.
Zoals voor de meeste virusziekten bestaat er geen specifieke behandeling maar alleen
een symptomatische therapie. Joshua beveelt vloeistofaanvullingsbehandeling aan,
terwijl chloramphenicol soms goede resultaten geeft (secundaire infecdes?). De vacci-
natie met formolvaccin geeft goede praktijkresultaten. Tijdens de enting moeten de
katten goed gezond zijn en tenminste 5 i 6 weken oud. De injectie moet na 10 tot 14
dagen worden herhaald. De beschutting treedt pas op 7 dagen na de 2e injectie.
Schrijver raadt jaarlijkse revaccinatie aan, vooral kort vóór verblijf in kattenpensions
en op tentoonstellingen. Waarschijnlijk zullen in de toekomst levende weefselvaccins
ter beschikking komen.

De lezing, welke op het jaarcongres van de B.V.A. te Brighton werd gehouden, werd
gevolgd door een interessante discussie. Belanghebbenden wordt aangeraden het
artikel met discussie in het oorspronkelijk te lezen.

Haugkey, K. G., Hughes, K. L. and Hartley, W. J.: The occurrence of
congenital infections associated with perinatal lamb mortality. Austr. vet. J., 43, 413,
(1967).

Perinatale sterfte werd onderzocht op 17 bedrijven in 1963 en 12 bedrijven in 1964
(29 bedrijf-jaren). Op 11 bedrijven vond het onderzoek in beide jaren plaats. Het
betrof bedrijven zonder voortplantingsstoornissen en met normaal geachte lammeren-
sterfte (10-15%).

Hoewel in totaal 1742 kadavers van lammeren werden geseceerd vond volledig
laboratoriumonderzoek plaats van 274 kadavers. Dit betrof een deel van de lanuneren
gestorven vlak vóór, tijdens of binnen enkele uren na de partus, met uitzondering
van de lammeren gestorven wegens zware verlossing; e.e.a. vastgesteld bij sectie.
Van een tweetal bedrijven waarvan alle gedurende de lammertijd gestorven lammeren
werden geseceerd bleek respectievelijk 23 en 33% binnen deze groep te vallen.
De gevonden infecties betroffen: Brucella ovis. Listeria monocytogenes, Vibrio fetus.
Toxoplasma gondii, Pasteurella spp. en cen niet geïdentificeerd agens, vermoedelijk
behorend tot de psittacosis-lymphogranuloma groep.

Bij 48 van de 274 kadavers (17%) en in 15 van de 29 bedrijf-jaren werd een
specifieke congenitale infectie aangetoond, waarvan multipele infecties in 10 bedrijf-
jaren.

Bij 27% van de geïnfecteerde kadavers waren geen macroscopische lesies.
Bij 29 lammeren die bacteriologisch negatief waren, werden microscopisch ontstekings-
verschijnselen in de hersenen gevonden die op infectie duidden. Het percentage
congenitale infecties kwam daarmee op 28% van de onderzochte kadavers en in
19 van de 29 bedrijf-jaren.

Er bleek een duidelijke correlatie te bestaan tussen het aantal per bedrijf onderzochte
kadavers en het vaststellen van infectie of hersenlaesies.

Van alle bedrijf-jaren waarvan 6 of meer kadavers werden onderzocht was de be-
vinding positief, terwijl van 13 bedrijf-jaren waarvan minder dan 6 kadavers werden
onderzocht slechts 3 positief waren.

De schrijvers wijzen op het belang van het onderzoeken van een voldoende aantal
kadavers per bedrijf (minstens 6) en suggereren dat het door andere onderzoekers
gevonden lage percentage van bedrijven waar congenitale infecties voorkomen, te
wijten kan zijn aan een te laag aantal per bedrijf onderzochte kadavers.

Reeds 4 jaar na de eerste uitgave ging de auteur, naar hij in zijn voorwoord mee-
deelde, over tot een grondige herbewerking vanwege de nieuwe ontwikkelingen die
zich bij voortduring op het terrein van de techniek en de technologie van de vleesbe-
en verwerking afspelen. Van het 12-tal medewerkers aan de eerste uitgave vinden
we alleen Reuter bij de tweede terug, thans in gezelschap van H e i d t m a n,
Tändler en Wirth, allen zeer deskundige vleestechnologen.
De bespreking van de technische apparaten is systematisch en per onderwerp op-
gezet; zowel de kleine als de grotere machines en toestellen krijgen aandacht. Het
ligt in de bedoeling van de auteurs alle „bedrijven" te dienen, reden waarom ook
vanwege de onpartijdigheid de namen der fabrikanten, het merk, het type, de

maten, de capaciteit, het energieverbruik en eventuele bijzondere voorzieningen —
echter geen prijzen van de apparaten — worden aangegeven. Van tafelwolven
worden er een 80-tal vermeld; van de grote wolven met een capaciteit van 1 tot
20 ton per uur, ongeveer 135 stuks.

De grote meerderheid van de technische apparatuur, waarvan ongeveer 500 zeer
duidelijke afbeeldingen zijn opgenomen, is van Duitse origine, hetgeen in verband
met de omvang van de „technische" industrie in dit land verklaarbaar is. Uit de
opgave van de namen van fabrikanten, handelsondernemingen en importeurs blijkt
dat ook terdege is nagegaan wat in andere landen op dit gebied geproduceerd
wordt. Met name de produkten uit West-Europa en de Verenigde Staten vinden we
op vele plaatsen aangegeven.

Bij het hoofdstuk „Transportmiddelen" voor aan- en afvoer van resp. slachtdieren
en vlees 4- vleeswaren is het onderwerp veetransport — een toch uitermate belang-
rijke zaak — erg summier behandeld.

Bij het hoofdstuk „Slachthuisinrichtingen" zijn alle toestellen en apparaten die ge-
bruikt kunnen worden genoemd en vele in afbeelding te zien. Voor de slachtsystemen
wordt verwezen naar de vakliteratuur, zoals „Bau, Einrichtung und Betrieb von
Schlacht- und Viehhöfen" van Rasenack en Hornung.

Vleesverkleiningsmachines krijgen zeer veel aandacht; alle variaties van verkleining
van vers en bevroren vlees en vleeswaren komen aan de orde, van de lintzaag tot
de kolloïdmolens toe. Vervolgens worden de vulapparaten, van handbediening tot
volautomatische, weergegeven, waarna in een apart hoofdstukje de „sonstige" op dit
gebied, o.a .speksnij- en ontzwoerdmachines, been- en ijsbreekapparatuur, worden
vermeld.

Elke meer bijzondere groep van technologische verrichtingen zoals pekelen, roken,
rijpen, verhitten, koelen, bevriezen, verpakken, intern transport en vetsmelten is af-
zonderlijk behandeld. Ook winkelinstallaties en automatieken worden niet vergeten,
evenmin als reinigings- en desinfectieapparatuur.

Met een steekwoordenregister, een grote lijst met Engelse en Franse vertalingen van
de Duitse vaktermen welke het vakboek ook voor geïnteresseerden in overeenkom-
stige taalgebieden toegankelijk maakt, alsmede een naamlijst van firma\'s, waarvan
de apparaten zijn vermeld, wordt het boek afgesloten.

Vanwege de vele — zeer goede — foto\'s is het geheel op kunstdrukpapier uitge-
voerd, waardoor het een bijzonder fraai boekwerk is geworden.

(John Wright & Sons Ltd., Bath Road, Bristol 4, 1966167, 8th issue, 354 pag., 22
plates, 63 sh.)

In deze jaarlijkse uitgave worden weer vele informaties gegeven over de recente
ontwikkeling op allerlei gebieden. Daarnaast is zeer overzichtelijk aangegeven op
welke wijze meer informaties kunnen worden verkregen. Er wordt jaarlijks een keus
gedaan welke onderwerpen zullen worden behandeld.

In deze aflevering worden de recente ontwikkelingen besproken op het gebied van
o.a. leptospirose, pluimvee-industrie, geriatrie van hond en kat en de problemen bij
luchttransporten van dieren.

Daarnaast wordt een overzicht gegeven van de recente literatuur over verschillende
onderwerpen o.a. schimmelziekten, protozoaire ziekten, parasitologie, reproduktie,
fysiologie, vergiftigingen enz. Ook wordt een beschrijving gegeven van nieuwe ge-
neesmiddelen, waarbij naam, samenstelling, indikaties en dosering worden genoemd.
Een diepgaand behandeld onderwerp is een literatuurstudie, betreffende overbren-
ging en vaccinatie bij mond- en klauwzeer.

De Veterinary Annual geeft op deze wijze in beknopte vorm veel moderne infor-
matie.

De praktijkmededeling van de collegae A. van G a s t el - J a n s e n en H. J. A.
J. Heuthorst heeft bij mij een aantal vragen opgeroepen.
Het zij mij vergund deze thans naar voren te brengen.

-Allereerst wil ik vaststellen, dat het in beide practici te prijzen valt, dat ze de
moeite hebben genomen een naar hun mening interessant geval ter kennis van de
lezers van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde te brengen.

Des te meer is het te betreuren, dat ze de voor een practicus vrijwel dwingende
eis tot beknoptheid hebben menen te moeten zoeken in onvolledigheid, zelfs onzorg-
vuldigheid.

Het komt mij voor, dat het onaanvaardbaar is te spreken van toediening van depo
en chloramphenicol. Ik neem aan, dat met depo bedoeld wordt de populaire be-
naming voor depomycine = depot - penicilline streptomycine van de N.G.S.F. Voor
iemand die een dergelijk produkt van een andere fabrikant gebruikt, is de term
depo volmaakt nietszeggend. Als de poedel een koningspoedel is geweest, lijkt ove-
rigens 2 cc. depomycine (als dat er tenminste mee bedoeld werd) een krappe
dosering. En hoeveel chloromphenivol werd toegediend en op welke manier en ge-
durende welke tijd? Uit de tekst valt af te leiden, dat de toediening uitsluitend ge-
schiedde op de vermelde data.

Belangrijker is evenwel, dat de voornaamste gegevens ontbreken omtrent de micro-
golfbestralingen. Tenslotte was het de bedoeling van de auteurs deze wijze van be-
handelen in het licht te stellen. Wanneer men de lezers de belangrijkste gegevens
onthoudt, is het voor hen onmogelijk zich vergelijkenderv^njs een oordeel te vormen.
Ik zou graag vernomen hebben op hoeveel Watt het apparaat werd ingesteld, wat
voor straler is gebruikt, op hoeveel cm afstand tot het Hchaam van de patiënt de
straler werd geplaatst.

Verder is toch heel belangrijk te weten welke plaats van het lichaam werd be-
straald. Was dit de buikzijde, of juist de flank, of was de straler gericht op de
vulva?

Zoals gezegd, praktijkmededelingen als de onderhavige kunnen van grote waarde zijn
voor het uitbreiden van het therapie-arsenaal.

Al te grote waarde mag men uiteraard niet toekennen aan beschrijving van een
enkel geval. In dit geval is het dan ook lang niet zeker, dat de toegepaste behande-
ling inderdaad tot het bereikte resultaat heeft geleid.

Het is niet ondenkbaar, dat het achterblijven van een te groot gedeelte van de
uterus verantwoordelijk is geweest voor de geconstateerde verschijnselen, waarvan
bekend is dat deze vaak ook zonder behandeling geleidelijk verdwijnen. Overigens
is ook niet naar voren gekomen of de verwijderde uterus inderdaad een endometritis
of pyometra vertoonde. Was dit niet het geval, dan was hier mogelijk sprake van
vaginitis.

Tenslotte zou ik graag nog een opmerking aan het adres van de redaktie richten.
Had het niet op de weg van de redaktie gelegen de schrijvers er op te wijzen, dat
hun mededeling verre van volledig was?

Uit het feit, dat de praktijkmededeling van ondergetekenden een reactie heeft op-
geroepen, blijkt, dat er belangstelling bestaat voor de in de diergeneeskunde in Neder,
land vrij onbekende microgolf-therapie. Juist om de mogelijkheid van deze therapie,
bij die patiënten, die aan een post-operatieve uitvloeiing lijden uit te laten komen,
is de behandeling voorafgaande aan de microgolf-therapie, beknopt weergegeven,
hetwelk bij collega G. M. Smits de indruk van onvolledigheid heeft gegeven.

Hiertegenover zij opgemerkt, dat onze mededeling geen uitgewerkt artikel was, doch
een „praktijkmededeling" gericht op de microgolf-therapie, wat ook duidelijk uit de
titel: „Microgolf-therapie bij een poedel, die na hysterectomie aan uitvloeiing leed",
naar voren komt.

Exacte gegevens betreffende klinisch onderzoek en haar bevindingen van vóór de
hysterectomie waren niet te geven. Wel staat vast, dat de patiënt lijdende was aan een
endometritis. De padënt, een middelslag poedel van ± 16 kg, leed ongeveer 8
maanden na de hysterectomie aan een mucopurulente uitvloeiing. Bij vaginoscopisch
onderzoek bleek de schedewand normaal, zodat, gezien de voorafgaande endometritis
en de daaropvolgende hysterectomie gedacht werd aan een weer actief geworden
ontsteking van de resterende uterus-stomp.

De therapie bestond uit depot-penicilline-streptomycine intramusculair, ondersteund
door chloramphenicol-dragées (1 g per dag) gedurende 8 dagen. Gezien een lichte
verbetering werd deze behandeling herhaald. Blijvend resultaat bleef echter uit,
zodat in gezamenlijk overleg werd besloten tot microgolf-therapie.
Het is nimmer mogelijk uit te maken, of een ingestelde therapie het verlangde succes
heeft bewerkstelligd of niet. Wanneer een patiënt echter spoedig na inzet van de
behandeling gunstig reageert en geneest, geeft dit zeer zeker een „aanwijzing", dat de
ingestelde therapie de juiste was, hetgeen immers ook de voorzichtige conclusie was
van ondergetekenden. Deze „aanwijzing" is inmiddels versterkt door de met micro-
golf-therapie bereikte resultaten bij twee soortgelijke patiënten; deze „aanwijzing"
wordt voorts nog versterkt, doordat in alle drie gevallen de medicamenteuze therapie
faalde.

De techniek van microgolf bestraling is een onderwerp apart. Het zou te ver ge-
voerd hebben in de praktijkmededeling hier verder op in te gaan. Gezien de be-
langstelling van collega G. M. Smits kan in \'t kort medegedeeld worden, dat de
hond in rugligging lag, en dat de buikzijde werd bestraald in het gebied van va-
gina en uterus-stomp. Gebruikt werd een „rondstraler" op een afstand van 15 cm.
De instelling van wattage wisselt, afhankelijk van de tijd en van de gevoeligheid
van de patiënt op het moment van bestraling.

Het ligt niet op onze weg te reageren op de aanmerking gemaakt op de Redaktie.
Rotterdam, februari 1968 H. ]. A. ]. Heuthorst.

In verband met het feit dat collega Smits ook aan de redaktie een vraag richt,
voelt deze wel de plicht om ook hierop een antwoord te geven.

Er is de laatste djd herhaaldelijk gebleken, dat de practici grote behoefte hebben
om waarnemingen snel en op een eenvoudige wijze in het djdschrift te publiceren.
De vorm van een langer wetenschappelijk artikel ligt hun qua tijd en inspanning
minder. Een en ander brengt met zich mee, dat de redaktie in de rubriek „Uit en
voor de praktijk" andere maatstaven aanlegt dan voor de oorspronkelijke artikelen.
Zij staat hier tussen 2 vuren, namelijk het enthousiasme der inzenders niet al te sterk
te doven en toch de kwaliteit van het geschrevene te waarborgen.
Utrecht, februari 1968 de Redaktie.

Met voldoening kon worden geconstateerd dat in het jaarverslag geen enkele nieuwe
S. pullorum-iniectie in ons land is vastgesteld. De regeling van het verplichte S.
pullorum-onderz.oek is in 1966 ongewijzigd gehandhaafd gebleven, maar is wel van
toepassing vreklaard voor de opfokbedrijven van vermeerderingsmateriaal. In het
kort komt deze regeling hierop neer, dat op de vermeerderingsbedrijven de legrassen
als regel niet behoeven te worden onderzocht en voor koppels van meer dan 3.000
dieren van éénzelfde soort, leeftijd en herkomst een beperking van het onderzoek
mogelijk is, na aanvrage bij het Produktschap voor Pluimvee en Eieren.
Met de directeur van de Veeartsenijkundige Dienst werd in verband met de door
sommige landen bij export gestelde eisen contact opgenomen inzake het onder be-
paalde voorwaarden wederom S. pullorum-vrij verklaren van bedrijven. In verband
rnet de toenemende betekenis van de kalkoenhouderij in ons land is de wenselijkheid
van verplicht S. pullorum-onderzoek van kalkoenen op fok- en vermeerderingsbedrijven
bepleit, hetgeen wellicht in 1967 tot het gewenste resultaat zal voeren.
Het beroep van een dierenarts, die in 1925 bij de door de Koninklijke Nederlandse
Maatschappij voor Diergeneeskunde en het Produktschap voor Pluimvee en Eieren
ingestelde beroepscommissie beroep had aangetekend tegen een beslissing van de
Gezondheidsdienst voor Pluimvee betreffende pullorumonderzoek, werd door genoemd
college ontvankelijk en de eerder genomen beslissing nietig verklaard.
In de 2e week van januari werd bij 3 inzendingen mestkuikens, geleverd door één
kuikenbroeder en gebroed uit eieren afkomstig van een in december 1965 wegens
besmetdng opgeruimde koppel ouderdieren een 5\'. pullorum-hesmctüng geconstateerd.
De besmetting van deze ouderdieren vond nog haar oorsprong in het besmette fok-
bedrijf, waarvan in het vorig jaar melding is gemaakt.

Op verzoek van een fokbedrijf werd een onderzoek ingesteld naar een klacht van een
Duitse kuikenbroeder betreffende een S. pullorum-hesraetting onder mestkuikens, die
in West-Duitsland ten dele uit Nederlandse broedeieren werden gebroed. In dit geval
bleken 3 inzendingen van elk uit West-Duitsland afkomstige 4 kuikens met Salmpnella
pullorum van het standaardtype besmet, doch niet de in Nederland tegelijkertijd uit
broedeieren van dezelfde koppel ouderdieren gebroede kuikens. Bovendien werden bij
het pullorumonderzoek van de bewuste koppels ouderdieren op de betreffende Neder-
landse bedrijven geen aanwijzingen voor een eventuele besmetting gevonden.
In enkele gevallen was het noodzakelijk herhaling van een bloedonderzoek te ver-
langen, omdat ten tijde van het onderzoek de eiproduktie bij controle absoluut niet
aan de gestelde minimumeisen (40% voor slachtrassen, 50% voor legrassen) bleek
te voldoen.

Met nadruk wordt erop geattendeerd, dat bloedonderzoek bij een te geringe produktie
geen enkele zin heeft, en zelfs ernstige financiële consequenties ten gevolge kan
hebben, wanneer achteraf toch een pullorumbesmctting aanwezig blijkt te zijn in een
koppel.

Zoals reeds in het vorige jaarverslag werd vermeld, zijn met de grootscheepse praktijk-
proef betreffende Mycoplasma (C.R.D.)-bestrijding bijzonder gunstige resultaten
behaald.

1\'eneinde zich persoonlijk van de nieuwste ontwikkelingen op dit gebied op de hoogte
te stellen, is door een aantal deskundigen, t.w. de heren F. B o rn en J. P. M. E.
van Beek van de Gezondheidsdienst voor Pluimvee, de heer Dr. A. C. Voeten
van de Provinciale Gezondheidsdienst voor Dieren tc Boxtel en de heer Ir. E. F.
Ketelaars van de Rijksvoorlichtingsdienst voor de Pluimveeteelt een studiereis
van enkele weken naar Amerika gemaakt. Ter voorbereiding van een op vrijwillige
basis georganiseerde C.R.D.-bestrijding op alle fok- en vermeerderingsbedrijven werd

aldaar een groot aantal fokbedrijven, integraties, universiteiten en andere weten-
schappelijke instituten bezocht. Deze studiereis is voor de mycoplasma-bestrijding in
Nederland bijzonder nuttig gebleken. Mede dank zij deze Amerikaanse studiereis is
men tot de overtuiging gekomen, dat de C.R.D.-bestrijding in Nederland in de eerste
plaats moet zijn gericht op uitroeiing van de ziekteverwekker: Mycoplasma galli-
sebticum.

Er is besloten het bloedonderzoek op het al of niet mycoplasmo.se-vrij zijn van de
dieren op de fok- en vermeerderingsbedrijven (resp. opfokbedrijven) voorlopig in
eigen hand te houden, teneinde hiermee allereerst de nodige ervaring op te doen.
Door het behandelen van broedeieren met een bepaald antibioticum (ei-injectie-
methode) konden in het verslagjaar reeds aanzienlijke mycoplasmose-vrije dieren op
reproductiebedrijven worden geplaatst.

De sleutelpositie, welke de kuikenbroederijen in het geheel van de pluimveeziekten-
bestrijding innemen, maakt een strikte doorvoering van de vereiste hygiënische maat-
regelen dringend noodzakelijk.

Het bestuur heeft de regelmatige beoordeling van de hygiëne in de kuikenbroederijen,
waarmede dit jaar als praktijkproef kon worden gestart, krachtig gestimuleerd en wil
bevorderen dat alle fokkerijen en kuikenbroederijen zich voor het broederijhygiëne-
onderzoek kunnen opgeven, zonder dat hieraan voor deze bedrijven extra kosten zijn
verbonden.

Onderzocht werden in het laboratorium 3.711 kuikens, 6.333 hennen en 494 hanen,
alsmede 10 inzendingen bestaande uit organen of andere gedeelten van kippen.
Hierbij zijn echter niet begrepen 4.251 niet levensvatbare, pasgeboren kuikens.
De voorbereidingen voor de nieuwbouw zijn dit jaar in een vergevorderd stadium
gekomen. Aan het eind van het jaar stond dan ook vrijwel vast, dat in 1967 met
de bouw van het nieuwe laboratorium te Doom zou kunnen worden begonnen.
Het onroerend goed van de Gezondheidsdienst te Soesterberg is aan het Ministerie
van Defensie overgedragen, doch behoeft pas te worden ontruimd, wanneer de nieuw-
bouw in Doorn gereed is gekomen.

De Nederlandse Zoötechnische Vereniging stelt zich voor tijdens haar voorjaars-
vergadering op 26 maart a.s. in Hotel Noord-Brabant, Vredenburg 3 te Utrecht, ver-
schillende aspecten van de rundvleesproduktie aan de orde te stellen. Na afloop van
de Algemene ledenvergadering zullen de volgende inleidingen gehouden worden:
14.00 uur Ir. M. P. M. Vos, Wetenschappelijk Medewerker van het Laboratorium
voor Veeteeltwetenschap van de Landbouwhogeschool zal spreken over
De invloed van de leeftijd op de vleesproduktie van rundvee.
15.00 uur Ir. H. d e B O e r. Directeur van het Instituut voor Veeteeltkundig On-
derzoek „Schoonoord" te Zeist zal spreken over Beïnvloeding van de
slachtwaarde van runderen door selektie en kruising.
Belangstellenden zijn van harte welkom.

Sinds 1 januari 1968 zijn er nog enkele plaatsen in het Leesgezelschap voor Dieren-
artsen open.

Belangstellenden kunnen zich opgeven aan het adres Utrechtseweg 371, Amersfoort.

VERPLICHTE VACCINATIE VAN DRAVERS EN VOLBLOEDS.
In het Officieel Bulletin no. 5 (1968) komt het volgende bericht voor
„Teneinde te trachten herhalingen van de paardeninfluenza, die in 1965 noopte
tot een langdurige onderbreking van het koerswezen, te voorkomen heeft het Bestuur
het volgende bepaald:

a. alle aan draverijen en rennen deelnemende paarden dienen vóór 1 april 1968
gevaccineerd te zijn. De vaccinatie dient door een dierenarts te worden verricht.

b. de Stichting N.D.R. stelt hiervoor vaccinatie-kaarten ter beschikking, waarop de
dierenarts moet aantekenen op welke datmn of data de eerste, eventueel eerste
en tweede injectie is verricht. De vaccinatie-kaart moet door de dierenarts
worden ondertekend.

c. de vaccinatie-kaarten moeten worden aangevraagd bij de N.D.R., welke aan-
vraag vergezeld moet gaan met een opgave van de paarden.

d. paarden, die niet zijn gevaccineerd, zal met ingang van 1 april 1968 een start-
verbod worden opgelegd. Op eerste aanvraag moeten de bewijzen van vaccinatie
kunnen worden overgelegd.

e. bij verkoop van paarden of wisseling van trainer dienen de vaccinatie-kaarten
aan de nieuwe eigenaar, resp. trainer te worden afgegeven. De vaccinatie-
bewijzen dienen zorgvuldig te worden bewaard.

De in Nederland verkrijgbare vaccins bevatten de tot nu toe bekende verwekkers
van de paardeninfluenza, nl. A equi 1 (Cambridge 63) en A equi 2 (Miami 63).
Afhankelijk van de bereidingswijze van het vaccin is een één- of tweemalige injectie
noodzakelijk om een voldoende immuniteit op te wekken. Het aanbevolen tijdvak van
de vaccinatie is voor 1968 de maanden februari en maart. Voor nadere inlichtingen
en adviezen dient men zich te wenden tot de dierenarts.

Voor het jaar 1968 dienen wederom nieuwe vaccinatie-kaarten te worden aange-
vraagd."

Evenals voorgaande jaren zal de Afdeling Paardenhouderij van het Landbouwschap
voor 1968 bemiddeling verstrekken bij het onderbrengen van moederloze veulens.
Voor dit doel is een telefooncentrale in Den Haag dag en nacht bereikbaar. Het
telefoonnummer is:

Behalve over moederloze veulens kunnen ook inlichtingen worden verkregen over
merries waarvan het veulen is overleden.

Bovendien kunt U een circulaire aanvragen voor de opfok van veulens met kunst-
melk.

Reeds een aantal jaren verleent de afdeling Paardenhouderij van het Landbouw-
schap bemiddeling bij het onderbrengen van moederloze veulens. Het opfokken van
jonge veulens bij een merrie wordt zoveel mogelijk nagestreefd, omdat het karakter
van een veulen ongunstig beïnvlotid kan worden door opfokken met kunstmelk. Voor
de bemiddeling wordt de Service Telefoon Centrale in Den Haag ingeschakeld. De
Service Telefoon Centrale ontving in 1966 in totaal 433 meldingen betreffende
moederloze veulens. In 1965 bedroeg dit aantal 438.

In 1966 zijn 69 moederloze veulens gemeld, namelijk in Groningen 2, Friesland 5,
Drenthe 9, Overijssel met Noordoostpolder 6, Gelderland 15, Utrecht 6, Noord-
Holland 4, Zuid-Holland 3, Zeeland 1, Noord-Brabant 15 en Limburg 3. Van deze
69 veulens zijn er 32 met succes ondergebracht bij een pleegmoeder.
Er zijn 23 veulens kunstmatig opgefokt, waartoe een vouwblad met aanwijzingen is
verstrekt. Van veertien veulens is het resultaat onbekend gebleven.
Het aantal aanvragen voor een moederloos veulens om onder te brengen bij een
merrie waarvan het veulen was gestorven, bedroeg 364 in 1966. (In 1965 waren het
er 363, 306 in 1964 en 300 in 1963). Deze 364 aanvragen waren als volgt over
de provincies verdeeld: Groningen 8, Friesland 21, Drenthe 21, Overijssel en Noord-
oostpolder 36, Gelderland 94, Utrecht 22, Noord-Holland 15, Zuid-Holland 25,
Zeeland 3, Noord-Brabant 104 en Limburg 15.

De betrokken bewindslieden hebben de vraag in overweging, of door middel van
ioniserende straling geconserveerde artikelen door een onderscheidingsteken herken-
baar zullen dienen te worden gemaakt voor de consument. Het voorschrijven van een
dergelijke aanduiding is aanbevolen in het FAO/WHO/IAEA-rapport no, 316 Techni-
cal Report Series van de Wereldgezondheidsorganisatie, om controle te vergemakke-
lijken; de consument te doen weten dat het voedsel is bestraald, en eventuele in-
structies te geven voor behandeling en opslag.

Dit deelt de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Volksgezondheid, tevens namens de
ministers van Economische Zaken en van Landbouw en Visserij, mede in antwoord op
schriftelijke vragen van het lid van de Tweede Kamer, de heer Vonhoff.
Naast dit vraagstuk achtcn de bewindslieden het intussen voor de gezondheids-
bescherming vooral van belang, dat methoden worden gevonden die de mogelijkheid
bieden om ardkelen, die zonder vergunning zijn bestraald c,q, ingevoerd, te kunnen
herkennen. Hiertoe strekt het onderzoek dat thans door het Rijksinstituut voor de
Volksgezondheid in samenwerking met andere instellingen in West-Europa in Euratom-
verband worden verricht naar detectiemethoden, waarmee achteraf in produkten kan
worden aangetoond dat bestraling heeft plaatsgehad. Dit is met name in het bijzonder
van belang voor geïmporteerde produkten.

Een vergunningenprocedure heeft tot gevolg dat de in Nederland met deze conser-
veringsmethode behandelde produkten de consument slechts kunnen bereiken indien
de veiligheid daarvan voldoende is gewaarborgd. De aan deze procedure verbonden
voorschriften houden in dat een door de voorzitter van de Gezondheidsraad in
oktober 1967 ingestelde „Commissie Voedselbestraling" per produkt zal beoordelen
of tot bestraling daarvan kan worden overgegaan, zulks aan de hand van de door de
proeffabriek van de Stichting Proefbedrijf Voedselbestraling te Wageningen over-
gelegde gegevens en wetenschappelijke documentatie, en uiteraard ook op grond van
de resultaten van het voorheen bij het ITAL en in andere landen (o,a. de Verenigde
Staten) verrichte onderzoek. Bestudeerd wordt, mede aan de hand van de opgedane
ervaringen, onder welke modaliteiten eveneens toepassing van dit procédé zal kunnen
worden toegestaan aan belanghebbenden in het vrije bedrijf.

Het Bureau Eurisitop van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie organiseert
voorlichtingsreizen met een mobiele bestralingsinstallatie in de landen der lid-staten,
teneinde door middel van demonstraties de toepassing van stralingstechniekcn op
industriële schaal voor dc stcrilisering c.q. conservering van voedin,gsmiddelen voor
mens en dier, farmaceutische cn medische artikelen, landbouwprodukten en andere
artikelen aan te moedigen. In juli 1967 is de mobiele bestralingsinstallatie IRMA
ingehuurd geweest door het Instituut voor Toepassing van Atoomenergie in de Land-
bouw (ITAL) te Wageningen, niet voor openbare demonstratie, maar voor weten-
schappelijk onderzoek in het kader van het researchprogramma van het ITAL.
Daarbij zijn proefbestralingen uitgevoerd o.a. op aardbeien en vis. Na afloop zijn deze
levensmiddelen vernietigd.

Voor het gebruik van dc IRMA zijn de vereiste vergunningen afgegeven, terwijl
toezicht is gehouden door de Keuringsdienst van Waren.

Reeds bekend is dat bij de proeffabriek te Wageningen van de Stichting Proefbedrijf
Voedselbestraling, waarin het Ministerie van Landbouw en Visserij, het ITAL en
enige Produktschappen participeren, sinds september 1967 een soortgelijke bestralings-
faciliteit, echter niet mobiel en met een groter vermogen, in gebruik is, zij het voors-
hands nog in een experimenteel stadium. Ook hiervoor zijn de vereiste vergunningen
verleend.

Op woensdag 8 mei a.s., 10.30 uur, zal de stichting A.C.V. haar landelijke studiedag
in het Conferentiecentrum „De Blije Werelt" te Lunteren houden, waarvan het weten-
schappelijk programma alsvolgt luidt.

11.00 uur Drs. A. H. C. K u i p e r s, dierenarts, adjunct-directeur van N.V. Fomeva
te Cuyk, getiteld:

14.00 uur Ir. R. Scheper, directeur Praktijkschool voor Pluimvee- en Varkens-
houderij te Almelo, getiteld:

Praktische ervaringen betreffende de verschillen in verzorging en voeding
van leghennen op de grond en op batterijen.
15.30 uur Prof. Dr. G. W. G r o e n e v e 1 d, hoogleraar in de economie aan de R.K.
Universiteit te Nijmegen, getiteld:

Aan het Instituut voor Tropische Geneeskunde „Prins Leopold", Nationalestraat 115
te Antwerpen, wordt op vrijdag 31 mei 1968 een internationaal Colloquium gehouden
over coccidiosis.

oiseaux domestiques.
11.30 uur B. Kouwenhoven (Nederland): Behandeling van coccidiosis.
14.30 uur M. E. Rose (Engeland): Immunity to Eimeria infections.
15.30 uur J. F. Ryley (Engeland): The development of New Coccidiostatics.
Inschrijving: 120 B.Fr. te storten op P.C.R. 61.61 van het Instituut voor Tropische
Geneeskunde te Antwerpen.
Gelieve in te schrijven vóór 27 mei 1968.

Het volledige programma dezer viering, in mei a.s., reeds aangekondigd op pag. 1773
van jaargang 1966 van dit tijdschrift, is thans verschenen en is ter kennisneming ver-
krijgbaar bij de Redaktie van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde, Rubenslaan 123,
Utrecht.

Van 15 t.m. 17 april a.s. zal bovengenoemd symposium onder auspiciën van de SocietA
Italiana per il Progresso della Zootccnica te Milaan worden gehouden.
Het secretariaat van de organisatie is gevestigd: Via Monte Ostigara 35, 20137-
Milano - Italia.

Van 28 april tot 1 mei organiseert de Kamer van Koophandel te Reggio Emilia
bovengenoemd congres te Reggio Emilia, gepaard gaande met een internationale
varkenstentoonstelling.

Het adres van de Kamer van Koophandel luidt: Camera di Commercio, Industria,
Artigianato e Agricoltura di Reggio Emilia (42100), Piazzo della Vittoria.

Naar aanleiding van kort geleden gevoerde besprekingen met vele groeperingen uit
de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde, waarbij positieve reacties naar
voren kwamen teneinde de mogelijkheid van publikatie in het Tijdschrift voor Dier-
geneeskunde te verruimen, te vergemakkelijken en de communicatie tussen lezers en
Redaktie te bevorderen, voegt de Redaktie aan de reeds bestaande rubrieken van het
Tijdschrift een toe onder de naam „Brieven aan de Redaktie".

Hierin zal men in het kort in briefvorm een beschrijving kunnen geven van hetgeen
men in de praktijk ontmoet, hetgeen welhcht aanleiding kan zijn tot nadere dis-
cussie en/of bespreking. Bovendien staat deze rubriek vanzelfsprekend ook ter be-
schikking van collegae die in de vleeskeuring, aan laboratoria of op andere gebieden
werkzaam zijn en ook sociaal-veterinaire beschouwingen zullen hierin gaarne worden
opgenomen.

Een voorbeeld van een eerste mededeling in deze rubriek treft men op pagina 383
van deze aflevering.

De Redaktie heeft besloten om in bepaalde gevallen de aan de scribenten uit te
keren honoraria voor het samenstellen van gevraagde oorspronkelijke artikelen,
klinische lessen en refresherartikelen te verhogen.

Het is namelijk gebleken dat aan dergelijke artikelen, vooral bij de practici, een
grote behoefte bestaat.

Om deze reden zal, afhankelijk van de inhoud en de tijdsperiode welke is verlopen
tussen het daartoe geplaatste verzoek en de datum van ontvangst van het manuscript
bij de Redaktie, het honorarium nader worden bepaald.

Op 1 september 1959 werd met Italië een bilateraal veterinair verdrag gesloten, o.m.
met betrekking tot de wederzijdse handel in levend pluimvee en broedeieren. Hierbij
werd overeengekomen, dat zendingen levend pluimvee vergezeld zullen gaan van een
certificaat, waaruit blijkt, dat de dieren op het gebied van het land van uitvoer zijn
gefokt. Voorts dat zij op het moment van inlading zijn onderzocht en gezond be-
vonden en vrij zijn van ieder verschijnsel van een besmettelijke ziekte.
Ook moet worden verklaard, dat op het bedrijf van herkomst tenminste 15 dagen
geen vogelpest of pseudo-vogelpest zijn voorgekomen. Voor fokpluimvce, eendags-
kuikens en broedeieren bovendien dat het bedrijf van herkomst vrij is van Salmonella
pullorum en voor kuikens moeten de broedeieren onder veterinair toezicht zijn
geplaatst.

Op 26 januari 1968 werd in Italië een nieuw besluit met betrekking tot de invoer
van levend pluimvee en broedeieren bekrachtigd. Dit besluit werd op 6 februari 1968
in de Italiaanse Staatscourant gepubliceerd cn zou op 21 februari 1968 in werking
treden. Dit nieuwe besluit hield o.m. in, dat voor levend pluimvee moest worden
verklaard:

a. dat de dieren tenminste 15 dagen hebben verbleven op een plaats binnen een zone
met een straal van 20 kilometer, waarin gedurende die periode geen besmettelijke
pluimveeziekten zijn voorgekomen;
b dat de dieren afkomstig zijn van fokbedrijven, waarop geen enkel geval van pest,
encefalomyelitis, bronchitis infectiosa, laryngotrachitis infectiosa, pokken, lever-
ontsteking, chronische ademhalingsziekten, sinusitis, cholera, pullorosis, typhus-
ziekten en andere salmonellaziekten en tuberculose sedert ten minste 6 maanden
is voorgekomen en dat ze zelf geen symptomen daarvan vertonen;

c. dat deze dieren officieel door de autoriteiten van het land van herkomst, na een
laboratoriumonderzoek op alle dieren van het herkomstbedrijf, vrij worden
verklaard van salmonellaziekten, inclusief pullorosis;

d. dat de volwassen dieren afkomstig zijn van fokbedrijven, waarop tot het tijdstip
van verzending geen gevallen van witbloedigheid bij kippen zijn voorgekomen;

e. voor eendagskuikens moet worden verklaard, dat de dieren afkomstig zijn uit
eieren, geproduceerd op fokbedrijven, waarop minstens 6 maanden geen geval van
eerder genoemde ziekten is voorgekomen:

f. het pluimvee, inclusief de eendagskuikens, moeten worden gemerkt met een merk
waarop is aangegeven het nummer van de broederij of het merk van de broederij
van herkomst. Deze merken moeten worden vermeld op het certificaat van origine
en gezondheid.

Ten aanzien van broedeieren wordt bepaald dat deze bij invoer vergezeld moeten zijn
van een origine- en gezondheidscertificaat, afgegeven door een Rijksveterinair.
Vermeld dienen te worden de plaats van herkomst en de plaats van bestemming, als-
mede dat de dieren afkomstig zijn van fokbedrijven, die door de bevoegde autoriteiten
van het land van herkomst vrij zijn verklaard van pullorosis en van andere Salmonella.
Ook mogen op deze bedrijven tenminste 6 maanden geen gevallen van besmettelijke
ziekten als eerder genoemd zijn geconstateerd.

De broedeieren moeten worden gemerkt met zwarte, onuitwisbare verf met het woord
„Cova" en het registratienummer of het erkenningsmerk van het oorspronkelijke fok-
bedrijf. Deze merken moeten op het begeleidende gezondheidscertificaat worden
vermeld.

Het nieuwe Italiaanse besluit veroorzaakte grote ongerustheid in de Nederlandse
pluimveewereld, daar zeker aan de eisen met betrekking tot de certificering niet is te
voldoen.

Het gaat hier echter om een belangrijke export, die in 1967 een waarde van ruim
20 miljoen gulden vertegenwoordigde.

De Veeartsenijkundige Dienst nam, met gebruikmaking van een terzake in het ge-
noemde veterinaire verdrag vastgelegde mogelijkheid tot onderhandelen in geval van
geschillen in interpretatie bij de uitvoering of de uitlegging van de overeenkomst,
onmiddellijk contact op met de Italiaanse autoriteiten. Een Nederlandse delegatie
onder leiding van de heer H. A. van den Berg, adjunct-directeur van de Vee-
artsenijkundige Dienst, vertrok voor besprekingen naar Rome.

Het resultaat van deze besprekin.gen is geweest, dat beide partijen zijn overeengeko-
men, dat de nieuwe Italiaanse maatregelen zullen worden opgeschort tot een nadere
overeenkomst is bereikt. In verband hiermee zal Nederland uiterlijk 31 maart 1968
zijn bezwaren tegen de Italiaanse regeling kenbaar maken.

Het optreden van mond- en klauwzeer in Engeland is de laatste weken jt enkele
gevallen beperkt gebleven. In de week van 12 tot en met 18 februari werden vier
nieuwe gevallen gemeld en over de week van 19 tot en met 25 februari vijf nieuwe
gevallen.

Al deze uitbraken deden zich voor in het besmette gebied, waartoe Staffordshire,
Cheshire en Derbyshire behoren. Inmiddels zijn met ingang van 4 maart in een
aantal districten waar geen nieuwe gevallen van mond- en klauwzeer zijn voorgekomen
de vervoersbeperkende maatregelen opgeheven; dit betreft Wales, de Midlands,
Lancashire en Yorkshire.

In verband met dit gunstige verloop heeft Ierland de strenge voorzorgsmaatregelen
tegen insleep van de ziekte verzacht. Zo worden met ingang van 22 februari sport-
wedstrijden, jacht en visserij weer toegestaan, zij het met beperkende bepalingen.
Met ingang van 29 februari zijn de veemarkten heropend en van 11 maart af zullen
weer tentoonstellingen van runderen, schapen en varkens mogen worden gehouden.
Met ingang van 4 maart is het verkeer tussen Engeland en Noord Ierland hersteld.

Op 6 februari 1968 werd uit Kopenhagen een geval van mond- en klauwzeer gemeld.
Alle dieren van een bedrijf in het Deense departement Praestoe, waar het mond- en
klauwzeer onder varkens was uitgebroken, werden opgeruimd.
Bepaling van het type bleek niet mogelijk.

Over de maand december 1967 zijn in Rusland 185 nieuwe gevallen van mond- en
klauwzeer voorgekomen. In de Kaukasus, de Oeral en Siberië betrof het 79 gevallen,
waarvan 40 van het type A en 39 van het type A22 (Near East).
In de Oekraïne en Moldavië kwamen 3 gevallen van dit t)\'pe voor en in de repu-
blieken in Aziatisch Rusland 103 gevallen van de typen A en O.

In december 1967 werden in Spanje 114 bedrijven besmet met Afrikaanse varkens-
pest.

Het totale aantal varkens op deze bedrijven bedroeg 11.203, waarvan er 420 aan de
ziekte stierven.

In Portugal bedroeg het aantal nieuw besmette bedrijven over die maand 14 met
274 varkens.

Het is van belang, hondenbezitters die van plan zijn met vakantie naar Zuid-Limburg
te gaan en hun hond mee te nemen, op het volgende te wijzen.

De hond moet tenminste 30 dagen en ten hoogste 2 jaar geleden zijn geënt tegen
rabies, hetgeen moet blijken uit een geldige rabiesentverklaring.
Bovendien is voor Zuid-Limburg een aanlijngebod voor honden van kracht.

Met ingang van 5 april 1968 wordt het telefoonnummer van de Veterinaire Hoofd-
inspectie van de Volksgezondheid en van de Veeartsenijkundige Dienst, Dokter
Reijersstraat 8, Leidschendam, gewijzigd van:

Het hierbij afgedrukte kaartje van Nederland geeft een overzicht per provincie van
het aantal gevallen van varkenspest over 1967.

Het totale aantal bedroeg 333, dat is het laagste van de laatste jaren.
Sedert 1961 waren de totale aantallen per jaar:

In de toelichting op de vifijziging van het besluit inzake pluimveeselecteurs bij de
uitoefening van de diergeneeskunst ter bestrijding van pokken en difterie bij hoenders
in het Tijdschrift van 15 februari 1968, is een storende fout geslopen.
Er staat o.m. dat pluimveeselecteurs ook kalkoenen, waarvan zij eigenaar, houder of
hoeder zijn, mogen enten tegen pokken, difterie enz. Dit moet uiteraard zijn pluimvee-
houders.

18, Groep Dierenartsen, werkz. i. h. Bedrijfsleven K.N.M.v.D. Ledenvergade-
ring, 14.00 uur. Motel Bunnik. (pag. 337)

19, Afd. Utrecht K.N.M.v.D. Vergadering, 20.00 uur, Hotel/Restaurant Hes,
Utrecht, (pag. 410)

22, Afdeling Gelderland K.N.M.v.D. Vergadering, 20.00 uur. Hotel Royal,
Arnhem, (pag. 336)

29—31, Jaarcongres Brit, Small An, Vet. Association, Londen, (pag. 1541
(1967))

30, Congres Schimmelziekten, 10.00 uur, Centr. Bur. Schimmelcultures,
Baarn. (pag. 235)

16, Postacademiale discussie-avond. Lab. Bloedtransfusiedienst Ned. Roode
Kruis, Alb. Plesmanlaan 125, Amsterdam-Slotervaart. (pag 1105
(1967))

18—19, 9e Federatieve Vergadering Medisch-Biologische Verenigingen, Nijmegen,
(pag. 323)

27, Groep Geneesk. v. h. Kleine Huisdier K.N.M.v.D. „Voorjaarsdag",
Utrecht, (pag. 1569 (1967), 186, 240)

1—5, 10e Int. Symposium Ziekten van dierentuindieren, Salzburg, (pag. 103)
7—11, Viering 200-jarig bestaan Diergeneeskundige Hogeschool, Wenen. (pag.
1773 (1966), 397)

8, A.C.V.-Controle. Landelijke studiedag. „De Blije Werelt" Lunteren.
(pag. 397)

16—17, Dtsch. Ges. Klin. Med. Symposium „Listeriose", Leipzig (pag 1543
(1967))

16—17, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Geschichte der Veterinär-
medizin". Symposium, Hannover, (pag. 48)

10—14, Int. Assoc. of Microbiol. Societies. 6e Symposium, Bilthoven. (pag.
103)

17—21, Int. Pig Veterinary Society. Int. Congres, Cambridge, (pag. 1542
(1967))

14—20, 2e Wereldconferentie Dierlijke Produktie, Universiteit van Maryland,
U.S.A. (pag. 838 (1967); 47)

•3—17, World Ass. Buiatrics. 5e Int. Congres, Opatija (Joego-Slavië) (pag.
981 (1967))

11—12, 115e Alg. Vergadering Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde,
\'s Hertogenbosch. (pag. 332)

Op 13 juli 1967 overleed te zijnen huize in De Bilt
onze collega E. Rutgers, oud-inspecteur van de Vee-
artsenijkundige Dienst, tevens inspecteur der Volks-
gezondheid te Zwolle, voordien praktizerend dierenarts
te Vriezenveen. Een ernstige ziekte maakte een zieken-
huisverblijf gedurende enige weken noodzakelijk. Als
lopend patiënt verbeterde zijn toestand in die tijd der-
mate dat hij vol moed en hoop op herstel naar huis
terugkeerde. Na enkele dagen van blijvende vooruit-
gang kwam, onverwacht de dood. Hiermee kwam het
einde aan een leven waarvan ieder die hem kende wist
dat het een welbesteed leven was, welbesteed in de
beste zin van het woord.

Evert Rutgers werd 6 april 1892 te Zaltbommel ge-
boren. Hij ging er naar de bewaarschool, naar de
lagere school en naar de H.B.S. Waarom die bewaar-
school hier genoemd? Omdat er nog een foto is van
een klas van die school waarop een klein jongetje hand
in hand staat met een meisje, dat later zijn vrouw
zou worden. Dat jongetje van toen was Evert Rutgers,
dat meisje Riek de Oude, die samen als een paar door
het leven zijn gegaan.

Na school en H.B.S. kwam de beroepskeuze en die
voerde tot de studie in de veeartsenijkunde, zoals de
diergeneeskunde toen nog algemeen werd genoemd.
Aan \'s Rijks Veeartsenijschool werd hij al spoedig door
zijn medestudenten om zijn goede eigenschappen ge-
waardeerd. Tussen studie en ontspanning, tussen ernst
en luim in het aloude Absyrtus wist hij het goede even-
wicht te bewaren. Ook toen reeds ging er een zekere
mate van een kalm. en waardig gezag over zijn mede-
studenten uit, waardoor hij als bestuurslid van ver-
schillende subverenigingen werd gekozen. Twee maal
maakte hij zelfs deel uit van de senaat van Absyrtus,
in 1912 en 1913 als abactis. Het veearts-diploma werd
in 1915 behaald, dus in de eerste wereldoorlog.
Omdat Evert zijn arbeidsveld in de uitoefening der

praktijk had gezocht wilde hij allereerst als waarnemer
wat praktijkervaring opdoen. Daartoe was gelegenheid
te over, want veel jongere dierenartsen waren gemobili-
seerd als reserve-paardenarts en menige praktijk lag
„braak" of werd zo goed en zo kwaad als het ging
door helpende grenscollegae verzorgd. Zo ging Evert
naar Deurne waar hij een half jaar de praktijk heeft
gedaan. Het tekort aan paardenartsen in het leger
voerde tot het instellen van de rang van tijdelijk-
reserve-paardenarts. In die rang moest Rutgers reeds
in april 1916 als paardenarts in dienst en hij werd
geplaatst te Leiden. Omdat er nog geen uitzicht was op
een spoedig einde aan de oorlog trouwde hij en het
jonge paar ging „op kamers" wonen, toentertijd een
uitzondering, in de huidige tijd met z\'n woning-
schaarste helemaal geen uitzondering. Natuurlijk werd
wel uitgezien naar een toekomstige vestigingsmogelijk-
heid en een sollicitatie naar Vriezenveen, dat geen
eigen dierenarts had en nog onder het praktijkgebied
van Almelo hoorde, werd met succes beloond. Men
moest echter wachten tot de oorlog ten einde was en
dat einde kwam, nog vrij onverwacht, tegen het einde
van 1918. Zo begon Rutgers zijn praktijk in het begin
van 1919. Zoals in menige plattelandspraktijk in die
dagen moest zij nog gemaakt, dus in zeker opzicht
veroverd worden op empirici. Grote afstanden en
slechte wegen maakten het werk niet gemakkelijk.

Toch werd er in enkele jaren een flinke praktijk op-
gebouwd, waarbij later na invoering van de algemene
vleeskeuring deze de werkzaamheden nog kwamen ver-
meerderen. Zij die collega Rutgers gekend hebben
weten dat de waardering en achting die hij in zijn om-
geving verwierf niet alleen de dierenarts in zijn zorg
voor het zieke dier gold maar evenzeer de mens Rutgers
wie het wel en wee van zijn medemens ter harte ging.
Menigmaal kwam men ook om raad wanneer het per-
soonlijke moeilijkheden in gezin of bedrijf gold en men
wist zich bij voorbaat verzekerd een open oor en mede-
leven te vinden en goede raad te ontvangen.
Ook wanneer het niet ging om, persoonlijke aangelegen-
heden maar om de gemeenschap werd een beroep op
Rutgers\' medewerking gevraagd, waardoor hij onder
meer lid van de kerkeraad der N.H. kerk en bestuurs-
lid van de Chr. Schoolvereniging, later ook van het
curatorium van het Chr. lyceum te Almelo werd. Dat
was niet te verwonderen, want hij was een gelovig
christen, niet alleen van de binnenkamer, maar hij
toonde dat ook naar buiten en reeds zijn vrienden uit
zijn studententijd wisten dat dit bij Everts levens-
wandel hoorde.

Het veterinaire verenigingsleven had evenzeer zijn be-
langstelling. Wat hij in Absyrtus reeds toonde zette hij
voort in de Maatschappij voor Diergeneeskunde.
Vriezenveen ressorteerde onder de toenmalige afdeling
Gelderland-Overijssel, die door de toename van het
aantal dierenartsen allengs te groot werd. Rutgers

steunde met kracht het ijveren voor een splitsing in
twee afdelingen, die in 1931 tot stand kwam. Van het
eerste bestuur der nieuwe afdeling Overijssel maakte
hij deel uit, eerst als vice-voorzitter, een jaar later als
voorzitter. Toen hij na zijn pensionering als inspecteur
van de Veeartsenijkundige Dienst de provincie metter-
woon verliet, werd hij erelid van de afdeling Overijssel.

Maar niet alleen in zijn eigen afdeling, ook in de Al-
gemene Vergadering van de Maatschappij voor Dier-
geneeskunde viel Rutgers op. Toen in de dertiger jaren
de Maatschappij naast haar activiteiten als zuiver
wetenschappelijke vereniging ook meer en meer vak-
vereniging moest worden en aandacht moest besteden
aan de maatschappelijke belangen van haar leden, deed
zich na enkele jaren de behoefte gevoelen aan een
instantie, die toezicht hield op de intercollegiale ver-
houdingen. Daartoe moesten voorschriften worden ont-
worpen en bij overtredingen moest een Ereraad, na
enige jaren herdoopt in Centrale Raad, met vérgaande
bevoegdheden zo nodig corrigerend optreden. De hui-
dige, beter gezegd de na-oorlogse generatie van dieren-
artsen, moet over de veranderingen die dit toentertijd
voor de individuele practicus, die zich heer en meester
voelde in eigen praktijk, niet gering denken. Ieder lid
onzer Maatschappij onderwierp zich hiermee vrijwil-
lig aan een rechtspraak van een Ereraad, gevormd uit
door de Algemene Vergadering gekozen leden. Het is
tekenend dat Rutgers vele jaren, tot 1956, de laatste
zeven jaar als voorzitter, deel uitmaakte van dit college,
waarin zijn schoonzoon. Prof. Numans, hem opvolgde.
Wie zittingen van de Centrale Raad heeft bijgewoond
kan getuigen van de tact en het welhaast vaderlijk
gezag, gebonden aan Rutgers\' persoonlijkheid, waarmee
deze vaak moeilijke meningsgeschillen tussen collegae
wist op te lossen en het toepassen van strafmaatregelen
wist te voorkomen. Evenzeer is het tekenend dal
Rutgers in 1940 de jongste en in 1960 de oudste der
drie commissieleden was die de eerste en de tweede
uitgave van de „Code voor de dierenarts" samenstelde.
Het erelidmaatschap van de Maatschappij voor Dier-
geneeskunde, hem in 1957 verleend, was dan ook
zeker welverdiend.

Het is begrijpelijk dat al deze activiteiten buiten de
eigenlijke praktijkwerkzaamheden een rijkelijk zware
dagtaak gaven die hem noopte zich enkele malen
van langdurige assistentie te voorzien. Toen dan ook
in 1946 de gelegenheid kwam om inspecteur van de
Veeartsenijkundige Dienst in Zwolle te worden en in
die functie het contact met de dierenartsen in de pro-
vincie Overijssel te bewaren, aanvaardde hij deze.
Node verliet het gezin Rutgers de dorpsgemeenschap
te Vriezenveen en node zag dezelfde gemeenschap hem
naar Zwolle vertrekken. Tekenend is dat 11 jaar later,
toen Rutgers de pensioengerechtigde leeftijd had be-
reikt, nog een aantal landbouwers uit Vriezenveen
naar Zwolle kwam om, hem op zijn afscheidsreceptie

nog eens de hand le drukken en te danken voor wat
hij voor hen was geweest. Het ligt voor de hand dat
iemand met de kwaliteiten van Rutgers voor het in-
specteurschap berekend was. Hij kende de dieren-
artsen en deze kenden hem. Als er meningsverschillen
met gemeentelijke autoriteiten of besturen van organi-
saties moesten worden opgelost dan was hij er voor
berekend om het gezag te handhaven, maar alleen als
dit noodzakelijk was, streng en rechtvaardig. De ver-
houding met zijn opzichters, wier dagelijkse chef hij
was, was uitstekend.

Toen Rutgers in 1957 met pensioen ging, werd hij be-
noemd tot officier in de orde van Oranje-Nassau.
Het was te begrijpen dat bij het ingaan der pensioen-
jaren van verschillende zijden uit de veterinaire wereld
een beroep op zijn medewerking zou worden gedaan.
Dit werd resoluut afgekapt. „Van nu af aan ben ik
alleen voor Riek" was zijn antwoord en hij hield zich
daaraan. Mevrouw Rutgers werd al jaren lang ge-
plaagd door een langzaam erger wordende gewrichts-
aandoening, waardoor zij hoe langer hoe meer aan
haar stoel gekluisterd werd. Veel van haar bezigheden
waren geleidelijk overgenomen door haar oudste
dochter en haar Moeder, die reeds in Vriezenveen als
„Oma" in het gezin was opgenomen. Na het overlijden
van Oma verhuisde het gezin naar een goed gelegen
flat in De Bilt, waar zij voor de gezinnen van een ge-
trouwde zoon en van drie getrouwde dochters mak-
kelijker te bereiken waren dan in Zwolle. Een vierde
dochter woont getrouwd in Engeland.
Bij mijn laatste bezoek aan Rutgers in het ziekenhuis
zei hij me nog dat het voor zijn vrouw en hem een rijk
bezit van hun oude dag was te weten dat het in alle
gezinnen hunner getrouwde kinderen goed ging en dat
deze gezinnen het onderling ook zo goed hadden. Vol
moed ging hij weer naar huis, waar na een paar dagen
het plotselinge einde kwam.

De begrafenis vond plaats in tegenwoordigheid van de
naaste familie. Aan het graf sprak Ds. de Jonge uil
De Bilt enkele woorden.

We kunnen aannemen dat Evert Rutgers in zijn laatste
ogenblikken vol overgave aan een hoger bestel uit dit
leven is gescheiden. We bewaren aan hem de herinne-
ring van een voorbeeldig collega, de kinderen van een
toegewijd vader en mevrouw Rutgers kunnen we slechts
toewensen dat haar de kracht geschonken is om haar
grote verlies te aanvaarden en dat zij er mee in even-
wicht gekomen is.

girono.: 511606 t.n.v. de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde.
Kort verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur op 25 januari 1968.

De vraag of dierenartsen de N.V. vorm voor hun „bedrijf" kunnen kiezen, is uit-
voerig besproken en om aanvullend advies doorgezonden naar de Ereraad.
Van de mededeling namens de V.D. dat de tuchtwret onderwerp van studie is door
de belanghebbende Ministeries, is met voldoening kennis genomen.
.Aan de Groep Geneeskunde van het Kleine Huisdier is om suggestie verzocht ter
verbetering van het entcertificaat voor honden en katten.

De positie van het Fonds Sociale Voorzieningen van de Maatschappij, wordt na ont-
vangen mening van de accountant dat het vermogen te laag is, aan een beschouwing
onderworpen.

Een verzoek om een bijdrage uit het Van Esveldfonds moet om principiële redenen
worden afgewezen.

Een verslag van de Redaktie van het T.v.D. over 2 gehouden hearings wordt be-
sproken en nadere uitwerking daarvan kan worden tegemoet gezien.
Een bezwaarschrift naar aanleiding van de nieuwe verordening slachting en weging
slachtvarkens zal op verzoek van de Groep Directeuren van Vleeskeuringsdiensten
en Keuringsdierenartsen worden verzonden aan de Minister van Economische
Zaken.

De organisatie van de Veterinaire Advies Commissie inzake Internationaal Tech-
nische Hulp wordt besproken.

Enkele moeilijkheden inzake advertenties en tarieven, welke inmiddels zijn opgelost,
worden besproken.

De mening van het Hoofdbestuur omtrent enkele geneesmiddelen zal betrokkenen
worden medegedeeld.

Uitvoerige bespreking met het bestuur van de Groep Practici Grote Huisdieren.
.Aan de orde kwamen o.a. de volgende onderwerpen: het vorderingsstelsel; het wets-
ontwerp B.T.W. 1968; de aftrekmogelijkheid voor de echtgenote als werkende ge-
huwde vrouw; de contacten met de geneesmiddelenindustrie omtrent tarieven en
winstmarges — alsmede de geneesmiddelencontrole; de oudedagsvoorziening; de
voorlichting over vestiging, overname, associatie en groepspraktijkvorming; post-
universitair onderwijs; het contact tussen Hoofdbestuur en groep en het contact
candidaatleden en groep.

Besloten werd de .Algemene Vergadering 1968, na instemmend antwoord van de
afdeling Noord-Brabant in Den Bosch te organiseren. Getracht zal worden de
wetenschappelijke vergadering gedeeltelijk in secties te houden.

Kort verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur op donderdag 15 februari
1968.

Inzake de wet B.T.W. 1968 voor de omzetbelasting worden de alsnog te ondernemen
stappen besproken.

Op een voorlopige kostenraming voor de a.s. Algemene Vergadering, welke is ont-
vangen, zal belangrijk moeten worden bezuinigd.

Enkele problemen inzake dierenartsen in loondienst, waarbij de Maatschappij om
steun is gevraagd, worden besproken.

De financiering van het secretariaat van de sinds kort opgerichte Veterinaire Advies
Commissie Internationale Technische Hulp, zal nog nader overleg behoeven.
Enkele subsidieverzoeken worden goedgekeurd. Aan de D.S.K, zal jaarlijks een bij-
drage worden gegeven.

Een gerezen probleem inzake mond- en klauwzeertarieven wordt voor nader overleg
verwezen naar de provinciale organen.

Het bureau zal medewerking gaan verlenen bij de administratieve werkzaamheden van
de afdeling Utrecht.

De Personeelsbezetting van het bureau wordt doorgesproken, i.v.m. de reorganisatie
van het secretariaat.

Besloten wordt in overleg te treden met een kalvermelkfabriek om tot een doeltreffende
begeleiding van de mestbedrijven te geraken.

Als uitvloeisel van besprekingen betreffende enkele medicamenten wordt besloten
contact te zoeken met de geneesmiddelenindustrie om tot geregeld overleg hieromtrent
te komen.

Het vraagstuk van de Centrale Inkoop van medicamenten zal binnen Maatschappij-
verband aan de orde worden gesteld, vooral inzake de principiële en praktische pro-
blemen.

Ingevolge een arrest van de Hoge Raad dd. 6 december 1966, omtrent de toelaat-
baarheid van het zgn. kasstelsel zullen vele practici met dit probleem bij hun belasting
aangifte worden geconfronteerd.

Daarbij moet worden verwacht dat door verscheidene Inspecteurs van Belasting het
standpunt zal worden ingenomen dat de aard en omvang van een dierenartspraktijk
het kasstelsel niet meer toestaat. Het komt ons voor dat dit punt juist een redelijk
argument kan zijn om niet van stelsel te veranderen.

De grootte van de praktijk en de aard van de boekhouding, alsmede de wijze van
declareren, zal ook bij het kasstelsel een voldoende garantie bieden voor een waar-
heidsgetrouwe opgave, waarbij zich geen grote schommelingen zullen voordoen.
Wanneer desondanks toch omschakeling op het vorderingenstelsel wordt geëist, dan
staan verschillende wegen open om tot een oplossing te komen. Redelijkerwijs mag
worden uitgegaan van het treffen van een vergelijk omdat de oorzaak van de moeilijk-
heden niet gezocht mag worden bij de dierenarts maar bij de fiscus t.g.v. een uitspraak
van de Hoge Raad.

1 Overeenkomst met de Inspecteur in één jaar belasdng te betalen volgens een
bijzonder tarief (20% - 40%). Dit is redelijk, omdat in het oude systeem dit even-
eens toegepast wordt op het moment van praktijkbeëindiging.

2. Verdeling van de „extra winst" over voorafgaande nog niet definitief geregelde
jaren.

3. Aanvulling hiervan met het betalen van „gewctensgeld" over daarvoor gelegen
reeds definidef geregelde jaren. Dit kan n.1. niet worden nagevorderd en moet zg.
vrijwillig worden betaald.

4. Verdeling van de extra winst over toekomsdge jaren. Dit zal als regel geen aan-
beveling verdienen.

Om verschillende redenen is een nauwkeurige bestudering van de mogelijkheden met
Uw accountant van bijzonder groot belang.

Het is in grote mate van Uw omstandigheden afhankelijk, welke oplossing U zult
moeten nastreven.

Het Hoofdbestuur meent dc verheugende mededeling te kunnen doen dat de feest-
avond, op vrijdag 11 oktober, gehouden wordt in het Casino te \'s-Hertogenbosch,
aanvangstijd 20.30 uur, met de uitvoering van de musical „Ja, ik wil", waaraan mede-
werken Eric Schneider en Annette Nieuwenhuizen.

Een uitvoerige beschrijving omtrent heupdysplasie is opgenomen in het Tijdschrift
voor Diergeneeskunde, deel 92, aflevering 18 (1967), blz. 1205.

Namens de Contributiecommissie brengen wij U het verzoek over de contributie voor
1968 zo snel mogelijk te willen voldoen om tijdig tot een verantwoorde vaststelling van
de contributie over 1969 te kunnen komen.

De Afdeling Utrecht belegt op dinsdag 19 maart a.s., 20.00 uur in Hotel/Restaurant
Hes, Maliestraat 2, Utrecht, een vergadering, alwaar Dr. H. J. Over zal spreken
over de verspreiding van de leverbotslak; enkele consequenties voor de leverbot-
detectie-

Op de vergadering van bovengenoemde groep, gehouden te Gouda op 8 november
1967 werd een commissie benoemd, die zich bezig dient te houden met de proble-
matiek van de specialisatie, binnen de beroepsuitoefening van dierenartsen, die bij
de K.I. of zoötechnisch werkzaam zijn.

De instelling van deze commissie is het resultaat geweest van besprekingen tussen
vertegenwoordigers van de Faculteit der Diergeneeskunde enerzijds en vertegen-
woordigers van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde anderzijds.
Deze commissie is op 26 februari 1968 geïnstitueerd en heeft de taken onderling als
volgt verdeeld:

Dr. J. Bouw, voorzitter,
Drs. J. Hofman, secretaris,
Dr. S. W. J. van Dieten, lid.
Prof. Dr. Th. de Groot, lid,
Drs. M. Lourens, hd.

I. Bestaat er binnen de beroepsuitoefening van dierenartsen die bij de K.I., of in
het algemeen zoötechnisch werkzaam zijn, behoefte aan specialisatie, na de
studie?

3. Indien vraag 1 bevestigend wordt beantwoord dienen de eisen opgesteld te wor-
den waaraan de specialisten, genoemd onder 2, moeten voldoen.

De commissie wil spoed betrac\'.ten met het samenstellen van haar rapport, zodanig
dat de tweede vergadering rei s in maart 1968 afgesproken is.

Het Hoofdbestuur heeft als lid van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde
aangenomen de collegae:

L. Elving, Secr. Versteeglaan 7, Vleuten.
J. F. A. Heitkamp, Greuslaan 1, Zwolle.
.\'K Osinga, Churchill-laan 193-III, .Amsterdam.

Buiteman, J. B. M.; in Etten-Leur; Roosendaalseweg 23; tel. (01608) 221. (180)
Eikelenboom, G.; 1958; Uithoorn, .Amstelkade 10; tel. (02975) 12 20; gr. 659668;

Frederiks, H. H. J.; Animal Health Officer, F..A.O., Maliwan Mansion Pra .Atit Road;

Loen, Dr. A. van; Geleen, Beatrixlaan 17; tel. (04494) 55 75 (privé), (04440)
88 11 1, 82 08 5 (bur.); gr. 985205; adres: N.V. Ned. Staatsmijnen te Heerlen.

Helaas heeft het correctieduiveltjc stevig huisgehouden in dc artikelen van de collegae
Brand, Willemse en Muurling, welke in de vorige aflevering werden
geplaatst.

Enkele der ingeslopen fouten, waarvoor de Redaktie haar verontschuldiging aanbiedt,
mogen hierbij worden recht gezet.

blz. 264: 31e regel van boven: Een derde ovulatietype treffen we aan bij
„vleesmuizen"; dit moet zijn „vleermuizen".

blz. 268: 1 le regel van onder: Een ander deel het ,,part" intermedius; dit moet

zijn „pars" intermedius.
blz. 270: 4e regel van onder: „adnenohypofysr\'j^dit moet zijn „adenohypofyse".
blz. 272: 9e regel van onder: „gonatrope" functie moet zijn „gonadotrope"
functie.

blz. 273: 6e regel van onder: heeft men nog geen neurale verbindingen kunnen
aantonen tussen hypothalamuskernen in het middelste en achterste
gedeelte van de hypothalamus en de „neurohypofyse"; dit moet zijn
„adenohypofyse".

blz. 275: 24e regel van onder: „gonatrope" hormonen moet zijn „gonadotrope"
hormonen.

blz. 285: In de 19e regel van boven: „een progesteron" moet zijn „progesteron",
blz. 286: In de 11e regel van boven: „kunstmatige corpus luteum" moet zijn

„kunstmatig corpus luteum".
blz. 288: In de 10e regel van boven: „perhydro-cyclopentona-phenantreen"

skelet moet zijn: „perhydro-cyclopentano-phenantreen" skelet,
blz. 290: In de laatste regel: b.v. op uiterwaarden gehouden schapen en jonge
runderen; dit moet zijn: „b.v. schapen en op uiterwaarden gehouden
jonge runderen".

Utrechts Veterinair Studenten Symposium 1968
Het voormagensysteem van de herkauwers

Progranuna

9.00	uur
9.10	uur
9.55	uur
10.15	uur
10.35-11.00	uur
11.00	uur
11.40	uur
12.10	uur
12.35-14.00	uur
14.00	uur
14.35	uur
15.00	uur
15.45-16.05	uur
16.05	uur

Welkom door de voorzitter van de Diergeneeskundige Studenten-
kring en opening van het Symposium door de voorzitter van de
Faculteit der Diergeneeskunde.
Inleiding I

Prof. Dr. K. M. D y c e: Some remarks on the funcdonal anatomy
of the foreehambers.

Prof. Dr. W. A. de Voogd van der Straaten: Ultra-
structuur van het pensepitheel.

Dr. G. J. G. W e n s i n g: Innervatie van de herkauwersmaag.
Koffiepauze (indienen van schriftelijke vragen).
Inleiding II

Prof. Dr. C. R O m ij n: Fysiologie van het voormagensysteem.
Dr. R. A. Prins: Fermentatie van koolhydraten in de pens.
Prof. A. M. Frens: Opname van vluchtige vetzuren door de
penswand.

Gezamenlijke lunch in de cantine van het Transitorium (indienen
van schriftelijke vragen).
Inleiding III

Theepauze (indienen van schriftelijke vragen).
Nabeschouwing en beantwoording van vragen door een panel be-
staande uit de sprekers, Prof. Dr. G. W a g e n a a r, Dr. H. J.
Hendriks, onder voorzitterschap van Prof. Dr. C. R o m ij n.
16.50 uur Sluidng.

Dit Symposium is bestemd voor diergeneeskundige studenten die het doctoraal
examen eerste gedeelte hebben afgelegd en voor de leden van het wetenschappelijk
corps van de Faculteit der Diergeneeskunde.

De tekst van de voordrachten zal in het Tijdschrift voor Diergeneeskunde gepubli-
ceerd worden.

Toegang uitsluitend na intekening en voldoening van de kosten voor de lunch en
koffie bij de Diergeneeskundige Studenten Kring.

bedwingt deze snel en radicaal zelfs die,
welke RESISTENT voor penicilline en
andere antibiotica zijn.

Tevens geïndiceerd bij : SPIROCHETEN,
RICKETTSIAE, "SHIPPING FEVER" en
PLEUROPNEUMONIAE.

In het Diergeneeskundig jaarboek van 1967 staat vermeld, dat er in 1967
in totaal 1641 in Nederland afgestudeerde dierenartsen waren. In datzelfde
jaar 1967 overschreed het aantal studenten in de diergeneeskunde het getal
1000. Uit beide aantallen kan men afleiden, dat er in de komende 7 a 10
jaar in de Nederlandse dierenartsenwereld problemen zullen opdoemen.
Laten wij hopen, dat het alleen maar problemen worden en dat er geen
grote spanningen zullen optreden.

Het aantal dierenartsen heeft zich in de eerste jaren na de oorlog rustig
ontwikkeld. Van 1946 tot 1952 was er een groei van 908 tot 986. Van 1953
af wordt die groei echter sterker, nl. van 986 in 1952 tot 1641 in 1967.
Dit laatste betekent een gemiddelde groei van ±37 dierenartsen per jaar.
Ook met deze groei was er nog niets aan de hand, iedereen vond een plaats
en thans is er nog steeds sprake van een zekere schaarste, al is deze niet
meer zo groot als vlak na de oorlog.

Duizend studenten vormen een groot aantal, maar misschien toch weer
niet zo groot als men op het eerste gezicht zou denken. De laatste 4 jaar
zijn er 170 a 180 studenten per jaar aangekomen. Deze worden echter niet
allemaal dierenarts. Het verleden heeft geleerd, dat ongeveer 2/3 van het
aantal eerstejaars afstudeert, d.w.z. dat er 110 a 120 de eindstreep zullen
halen. Het percentage vrouwelijke studenten is de laatste jaren sterk toe-
genomen. De ervaring leert, dat lang niet alle vrouwelijke dierenartsen na
hun afstuderen ons beroep als volledige dagtaak uitoefenen. Het is echter
wel zeker, dat wij in de nabije toekomst het aantal afgestudeerden tot 110
of meer per jaar zullen zien stijgen. Hoe groot het aantal nieuw aange-
komen studenten in de toekomst zal zijn, is niet te schatten. Er zijn echter
thans nog geen tekenen die op een daling wijzen. Men kan zich met de
gedachte troosten, dat de wal het schip wel zal keren. Men dient echter
wel te bedenken, dat dit proces 7 jaar kan duren.

Hetzelfde onvolprezen jaarboek leert ons, dat er vanaf 1945 tot en met
1966 ongeveer 1090 dierenartsen zijn afgestudeerd; dat is een gemiddelde
van 52 per jaar.

In diezelfde tijd groeide het aantal dierenartsen van 908 tot 1641, een
groei dus van 733 dierenartsen, hetgeen gemiddeld 35 per jaar is. In feite
betekent dit, dat er per jaar 53 — 35 = 18 dierenartsen zijn gestorven.
Geheel juist is dit cijfer niet, omdat ook onder de sedert 1946 afgestudeer-
de dierenartsen sterfgevallen zijn voorgekomen.

Gezien de leeftijdsopbouw van de Nederlandse dierenartsen is het te ver-
wachten, dat voorlopig de sterfte onder de ouderen wel op hetzelfde ni-

1 Prof. Dr. G. Wagenaar; hoogleraar aan de Rijksuniversiteit te Utrecht, Biltstraat
172, Utrecht.

veau gehandhaafd zal blijven, d.w.z. dat er met een verlies van ± 20 per
jaar zal moeten worden gerekend.

Gelukkig houden de meeste dierenartsen reeds vóór hun dood met het
werken op. Wanneer wij b.v. rekenen met een gemiddelde aktieve arbeids-
duur van 35 jaar, dan zullen de afgestudeerden van 1945 in 1980 aan hun
rust toe zijn. Eerst dan zal het aantal afvallers dus wat groter worden,
terwijl pas in 1985 het aantal afvallers tot boven de 50 zal stijgen.
Voorlopig kunnen wij dus in het begin van de zeventiger jaren een aantal
afstuderenden verwachten van ± 110 per jaar, terwijl een aantal van
± 2r uit het arbeidsproces zal verdwijnen. Het ziet er niet naar uit, dat
deze • lestand voor 1980 zal veranderen.

Voor gemiddeld 110 — 20 = 90 dierenartsen zal dus per jaar na 1970 een
plaats moeten worden gevonden.

Er is sedert de oorlog een tendens dat het aantal dierenartsen in een ge-
salarieerde funktie sterker toeneemt dan het aantal dierenartsen in het
vrije beroep. Het Jaarboek geeft de volgende aantallen en percentags van
in Nederland werkzame dierenartsen, verdeeld in „vrij beroep" en „gesala-
rieerd". Bij de practici zijn ook diegenen gerekend, die hoofdzakelijk hun
inkomen uit een praktijk verkregen.

Hoewel er zeker een tendens tot afname van het percentage practici be-
staat, is deze tendens in de laatste jaren zeker niet overtuigend meer.
In de periode van 1941 tot 1966, een periode van 25 jaar, nam het aantal
practici toe met 46%, het aantal gesalarieerden met 109%. In de periode
van 1955 tot 1967 nam het aantal practici toe met 21%, het aantal ge-
salarieerden met 41%.

In deze laatste periode van 12 jaar was de exacte groei bij de practici
138 dierenartsen en bij de gesalarieerden 141. Er is echter geen sprake
van, dat de keuze bij het afstuderen op deze fifty-fifty basis zou plaats
vinden. Vanuit de rijen der practici gaan collegae over in ambtelijke
funkties. Het aantal afgestudeerden dat de praktijk in gaat is nog steeds
veel hoger dan 50% en ligt bij de 70%.

We kunnen over deze vraag onze schouders ophalen en zeggen, dat we
al eens eerder gedacht hebben dat het spaak zou lopen, terwijl het tot nu
toe wonderlijk goed is gegaan. Toegegeven moet worden, dat het er nog
altijd op lijkt, dat het verzadigingspunt nog niet is bereikt. Maar hoever

zijn wij hier vanaf? Negentig extra dierenartsen per jaar is veel, dat be-
tekent bijna 2 plaatsingen per week.

Het is duidelijk, dat er voor deze collegae maar 3 groepen van mogelijk-
heden zijn nl.:

Het Jaarboek vermeldt een kleine honderd in Nederland afgestudeerde
dierenartsen, die werkzaam zijn in het buitenland.

Wanneer men hiervan echter de dierenartsen in Israël en de Indonesische
dierenartsen aftrekt, blijft slechts een vijftigtal over.

Het lijkt gerechtvaardigd te veronderstellen, dat een Nederlandse dieren-
arts, mits de juiste instelling inzake ontwikkelinghulp hebbende, toch een
goede kans in dit werk zou moeten hebben.

Mogelijk liggen er straks, in het kader van de E.E.G., kansen voor Neder-
landse dierenartsen elders in Europa.

Men mag dit probleem echter niet laten dobberen. Nu is het nodig dat
men de wegen naar het buitenland verkent en deze zonodig openbreekt.
De belangstelling van de studenten voor de tropen lijkt zeker voldoende.
Zou men per jaar b.v. 10 dierenartsen naar het buitenland willen „expor-
teren", dan moet daar werk voor verzet worden. Er zou een werk-
commissie moeten komen b.v. bestaande uit een vertegenwoordiger van
de Veeartsenijkundige Dienst, één van de Kon. Ned. Maatschappij voor
Diergeneeskunde en van de Faculteit, b.v. Professor Zwart. Een dergelijke
commissie zou een dierenarts in vaste dienst moeten hebben, die aktief
naar plaatsingsmogelijkheden zoekt. Hij zou op reis moeten gaan om de
plaatsen te verkennen, zodat belangstellenden goede en uitgebreide in-
lichtingen kunnen krijgen. In geen geval mag men de collegae figuurlijk
in de kou laten staan, men moet kontakt met hen onderhouden en hen
zo nodig steunen. Ook de terugkeer naar Nederland zou moeten worden
opgevangen. Dit zal wel wat geld kosten, maar dat moet het ons waard
zijn als wij in Nederland menen dat de ontwikkelingshulp moet worden ge-
stimuleerd.

2. en 3. Plaatsingsmogelijkheden in een gesalarieerde funktie en|of in de praktijk

De overige dierenartsen, zeg 80, zullen in het binnenland moeten blijven
en daar hun werk vinden. De centrale man in heel ons diergeneeskundig
kennen en kunnen is de practicus op het bedrijf of misschien nog beperk-
ter, de practicus bij de patiënt.

Omdat er zieke dieren zijn, zijn er dierenartsen en in feite hebben wij alle-
maal met dat zieke dier te maken. Omdat er zieke dieren zijn hebben wij
de Veeartsenijkundige Dieast, de Gezondheidsdiensten, de Onderzoekings-
instituten, de Faculteit, Industrieën enz. Ook de dierenartsen werkzaam
in de Volksgezondheidssector zijn er in wezen, omdat er zieke dieren zijn.

Door hun dierenarts-zijn, zijn zij het beste in staat hun werk te verrichten.
Nu er eenmaal dierenartsen zijn, dankzij het zieke dier, vinden ook dieren-
artsen hun weg in bepaalde, wat verder van de direkte diergeneeskunde
afliggende onderzoekingsinstituten.

Het is duidelijk, dat een groot gedeelte van ons werk gericht zal moeten
zijn op het zieke dier of nog beter, op het voorkomen van ziekte. Wij zul-
len op dit gebied moeten streven naar een optimale verzorging. In het
algemeen zal de diergeneeskunde op het bedrijf niet meer mogen kosten
dan het economisch voordeel dat er door wordt bereikt. Bij de kleine
huisdieren ligt dit echter wat anders.

Hebben wij dat optimale punt al bereikt? Ik geloof het niet. De vraag
is dus niet of de dierenarts van tegenwoordig goed kan bestaan, neen,
de vraag is of de diergeneeskundige verzorging optimaal is.
Voor een optimale verzorging zijn nodig practizerende dierenartsen en
specialisten, waar de eersten op terug kunnen vallen en in een aantal ge-
vallen op terug zullen moeten vallen.

Wij kunnen ons erover verbazen, dat het aantal dieren in Nederland nog
steeds is blijven stijgen. Er is echter een grens waarboven men niet zal
komen. Hier komt bij, dat door de vergroting van de bedrijven, de waarde
van het individuele dier in bepaalde gevallen minder zal gaan tellen dan
de gezondheid van alle dieren op het bedrijf.
Laten wij proberen na te gaan waar nog plaatsen zijn.

Wij zagen reeds, dat het aantal gesalarieerden de laatste 12 jaar met 40%
is toegenomen. Zou dit opnieuw gebeuren, dan zou in de komende 12 jaar
het aantal van 480 gesalarieerden toenemen met een kleine 200 dieren-
artsen. Dit lijkt al veel, vooral wanneer men bedenkt, dat uitbreidingen
van ambtelijke funkties slechts moeizaam via begrotingen verlopen. Mis-
schien dat in de industrie, welke dan ook, de kansen gunstiger liggen, men
dient echter te bedenken, dat iedere dierenarts in de industrie werkzaam,
zijn plaats in geld waar zal moeten maken.

Gedeeltelijk zullen deze funkties kunnen worden bezet door pas afgestu-
deerden, gedeeltelijk door practici. Het is duidelijk, dat b.v. bij de vee-
voederindustrie, de farmaceutische industrie, de Gezondheidsdiensten en
bij de Veeartsenijkundige Dienst ook voor practici een goede kans ligt. Al
deze organisaties werken immers rond de practicus.

Hoe zouden zij kunnen werken als zij de „know how" van de praktijk niet
hadden? Maar even duidelijk is het, dat zij, die de stap van de praktijk
naar een gesalarieerde funktie zullen willen doen, niet alleen hun kennis
moeten hebben bijgehouden, maar ook bereid moeten zijn om zich op-
nieuw in nieuwe problemen in te werken. Voor gemakzuchtigen zullen er
steeds minder plaatsen komen.

De jongpren die direkt in een gesalarieerde funktie komen, zijn er ook nog
niet. Zij zullen zich moeten specialiseren, een specialisatie die nooit meer
zal ophouden, als zij tenminste up to date willen blijven.
Ik zie niet veel in enige differentiatie tijdens de opleiding, er zal geen
vraag zijn naar wat gedifferentieerde dierenartsen. Er zal wel vraag zijn
naar dierenartsen, die bereid zijn zich voor 100% in de hun toegedachte
taak in te zetten en het zal de vraag zijn of men juist in die taak wel ge-
differentieerd is.

Wanneer men echter gespecialiseerd is, dan heeft men wat aan te bieden
waarvoor men bereid zal zijn te betalen.

Naast de thans bekende gesalarieerde funkties zullen er op allerlei ter-
reinen nieuwe mogelijkheden komen. Het zal zaak zijn deze plaatsen te
veroveren, maar vooral hier zal het zaak zijn dat men zich met animo op
deze nieuwe, nog onbekende, taken werpt.

Al met al zou ik durven schatten, dat het mogelijk moet zijn per jaar
± 20 nieuwe gesalarieerde funkties te vinden. Maar ook op dit gebied
zal men dan een aktieve politiek moeten voeren.

Uitgaande van de veronderstelling, dat er in de jaren \'70-\'80 per jaar 20
dierenartsen nodig zijn voor vervanging van gepensioneerden, 10 voor het
buitenland en 20 voor gesalarieerde funkties, dan blijven er van de 110
afgestudeerden nog 60 over. Weliswaar zullen er altijd een aantal dieren-
artsen voor assistentie en vervanging beschikbaar moeten zijn, maar dit
is een opschuivende zaak, de 60 zullen een plaats moeten vinden.
In wezen is de enige plaats waar deze 60 per jaar terecht kunnen de
praktijk. Op een totaal aantal in de praktijk werkzame dierenartsen van
773 is dit een enorm groot aantal.

Het is niet aannemelijk, dat deze dierenartsen ieder jaar weer opnieuw in
associaties en als assistent zullen kunnen worden opgenomen. Noodge-
dwongen zullen er vrije vestigingen komen, vestigingen die lang niet altijd
zo gemakkelijk zullen verlopen.

Zal men dit proces willen reguleren, dan zullen de practici in eigen vlees
moeten willen snijden. Het komt mij voor, dat de practici hierover binnen-
kort een uitspraak zullen moeten doen, d.w.z. dat zij zich bereid verklaren
jonge collegae zo goed mogelijk in te schakelen of dat zij hun huid (in-
komen) zo duur mogelijk zullen willen verkopen. In het laatste geval lijkt
mij voor het probleem geen kruid gewassen, in het eerste geval wel.
Zou men bereid zijn wat te doen, dan zouden de vestigingscommissies in
iedere provincie alle plaatsen op kunnen sporen waar met enige zekerheid
nog wel een practicus bij kan. Of dit voldoende zal blijken is de vraag,
het gaat om een groot aantal per jaar. Vast staat echter, dat vele dieren-
artsen het thans nog steeds druk hebben, dat door een extra bezetting de
praktijk beter verzorgd kan worden en dat enige verlaging van het in-
komen in vele gevallen aanvaardbaar moet worden geacht, omdat men
er meer vrije tijd voor terug krijgt.

5. een inkomen overeenkomstig zijn „standing", om dat woord maar
eens te gebruiken;

Nu zal men wel stellen, dat dit allemaal niet zo eenvoudig is te realiseren,
maar wanneer men deze voorzieningen niet heeft, ligt men achter bij de
grote meerderheid van de Nederlandse bevolking. Een en ander is vrij

goed te realiseren in groepspraküjken. Binnen een dergelijke praktijk kan
men streven naar enige specialisatie. Het streven naar groepspraktijken
is volgens mij een van de mogelijkheden om een behoorlijk aantal dieren-
artsen op te vangen.

Hiermee is men er nog niet. Wil men tot een zo goed mogelijke uitoefe-
ning van de praktijk komen, dan zal men meer specialisten nodig hebben
dan thans. Het ziet er (nog) niet naar uit, dat de vrij gevestigde specialist
in Nederland een goede kans op een bestaan heeft. Onder een vrij geves-
tigde specialist versta ik een collega, die in het een of andere vakgebied
inderdaad gespeciahseerd is en die bij praktizerende dierenartsen op con-
sultatieve basis een onderzoek instelt. Ik geloof namelijk niet dat wij op
den duur gelukkig zullen zijn met bv. varkensziektenspecialisten, die
buiten de praktizerende dierenarts om hun werk zullen gaan doen.
Het is evident dat de praktizerende dierenarts met vrucht gebruik zou
kunnen maken van meer gespecialiseerde kennis. Velen denken in dit
verband aan varkensspeciaHsten, pluimveespecialisten, parasitologen, maar
ook wel aan internisten, eventueel röntgenologen enz.
Bovendien moet er zeker per provincie een khnisch laboratorium aanwezig
zijn. Wat dit laatste betreft lijkt het logisch deze laboratoria bij de Ge-
zondheidsdiensten te plaatsen. Vele Gezondheidsdiensten doen al veel
diagnostisch werk, maar op dit gebied kan duidelijk meer worden gedaan.
Dat het nog niet overal ideaal is, lijkt mij meer het gevolg van het feit dat
de practici te weinig laboratoriumonderzoek vragen, dan dat de Gezond-
heidsdiensten het niet zouden willen doen.

Het probleem van de vrij gevestigde speciahst zou omzeild kunnen wor-
den door speciahsten aan de Gezondheidsdiensten te verbinden. De Ge-
zondheidsdiensten hebben deze weg al ingeslagen, vele hebben al een
aantal gespecialiseerde dierenartsen in dienst. Het zou goed zijn, dit gehele
probleem eens te bespreken met de Gezondheidsdiensten, zodat gekomen
zou kunnen worden tot een goede specialistische verzorging van geheel
Nederland. Kleinere diensten zouden bepaalde taken kunnen combineren,
terwijl in het centrum van ons land eventueel in combinatie met de Fa-
culteit, een specialistenteam zou kunnen werken.

Resumerend zijn er dus drie methoden die kunnen leiden tot een plaat-
sing van meer dierenartsen, methoden die tevens leiden kunnen tot een
betere veterinaire verzorging van onze huisdieren, n.1.:

een aktief vestigingsbeleid door de Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde,
bevordering van groepspraktijken,
sterkere introduktie van specialisten.
Men zal echter een optimist moeten zijn om te geloven, dat 60 dieren-
artsen per jaar gemakkelijk kunnen worden geplaatst.
Naast bovengenoemde wegen, die stoelen op de reeds bestaande toestand
is er nog een alternatief mogelijk, dat echter binnen de Kon. Ned. Maat-
schappij voor Diergeneeskunde als sterk revolutionair zal worden gevoeld.
Men zou namelijk kunnen trachten het vrije beroep op te geven en in het
geheel over te gaan tot een ambtelijke, respektievelijk gesalarieerde funktie.
Men zou, om maar een mogelijkheid te noemen, allen in dienst kunnen
komen bij de Gezondheidsdiensten. Men zou dan een geheel, dan wel ge-
deeltelijk vast salaris kunnen krijgen, goede afbakening van de praktijk,

voldoende vrije tijd voor recreatie en studie, ziekte- en oudedagsvoorzie-
ningen. Dit zou natuurlijk betekenen, dat niet alleen de rechten, maar
ook de plichten vrij scherp omschreven woorden. Het betekent weliswaar
een grote verandering, maar men dient hierbij te bedenken dat thans reeds
een groot gedeelte van het inkomen van de dierenarts uit de georgani-
seerde dierziektebestrijding komt. Het is bewezen, dat deze organisaties,
op hun beperkt gebied, zeer goede resultaten hebben bereikt.
Ten aanzien van deze suggestie zou ik slechts nog willen stellen, dat mij
het klimaat thans nog niet gunstig lijkt, wel lijkt het mij voor de toekomst
een goede, zo niet de enige, weg om tot een optimale verzorging van het
dier te komen.

Er zijn weinig profeten die brood eten en ik zal het ook wel niet doen.
Mogelijk is het geheel wat pessimistisch weergegeven. Tenslotte studeren
er thans nog geen 110 per jaar af; dat zal nog wel 3 a 4 jaar duren. Het
is ook mogelijk dat reeds dit jaar het aantal studenten zou dalen. Dat zou
een belangrijke verlichting omstreeks \'77-\'78 gaan betekenen.
Ik ben mij ervan bewust, dat ik het geheel van de veterinaire mogelijk-
heden niet kan overzien. Het zou b.v. mogelijk zijn dat de gesalarieerde
funkdes veel meer op kunnen nemen dan ik heb gesteld.
Mijn enige bedoeling is echter het algemene probleem te stellen en iedere
collega op te wekken over dit probleem na te denken en zo mogelijk bij
te dragen aan de oplossing.

Op de 1641 in Nederland afgestudeerde dierenartsen zijn er thans meer dan 1000
diergeneeskundige studenten. Hierdoor zal het aantal afstuderenden binnen enkele
jaren stijgen tot 110 per jaar.

Het zal voor deze afgestudeerden niet altijd gemakkelijk zijn een werkkring te vinden.
Er worden een aantal wegen aangegeven die tot een vergrote plaatsingsmogelijkheid
zullen kunnen leiden.

There are over 1,000 veterinary students to 1,641 qualified veterinary surgeons in
the Netherlands today. This means that the number of graduates will increase to 110
within a few years.

It will not always be easy for these graduates to find employment. Ways and means
are indicated, by which the opportunities for employment might be increased.

Instituut voor Veterinaire Parasitologie en Parasitaire Ziekten
der Rijksuniversiteit te Utrecht.

De spring rise of post-parturient rise, de opvallende stijging van het aan-
tal trichostrongylide en strongylide eieren in de faeces van schapen na de
partus, is reeds voor velen onderwerp van onderzoek geweest. Toch is er
betrekkelijk weinig bekend geworden over het aandeel, dat de diverse
wormsoorten aan deze stijging van het aantal eieren kunnen hebben.
Hiernaar werd een onderzoek bij een kleine koppel schapen ingesteld, welk
onderzoek hieronder beschreven wordt. Door toeval konden tevens enige
waarnemingen gedaan worden bij schapen, die wel lammeren ter wereld
brachten, maar deze niet zoogden.

De schapenkoppel bestond uit veertien ooien van diverse leeftijden en één
ram, alle van het Texelse ras. In de periode 13 maart 1967 - 4 april 1967
lammerden elf dieren. Vier van deze ooien brachten dode lammeren ter
wereld, of lammeren die kort na de geboorte stierven. Drie ooien bleken
niet drachdg te zijn.

Van half februari tot eind juli werd van alle dieren meestal tweemaal per
week faeces verzameld. In alle faecesmonsters werden de wormeieren ge-
teld met behulp van een directe-centrifuge-flottatie-methode met een op-
lossing van ZnS04 (s.g. 1,30) als flottatiemiddel. De eieren van het stron-
gylus-type werden gedifferentieerd volgens de methode van T e 11 e y.

De belangrijkste resultaten zijn samengevat in de fig. 1, 2 en 3.
Fig. 1 laat het verloop zien in gemiddelde aantallen strongylide/tricho-
strongylide- (uitgezonderd Nematodirus-) eieren per gram faeces van de
drie groepen dieren: 1. zeven ooien met lammeren; 2. vier ooien, die lam-
merden maar niet zoogden en 3. drie guste ooien en een ram.
In de grafiek van groep 1. is de spring rise duidelijk te zien. De grafiek is
gekenmerkt door een stijging van het EPG (aantal eieren per gram),
vooral na de lammertijd en een snelle daling 10-11 weken daarna.
De grafiek van de tweede groep vertoont in dezelfde tijd een stijging en
een daling tot een zeer laag niveau, dat daarna gehandhaafd wordt. In
de derde groep is het opvallendst een geringe stijging van het EPG tijdens
en na de daling van het EPG in groep 1.

Fig. 2. is gelijk aan de vorige, maar geeft alleen het verloop van de ge-
middelde aantallen H. contortus eieren per gram.

In de grafiek van de eerste groep is hier een opvallende stijging na de lam-
mertijd te zien, gevolgd door een snelle daling. Van groep 2. begint de
grafiek op dezelfde wijze te stijgen, maar gaat reeds na twee weken weer
dalen tot een daarna zeer laag blijvend niveau. In de grafiek van de derde
groep neemt het aantal Haemonchus eieren geleidelijk toe.

Fig. 3 geeft voor dezelfde drie groepen schapen de gemiddelde EPG\'s van
de eieren van de Ostertagia groep (Stadelmannia en Teladorsagia). Hoe-
wel in de groepen 1. en 2. de sdjging van het aantal eieren hier eerder be-
gint dan bij Haemonchus, is er toch ongeveer hetzelfde beeld. Bij de derde
groep valt een kortdurende stijging van het EPG op het einde van de stij-
ging van groep 1. te zien.

Vastgesteld werden een stijging en een daling van het aantal eieren in de
eerste groep als voor H. contortus tot maximaal gemiddeld 30 per gram.

Het patroon van de stijging en daling komt ongeveer overeen met dat van
„Ostertagia", maar de gemiddelde aantallen zijn kleiner; in groep 1 maxi-
maal 74^EPG.

Hier is het patroon gelijk aan dat van T. axei. Het maximum gemiddelde
is in de eerste groep 70 EPG.

Slechts sporadisch werden Nematodirus eieren, steeds N. filicollis, gevonden.
Bunostomum trigonocephalum

Er werden te weinig eieren van Bunostomum gevonden om een redelijke
indruk te krijgen, maar het is mogelijk dat ook hier in de eerste groep een
.stijging van het aantal eieren optrad.

Het gehele beeld komt, maar op veel lager niveau, overeen met dat van
„Ostertagia".

In de groep van zeven ooien met lammeren, groep 1., is een duidelijke spring
rise aanwezig. Het eerste langzaam stijgende gedeelte wordt voornamelijk
veroorzaakt door „Ostertagia" en Trichostrongylus spp. en het tweede snel
stijgende deel door Haemonchus. Het aandeel van Haemonchus aan de
spring rise in deze groep is van alle wormsoorten veruit het grootst. Dit in
tegenstelling tot de waarnemingen van M o r g a n aZ. (1951), die vooral
een stijging lieten zien van „Ostertagia" en Trichostrongylus axei. Dit ver-
schil in waameming kan echter, behalve aan het toeval, zeer zeker ook toe-
geschreven worden aan de verschillen in klimaat tussen de Schotse heuvels,
waar Morgan et al. (1951) hun proeven deden, en ons land. Gibbs

Gemiddelde aantallen trichostrongylide en strongylide eieren (uitgezonderd Nema-
todirus). Groep 1. lacterende ooien; groep 2. ooien, die de lammeren kort na de
partus verloren; groep 3. niet drachtige dieren.

Mean trichostrongylid and strongylid egg-counts (except Nematodirus). Group 1.
lactating ewes; group 2. ewes that were deprived of their lambs at birth; group 3.

(1957) beschrijft de spring rise bij schapen in Canada. Hier werd, evenals
in onze proef, de stijging voornamelijk veroorzaakt door H. contortus.
T. axei, C. curticei, de strongyliden van de dikke darm en misschien even-
eens B. trigonocephalum droegen, zij het in veel geringere mate dan Haem-
onchus, „Ostertagia" en de Trichostrongylus soorten van de dunne darm,
aan de süjging bij. Ook M.ot g&n et al. (1951) vermelden de stijging van
het aantal Cooperia eieren.

De langzame stijging van het EPG, veroorzaakt door „Ostertagia" en Tri-
chostrongylus, is reeds merkbaar voor en gedurende de lammertijd, hetgeen
in overeenstemming is met de waarnemingen van Leiper (1951),
Wensvoort (1961) enBrunsdon (1967), die reeds vóór de partus
een stijging van het EPG zagen. Daar eenzelfde stijging van het EPG op
het einde van de graviditeit bij het varken door Jacobs (1966) peri-par-
turient rise wordt genoemd, zou het zin hebben deze aanduiding ook voor
de stijging van het EPG bij ooien te gebruiken. Deze naam is evenwel ook
niet geheel passend aangezien er aan de ene kant een invloed van de lac-
tatie aanwezig is (C r o f t o n, 1954, G i b b s, 1967, dit artikel) en aan de
andere kant soms een süjging van het EPG is vast te stellen bij niet drach-
tige dieren (C r o f t o n, 1958).

Het verloop bij de groep (2.), dieren die wel lammerden maar niet zoog-
den is daarom interessant, omdat na een aanvankelijke langzame stijging
van het EPG, die door dezelfde worrnsoorten veroorzaakt werd als bij groep
1., de EPG\'s snel tot een zeer lage waarde daalden en laag bleven ge-
durende de waamemingsperiode. Ook de stijging van het aantal Haemon-
chus eieren duurde maar zeer kort en ging over in een daling. Dit hele ver-
loop suggereert zeer sterk dat er, vooral indien de grafiek vergeleken wordt
met die van groep 1., een verband bestaat tussen de lactatie en de stijging
van het EPG. Dit verband werd reeds verondersteld door C r o f t o n
(1954) bij ooien en werd vastgesteld bij ooien door Gibbs (1967) en bij
varkens door C o n n a n (1966, 1967). Eenzelfde verloop als in de grafieken

2. en 3. werd ook gezien bij de Trichostrongylus spp. en de strongyliden van
de dikke darm.

Bij de derde groep, de drie guste ooien en de ram, is een stijging \\ an liet
EPG tegelijk met de beide andere groepen niet vast te stellen; men zou
slechts kunnen spreken van een daling na de lammertijd. Daarentegen is
bij deze groep een stijging van het EPG waarneembaar ongeveer tegelij-
kertijd met de snelle daling daarv an in de eerste groep. Deze stijging is min
of meer duidelijk bij Haemonchus, „Ostertagia", T. axei, Trichostrongylus
spp. en de strongyliden van de dikke darm, maar niet bij C. curticei. De
hier beschreven stijging is niet vergelijkbaar met die gevonden door C r o f-
ton (1958) in guste dieren, daar in het laatste geval de stijging, van ge-
ringe grootte, overeenkwam met die bij ooien met lammeren.

Samenvattend kan gezegd worden, dat de spring rise of post-parturient
rise, zoals deze zich bij het onderzochte koppel schapen voordeed, samen-
gesteld was uit:

1. een langzame stijging van vooral „Ostertagia" en Trichostrongylus
eieren, welke stijging reeds merkbaar is voor de partus;

3. een kleine stijging in de guste dieren op het einde van de spring rise.
Sinds Taylor (1935) voor het eerst de spring rise bij schapen beschreef
heeft men reeds vele malen gespeurd naar de oorzaak en het wezen van
deze stijging van het aantal strongylide en trichostrongylide eieren. Voor
een overzicht van de voornaamste literatuur hierover wordt men verwezen
naar de publikaties van o.a. C r o f t o n (1963), H e r w e ij e r (1965) eii
Soulsby (1965).

Uit het in dit artikel beschreven onderzoek komt naar voren, dal er een
verband bestaat met de partus. Dergelijke waarnemingen waren voor
Crofton (1954) aanleiding niet langer te spreken van spring rise, maar
van post-parturient rise. Mede gezien de resultaten van G i b b s (1967) bij
schapen en van Gonnan (1966, 1967) bij varkens, kan men uit de hier
beschreven proef concluderen dat de lactatie van nog groter invloed is op
het ontstaan, de grootte en de duur van de spring rise dan de graviditeit
en/of partus. In tegenstelling tot de waarnemingen van Gi b b s (1967)
werd in de hier besproken proef wel een, zij het kleine en kort durende,
stijging van het aantal eieren gezien bij schapen die de lammeren bij de
partus verloren.

Een aanwijzing dat hel einde van de spring rise han berusten op een
self cure (Soulsby, 1957) is het ongeveer samenvallen van de stijging
van het EPG van groep 3. en de abrupte daling daarvan in groep 1. Men
kan veronderstellen, dat tengevolge van de grote eiuitscheiding in groej)
1., een voldoend grote besmetting van de weide met infectieuze lai-ven is
ontstaan om na enige weken een patente infectie in de dieren van groep 3.
te veroorzaken. Indien dit zo zou zijn, hebben ook de dieren van de eerste
groep te zelfder tijd een grote hoeveelheid infectieuze larven opgenomen,
waardoor de seU cure reactie in werking gezet zou kunnen zijn. Voor de
dieren in de tweede groep geldt, dat deze op dat ogenblik weer een vol-
doende weerstand tegen de infectie bezaten, gezien het feit dat op dat mo-
ment de EPG\'s reeds tot een zeer laag niveau gedaald waren.
Aangezien er verschillen zijn waargenomen in de tijd die verloopt tussen
de partus en het einde van de spring rise (Leiper, 1951, Crofton,

1954, H e r w e ij e r, 1965, Brunsdon, 1967) en tussen de duur van de
spring rise bij dieren in de weide en bij de dieren op stal, wat door Bruns-
don (1966) geweten wordt aan het al of niet aanwezig zijn van een vol-
doend aantal infectieuze larven, kan men in verband met het bovenstaande
veronderstellen, dat de duur van de spring rise afhankelijk is, afgezien van
de samenstelling van de nematodenfauna, van de klimaatsomstandigheden
na de partus.

De daling van het aantal eieren in de tweede groep vlak na de partus kan
niet met deze hypothese verklaard worden. Men kan hier slechts aarmemen,
dat door het wegvallen van de lactatie de weerstand, al of niet berustend
op specifieke antilichamen, verhoogd werd.

Het vele werk gedaan door de heren B. Straver, J. G. Landman en W. M.
van derAar verdient hartelijke dank.

Er werd een onderzoek ingesteld naar het aandeel, dat de diverse wormsoorten aan
de spring rise bij schapen kunnen hebben.
De spring rise was samengesteld uit:

1. Een langzame stijging van het aantal eieren, in hoofdzaak veroorzaakt door
Ostertagia en Trichostrongylus soorten van de dunne darm en in mindere mate
door de strongyliden van de dikke darm, die reeds vóór de partus merkbaar was.
Bij de ooien, die dode lammeren wierpen of de lammeren kort na de partus
verloren, daalde het aantal eieren reeds na ruim twee weken tot een zeer laag
niveau.

2. Een snelle stijging van vooral Haemonchus eieren en voorts van de eieren van
Trichostrongylus axei en Cooperia curticei bij de dieren, die lammeren zoogden.

3. Een kleine stijging, aan het einde van de spring rise, van de eieren van Haemon-
chus, Ostertagia, T. axei, Trichostrongylus soorten uit de dunne darm en de
strongyliden uit de dikke darm bij de guste dieren.

De lactatie wordt als cen belangrijker factor voor het optreden van de spring rise
beschouwd dan de graviditeit of de partus.

De stijging van het aantal eieren in de guste dieren valt ongeveer samen met de
abrupte daling daarvan in de groep schapen met lammeren. Hieruit wordt geconclu-
deerd, dat dit een argument is om het einde van de spring rise inderdaad te be-
schouwen als veroorzaakt door een self cure reactie, zoals gesteld wordt door
Soulsby (1957). Op grond hiervan wordt de hypothese gesteld, dat de duur van
de spring rise bepaald wordt door de klimaatsomstandigheden na de partus.

The spring rise in a flock of naturally parasitized sheep was investigated in order to
obtain data about the part taken by the different strongyloid nematode species.
The spring rise appeared to be of a complex nature. Obvious differences between
three groups of sheep were seen. In the group of ewes with suckling Iambs (1.) the
mean egg-counts increased slowly till after parturition when they increased rapidly.
The slow increase was caused by Ostertagia and Trichostrongylus spp. from the small
intestine mainly. A minor part was taken by the strongylids of the large intestine.
The rapid increase, which commenced after the time of lambing, was caused by
Haemonchus and to a minor extent by Trichostrongylus axei and Cooperia curticei.
In a small group of ewes that were deprived of their lambs at birth (2.) the slow
increase of the mean egg-counts was of the same nature as in the group of ewes with
suckling lambs, but after parturition the egg-counts decreased to a very low level.

In some barren animals (3.) a slight rise of the mean egg-counts was seen during and
after the rapid decrease of the egg-counts in the first group. This rise was caused by
Haemonchus, Ostertagia, Trichostrongylus, and the strongylids of the large intestine.
It was concluded from these results that lactation is a major factor in provoking the
spring rise in sheep.

The coincident rapid decrease in mean egg-counts in the first group and rise of mean
egg-counts in the third group is regarded as circumstantial evidence for the correctness
of S o u 1 s b y\'s hypothesis that the spring rise is finished by a self cure reaction.
Consequently it is suggested that the duration of the spring rise is related to the
climatic conditions after the time of lambing.

On a examiné le rôle que les diverses espèces de vers peuvent jouer dans le „spring
rise" — augmentation printanière — chez les brebis.
Cette croissance printanière était composée de;

1. Une augmentation lente du nombre d\'ovules causée principalement par les espèces
d\' „Ostertagia" et de Trichostrongylus de l\'intestin grêle et dans une moindre
mesure par les strongyhdes de l\'intestin gros, qui était déjà observable avant la
parturition. Chez les brebis qui avaient mis bas des agneaux morts ou qui perdaient
leurs agneaux peu après la parturition, le nombre d\'ovules baissait à un niveau
très bas déjà après environ quinze jours;

2. Une augmentation rapide surtout des ovules Haemonchus et ensuite des ovules
de Trichostrongylus axei et de Coopéria curticei chez les animaux qui allaitaient
leurs agneaux;

3. Une petite augmentation, vers la fin du „spring rise", des ovules des espèces de
Haemonchus, d\' „Ostertagia", de T. axei, de Trichostrongylus de l\'intestin grêle
et de strongyhdes de l\'intestin gros chez les animaux non-gravides.

La lactation est considérée comme un facteur plus important pour la naissance du
„spring rise" que la gravidité ou la parturition.

L\'augmentation du nombre d\'ovules chez les animaux non-gravides coincide plus ou
moins avec la baisse soudaine de ce nombre dans le groupe des brebis avec agneaux.
Ce fait permet la conclusion que c\'est un argument pour considérer la fin du
„spring rise" en effet comme causée par une réaction d\'auto-guérison, tel que
l\'établit Soulsby (1957). C\'est sur cette base que se fonde l\'hypothèse que la
durée du „spring rise" est déterminée par les conditions climatiques après la par-
turition.

Es wurde eine Untersuchung nach dem Anteil, den verschiedene Wurmarten am
„spring rise" bei Schafen haben können, angestellt.
Der „spring rise" war zusammengestellt aus:

1. einer langsamen Steigerung der Eieranzahl, hauptsächlich „Ostertagia" und
Trichostrongylus-arten des Dünndarms und im minderen Masse durch Strongy-
liden des Dickdarms verursacht, die bereits vor dem Partus bemerkbar war.
Bei Mutterschafen, die tote Lämmer warfen oder Lämmer kurz nach dem Partus
verloren, sank die Eierzahl bereits nach gut 2 Wochen auf einen sehr niedrigen
Stand ;

2 einer schnellen Steigerung vor allem von Haemonchus-eier und ferner von Eiern
von Trichostrongylus axei und Cooperia curticei bei Tieren mit Sauglämmern;

3 einer kleinen Steigerung am Ende des „spring rise" der Eier von Haemonchus,
„Ostertagia", T. axei, Trichostrongylus-arten aus dem Dünndarm und Strongy-
liden aus dem Dickdarm bei güsten Tieren.

Die Laktation wird für das Auftreten von „spring rise" als wichtigerer Faktor an-
gesehen, als die Gravidität oder der Partus.

Die Steigerung der Eierzahl bei güsten Tieren fällt ungefähr mit dem abrupten
Sinken derselben in der Gruppe Schafe mit Lämmer zusanmien. Hieraus wird
genommen, dass dies tatsächlich ein Argument ist, um das Ende des „spring rise" als
eine Reaktion der Selbstheilung anzusehen, wie durch Soulsby (1957) angenom-
men wurde. Auf Grund hiervon wird die Hypothese angenommen, dass die Dauer
des „spring rise" durch die Klimaumstände nach dem Partus bestimmt wird.

Fue hecho una investigacion a la accion que diferentes specias de lombrices pueden
tencr al „spring rise" en ovinos.
El „spring rise" estaba constituido de:

1. Un aumento lente del numero de huevos, causado principalmente por specias de
„Ostertagia" y Trichostrongylus del intestino delgado y en menos grado por los
Stron,gihdas del intestino grueso, que ya era visible antes el parto. En los ovinos,
que parian corderos muertos o perdian los corderos un poco tiempo despues el
parto, el numero de los huevos declinaba ya despues mas de dos semafias a un
nivel muy bajo.

2 Un aumento rapido de especialmente huevos de Haemonchus, y ademas de los
huevos de Trichostrongylus axei y Cooperia curticei en los animales que criaban
corderos.

3. Un aumento pequefïo, al fin del „spring rise" de los huevos de Haemonchus,
„Ostertagia", T. axei, spp de Trichostrongylus del intestino delgado y strongylidas
en el intestino grueso en los animales no prefiada.
Se estime que la lactancia es un factor mas importante para la ocurrencia del „spring
rise" que la prefiez.

E) aumento del numero de los huevos en animales no prenada corresponde mas o menos
a la caida abrupta en el grupo de ovinos con corderos. De esto se saco la conclusion,
que esto es un argumente para considerar el fin del „spring rise" en efecto como
causado por una reaccion de „self cure", como supuesto por Soulsby (1957).
En virtud de esto, se plantea la hipotesis, que la duracion del „spring rise" es de-
terminada por las circunstancias del clima despues el parto.

B r u n s d o n, R. V. : A comparison of the spring-rise phenomenon in the faecal
nematode-egg counts of housed sheep with that of sheep grazing infective pasture.
New Zeal. Vet. J., 14, 145, (1966).
Brunsdon, R. V.: The spring-rise phenomenon: the relation.ship between the
time of lambing and the commencement of the rise in faecal worm-egg counts.
New Zeal. vet. ]., 15, 35, (1967).
C o n n a n, R. M.: A post-parturient rise of faecal nematode egg counts in sows.

Vet. Rec., 79, 156, (1966).
C o n n a n, R. M. : Observations on the epidemiology of parasitic gastro-enteritis due
to Oesophagostomum spp. and Hyostrongylus rubidus in the pig. Vet. Rec., 80
424, (1967).

Worm egg counts in ewes. Parasitology, 44, 465, (1954).
C r o f t o n, H. D. : Nematode parasite populations in sheep on lowland farms. V.
Further observations on the post-parturient rise and a discussion on its significance.
Parasitology, 48, 243, (1958).
Croft on, H. D. : Nematode parasite population in sheep and on pasture. Techn.

Comm. 35, Commonwealth Bur. Helminth. Farnham Royal, 1963.
Gibbs, H. C.: „Spring rise" in sheep. Proc. Illd, Int. Conf. World /Iii. Advanc.

Vet. Parasitol., Lyon, 1967. (ter perse).
Herweijer, C. H.: Het gebruik van phenothiazine en thiabendazole ter onder-
drukking van de lentestijging der worm-ei uitscheiding bij schapen. Tijdschr. Dier-
geneesk., 90, 1177, (1965).

J a c O b s, D. E.: The peri-parturient egg-rise of the sow. Vet. Rec., 79, 272, (1966).

L e i p e r, J. W. G.: A new approach to phenothiazine therapy in sheep. Vet. Rec.,
63, 885, (1951).

Morgan, D. O., P a r n e 11, J. W. and R a y s k i, C.; The seasonal variations in
the worm burden of Scottish hill sheep. J. Helminthol., 25, 177, (1951).

S o u 1 s b y, E. J. L.: Studies of the serological response in sheep to naturally acquired
gastro-intestinal nematodes. II. Responses in a low ground flock. ]. Helminthol., 31,
145, (1957).

S o u 1 s b y, E. J. L.: Textbook of veterinary clinical parasitology. Vol. I. Helminths.
Oxford, 1965.

T a y 1 o r, E. L.: Seasonal flucuation in the number of eggs of trichostrongylid worms
in the faeces of ewes. J. ParasitoL, 21, 175, (1935).

Wensvoort, P.: Een analyse van de maag-darmstrongylose op de Texelse schapen-
bedrijven. Proefschrift Utrecht, 1961.

Uit de Kliniek voor Kleine Huisdieren van de Faculteit der
Diergeneeskunde, Utrecht.

De bedoeling van deze operade is het verwijderen van de ooglens zo moge-
lijk met behoud van een deel van de visus of ook wel ter verbetering, of
tot herstel van de visus.

De indicaties tot de operatie zijn: luxatio lentis en subluxatio lentis, als-
mede cataracta lentis.

Een veel voorkomende indicatie is de gelaxeerde lens.
Het valt daarbij op, dat er een sterk sprekende ras-predispositie is; naar
onze, mening kwamen 7 van de 10 gevallen van lens-luxatie bij Welsh-
terriers voor. Ook bij de Sealyham-terriers komt de lens-luxatie nogal eens
voor en bij de Fox-terrier. In Engeland wordt de Welsh in dit verband wel
genoemd maar in ons land staat dit ras zeker aan de top. De lens-luxatie
komt ook wel bij andere rassen voor, b.v. bij de Spaniel en ook wel bij
katten.

Behalve de ras-predispositie zijn als oorzaak voor lensluxatie te noemen
allerlei vormen van trauma, zelftrauma inbegrepen.

Een bepaald nadelige invloed heeft langdurig hard blaffen, zoals dit kan
voorkomen als de Welsh terrier alleen wordt thuis gelaten. Ook treedt nog-
al eens trauma op bij het spel met kinderen of volwassenen, speciaal bij
het balspel. Een op de kop van een Welsh-terrier stuitende tennisbal of
kaatsbal is een voldoende hard aankomende klap om bij dit ras lensluxatie
te veroorzaken. Bij het langdurig hard blaffen is het de trilling, veroor-
zaakt door de uitgestoten lucht, die als trauma werkt.

Glaucoom leidt ook tot lens-luxatie, evenals lens-luxatie vaak in korte tijd
glaucoom veroorzaakt.

Dat bij bepaalde rassen zo weinig nodig is voor lens-luxatie wijt men aan
de slechte kwaliteit van het ophangapparaat: de zonula zinnii en de lens-
kapsel.

Aangezien lens-luxatie in korte tijd tot glaucoom leidt en dit gepaard gaat
met algeheel verlies van de bulbus moet een acute lens-luxatie zo spoedig
mogelijk geopereerd worden. De prognose wordt nl. met de dag slechter.
Een lensluxatie, die 8 dagen bestaat is wat de prognose betreft al zeer
dubieus te beoordelen. Dit klemt te meer als in die 8 dagen niets gedaan is
om de tensio bulbi laag te houden of als pogingen daartoe niet zijn gelukt.
Bij de subluxatie is de situatie iets gunstiger, omdat daar lang niet altijd
de druk zo hoog oploopt in zo korte tijd. Ook leent deze toestand er zich
beter toe om eerst gedurende enige tijd te trachten het proces medicamen-
teus gunsdg te beïnvloeden.

1 Dr. M. A. J. Verwer; wetenschappelijk hoofdmedewerker aan de Rijksuniversiteit
te Utrecht; Alexander Numankade 91.

In het algemeen heeft men hier te maken met een normale tensie en er
hangt ook niet de dreiging van het glaucoom. Wel moet men er rekening
mee houden, dat er een zekere correlatie is tussen cataracta lentis en
retina-atrofie. Het nog aanwezig zijn van vrij goede pupilreflexen garan-
deert overigens beslist niet dat de retina intact is. Men moet zijn gevallen
dus wel goed selecteren, wil men een enigszins redelijke prognose hebben.
Een lens-Iuxatie mag niet te lang hebben bestaan. Éen cataract-lens met
ontbrekende pupilreflexen hoeven we zeker niet meer te opereren. Ove-
rigens moeten we te maken hebben met gezonde honden.
Maar er komt nog iets bij. Als alles goed verloopt, zal de hond het toch
straks zonder lens moeten doen. Dat scheelt hem zo\'n 8 ä 10 dioptrieën.
Een bril kunnen we hem niet geven en niet elke hond past zich aan de
nieuwe situatie aan. Er zijn ware kunstenaars, die zich in korte tijd leren
redden en er zijn andere, die het slecht leren om te navigeren zonder lens.
Sommige auteurs zeggen: men moet de honden van te voren niet alleen
lichamelijk onderzoeken maar ook een beetje psychologisch testen. Wij
kunnen het daar volledig mee eens zijn. Dat testen komt dan neer op
karakter- en intelligentiebeoordeling.

De operade is bij cataracta lends in principe dezelfde als bij de lens-
luxatie alleen met dit verschil, dat bij de cataract-operatie de lens ook
nog moet worden los gemaakt van zijn ophang-apparaat. Ervaring heeft
geleerd, dat het alpha-chymotrypsine bij de hond weinig effect sorteert.
Over de indicatie bij de cataract-operatie nog enige opmerkingen: wij
opereren nooit als de hond met één oog nog voldoende visus heeft. Men
operere liever geen cataracta immatura of hypermatura, maar kieze het
moment, waarbij het tweede oog een rijpe cataract heeft. Men operere
maar één oog bij cataract en boude het andere in reserve. Men operere
geen cataracta diabetica en men operere niet als er corneadefecten, kera-
titis, synechiae of verschijnselen van uveitis zijn.

Bij lens-luxatie opereren we liefst zo snel mogelijk, ook als het andere oog
goed is. De losgelagen lens is als een groot corpus alienum te beschouwen
en dit moet er zo spoedig mogelijk uit. Het kan echter zijn, dat een hond
veel te laat wordt aangeboden, mogelijk opereren wij dan soms toch om
de hond van de pijn af te helpen, met behoud van de bulbus. Meestal is
enucleatio bulbi dan beter, alhoewel de verminking dan veel ernstiger is.

Bij een éénzijdige lensluxatie treedt vaak geen duidelijke visus-stoornis op.
De hond redt zich met zijn andere oog uitstekend.

Het betreffende oog kan echter wel spoedig veranderingen te zien geven,
die door een oplettende eigenaar kunnen worden opgemerkt. Deze ver-
schijnselen zijn het gevolg van de snel optredende hypertensie. De exoph-
thalmus, die daar het gevolg van is, kan door de eigenaar worden opge-
merkt. Soms merkt de eigenaar ook, dat de hond gevoelig is of pijnlijk
zelfs en een beetje angstig voor dit oog en dat er wat blepharospasmus is.
Wacht zo\'n eigenaar nu niet te lang met het dier aan te bieden, dan zien
wij het volgende: een exophthalmus, wat rode sclera, verhoogde tensie en
mydriasis. De pupilreflexen zijn vertraagd en invallend licht wordt meer
dan anders weerkaatst. Dat teruggekaatste licht geeft vaak een groen-

achtig schijnsel door het tapetum. Soms heeft de eigenaar dat ook al ge-
zien. De naam groene staar is hieraan ontleend (glaucoom).
Bij nauwgezet verder onderzoek in het donker kunnen we nu nog de vol-
gende verschijnselen opmerken:

1. De semi luna (foto\'s 1, 2 en 3), dat is een maansikkel, die groenachtig
of groen-geel van kleur is en veroorzaakt wordt door rechtstreeks terug-
gekaatst licht, dat van onze lamp op het tapetum valt. Dit licht valt
nl. gedeeltelijk tussen de lens en de meestal wijde pupilrand door. Al
naar de plaats, die de losgeraakte lens inneemt, wijzigt zich de plaats
van die maansikkel.

2. Dikwijls zien we ook, dat de lens in trillende beweging komt als de
hond met zijn oogbol draait of zijn kop beweegt: lentodonesis.

3. Die trillende beweging zien we ook aan de pupillaire irisrand: irido-
donesis. Dat de lens trilt, komt omdat hij los is. De iris trilt, omdat
deze geen steun meer heeft op de voorvlakte van de lens.

4. Als de lens in de voorste oogkamer is, zal de iris achteruitgeduwd wor-
den en dus verderweg liggen; we spreken van retroversio iridis.

5. Als de lens in de achterste oogkamer ligt, leunt hij tegen de iris aan
en duwt die naar voren: iris bombans.

6. Als we met het spleetlampje naar de reflexbeeldjes kijken, dan is daar
ook verandering in gekomen. Ligt de lens in de voorste oogkamer, dan
zullen het eerste en het 2e reflexbeeldje nagenoeg samen vallen.

7. Door het contact, dat de voorkant van de lens met de achterkant van
de cornea maakt, kan daar een corneatroebeling ontstaan. Ook kun-
nen corneatroebelingen ontstaan als gevolg van voedingsstoornissen
in de cornea, die weer het gevolg zijn van de hypertensie.

8. Ook in de lens zelf treden spoedig na luxatie troebelingen op. Daar-
door wordt de lens zelf zichtbaar. De equator van de lens wordt blin-
kend, daar waar de lichstralen er over heen vallen.

9. De genoemde verschijnselen zijn in veel geringere mate en slechts voor
een deel aanwezig bij subluxatie van de lens. We letten dan echter
scherp op de aanwezigheid van lento- of irido-donesis. Die trillingen
verraden de subluxatie als de dislocatie slechts zeer gering is. De lens
kan dan met de achterste lenskapsel verkleefd aan de voorkant van
het glasvocht tamelijk goed op zijn plaats zitten. Een semi-luna is er
niet. Wèl loopt meestal toch de tensie op. Misschien was de hyper-
tensie van de bulbus ook primair, want als er geen duidelijk trauma
in de anamnese is, weet men nooit wat het eerste stadium geweest is.

Vaak is er bij lens-luxatie epiphora en soms ook pijn. Het algemeen wel-
zijn kan duidelijk gestoord zijn, maar dat is individueel verschillend. De
eetlust kan verminderd zijn ten gevolge van pijn achter het oog bij het
kauwen. Temperatuursverhoging treffen wij zelden aan.
Blijft de lens-luxatie ongeopereerd langer bestaan, dan neemt het glau-
coom-syndroom toe. Het oog wordt keihard en steeds groter, zodat zich
hydrophthalmus ontwikkelt. De cornea wordt troebel, de sclera wordt
blauwrood. Soms is er lagophthalmus, de toestand waarbij de oogleden niet
meer sluiten als het oog wordt dichtgedaan. Dan kan zich een keratitis
sicca ontwikkelen of een beeld, dat op xerophthalmus gaat lijken.
Bij de meeste honden zijn visusstoornissen slechts duidelijk zodra het twee-
de oog aangetast wordt. Het hangt veel van de opmerkzaamheid van de
eigenaar af en ook wel van de vorm van de schedel.

Vooraf gaat een zorgvuldig klinisch onderzoek. Op het laboratorium wor-
den bloed, urine en faeces onderzocht. Tot aan de dag van de operatie
wordt het te opereren oog enige malen per dag gespoeld met lauwwarme
fysiologische NaCl oplossing, ingedruppeld met pilocarpine 1% en be-
handeld met een antibiotische zalf. Zo mogelijk wordt de hond reeds van
te voren gewend aan het dragen van een kraag om ongewendheid daaraan
en onrust na de operatie te voorkomen. Zo vroeg mogelijk van te voren
wordt de hele kop tot aan de oren en ook de oorschelpen aan de buiten-
kant geschoren om zo min mogelijk last van de beharing te hebben.

Op de morgen van de operatie wordt atropine 1% ingedruppeld inplaats
van pilocarpine. 1 uur vóór de operatie wordt morphine of boncodal inge-
spoten 2 ä 2/2 mg per kg lichaamsgewicht en enige milligrammen atro-
pine.

De laatste tijd wordt met fluothane in intratracheale narcose geopereerd.
We hebben wel met kemithal geopereerd, maar het gevaar van onvoldoen-
de diepe narcose hierbij heeft ons toch hiervan doen afzien. Het voordeel
van fluothane zou ook nog extra vergroot worden door een verlaging van
de bloeddruk, hetgeen bij bulbus-operaties een groot voordeel is.

Als de narcose is ingetreden, wordt het oog nogmaals gespoeld, bedruppeld
met atropine en bedekt met wat adremycine-zalf. De oogleden en de om-
ringende huidgebieden worden ingewreven met 1% picrinezuur-oplossing
en vervolgens wordt retrobulbair anesthesie gegeven (foto\'s 4 en 5) door

middel van 3 a 5 cm^ xylocaine-adrenaline (bij grotere honden uiteraard
meer). Het voordeel van de retrobulbaire anesthesie is behalve dat van
de anesthesie zelf, de protrusio bulbi, waardoor de oogbol toegankelijk
wordt voor de te verrichten ingreep.

De operatietafel wordt hellend gemaakt en de hond wordt in zijligging
gebracht, de kop hoog.

Het begin van de operatie is een ruime canthotomie (foto 6). Daarna
worden de oogleden teruggeklapt en met linnen aan de omgeving vastge-
hecht. Dit is beter dan het gebruik van een speculum.
Zo nodig gebeurt hetzelfde met de membrana nictitans, deze mag nl. ner-
gens over de limbus komen. Het kan zijn, dat we de membrana nictitans
iets moeten inknippen op 3 of 9 uur. Kleine bloedinkjes worden wegge-
spoeld en bedruppeld met adrenaline 10/qo-

Nu wordt door de medeoperateur de conjunctiva bulbi kort boven de
limbus met twee ectropioneer pincetjes stevig gefixeerd, waardoor de
bulbus bestuurd kan worden. De bulbus wordt nu zodanig gedraaid, dat
de gehele limbus goed vrij komt en ongeveer horizontaal ligt.
De andere operateur brengt nu het keratoom bij de limbus en perforeert
deze als het een rechter oog is op 9 uur en als het een linker oog betreft
op 3 uur.

Als de lens in de voorste oogkamer ligt moet er voor gezorgd worden, dat
die niet wordt aangeprikt, ook mag de iris niet geraakt worden. Via de
wond loopt wat kamervocht af.

De lans wordt nu teruggetrokken en met het schaartje van Ariego wordt
nu de wond in de limbus verlengd tot deze ongeveer 180° van een cirkel
beslaat (foto 7). Alle kamervocht loopt middelerwijl af en het oog schrom-
pelt.

Bij het knippen kan de operateur de hulp van de medeoperateur niet ont-
beren bij het coachen door de limbus zonder de iris te raken. Dit klemt
te meer omdat na opening van de voorste oogkamer, terwijl het kamer-
vocht afvloeit, de iris sterk de neiging krijgt te prolaberen. De operateur
kijkt boven op het oog, de medeoperateur kijkt er meer tegenaan en kan
beter de afstand tussen schaartje en iris volgen.

Is de snede op de goede lengte, dan wordt het schaartje teruggenomen
en nu wordt een lis van Snellen in de wond gebracht onder de lens. De
lens wordt er mee geschept en tegelijkertijd wordt met een scheelzienshaak
zacht tegen de voorkant van de cornea geduwd. Beide instrumenten wor-
den nu in de richting van de wond bewogen en zo wordt de lens ont-
wikkeld. We laten haar boven op de wond liggen (foto 8).

Vóór de lens nu wordt weggenomen met een lenskapsel-pincet, wordt het
glasvochtkussentje doorgekipt, dat meestal aan de achterste lenskapsel
vastzit, om te voorkomen, dat er middels slierten aan de rest van het glas-
vocht zou worden getrokken en er te veel glasvocht zou uittreden.
Vervolgens wordt de voorste oogkamer geiïrigeerd door middel van een
spuit of ballon en eventuele bloedinkjes, sliertjes, glasvocht of andere
corpusculaire elementen worden hiermee weggespoeld (foto 9). Men moet
oppassen het endotheel van de cornea niet te raken, zomin als de iris.
Eventueel wordt in de corneawond wat steriele adrenaline IO/qo ingedrup-
peld.

Pas als alle bloedinkjes bedwongen zijn en de voorste oogkamer schoon is,
mag met de corneahechting begonnen worden. De cornearanden worden
beetgepakt met cornea-pincetten en de cornea wordt gehecht met Barra-
quère zijde. We gebruiken zeer kleine traumatische naaldjes, maar er zijn
ook atraumatische in de handel. De gehele cornea-wond wordt met 2,
3 of 4 hechtingen gesloten (foto 10). Een goede apositie van de wond-
randen is zeer belangrijk. Vlak vóór de sluiting wordt met een voorste
oogkamer-canule een zo groot mogelijke luchtbel in de voorste oogkamer
geblazen. Er wordt nogmaals atropine opgedruppeld.

Vóór de operatie beëindigd wordt, krijgt de hond 1/3 mg per kg lichaams-
gewicht vetranquil i.m. toegediend. Dit is om het vlugge ontwaken tegen
te gaan, want dat is zeer schadelijk voor het geopereerde oog.
De oogleden worden nu weer losgemaakt van de omgeving. De canthoto-
mie wordt ongedaan gemaakt. De hond gaat naar zijn ligplaats. De kooi
wordt met golfkarton van binnen bekleed (voor de veiligheid) en de lig-
plaats wordt wat hellend gemaakt, zodat de kop van het dier zo hoog
mogelijk ligt.

De canthotomie is verricht, de oogleden zijn terug gehecht, de bulbus gefixeerd en
de lans gereed voor perforatie.

Spoelen, atropine 1%, citomycine hydrocortone novo-zalf. Na 8 of 9 dagen
worden de hechdngen uit de cornea genomen.

Bij de cataract-operatie is de gang der gebeurtenissen dezelfde, met dit
verschil echter, dat daarbij de lens van haar ophangapparaat moet worden
losgemaakt. Dit doen we door voorzichtig de limbus te masseren en dan
met een scheelzienshaak de zonula te breken. Hierbij is extra gevaar voor
bloedingen. Men operere alleen intracapsulair.

De nabehandeling van de geopereerde ogen met atropine moet minstens
6 weken duren.

De aanpassing van de hond vindt geleidelijk aan plaats. Eventuele troe-
belingen van de cornea tengevolge van cornea-oedeem helderen meestal
geleidelijk op (foto 11). Er zijn bij de lens-operatie meerdere methoden in
gebruik. Wij hebben ons beperkt tot de beschrijving van onze eigen werk-
wijze.

Van rechts naar links: lenskapselpincet, 2 corneapincetten en een voorste oogkamer-

Auteur beschrijft de operatie lens-extractie bij de hond en beperkt zich tot de methode
zoals die aan de Kliniek voor Kleine Huisdieren te Utrecht gebruikelijk is. Hij geeft
de indicaties voor deze operatie aan en wijst er op dat de methode zowei wordt
gebruikt bij de geluxeerde lens als bij de intacte cataracteuze lens. Als de operatie
naar wens verloopt, hangt de prognose verder voor een groot deel af van het gedrag
van het dier na de operatie. Hij wijst op het belang van de goede selectie van de
patiënten i.v.m. de prognose.

Er wordt gewezen op de correlatie die bestaat tussen lens-luxatie en ras-predispositie
en het verband tussen lens-luxatie en glaucoom dat reciproque is. Op de verschijnselen
van lens-luxatie wordt nader ingegaan.

Voor premedicatie worden morfine of boncodal -f atropine gebruikt. Als narcodcum
fluothane intratracheaal en als post medicatie vetranquil.

The operation of removing the lens in dogs is described, the description being confined
to the procedure adopted in the Small Animal Hospital, Utrecht. The indications for
this operation are stated and it is pointed out that this procedure is used in dislo-
cation of the lens as well as in cataract in which the lens has not been dislocated.
When the operation has been satisfactory, the prognosis subsequently will largely
depend on the behaviour of the animal after operation. The importance of a careful
selection of patients in view of the prognosis is stressed.

Attention is drawn to the correlation between dislocation of the lens and predispo-
sition of the breed as well as to the reciprocal relationship between dislocation of the
lens and glaucoma. The symptoms of dislocation of the lens are mentioned.
Morphine or boncodal and atropine arc used as premedication. Fluothane is given
intratracheally as an anaesthetic and vetranquil serves as postmedication.

L\'auteur décrit l\'opération de l\'extraction du cristallin chez le chien selon la méthode
dont on se sert généralement dans la Clinique de Petits Animaux Domestiques à
Utrecht. Il mentionne les indications pour cette opération et signale le fait que la
méthode est employée non seulement pour le cristallin luxé, mais aussi pour le
cristallin intact cataractueux. Quand l\'opération a réussi, le pronostic dépend ensuite
pour une grande partie de la conduite de l\'animal après l\'opération. L\'auteur souligne
l\'importance d\'une-bonne sélection des patients en vue du prognostic.
Il indique la corrélation entre la luxation du cristallin et la prédisposition raciale et
la relation entre la luxation du cristallin et le glaucome qui est réciproque. L\'auteur
traite plus en détail les symptômes de la luxation du cristallin. Pour la prémédication
on se sert de morphine ou de boncodal -(- atropine; comme narcotique de fluothane
et comme postmédication de vétranquil.

Der Autor beschreibt die Operation einer Augenlinsen-extraktion beim Hund und
beschränkt sich auf die Methode, die an der Klinik für kleine Haustiere zu Utrecht
gebräuchlich ist. Er gibt die Indikationen für diese Operation an und weist darauf
hin, dass diese Methode sowohl bei der verschobenen Linse als auch bei der intakten
cataractösen Augenlinse angewandt wird. Falls die Operation nach Wunsch verläuft,
hängt die Prognose ferner zum grossen Teil vom Betragen des Tieres nach der
Operation ab. Er weist in Verband hiermit auf die Wichtigkeit einer guten Patienten-
auswahl hin.

Es wird auf die bestehende Korrelation zwischen Verschiebung der Augenlinsen und
der Prädisposition der Rasse und der Zusammenhang der Verschiebung der Augen-
linse und dem Glaukom hin, der reziprok ist. Auf die Erscheinungen der Verschiebung
der Augenlinsen wird näher eingegangen.

Zur Prämedikation wird Morphium oder Bonocodal und Atropin benutzt. Als
Narkoticum -Fluothan — intraracheal und als Postmedikation — Vetranquil.

E! autor describe la operacion „extraccion del cristalino" en el perro y se limite al
metodo empleado en la clinica de animales pequenos a Utrecht. El da las indicaciones
para esta operacion y llame la atencion hacia el hecho que esto metodo esta empleado
en el cristalino dislocado como tambien en el cristalino intacto catarato. Si la opera-
cion se desarolle bien, el prognosis depende de una grande parte del conducto del
animal despues la operacion. El llame la atencion hacia la importancia de una buena
scleccion de los pacientes con motivo del prognosis.

Tambien esta llamado la atencion hacia la correlacion entre el cristalino dislocado
y la predisposicion de la raza la cual existe y la conexion entre dislocacion del cris-
talino y la glaucoma que es reciproca.

Sobre las sintomas de la discolacion del cristalino esta entrado con mas detalles.
Para la premedicacion esta empleado morfina o boncodal plus atropina. Como nar-
codca fluothane intratraqueal y coma postmedicacion vetranquil.

vet. med. Ass., 145, (BJ, (1964).
M agr a ne, W. G.: Canine Ophthalmology (1965). Lea & Febiger, Philadelphia.
Startup, F. G.: Low Temperature Cataract Extraction. Vet. Rec., 77, (34),
(1965).

Ueberreiter, O.: Examination of the Eye and Eye Operations in Animals.
Adv. vet. Sei., 5, 1, (1959).

V i e r h e 1 1 e r, R. C.: Cataract Surgery in the Dog. ]. mod. vet Pract., 43, (aug.
1962).

Breeding of trotters and racehorses iri the Netheriands
door P. J. BRUINS«)
Organisatie en stamboek

In tegenstelling met vrijwel alle andere landen waar draverijen of rennen
worden gehouden berust in Nederland de leiding van zowel de draf- als de
rensport bij één en dezelfde toporganisatie: de Stichting Nederlandse
Draf- en Rensport, kortweg genoemd de N.D.R.

Deze stichting bestaat uit een door de minister van Landbouw benoemde
algemeen voorzitter en een afdeling drafwezen en -renwezen, waarvan de
leden worden aangewezen door de erkende organisaties van eigenaren,
fokkers en baanverenigingen. De N.D.R. regelt het koerswezen en de
fokkerij van dravers en volbloeds. De algemeen voorzitter van de N.D.R.
is tevens voorzitter van de twee stamboekcommissies, n.1. één voor het draf-
en één voor het renwezen. Drie leden van elk dezer commissies worden
benoemd door het hoofdbestuur van de N.D.R. en twee leden door de
betreffende vereniging van fokkers; bovendien maakt de door het hoofd-
bestuur benoemde secretaris-inspecteur deel uit van elke afdeling.
Er worden vier stamboeken en drie bijboeken gehouden, t.w.:

Daarin worden opgenomen de produkten van ouders welke beide in
dit stamboek voorkomen of van ouders welke beide of één van beide
zijn opgenomen in het stamboek buitenlandse dravers. Bij de dravers
krijgen alle in eenzelfde jaar geboren veulens een naam met eenzelfde
beginletter, waardoor de leeftijd op eenvoudige wijze is af te leiden.

Daarin worden opgenomen de ingevoerde dravers die staan inge-
schreven in een erkend stamboek van hun geboorteland.

De drie bijboeken betreffen de opname van resp. Halfbloeds, Arabische
volbloeds en Anglo-Arabieren.

Hoewel zowel de draver als de volbloed beide op snelheid zijn gefokt,
zijn het vertegenwoordigers van een verschillend paardenras met een ver-
schillende afstamming.

In dat jaar werd op initiatief van de Hollandsche Maatschappij van Land-
bouw opgericht de Nederlandse Harddraverij- en Renvereniging. Deze
vereniging stelde zich het aanmoedigen van het fokken van hardlopende
paarden en het importeren van het hiervoor geschikte materiaal ten doel.

*) P. J. Bruins; praktizerend dierenarts te Winsum (Gr.); Geert Reindersstraat 20.
446 Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, afl. 7, 1968

Men wenste in die tijd niet alleen een draver te fokken voor de draverijen,
doch tevens een sneldravend koetspaard. Voorheen was er van enige stam-
boekvoering geen sprake. De „hardlopende" paarden die aan de populaire
kortebaandraverijen deelnamen waren vooral Friese paarden.
In de jaren 1885—1890 werden in ons land enkele z.g. Orloff draver-
hengsten geïmporteerd uit Rusland. Hoewel van de Russische import
weinig bewaard is gebleven, zijn er nog enkele Nederlandse dravers met een
afstamming welke teruggaat tot de Orloff hengst Tabor II.
In het laatst van de vorige eeuw werd begonnen met de import van
Amerikaanse dravers. In Amerika was reeds veel eerder een doelbewuste
draverfokkerij ontstaan. De grondlegger van het Amerikaanse draverras
is de Engelse volbloedhengst Messenger die in 1788 in Amerika werd
ingevoerd. Messenger was als renpaard geen grootheid, doch viel op door
zijn goed exterieur en goede drafactie. Hij werd in Amerika gekruist met
daar toen aanwezige paarden, die op hun beurt weer waren voortgekomen
uit kruisingen van eerder ingevoerde paarden uit Engeland, Frankrijk en
Nederland (vooral ook Friese paarden). De in 1849 in Amerika geboren
hengst „Hambletonian 10" was zowel van vaders- als van moederszijde
een afstammeling van Messenger. Deze Hambletonian 10 is de grote stam-
vader geworden van de Amerikaanse dravers. Van hem stammen ook
alle Amerikaanse draverhengsten die een invloed hebben gehad op het
huidige Nederlandse draverras af.

Bij de vorming van de Nederlandse draver heeft ook de import uit Frank-
rijk een grote rol gespeeld. Evenals dat bij de Amerikaanse draver het
geval was, is ook in de Franse draverfokkerij het Engelse volbloed van
grote betekenis geweest. In de eerste helft van de vorige eeuw werden,
vooral in Normandië, reeds vrij veel volbloeds ingevoerd, die daar werden
gekruist met de oorspronkelijke vrij zware, brede Normandische paarden.
De door deze kruising verkregen paarden werden sneller en kregen grotere
geschiktheid als zadelpaard dan de oorspronkelijke Franse inlanders.
Hierbij zij opgemerkt dat in Frankrijk, waar de overheid steeds grote steun
aan de paardenfokkerij heeft verleend, het doel altijd is geweest een paard
te fokken dat voor velerlei doeleinden geschikt is. Ook nu nog worden de
draverijen, waarbij de paarden zijn aangespannen voor de sulkey, vaak
afgewisseld met draverijen onder het zadel. Vele Franse fokkers prefereren
een hengst die heeft uitgeblonken in deze monté-draverijen.
In Frankrijk is later vrij veel gekniist met goede Amerikaanse draver-
hengsten, waardoor doorgaans aan snelheid werd gewonnen bij de ver-
kregen produkten. Het zijn vooral deze niet al te zware Frans-Amerikaans
gefokte dravers welke goed blijken te passen bij de in Nederland aanwezige
dravers.

Na het in Nederland in 1911 uitgevaardigde verbod van de totalisator, die
nu eenmaal onmisbaar is voor een goede ontwikkeling van het draf- en
renwezen, waar ook ter wereld, bleef er van de draverfokkerij weinig
over. Vele goede dravers werden naar elders verkocht, vooral naar Duits-
land

In 1941 werden nog slechts 32 Nederlandse draverveulens geregistreerd.
Tijdens de laatste wereldoorlog ontstond er, door de nood der tijden, een
enorme opleving van het draf- en renwezen, die tot gevolg had dat al
het vrouwelijke materiaal voor de fokkerij werd gebezigd. Door de bezetter
werd de totalisator in ere hersteld.

Tot na de oorlog bestond de Nederlandse draverstapel uit overwegend
Amerikaans gefokte dravers. Deze Nederlands-Amerikaanse dravers waren
meestal te weinig ontwikkeld en hadden doorgaans te weinig uithoudings-
vermogen. Om hierin verbetering te brengen zoekt men de laatste twintig
jaren veelal zijn heil in de z.g. Frans-Amerikaanse fokrichting.
Men beoogt hiermee door kruising van de snelle Amerikaan met de sterkere
Franse draver een produkt te verkrijgen dat aan het fokdoel beantwoordt.
Dit fokdoel om een eigen Nederlandse draver te fokken is: „een harmo-
nisch gebouwde, middelmatig grote, forse draver met best, droog beenwerk,
ruime krachtige gangen, veel uithoudingsvermogen en een goed humeur".
Hoewel er aan de kruising met paarden van het nog jonge, matig gecon-
solideerde Franse draverras risico\'s waren verbonden bleek dit toch de weg
te zijn die tot grote successen heeft geleid. Vooral in de draverijen over
langere afstand en op zwaardere banen overheersen de dravers met min
of meer Frans bloed. De laatste jaren zijn ook weer enige veelbelovende
Amerikaanse dravers, zowel hengstens als merries geïmporteerd en het
aantal geregistreerde veulens van de zuivere Amerikaanse fokrichting is
ongeveer de helft van het totaal.

Op het Nederlandse draverras zijn o.a. van grote invloed geweest de
navolgende hengsten uit de Amerikaanse fokrichting: Captain Henry,
welke hier dekte in de jaren 1914—1923; Judge Scott, 1929—1949; Brother
Hanover, 1935—1941; The Saint, 1939—1961; Mc.Gregor, 1938—1955,
vooral middels zijn Nederlandse zoon McKinley; Axkit, 1941—1944;
Spencer Gay, 1942—1950; Fried, 1944—1951; Stuërmann, 1952—1961.
Van de Franse importen mogen in dit verband worden genoemd: Lord
Maire, 1943—1958; Parisien, 1945—1962; Premier Mars, 1948—1953;
Messidor, 1944—1960 en de sedert 1955 en nu nog benutte uitstekend
fokkende Double Six M.

Naast de gunstige invloed van vele geïmporteerde hengsten, zijn er ook
onder de ingevoerde merries die opvallen door de kwaliteit van hun pro-
dukten en verdere nakomelingen. Het gaat hier om bloedlijnen waaruit
een relatief groot aantal succesvolle paarden komen. Om slechts een twee-
tal van deze prepotente merries te noemen: Tourterelle en Volann.
Eerstgenoemde was een in de twintiger jaren uit Frankrijk ingevoerde
merrie. Van de vele goede dravers uit de Tourterelle-stam noemen we
slechts de tot dusver snelste Nederlandse merrie YYV en de veelzijdige
Quicksilver S, thans draverdekhengst, die meer draverijen won dan enig
ander paard ter wereld. Volann, een Amerikaanse merrie, geboren in 1928,
bracht in Nederland zestien veulens waaronder zeven in de fokkerij benutte
merries. Uit deze stam komen o.a. Barones Spencer en haar kleinzoon, de
derby-winner Axkit Hollandia, die thans als dekhengst wordt gebruikt.

Er worden strenge eisen gesteld aan het te importeren materiaal. Indien
na de laatste wereldoorlog geen uiterst strenge invoerbepalingen waren
gesteld zou ons land zijn overstroomd met het surplus uit andere landen,
tengevolge waarvan de in Nederland gefokte dravers geen of slechts een
bescheiden bestaansrecht zouden hebben gekregen.

Er heeft en strenge selectie plaats van de vaderpaarden, met inachtneming
van afstamming, verrichtingen en exterieur. Vanzelfsprekend zijn de ver-
richtingen van de produkten van een hengst uiteindelijk bij zijn beoor-
deling van doorslaggevende betekenis.

Als regel wordt een hengst slechts goedgekeurd voor de tijd van één jaar.
Slechts die hengsten welke hun kwaliteiten goed blijken te vererven worden
goedgekeurd voor drie jaar. Deze behoeven een volgend jaar op de centrale
hengstenkeuring alleen te worden getoond.

De voor het eerst goedgekeurde hengsten worden onderworpen aan een
vruchtbaarheidsonderzoek, wat doorgaans geschiedt aan de kliniek voor
veterinaire verloskunde te Utrecht.

Vooral de z.g. klassieke draverijen voor de twee- en driejarige dravers
worden, mede dank zij de revenuen uit de totalisator steeds beter gedoteerd.

De fokkers krijgen ongeveer 10% van de waarde van iedere prijs, die de
door hen gefokte paarden winnen. Vele fokkers verkopen hun jonge
dravers en nemen zelf niet daadwerkelijk deel aan de draverijen, doch ze
houden hierbij toch belang door de fokpremies.

Voorheen moesten vooral de goede merries, waarmee nog prijzen gewonnen
konden worden, strijden tot het bittere eind. Thans worden ze eerder in
de fokkerij benut.

Deze wordt jaarlijks in de herfst gehouden. Het betreft hier keuringen
waarbij behalve op het exterieur, de stand en de gangen, vooral ook wordt
gelet op de ontwikkelingstoestanden en de conditie van de gepresenteerde
jaarlingen. Steeds beter wordt men er van doordrongen dat een goede ver-
zorging van de jonge dravers een gunstige invloed heeft op hun latere
prestaties. Met voldoening kan worden geconstateerd dat sinds deze jaar-
lingen-show in 1955 voor het eerst werd gehouden, er een grote verbetering
is in de wijze van opfok.

Nu is het natuurlijk niet zo dat de hoogst geprimeerde jaarlingen ook
later in de baan de beste verrichtingen zullen laten zien. Dit laatste is
mede afhankelijk van factoren welke aan het exterieur niet te zien zijn,
o.a. het karakter. Wèl kan men stellen dat de hoogst geplaatsten geen
zichtbare gebreken hebben welke hun verdere ontwikkeling tot een goede
draver in de weg staan.

De jaarlingen-show is tevens voor menig fokker een gelegenheid om hun
fokprodukt te verkopen.

De groei van de Nederlandse draverfokkerij moge blijken uit het volgende.
Er worden thans meer dan 800 merries en een 50-tal hengsten in de fokkerij
gebezigd. In 1967 werd een record aantal van ongeveer 500 veulens ge-
registreerd, een aantal, dat in de komende jaren nog groter zal zijn.

Naast deze kwandtatieve groei is ook het prestatiepeil der Nederlandse
dravers sterk verbeterd. De enorme achterstand, die er hieromtrent 25
jaar geleden ten opzichte van het buitenland bestond, is voor een groot
deel weggewerkt. De beste van onze fokprodukten nemen dikwijls met
succes deel aan draverijen in het buitenland.

Kenmerkend voor de kwalitatieve vooruitgang van onze dravers is ook
het feit dat aanvulling van de hengstenstapel steeds meer plaats vindt met
Nederlandse fokprodukten. Op de laatst gehouden hengstenkeuring in
november \'67 werden 19 in ons land gefokte hengsten goedgekeurd.
Enkele oudere hiervan hebben reeds bewezen goede verervers te zijn.
In 1920 werd er een gouden medaille uitgeloofd voor de eerste draver die
in ons land een kilometertijd beneden 1 minuut 30 seconden kon tonen.
Sinds vele jaren wordt nu een draver met een record van „slechts" 1.30 tot
de onbruikbare gerekend en op een bepaalde leeftijd van deelname aan
draverijen uitgesloten. Er zijn nu door Nederlandse dravers gevestigde
records van 1.22.6 voor een tweejarige, 1.20.5 voor een driejarige en 1.17.3
voor een ouder paard.

Eerlijkheidshalve dient te worden opgemerkt dat het verwezenlijken van
snellere tijden mede is bereikt door aanleg van betere kunstbanen, betere
trainingsmethoden en veelvuldig gebruik van de startauto, die de deel-
nemers in een vliegende start lanceert.

Ondanks het feit dat de Nederlandse draver een redelijk peil heeft bereikt,
zal de import van goede buitenlandse dravers niet geheel gemist kunnen
worden om de vooruitgang, in internationaal verband, te kunnen blijven
volgen.

Wat dit betreft dient men er rekening mee te houden dat de groei van
het aantal veulens, dat jaarlijks wordt geboren, zijn problemen met zich
meebrengt. Dit te meer daar het aantal drafmeetings nauwelijks voor uit-
breiding vatbaar is.

De beste dravers zullen steeds wel hun aandeel van het uitgeloofde prijzen-
bedrag weten te winnen. Onder de matige en middelmatige zullen er
echter velen zijn waarvan de kosten van opfok en training nooit worden
gecompenseerd. Nu het rijtuig als transportmiddel heeft afgedaan is de
toekomst van deze paarden niet rooskleurig.

Van export moet niet veel worden verwacht daar er hier nog steeds een
achterstand bestaat ten aanzien van grote draverslanden als Amerika,
Frankrijk en Zweden. Alleen naar Engeland, waar het gehele drafwezen
nog in een beginstadium verkeert, worden sporadisch dravers uitgevoerd.
Mogelijk dat in de toekomst, evenals in Frankrijk, de draver meer zal
worden gebruikt als rij- en springpaard. Vele exemplaren hebben hiervoor
zeker hun kwaliteiten. Voorlopig wordt hiervoor echter meer een beroep
gedaan op de volbloed en de kruisingsprodukten hiervan.

Het klimaat en de bodem van ons land zijn zeer geschikt voor het fokken
van volbloeds.

Toch heeft de volbloedfokkerij hier bij lange na niet de omvang gekregen
als de draverfokkerij. De draverijen genieten in Nederland meer belang-

Stelling dan de rennen. Bodem en klimaat zijn trouwens voor de volbloed-
fokkerij van veel minder belang dan de prestaties en de afstamming van
de ouderdieren. De uitspraak van een grote Franse fokker dat hij op de
Place de la Concorde, mits met prima voer en met ouderdieren van kwa-
liteit, een goede volbloed zou kunnen fokken, moge overdreven zijn, het
staat wel vast dat voor de volbloedfokkerij niet de rijkste graslanden zijn
vereist. Wel zijn nodig ruime weiden, waar ook beschutting kan worden
gevonden tegen de wind.

De volbloed is ontstaan in Engeland. Reeds in de zeventiende eeuw werd
daar doelbewust gefokt op een snel galopperend ruiterpaard. In de zevende
tiende- en achttiende eeuw werden Oosterse, vooral Arabische, paarden
naar Engeland gebracht. Ze werden daar gekruist met reeds vrij hoog in
het bloed staande Engelse paarden. Aangenomen wordt dat enkele hon-
derden hengsten en merries van Oosters bloed hebben deelgenomen aan
de vorming van het volbloedras. De meeste afstammingslijnen werden
echter uitgeschakeld omdat de hieruit verkregen nakomelingen onvoldoende
prestaties leverden bij de selectieproeven in de baan.

Van alle volbloeds ter wereld gaat de afstammeling zodoende terug op
slechts drie hengsten en een veertigtal merries. Hiermee is tevens de sterke
bloedverwantschap van de huidige volbloeds verklaard.
In de loop der jaren hebben meerdere foktheoriën aangaande de mate
van bloedverwantschap der ouderdieren hun aanhangers gehad. Men is er
in fokkerskringen echter van overtuigd dat in de eerste plaats de,
door goede verrichtingen bewezen, kwaliteit van de ouderdieren van belang
is. Ook het exterieur speelt, anders dan b.v. in de halfbloedfokkerij, bij de
selectie van het renpaard een ondergeschikte rol. Door te selecteren volgens
het prestatie-principe werden steeds snellere en taaiere volbloeds verkregen.
In Engeland waren eeuwen geleden al gereglementeerde rennen en het
waren van ouds vooral de hooggedoteerde klassieke rennen welke bij de
selectie een grote rol speelden. Vooral de hengsten zijn steeds onverbiddelijk
en streng geselecteerd.

Vanuit Engeland zijn de volbloeds verspreid over de gehele wereld. Vooral
in Frankrijk ontstond reeds vroeg een bloeiende volbloedfokkerij.

In Nederland is in de vorige eeuw reeds enige volbloedfokkerij geweest,
doch in het totalisatorloze tijdperk vóór de tweede wereldoorlog, is er
weinig van overgebleven. Door import van hengsten en merries, in hoofd-
zaak uit Engeland en Frankrijk is er nu weer een volbloedfokkerij ontstaan
en er is — zij het zeer bescheiden — reeds sprake van enige stamvorming.
De klassieke rennen voor twee- en driejarige volbloeds zijn de laatste jaren
van voldoende deelname verzekerd. Om het verdere renprogramma aan-
trekkelijk te maken kunnen we echter de Imports nog niet ontberen en
voor een verdere opbouw van de fokkerij is import, zowel van klasse fok-
merries als van hengsten, een noodzaak.

Vele jaren achtereen werden in ons land jaarlijks een dertigtal volbloed-
veulens geboren, welk aantal de laatste jaren is gegroeid tot ruim vijftig
stuks. Er worden thans ongeveer 80 fokmerries en 12 hengsten in de vol-
bloedfokkerij gebezigd. Enkele ondernemende fokkers laten hun merries
dekken door een goede, in het buitenland gestationeerde hengst. Als resul-
taat hiervan werd o.a. verkregen het tot dusver beste Nederiandse volbloed
fokprodukt Jolly Jinks S in 1963.

Ook buiten de zuivere volbloedfokkerij is er een nog steeds groeiende be-
langstelling voor de halfbloed. De gezamenlijke Nederlandse volbloed-
hengsten, waarvan een deel niet is goedgekeurd voor de volbloedfokkerij,
dekken jaarlijks ongeveer 600 merries, die niet als volbloedmerrie staan in-
geschreven. De bedoeling is enerzijds een goed zadelpaard te fokken, terwijl
tevens de volbloed een taak vervult als bloedververser bij de warmbloed-
paardenrassen.

Na een uiteenzetting over de organisatie van het draf- en renwezen in Nederland
en de hiermee verbonden stamboekvorming, wordt het ontstaan van het Nederlandse
draversras behandeld. Hierop is van geringe invloed geweest de import, vóór 1900,
uit Rusland. Van veel meer belang was de latere invoer van dravers uit Amerika en
Frankrijk. In deze beide landen is vroeger de volbloed gebruikt ter verkrijging van
goede dravers.

Van de beschreven maatregelen in het belang van de Nederlandse draverfokkerij zijn
de belangrijkste de beperking van de import van alleen de betere dravers en strenge
selectie van de vaderdieren.

In de laatste 25 jaren ontstond een grote uitbreiding van de draverfokkerij met
sterke verbetering van het prestatiepeil. De grote toename van het aantal zal voor de
fokkers waarschijnlijk in de toekomst moeilijkheden opleveren bij de afzet van hun
produkten.

De volbloed is over de wereld verspreid vanuit het stamland Engeland, waar hij is
ontstaan door kruisingen met imports uit Oosterse landen. Steeds is geselecteerd
volgens het prestatie-principe. De Nederlandse volbloedfokkerij, nog bescheiden van
omvang, is na herstel van de totalisator in 1941 opgebouwd met ingevoerde hengsten
en merries. Thans worden jaarlijks ongeveer 50 volbloedveulens geboren.
Er is een toenemende belangstelling voor de halfbloedfokkerij.

A review of trott and galloping-racing in the Netherlands and the keeping of stud-
book associated with these sports is followed by a discussion of the development of
the Netherlands breed of trotters. The import of horses from Russia before 1900 was
a factor of minor importance in this regard. The import of trotters from America and
France was much more important. In these countries, thoroughbreds were previously
used to produce good trotters.

Of the measures adopted in the interests of trotter-breeding, the most important
consist in confining imports to the better trotters only and rigid selection of sires.
During the past twenty-five years, there has been a considerable extension of trotter-
breeding and the level of performance has shown marked improvement. The great
increase in numbers will probably make it difficult for breeders to find a sale for
their products in the future.

The thoroughbred is distributed from its country of origin, England, throughout the
world; it was developed in England by crossing with horses imported from Eastern
countries. Selection was invariably based on the principle of performance. The
breeding of thoroughbreds in the Netherlands, which is still on a modest scale, was
built up after the re-establishment of the totalisator in 1941 with imported stallions
and mares. About fifty thoroughbreds are born every year today. There is a growing
interest in the breeding of half-breeds.

Après un exposé sur I\'organisation des courses au trot et au galop aux Pays Bas et
sur l\'administration du Livre Généalogique qui y est attachée, on discute 1\'origine de

la race Néerlandaise de chevaux de course. L\'importation depuis la Russie avant
1900 n\'a eu que peu d\'influence. C\'est l\'importation de chevaux de course de
l\'Amérique et de France qui a eu beaucoup plus d\'importance. Dans ces pays on s\'est
servi du cheval pur sang pour obtenir de bons coursiers.

Parmi les mesures décrites prises dans l\'intérêt de l\'élevage de chevaux de course la
limitation de l\'importation aux meilleurs coursiers seulement et une sélection sévère
des animaux-pères sont les plus importantes.

Dans les dernières 25 années il y eut une grande extension de l\'élevage de chevaux
de course avec une forte amélioration du niveau des performances. La grande
augmentation du nombre fournira probablement à l\'avenir des problèmes aux éleveurs
dans le débit de leurs produits.

Le cheval pur sang a été distribué dans le monde entier depuis l\'Angleterre, son pays
d\'origine, où il s\'est formé par des croisements avec des chevaux importés des pays
orientaux. On a toujours sélectionné selon le principe des performances. L\'élevage
de chevaux pur sang néerlandais, encore d\'importance modeste, a été mis en marche,
après le rétablissement du totalisateur en 1941, à l\'aide d\'étalons et de juments im-
portés. A présent environ 50 poulains pur sang sont nés annuellement.
Il y a un intérêt grandissant pour l\'élevage de chevaux demi sang.

Nach einer Darstellung des Trab- und Rennsports in den Niederlanden und der hieran
verbundenen Stammbuchführung wird das Entstehen der niederländischen Traber-
rasse behandelt. Heirauf war der Import vor 1900 aus Russland von geringem Einfluss.
Von viel grösserer Bedeutung war der Import von Traber aus Amerika und Frankreich.
In diesen Ländern ist früher das Vollblut zur Erlangung guter Traber benutzt worden.
Von den beschriebenen Massregeln zum Nutzen der Traberzucht ist die Beschränkung
des Imports auf ausschliesslich erstklassige Traber die wichtigste.
In den letzten 25 Jahren hat sich die Traberzucht stark ausgebreitet und zwar mit
einer beachtlichen Leistungssteigerung. Die grosse Zunahme wird künftig wahr-
scheinlich Absatzschwierigkeiten mit sich bringen.

Das Vollblut ist von England aus über die ganze Welt verbreitet und entstand durch
Kreuzung mit Importen aus orientalischen Ländern. Immer wurde nach dem
Leistungsprinzip selektiert. Die niederländische Vollblutzucht, zwar noch bescheiden
im Umfang, wurde nach Wiedereinführung des Totalisators (1941) mit importierten
Hengsten und Stuten aufgebaut. Gegenwärtig werden jährlich ungefähr 50 Vollblut-
fohlen geboren.

Despues una exposicion sobre el caracter del déporté de trote y de carrera en holanda
y en conexion con esto llevar el registro genealogico, esta tratado el origen de la raza
holandesa de caballos de trotar. La importacion de caballos de Russia antes el ano
1900, tenia poca importancia. De mucha mas importancia era la importacion de
caballos de trotar de .America y Francia. En estos paises se habia usado antes el
caballo dc sangre pura para obtener buenos caballos de trotar.

De las medidas mencionadas en el interes de la cria de caballos de trotar es la mas
importante la restriccion de la importacion de solo los mejores caballos de trotar y
una seleccion rigurosa de los animales padres.

En los Ultimos 25 afios se origino una grande extension de la cria de caballos de trotar
con una mejoria muy grande del nivel de prestacion. El aumento grande del numéro
producira probablemente en el futuro dificultades para los criadores en el despacho
de sus productos.

El caballo de sangre pura es divulgado en el mundo procedente de Inglaterra a donde
el es nacido por el cruzamiento de importaciones de paises orientales. Siempre se ha
selecionado segun el principio de prestacion. La cria de caballos de sangre pura en

holanda, hasta ahora discreto de tamano, es despues la reintegraeion del totalisator en
el ano 1941, desarrollado con caballos padres y yeguas importados. En esto momento
nacieron anual mas o menos 50 potros de sangre pura.
Existe un interes creciente para la cria de medio sangre.

en Rensport, Den Haag.
Beaulieu, F. Chales de: Vollblut (1967).
Fro wein, F. J.: Het Volbloed-Fokwezen (1944).
T e s i O, F.: Breeding the Racehorse.

Toxoplasmosis bij het wild is reeds in diverse landen van Europa ge-
diagnostiseerd. In Denemarken vond Christiansen (1948) toxo-
plasmosis bij 211 hazen (8.75%). Het sectiebeeld was vrij karakteristiek.
Hij vond duidelijke miltzwelling, degeneratie van de lever met verspreide
submiliaire necrosehaardjes en soms subcapsulaire bloedinkjes. Ook zwel-
ling van de mesenteriale lymfklieren met necrosehaardjes, uitgesproken
oedeem en hyperemie van de longen, samen met een grote hoeveelheid
rood sereus vocht in de borstholte. De ziekte trad vooral in de winter op,
echter niet enzoötisch.

In Zweden vond Borg (1953) toxoplasmosis bij 60 hazen (16.7%), de
meesten hiervan stierven eveneens in de wintermaanden. Hazen, door hem
experimenteel besmet, stopten enige dagen na de besmetting met de
voedselopname, zaten meestal stil, waren niet geïnteresseerd in hun om-
geving en stierven na 7-9 dagen. Bloed of bloederig schuim werd vaak
rond de neusgaten gevonden.

In Zwitserland vonden B o u v i e r e/ a/. (1957) bij 20 hazen (8.8%) toxo-
plasmosis. Zij hadden bij dood gevonden hazen systematisch naar toxo-
plasma\'s gezocht in directe abklatsch preparaten en in histologische coupes
\\\'an de hersenen en diverse organen.

Bij drie, in december 1967, geschoten of dood gevonden hazen, resp.
D 67/774 uit Schiermonnikoog, D 67/776 uit Brummen en D 68/4 uit
Nagele werd een besmetting met Toxoplasma gondii gevonden.
Haas D 67/774 was geschoten op Schiermonnikoog, de lever vertoonde een
aaneengesloten rij miliaire necrosehaardjes en werd via het ITBON in
Arnhem voor onderzoek aangeboden. In een abklatsch preparaat van de
lever, gekleurd volgens Giemsa, zaten zeer veel losse T. gondii en enkele
intracellulaire proliferadeve vormen van T. gondii.

Haas D 671776 werd dood aangetroffen in de omgeving van Brummen. De
organen werden via het ITBON voor onderzoek aangeboden. De lever was
gezwollen en vertoonde veel puntgrote necrosehaardjes. De milt was donker
van kleur en sterk gezwollen. De longen voelden stevig aan, bijna alle
longkwabben waren diffuus catarraal ontstoken. Het bacteriologisch onder-
zoek verliep negatief. In het, volgens Giemsa gekleurde, abklatsch prepa-
raat van de long werden naast losse T. gondi, ook intracellulaire en extra-
cellulaire (met meer dan 80 parasieten) proliferatieve vormen van T. gondii

») F. G. Poelma; dierenarts Afd. Ziektekunde Bijzondere Dieren, Faculteit der Dier-
geneeskunde, Biltstraat 172, Utrecht.

gevonden. Microscopisch werden perivasculaire en peribronchiolaire op-
hopingen van plasmacellen en macrofagen gezien. De longalveolen waren
gevuld met oedeem en de alveolenwanden waren verdikt.
Haas D 68/4 was in de omgeving van Nagele geschoten. Hij had op de jager
een zieke indruk gemaakt en werd via een dierenarts voor onderzoek aan-
geboden. Het was een magere rammelaar met bloedstolsels in de thorax.
De longen waren bleek en vertoonden alveolair emfyseem. Aan de binnen-
zijde van het sternum zaten enige afgekapselde abcesjes met daarin kokken.
Het pericard was met het epicard vergroeid. Het hartezakje was opgevuld
met lagen collagene vezels waartussen kleine bloedvaatjes liepen en zich
zeer veel plasmacellen met enkele lymfocyten bevonden. De milt was be-
schadigd door hagel, bleek van kleur en niet gezwollen. De lever en de
nieren vertoonden geen afwijkingen. De mesenteriale lymfklieren waren
oedemateus gezwollen. De faeces bevatten vrij veel coccidiën. Het bacte-
riologisch onderzoek van de organen verliep negatief.

In een abklatsch preparaat van de long zaten losse T. gondii en intra-
cellulaire en extracellulaire proliferatieve vormen van T. gondii.

Aangenomen mag worden, dat toxoplasmosis bij hazen in het gehele land
voorkomt, daar de drie besmette hazen uit drie provincies afkomstig waren.
De besmetting met T. gondii was het eenvoudigst in volgens Giemsa ge-
kleurde abklatsch preparaten van de long te vinden.

The first three spontaneous cases of toxoplasmosis in brown hares (Lepus europaeus)
in the Netherlands are reported.

Borg, K.: Toxoplasmosis in hares and capercaillie in Sweden. Proc. XVih Int. Vet.

Congress Stockholm II, 90 : 3, (1953).
Bouvier, G., B u r g i s t e r, H. et Schneider, P. A.: Observations sur les
maladies du gibier, des oiseaux et des poissons. Schweiz. Arch. Tierheilk., 99, 461,
(1957).

Christiansen, M.: Toxoplasmose hos Harer i Danmark. Medlemsbl. danske
Dyrlaegeforen., 31, 93, (1948).

Gecombineerde toepassing van sectio caesarea
en embryotomie bij de geboorte van twee met
ellcaar vergroeide kalveren

Combination of caesarean section arid embryotomy in
birth of two grown together calves

Op 28 juli 1967 werd ik door A.J.O. te L. in consult geroepen bij een in
partu zijnde M.R.IJ. koe (zt 5 jaar oud).

Anamnese: de allantoisvloeistof is al ± 4 uur geleden afgekomen; de partus
vordert niet.

Status praesens: de koe staat rustig te herkauwen; er is vrijwel geen buik-
pers. In de vulva zijn nog geen delen van het kalf waarneembaar.

]\'aginaal onderzoek: de cervix is vrijwel geheel verstreken, het amnion is
nog in tact. Een levend kalf is waarneembaar (niet ingetreden kopligging).
Positio: rugligging.

Ondanks grote krachtsinspanning lukt het niet om het kalf in buikligging
te brengen. Besloten wordt om over te gaan tot sectio caesarea.
Na opening van de buikholte via de linker flank blijkt het onmogelijk te
zijn om de tarsi en metatarsi van het kalf met de omhullende uteruswand
in de buikwond te brengen (een methode welke in dergelijke situaties ge-
bruikelijk is).

Meer dan twee achterbenen zijn door de uteruswand heen te palperen. De
incisie van de uterus wordt nu gemaakt ter hoogte van de kop van het
kalf. Met behulp van Blendinger tangen wordt de uterus zo goed mogelijk
in de buikwond getrokken.

Bij e.xploratie van de uterus blijken twee kalveren aanwezig te zijn, welke
gedeeltelijk met elkaar zijn vergroeid. Waarneembaar zijn: twee los van
elkaar liggende koppen, vier idem voorpoten, twee volledig ontwikkelde
thoraces, welke ook geheel los van elkaar liggen en sterk divergeren.
Vanaf de tweede lendewervel caudaalwaarts zijn de kalveren (een manne-
lijk en een vrouwelijk!!) geheel met elkaar vergroeid van dorsaal tot ven-
traal. Er zijn twee navelstrengen. De beide wervelkolommen zijn gescheiden
van elkaar met ± 2 cm tussenruimte. Er zijn twee staarten.
De linker achterpoot van het ene kalf is vergroeid met de rechter achter-
poot van het andere kalf. Deze vergroeiing betreft alleen het huid- en spier-
weefsel. De beenderen van deze beide achterpoten zijn niet met elkaar ver-
groeid.

De kop van het links liggende kalf ligt -- zoals bovenvenneld — in de
uteruswond. Kop, voorpoten en een deel van de thorax van het rechts ge-
legen kalf blijken te liggen in een naar rechts ventro caudaal uitpuilende
blinde baarmoeder zak (retroversio uteri).

Aangezien het onmogelijk blijkt te zijn om deze tweeling in zijn geheel te
extraheren, worden de kalveren gedood en wordt vervolgens overgegaan tot
embryotomie vanuit de flank.

1 J. van Walsum; tot 1 januari 1968 praktizerend dierenarts te Bathmen, thans
wetenschappelijk hoofdambtenaar Lectoraat voor Bedrijfspluimveeziekten, Amers-
foortsestraat 49, Soesterberg.

Daartoe wordt eerst de uterus door middel van 4 Blendinger tangen zo goed
mogelijk gefixeerd aan de buikwand.

1. Kop, voorpoten en thorax van het links gelegen kalf worden door een
dwarssnede in éénmaal gescheiden van de achterhand, en worden ge-
extraheerd.

2. Het rechts gelegen kalf wordt dwars doorgezaagd achter de laatste rib.
Het blijkt thans mogelijk te zijn om kop, voorpoten en thorax van dit
kalf in één geheel te extraheren.

3. De ingewanden van beide kalveren worden verwijderd. Het blijkt dat
beide buikholten van elkaar gescheiden zijn door een dun vlies (de met
elkaar vergroeide peritonea?).

4. De vergroeide buiken van beide kalveren worden door een dwarssnede
gescheiden van de vergroeide bekkens en geëxtraheerd.

5. De beide aan de buitenzijde gelegen achterpoten worden verwijderd en
geëxtraheerd.

6. Het restant (2 vergroeide achterpoten vergroeide bekkens) wordt ge-
extraheerd.

De operatie werd verder op de normale wijze beëindigd.
De nabehandeling bestond uit een (om de 24 uur herhaalde) injectie van
3 mill. I.E. procaine penicilline -f- 5 gram streptomycine gedurende 6
dagen.

Een beschrijving van de uitgevoerde sectio caesarea, gevolgd door een embryotomie
bij de geboorte van twee met elkaar vergroeide kalveren van verschillend geslacht.

Description of caesarean section followed by embryotomy in birth of two calves of
different sex which were grown together.

r E c u y e r, C.: Exudative epidermitis in Pigs. Bacteriological studies on causative
agent. Canad. J. comp. Med. vet. Sei., 31, 243, (1967).

L \' E c u y e r vergeleek 6 pathogene stafylokokkenstammen uit varkensdermatitis met
6 apathogene stammen en een laboratoriumstam van Staphylococcus aureus. De
pathogeniteit was onderzocht door infectie van muizen en door intracutane injectie
bij varkens (geen bijzonderheden). Van de pathogene stammen waren 5 coagulase
negatief en 1 zwak coagulase positief. (Ook Underdahl c.s. (1965) hadden bij
hun stammen beide mogelijkheden. Ref.)

Volgens de indeling behoren de stammen tot Staphylococcus epidermidis type II,
waarbij de coagulase positieve stam een probleem vormt. Deze komt cultureel ook niet
volledig met Staphylococcus aureus overeen. Er is een serologische verwantschap met
Staphylococcus epidermidis type B. L\'Ecuyer wil voor deze stam de naam
Slaph. hiycus gebruiken (Jones c.s., 1963).

Barrett, P. K. M. en Greenberg, M. J.: Een epidemie van ornithose. Ned.
Tijdschr. Geneesk., 111, 87, (1967).

In het Streeklaboratorium van Cambridge wordt sinds 1958 met alle ingezonden sera
van lijders aan respiratoire aandoeningen de complementbindingsreactie op psittacose
verricht.

Met deze methode werden jaarlijks twee ä drie patiënten opgespoord, tot 1964, toen
er plotseling 61 serummonsters positief waren; deze waren afkomstig van 29 patiënten.
Eén van de patiënten was een dierenhandelaar, en hij was de enige, die ernstig ziek
was.

Dit goedaardige karakter is kenmerkend voor de tegenwoordige manifestatie van
psittacose. Ook overigens waren de ziektebeelden klassiek. Opmerkelijk en ongewoon
is, dat vijf van de patiënten erythema nodosum hadden. Alle patiënten genazen snel
met tetracyclines. Opmerkelijk was echter het persisteren van de röntgenafwijkingen,
vaak nog weken na het klinische herstel met een gemiddelde van zes weken.
De diagnose werd gesteld op serologische gronden: viervoudige titerstijging, een titer
van 64 of hoger, en een enkele maal titerdaling. Bij zes gevallen werd ook de infectie-
bron opgespoord: dit waren duiven en parkieten, die virologisch of serologisch positief
bleken te zijn.

De kleine epidemie, die zij opspoorden, komt klinisch en epidemiologisch overeen met
wat de afgelopen twintig jaar in Nederland gevonden is.

W i 1 d e r, A. N. en M a c C r e a d y, R. A.: Salmonella-infecties en pluimvee. Ned.
Tijdschr. Geneesk., 111, 559, (1967).

Het betreffende nummer refereert een bacteriologisch onderzoek van Wilder en
Mac Cready in twee kuiken- en kippenslachtbedrijven, één hygiënisch slecht en
één hygiënisch goed bedrijf.

In het slechte bedrijf vonden ze in 16% van de genomen monsters salmonella, in het
goede slechts 5%. Van de veertien gevonden salmonella-types handhaafde zich geen
enkele, dus werden de infecties telkens opnieuw geïntroduceerd. Merkwaardigerwijze
was het percentage besmette panklare kippen praktisch gelijk. Bij de kleinhandel bleek
de helft van de onderzochte kippen besmet met veertien salmonella-types.
Van uit Amerika geïmporteerde bevroren eierstruif bleek 39% van de bhkken ge-
ïnfecteerd en 5% van de blikken eidooier.

Nederlandse onderzoekers vonden bij 17.3% kuikens en bij 5.3% kippen besmetting
met salmonella vóór het passeren van de slachtlijn, waarvan de helft direct bij het
slachten geïnfecteerd is.

H e r m a n s wil het kwaad reeds bij de kippenhouders aantasten,
(zie K. H. Hermans, Tijdschr. Diergeneesk., 92, 108, (1967) en M. v. S c h o t -
horst, P. A. M. Guinée, E. H. Kampelmacher en A. v. Keulen,
Tijdschr. Diergeneesk., 90, 1523, (1965).)

D e m e 1, R. A. en Z u t p h e n, H. V a n: Onderzoek naar de selectieve werking van
polyeen-antibiotica met behulp van mono- en bimoleculaire lagen. Chem. Weekblad,
63, 505, (1967).

Van de polyene antibiotica zijn nystatine, pimaricine en amphotericine B khnisch
belangrijk door hun fungocide of fungostatische werking. Zij zijn opgebouwd uit een
macrolide ring, die een geconjugeerde chromofore groep bevat.

Reeds vroeger is aangetoond dat deze stoffen de permeabiliteit van „gevoelige"
schimmels kunnen beïnvloeden, waardoor verlies van cytoplasmabestanddelen en de
dood van de cel kunnen optreden. Daar polyeen-gevoelige micro-organismen aan-
zienlijke hoeveelheden van deze stoffen binden en de ongevoeligen niet, vermoedt
men dat de selectieve werking berust op een interacde met een bestanddeel in de
gevoeligen. In de ongevoelige organismen ontbreken de in de gevoelige cellen aan-
wezige sterolen en lecithine. Ook zouden deze beide stoffen in staat zijn de effectieve
polyeen concentrade te verminderen.

Het bovenstaande was aanleiding voor de auteurs om de interactie tussen polyeen-
antibiotica en verschillende membraancomponenten te bestuderen bij mono- en bi-
moleculaire lagen.

Bij de monolaag aan het lucht-water grensvlak, die onder een bepaalde druk \'T staat,
is een maat voor de interacde de oppervlaktedruk-toename A-tt na injectie van
polyeen-antibiotica onder de monolaag, of de toename in oppervlakte van de mono-
laag. Cholesterol en ergosterol bleken een aanzienlijke interactie te vertonen, ook bij
hogere begindrukken. -Mie fosfolipiden vertoonden deze interactie slechts in geringe
mate.

De „totaal lipide" van de niet gevoelige S. aureus vertoont geen interactie. De in-
vloed op gevoelige organismen werd gemeten bij rundererytrocyten door de „totaal
lipide" te fractioneren in een neutrale lipide fractie (voornamelijk cholesterol) en een
fosfolipide fractie. De interactie trad hier alleen op bij de neutrale lipide fractie.
Uit proeven met gemodificeerde polyeen-antibiotica, blijkt de lactonring, het ge-
conjugeerde systeem cn dc hydroxylgroep van het polyeen molecuul en de hydroxyl-
grocp van het cholesterol van belang te zijn voor de werking.

Bijmenging van lecithine in de monolaag geeft een sterke vermindering van de inter-
actie met polyeen-antibiotica.

Bij de bilaag meet men de overlevingstijd van het model. Indien deze is samen-
gesteld uit lecithine, dan is geen merkbare invloed waar te nemen van een concen-
tratie van 4 X 10"® van een polyeen-antibioticum. Bij een verhouding van cholesterol :
lecithine van 1 : 1 molair in deze bilaag, daalt de levensduur van meer dan 60 tot
minder dan 1 resp. 1\'/s minuut indien men diezelfde concentrade van filipine resp.
nystaunc toevoegt. Bij een 10 maal lagere concentrade daalt de levensduur tot 1/s
resp. 8 minuten. Een verdere concentradevermindering tot 4 x 10\'\' geeft wederom
een levensduur van meer dan 60 minuten. Een verhouding van cholesterol : lecithine
van 1 : 10 molair geeft een daling tot 1/s minuut resp. 20 tot meer dan 60 min. bij
toevoeging van een concentraat van 4 x 10"® resp. 4 x 10"® filipine.
De auteurs concluderen hieruit dat de polyeen-andbiotica een specifieke interactie
vertonen met cholesterol in het membraan, de verhouding cholesterol-fosfolipidc
belangrijk is voor de gevoeligheid ten opzichte van de polyeen-andbiotica cn dat
penetratie van reladef weinig polyeen-andbiodcum in de celmembraan van gevoelige
organismen een rcoriëntatie veroorzaakt van de lipide-moleculen.

E n i g k, G. und D e y H a z r a, A.; Zur Behandlung des Amidostomum-Befalles der
Gans. Dtsch. tierärztl. Wschr., (20), (1967).

In 46 proefgroepen met totaal 181 jonge ganzen werden de volgende anthelmintiea
op hun werkzaamheid tegen Amidostomum anseris onderzocht: CCI4 (1,5 ml/kg),
Phenothiazin (1,2 g/kg), Piperazine-adipaat (0,4 en 1 g/kg), Tiabendazol (400 mg/
kg), Citarin (30 mg, 40 mg en 50 mg/kg zowel subcutaan als per os), Disophenol
(8- 12 mg/kg), Banminth (50 en 100 mg/kg) en Neguvon (50 - 75 mg/kg). De mid-
delen werden gegeven op de 26e dag na infectie en in de prepatent periode op de 6e
en 12e dag na infectie.

Citarin, Disophenol, Banmith en Neguvon dreven alle volwassen wormen af. Bij be-
handeling op de 12e dag na infectie werden door Citarin, Banmith en Neguvon ruim
90% der onvolwassen vormen afgedreven. Wanneer deze middelen 6 dagen na in-
fectie gegeven werden waren de resultaten niet bevredigend.

Voor het verstrekken in drinkwater zijn Citarin (identiek met Ripercol en hier
gegeven als 40% oplossing R 8452) en Banminth zeer goed werkzaam tegen de maag-
wormziekte der ganzen.

De vos, H., Hereus, J., Viaene, M., Spanoghe, L. en I m p e, G. van:
Aspergillosis van het ademhalingsstelsel en van de hersenen bij kalkoenkuikens.
Vlaams Diergeneesk. Tijdschr., 36, 161, (1967).

Vier weken oude kalkoentjes hadden ademhalingsbezwaren en zenuwverschijnselen,
zoals prostratie, incoördinatie en parese. Het sterftecijfer bedroeg ongeveer 60%.
Slechts in één hok trad de ziekte op; in een ander hok op hetzelfde bedrijf vertoonden
kalkoentjes, die van dezelfde broederij afkomstig waren, geen ziekteverschijnselen.
Zowel de ademhalingsbezwaren als de nerveuze verschijnselen bleken veroorzaakt te
zijn door Aspergillus fumigatus. Deze werd o.a. uit de ontstekingshaarden in de her-
senen geïsoleerd.

De ziekte kwam tot stilstand nadat 10 dagen lang kopersulfaat in het drinkwater
verstrekt was, 4 eetlepels van een 5% oplossing per 10 liter drinkwater. (Zoals met
praktijkonderzoekingen vaak gebruikelijk is zijn geen onbehandelde controles genomen
Ref.)

Rosenberger, G.: Lahinaungszustände mit Festliegen beim Rind nach Anwen-
dung systemisch wirksame Präparate zur Dasselbekämpfung. Dtsch. tierärztl. Wschr.,
74, 603, (1967).

Sinds dc invoering van de wet van mei 1967 is het in Duitsland verplicht runderen
die weidegang gehad hebben, te behandelen. Bovendien schrijft deze wet voor dat
alleen middelen gebruikt mogen worden, die werkzaam zijn op alle larvestadia, dat
zijn dus de organische fosforzure esters zoals Neguvon, Ruelen, Warbex, Bromophos,
Tiguvon en andere.

Voordeel van deze preparaten is, dat zowel in de herfst, in de winter als in het voor-
jaar behandeld kan worden en dat er geen nakomende horzellarven overblijven die
dan nog weer laat in de weidetijd uitkomen. Wanneer direkt na opstalling in de herfst
behandeld wordt, voorkomt men bovendien een minder goede ontwikkeling, ver-
magering, verminderde melkgift en huidschade (althans bij zware infekties).
Nu in Duitsland (Bondsrepubliek) deze middelen op grote schaal zullen worden
toegepast, wijst de auteur erop dat de practici geconfronteerd zullen worden met
ongewenste nevenverschijnselen en nadelige gevolgen van de onthorzeling.

Er zijn Iclinisch-aetiologisch een drietal vormen van schadewerking te onderscheiden.

Deze vorm ontstaat door overdosering en gaat gepaard met parasympathicus-
prikkeling. Na 1 - 8 uur krijgen de dieren speekselvloed, diarree, tympanie, blind-
heid, spierrillingen of tonisch-klonische krampen en soms longoedeem. In ernstige
gevallen treedt na enkele uren sterfte op.

Bij tijdige behandeling kunnen de dieren met vrij grote zekerheid gered worden
nl. door Atropine-injecties, PAM {Pyridine Aldoxine Methyl Jodide) of door
Toxogonin (fa. Merck).

De dieren zijn mat, hebben weinig eetlust en zijn wat atactisch. Deze verschijn-
selen treden op 12-24 uur na behandeling of nog later cn verdwijnen meestal
weer spontaan. Ze kunnen bij uitzondering langer duren en reden tot slachting
zijn. Ze worden alleen waargenomen na herfstbehandeling. De onder 1. genoemde
therapeutica zijn onwerkzaam bij deze later optredende verschijnselen.
Men neemt aan dat deze verschijnselen ontstaan door beschadiging van perifere
zenuwen als gevolg van de grote aantallen larven die op hun tocht door het
lichaam onderweg gedood worden. Daarom treden deze verschijnselen ook alleen
op na vroege herfstbehandeling.

Deze verschijnselen ontstaan binnen 12-24 uur na behandeling met een orga-
nische fosforzure ester, soms gepaard gaande met spijsverteringsstoornissen. Ze
worden het meest waargenomen in de winter en in het voorjaar.
De verlammingen zijn soms blijvend, vooral de lichte gevallen, terwijl soms de
aanvankelijk ernstig lijkende gevallen van verlamming en blijven liggen, soms in
enkele dagen sterk verbeteren of zelfs geheel kunnen genezen.
Meestal zal bij blijven liggen, na behandeling met organische fosforverbindingen
de prognose infaust zijn. Wanneer de dieren na 2 weken nog niet weer overeind
zijn, moet het dier geslacht worden.

Men vindt in deze gevallen altijd meer of minder uitgebreide oedemateuze
bloedingen in en om het ruggemergskanaal, waarin dan meestal haverkorrelgrote
dode horzellarven gevonden worden. De ruggemergsbeschadiging zijn van trau-
matisch-toxische aard. Bij uitzondering worden bij niet meer op kunnende jonge
runderen abcessen in het ruggemerg gevonden waarin zich dode horzellarven of
resten ervan bevinden.

De ruggemergsbeschadigingen liggen allen in de tijd van 10 december - 1 april.
Een behandeling in deze periode is dus minder gewenst.

In Duitsland vergoedt de staat de schade ontstaan bij onthorzeling, als de diagno.se
door een ambtelijk dierenarts bevestigd wordt.

C OU ch, J. R. (Dept. of Poultry Science, Univ. Texas) : Stress and Nutriënt Levels.
In de inleiding spreekt schrijver over de nadelige invloed van „stress" factoren ten-
gevolge van de moderne, intensieve wijzen van pluimveehouden met eenheden van
5.000 tot 50.000 dieren per koppel cn over sub-klinisch verlopende, milde infecties,
waartegen antibiotica en coccidiostatica worden toegepast. Hij gaat daarbij nader in
op de rol en de betekenis van een ruime voorziening met de belangrijkste voedings-
stoffen, welke z.i. niet alleen de kans op het uitbreken van emstige ziekteverschijnselen
verkleint, maar bovendien het herstel van de dieren bevordert en versnelt.
Hierna worden in een overzicht de belangrijkste hierover bekend zijnde gegevens
besproken betreffende voedingsstoffen, welke vooral de klinische verschijnselen van
coccidiosis bij pluimvee kunnen verminderen. Achtereenvolgens wordt de gunstige
invloed van vitamine K genoemd in verband met de bloedingen in de darm, welke bij

acute coccidiosis optreden en tot acute sterfte aanleiding kunnen geven. Verschillende
onderzoekers hebben aangegeven, dat een extra toediening van vitamine K tijdens
en na het uitbreken van coccidiosis van belang is ter verhindering of beperking van de
verliezen, maar ook ter versterking van de werking van vooral de lagere concentraties
van coccidiostatica. Schrijver bepleit dit nadrukkelijk en acht het ook economisch ten
volle verantwoord. Ook van vitamine A worden onderzoekingen aangehaald, volgens
welke een hoog gehalte de sterfte en de verschijnselen ten gevolge van coccidiosis
vermindert, vergeleken met een laag gehalte in het voeder.

Voorts wordt aangehaald, dat hennen met coccidiosis een hoger eiwitgehalte in het
voeder nodig hebben en dat ook de zinkopname erdoor wordt beïnvloed.
Tenslotte wordt de gunstige invloed van een hoog vitamine- en eiwitgehalte genoemd
op resp. een S. gallinarum infectie en op pseudo-vogelpest, terwijl een tekort aan
anorganisch fosfor de oorzaak van heel wat rachitisgevallen in vele landen ter wereld
zou zijn.

Schrijver geeft aan het slot de conclusie, dat het niet verantwoord is te volstaan met
minimum-hoeveelheden van voedingsstoffen en dat hogere concentraties in vele ge-
vallen een belangrijke hulp zullen vormen ter bestrijding van tal van zowel sub-
klinische als ernstige infecties. Behalve verhoging van de vitaminen A en K in een
gestabiliseerde vorm, acht hij tevens verhoging van enkele B-vitaminen gewenst.

Roberts, D. H. and Mc. Daniel, J. W.: Mechanism of egg transmission of
Mycoplasma gallisepticum. ƒ. comp. Path., 77, 439, (1967).

Het bleek dat bij experimenteel besmette hoenders alleen onder invloed van stress een
bacteriëmie met Mycoplasma optreedt. Bij kippen die veel besmette eieren legden,
bleek M. gallisepticum alleen in het oviduct aantoonbaar, hoewel abdominale lucht-
zakontsteking aanwezig was. .Aangezien M. gallisepticum in sperma is aangetoond, is
niet uitgesloten dat de oviducten door de copulatie besmet zijn. Schrijvers toonden het
micro-organisme ook in de testes aan. Het gelukte niet door infectie hoenders van
ouder dan 7 maanden experimenteel te besmetten.

Case, A. A.: Some aspects of Nitrate intoxications in cattle. /. Am. vet. med. Ass.,
(8), (1967).

Hoge nitraatgehalten in plantaardige voedingsmiddelen geven steeds meer aanleiding
tot vergiftiging van landbouwhuisdieren. Van sommige voederplanten zoals haver,
sorghumgierst, mais en bepaalde onkruiden is al langere tijd bekend dat ze, speciaal
bij rundvee, verliezen kunnen geven door nitraatophopin.gen in de plant tijdens bij-
zondere groeiomstandigheden.

Recent veroorzaakte de combinatie van droogte cn zware bemesting vergiftiging door
planten die gewoonlijk als veilige voedingsmiddelen werden beschouwd, bij runderen
die in korenvelden gegraasd hadden. In 1954 en 1955 werden sterfgevallen gesigna-
leerd bij mens en dier door het inademen van NOa-gas dat zich gevormd had in silo\'s,
wanneer nitraathoudende voedermiddelen geënsileerd werden. Luzerne, klavers,
sorghum en gewone onkruiden bleken voldoende nitraat te bevatten om dieren die
ervan graasden te vergiftigen.

De verschijnselen varieerden van abortus en verminderde produktie tot hevige in-
toxicatie die spoedig eindigde met de dood. De ernst der verschijnselen was afhankelijk
van de overmaat nitraat in het rantsoen. Normaal is dit gehalte ± 0,5%. Runderen
en schapen die goede hoogwaardige rantsoenen kregen konden tot 1,5% nitraat ver-
dragen, terwijl runderen in een slechte conditie stierven bij gehaltes van 0,7%.

Soms wären de enige verschijnselen bij te veel nitraat in het voer abortus en ver-
minderde melkgift.

Soms, wanneer geen enkel bestanddeel op zichzelf gevaarlijk was, werden na het
geven van combinaties toch vergiftigingen gezien. Luzerne of klaver bevatte meestal
0,6 en de kuil 0,7% per kg.

Nitriet is nog gevaarlijker dan nitraten en 15x zo giftig. Vele drinkplaatsen bij
boerderijen bevatten 5 p.p.m. nitriet, hetgeen intoxicaties gaf bij dieren die ervan
dronken.

Ook verlammingen werden soms waargenomen wanneer runderen en schapen rant-
soenen kregen met een hoog nitraatgehalte of wanneer ze graasden op jonge groene
weiden, waar het nitraatgehalte meer dan 0,5% bedroeg, evenals voortplantings-
stoornissen en verminderde melkgift. Wanneer het nitraatgehalte niet hoger was dan
1,5% hielp het toevoegen van koolhydraten de ziekte voorkomen. In droge tijden
wordt aangeraden te irrigeren om het nitraatgehalte te verlagen, en vocdermiddelcn te
laten onderzoeken op nitraatgehalte.

H O 1 m e s, C. W. and M o u n t, L. E.: Heat loss from groups of growing pigs under
various conditions of environmental temperature and air movement. An. Prod.. 9,
435, (1967).

Het voeder dat door varkens wordt opgenomen wordt gebruikt voor het handhaven
van de lichaamstemperatuur, de vertering, lichaamsbeweging, e.d. en de groei.
In dit ardkel is het resultaat beschreven van proeven waarbij varkens in calorimeters
werden gehouden. Op deze wijze kon nauwkeurig worden bepaald hoeveel warmte
werd geproduceerd. Verder werd de groei en het gedrag van de varkens gecontroleerd.
Men experimenteerde met biggen van ± 20 en ± 60 kg lichaamsgewicht.
De dieren werden beperkt gevoederd. De norm was 42 g per dag/kg lichaamsgewicht.
Het maximum bij deze varkens 1.83 kg/dag en 3 liter water. Dit water had dezelfde
temperatuur als dc omgeving waarin ze werden gehouden.

Het gedrag: bij 9° C kropen de biggen van 20 kg op elkaar; bij 30° lagen die van
60 kg, maar ook die van 20 kg, zo ver mogelijk uit elkaar. Dit gedrag heeft veel
invloed op de warmteafgiftc. Vandaar dat kritische temperaturen bepaald voor
varkens die individueel worden gehouden, niet gelden voor dieren in groepen.
De warmteprodukue steeg bij biggen van ongeveer 20 kg als de temperatuur van
20° tot 9° C daalde met ongeveer 20%. \'s Nachts was de warmteproduktie aanzien-
lijk (ongeveer 20%) lager dan overdag. Bij overgang van 20 naar 30° C daalde dc
warmteproduktie niet noemenswaard.

Lichte tocht (luchtsnelhcid 26 cm/sec.) had bij 12° C enige verhoging van dc warnitc-
afgifte tot gevolg. Niet bij 20°.

Met de verandering van dc omgevingstemperatuur veranderde de groei acuut. Bij
lagere temperaturen verminderde de groei.

De geproduceerde warmte werd bij 9° C voor 21% afgegeven door verdamping, bij
20° C voor 29% en bij 30° C voor 61%.

CURRENT PROBLEMS IN LEPTOSPIROSIS RESEARCH
(World Health Organization Technical Report Series No. 380, Geneva 1967.)
Dit rapport bevat de gemeenschappelijke inzichten op het gebied van de leptospiro-
sis van een groep internationale experts, die van 18-21 juli 1966 in Moskou bijeen
waren.

In 20 bladzijden wordt een samenvatting gegeven van het gehele gebied der lepto-
spirosis. Na een korte inleiding worden de taxonomy en de diagnostische technieken
besproken, waarbij de serologische methoden uitvoeriger worden behandeld. Daarna
volgt de pathogenesis en de epidemiologie, waarbij de nadruk valt op het bestaan
van dragers en op de wijze van overbrenging.
Het volgende hoofdstuk is gewijd aan immunisatie en therapie.

Tot slot volgt dan een samenvatting van aanbevelingen voor te verrichten onder-
zoekwerkzaamheden.

Voor ieder die geïnteresseerd is in de problemen der leptospiren infecties wordt
dit rapport ter lezing aanbevolen.

Ten vervolge op hetgeen op pagina 167 van aflevering 3 (1968) van dit Tijdschrift
werd medegedeeld over de inhoud van aflevering 12 (1967), volgt thans de inhouds-
opgave van de afleveringen 1 en 2 (1968).

funktie bij het paard.
L a m p O, Ph. en Willems, A.: De praktische betekenis van enkele niet-erfelijke

faktoren op de melkproduktie.
Hoof, J. van en D e d e k e n, L.: Onderzoek naar de postmortale veranderingen
van de pH en het optreden van rigor bij het varken en hun invloed op de vlees-
kwaliteit.

landbouwhuisdieren.
Uit de tijdschriften, Kronijk, Tijdschrift voor Diergeneeskunde.

V e r s t r a e t e, A., H o o r e n s, J., Schepper, J. de, M a t t h e e u w s, D. en
T h O O n e n, H.: Unilaterale agenesie van de nier bij een hond en bij een kat.

V a n s c h O u b r O c k, F.: De nettoënergiewaarde van voedermiddelen voor mest-
varkens.

speciatie Echinococcus granulosus.
Comité voor steriliteitsbestrijding, jaarverslag 1967. Kronijk.

Is het U bekend, welke temperatuur en vochtigheidsgraad er in een slachtkuiken-
hok dient te zijn bij de verschillende leeftijdsgroepen?

Als temperatuur in een slachtkuikenhok bij de verschillende leeftijdsgroepen worden
de volgende waarden aangehouden:

Ook rekent men wel; aanvangstemperatuur 35° C, waarna iedere week met 5° C
afnemend tot 20° C.

Een bepaalde vochtigheidsgraad wordt meestal niet aangegeven en schijnt met van
veel betekenis te zijn, al wordt in het algemeen aangeraden de relatieve lucht-
vochtigheid tussen de 60 en 80% te houden.

In ons Tijdschrift deel 92 d.d. 1 december 1967 komt op pagina 1624 onder no. 6
een stukje voor over „steegsheid", waarmede ik het niet eens ben.
In 1925 werd door mij de volgende stelling geponeerd; uit een psychologisch oog-
punt beschouwd, is het dresseerhalster van Norton Smith, in de verbeterde uitvoering,
het enige juiste correctiemiddel in alle gevallen, waarbij een paard zich uit onwtl
verzet.

Een steegs paard verzet zich uit onwil en dit verzet moet gebroken worden en dat
kan zeer goed en afdoende met het „touwtje van Diemont Sr." zoals het bij de
paardemensen bekend is. Diemont Sr. heeft nl. de ring welke aan het einde van het
touw zit vervangen door een katrol — dat is dan de verbeterde uitvoering. Het aan-
gehaalde touwtje — waaraan bij het minste verzet getrokken is — moet ook zodra
het paard een concessie doet worden losgelaten en juist daarop komt het bij de
correctie precies aan. Trekken eraan kan iedereen, maar loslaten op het juiste mo-
ment dat is „dressuur" en dan moet het touwtje ook direct losschieten en kan het
paard na de concessie zijnerzijds hoofd en hals weer vrij krijgen. Met de ring
stroopte het touwtje en kreeg het paard dus op het juiste moment geen vrij, het-
geen nu met de katrol wèl het geval is. Bij de duizenden gevallen, welke door mijn
vader en mij werden „gecorrigeerd" is er nooit één geweest waarbij het succes na
één of in enkele gevallen meer dan een keer „trekken" uitbleef. Men moet met
„het touwtje" kunnen omgaan niet alleen maar ook met het paard. Kan men dit
niet, blijf er dan af, want anders is het werken ermede te gevaarlijk en wordt het
„het scheermes in de enz.".

Verder kan ik er hier niet op ingaan, maar ik ben gaarne bereid ieder die hier be-
lang in stelt, zoveel in vermogen is, te helpen.

Het is alweer heel lang geleden, dat ik de eer en het genoegen had voor enkele
afdelingen over „het Touwtje" een praatje te mogen houden en daarbij de aan-
wezigen een kartonnen modelletje aanbood van een paardehoofd en hals, waarop
het touwtje gemonteerd was. Ter demonstratie had ik toen ook een groter beweeg-
baar model waarop duidelijk te zien was wat er precies gebeurde bij „trekken en
loslaten (belonen)".
Heelsum,

In het artikel over ondeugden en slechte gewoonten bij paarden, samengesteld door
de Gezondheidscommissie voor Paarden, is de steegsheid als een karakter gebrek be-
sproken.

Met behulp van „het touwtje" van Diemont kunnen paarden, die verzet plegen,
worden gekorrigeerd, maar daarmee verdwijnt het karaktergebrek niet.
Hoewel aan „het touwtje" veel waarde moet worden toegekend, is na onderzoek
gebleken, dat de methode Diemont slechts bij grote uitzondering wordt toegepast.
Dit zal wel in verband staan met het feit, dat de gebruiker met „het touwtje" moet
kunnen omgaan niet alleen, maar ook met het paard.

Nu het paard meer en meer door jong en oud voor sport en spel wordt gebruikt,
is een eerlijk karakter onontbeerlijk; steegse paarden en pony\'s zullen zoveel mogelijk
van het gebruik en vooral van de fokkerij moeten worden uitgeschakeld.
Zodra de centrale verrichtingskeuringen van de hengsten algemeen zullen worden
uitgevoerd, kan worden verwacht, dat het beschreven karaktergebrek beter zal wor-
den onderkend, waarna foktechnische maatregelen kunnen worden toegepast.

Op pagina 206 van. dit Tijdschrift bezingt collega S c h o 1 t e n de lof van de Shet-
landse pony, die hij zoveel jaren gejureerd heeft. Hij zegt daar onder meer: „Door
zijn grote taaiheid kan men per etmaal gerust een afstand van 100 km van hem
verlangen".

Misschien zal collega S c h o 1 t e n verbaasd opkijken als ik in deze haastige tijd
vraag: weet hij wel hoeveel 100 km is? Heeft hij zelf wel eens met ponies of paarden
lange afstanden gereden in het tuig of onder het zadel? Beseft hij, dat 100 km voor
een pony wil zeggen: in stap zeker 20 uur, in draf circa 10 uur, halfom stap en draf
ongeveer 15 uur; alles exclusief de noodzakelijke rustpozen voor voeren, drenken en
urinelozing. Hoe vaak wil hij deze prestatie vragen en hoe lang moeten de ponies dit
bestaan volhouden? Trouwens, in ernst, welk verstandig mens zal in onze tijd van de
achturige werkdag deze taak zelfs maar van de bestuurder verlangen?
Weinig collegae zullen jaren met paard en/of pony in de praktijk de kost hebben
moeten trachten te verdienen. Ik kan collega S c h o 1 t e n onmiddellijk bijvallen als
hij zegt, dat de Shetland pony zeer taai is, maar 2 a 3 maal per week een grotere rit
van 30 a 35 km en de overige dagen een korte route van circa 10 km is meer dan
genoeg.

Maar dan in een vlot tempo, waarin 15 km, helling op helling af, in 5 kwartier
werd afgelegd, de afdalingen voor een deel galopperende en met een pony uit het
begin van onze Nederlandse fokkerij, waaronder „meer" benen zaten, dan onder de
latere kampioenen, de borst behangen met medailles.

Misschien kan collega S c h o 1 t e n uit eigen ervaring hieraan iets toevoe,gen en dan
mogelijk ook verklaren waarom het schijnt dat er een speciale showpony aan de hand
bestaat, die in type aanmerkelijk afwijkt van dat, wat het Stamboek bij officiële
demonstraties daarnaast in het tuig en onder het zadel laat zien.
En dan nog één vraag: waarom zijn voor de kroonmerries 4 tweede premies gelijk-
waardig aan 2 eerste? Zou men niet beter kunnen zeggen 4x niet voor een eerste
premie in aanmerking gekomen?

Naar aanleiding van het ingezonden stukje van collega C. A. van Dorssen op
mijn artikel over de Shetlandpony fokkerij in Nederland in het Tijdschrift voor Dier-
geneeskunde van 15 februari j.1., moge ik het volgende opmerken.

Ik heb daarin geschreven, dat de Shedander zo\'n bij uitstek taai en sterk ponyras is
en als enkele bijzondere voorbeelden daarvan noemde ik o.a. dat men van hem in een
etmaal een afstand van 100 km kon verlangen, zonder dat hij er bij neer zou vallen
of totaal uitgeblust zou zijn.

Ik ben er mij volkomen van bewust, dat een dergelijke afstand geen kippeëindje is en
men dat ook niet dagelijks van dit dier moet eisen, maar hij zal wel dagelijks grote
afstanden kunnen afleggen, zonder nadelige gevolgen. En welk ander paardenras doet

Ik kan het volkomen met collega van Dorssen eens zijn, wanneer hij schrijft,
dat het dier voor een dergelijke afstand zeker 15 uur nodig zal hebben, maar dan
blijven er van een etmaal ook nog altijd 7 a 8 uren over voor rustpauzes, waarin
dienking en urinelozing, plus eventueel een weinig voeding kunnen plaats vinden, om
daarna de tocht weer ongehinderd voort te zetten.

Het behoeft geen betoog, dat men dit alles niet kan verlangen van een pony die met
anders gewend is dan een beetje in een weide rondstappen en veel anders wordt van
onze huidige Shedandponies thans niet meer gevraagd, maar een pony die gewend is
dagelijks regelmatig behoorlijk arbeid te verrichten, kan het wèl. Men zal ook niet
deelnemen aan een Tour de France, wanneer men geen andere training heeft, dan
dagelijks van en naar kantoor te fietsen over een afstand van enkele kilometers door
de stad.

Wanneer collega van Dorssen spreekt over „latere kampioenen, de borst met
medailles behangen" die minder „benen" hebben dan destijds, dan doelt hij zeker op
dieren die op een plaatselijke keuring of festiviteit door een plaatselijk aangezochte
commissie aan het hoofd gesteld zijn van een rij ponies, waarvan het zogenaamde
„ondereinde" nogal wat exemplaren telt.

Bij een officiële keuring of demonstratie van het Nederlands Shedand Pony Stamboek
zal men nimmer ponies zien „de borst behangen met medailles". Op demonstraties
waar men de Shedander „onder het zadel ziet", zal de kenner ook altijd ponies zien,
die in zeer vele onderdelen afwijken van de kenmerken van de raszuivere Shedand
pony, o.a. wat de grofheid van benen betreft. Deze pony is beslist geen „rijpony"
zoals\'ik op blz. 204 van mijn artikeltje ook duidelijk liet uitkomen.
Op de vraag van collega van Dorssen, „waarom voor een kroonmerrie 4 tweede
premies gelijkwaardig zijn aan 2 eerste", kan ik mijn geachte collega alleen antwoor-
den, dat dit door het bestuur van het Nederlands Shetland Pony Stamboek zo is
inge\'steld, omdat men enkele criteria wilde stellen aan een merrie om voor deze onder-
scheiding in aanmerking te kunnen komen. Het predicaat „kroonmerrie" is nog maar
een aantal maanden geleden voor het eerst ingesteld.

Wanneer dit in de praktijk geen juist criterium zal blijken te zijn, zal men dit onge-
twijfeld weer gaan veranderen. Alle begin van iets nieuws is moeilijk, ook in de
Shetland pony wereld.

In de hoop, met het vorenstaande collega van Dorssen genoegzaam te hebben
beantwoord,\' dank ik de Redakde van ons Tijdschrift ten zeerste voor de gelegenheid
die zij mij heeft geboden, om op het ingezonden stukje van collega van Dorssen
een naschrift te mogen geven.

12. Voor het in stand houden van een goed hoefmechanisme is een goede vochtig-
heidstoestand van de hoeven een eerste vereiste. Door te veel vocht (b.v. op
moerassige weiden) kunnen plathoeven ontstaan. Vaker ontstaan afwijkingen
door te weinig vocht b.v. steengallen, ondergeschoven verzenen, klemhoeven,
brokkelhoeven en hoornscheuren.

.Als gevolg van onvoldoende vering in de hoeven kan ook secundaire kreupel-
heid optreden. Weidegang op goede weiden werkt heilzaam. Onthoud vooral
jonge paarden niet de weidegang (renpaarden!).

.Afwijkende hoefvormen kunnen een erfelijke oorzaak hebben of het gevolg zijn
van verkeerde beenstanden (rachitis e.d.).

Ook een s\'g-hte hoefverzorging geeft wel aanleiding tot afwijkingen aan de
hoeven. De Voeding kan eveneens van invloed zijn.

Men zal onbeslagen paarden regelmatig laten bekappen. Bij beslagen paarden
moet het beslag regelmatig verlegd of vernieuwd worden (telkens om de 6
weken); let vooral op het recht blijven van de voetenas, op lange tenen en het
losgaan van ijze: . De hoeven ook regelmatig aan de onderzijde schoonkrabben.

14. Paarden vragen een frisse stal (± 12° C), vrij van tocht, met voldoende licht.
Veel stallen zijn te warm en bedompt. De temperatuur moet lager zijn dan voor
runderen. De stal wordt elke dag uitgemest om te voorkomen dat ammoniak
de atmosfeer bederft.

Staan in achtergebleven mest (ammoniak) geeft wel aanleiding tot hoefgebreken
(rotstraal, brokkelhoeven, losse wand). Een behoorlijk bed van stro, turfstrooi-
sel of houtkrullen zorgt er voor dat het paard zich bij het gaan liggen niet kan
beschadigen.

De stal moet voldoende ruimte bieden. Afmetingen voor de stand zijn voor een
groot paard: lengte 3-3.30 m., breedte 1.60-1.80 m. De bodem moet in het
achterste gedeelte iets hellen. Ze bestaat uit in de lengte gemetselde stenen
waartussen iets holle voegen voor de afvloeiing van urine. De afmetingen van
een box zijn 4 bij 4 m. (minimaal 3.20 bij 3 m.). De hoogte van de stal moet
teni.ünste 3 m. zijn.

De krib, met ronde wanden en van binnen rond afgewerkt, wordt zo aange-
bracht dat het paard zich er niet onder kan vastwerken. De ruif niet te hoog
aanbrengen; dit zou bij jonge paarden een weke rug kunnen veroorzaken. De
ruif moet rechtopstaande spijlen hebben, opdat stof en hooizaad niet op het
paardehoofd vallen.

Palen en latierbomen liefst met stro omwikkelen of met autobanden bekleden.
Het kan schaaf- en stootwonden en dikke achterbenen door slaan voorkomen.
1.5. Het verdient aanbeveling om paarden die veel met vreemde soortgenoten in
aanraking komen te laten vaccineren, (influenza)

16. Tracht ondeugden (kribbebijten en luchtzuigen), het gevolg van verveling
meestal, te voorkomen door de dieren regelmatig veel beweging te geven en
het voeder te verstrekken op een zodanige wijze, da ze er lang mee bezig zijn.
Dieren, die er mee behept zijn, afzonderen van andere paarden.

Men kan het veulen bij andere paarden laten lopen en de moeder ver weg
brengen, zodat ze elkaar niet kunnen zien en horen. Ook kan men het veulen
één of twee weken afzonderen op stal, liefst met één of meer andere veulens
samen.

Men contrölere de merrie na het spenen dagehjks op uierontsteking (stijve
gang). De melkvorming is te beperken door minder voer en drinkwater te ver-
strekken en de merrie arbeid te laten verrichten.

18. Vertoont een paard koliekverschijnselen dan dient men het zo rustig mogelijk
te houden, een deken op te leggen en de komst van de dierenarts af te
wachten.

19. Als Uw paarden last hebben van wormen (uitslag mestonderzoek) pas dan op
regelmatige tijdstippen (in overleg met Uw dierenarts!) een wormkuur toe.
Het verdient aanbeveling veulens en jonge paarden regelmatig een wormkuur
te geven.

(Commissie Gezondheidszorg Paarden),
Raamweg 26, \'s-Gravenhage.
Tel. (070) 18 35 10 t. 03.

VETERINAIR TOEZICHT OP SLACHTHUIZEN EN VLEESVERWERKENDE
BEDRIJVEN IN DE VERENIGDE STATEN.

In navolgend artikel wordt melding gemaakt van nog heersende misstanden in
een aantal slachthuizen en vleesverwerkende industrieën in vele Amerikaanse
deelstaten, alsmede van de daaruit resulterende acties die uiteindelijk hebben
geleid tot de aanvaarding in Senaat en Volksvertegenwoordiging van een geheel
nieuwe „Wholesome Meat Act".
In de Verenigde Staten valt het veterinaire toezicht op slachthuizen die niet voor de
export werken onder de verantwoordelijkheid van de betreffende deelstaat en er
zijn helaas nog altijd staten die in het geheel geen inspectie uitoefenen. Bovendien
laat de wetgeving en het toezicht in een aantal andere staten zeer veel te wensen
over.

Ongeveer zestig jaar geleden heersten er verbijsterende toestanden in de Ameri-
kaanse slachthuizen. In 1905 voerde de Regering de „Meat Inspection Act" en de
„Food, Drug and Cosmetics Act" in. In 1967 is de Amerikaanse consument weder-
om wakker geschrokken en heeft gelezen over de primitieve toestanden die nog
heersen in een vrij groot aantal slachthuizen en verwerkende bedrijven, die tezamen
15 i 25% van de totale vleesproduktie voor hun rekening nemen. Het gaat hier om
bedrijven die hun produktie niet over de deelstaatsgrenzen afzetten. Hierdoor heeft
het federale veterinaire inspectiesysteem geen vat op hen.

Deze slachterijen zijn zeker niet alle van zuiver lokaal belang of van geringere om-
vang. Gebleken is namelijk dat ook de grote „packers" tal van lokale bedrijven ex-
ploiteren, die niet onder federaal of statelijk toezicht staan en waar eveneens de
hand wordt gelicht met de moderne eisen van hygiëne en veeartsenijkundig toezicht.

Reeds enkele jaren heeft de federale overheid getracht de Meat Inspection Act te
versterken om in de geschetste situatie verbetering te brengen. De machtige aanhang
(lobby) van de „meat packers" heeft zich hiertegen echter steeds verzet, daarbij de
filosofie van de souvereiniteit der deelstaten (een politiek gevoelige zaak in de V.S.)
onderstrepende.

Uiteindelijk is het Ministerie van Landbouw in Washington er echter in geslaagd om
na veel gemanoeuvreer en de nodige compromissen, een wetsontwerp in behandeling
te krijgen in het House Agriculture Committee. Dit ontwerp legde de gebruikelijke
parlementaire weg in het Huis af, zonder buiten de kring van de direct betrokkenen
al te veel opzien te baren.

Tenslotte aanvaardden zowel de landbouwcommissie als het plenaire Huis een lijvig
wetsontwerp dat door afgevaardigde Purcell was opgesteld en verdedigd. Het voor-
zag in de geleidelijke verbetering van het veterinair toezicht in de staten met als

einddoel een systeem dat gelijkwaardig zou zijn aan de Federale inspectie. Het
USDA zou de statelijke autoriteiten kunnen bijstaan met fondsen en kennis van
zaken.

Hoewel het er aanvankelijk op leek dat de Senaat wel zonder al te veel omslag zijn
hoge goedkeuring aan dit compromis zou verlenen, ontstond er bij de hearings voor
het betrokken „Subcommittee" van de Senaatscommissie voor Landbouw en Bosbouw
een reeks van weinig fraaie onthullingen en misverstanden. Ralph Nader, bekend ge-
worden door zijn boek over de onveiligheid van Amerikaanse (en ook ingevoerde)
automobielen, verscheen voor de subcommissie en deed daarbij een boekje open
over de toestanden die op dit moment nog worden aangetroffen in slachthuizen en
vleesverwerkende bedrijven die niet onder veterinair toezicht staan.
Het federale Ministerie van Landbouw, dat in het vorige Congres had getracht een
nogal stringente wetgeving aanvaard te krijgen en daarbij geen succes had, werd
opgeschrikt door het optreden van de President\'s Representative for Consumer
Affairs, die verklaarde dat de President voorstander was van een zo sterk mogelijke
nieuwe vleeswet.

Het eindresultaat van al deze misverstanden, en niet te vergeten „lobby-activiteiten"
van de belanghebbende vleesindustrie, was dat de senatoren Montoya en Mondale
een veel meer stringente wettekst opstelden, die zonder al te veel wijzigingen snel
in de Senaat is aanvaard.

Ook in de daarna volgende behandeling in het Committee of Conference is men er
niet in geslaagd dit voorstel veel af te zwakken. Senaat en Huis, het laatste lichaam
met enige weerstand, hebben deze nieuwe „Wholesome Meat Act" aanvaard, waarop
spoedige ondertekening door de President zou volgen.

In het algemeen zijn de bevoegdheden van de federale regering ten opzichte van
het Huis-ontwerp niet onbelangrijk uitgebreid. Zo zullen de Staten hun eigen wet-
geving en veterinair toezicht binnen twee jaar op federaal peil moeten hebben ge-
bracht. Blijken zich miverstanden voor te doen, waaraan een statelijke regering geen
einde kan maken, dan is onmiddellijk federaal ingrijpen mogelijk.
Ten aanzien van ingevoerd vlees en vleesprodukten bevat de wet ook enkele wijzi-
gingen. Het is op het ogenblik nog te vroeg om een oordeel te kunnen geven over
de mogelijke repercussies hiervan.

Verschenen is een „Inventaris van de archieven der Rijksveeartsenijschool en Vee-
artsenijkundige Hogeschool".

Hierin is opgenomen een interessant geschiedkundig overzicht van de Rijksveeartsenij-
school en de Veeartsenijkundige Hogeschool van de hand van de heer F. H. C.
Weijtens, medewerker van het Rijksarchief te Utrecht.

Voorts zijn in het boekje enkele foto\'s van vóór 1900 opgenomen, benevens een lucht-
foto van het gebouwencomplex van de faculteit in het jaar 1955.
Het boekje is verkrijgbaar bij het Bureau van de Faculteit der Diergeneeskunde,
Biltstraat 172 te Utrecht tegen overmaking van ƒ 6,— op gironummer 137020 ten
name van de Algemene Dienst Diergeneeskundige Instituten onder vermelding van de
titel van het boekje.

De foto, welke werd gepubliceerd bij de in deze aflevering geplaatste, door collega
Dr. H. S. Frenkel geschreven necrologie van Prof. Dr. J. van der Hoeden, werd wel-
willend afgestaan door Elsevier Publishing Company, de Uitgeversmaatschappij die
het boek „Zoonoses" verzorgde.

Vrijdag 5 april 1968 is de laatste dag dat de Veeartsenijkundige Dienst en de
Veterinaire Hoofdinspectie van de Volksgezondheid te Leidschendam te bereiken
zullen zijn onder het telefoonnummer:

Op 13 maart 1968 werd de ergste mond- en klauwzeeruitbraak die England ooit
heeft gekend, officieel als geëindigd beschouwd. De uitbraak begon op 25 oktober
1967 op een boerderij in Oswestry en het laatste geval deed zich voor op 21 fe-
bruari 1968.

Er deden zich in totaal 2339 gevallen voor, waarbij 422.972 stuks vee werden op-
geruimd en wel: 208.811 runderen, 100.699 schapen, 113.423 varkens en 39 geiten.
Inmiddels is een rapport verschenen van de hand van Mr. John Reid, directeur van
de Veeartsenijkundige Dienst van het Engelse ministerie van landbouw, waarin de
resultaten zijn verwerkt van een onderzoek naar de herkomst van de besmetting.
Dc conclusie van dit rapport is, dat men er niet in is geslaagd enige andere mogelijke
bron van besmetting te vinden dan lamsvlees uit Argentinië.

Hoewel er geen duidelijke bewijzen zijn dat Argentijns lamsvlees de bron is geweest,
zijn er voldoende aanwijzingen te veronderstellen, dat het eerste geval in Oswestry
en enkele soortgelijke gevallen in de omgeving hieraan te wijten zijn.
Op grond hiervan geldt het opheffen van de invoerstop voor vlees, dat men met
ingang van 15 april 1968 denkt te verwezenlijken, voorlopig niet voor de invoer van
lams- en schapevlees uit landen waar mond- en klauwzeer inheems is. Dat betreft in
dt- praktijk Ar.gendnië, Brazilië, Chili, Paraguay cn Uruguay.

Het bericht dat dezer dagen via pers en radio is verspreid, als zou te Northwood
aan de Engels-Schotse grens een nieuwe uitbraak van mond- en klauwzeer zijn op-
getreden, is volgens bij de Britse Veeartsenijkundige Dienst ingewonnen informaties
niet juist.

Wel is op 18 maart een nieuw geval voorgekomen te Wem in het district Shropshire.
Op 21 maart werd dit geval gevolgd door besmetdng van een bedrijf te Uttoxeter
in het district Staffordshire. Het betrof hier een boerderij die ook op 19 januari
werd besmet en onlangs met nieuw vee werd bevolkt.

Op 4 maart werd bekend gemaakt, dat zich op 21 en 27 februari 1968 gevallen
van mond- en klauwzeer hadden voorgedaan in Frankrijk. Op 21 februari betrof het
een bedrijf in het departement Yvelines, waar 850 varkens werden gefokt en op

27 februari een bedrijf in het departement Essonne, waarop zich 185 runderen
bevonden.

Het virus bleek van het O-type te zijn. Alle voor mond- en klauwzeer gevoelige
dieren op beide bedrijven werden opgeruimd.

Naar de herkomst van de besmetting van het eerste bedrijf werd een onderzoek
ingesteld. Dit leverde nogal wat moeilijkheden op, daar in Frankrijk sedert vijf
maanden geen mond- en klauwzeer is voorgekomen. Vermoed wordt dat er sprake
is van een besmetting uit het buitenland.

Inmiddels heeft zich half maart opnieuw een geval van mond- en klauwzeer voor-
gedaan op een bedrijf met 90 varkens in de gemeente Venissieux in het departement
Rhône. Alle dieren zijn opgeruimd.

Hier werd virus van het C-type geconstateerd. Naar de herkomst van de besmetting
wordt een onderzoek ingesteld.

de Kreis Soest, Bezirk .Arnsberg in de Westduitse deelstaat Nordrhein-Westfalen.

In Wset-Duitsland deden zich over de periode van 16 tot 31 januari 1968 in 143
gemeenten gevallen van rabies voor.

Over de maand december 1967 werden daar 362 dieren positief bevonden en wel:
48 runderen, 16 honden, 28 katten, 2 paarden, 7 schapen, 1 konijn, 219 vossen,
32 reeën, 2 dassen, 9 marters, 2 herten, 1 bunzing en 1 wezel.

In België kwamen van 16 december 1967 tot 15 januari 1967 27 nieuwe gevallen
van rabies voor.

Luxemburg telde over de maand februari 1968 7 nieuwe rabiesgevallen, waaronder
5 gemeenten waar wildrabies voorkwam.

Oostenrijk had over de maand januari 9 nieuwe gevallen, uitsluitend bij wild.
Zwitserland telde van 22 januari tot 25 februari 1968 niet minder dan 118 nieuwe
gevallen van rabies.

In ons land werden door het Centraal Diergeneeskundig Instituut, afdeling Rot-
terdam, over 1967 in totaal 499 kadavers van dieren op rabies onderzocht.
Hierbij waren 24 honden, waarvan 13 een mens hadden gebeten, 8 katten, waarvan
er 3 een mens hadden gebeten, I visotter, 1 muis, 1 aap, 2 eekhoorns, die alle had-
den gebeten. Tenslotte nog een reebok, een das en een vleermuis.
Deze dieren vormden echter slechts 8% van het totale aantal, de rest, 92%, be-
stond uit vossen, waarvan 459 kadavers werden onderzocht. Hiervan waren afkom-
stig uit Groningen 28, Drenthe 199, Overijssel 104, Gelderland 47 en Limburg 81
dieren.

Bij geen van de onderzochte kadavers werd rabies geconstateerd.
AFRIKAANSE V.ARKENSPEST.

Over de tweede helft van januari 1968 werden in Spanje 133 bedrijven aangetast
door Afrikaanse varkenspest. Van de 9522 op deze bedrijven aanwezige varkens
stierven er 722 aan de ziekte, 1529 zieke en 7271 verdachte dieren werden opge-
ruimd.

In Portugal werden van 1 januari tot 17 februari 25 bedrijven met 886 varkens
door Afrikaanse varkenspest aangetast. Hiervan stierven er 114 aan de ziekte en
722 werden opgeruimd.

Op een groot veebedrijf in de buurt van de Deense hoofdstad Kopenhagen is op
19 maart mond- en klauwzeer uitgebroken, dat van het type A 5 bleek te zijn. De
op het bedrijf aanwezige 423 runderen en 73 Texelse schapen werden afgemaakt.
Vermoed wordt dat de uitbraak het gevolg is van een op eigen initiatief van de
veehouder uitgevoerde mond- en klauwzeerenting. Naar de omstandigheden waar-
onder dit gebeurde wordt een onderzoek ingesteld.

In een straal van 10 kilometer rond het besmette bedrijf is alle vee tegen mond-
en klauwzeer geënt.

Op 1 maart 1968 werd Italië vrij verklaard van Afrikaanse varkenspest, zes maan-
den nadat daar op 28 augustus 1967 het laatste geval was voorgekomen. Op 16
maart deed zich evenwel een nieuw geval voor op een bedrijf met 908 varkens,
gelegen in het dorp Montirone, gemeente Borgosatollo in de provincie Brescia in
Noord-Italië.

Alle dieren van het bedrijf zijn opgeruimd en er zijn strenge politionele maatregelen
getroffen. Naar de herkomst van de besmetting wordt een onderzoek ingesteld.
Met ingang van 10 maart 1968 is vaccinatie van de gehele Italiaanse varkensstapel
tegen klassieke varkenspest wettelijk verplicht gesteld.

4, Promotic collega E. Klopping. Rijksuniversiteit Utrecht, 16.15 uur. (pag.
483)

18—19, 9e Federatieve Vergadering Medisch-Biologische Verenigingen, Nijmegen,
(pag. 323)

23, Postacademiale discussie-avond. Lab. Bloedtransfusiedienst Ned. Roode
Kruis, Alb. Plesmanlaan 125, .Amsterdam-Slotervaart. (pag. 11Ü5
(1967))

24, Groep Wetenschappelijke Onderzoekers K.N.M.v.D. Ver.gadering, 14.15
uur. Hotel Hes, Utrecht, (pag. 481)

27, Groep Geneesk. v. h. Kleine Huisdier K.N.M.v.D. „Voorjaarsdag",
Utrecht, (pag. 1569 (1967), 186, 240)

28—mei 1, 4e Internationaal Congres Varkensfokkerij, Reggio Emilia, (pag. 397)

1—5, 10e Int. Symposium Ziekten van dierentuindieren, Salzburg, (pag. 103)
7—11, Viering 200-jarig bestaan Diergeneeskundige Hogeschool, Wenen. (pag.
1773 (1966), 397)

8, A.C.V.-Controle. Landelijke studiedag. „De Blije Werelt", Luntercn.
(pag. 397)

16—17, Dtsch. Ges. Klin. Med. Symposium „Listeriose" Leipzig (pag 1543
(1967))

16—17, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Geschichte der Veterinär-
medizin". Symposium, Hannover. (pag. 48)

14—20, 2c Wereldconferentie Dierlijke Produktie, Universiteit van Maryland,
U.S.A. (pag. 838 (1967); 47)

13—17, World Ass. Buiatrics. 5e lm. Congres, Opatija (Joego-Slavië) (pag.
981 (1967))

11—12, 115e Alg. Vergadering Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde,
\'s Hertogenbo.sch. (pag. 332)

Op 1 februari 1968 overleed te Ramat Chen een onzer
belangrijkste Nederlandse diergeneeskundige onder-
zoekers op het gebied der infectie- en parasitaire
ziekten. Prof. Dr. J. van der Hoeden, hoogleraar ver-
bonden aan de medische faculteit van de Universiteit
van Jeruzalem. Hij behoorde stellig tot de meest voor-
aanstaande figuren van de laatste halve eeuw. En
precies een halve eeuw heeft zijn werkzaamheid als
dierenarts mogen duren.

Hoewel zijn gezondheid de laatste jaren reden tot on-
gerustheid gaf kwam zijn heengaan voor ons toch on-
verwacht, te meer omdat hij tot ver boven de leeftijd
waarop men meestal geniet van wat men een welver-
diende rust pleegt te noemen, onverdroten met de hem
zo geliefde research bleef voortgaan.
Jaap van der Hoeden werd in 1891 te Utrecht ge-
boren. Hij studeerde aan de toenmalige Rijks Vee-
artsenijschool. Na tot dierenarts te zijn bevorderd
(1918) — zijn studie werd enige jaren onderbroken
wegens militaire dienstplicht tijdens de eerste wereld-
oorlog — werd hij benoemd tot assistent van Prof.
Wester, destijds hoogleraar voor interne geneeskunde
der grote huisdieren. Maar zijn aanleg voor labora-
toriumonderzoek deed hem weldra besluiten zich geheel
aan dit belangrijke onderdeel van de geneeskunde te
wijden.

Benoemd aan het Centraal Laboratorium voor de
Volksgezondheid te Utrecht — het latere Rijks Insti-
tuut voor de Volksgezondheid — werkte hij op de
humaan-medische afdeling onder Dr. C. W. Broers,

destijds directeur van dit instituut. Al spoedig werden
hem belangrijke opdrachten betreffende de bacterio-
logische en serologische diagnostiek gegeven. Hij ont-
wikkelde zich tot een zeer bekwaam specialist op het
.gebied der zoönosen. Behalve het onderzoek op tyfus,
paratyfus en tuberculose, specialiseerde hij zich in de
reactie van Wassermann en de Kahn-test op lues en
was hij een der eersten in ons land, die de reactie van
Weinberg op de aanwezigheid van echinococcose toe-
paste. Laatstgenoemd onderzoek werd onderwerp van
zijn proefschrift waarop hij met lof promoveerde
(1922).

Hij stelde het eerste geval van Maltakoorts in Neder-
land vast door serumonderzoek van een patiënt. Zijn
publikatie hierover vestigde in Nederland de aandacht
van andere onderzoekers op deze ziekte. Voor hemzelf
was deze bevinding aanleiding tot een uitgebreid on-
derzoek naar het voorkomen van allerlei ziektebeelden
bij de huisdieren en de mens, veroorzaakt door bru-
cellae. Hierdoor droeg hij in belangrijke mate bij tot
de kennis hiervan.

Inmiddels had van der Hoeden, meer speciaal in hu-
maan-medische kringen, een grote bekendheid verwor-
ven. Het was dan ook zeer begrijpelijk dat Prof.
Hijmans van den Bergh deze dierenarts voor de leiding
van de op te richten bacteriologisch-serologische afde-
ling van het Academisch Ziekenhuis der Rijksuniversi-
teit te Utrecht aanzocht.

De tweede Wereldoorlog maakte voorlopig een einde
aan zijn belangrijke speurwerk. Hij benutte de periode
van het gedwongen nietsdoen door het schrijven van
een uitstekend boek over Zoönosen.

Na de oorlog hervatte hij zijn werk op het Academisch
Ziekenhuis, waar Prof. Hijmans van den Bergh in-
middels door Prof. de Langen was opgevolgd. Enkele
jaren later gaf hij gevolg aan een verzoek uit Israël
om de leiding van het diergeneeskundig laboratorium
van de jonge staat op zich te nemen, met als voor-
naamste opdracht de diagnostiek en de research van
inheemse parasitaire- en infectieziekten bij dieren.
In Tel Aviv vond hij een klein geïmproviseerd labo-
ratorium waar hij onder primitieve omstandigheden
zijn werk verrichtte. Daarnaast kreeg hij opdracht voor
het ontwerpen van een modern instituut, omdat men
wel inzag dat het beschikbare laboratorium, geenszins
aan redelijke eisen beantwoordde. Na enige jaren kon
aan zijn plannen voor nieuwbouw gevolg worden ge-
geven. Het nieuwe instituut werd in Beth Dagan ge-
vestigd.

Inmiddels echter had van der Hoeden een benoeming
tot Hoofd van de afdeling Epidemiologie van het
Israëli Institute for Biological Research te Ness Ziona
aanvaard. Hier werd hem een werkgelegenheid gebo-
den, die geheel aan zijn verlangens beantwoordde. Hij
werd bevrijd van routine-werk en kon zich wijden aan

het epidemiologisch onderzoek van leptospirosen in
Israël. Hierdoor keerde hij weer terug naar de studie
van zoönosen. Met dit onderzoek verwierf hij zich een
internationale reputatie. Hij werd door de Wereld
Gezondheids Organisatie gekozen deel uit te maken
van een kleine groep van erkende deskundigen op het
gebied der zoönosen.

De Faculteit der Geneeskunde van de Universiteit te
Jeruzalem gaf blijk van haar breed inzicht door hem
als hoogleraar aan haar College te verbinden.
In Israël vielen hem belangrijke onderscheidingen ten
deel: de Israëlprijs 1961 en de Rotschildprijs. In Ne-
derland werd hij geëerd met de „Schornagel-medaille"
voor pathologie.

Van van der Hoeden zijn veel belangrijke publikaties
in binnen- en buitenlandse tijdschriften verschenen.
Nog betrekkelijk kort geleden redigeerde hij in inter-
nationale samenwerking met specialisten voor elk der
te behandelen onderwerpen een in het Engels geschre-
ven standaardwerk over Zoönoses. Hij gaf daarmede
een belangrijke uitbreiding aan zijn in het Nederlands
geschreven reeds bovenvermeld boek.
Behalve begaafdheid voor natuuronderzoek had hij
talent voor tekenen en schilderen. Hij verfraaide enkele
veterinaire studentenalmanakken en ook enige jaar-
boekjes van de Nederlandse Zionistische Studenten-
organisatie met zijn tekeningen.

Jaap van der Hoeden was een overtuigd zionist, die
veel gedaan heeft voor de opleiding in Nederland van
Palestina-pioniers. Hij was een goed en hartelijk mens,
wiens huis altijd open stond voor zijn vele Nederlandse
vrienden, die Israël bezochten. Kenmerkend was ook
zijn grote zin voor humor.

Moge het zijn vrouw en kinderen gegeven zijn in de
noodwendigheid van zijn heengaan te berusten.
Blaricum, H. S. FRENKEL.

Vacatures in besturen en commissies, verband houdende met dc Algemene Ver-
gadering op 12 oktober 1968.

W. T. Koopmans, Afd. Friesland
S. de Haan, Afd. Overijssel
E. E. Kemperman, Afd. Noord-Brabant
W. H. Smits, Groep Pluimveeweten-
schappen

Art. 92 a van het huishoudelijk reglement zegt: elk jaar treedt één van de leden af.
Volgens het nu opgestelde rooster van aftreden is collega S. van Harten, voor-
zitter, aftredend en direct herkiesbaar.

Groep Practici Grote Huisdieren
Groep Dierenartsen, werkzaam in het
bedrijfsleven

Vanuit België bereikte ons een aanvraag voor de komende vakantie: Jean-Marie
Duquaine, een 16-jarige Franstalige jongen, zou graag te gast zijn bij een Nederlandse
familie. Meer gegevens kunnen aangevraagd worden bij mevrouw V. L. Th. Németh,
Koekoekstraat 34, Utrecht.

In het bestuur traden verschillende mutaties op. In verband met het reglementair af-
treden van de voorzitter collega Dr. K. K r u y t werd in de vergadering van 8 decem-
ber 1967 collega G. J. Scheue rman tot voorzitter gekozen. Wegens vertrek van
collega J. Boom en collega G. Vogelzang, resp. naar de provincies Utrecht
en Drenthe, werden de collegae H. v. d. R e e en J. S. W i t t e v e e n in de ver-
gadering van 1 september 1967 tot bestuurslid gekozen. In dezelfde vergadering werd
collega G. M u 11 e r gekozen tot secretaris. Vice-voorzitter is nu collega H. v. d. R e e
en tweede secretaris collega J. S. W i 11 e v e e n.

Voor het afdehngslidmaatschap bedankten de collegae: J. B o o m, H. J. S c h u r i n g,

24 februari de jaarvergadering met de jaarverslagen en een voordracht van collega
Dr. A. van Loen over het wereldvoedselprobleem. In deze interessante lezing
schetste collega van Loen de schier onoplosbare problemen rondom de wereld-
voedselvoorziening. Een bijdrage tot leniging van de nood wordt geleverd door de
staatsmijnen in de vorm van fabricage van lysine. Aanwezig waren 22 leden.
18 mei: In deze vergadering werd het rapport „differentiatie onderwijs" besproken.
De afdeling sprak zich uit voor handhaving van het basisdiploma en tegen een te
grote differentiatie.

Voorts werd een film van de N.V. Nedigepha vertoond met het onderwerp „2 cc
leven". Een zeer fraaie film, mooie beelden en een geraffineerde montage.
Besloten werd een voorstel ter Algemene Vergadering in te dienen tot instelling van
een Triumviraat voor het voorzitterschap van de K.N.M.v.D. .Aanwezig waren 26

1 september: Een vergadering, gewijd aan de behandeling van de beschnjvingsbrief
voor de Algemene Vergadering te Groningen. Afgevaardigden werden benoemd en
stemmingen vonden plaats. Tot afgevaardigden werden benoemd collega N. A. v. d.
Velden en J. H. de Boer. Aanwezig waren 30 leden en 4 gasten.
8 december: Bespreking van het structuurrapport, waarbij Prof. Dr. G. W a g e n a a r
toelichting gaf. Verslag van collega N. A. v. d. V e 1 d e n over de Algemene Ver-
gadering.

Collega E. H. d e n B r e e j e gaf zijn visie op het probleem van de lekenhulp in de
Diergeneeskunde. Een belangwekkend betoog over een interessant en actueel onder-
werp, waarop een levendige discussie volgde. 20 leden en 3 gasten hadden de slechte
weersomstandigheden getrotseerd en waren naar Rotterdam komen glijden.
Vermeld dient nog te worden dat de afdeling heeft getracht een uitstapje te organi-
seren met de dames en met de leden en hun echtgenotes van de afdelingen Utrecht
en Noord-Holland. Gedacht werd aan een boottocht, doch helaas heeft wegens gebrek
aan belangstelling deze dag geen doorgang kunnen vinden.

Om een inzicht te hebben in het aantal dierenartsen, werkzaam in Zuid-Holland en
om te weten op welke plaats in de maatschappij deze hun taak uitoefenen is nog het
volgende overzicht samengesteld: in Zuid-Holland wonen ± 195 dierenartsen, die hd
zijn van de K.N.M.v.D. Niet lid van de Maatschappij zijn 14 collegae, waarvan er nog
5 veterinaire werkzaamheden verrichten. Van de 195 zijn 127 collegae afdelingslid
(65%).

Ruim de helft van de dierenartsen in Zuid-Holland is werkzaam in de grote en/of
kleine-huisdieren praktijk (101, waarvan 72 of 71% lid is van de afdeling). De
andere collegae zijn verdeeld over de Inspecde (62,5% lid). Vleeskeuring (62,5%
lid). Provinciale Gezondheidsdienst en wetenschappelijke instituten (61,5% lid) en
Bedrijfsleven (50% lid). 21 collegae zijn gepensioneerd (50% afdelingslid).
Gezien deze getallen en gezien de ervaring, dat plus minus 25 leden per keer de ver-
gadering bezoeken, zal er naar gestreefd moeten worden meer collegae voor de
afdelingsactiviteiten te interesseren.

Op woensdag 24- april 1968 om 14.15 uur zal in Hotel „Hes", Maliestraat 2, Utrecht
(tel. 030- 22 02 9) de eerste officiële vergadering van de Groep Wetenschappelijke
Onderzoekers worden gehouden.

3. Verkiezing van bestuur. Het vooriopige bestuur stelt de volgende kandidaten voor:
Voorzitter: Prof. A. van der Schaaf

Leden: Dr. W. J. L van der Gulden
Drs. R. Kroes
Drs. M. P. Smit
Dr. F. W. van Ulsen
4 Ingekomen stukken en bestuursmededelingen.
Ter sprake zal worden gebracht:

a. Plaats en tijd der te houden vergaderingen (des middags, des avonds of op
zaterdagochtend).

Het vooriopig bestuur stelt voor de naam „Groep Wetenschappelijke Onder-
zoekers" te aanvaarden.
5. Vaststelling der contributie.
6 Wetenschappelijke voordrachten.
Op deze vergadering zullen spreken:

b. Dr. B. H. R i s p e n s over het onderwerp „Enkele nieuwe aspecten van de
hoenderleucose".

Voor deze vergadering wordt elk lid en toekomstig lid vriendelijk uitgenodigd. Een
ontwerp huishoudelijk reglement zal U op aanvrage (bij R. Kroes, Rijks Instituut voor
de Volksgezondheid, Utrecht, tel. 030- 27 15 1, toestel 62) worden toegezonden.
Degenen, die reeds aanwezig waren bij de oprichdngsvergadering, en de adhaesie-
betuigers krijgen programma en huishoudelijk reglement automatisch toegezonden.

heid, tevens Inspecteur-Districtshoofd van de Veeartse-
M , nijkundige Dienst in het district Zeeland. Hij volgt

hiermede collega de Groof op, die op 1 december
^ 1967 zijn functie wegens het bereiken van de pensioen-

augustus 1945 zijn studie in Utrecht, waar hij lid werd
van de S.S.R. In 1952 studeerde hij af, waarna hij nog
gedurende een jaar een assistentschap vervulde aan de
Khniek voor Verloskunde bij Prof. Dr. F, C. van der Kaay.
Eind 1953 nam hij de praktijk over van collega A. vanHouwelingen, waarna
hij zich in 1960 associeerde met collega U. Sybesma.

Tijdens zijn 14-jarige praktijkperiode in Almkerk was hij bestuurslid, voorzitter of
beschermheer van vele plaatselijke verenigingen zoals: bejaardenstichdng. Landelijke
Rijvereniging, rundvee- en paardenverzekering en fokkersverenigingen.
.\\ls voorbereiding voor zijn toekomstige werkzaamheden heeft collega Jongencel
enige maanden stage gelopen bij zijn voorganger in de praktijk, thans hoofd van de
keuringsdienst te Ede, collega A. van Houwelingen.

Mej. W. Bocrsma, Hoofdstraat 25, Aduard
Het Hoofdbestuur heeft als kandidaatlid van de Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde aangenomen de diergeneeskundige studenten

Erken\' A H M.; adres gew in .Amsterdam, Weteringschans 135; tel, (020) 22 18 84.

Helder, A. W.; 1964; Rijsenhout (gem. Haarlenmiermeer) Zeilhof 63; tel. (02977)
46 46 (privé), (020) 15 36 66 (bur.) ; wetensch. medew. bij Centr. Lab. v/d Bloed-

Jongh, E. de; adres gew. in Paterswolde, Hoofdstraat 244; tel. (05907) ; gr. 1 175736;

Kreek, F. W. van der; tel. bur. gew. in (070) 81 47 01, t. 21 46; l.V.D. en I.V.G.

Nebbelin.g, C. J.; adres gew. in Naarden, .A. Paulownastraat 9; tel. (02150) 14 77 4
(privé), 13 93 4 (bur.); Dir. Openb. Ab. te Bussum: h.k.; R.K. (bz.d.). (214)
Osinga, A.; adres gew. in Deinum, Trekwei 2; tel. (05107) 368; wnd. D. (217)
Ruijs, J. A. D. M.; adres gew. in Eersel, Hint 9; tel. (04970) 21 00; P. (223)

Schalk, A. M. van; wijzigen: geass. met H. .A. Z. Heezen te Laag Keppel. (224)
Staal, A. D.; adres en tel. bur. gew. in Merck Sharp & Dohme Ned. N.V., P.O. Box
40, Aerdenhout; tel. (02500) 48 06 1. \' (228)

*Strijk, W.; 1968; Zuid Westerbork, Zuidbrink 3; tel. (05933) 14 76; gr. 388198.

Vliet, Dr. G. van; tel. gew. in (02154) 47 49 (privé), (010) 15 39 11 (bur.); gr.

Wiersma, J. M.; 1955: Roordahuizum (Fr.), Ayttawei 4 A; tel. (05660) 464. (240)
Inlassen tussen Cuyk en Delfzijl op blz. 82 en blz. 107.

Donderdag 4 april a.s., om 16.15 uur, hoopt collega E. Klopping te Doetinchem aan
de Rijksuniversiteit te Utrecht te promoveren op het proefschrift, getiteld „De vaat-
configuraties van het vena-portae- en het venae-hepaticac-systeem in de levers van
enige huisdieren.

Eindelijk is het zover dat de Diergeneeskundige Studenten Kring een veterinair
studentencabaret bij U kan aanbevelen.
Een apart cabaret.

Veterinairen, die liedjes zingen over alles wat veterinair is. Wellicht schrikt U, bang
voor de beperktheid dat een dergelijk cabaret met zich mee zal moeten brengen.
Maar dan kent U Uzelf en Uw wereld niet. Alles wat daarin, aanvast en omheen
stoft, biedt het cabaret heel wat mogelijkheden op te doen waaien.
Mocht U niet in de gelegenheid zijn geweest het veterinairencabaret mee te maken,
tijdens hun succesvolle optreden in het kader van het 7-de lustrvun van de D.S.K.,
of het te beluisteren op het prachtige grammofoonplaatje uitgegeven n.a.v. dat
lustrum, dan komt die gelegenheid nu voor U.

Het cabaret houdt zich gaarne beschikbaar voor een optreden van ongeveer 1 \'/a uur,
op die momenten, dat U zich veterinair cultureel wilt laten sterken.
Kontakt hiertoe kunt U opnemen met R. Rasenberg, Da Costakade t|o 106, Utrecht.
Tel. (030) 3 81 72.

Brieven onder nr. 16/58 aan de Redaktie van het Tijdschrift voor Dier-
geneeskunde, Rubenslaan 123, Utrecht.

Overdraagbare resistentie tegen antibiotica en
chemotherapeutica bij Enterobacteriaceae

Transfer of resistance against antibiotics and cliemo-
therapeutics in Enterobacteriaceae

Sedert een tiental jaren komen regelmatig ziektegevallen voor, die worden
veroorzaakt door multi-resistente Enterobacteriaceae. Dit zijn o.m. Salmo-
nella, Shigella en E. coli stammen, die resistent zijn tegen verscheidene
antibiotica en chemotherapeutica.

Het is allengs duidelijk geworden, dat selectie van resistente mutanten door
het therapeutisch gebruik van antibiotica niet de oorzaak van de multi-
resistentie kon zijn. Resistentie door mutatie treedt namelijk slechts met
een lage frequentie (± 10^» — 10"io^ afhankelijk van de bacteriesoort en
het antibioticum) op en het is dan ook zeer moeilijk multi-resistente mu-
tanten te isoleren.

Japanse onderzoekers, met name Ochiai et al (1959). Akiba et al
(1959) en Mitsuhashi et al (1960), zijn de eersten geweest, die het
mechanisme van de bovengenoemde multi-resistentie hebben doorgrond,
met name bij Shigella. Onafhankelijk hiervan is hetzelfde mechanisme bij
Salmonella beschreven door de Engelse onderzoekster Datta (1962) en
door Lebek in Duitsland (1963). In de laatste jaren zijn enige samen-
vattende artikelen verschenen, onder meer van Watanabe (1963),
Mitsuhashi (1965), Datta (1965) enChabbertenLe Minor
(1966).

Sedert de tweede wereldoorlog komt Shigellose in Japan veel voor. Aan-
vankelijk had men therapeutisch succes met Sulfonamiden. Sinds 1950
echter nam het aantal sulfa-resistente stammen toe. In 1952 werd een
percentage van 80 bereikt. In die periode werd de Shigellose behandeld met
streptomycine, chloramfenicol en tetracycline. De eerste multi-resistente
Shigella-sta.m, met resistenties tegen de genoemde 4 antibacteriële midde-
len, werd in 1956 geïsoleerd. Het aantal multi-resistente Shigella-sta.mmen
nam daarna snel toe en reeds in 1958 was er een stadium ontstaan, waarbij
de genoemde 4 antibacteriële middelen als nagenoeg onwerkzaam bij
i\'/ïigeWa-infecties moesten worden beschouwd. Bij bestudering van de re-
sistentie eigenschappen van Shigella-stammen, die tijdens één epidemie
waren geïsoleerd en tot hetzelfde serotype behoorden, bleek dat sommige
geheel gevoelig, andere echter multi-resistent waren. Uit de faeces van
enkele patiënten konden zowel gevoelige als resistente shigellae worden ge-
ïsoleerd. Voorts werd herhaaldelijk gevonden dat toediening van één be-

1 Dr. P. A. M. Guinée; dierenarts-bacterioloog aan het Rijks Instituut voor de
Volksgezondheid, Sterrenbos 1, Utrecht.

paald antibioticum aan een patiënt, die vóór de behandeling uitsluitend
gevoelige shigellae uitscheidde, aanleiding was tot de uitscheiding van multi-
resistente Shigella-hsiCtenën.

O chiai et al (1959) en A k i b a e« a/ (I960) leidden hieruit af, dat deze
multi-resistentie was overgedragen op Shigella door multi-resistente E. coli-
stammen, die reeds tevoren bij de betrokken patiënten in de darmtractus
aanwezig waren. Zoals verderop zal blijken, kon dit vermoeden door in-
vitro studies worden bevestigd. Nog voordat de resultaten volledig waren
gepubliceerd, werd in Engeland door Datta (1962) eenzelfde vorm
van overdraagbare resistentie tegen sulfonamide, tetracycline, chloramfe-
nicol en streptomycine beschreven bij Salmonella typhi murium, terwijl
Lebek (1963) in München bij een kind een S. typhi murium-stam iso-
leerde die overdraagbare resistentie tegen 6 antibacteriële stoffen bezat,
namelijk: streptomycine, tetracycline, chloramfenicol, sulfonamide, kana-
mycine en neomycine. E. coli met hetzelfde resistentie-patroon werd bij
dit kind geïsoleerd op het moment dat de S. typhi murium nog gevoelig
was. Tevens werd door Anderson en Datta (1965) vastgesteld dat
ook resistentie tegen ampicilline kan worden overgedragen.
Uit vele publikaties blijkt dat deze overdraagbare resistentie in feite over
de gehele wereld gevonden is. Deze ontdekkingen hebben ertoe geleid, dat
het mechanisme van de resistentie-overdracht en de genetische en mole-
culaire aspecten ervan uitvoerig werden bestudeerd. Zoals hierna meer
gedetailleerd zal worden beschreven, blijkt deze vorm van resistentie infec-
tieus te zijn, d.w.z. de resistentie eigenschappen kunnen van de ene bacterie
naar de andere bacterie door celcontact worden overgedragen. Veelal
worden tegelijkertijd resistenties tegen meer dan één antibacteriële stof
overgedragen, hetgeen de therapie met een aantal middelen op een onver-
wachte wijze inactief kan maken. Deze complicaties doen zich voor bij
darmziekten die door Enterobacteriaceae zoals Salmonella, Shigella en en-
teropathogene E. coli worden veroorzaakt, alsmede bij urineweg infecties
voor zover deze door Enterobacteriaceae of eventueel Pseudomonas worden
veroorzaakt (Smith en Armour, 1966).

De Japanse onderzoekers, die de hypothese van de overdraagbaarheid der
resistentie stelden, konden deze veronderstelling door middel van een be-
trekkelijk eenvoudige proef bewijzen. Indien een multi-resistente cultuur
van Shigella en een gevoelige cultuur van E. coli bacteriën gedurende
enige tijd tezamen werden gekweekt, zodat contacten tussen Shigella en
E. co/i-cellen optraden, konden uit dit mengsel E. coli bacteriën worden
geïsoleerd, die dezelfde resistentie-kenmerken bezaten als de shigellae. Het
ging hierbij niet om chromosomale mutanten, doch om overdracht van extra-
chromosomale, dit wil zeggen, niet op het chromosoom gelegen genetische
informatie. Dit extra-chromosomale element bleek overeen te komen met
een klasse van genetische elementen, die door Jacob en Wollmann
(1958) episomen waren genoemd. Dit zijn DNA bevattende elementen, die
niet tot het chrmosoom van de bacterie behoren en derhalve al of niet aan-
wezig kunnen zijn, doch wanneer zij eenmaal aanwezig zijn, aan de gast-
heerbacterie één of meer nieuwe eigenschappen geven. Het zijn niet-essen-
tiële bestanddelen van de cel, die niet in de bacterie zelf ontstaan, doch

vanuit een andere bacterie door middel van conjugatie of transductie aan
het genoom van de cel werden toegevoegd. Een episoom kan in de gast-
heercel óf autonoom óf geïntegreerd d.i. aan het chromosoom gehecht, aan-
wezig zijn.

In de autonome staat bevinden de episomen zich in het cytoplasma en
delen zich onafhankelijk van het chromosoom en gewoonlijk sneller; in de
geïntegreerde toestand zijn zij aan het chromosoom gehecht en zij delen
zich tegelijkertijd met het chromosoom.

Tot de klasse der episomen worden onder meer gerekend: de gematigde
fagen; de sexfactoren (bijv. F (= fertility factor) bij E. coli K12); de
resistentie factoren (R-factoren).

Volledigheidshalve dient te worden opgemerkt, dat niet alle onderzoekers
de conceptie van de R-factor als episoom accepteren. Zij menen dat de
chromosomaal geïntegreerde toestand van R-factoren niet is bewezen en
geven er derhalve de voorkeur aan de R-factoren te rekenen tot de klasse
der plasmiden; dit zijn dus extra-chromosomale genetische elementen die
uitsluitend in het cytoplasma zijn gelokaliseerd.

Men denkt zich R-factoren als volgt opgebouwd: de resistentie tegen een
bepaald antibioticum wordt bepaald door een genetisch element genaamd
resistentie-determinant (resistance determinant; marker); deze wordt aan-
geduid met de beginletter(s) van het desbetreffende antibioticum. S =
streptomycine, K = kanamycine; T = tetracycline, C = chloramfenicol,
Su = sulfonamide, A = ampicilline. Deze resistentie-determinanten zijn op
zichzelf immobiel. De overdracht ervan wordt mogelijk gemaakt door de
zogenaamde Resistance Transfer Factor (RTF), soms ook wel factor "t"
genoemd. De RTF en de resistentie-determinant (en) tezamen worden
R-factor genoemd. Een R-factor, die overdraagbare resistentie tegen tetra-
cycline en ampicilline veroorzaakt, wordt aangeduid met RTF (T-A),
t(T-A) of R(T-A). De thans gebruikte namen voor deze vorm van resis-
tentie zijn: ,,infectious drug resistance", „transmissible of transferable drug
resistance", en, omdat de RTF door de meeste auteurs tot de klasse der
episomen wordt gerekend, „episomal" of „episome-carried resistance".

De overdracht van R-factoren in vitro is in vele laboratoria bestudeerd
en kan als volgt worden samengevat.

Voor een R-overdracht zijn nodig een donorcultuur, dit wil zeggen, een
bacterie cultuur, die de R-factor bezit en in staat is deze over te dragen,
en een acceptor cultuur, dit is een cultuur, die de R-factor niet bezit en
in staat is deze te ontvangen. De overdracht is in het algemeen optimaal
bij die omstandigheden die de groei der bacteriën het meest bevorderen.
Indien de donor en acceptor culturen in een vloeibaar medium (bijvoor-
beeld vleesbouillon) worden gemengd, wordt door een aantal donorcellen
contact gemaakt met een aantal acceptorcellen. Door de RTF van de
donorcel wordt een brug (conjugatiebrug) gesynthetiseerd die de donorcel
met de acceptorcel verbindt. Dan deelt de R-factor zich, waarbij één
exemplaar naar de acceptorcel wordt gestuurd, terwijl het andere exem-
plaar in de donorcel achterblijft; na de conjugatie is de acceptorcel resis-
tent geworden, terwijl de donorcel toch zijn resistentie-eigenschappen heeft
behouden. De overdracht geschiedt snel; het contact tussen donor en accep-

Het proces waarbij de resistentie wordt overgedragen, kan worden onder-
broken door het conjugatiemengsel sterk te schudden, hetgeen erop wijst
dat celcontact essentieel is voor de overdracht. Deze interruptie leidt even-
wel niet tot een gedeeltelijke overdracht van de R-factor, hetgeen erop
wijst, dat de R-factor in bovengenoemde zeer korte tijd als geheel wordt
overgedragen. Dit in tegenstelling tot de chromosoom overdracht door
de sexfactor F, welke veel langere tijd in beslag neemt en waarbij mecha-
nische interrupde steeds leidt tot gedeeltelijke overdracht van het chro-
mosoom. Volgens de Japanse onderzoekers volgt de fenotypische expressie
van de resistentiekenmerken binnen 10 minuten, nadat een acceptorcel
de R-factor heeft ontvangen. Dit wil zeggen, dat de bacterie, 10 minuten
nadat hij de R-factor heeft ontvangen, in-vitro resistentie-eigenschappen
tegenover de desbetreffende antibacteriële stoffen vertoont. Een en ander
hangt echter wel af van de aard van de acceptor: bij E. coli is deze ex-
pressie sneller dan bijvoorbeeld bij Salmonella. De frequentie van over-
dracht, dit wil zeggen, het aantal donorcellen dat de R-factor werkelijk
overdraagt ten opzichte van het totaal aantal in het conjugatie-mengsel
gebrachte donorcellen, is zeer verschillend en hangt behalve van de proef-
omstandigheden, tevens sterk af van de donor en acceptor culturen.
Algemeen blijken E. coli K12 F" culturen de beste acceptoren te zijn. Af-
hankelijk van de donor worden bij een conjugatietijd van bijvoorbeeld
1 uur 10"i (10%) tot lO^\'^ E. coli K12 F" acceptorcellen met de R-factor ge-
ïnfecteerd. Bij eigen in-vitro experimenten, waar natuurlijk E. coli stammen
als donor en Salmonella-stammen (S. panama, S. typhi murium, S. Stanley)
als acceptor stam werden gebruikt, varieerde de overdrachtsfrequentie
van 10"3 tot lO\'S. Het is de Japanse onderzoekers gelukt in-vitro systemen
te ontwerpen, waarbij de R-factor met een zeer hoge frequentie wordt over-
gedragen. 1 donorcel bleek hierbij in staat gemiddeld 7-8 acceptorcellen
met de R-factor te infecteren. Dit „High Frequence Resistance Transfer"
(HRTF) systeem wordt in een van de volgende paragrafen in het licht
van zeer recente vondsten, nader besproken. Op deze wijze kunnen R-
factoren worden overgedragen naar alle genera der Enterobacteriaceae
(Salmonella, Shigella, E. coli, Enterobacter, Klebsiella, Proteus, Providencia
en Serratia) en bovendien naar Vibrio cholerae (Baron en F a 1 k o w,
1961), Pseudomonas (Lebek, 1963), Pasteurella pestis en P. pseudo-
tuberculosis (Ginoza en Matney, 1963) en andere Pasteurella-species
(Knapp en Lebek, 1967).

De mate van resistentie die een bepaalde R-factor in een bepaalde gast-
heercel veroorzaakt is veelal ongelijk aan die in een ander type gastheercel.
De resistentie tegen streptomycine ligt in het algemeen op een betrekkelijk
laag niveau in de orde van 100 /xgß of minder, in tegensteUing tot de zeer
hoge niveaus (>1.000 /xg/ml) die door chromosomale mutatie worden ver-
kregen. De tetracycline resistentie varieert van 50 — 500 /ig/ml, kanamy-
cine en ampicilline resistenties zijn in het algemeen 100 — 3000 ^g/ml.
Afgezien van deze variaties, afhankelijk van het type R-factor en de bac-
teriële gastheer, kan worden gesteld, dat de aanwezigheid van R-factoren

in pathogene bacteriën deze ongevoehg maakt voor antibacteriële therapie
met de betrokken middelen.

De eerste onderzoekingen van Japanse zijde wezen erop dat de door R-
factoren veroorzaakte resistentie berust op een verandering in de bacterie-
celwand, resulterend in een verminderde permeabiliteit voor het betrokken
antibioticum. De ampicilline-resistentie blijkt echter terug te voeren te zijn
op de door de ampicilline-resistentie-determinant bepaalde produktie van
een penicillinase (beta-lactamase) die het antibioticum afbreekt. In tegen-
stelling tot de penicillinasen der gram-positieve bacteriën is het geen exo-
enzyme, doch kan het slechts uit de cel worden geïsoleerd, door deze bij-
voorbeeld met behulp van ultrasonische trillingen te desintegreren. De door
R-factoren geproduceerde penicillinasen hebben een breder spectrum dan
die der gram-positieve oganismen en breken benzylpenicilline, ampicilline
en cefaloridine in nagenoeg dezelfde mate af (Datta en K o n t o m i-
ch alou, 1965).

R-factor dragende bacterieculturen hebben veelal de neiging clonen te
produceren, die enkele of alle resistentie-determinanten hebben verloren.
Dit verschijnsel heet segregatie en de aldus ontstane clonen worden segre-
ganten genoemd. In het algemeen kunnen de segreganten hun R-factor
of RTF (ingeval alle resistentiedeterminanten zijn gesegregeerd) nog
overdragen. De mate van segregatie is afhankelijk van de gastheercel doch
ook van het type R-factor, de ene R-factor segregeert zeer snel in S. typhi
murium, de andere niet. De chloramfenicol-resistentie-determinant wordt in
het algemeen het snelste verloren, de tetracycline-resistentie-determinant
wordt daarentegen het langst behouden. Een E. co/t-stam met R(S-T-C-
Su) behoudt bij doorkweken in het algemeen de complete R-factor met
alle 4 resistentie-determinanten. Wordt nu een conjugatie-experiment ge-
daan met deze E. coli-stam als donor en bijvoorbeeld .S. panama als accep-
tor, waarbij de resistent geworden S. panama cellen uit het conjugatie-
mengsel worden geselecteerd op een tetracycline bevattende selectieplaat,
dan vindt men naast S. panama kolonies met R(S-T-G-Su) ook veel kolo-
nies met R(T). Dit wekt de indruk, dat de R-factor in het laatste geval
slechts gedeeltelijk werd overgedragen, namelijk alleen de RTF en de tetra-
cycline-resistentie-determinant. Men neemt echter aan, dat de R-factor
geheel werd overgedragen naar S. panama, en aldaar gesegregeerd is.
In een R-factor dragende cultuur worden vrijwel steeds enkele gevoelige
cellen gevonden, die blijkbaar de gehele R-factor verloren hebben. Het
percentage gevoelige cellen hangt weer sterk af van het type R-factor en
de gastheer. Het kan worden verhoogd tot overigens slechts enkele pro-
centen door de cultuur in aanwezigheid van acriflavine te laten groeien.
Klinisch heeft een dergelijke „curing" geen betekenis, omdat door een daar-
opvolgende therapie met antibiotica toch weer de resistent gebleven cellen
worden geselecteerd. Overigens wordt op industriële research-laboratoria
wel gezocht naar stoffen, die deze R-factor eliminatie in sterkere, dus kli-
nisch belangrijke mate, teweeg brengen.

Behalve de bovenbeschreven resistentie-determinanten blijken vele R-fac-
toren nog andere genetische kenmerken te dragen.

Indien bepaalde R-factoren worden geïntroduceerd in E. coli K12 F
stammen, blijken zij de functie van de sexfactor F te remmen. Dergelijke
R-factoren noemt men fi (fertility inhibition). Dit openbaart zich als
volgt: een E. coli K12 F stam draagt de F-factor aan een E. coli K12 F\'
stam met een bepaalde frequentie, bijvoorbeeld lO\'S over. Wordt deze
E. coli F donor nu geïnfecteerd met een fi R-factor, dan blijkt over-
drar\'it van F door E. coli K12 F R niet meer aantoonbaar te zijn.
Bovaidien blijkt de E. coli K12 F R stam zijn gevoeligheid voor de fl
faag, die alleen F cellen lyseert, d.w.z. zich alleen op F cellen kan ver-
meerderen, te hebben verloren.

R-factoren die geen remming van de functie van F veroorzaken, noemt
men fi". Deze groep van R-factoren bezit echter een ander genetisch ken-
merk dat spp („suppression of plaque formadon of phages") wordt ge-
noemd en de mate van lysis van R-factor dragende cellen door bepaalde
bacteriofagen beïnvloedt. In het algemeen maakt de aanwezigheid van
een fi R-factor de bacteriële cel immuun tegen infectie met een andere
fi R-factor, niet tegen infectie met een fi" R-factor. Hetzelfde geldt voor
fi R-factoren. R-factoren met fi en fi^ kenmerken, doch met dezelfde
resistentie-determinanten, verschillen waarschijnlijk alleen in hun RTF.
Sommige R-factoren zijn in staat zich in het chromosoom te integreren en
bij conjugatie niet alleen de door hen zelf gedragen kenmerken doch ook
chromosomale kenmerken over te dragen („R-mating").

Het lag van meet af aan voor de hand, dat R-factoren bestaan uit DNA
of RNA, omdat zij genetische informatie dragen. Een direct bewijs hiervoor
werd onder meer door het werk van F a 1 k o w et al (1966) en R o w n d
et al (1966) geleverd. Zij isoleerden het DNA van een Proteus mirabilis-
stam PMl alsmede het DNA van PMl stammen, die met verschillende
R-factoren waren geïnfecteerd. Het geïsoleerde DNA werd in een dicht-
heidsgradient in een analytische ultracentrifuge tot evenwicht gecentrifu-
geerd en met ultraviolet optiek gefotografeerd. De plaats waar een bepaald
DNA zich na centrifugeren in de centrifugecel bevindt, wordt bepaald door
de dichtheid er van (soortelijk gewicht). Op deze plaats wordt het U.V.
licht geadsorbeerd, hetgeen op de fotografische plaat een absorptieband
veroorzaakt. In het extract van PMl werd een absorptieband gezien, die
het bacterieel chromosomale DNA met dichtheid 1.698 g/cm3 voorstelde.
In de extracten van PMl met R-factoren werden daarnaast één of meer
satelietbanden gezien; bij sommige R-factoren werd één satelietband met
dichtheid 1.710 g/cm^ gezien. Bij andere R-factoren werd nog een tweede
satelietband met dichtheid 1.716 g/cm3 waargenomen. Er is een relatie
tussen de dichtheid van bacterieel DNA en het gehalte aan de basen
guanine en cytosine (G C). Het G C gehalte, en daarmee de dicht-
heid, zijn karakteristiek voor de bacteriesoort (genus), dus het G -I- C:
gehalte van R-factor DNA kan op deze manier een aanwijzing geven
voor de groep bacteriën waarin de R-factor is ontstaan. De dichtheid
1.710 gl cm3 correspondeert met een G -f G gehalte van 50 % en is ka-

rakteristiek voor het DNA van Salmonella, Arizona, Citrobacter, E. coli en
Shigella. De dichtheid 1.716 g/cmS correspondeert met een G C gehalte
van 56% en is karakteristiek voor het DNA van Enterobacter en Klebsiella.
Uit onderzoekingen met PMl, geïnfecteerd met gesegregeerde R-factoren,
bleek, dat het verlies van resistentie-determinanten gepaard gaat met het
verlies van DNA, dit wil zeggen, verminderen of verdwijnen der sateliet-
banden; de band 1.716 g/cm^ bleek te corresponderen met de chloramfe-
nicol-resistende-determinant, de band met dichtheid 1.710 g/cm3 met de
tetracycline-resistentie-determinant en de RTF.

Het is door middel van dit soort technieken ook mogelijk om de leng<^e van
het R-factor DNA te bepalen en uit te drukken in aantal basenparer Met
de wetenschap dat 3 basenparen de codering voor 1 aminozuur vormen
en dat 50 - 200 aminozuren nodig zijn voor de synthese van één enzym,
(één gen) werd geconcludeerd dat een R-factor 50 - 100 genen omvat. Aan-
nemende dat een resistentie-determinant slechts enkele genen omvat, moest
men dus concluderen dat een R-factor naast de reeds bekende genen zoals
t, resistentie-determinanten, fi en restrictie nog een relatief groot aantal
genen bezit, waarvan de functie nog niet bekend is. Dit leidde Smith
(1967) ertoe, een aantal R-factoren in deze zin te analyseren. Hierbij
bleek dat R-factoren naast de reeds genoemde resistentie-determinanten
tegen streptomycine, tetracycline, chloramfenicol, sulfonamide, kanamy-
cine en ampicilline nog genen kunnen bezitten, die resistentie veroorzaken
tegen ultraviolet licht, enkele zware metalen zoals nikkel, cobalt en kwik,
alsmede tegen enkele betrekkelijk recent ontwikkelde antibiotica zoals genta-
mycine, bluensomycine, viomycine en spectinomycine. Hieruit blijkt dus
onder meer, dat het ontstaan en de verspreiding van R-factoren niet altijd
gecorreleerd is met de mate, waarin een bepaalde antibacteriële stof wordt
gebruikt.

De invloed, die R-factoren op de F-factor kunnen hebben, „fertility inhib-
ition", werd reeds genoemd. Recente onderzoekingen over dit genetische
kenmerk van R-factoren hebben tevens een beter vergelijk tussen R-fac-
toren en andere conjugatiefactoren, zoals de F-factor, mogelijk gemaakt.
(Meynell en Datta, 1966 a en b; 1967; Datta, Lawn en Mey-
nell, 1966).

Was het aanvankelijk zo dat vooral de genetische verschillen tussen R- en
F-factoren werden benadrukt, recent is, vooral door het werk van Mey-
nell en Datta, gebleken dat de R- en F-factoren veel punten van over-
eenkomst vertonen. Het is gebleken dat de conjugatie bij F en ook bij fi
R-factoren wordt mogelijk gemaakt door de synthese van een bepaald soort
haarvormige uitsteeksels op de wand van de bacteriële gastheer, pili ge-
naamd. Deze pili fungeren ook als receptor voor F specifieke fagen, zoals de
reeds genoemde fl faag. Vergeleken met andere, behalve de F-factor hier
verder niet genoemde conjugatiefactoren, blijkt de F-factor een uitzonder-
lijke positie in te nemen, doordat zijn functie volledig wordt „geëxpres-
seerd", in die zin, dat nagenoeg iedere F bacterie de F pili produceert en
kan conjugeren. De frequentie waarmee echter chromosomale kenmerken
worden overgedragen, is doorgaans niet hoger dan 10"5.
Bij andere conjugatie-factoren, onder meer de R-factor, is de overdracht

van de factor zelf niet hoger dan zodat de frequentie van chromosoom
overdracht niet hoger is dan

Blijkbaar wordt de functie van deze R-factoren gerepresseerd (onderdrukt)
door een repressor welke in het bacteriële cytoplasma onder invloed van een
op de R-factor gelegen regulator gen wordt gevormd. De fi R-factoren
die hetzelfde type pilus vormen als de F-factor, represseren deze ook en
remmen daardoor de functie van F. Zoals reeds genoemd, kan een „High
Frequency Resistance Transfer" systeem worden verkregen waarbij een zeer
hoge overdrachtsfrequentie wordt waargenomen: cellen die de R-factor pas
zeer recent hebben ontvangen, kunnen deze namelijk met een veel grotere
frequentie overdragen dan cellen die de R-factor reeds langer (dan enkele
uren) bezitten. Bovendien blijken recent met een fi R-factor geïnfecteerde
cellen de F specifieke faag fl nog wel te vermeerderen in tegenstelling tot
„oudere" cellen, die zoals gezegd, resistent zijn voor dit soort fagen. Een en
ander kan worden verklaard nuMeynellenDatta hebben aangetoond,
dat de functie van een fi R-factor en daarmee die van de F-factor door
een repressor wordt onderdrukt, doch dat de synthese van deze repressor
enige generaties (dit wil zeggen, één tot I/2 ur) duurt, gedurende welke
periode de R-factor en dus ook de F-factor, niet zijn gerepresseerd zodat
de R-factor in deze periode met relatief hoge frequentie wordt overgedra-
gen en de bacterie nog gevoelig is voor de fl faag.

Als sluitstuk van deze fraaie reeks experimenten isoleerden zij uit een R-
factor populatie een gemuteerde R-factor die een zeer hoge overdrachts-
frequentie heeft en dus klaarblijkelijk geen repressor meer maakt.
Fi" R-factoren produceren een ander type pilus, dat geen receptor voor de
fl faag vormt. Het feit dat ook fi" F-factoren in hun expressie worden ge-
remd door een repressor heeft dus geen consequenties voor de functie van F.

In dit verband moeten nog enige aspecten van de R-factoren genoemd wor-
den. Uit Japanse onderzoekingen is gebleken, dat in de R-factor mutaties
kunnen optreden (Hashimoto en Hirota, 1966; Hashimoto en
Mitsuhashi, 1966). Zo kan een bacterie met een R-factor met tetra-
cycHne-determinant na mutatie tetracycline-gevoelig worden. Wordt een
dergelijke bacteriecultuur nu met een onafhankelijk verkregen mutant van
dezelfde R-factor geïnfecteerd, dan kan recombinatie tussen beide R-
factor mutanten optreden waardoor weer een „volledige" R-factor ontstaat
en de bacterie weer resistent tegen tetracycline wordt. Een dergelijke mu-
tatie op een R-factor met uitsluitend één resistentie-determinant leidt tot
een bacterie die ogenschijnlijk alleen een RTF bezit. Dezelfde situatie, al-
thans fenotypisch, wordt bereikt indien segregatie van deze ene determinant
optreedt. Dergelijke stammen, die dus uitsluitend een RTF bezitten zonder
resistentie-determinant, zijn gevonden onder meer bij S. typhi murium
(Anderson en Lewis, 1965) en S. panama (G u i n é e en W i 11 e m s,
1967). Anderzijds werden Salmonella en E. coli-stammen gevonden die uit-
sluitend één of meer resistentie-determinanten bezitten, die met de gebrui-
kelijke conjugatie-techniek niet konden worden overgedragen. Deze resis-
tenties bleken echter „gemobiliseerd" te kunnen worden door het eerstge-
noemde type stammen dat uitsluitend een RTF bezit. Dit geeft weliswaar
oen bepaalde idee over de wijze waarop R-factoren kunnen zijn ontstaan,
doch met nadruk dient te worden gesteld, dat de ontstaanswijze van R-
factoren nog geenszins duidelijk is.

De bestudering van de R-factoren kwam oorspronkelijk voort uit klinische
waarnemingen van epidemieën door multiresistente Shigella-hacteriën in
Japan. Het zou daarom overbodig kunnen lijken om de mogelijkheid van
R-overdracht in-vivo aan te tonen. De weinige onderzoekingen die erover
gedaan zijn, hebben echter aangetoond, dat resistentie-overdracht in-vivo
slechts onder zeer bepaalde omstandigheden kan optreden.
Watanabe (1963) noemt in zijn artikel enige in het Japans beschreven
onderzoekingen bij vrijwilligers en honden, doch vermeldt geen details.
K. a s u y a (1964) heeft enige experimenten gedaan met een kiemvrije muis
en een aantal conventioneel-gefokte muizen, d.w.z. in het bezit van hun
normale micro-flora. Bij de kiemvrije muis werd Shigella jlexneri 3a
(R(S-T-C-Su)) als donor en Klebsiella pneumonia als acceptor gebruikt.
De eerste resistente Klebsiella kolonies werden waargenomen 2 dagen na
applicatie van donor en acceptor-bacteriën bij het proefdier.
De conventioneel-gefokte muizen werden gedurende enige dagen met thera-
peutische doses streptomycine en erythromycine behandeld om de darm-
flora te elimineren. Tijdens en na toediening van de donor en acceptor-
cellen werden geen antibiotica toegediend. Twee tot vijf dagen na infectie
werd een wisselend aantal resistent geworden acceptorcellen waargenomen.
In ons laboratorium (Guinée, 1965) werd de R-overdracht van E. coli
naar S. typhi murium bij conventioneel-gefokte muizen bestudeerd. Indien
de muizen niet werden voorbehandeld met antibiotica en vervolgens met
de donor en acceptor bacteriën werden geïnfecteerd, kon geen R-overdracht
worden waargenomen. Indien de muizen na infectie met een therapeutische
hoeveelheid tetracycline of strejDtomycine werden behandeld, werd in een
enkel geval R-overdracht naar de S. typhi murium-acceptor waargenomen.
Dit is in het licht van eerder vermelde onderzoekingen wel verklaarbaar.
Door Mitsuhashi (1965) werd nl. vermeld dat R-overdracht in vitro
onder anaerobe omstandigheden niet plaatsvindt. Uit onderzoekingen van
onder meer Meynell enSubbaiah (1963) blijkt, dat in het normale
intestinale milieu bij conventioneel-gefokte muizen streng anaerobe om-
standigheden heersen. Dit alleen zou al een verklaring kunnen zijn voor het
uitblijven van R-overdracht bij dergelijke muizen. Bovendien worden in het
normale intestinum door de aldaar aanwezige Bacterioïdes-bacterïén o.m.
azijnzuur, boterzuur en propionzuur gevormd, die een sterk antagonistisch
effect uitoefenen, onder meer op Enterobacteriaceae (E. coli, Salmonella
enz.). Infectie met zelfs 109 E. co/z-bacteriën bij normale dieren leidt dan
ook veelal slechts tot een enkele dagen durende uitscheiding van deze kiem
(Guinée, 1963). Dit antagonistische effect kan onder meer worden weg-
genomen door toediening van een dosis streptomycine (B o h n h o f f al.
1954). De streptomycine doodt de meeste Bacterioides-hacteriën, zodat geen
nieuwe vetzuren ontstaan en het antagonisme tegenover geappliceerde
Enterobacteriaceae sterk gereduceerd wordt.

Indien onder dergelijke omstandigheden een resistente E. coli-stam als donor
en bijvoorbeeld S. typhi murium als acceptor worden toegediend kunnen
beide zich vrij vermeerderen. Indien dan vervolgens nog antibiotica ook
in zeer lage doses worden toegediend, blijkt bij 30-40% der muizen R-
overdracht op te treden (Guinée, 1965). Het zal echter duidelijk zijn,
dat een dergelijke R-overdracht onder tamelijk kunstmatige omstandig-
heden tot stand komt. Aan de andere kant staat wel vast, dat de eerder

genoemde door Lebek beschreven casus, alsmede de in Japan waarge-
nomen gevallen van infecde met muld-resistente stammen tot stand zijn
gekomen doordat de R-factor in vivo, i.e. in het intestinum van de |)atiënt
werd overgedragen naar de salmonellae, resp. shigellae. Recente onderzoe-
kingen bij S. panama wijzen erop dat het onwaarschijnlijk geacht moet
worden dat overdracht van R-factoren naar S. panama in vivo bij patiën-
ten een frequente gebeurtenis is, hoewel ± 40% van alle geïsoleerde
S. panama-stammen een R-factor bezit (Guinée, Scholtens en
Willems, 1967). Dit betekent dus dat de mens over het algemeen door
reeds een R-factor dragende Salmonella wordt geïnfecteerd. Aangezien be-
wezen is (zie Sickenga, 1964) dat het merendeel der zogenaamde an-
dere Salmonellosen wordt veroorzaakt door voedingsmiddelen van dierlijke
oorsprong (vlees, vleeswaren, met name gehakt) rijst de vraag, in hoeverre
in het dierlijke milieu overdracht van R-factoren naar Salmonella kan
optreden.

Voor een juist begrip omtrent het belang van het voorkomen van resistente
stammen bij dieren, dienen enige situaties eerst nader te worden belicht.
Het dier heeft, evenals de mens, een darmflora die voor 95-99% bestaat tiit
obligaat anaerobe kiemen, onder meer Bacterioïdes, die zoals gezegd, een
antagonistisch effect uitoefenen op gramnegatieve bacteriën. De resterende
1-5% van de darmflora bestaat vooral uit E. co/f-bacteriën, die men in dit
verband ook wel coliflora noemt. Deze coliflora blijkt te bestaan uit één,
soms twee serologische typen; deze residente stammen handhaven zich
lange tijd (jaren) in de damrflora in tegenstelling tot de E. co/i-bacteriën.
die bijvoorbeeld met het voedsel worden opgenomen en zich doorgaans
slechts enkele dagen in het intestinum handhaven. Onder deze laatstge-
noemde E. coZi-stammen (passanten) bevinden zich ook resistente stammen.
Normaliter is de situatie in de coliflora dus zo, dat 1 ä 2 £. co/i-serotypen
als residente stam overheersen, terwijl regelmatig kleine aantallen passan-
ten, waaronder ook resistente, zich in het darmkanaal bevinden.
Wanneer op een dergelijk ogenblik antibiotica worden toegediend, zal de
darmflora enigermate worden onderdrukt, waardoor de E. co/t-passanten
die tegen de gebruikte antibiotica resistent zijn, worden geselecteerd.
Nu is er naast het therapeutisch gebruik van antibiotica bij dieren het zo-
genaamde niet-medische gebruik van antibiotica. Reeds in 1946 ontdekte
men, dat door kleine hoeveelheden antibiotica (penicilline, streptomycine,
tetracycline) de groei bij dieren wordt bevorderd. Sedert deze ontdekking
is het algemeen gebruikelijk geworden aan het voer van mestdieren (kui-
kens, varkens, mestkalveren) 10-50 „parts per million" (ppm) van een
antibioticum toe te voegen. De hierdoor verkregen verhoging van groei-
snelheid bij dezelfde hoeveelheid gebruikt voer is economisch belangrijk en
wordt door velen beschouwd als een belangrijk hulpmiddel om het wereld-
tekort aan dierlijk eiwit te bestrijden. Naast deze nutritieve doseringen
worden antibotica ook in iets hogere doseringen (100 ppm) aan dieren
toegediend voor profylactische doeleinden. Ondermeer door de onderzoekin-
gen van S m i t h en C r a b b (1957), welke werden bevestigd door onder-
zoekingen in dit laboratorium (Guinée, 1963), kwam vast te staan dat
ook door deze geringe hoeveelheden antibiotica een verschuiving in de coli-
flora ten gunste van de resistente passanten optreedt, in een zo sterke mate,

dat nagenoeg 100% van de coliflora resistent is. Latere onderzoekingen
hebben het vermoeden, dat het hierbij om stammen met R-factoren ging,
bevestigd. Het staat dus vast, dat door de toediening van nutritieve en pro-
fylactische doseringen antibiotica — ook in Nederland op grote schaal toe-
gepast — een dierlijk reservoir van R-factoren dragende E. co/i-stammen
is geschapen en wordt onderhouden.

Uit vele onderzoekingen is komen vast te staan, dat een groot aantal nor-
male slachtdieren besmet is met salmonellae. Het valt buiten het kader van
dit artikel, om hierover verdere details te geven, doch in Nederland is onge-
veer 15-25% der mestkalveren en -varkens drager, eventueel uitscheider van
salmonellae. Het percentage tetracycline-resistente Salmonella-stammen is
is in de laatste jaren, niet alleen bij dit soort dieren, doch ook bij de mens,
sterk gestegen (zie M a n t e n al., 1966). De vraag dringt zich op in hoe-
verre deze resistentietoename een reële complicatie in de therapie betekent,
en in hoeverre deze resistentietoename wordt veroorzaakt door genoemd
niet-medisch gebruik van antibiotica bij dieren.

Hoewel de situatie in het darmkanaal bij dieren, die aldus met antibiotica
zijn gevoederd, met name bij mestkalveren, in principe geschikt is voor R-
overdracht — door het toedienen van 15-20 ppm tetracycline loopt het
aantal resistente E. co/t-bacteriën/gram darminhoud op tot 10\'^ - lO\'^, ter-
wijl bij subklinische Salmonella-infecties bij deze dieren eveneens een rela-
tief hoog (106) Salmonella-kiemcijfer wordt bereikt — zijn er geen aanwij-
zingen, dat R-overdracht van E. coli naar Salmonella in vivo i.e. bij klinisch
normie dieren een frequente gebeurtenis is. Blijkens recente onderzoekingen
kan een dergelijk milieu echter gedurende enige tijd als infectiebron van
multiresistente salmonellae fungeren (Anderson en Lewis, 1965).
Nauwkeurige evaluatie zal moeten leren of de voordelen van het niet-
medisch gebruik van antibiotica (verhoogde groeisnelheid, minder sterfte)
opwegen tegen de vermelde nadelen (selectie van resistente E. coli, moge-
lijke R-overdracht naar salmonellae, gevolgd door selectie van resistente
salmonellae). De huidige situatie kan men beschouwen als een evenwichts-
toestand tussen enerzijds selectie van resistente stammen als gevolg van liet
intensieve gebruik van antibiotica voor therapeutische en niet-medische
doeleinden en anderzijds de natuurlijke neiging van R-factoren om spon-
taan te segregeren c.q. te verdwijnen.

De enige jaren geleden door Japanse onderzoekers ontdekte resistentiefactoren die bij
Enterobacteriaceae, (Shigella, Salmonella) resistentie kunnen veroorzaken tegen
ampicilline, streptomycine, tetracycline, chloramfenicol, sulfonamiden, kanamycine en
neomycine, zijn thans onderwei p van intensieve studie in vele landen ter wereld.
Er wordt een overzicht gegeven van de overdracht van R-factoren, hun gastheer-
bereik, enkele genetische en moleculairbiologische aspecten.

Tevens wordt een beschouwing gegeven over de besmettingskansen van de mens met
dergelijke R-factor dragende Salmonella-stammen.

The resistance factors identified by Japanese investigators a few years previously,
which may produce resistance to ampicillin, streptomycin, tetracycline, chloramphe-
nicol, sulphonamides, kanamycin and neomycin in Enterobacteriaceae (Shigella, Sal-
monella), have become a subject of concentrated research in many countries
throughout the world today. The transmission of R-factors, their host range and a
number of genetic and molecular-biological features are reviewed.

II! addition, the hkelihood of human subjects being infected by these R-factor-
bearing strains of Salmonella is discussed.

Les facteurs de résistance, découverts récemment par des chercheurs japonnais,
lesquels peuvent causer une résistance des Entérobactériaceae {Shigella, Salmonella,
contre l\'ampicilline, streptomycine, tétracycline, chloramphénicol, des sulfonamides,
kanamycine et néomycine sont à présent sujets d\'études intensives dans nombre de
pays dans le monde entier. On présente un aperçu de la transmission des facteurs-R,
de l\'étendue de leurs porteurs et de quelques aspects génétiques et biologiques-molé-
culaires.

En outre on donne un exposé sur les chances d\'infection de l\'homme avec de telles
souches de Salmonella, porteurs du facteur-R.

Die vor einigen Jahren durch japanische Untersucher entdeckten Resistenzfaktoren,
die bei Enterobacteriaceae {Shigella, Salmonella) gegen Ampicillin, Streptomycin,
Tetracyclin, Chloramphenicol, Sulfonamiden, Kanamycin und Neomycin Resistenz
verursachen können, sind jetzt in vielen Ländern der Welt Gegenstand intensiver
Untersuchungen.

Es wird eine Übersicht von der Übertragung der R-Faktoren, ihrem Gastherrenbereich
und von einigen genedschen und molekular-biologischen Aspekten gegeben.
Gleichzeitig wird eine Betrachtung über Verseuchungsmöglichkeiten des Menschen
mit solchen R-Faktoren tragenden Salmonella-stämmen gegeben.

.A k i b a, T., K o y a m a, K., I s h i k i, K. Y., K i m u r a, S. and F u k u s h i m a, T. :
On the mechanism of the development of multiple drug-resistant clones of Shigella.
Jap, J, Microbiol,, 4, 219, (1960),
.Anderson E. S. and D a t t a, N.: Resistance to penicillins and its transfer in

Enterobacteriaceae. Lancet, i, 407, (1965).
.Anderson, E. S. and Lewis, M. J.: Characterization of a transfer factor
associated with drug-resistance in Salmonella typhi murium. Nature, 208, 843,
(1965).

typhosa to Vibrio cholera. Genetics, 46, 849, (1961).
Bohnhoff, M., Drake, B. L. and M i 11 e r, C. P.: Effect of streptomycin on
susceptibility of intestinal tract to experimental Salmonella infecUon. Proc. Soc.
exp. Biol., 86, 132, (1954).
Chabbert Y. A. and Le Minor, L. : Transmission de la réstistance a plusieurs

antibiottiques chez les „Enterobacteriaceae". Presse méd., 74, 2407, (1966).
D a 11 a, N.: Transmissible drug resistance in an epidemic strain of Salmonella typhi

murium. J. Hyg. (Lond.), 60, 301, (1962).
D a 11 a, N.: Infectious drug resistance. Brit. med. Bull., 21, 254, (1965).
D a 11 a, N. and K o n t o m i c h a 1 o u, P. : Penicillinase synthesis controlled by

infectious R-factors in Enterobacteriaceae. Nature, 208, 239, (1965).
D a 11 a, N., L a w n, A. M. and M e y n e 1 1, E. : The relationship of F type pilation
and F phage sensitivity to drug resistance transfer in R F" Escherichia coli K12.
J. gen. Microbiol., 45, 365, (1966).
F a 1 k o w, S., C i t a r e 11 a, R. V., W o h 1 h i e t e r, J. A. and W a t a n a b e, T. :

The molecular nature of R-factors. J. mot. Biol., 17, 102, (1966).
Ginoza, H. S. and Matney, T. S. : Transmission of a resistance transfer factor

from Escherichia coli to two species of Pasteurella. J. Bact., 85, 1177, (1963).
G u i n é e, P. A. M.: Experimental studies on the origin and significance of antibiotic,
resistant Escherichia coli in animals and man. Proefschrift, Utrecht, 1963.

Guinée, P. A. M,: Transfer of multiple drug resistance from Escherichia coli to
Salmonella typhi murium in the mouse intestine. Antonie v. Leeuwenhoek, 31,
314, (1965).

G u i n é e, P. A. M., S c h o 1 t e n s, R. Th. and W i 1 1 e m s, H. M. G. C.: Influence
of resistance-factors on the phage types of Salmonella panama. Antonie v. Leeuwen-
hoek, 33, 30, (1967).

Guinée, P. A. M. and Willems, H. M. C. G.: Resistance transfer factors in
sensitive strains of S. panama. Antonie v. Leeuwenhoek, 33, 407, (1967).

Hashimoto, H. and H i r o t a, Y.: Gene recombination and segregation of
Resistance factor R in Escherichia coU. J. Bact., 91, 51, (1966).

Hashimoto, H. and Mitsjihashi, S.: Drug Resistance of enteric bacteria.
VII. Recombination of R. factors with tetracycline-sensitive mutants, ƒ. Bact., 92,
1315, (1966).

Jacob, F. and W o 11 m a n, E. L.: Les épisomes, éléments génétiques ajoutés.
C. R. Acad. Sei. (Paris), 247, 154, (1958).

K a s u y a, M.: Transfer of drug resistance between enteric bacteria induced in the
mouse intestine. /. Bact., 88, 322, (1964).

K n a p p, W. und Lebek, G.: Übertragung der infektiösen Resistenz auf Pasteurel-
len. Path, et Microbiol., 30, 103, (1967).

Lebek, G.: Über die Entstehung mehrfachresistenter Salmonellen. Ein experimen-
teller Beitrag. Zbl. Bakt., I. Abt. Orig., 188, 494, (1963).

M a n t e n, A., G u i n é e, P. A. M. and Kampelmacher, E. H.: Incidence of
resistance to tetracycline and chloramphenicol among Salmonella bacteria found
in The Netherlands in 1963 and in 1964. Zbl. Bakt., I. Abt. Orig., 200, 13, (1966).

Meynell, E. and Datta, N.: The relation of resistance transfer factors to the
F-factor (sex factor) of Escherichia coli K12. Genet. Res., 7, 134, (1966 a).

M e y n e 11, E. and Datta, N.: The nature and incidence of conjugation factors in
Escherichia coH. Genet. Res., 7, 141, (1966 b).

M e y n e 11, E. and D a 11 a, N.: Mutant drug resistant factors of high transmissibility.
Nature, 214, 885, (1967).

M e y n e 1 1, G. G. and S u b b a i a h, T. V.: .Antibacterial mechanisms of the mouse
gut. I. Brit. J. exp. Path., 44, 197, (1963).

Mitsuhashi, S., H a r a d a, K. and Hashimoto, H.: Multiple resistance of
enteric bacteria and transmission of drug resistance to other strain by mixed
cultivation. Japan. J. exp. Med., 30, 179, (1960).

Mitsuhashi, S.: Transmissible drug resistance factor R. Gunma J. med. Sei.,
14, 169, (1965).

Ochiai, K., Y a m a n a k a, S., K i m u r a, K. and S a w a d a, O.: Jap. Med. J.,
geciteerd door: Akiba, T., Koyama, K., I s h i k i, Y., K i m u r a, S. and
Fukushima, T. Jap. J. Microbiol., 4, 219, (1959).

R o w n d, R., N a k a y a, R. and N a k a m u r a, A.: Molecular nature of the drug-
resistance factors of the Enterobacteriaceae. J. mol. Biol., 17, 376, (1966).

Sickenga, F. N.: In: The World Problem of Salmonellosis. Ed. by E. van Oye.
Dr. W. Junk Uitgeverij, Den Haag, 1964.

Smith, D. H. and Armour, S. E.: Transferable R. factors in enteric bacteria
causing infection of the genitourinary tract. Lancet, (II), 15, (1966).

Smith, D. H.: R-Factor-mediated resistance to new aminoglycoside antibiotics.
Lancet, (1), 252, (1967).

Smith, H. W. and G r a b b, W. E.: The effect of the continuous administration
of diets containing low levels of tetracycline on the incidence of drug-resistant
Bacterium coli in the faeces of pigs and chickens; the sensitivity of the Bact. coli
to other chemotherapeutic agents. Vet. Rec., 69, 24, (1957).

Watanabe, T.: Infective heredity of multiple drug resistance in bacteria. Bact.
Rev., 27, 87, (1963).

Naarmate de Vaponastrip als bestrijdingsmiddel tegen vliegen en muggen
in de huiskamer en andere vertrekken een vertrouwd beeld wordt, worden
er ook meer ziektegevallen van mensen en huisdieren toegeschreven aan een
intoxicatie met dichloorvos, het insekticide in de Vaponastrip.
Het is niet ongewoon dat nieuwe ontwikkelingen verantwoordelijk gesteld
worden voor ziekten en plagen. Zo is te verwachten dat heden ten dage
in onbegrepen ziektegevallen de uitdagende gele strip als mogelijke oorzaak
aangewezen wordt. De deskundige zal deze waarschijnlijkheidsdiagnose niet
aanvaarden. Hij zal willen weten, wat de aard van de toxische stof is, of
de gekonstateerde symptomen overeenkomen met het symptomenbeeld door
deze toxische stof veroorzaakt, met welke methoden deze veronderstelde
intoxicatie aangetoond kan worden en op welke wijze een behandeling van
de vergiftiging ingesteld kan worden.

De Vaponastrip bevat 20% dichloorvos met een zuiverheid van minimaal
93%. De overige 80% zijn technische stoffen en een PVC-verbinding³).
Dichloorvos is de officiële naam van dit insekticide, DDVP is een niet offi-
ciële veel gebruikte afkorting, afgeleid van de chemische naam 0,0 dime-
thyl-0,2,2 dichloorvinylfosfaat. Het werd voor het eerst gesynthetiseerd in
1940. Met het onderzoek ten aanzien van zijn insekticide eigenschappen
werd begonnen in 1954.

Dichloorvos behoort tot de groep van de organische fosforesters. Deze groep
verbindingen had als eerste vertegenwoordiger het in 1894 gesynthetiseerde
TEPP (tetraethylpyrofosfaat). In 1939 heeft Schräder een begin ge-
maakt met de ontwikkeling van vele organische fosforpreparaten als insek-
ticiden. Vanaf de laatste wereldoorlog wordt in verschillende landen met
deze verbindingen als oorlogsgassen geëxperimenteerd.
De organische fosforverbinding oefent hoofdzakelijk haar toxische werking
uit door belemmering van de werkzaamheid van het enzym acetylcholine-
esterase.

Dit enzym heeft als voornaamste substraat acetylcholine. In zenuwweefsel,
erytrocyten en in mindere mate in spierweefsel is dit enzym aanwezig. Een
pseudoCholinesterase enzym of groep van enzymen komt voor in het bloed-
plasma en de lever van de meeste dieren. De affiniteit van deze enzymen
is groter voor butyrylcholine resp. andere cholinen dan voor acetylcholine.
Zenuwweefsel bevat een 10-voudige overmaat aan acetylcholinesterase, zo-

1 Literatuurstudie teneinde enig inzicht te verschaffen in de bijzondere aspecten
van deze nieuwe formulering van een bekend bestrijdingsmiddel.
Het is de kunst van de bestrijdingsmiddelenchemicus om de aktieve stof zodanig
te combineren met hulpstoffen dat het uiteindelijke produkt gewenste eigen-
schappen verkregen heeft en ongewenste eigenschappen verloren. Het naar dit
recept geconcretiseerde produkt wordt formulering genoemd.

3 Met P.V.C.-verbinding wordt bedoeld de plastic strip die is opgebouwd uit
Polyvinylchloride en technische hulpstoffen.

dat toxische effekten ten ge\\olge \\\'an een tekort pas op gaan treden als
een groot gedeelte van het enzym uitgevallen is.

Acetylcholine heeft een belangrijke funktie bij het overbrengen van zenuw-
impulsen, vooral in de postganglionaire parasympathische vezels op de
eindorganen, zoals speekselklieren, maar ook in de autonome ganglia, in
het centrale zenuwstelsel en in de eindplaatjes van dwarsgestreepte spieren.
Acetylcholine wordt tijdens de prikkeloverdracht gevormd en onmiddellijk
door het Cholinesterase enzym afgebroken, zodat de weg voor de over-
dracht van een nieuwe prikkel wordt vrijgemaakt.

Indien het Cholinesterase door de organische fosforverbinding uitgeschakeld
is, ontstaat er een opeenhoping van acetylcholine en dit geeft aanleiding tot
een reeks van effekten:

1. versterking van postganglionaire parasympathische aktiviteit:
misselijkheid, braken, buikkrampen, diarree, speekselvloed, tranen,
zweten;

bronchussekretie; bradycardie;
vei-wijding van de blaassphincter;
vernauwing van de pupil.

2. prikkelverschijnselen in de eindplaatjes van dwarsgestreepte spieren,
uitlopend op blokkering:

tremoren, fibrillaire kontrakties (bij de mens zijn fibrillaire ooglid
kontrakties pathognomonisch);
verlammingen, ademstilstand.

3. verschijnselen van het centrale zenuwstelsel:
angstgevoel (hond agressie), ataxie, convulsies, coma.

Veelal ziet men als eerste symptomen van deze door organische fosfor-
verbindingen veroorzaakte acetylcholine vergiftiging speekselvloed, braken,
fibrillaire kontrakties, ataxie en miosis.

Carbachol, dat in de veterinaire therapie o.a. voor koliek bij paarden ge-
bruikt wordt, is een carbamoylcholine chloride. Het gedraagt zich als
acetylcholine, maar wordt niet gehydrolyseerd door acetylcholinesterase.
De organische fosforesters (trialkylfosfaten) hebben als basis het fosforzuur
waarbij op drie plaatsen rond het fosforatoom eenvoudige tot zeer ingewik-
kelde verbindingen ingebouwd kunnen worden. Waren de eerste gesynteti-
seerde verbindingen nog overwegend insekticiden met een breed werkings-
spectrum, later bleek dat deze groep zich uitstekend leent voor het synteti-
seren van verbindingen die voldoen aan de wens van de laatste jaren naar
insekticiden met een nauwer en specifiek werkingsspectrum. Alleen het voor
de mens schadelijke insekt dient vernietigd te worden, voor het voor de
mens nuttige insekt en voor de mens zelf wordt een zo gering mogelijke
toxiciteit verlangd.

Deze specifieke werking ontplooit zich door een verschil in opname, een
verschil in afbraak of een verschil in uitscheiding, waarmee drie belangrijke
faktoren genoemd zijn, die ook gekombineerd voorkomen.
Een voorbeeld van deze specificiteit treedt op bij het gebruik van het als
anthelminthicum bij schapen toegepaste haloxon. Haloxon is een organische
fosforester en vormt met het Cholinesterase van de in de darm aanwezige
nematoden stabiele komplexen, waardoor remming van het in de nematode
aanwezige Cholinesterase enzym optreedt en de worm aan een acetylcholine
vergiftiging doodgaat. Met het Cholinesterase enzym van de gastheer wordt

een .instabiel komplex gevormd. Deze instabiele komplexen worden gemak-
kelijk gehydrolyseerd, waardoor de geringe toxiciteit voor zoogdieren ver-
klaard wordt. In deze hydrolyse aktiviteit zijn erfelijk vastgelegde ver-
schillen gekonstateerd. Schapen met een lage hydrolyse aktiviteit zijn ge-
voeliger voor de toepassing van haloxon, wat zich kan uiten in vergifti-
gingsverschijnselen als bewegingsstoornissen en verlammingen.
Dichloorvos is een organische fosforester met een betrekkelijk hoge acute
toxiciteit en een geringe specificiteit. Het bijzondere van dit insekticide is
zijn grote vluchtigheid en zijn groot insektendodende vermogen in de damp-
fase. Een tweede bijzonderheid is de snelle afbraak tot niet toxische ver-
bindingen in de lucht en in het organisme van het zoogdier. In verloop
van 6-12 uur wordt in het lichaam 50% van de oorspronkelijke stof in de
vorm van metabolieten uitgescheiden, de andere 50% wordt afgebroken
tot fosfaat en komt in de fosfaat „pool", waaruit o.a. geput wordt voor
de botopbouw. En ook in dit geval zijn er aanwijzingen dat de binding
van dichloorvos met het acetylcholinesterase enzym van zoogdieren een
reversibele is, in tegenstelling tot de binding met het acetylcholinesterase
enzym van insekten welke een vaste binding vormt.

Bij zoogdieren komt door hydrolyse van het komplex (enzym en fosfor-
verbinding) het oorspronkelijke enzym weer ter beschikking. Hieruit valt
te konkluderen dat alleen gevaar voor een dichloorvos vergiftiging schuilt
in een acute opname van een te grote dosis en in een chronische opname
van kleinere doses, indien deze laatsten ononderbroken opgenomen worden.
De meeste met het oog op de veiligheid van de mens in aanmerking ko-
mende toepassing van dichloorvos als insekticide bestrijdingsmiddel is een
intermitterende toepassing. De binding van dichloorvos met insekten-
cholinesterase is irreversibel, zoals ook voor het zoogdier bij vele andere
fosforesters het geval is.

Een herstel van een acute organische fosforester vergiftiging verloopt in
de regel vrij snel door behandeling met o.a. atropine. Het herstel tot een
normaal gehalte acetylcholinesterase verloopt in de gevallen van een irre-
versible binding van het aanwezige enzym langzaam, omdat het acetyl-
cholinesterase enzym geheel weer van de grond af opgebouwd moet wor-
den.

De vluchtigheid van dichloorvos variëert van 145 mg/m^ bij 20° C tot
800 mg/m3 bij 40° C. Deze eigenschap maakt het tot een uitstekend be-
strijdingsmiddel in gevallen waar snel moet worden opgetreden. Is er een
mogelijkheid van herinfectie dan is een herhaalde toepassing noodzakelijk.
Dichloorvos is dus een bestrijdingsmiddel dat gekarakteriseerd wordt door:

Deze eigenschappen maken dichloorvos bij uitstek geschikt voor een be-
strijdingsmiddel in de sektor van de volksgezondheid. De noodzaak van
een steeds te herhalen toepassing is te vermijden door de keuze van de
formulering. Een werking over langere duur kan worden verkregen.
Als eerste heeft de U.S. Public Health Service geëxperimenteerd met
formuleringen bestaande uit dichloorvos in montaanwas. De WHO heeft

deze formuleringen gebruikt in de strijd tegen malaria. Aangezien deze
formuleringen onvoldoende bestendig waren, is er gezocht naar meer sta-
biele „slow-release" formuleringen. Een grote verbetering is de door de
Shell Chemical Company ontwikkelde strip. Een 20% dichloorvos oplos-
sing wordt geabsorbeerd aan een PVC-verbinding. Deze strip is door de
WHO uitgebreid in Afrikaanse landen in de strijd tegen malaria toege-
past. Een snelle en afdoende insekticide-werking over een periode van
10-15 weken wordt hiermede verkregen.

Een „slow-release" formulering in getabletteerde vorm voor orale toe-
diening vindt toepassing als wormmiddel, bij varkens is er met gunstig re-
sultaat vergelijkend onderzoek gedaan met andere wormmiddelen. Deze
formuleringen, die langzaam het geabsorbeerde bestrijdingsmiddel afgeven,
zullen op allerlei gebied toepassing kunnen vinden.

De afgifte van dichloorvos uit de Vaponastrip aan de ruimte en de kon-
centratie van dichloorvos in deze ruimte zijn afhankelijk van temperatuur,
luchtvochtigheid en ventilatie:

Een hogere temperatuur gaat vergezeld met een snellere afgifte.
Luchtvochtigheid:

Een hogere luchtvochtigheid gaat gepaard met een lagere koncentratie van
dichloorvos in de lucht. Bij een relatieve luchtvochtigheid van 35% ligt de
dichloorvoskoncentratie 50% hoger dan bij een luchtvochtigheid van 70%
o\\ er de gehele werkzaamheidsperiode van de strip.

Dichloorvos in de gasfase in zwaarder dan lucht. De ventilatie en de plaats
\\an de strip bepalen de hoogte van de dichloorxoskoncentratie en het punt
waar de hoogste koncentratie heerst. Bij gesloten deuren en vensters wordt
de hoogste koncentratie van dichlooi-vos opgebouwd boven de vloer in re-
latie tot de tijd. Bij behoorlijke ventilatie wordt de waarde boven de vloer
met ± 50-75% gereduceerd in vergelijking tot de waarde in de omgeving
van de strip. Hoge plaatsing van de strip, behoorlijke ventilatie en een
gematigd klimaat zijn bij uitstek gunstige voorwaarden.

Dichloorvos kan door\' allerlei materialen geadsorbeerd en geabsorbeerd
worden (de insekticide eigenschap is dan niet altijd verdwenen). Huizen,
kleren en eetwaren kunnen al naar gelang de omstandigheden zeer uiteen-
lopende residuen bevatten. Indien dc blootstelling van deze materialen
aan dichloorvos onderbroken wordt, dan zijn binnen 24 uur deze residuen
\\oor een groot gedeelte gehydrolyseerd, behalve in vethoudende eetwaren
en produkten met een omhullende waslaag.

Dichloorvos is een echt breedspektrum insekticide, het is werkzaam tegen
muggen, vliegen, luizen, vlooien, teken, kevers, enz. De gevoeligheid van
de diverse insekten is zeer uiteenlopend. Bij een luchtkoncentratie van
0,03 mg/m3 werd 95% mortaliteit verkregen, bij muggen na 2 uur, vliegen
na 3 uur, graankevers na 7 dagen. De druppels die aan de strip gevormd
worden, bestaan voor het grootste gedeelte uit hydrolyseprodukten van

dichloorvos. De toxiciteit van deze afbraakprodukten is \\ an geen over-
wegende betekenis.

Ten aanzien van de gevoeligheid van hond en kat voor dichloorvos zijn
nauwkeurige gegevens bekend uit experimenten met een dichlooi-vos-
formulering, uitgevoerd als insektendodende halsband. In de U.S.A. heeft
deze halsband bij hond en kat reeds prakische toepassing gevonden bij
bestrijding van ongedierte van deze huisdieren.

In een experiment, uitgevoerd in het Tunstall Laboratory in Engeland,
werd bij Beagles van 12 maanden oud gedurende 8 weken continu een
PVC.-halsband met 10% dichloorvos aangebracht. Plasma en erytrocyt
Cholinesterase aktiviteit verminderde aanvankelijk, met een grootste daling
in de eerste week. In de 5e week begon de aktiviteit van plasma acetyl-
cholinesterase zich te herstellen, met een volledig herstel tot de aanvan-
kelijke waarde in de 12e week. Werd halverwege de proefperiode de oude
halsband door een nieuwe vervangen dan was er een maximale daling
mogelijk tot 50% van de aanvankelijke waarde van het plasma acetyl-
cholinesterase, in dat geval was de beginwaarde van plasma acetylcholine-
esterase weer tegen de 15e week aanwezig. De erytrocyt Cholinesterase akti-
viteit daalde bij beide groepen alleen in de eerste wek, een herstel zette
zich de tweede week in, de normale waarde was in de eerste groep na
12 weken weer aanwezig, in de tweede groep na 15 weken. In deze groep
Beagles waren door het gedurende 8 weken permanent dragen van een
dichloorvos halsband geen klinische afwijkingen op te merken.
In een experiment, uitgevoerd in het Veterinary Microbiology Department
van de University of California, werd deze 10% dichloorvos halsband
gebruikt bij rashonden en honden van onbekend ras, honden van va-
riërend gewicht en haarlengte. Bij expositie aan een menigte vlooien
iedere week gedurende 12 weken bleek de halsband deze gehele periode
voor 100% effektief. Een identieke proef, uitgevoerd bij katten, met een
5% dichloorvos PVC.-halsband gaf een effektiviteit van de halsband ge-
durende 10-11 weken.

De erytrocyt- en plasma Cholinesterase bepalingen van de behandelde die-
ren in deze beide groepen gaven geen verschil aan met die van de kon-
troledieren. De aangetroffen grote variatie in waarden wijst op een niet
optimale analysemethode. De gevonden cijfers in het Engelse experiment
korrsponderen ook niet met de waarden in deze laatste twee Amerikaanse
proeven. Toch waren ook in deze proeven met honden en katten geen
klinische verschijnselen aan te wijzen, die veroorzaakt werden door de
resorptie van dichloorvos uit de permanent gedragen halsbanden. Aange-
zien er aanvankelijk wat moeilijkheden waren met het dragen van de hals-
banden en enkele dieren de kans gezien hadden de halsband als kauwgum
te gebruiken, kan aangenomen worden dat in de proeven een maximale
blootstelhng werd bereikt. Bij de huidige ruimtelijke toepassing van de
Vaponastrip in Nederland zal een dergelijke blootstelling van honden en
katten aan dichloorvos slechts onder extreme omstandigheden kunnen
voorkomen.

De diagnose van een vergiftiging ten gevolge van opname van organische
fosforverbindingen is alleen met enige zekerheid te stellen door bepaling
van het acetylcholinesterase gehalte, bij voorkeur van plasma en erytro-
cyten beide. Deze bepaling dient uitgevoerd tc worden door een labora-

torium dat ervaring heeft met de kompiicaties die zich bij deze bepahng
kunnen voordoen.

Wanneer er door de aard van de vergiftiging een uitgebreide daling van
het Cholinesterase te verwachten is, dan kan in de praktijk gebruik ge-
maakt worden van minder gevoelige methoden, waarbij ter beschikking
staan Acholest papierstrips of de Tintometer fieldkit. De meest toegepaste
laboratoriummethode is de elektrometrische methode van Michel, maar
iedere diersoort stelt zijn specifieke eisen waardoor er zeer veel variaties in
deze methode zijn, wijzigingen ten aanzien van reaktietemperatuur, buffer,
buffer pH en % acetylcholinebromide substraat. Bij goede keuze in de
bepaling bedraagt de in 1 uur optredende pH verschuiving voor normale
dieren 1,0-1,4 eenheden in plasma en 0,5-1,0 eenheden in erytrocyten. De
laagste waarden van honden, dragende de dichloorvos PVC.-halsband,
bedroegen 0,55 eenheden in plasma en 0,26 in erytrocyten.
De maximale daling in aktiviteit van het acetylcholinesterase bedroeg
in beide experimenten, zowel in plasma als in de erytrocyt, nooit meer
dan 50%. IDoor ervaringen met loonspuiters in de landbouw weet men
dat deze daling nog geen aanleiding behoeft te geven tot klinische
verschijnselen. De diagnose dichloorvos vergiftiging kan dan ook niet ge-
steld worden indien niet ten minste het acetylcholinesterase gehalte ge-
daald is tot 25%. Het opvangen van bloed in heparine buisjes verdient
de voorkeur, koel bewaren is noodzakelijk. Bij reeds overleden dieren kan
de acetylcholinesterasebepaling uitgevoerd worden met hersenweefsel.
Hiervoor moet het weefsel zo spoedig mogelijk gekoeld naar het laborato-
rium vervoerd worden.

Aan de hand van ziektebeeld en sektie is geen diagnose te stellen. Beide
beelden zijn atypisch. Braken, diarree, speekselvloed en krampen zijn ver-
schijnselen, die ook bij andere aandoeningen voorkomen. Differentieel
diagnostisch komen andere vergiftigingen, hersen- en zenuwaandoeningen
in aanmerking.

De therapie van een vergiftiging door cholinesteraseremmers bestaat uit
het toedienen per injektie van atropine en P.A.M., PgS of Toxogonin.
.\\tropine heft de parasympathische hyperaktiviteit op en moet in geval
van ernstige vergiftigingen herhaaldelijk worden toegediend. De dosering
ligt vèr boven het normaal acceptabele niveau en gebeurt onder geleide
van de pupilreaktie. De toediening moet doorgezet en voortgezet worden
tot geen \\erschijnselen meer aanwezig zijn. Het pyridin aldoxim methyl-
methaansulfonaat (P^S) en andere meer of minder verwante verbindin-
gen zouden ontbinding van het organische fosfor-acetylcholinesterase kom-
plex bewerkstelligen.

De dosering van atropine bij de mens is 2 mg intraveneus, gevolgd door
dezelfde dosis iedere 3 tot 10 minuten tot volledige atropinisatie is bereikt
(mogelijk 80 mg of meer). PAM of P2S en het Toxogonin kunnen
zowel intraveneus als intramusculair ingespoten worden. PAM of P2S 1-2
g per keer, Toxogonin 250 mg per keer. De aanbevolen dosering atropine-
sulfaat kan bij de kat in 1% opl. subcutaan geïnjiceerd worden.

Niet in deze publikatie op haar plaats, maar als nuttige informatie kan
een aanwijzing dienen van de doseringen atropine, in aanmerking komend
bij verschillende diersoorten:

0,5 mg/kg in ernstige gevallen
0,04 - 0,25 mg/kg
0,04 - 0,15 mg/kg
0,008 - 0,01 mg/kg
0,02 - 0,1 mg/kg

Inzake P.A.M., P2S en Toxogonin zijn geen exacte doseringen bekend,
een veilig uitgangspunt is de eerder in dit artikel genoemde humane do-
sering.

Dit betoog is geschreven teneinde U erop te attenderen, dat in geval van
aspecifieke ziekteverschijnselen het dichloorvos als toxisch agens niet aan
te wijzen is zonder de resultaten van Cholinesterase bepalingen te kennen.
Wèl zal ingeval van aspecifieke ziekteverschijnselen onder extreme milieu-
omstandigheden er aan gedacht moeten worden dat de afgifte van di-
chloorvos uit de Vaponastrip afhankelijk is van faktoren in het milieu en
dat bij kleine, warme, droge en niet geventileerde ruimten de Vaponastrip
zeker een (extra) ziektefactor kan zijn.

Een waarschuwing voor blootstelling van zieke en jonge dieren is op haar
plaats voor ieder bestrijdingsmiddel, hetzij deze in het kader van een be-
handeling toegepast v^ordt, hetzij deze vanuit het milieu het dier benadert.
Deze waarschuwing geldt niet alleen voor de nieuwe bestrijdingsmiddelen,
maar strekt zich ook uit over de reeds bekende bestrijdingsmiddelen. Bij
de behandeling van zieke en jonge dieren moeten bestrijdingsmiddelen
met evenveel zorgvuldigheid toegepast worden als geneesmiddelen.
Bij het gebruik van de Vaponastrip zal bij een toepassing volgens de
gebruiksaanwijzing geen schade voor de gezondheid optreden, in gevallen
van zieke en jonge dieren verdient het aanbeveling uit veterinair-thera-
peutische overwegingen de betreffende dieren niet continu aan de uit deze
strip afkomstige dichloorvosdamp bloot te stellen.

.Afgelopen jaar zijn verschillende ziektegevallen van mens en huisdieren toegeschreven
aan de Vaponastrip.

De insekticide stof van deze formulering is dichloorvos. In de sektor van de Volks-
gezondheid zullen „slow release" formuleringen van organische fosforesters een
belangrijke rol kunnen gaan spelen.

De intermitterende toepassing van dichloorvos is met het oog op de veiligheid van
mens en dier de meest in aanmerking komende toepassing. De afgifte van dichloorvos
uit de Vaponastrip cn de concentrade van dichloorvos in de behandelde ruimten zijn
afhankelijk van temperatuur, luchtvochtigheid en ventilatie.

Ten aanzien van de gevoeligheid van hond en kat voor dichloorvos zijn nauwkeurige
gegevens bekend uit experimenten met een dichloorvos-formulering als insekten-
dodende halsband. Klinisch zijn geen intoxicatie symptomen waargenomen. De
huidige ruimtelijke toepassing van de Vaponastrip in Nederland zal een dergelijke
blootstelling slechts onder extreme omstandigheden benaderen.

De diagnose van een vergiftiging ten gevolge van opname van organische fosfor-
verbindingen is alleen met enige zekerheid te stellen door bepaling van het acetyl-
cholinestcrasegehalte van bloedplasma en erytrocyten. De meest gebruikte labora-
torium-methode is de methode van Michel. In de praktijk, wanneer een uit-
gebreide daling te verwachten is, kunnen gebruikt worden de Acholest papierstrip
of de Tintometer fieldkit.

Bij het gebruik van cie Vaponastrip zal bij een toepassing volgens de gebruiksaanwij-
zing geen schade voor de gezondheid optreden. Bij de behandeling van zieke en jonge
dieren moeten bestrijdingsmiddelen met evenveel zorgvuldigheid worden toegepast
als geneesmiddelen.

Several cases of disease in man and domestic animals were attributed to the Vapona
strip during the past year.

The insecticide included in this formulation is dichlorvos. Slow-release formulations
of organic phosphoric esters will possibly play an important role in the field of public
health.

The intermittent use of dichlorvos is the most suitable procedure to ensure the safety
of man and animals. The amount of dichlorvc)s relea.sed from the Vapona strip and
the concentration of dichlorvos in the rooms treated will vary with the temperature,
humidity and ventilation.

Experimental studies in which a dichlorvos formulation was used as an insecticide
collar, supplied accurate data on the sensitivity of dogs and cats to dichlorvos. Toxic
manifestations were not observed during clinical studies. The current use of the
Vapona strip in treating rooms in the Netherlands will only approximate this degree
of exposure in extreme conditions.

diagnosis of poisoning due to ingestion of organic phosphorus compounds can only
be definitely established by determining the acetylcholinesterase content of the blood
serum and erythrocytes. The most commonly used laboratory procedure is M i c h e 1 \' s
method. When a marked decrease can be expected, the Acholest paper strip of the
Tintometer field kit may be used.

When the Vapona strip is used in accordance with the instructions for use, this will
not be injurious to health. When sick and young animals are being treated, insecticides
should be used as carefully as are drugs.

L\'an dernier on a imputé différents maux de l\'homme et d\'animaux domestiques à
l\'emploi de la plaquette Vapona.

La matière insecticide de cette préparation c\'est le dichlorvos. Dans le secteur de
l\'Hygiène Publique les combinaisons à action retardée d\'esters phosphoriques
organiques pourront jouer un rôle important.

I,\'application préférable pour la sûreté de l\'homme et de l\'animal c\'est l\'application
intermittente. Le dégagement de dichlorvos par la plaquette Vapona et la concen-
tration de dichlorvos dans les localités traitées dépendent de la température, de
l\'humidité de l\'air et de la ventilation. Des expériences avec une combinaison de
dichlorvos comme collier insecticide ont fourni des données exactes sur la sensibilité
du chien et du chat au dichlorvos.

On n\'a pas observé de symptômes cliniques d\'intoxication. L\'application spatiale
actuelle de la plaquette Vapona aux Pays Bas n\'approchera d\'une telle exposition que
dans des circonstances extrêmes.

Le diagnostic d\'intoxication par suite d\'ingestion de combinaisons phosphoriques
organiques ne peut être porté avec certitude qu\'à l\'aide de la détermination de la
teneur en acétylcholinestérase du plasme sanguin et des érythrocytes. La méthode de
laboratoire la plus employée c\'est la méthode de M i c h e 1. Dans la pratique, lorsqu\'on
s\'attend à une grande baisse, on peut se servir de la bande de papier Acholest ou du
fieldkit Tintomètre.

Lorsqu\'on s\'en tient au mode d\'emploi de la plaquette Vapona, il n\'y aura pas de
danger pour la santé.

Pour le traitement d\'animaux jeunes et d\'animaux maladies il faudra appliquer les
pestocides avec autant de vigilance et de précision que les médicaments.

Im vergangenen Jahr wurden verschiedene Krankheitsfälle bei Menschen und Haus-
tieren dem Vaponastrip zugeschrieben.

Der insecticide Stoff dieses Produktes ist Dichlorvos. Im Sektor der Volksgesundheit
werden „slow release" Zusammensetzungen organischer Phosphoresters eine wichtige
Rolle spielen.

Die intermittierende Anwendung von Dichlorvos ist im Hinblick auf die Sicherheit
von Mensch und Tier die beste Lösung hierfür. Die Abscheidung von Dichlorvos aus
dem Vaponastrip und die Konzentration von Dichlorvos in den behandelten Gebäuden
sind von Temperatur, Luftfeuchtigkeit und Ventilation abhängig.
Hinsichtlich der Anfälligkeit von Hund und Katze sind aus Experimenten mit einem
Dichlorvosprodukt genaue Daten bekannt. Es wurde mit einem Dichlorvosprodukt
experimentiert, das als Insekten tötendes Halsband benutzt wurde. Klinisch sind
keine Vergiftungserscheinungen wahrgenommen. Die heutige räumliche Anwendung
des Vaponastrips in den Niederlanden wird einer dergleichen Aussetzung nur in
extremen Umständen annähern.

Diagnose auf Vergiftung als Folge von Aufnahme organischer Phosphorverbindungen
ist nur durch Bestimmung des Acetylcholinesterase-Gehaltes von Blutplasma und
Erytrozyten mit Sicherheit zu stellen. Die meist benutzte Laboratoriumsmethode ist
die von Michel. In der Praxis, falls eine stärkere Senkung zu erwarten ist, kann
der Acholest-Papierstrip oder der Tintometer-fieldkit benutzt werden.
Beim Gebrauch des Vaponastrips wird bei Anwendung laut Gebrauchsanweisung kein
Schaden für die Gesundheit entstehen. Bei der Behandlung von kranken und jungen
Tieren müssen Bekämpfungsmittel mit derselben Sorgfalt angewandt werden, wie
Arzneimittel.

El afio pasado se ha atribuido diferentes casos de enfermedad del hombre y de los

En el sector de la salud publica las formulas „slow release" de esteres fosforicos
organicos desempenaron un importantisimo papel.

La aplicacion a intervalos de diclorovos es en vista de la seguridad del hombre y del
animal la mas indicada.

La entrega de diclorovos del Vaponastrip y la concentracion de diclorovos en el
espacio tratado, es dependiente de la temperatura, de la humedad del aire y de la
ventilacion.

En cuanto a la sensilibidad del perro y del gato para diclorovos, datos exactos son
conocidos de cxperimentos con una formula de diclorovos en un collar matando
insectos.

La aplicacion en el espacio del Vaponastrip cn holanda, en esto momento puede
aproximar una tal exposicion solamente baja circunstancias extremadas.
El diagnostico de una intoxicacion a consecuencia de compuestos de fosforicos orga-
nicos se puede comprobar solamente con certitud con la determinación del contenido
de acetil colinesterase en el plasma de la sangre y en los eritrocitos.
El metodo el mas usado en el laboratorio es el metodo de Michel.
En la practica, cuando uno puede esperar una disminucion extensa, se puede utilisar
cl Acholest papel strip o el Tinto-medidor fieldkit.

Usando el Vaponastrip y aplicando lo segun cl modo de empleo, no sera dafioso para
la salud.

Tratando animales enfermos y animales jovenes hay que aplicar insecticidas tanto
cuidadoso como medicamentos.

Attfield, J. G. et al: Chemistry and Industry, 272, (1966).
Baker, N. F. et al-. unpublished Shell report 1967.
C a s i d a, J. E. a/: ƒ. Agric. and Food Chem., 10, 208, (1962).
Casida, J. E. et al: J. Agric. and Food Chem., 10, 370, (1962).
F AO/WHO: Evaluation of some pesticide residues in food, 1966.
Funckes, A. J. et al: Bull. Wld. Hlth. Org., 29, 243, (1963).
Garner: Veterinary Toxicology.

Gratz, N. G. et al: Bull. Wld. Hlth. Org., 29, 251, (1963).
Hirsch, L. et al: unpublished Shell report 1967.
H u n t e r, C. G. a/: unpublished Shell report 1966.
Hunter, C. G. et al: unpublished Shell report 1967.
Rasmussen, W. A. et al: Aerospace Med., 7, 593, (1963).
Schoof, H. F. e< al: Bull. Wld. Hlth. Org., 29, 227, (1963).
Zavon, M. R. al: Adv. Chem., Series 2060, 1966.

Uit het laboratorium van het lectoraat voor Bedrijfspluimvee-
ziekten van de Faculteit der Diergeneeskunde te Utrecht en
van de Stichting Gezondheidsdienst voor Pluimvee te Soester.
berg.

In 1942 werd door Levine een nieuwe vorm van coccidiose bij jonge
hennen in de U.S.A. beschreven, welke werd veroorzaakt door een tot dan
toe niet bekende coccidiënsoort, waaraan door hem de naam Eimeria bru-
netti is gegeven.

Bij deze niewe vorm was het laatste gedeelte van de dunne darm, het begin
(dunne gedeelte) van de blinde darmen, het rectum en de cloaca aangetast
en vertoonde het beeld van een ernstige, necrotiserende, pseudo-membra-
neuze enteritis.

De oocysten van deze soort waren — op Eimeria maxima na — groter dan
die van alle andere bij de kip bekende soorten, nl. gemiddeld 26,8 /i lang,
21,7 fi breed en ei-vormig tot ovaal.

Levine beschrijft de afwijkingen verder als volgt: een lichte infectie geeft
geen macroscopisch waarneembare laesies. Matige infecties veroorzaken
een catarrale ontsteking van het laatste deel van de darm met bleekgeel tot
iets bloederig exsudaat en waterige tot slijmige faeces. Zware infecties re-
sulteren in een uitgebreide coagulatienecrose van het dai-mslijmvlies met
pseudo-membraanvorming, meestal niet als één geheel maar in stukjes.
Soms is de necrotiserende ontsteking zo ernstig dat er een perforatieve peri-
tonitis op volgt. Ook kan verstopping van de darm of het rectum optreden.
In de cloaca zijn de afwijkingen geringer en beperkt tot het eerste — nauwe
— gedeelte.

Voorts toonde Levine aan, dat Eimeria brunetti antigenetisch \\ erschilde
van E. praecox, E. mitis, E. maxima en E. hagani en dat dieren, welke een
S. brunetti-infectie hadden overleefd een duidelijke immuniteit t.o.v. deze
soort hadden verkregen en géén immuniteit t.o.v. andere soorten. Sulfa-
guanidine, verstrekt in een hoeveelheid van 0,5% in het voerder, bleek bij
proeven het uitbreken van de ziekte te kunnen voorkomen.
In 1943 beschreef Levine nogmaals enkele gvallen bij VVL-hetinen van
één tot enkele maanden oud, gepaard gaande met ernstige ziekte en sterfte.
De pathogeniteit van E. brunetti werd door hem als gelijk aan die \\an
E. tenella en E. necatrix geclassificeerd, welke de meest pathogene soorten
zijn. Sindsdien is de ziekte regelmatig in de U.S.A. waargenomen en in be-
tekenis toegenomen, zodat E. brunetti thans als één van de meest verspreid
voorkomende ziekteverwekkers aldaar wordt beschouwd.

1 W. J. Roepke en H. H. Lensing; resp. lector./directeur en wetenschappelijk ambte-
naar Afdeling Bedrijfspluimveeziekten Faculteit der Diergeneeskunde en Gezond-
heidsdienst voor Pluimvee, Amersfoortsestraat 49, Soesterberg.

Boles en Becker (1954) en H o r t o n-S m i t h en Long (1965)
beschreven de ontwikkelingscyclus van E. brunetti in de darm van de kip.
Volgens hen komt de eerste schizontengeneratie door de gehele dunne darm
en de cloaca voor, doch concentreren de latere stadia zich vooral in de
tweede helft van de dunne darm, het rectum en de cloaca.
Becker, Zimmerman en Patillo (1955) hebben uitvoerige be-
palingen gedaan aangaande de afmetingen van de oocysten van E. bru-
netti.

Loosmore (1957) en Da vi es (1963) beschreven E. brunetti bij kip-
pen in Engeland en P e 11 é r d y (1961) in Hongarije. Voorts is E. brunetti
in West-Duitsland gemeld en in Denemarken. Door Re n a u 11 e.a. (1965)
is E. brunetti bij pluimvee in Frankrijk beschreven. D a v i e s (1963) toon-
de vervolgens aan dat E. brunetti vrijwel niet gevoelig is voor amprolium
en zoalene (d.o.t.), de beide meest gebruikte coccidiostatica van de laatste
jaren, maar wel voor sulfaquinoxaline.

Volgens technische gegevens van de fabrikant is E. brunetti voorts gevoelig
voor het oudere coccidiostaticum nicarbazin. Een en ander heeft in Enge-
land geleid tot het combineren van „amprolium" met „ethopabate" en
sulfaquinoxaline, teneinde een „universeel" werkzaam coccidiostaticum te
verkrijgen.

In Nederland werden reeds eerder, zowel door de Gezondheidsdienst voor
Pluimvee (1964 en 1965) als door één van de Provinciale Gezondheids-
diensten voor Dieren (1965), enkele ziektegevallen bij jonge hennen en
mestkuikens waargenomen, welke mogelijk aan E. brunetti moesten worden
toegeschreven. De ziekte bleef echter beperkt tot slechts enkele uitzonde-
ringsgevallen, zonder dat het in ons land gelukte de verwekker met zeker-
heid aan te tonen en te determineren.

Terecht kon worden gesteld (Roepke, Int. Cocc. Conference, Parijs,
1965) dat de ziekte tot nu toe in ons land niet van betekenis was.
Zoals reeds opgemerkt zijn de beide meest gebruikte coccidiostatica ampro-
lium en zoalene (d.o.t.) wel zeer werkzaam ten opzichte van de tot nu toe
belangrijkste coccidiënsoorten bij de kip (E. tenella, E. necatrix en A. acer-
vulina), maar veel minder werkzaam ten opzichte van de tot nu toe slechts
in mindere mate voorkomende soorten E. maxima en E. brunetti. Hieruit
volgt wel, dat bij een preventieve toepassing van deze middelen op grote
.schaal zoals thans het geval is geworden, de beide laatstgenoemde cocci-
diënsoorten min of meer automatisch de kans krijgen naar voren te komen
en in betekenis toe te nemen.

Wat E. maxima betreft zijn er gelukkig beslist (nog) geen aanwijzingen
dat dit het geval is, doch ten aanzien van E. brunetti ziet het er naar uit
dat in het vervolg ook in ons land inderdaad met deze soort rekening moet
worden gehouden.

Gedurende de zomer van 1966 en vervolgens ook in 1967 werden namelijk
bij de Stichting Gezondheidsdienst voor Pluimvee telkens binnen een tijds-
bestek van enige maanden, enkele tientallen gevallen van emstige acute
coccidiosis van de laatste helft van de darmtractus bij jonge hennen vast-
gesteld, waarbij zowel op grond van de klinische verschijnselen als op
grond van de pathologisch-anatomische afwijkingen en de hieruit verza-
melde oöcysten, de diagnose E. bninetti-coccidiosis is gesteld. Met oocys-
ten-materiaal van deze gevallen zijn enkele proefinfecties bij gevoelige

kuikens .verricht, waarbij het voor E. brunetti als typisch beschreven ziekte-
beeld is opgewekt. Hiervan volgt een verslag aan het eind van dit artikel.
Allereerst worden thans de belangrijkste bijzonderheden van een aantal
van de in de praktijk waargenomen ziektegevallen in het kort beschreven.

Begin juni 1966 werden van dit bedrijf enkele plotseling gestorven slacht-
kuikenmoederdieren van drie maanden oud voor onderzoek ontvangen,
welke de typische verschijnselen van E. brunetti-coccidiose vertoonden: een
ernstige necrotiserende tot pseudo-membraneuze ontsteking van het laatste
deel van de dunne darm, zich voortzettend in het rectum en in de cloaca,
(zie afb.) In het op het slijmvlies aanwezige exsudaat werd een vrij groot
aantal ovale oöcysten gevonden, welke iets groter waren dan die van
E. tenella en E. necatrix, maar kleiner dan die van E. maxima.
Bij een bezoek aan het bedrijf bleken ongeveer 700 White Rock hennen in
één groot hok te zijn gehuisvest, verdeeld over drie afdelingen met respec-
tievelijk 300, 200 en 200 dieren.

De dieren werden geheel binnen gehouden op een dikke laag houtschaafsel.
De hokbezetting was niet te groot (3 dieren per m^). De huisvesting was
slechts matig te noemen: houten hok op betonnen voet, met beton vloer;
de ramen waren niet met mussengaas afgezet en er was geen mechanische
ventilatie. Evenmin was een mestbak aanwezig. De wanden waren niet- en
het dak was slechts matig geïsoleerd. Al het glas was sinds enkele maanden
uit de ramen verwijderd.

De dieren waren als kuikens in de eerste afdeling opgefokt op nieuw
strooisel en op een leeftijd van 6 weken voor een gedeelte overgeplaatst in
de beide volgende äfdelingen. Zij waren goed opgegroeid en ontvingen als
opfokvoeder een z.g. „volledig meelvoeder", waarin volgens de fabrikant
amprolium als coccidiostaticum was verwerkt.

Het strooisel was in de eerste afdeling duidelijk meer vervuild dan in de
beide volgende afdelingen, doch voelde droog aan en was zeker niet slecht
te noemen. De eigenaar had er enkele weken geleden nog schoon strooisel
aan toegevoegd. Na een periode van warm en nu en dan broeierig zomer-
weer (temperatuur in het hok oplopend tot even boven de 30° C) waren
in de eerste afdeling plotseling ziekteverschijnselen opgetreden, zich uitend
in traagheid, verminderde eetlust, verschrompeling en bleekblauwe verkleu-
ring van de kammetjes en stinkende vieze, dunne ontlasting, vermengd met
witte en roze, soms duidelijk bloederige slijmslierten. Volgens de eigenaar
was 15 ä 20% van de koppel duidelijk ziek geweest.

Spoedig begon de sterfte op te treden: de eerste dag 6 stuks, de volgende
dagen minder, en in totaal ongeveer 5% van de koppel. De rest van de
koppel was bij het bezoek reeds weer herstellende, hoewel nog een (be-
perkt) aantal wat trage en vermagerde exemplaren viel op te merken.
In de tweede afdeling waren geen ziekteverschijnselen zichtbaar, doch was
de laatste dagen een enkel dier gestorven, waarvan echter geen onderzoek
had plaatsgevonden.

In de derde afdeling was de ziekte tot enkele procenten van het aantal
dieren beperkt gebleven. Bij het bezoek waren ze op 2 na weer geheel
hersteld. Er was hier geen sterfte opgetreden.

Door het drinkwater werd sinds 2 dagen sulfaquinoxaline gegeven, waar-
van de dosering te hoog was en gevaar voor intoxicatie opleverde, zodat

Hemorragisch-necrotiserende ontsteking van het laatste deel van de dunne darm en
het begin van de blinde darmen door E. brunetti.

Pseudomembraneus beslag („afgietsel") in het laatste deel van de dunne darm t.g.v.

Brokkelig pseudo-membraneus beslag in het laatste deel van de dunne darm t.g.v.
E. brunetti. (\'±2* vergroot)

geadviseerd werd tot verlaging van de dosering en een onderbroken toe-
diening. Op een enkel slecht exemplaar na is de rest der koppel hierop
vlot hersteld. De ziekte had dus een acuut verloop gehad en liet zich aan-
vankelijk vrij ernstig aanzien, maar was na een week praktisech weer over,
zonder grote verliezen te hebben veroorzaakt.

In juni 1966 werden 2 dode slachtrasmoederdieren van 5 maanden oud
voor onderzoek ontvangen, waarvan 1 een ernstige necrotisch-fibrineuze
ontsteking vertoonde van het laatste deel van de dunne darm en van het
rectum. Microscopisch waren veel tamelijk grote oöcysten aanwezig, (zie
afb.)

Anamnese: in een koppel van 1100 slachtkuikenmoederdieren, die pas in
produktie kwam, was sinds enkele dagen een acute sterfte van een tiental
dieren opgetreden. Vlak voor de dood waren de dieren gedurende een paar
uur suf en traag en bleven in elkaar gedoken staan. De koppel als geheel
maakte echter een gezonde en vitale indruk. Vier dagen nadat de eerste
dieren uitgevallen waren werd geen sterfte meer waargenomen. Tijdens
en vlak voor de periode van sterfte was de hoktemperatuur ongeveer 30° C.
Het waren zeer hete dagen. De dieren waren gehuisvest in een modern hy-
giënisch ingericht hok met betonvloer en mestbak en het bodemstrooisel
was redelijk droog, doch tamelijk vervuild.

In de andere hokken, die op dit bedrijf aanwezig waren, werden geen
ziekteverschijnselen bij de daarin aanwezige kippen gesignaleerd. Aan alle
dieren werd volledig foktoommeel verstrekt zonder een coccidiostaticum.
In de opfokperiode waren ze gevoerd met volledig meel met een cocci-
diostaticum.

Eind juni 1966 zijn enkele slachtkuikenmoederdieren van 3 maanden oud
voor onderzoek ontvangen waarvan 1 een ernstige necrotiserende ontsteking
van het laatste deel der dunne darm en van het rectum vertoonde met veel
oöcysten, welke nogal variabel van grootte waren. Het andere dier bleek
lijdende te zijn aan een beginnende chronische dunne darm coccidiose ver-
oorzaakt door E. acervulina.

Volgens de anamnese betrof het een koppel van 1800 jonge hennen, welke
in matig-goede conditie verkeerden en waarin enkele zieken \\oorkwamen,
welke traag en wat bleek van kleur waren. De sterfte bedroeg de laatste
weken slechts enkele dieren. De eetlust van de koppel was redelijk. Bij een
bezoek ter plaatse bleken echter verschijnselen van een ademhalingsziekte
aanwezig te zijn, welke hier o.i. de hoofdzaak vormden. Het resultaat van
een antibioticum-behandeling heeft dit later zeer waarschijnlijk gemaakt.

In augustus 1966 werden 2 inzendingen ontvangen van resp. 3 en 4 slacht-
rasmoederdieren van 11 weken oud, waarvan in totaal 5 exemplaren met
een ernstige necrotiserende pseudo-membraneuze ontsteking van het laatste
deel van de dunne darm en van het rectum. Microscopisch waren matig
tot veel tamelijk grote oöcysten aanwezig (zie afb.).

Anamhese: hét totalé koppel Bed\'roèg origeVeèr 1800 dieren, verdeéld over
3 hokken met elk 600 hennen. In één hok waren de kippen sinds 5 dagen
ziek. De sterfte bedroeg tot dan toe 15 stuks.

De dieren werden geheel binnen opgefokt op houtkrullen. De hokbezetting
bedroeg 3 ä 4 dieren per m^. De eetlust was sinds 5 dagen afgenomen, de
zieke dieren vermagerden snel en hadden een dunne soms bloederige ont-
lasting. Zij ontvingen z.g. „volledige meelvoer" met amprolium als cocci-
diostaticum. Aangeraden is een intermitterende behandeling met sulfa-
quinoxaline door het drinkwater te geven in een dosering van 0,0125%.
Drie dagen na het begin van de behandeling werd geen sterfte meer waar-
genomen en maakten alle dieren een vitale indruk.

Ook tijdens de zomermaanden van 1967 zijn verschillende ziekte- en sterf-
gevallen bij jonge hennen geconstateerd, echter zonder dat van ernstige
verliezen sprake was. Tijdens het koudere jaargetijde zijn praktisch geen
soortgelijke ziektegevallen waargenomen, hoewel in vóór- en najaar enkele
incidentele gevallen zijn gesignaleerd, zonder dat er sprake was van een
koppelziekte.

Van de bovengenoemde gevallen zijn oocysten verzameld in een 2% K-
bichromaatoplossing en na sporulatie gemeten met behulp van een oculaire
micrometer. Door Levine (1942) werd oorspronkelijk als afmeting van
Eimeria brunetti aangegeven: 28,8 x 21,7 fi. Door andere onderzoekers, o.a.
Edgar en Reid, zijn later als gemiddelde afmetingen aangegeven: resp.

Van de door ons verzamelde oocysten werden 300 ongesporuleerde en ge-
sporuleerde gemeten, waarvan de gemiddelde afmetingen bedroegen:

19.5 X 16,7 /X voor de ongesporuleerde en 22,8 x 15,8 /x voor de gesporu-
leerde oocysten.

Deze afmetingen zijn duidelijk kleiner dan van E. maxima al overlappen
de uitersten elkaar. (Bovendien is de kleur der inhoud van de ongesporu-
leerde oocysten duidelijk minder geel dan van Eimeria maxima). De af-
metingen zijn groter dan van E. tenella en E. necatrix, al is dit verschil
slechts gering. De oocysten van deze beide laatste soorten worden echter
uitsluitend in de blinde darmen gevonden en niet in het ileum of in het
slijmvlies van de endeldarm en de cloaca, terwijl hierbij bovendien geen
hemorragisch necrotiserende tot difterische ontsteking van laatstgenoemde
darmgedeelten aanwezig is. De overige oöcystensoorten van de kip zijn aan-
zienlijk kleiner (behalve E. hagani) en geven evenmin aanleiding tot de
voor E. brunetti als karakteristiek te beschouwen darmontsteking.

Oöcysten-bevattende inhoud van het laatste gedeelte van de dunne darm
werd in Petrischalen verzameld, vermengd met 2% kalium bichromaat op-
lossing en bij kamertemperatuur (± 20° C) te sporuleren gezet. In som-
mige monsters bleken de oocysten reeds na enkele dagen goed gesporuleerd
te zijn, in andere niet of slechts zeer onvolledig. Enkele goed gesporuleerde
monsters werden door krachtig schudden met glasparels tot fijnere verdeling
gebracht, waarna de nog aanwezige grovere faecesdelen door een grof filter
werden verwijderd. Van de aldus verkregen suspensie werd het aantal

oöcysten geteld met behulp van een McMaster telkamer en door verdun-
ning met leidingwater gebracht op 30.000 oöcysten per ml. Hiermee zijn
vervolgens 25 op gaasbodem gehouden WL haantjes van 6 weken oud oraal
geïnfecteerd door per kuiken 1 ml in de slokdarm in te geven met behulp
van een injectiespuit plus canule waaroverheen een rubberslangetje van
± 6 cm lengte was geschoven.

De kuikens werden in een kooi op gaasbodem gehouden en ontvingen een
uit de handel betrokken opfokvoeder zonder coccidiostaticum. Een gelijke
groep van dezelfde soort, leeftijd en herkomst onder gelijke omstandigheden
gehouden, doch zonder besmetting, diende als blanco controle.¹)
De vijfde dag na de experimentele infectie waren plotseling alle kuikens
van de besmette groep duidelijk ziek en vertoonden behalve traagheid, lus-
teloosheid, sterk verminderde eetlust en opgezet ruw verenkleed een stinken-
de dunne ontlasting met vrij veel slijm en hier en daar enkele bloedsliertjes.
De 6e dag na de infectie was het ziektebeeld nog ernstiger en waren de
kammen blauwrood verkleurd en geschrompeld, terwijl 1 dier stierf. De 7e
dag na de infectie bleef het ziektebeeld onveranderd ernstig en stierven 3
kuikens, de 8e dag stierf nog 1 kuiken, doch begon zich bij de overlevenden
herstel af te tekenen, de 11e dag was de groep op een enkel kuiken na ogen-
schijnlijk hersteld. De totale sterfte bedroeg dus 16%.
De 12e dag is het restant der groep gewogen, waarbij de gemiddelde ge-
wichtstoename over 16 dagen van de besmette kuikens 170 gram per kuiken
bleek te bedragen, tegen 300 gram per kuiken van de onbesmette kontrole
kuikens. De besmette kuikens waren dan ook duidelijk vermagerd en in
slechte conditie.

1 )e gestorven exemplaren vertoonden allen een ernstige ontsteking van het
ileum, het begin van de blinde darm en van de endeldarm tot in de cloaca,
aanvankelijk catarraal-hernorragisch, doch al spoedig hemorragisch met
beginnende necrose en een vrij groot aantal oöcysten van dezelfde afme-
tingen als waarmee de dieren geïnfecteerd waren. Er waren geen bloed-
uitstortingen of -stolsels in de blinde darm aanwezig zoals bij een acute
E. tenella-\'mitclie en geen puntvormige bloedingen in de dunne darm zoals
bij E. necatrix. Er werden géén verschijnselen van enigerlei andere ziekte
gevonden, terwijl de waargenomen ziektesymptomen volledig verklaard
konden worden met de geconstateerde afwijkingen.

De oöcysten-uitscheiding vond voornamelijk op de 6e dag na de besmetting
plaats, om op de 7e dag reeds snel af te nemen, terwijl op de 8e en de daar-
op volgende dagen vrijwel géén oöcysten meer in de faeces te vinden waren.

Beschreven wordt een aantal in de zomermaanden van 1966 en 1967 waargenomen
acute ziekte- en sterfgevallen bij opgroeiende jonge hennen cn bijna volwassen pluim-
vee, gepaard gaande met een ernstige hemorrhagisch-necrotiserende ontsteking van
het laatste derde gedeelte van de darmtractus tot en met de cloaca, zoals in de
literatuur als kenmerkend voor een Eimeria brunetti-infectie wordt aangegeven.
Uit dit materiaal werd een vrij groot aantal oöcysten verzameld met de gemiddelde
afmetingen van 22,8 x 15,8 /i, hetgeen overeenkomt met de door verschillende auteurs

1 Deze dieren hebben tijdens de gehele duur van de proef geen enkel ziekte-
verschijnsel vertoond, noch werden hierbij bij sectie aanwijzingen gevonden voor
een coccidiose-infectie.

opgegeven waarden voor Eimeria brunetti-oöcysttn. Na sporulatie gelukte het met
deze oöcysten het als typisch voor E. brunetti beschreven ziektebeeld op te wekken,
waarmee wij menen deze tot nu toe in ons land nog niet eerder beschreven coccidiën-
soort bij de kip thans met zekerheid te hebben aangetoond.

A number of cases of acute disease and deaths observed in maturing pullets and nearly
adult poultry during the summer months of 1966 and 1967 are reported. They were
associated with severe haemorrhagic and necrotizing inflammation of the last third
portion of the intestinal tract as far as and including the cloaca, which condition is
described in the literature as being characteristic of Eimeria brunetti infection.
A fairly large number of oocysts were collected from these cases ; the measurements of
the oocysts averaged 22.8 x 15.8 ß, which is in accordance with the values as
reported by various authors for oöcysts of Eimeria brunetti. The clinical picture
described as being typical of E. brunetti was successfully induced with these cysts
following sporulation; this is regarded as evidence of the fact that this species of
Coccidia, which was not previously recorded in the Netherlands, has now been
positively indentified in fowls.

Les auteurs décrivent un certain nombre de cas aigus de maladie et de mort, constatés
dans les mois d\'été de 1966 et del967 chez de jeunes poules et des oiseaux de basse-
cour à peu près adultes, accompagnés d\'une inflammation hémorragique-nécrotisante
grave du dernier tiers du tractus intestinal jusqu\'à y compris le cloaque, telle qu\'on
l\'a décrit dans la littérature comme caractéristique d\'une infection avec Eimeria
brunetti.

De ce matériel on a collectionné un assez grand nombre d\'oöcystes avec les dimensions
moynnes de 22,8 x 15,8 ß, lesquelles s\'accordent avec les valeurs mentionnées par les
différents auteurs pour les oöcystes d\'Eimeria brunetti.

Après sporulation on a réussi à provoquer à l\'aide de ces cystes le syndrome typique
pour Eimeria brunetti déjà décrit. Ce résultat nous permet de croire que nous avons
démontré maintenant avec certitude cette espèce de coccidies chez la poule qui jusqu\'à
présent n\'avait pas encore été décrite dans les Pays Bas.

Es wird über eine Anzahl von bei aufwachsenden Junghennen und nahezu erwachse-
nem Geflügel in den Sommermonaten der Jahre 1966 und 1967 beobachteten akuten
Erkrankungen und Todesfällen berichtet. Diese gingen mit einer schweren, hämorrha-
gisch-nekrotisierenden Entzündung des letzten Drittels des Darmtraktus bis zu ein-
schliesslich der Kloake, wie sie in der Literatur als kennzeichnend für eine Eimeria
brunetti-lnkkùon beschrieben wird, einher.

Aus desem Material wurde eine ziemlich grosse Anzahl von Oöcysten mit mittleren
Abmessungen von 22,8 x 15,8 /i gesammelt, was den durch den verschiedenen Autoren
für Eimeria brunetti-Oocysttn angegebenen Werten entspricht.

Nach Sporulation gelang es mit diesen Cysten das als typisch für E. brunetti be-
schriebene Krankheitsbild zu erzeugen, womit wir glauben diese bisher in den Nieder-
landen noch nicht beschriebene Coccidienart jetzt beim Huhn mit Sicherheit nach-
gewiesen zu haben.

Esta descrito un numero de casos de una enfermedad aguda y mortalidad, observado
durante los meses de verano de 1966 y 1967 en pollos y gallinas casi adultas. La
enfermedad estaba caracterisada por una inflamacion hemorragiaca necrotica de la
ultima tercera parte del tracto intestinal hasta el cloaca, como esta descrito en la
literatura como tipico para une infeccion de Eimeria brunetti.

De esto material fue collectionado un gran numero de oocistos con las medidas
promedia de 22,8 x 15.8 M, lo que esta conforme con los datos obtenidos de diferentes
autores sobre el tamano de oocistos de Eimeria brunetti.

Despues la sporulacion resulto con estos oocistos de procurar los sintomas tipicos de
enfermedad causada por E. brunetti, asi pues que nosotros opinamos que hemos
demostrado con certeza esta clase de coccidiosis en gallinas, hasta ahora nunca
demostrado en holanda.

Becker, E. R., Zimmerman, W. J. and P a t t i 1 1 o, W. : A biometrical study
of the oocyst of Eimeria brunetti, a parasite of the common fowl. J. Prot., 2,
145, (1955).

B o 1 e s, J. I. and Becker, E. R.: The development of Eimeria brunetti (Levine)

in the digestive tract of chickens. Iowa State Coll. J. Sci., 29, 1, (1954).
D a V i e s, S. F. M. : Eimeria brunetti, an additional cause of intestinal coccidiosis

in the domestic fowl in Britain. Vet. Rec., 75, 1, (1963).
Edgar, S. A. : Sporulation of oocysts at specific temperatures and notes on the
prepatent period of several species of avian coccidia. ƒ. Parasit., 41, 214, (1955).
Horton-Smits, C. and Long, P. L.: The development of Eimeria necatrix
Johnson, 1930 and Eimeria brunetti Levine, 1942 in the caeca of the domestic fowl
(Gallus domesticus). Parasitology, 55, 401, (1965).
Levine, P. P.: A new coccidium pathogenic for chickens, Eimeria brunetti N.Sp.

(Protozoa: Eimeriidae). Cornell Vet., 32, 430, (1942).
Levine, P. P.: Additional field outbreaks of coccidiosis in chickens due to Eimeria

brunetd. Cornell Vet., 33, 383, (1943).
L u n d, E. E. and F a r r, M. M. : Coccidiosis of the chicken in Diseases of Poultry

(H. E. Biester & H. L. Schwarte) 5e ed. 1056, 1965.
P e 11 e r d y, L. : Eimeria brunetti und Enddarmkokzidiose in Ungarn. Angewandte

Parasit., 2, 77, (1961).
Reid, W. M.: A diagnostic chart for nine species of fowl coccidia. Univ. Georgia

Coll. Agric. Techn. BuL, 39, (1964).
R e i d, W. M.: Eimeria brunetti: Studies on incidence and geographical distribution.
Am.. J. vet. Res., 25, 224, (1964).

Renault, L., Reid, W. M., P i t o i s, M. et Johnson, J. : Identification en
France de la coccidiose intestinale aviaire provoquée par Eimeria brunetti. Rec.
Méd. Vét., 5, 463, (1965).

De meeste vastzetsystemen worden echter ook op de één of andere wijze
benut om de dieren terug te dringen, zodat de stand-, tevens ligplaatsen, zo
min mogelijk met faeces en urine kunnen worden bevuild. Bij toepassing
van het drijfmestsysteem kan slechts weinig of geen inhullend en absor-
berend strooisel gebruikt worden. Dit heeft er zelfs toe geleid de standen
extra kort te maken. De bezwaren tegen deze maatregelen zijn, dat de
kans op het optreden van been- en klauwaandoeningen vergroot wordt
en wanneer bij het opstaan onvoldoende bewegingsvrijheid bestaat, ook de
kans op het optreden van tepelbetrappingen groter wordt.
Het is duidelijk dat een verbetering van deze situatie gewenst is. Deze ver-
betering zal erop gericht moeten zijn:

2. de lengte van de standen zodanig te maken dat de dieren er goed
op kunnen staan en liggen,

3. een doelgerichte voorziening te treffen tegen het bevuilen van de
ligplaatsen,

Wat betreft het eerste punt kan er bijvoorbeeld aan gedacht worden het
eigenlijke vastzetten en het terugdringen los van elkaar tot stand te brengen.
Dit is meestal het geval op de grupstallen van het Friese type en bij toe-
passing van een schoftboom. Een voor Nederland nieuwe versie van de
schoftboom is de keerbeugel. Wat betreft het voorkómen van het be-
vuilen van de ligplaatsen zijn de genoemde voorzieningen echter niet doel-
gericht, aangezien zij de dieren ook terugdringen wanneer zij niet defae-
ceren of urineren. Een verlenging van de standen is bovendien niet mo-
gelijk omdat door de kromming van de rug bij defaeceren en urineren het
lichaam nog wordt verkort en deze lichaamsverkorting tot stand wordt ge-
bracht door de achterbenen iets naar voren te verplaatsen.
Wanneer het bevuilen van de standplaatsen niet afdoend kan worden tegen-
gegaan is het meestal niet praktisch uitvoerbaar de zachtheid hiervan te
bevorderen, aangezien het strooisel — dat deze zachtheid tot stand moet
brengen — te vuil wordt.

De vier in het voorgaande genoemde gewenste verbeteringen kunnen, naar
het zich laat aanzien, tot stand worden gebracht bij toepassing van koe-
trainers.

2 Dr. F. J. Grommers; Faculteit der Diergeneeskunde, Zoötechnisch Insdtuut,
Biltstraat 172, Utrecht.

Koe-trainer installaties zijn in sommige landen (b.v. Denemarken en
U.S.A.) reeds vele jaren op uitgebreide schaal in gebruik. Dat dit in
Nederland niet het geval is, is waarschijnlijk het gevolg van het feit dat
het in feite een schrikdraad-installatie is, waarvan het gebruik binnen
gebouwen in het „Veiligheidsbesluit elektrische schrikdraden" is verboden.
Bij de koe-trainer installatie wordt een, per koe instelbaar, schrikstroom
voerend staafje 3 ä 4 cm boven de schoft van de koeien aangebracht. Bij
het krommen van de rug vermijden de dieren de aanraking met deze
trainers door iets naar achteren te gaan, waardoor de standen bij het
urineren en defaeceren niet bevuild worden.

In verband met de variatie in de grootte van de dieren en de lengte van de
stand-(lig-)plaatsen moet de plaats van de trainers per dier zowel omhoog
en omlaag als naar voren en achteren verstelbaar zijn. Wanneer de trainers
op de juiste plaats worden aangebracht is het mogelijk om vrij veel ruimte
in de vastzet inrichting te laten, waardoor meer ruimte voor het opstaan
wordt verkregen. Aangezien de dieren, wanneer zij hun rug niet krommen,
er vrij onder door kunnen bewegen, is deze installatie ook doelgericht.
Het is ons mogelijk gebleken koeien op een standlengte van 1.70 m beter
en met minder arbeid schoon te houden dan met welk ander systeem dan
ook. Doordat de standen praktisch niet meer bevuild worden wordt het
zinvol een goede methode te zoeken om (meer) strooisel op de standen te
houden teneinde de zachtheid hiervan te bevorderen. Ook voor het jongvee
is de installatie naar onze voorlopige ervaringen goed bruikbaar.

De koe-trainers zijn weliswaar reeds in het buitenland in gebruik, maar het
is gewenst de bruikbaarheid aan de Nederlandse omstandigheden te toetsen.
Dit vindt momenteel en — in verband met de in Nederiand geldende
strenge veiligheidsnormen — in samenwerking met de .Arbeidsinspektie
plaats.

c. hoe kan of moet de achterste begrenzing van de stand veranderd
worden en kan daardoor ook een veel zachtere ligplaats gecreëerd
worden,

e. hoe moet en waar kan de installatie aangebracht worden in verband
met het persoonlijk- en brandgevaar, zodat door de bevoegde in-
stantie ontheffing van het „Veiligheidsbesluit elektrische schrik-
draden" gegeven kan worden,

f. hoe moet de trainer zelf geconstrueerd worden om voor de dieren
de kans op ongewenste situaties zoveel mogelijk uit te sluiten,

g. zijn er ook bij een goede toepassing mogelijk nadelige effecten voor
de dieren b.v. stress door angst, te droge (harde) achterklauwen
e.d.,

h. bij welk percentage van de dieren zijn de koe-trainers, bij een juiste
toepassing, effectief.

Bij het zoeken naar een antwoord op deze vragen bevinden wij ons thans
in het tweede proefjaar. Momenteel hebben wij hiertoe een aantal bedrijven
met in totaal ruim 400 dieren met deze installatie uitgerust. Hoewel de
resultaten tot nu toe gunstig genoemd kunnen worden, achten wij het nog
niet verantwoord het gebruik van koe-trainers te propageren, alvorens op
de genoemde vragen antwoord is verkregen. Ten aanzien van de (elektro-)
technische aspecten, wordt ook samengewerkt met een op dit terrein over
ruime ervaring beschikkende firma. Wij hopen binnenkort een verslag van
dit onderzoek te kunnen publiceren. Er moet met nadruk op gewezen
worden dat het veehouders sterk afgeraden moet worden zelf te gaan
experimenteren in verband met verzekerings- en fiscale moeilijkheden, die
het gevolg van onjuiste toepassingen kunnen zijn.

De koe-trainer installatie is een bijzondere toepassing van een schrikdraad in de stal,
velke tot nu toe in Nederland niet is gebruikt. Bij een juiste toepassing kan een
gunstig effect verwacht worden ten aanzien van de hygiëne, de klauw- en been-
aandoeningen en het optreden van tepelbetrappingen.

Enkele vraagpunten, die zich hierbij voordoen, worden naar voren gebracht.
SUMMARY

Cow trainers have not been used so far in the Netherlands. It is stated that cow
trainers may be useful under conditions prevailing in the Netherlands as they will
result in an improvement in barn hygiene and may reduce the incidence of hoof and
leg disorders and tramped teats.
Some problems which may arise, are discussed.

Op 7 december 1967 werd aan een der fabrieken te Oss een ogenschijnlijk
normaal mestvarken — een jonge zeug met een levend gewicht van 106 kg
en een warm gewicht van 90 kg — geslacht, waarvan de geslachtsorganen
enkele opmerkelijke bijzonderheden vertoonden.

Deze waren aanleiding voor het Hoofd van de Vleeskeuringsdienst, Dr. J.
F. Westendorp, ons deze organen voor nader onderzoek ter beschik-
king te stellen en behulpzaam te zijn bij het opsporen van de herkomst.²)

Ter beschikking van het onderzoek kwamen alleen de cervix met corpus
uteri en de beide complete uterushoornen, welke bij de slachting van de
vagina waren afgesneden. Vagina en vulva waren helaas niet meer op te
sporen. De desbetreffende jonge zeug werd goedgekeurd.
Bij het onderzoek bleek dat aan één uterushoom een normaal ontwikkeld
oviduct en een idem ovarium aanwezig waren, waarin zeven corpora lutea,
in diameter variërend van 4 tot 6 mm, voorkwamen.

De andere uterushoom eindigde, voor zover was na te gaan, blind. Op de
plaats van het ovarium bevond zich aan deze zijde een, voor de grootte van
dit dier kleine, maar uitwendig normaal aandoende testikel met een duide-
lijk herkenbare epididymis en vas deferens. Het verloop van het vas defe-
rens in het mesometrium was voor een gedeelte goed zichtbaar en met een
boog gericht naar de cervix; het eindigde ergens onduidelijk in de wand
van de uterushoorn. In deze uterushoom bevond zich een bijna voldragen
vrucht (foto 1).

Het betrof hier een duidelijk geval van hermaphroditismus glandularis
alternans die bij het varken niet zelden wordt waargenomen. N i e b e r 1 e
en C O h r s (1961) enBreeuwsmaenVanderVeen (1967) geven
een zeer goed overzicht van de verschillende vormen van hermaphroditis-
mus die bij het varken voorkomen. Het rapport van de twee laatste auteurs
geeft bovendien een goede beschrijving van de anatomische, histologische,
cytogenetische, genetische en vleeskwaliteitsaspecten van deze afwijkingen.
Het bijzondere van dit geval was, dat er zich in een uterushoorn een bijna
voldragen big bevond (zie foto).

Vrijwel algemeen wordt aangenomen, dat hermafrodiete varkens steriel
zijn (N i e b e r 1 e en G O h r s, 1961; O s t e r t a g en S c h ö n b e r g, 1955
en Thornton, 1962). Ons is uit de literatuur slechts één geval bekend
van een 14 maanden oude zeug, eveneens met hermophroditi.smus glandu-
laris alternans, die ten tijde van de partus 9 voldragen biggen bleek te heb-
ben geproduceerd (H u 11 a n d, 1964).

1 Dr. J. G. van Logtestijn; wetenschappelijk hoofdmedewerker van het Instituut
Voedingsmiddelen van Dierlijke Oorsprong van de Faculteit der Diergeneeskunde
van de Rijksuniversiteit te Utrecht, Biltstraat 166.

2 Aan dit onderzoek werd voorts medewerking verleend door Drs. Th. A. M.
Elsinghorst, Instituut voor Veterinaire Pathologie en Drs. A. H. Willemse,
Kliniek voor Veterinaire Verloskunde en Gynaecologie van de Faculteit der Dier-
geneeskunde van de Rijksuniversiteit te Utrecht, resp. Biltstraat 166 en Universi-
teitscentrum „de Uithof", Valelaan, Utrecht.

In ons geval bleek de big bij uitwendige inspectie vrijwel normaal ont-
wikkeld en van het vrouwelijk geslacht te zijn. De ventrale commissuur en
de clitoris echter waren duidelijk te groot, hetgeen kan wijzen op een ab-
normale ontwikkeling van het geslachtsapparaat.

Bij het histologisch onderzoek vertoonde de testikel het normale beeld van
een crytorchide testis: degeneratie van onvoldoende ontwikkelde kiemcellen
en ontbreken van Spermiogenese. Er waren relatief veel cellen van Leydig
en van Sertoli.

Hoewel er dus enige produktie van testosteron mogelijk is geweest, is dit
blijkbaar geen beletsel geweest voor de ovulatie en de conceptie die plaats
heeft gehad. Hoe is deze dan wel ontstaan, hebben we ons afgevraagd. Het
vas deferens eindigde „ergens onduidelijk" in de uterushoorn, niet ver van
de plaats waar de vrucht zich ontwikkeld had.

De speelse gedachte die bij de aanvang van het onderzoek een moment
naar de mogelijkheid van een geval van „parthogenesis" idtging, moest
plaats maken voor een andere, die naar de werkelijke oorzaak van deze
toch wel uitzonderlijke graviditeit moest uitgaan.

Volgens de aanvoerder van de betreffende jonge zeug was het varken nor-
maal opgegroeid in een koppel mestvarkens, had nooit bronstverschijnselen
vertoond, was niet voor de fokkerij bestemd geweest en voor zover bekend
nooit gedekt. Het komt echter steeds meer voor dat ook jonge beren wor-
den gemest, zodat de aanwezigheid hiervan in de stallen de controleerbaar-
heid van het al of niet gedekt zijn moeilijk maakt. We moeten dus aan-
nemen dat er een beer in het betreffende hok op bezoek is geweest die
meer gevoel voor de cyclische symptomen van de hermafrodiete zeug dan
begrip voor de bedoelingen van de eigenaar heeft opgebracht.

Een geval van zelden waargenomen graviditeit van een hermafrodiete zeug werd be-
schreven.

Breeuwsma, A. J. en Veen, H. E. E. van der: Inter-sexualiteit bij het
varken; Rapport B92 van het Instituut voor Veeteeltkundig Onderzoek „Schoon-
oord" te Zeist, 1967.

H u 11 a n d, T. J.: Pregnancy in a hermaphrodite swine. Can. vet. ]., 3, 39, (1964).

Nieberle/Cohrs: Lehrbuch der speziellen pathologischen Anatomie der Haus-
tiere, 1961.

Met belangstelling nam ik kennis van de praktijkmededeling van de collegae A. v a n
Gastel-Jansen en H. J. A. J. H e u t h o r s t over een ingestelde microgolf-
therapie bij een hond {Tijdschr. Diergeneesk., 93, 37, (1968)). Evenals bij collega
G. M. Smits {Tijdschr. Diergeneesk., 93, 391, (1968)) heeft ook bij mij hun
mededeling enkele vragen opgeroepen. Nu collega Smits als eerste schaap over de
discussiedam van dit onderwerp is gegaan, zou ik hem daarin graag kort willen volgen.

Het gebruik van antibiotica kan een waardevolle bijdrage leveren bij de behandeling
van bacteriële infecties. Voor het verkrijgen van een gunstig resultaat is het echter
gewenst dat men zich voor wat dit gebruik betreft aan een aantal (pharmaco-
therapeutische) spelregels houdt. De belangrijkste punten van deze spelregels be-
treffen:

Ad 1. De keuze van het antibioticum moet zo mogelijk steeds worden bepaald door
een onderzoek naar de gevoeligheid van de verwekker(s) van de ontsteking.
In het door de collegae beschreven geval van een chronische ontsteking op een
gemakkelijk bereikbare plaats was dit mogelijk geweest, maar is het helaas
achterwege gebleven. Een dergelijke keuze kan overigens ook worden bepaald
aan de hand vän praktische ervaring, welke zelf, of door anderen, is opgedaan
met de behandeling van dergelijke ontstekingen.

■ ■ ■ Met de" dcior\'de\'collegae\'gedane kenze kan ik mij niet geheel verenigen. Het
verdient in het algemeen géén aanbeveling om de toediening van het bacteri-
cide antibioticum penicilline te combineren met de toediening van bactero-
statisch werkende antibiotica als b.v. chloramphenicol, wegens kans op op-
tredend antagonisme. De combinatie met streptomycine is wèl toegestaan en
leidt in vele gevallen zelfs tot een synergistische werking.

Ad 2. In het algemeen is de dosering afhankelijk van een complex van factoren als:
aard van de verwekkers, plaats en duur van de ontsteking, en toestand van de
patiënt.

Met collega Smits ben ik van mening dat de dosering „depo" wat krap is
geweest, indien onder „depo" wordt verstaan een suspensie van 3 milj. I.E.
procaine penicilline in een oplossing van 5 gram streptomycine met een totaal
volume van 20 ml. Wanneer van dit mengsel aan een hond met een lichaams-
gewicht van 16 kg 2 ml wordt toegediend, betekent dit een dosering van
18.750 I.E. penicilline en 31.25 mg streptomycine per kg, welke als normaal is
aan te merken.

Chronische ontstekingen en ontstekingen in weefsels, waarin het antibioticum
slechts moeilijk doordringt, vragen om een extra hoge bloedspiegel van het
middel. In het onderhavige geval had de penicillinespiegel eenvoudig verhoogd
kunnen worden door b.v. een extra dagelijkse gift van 10 i 20.000 I.E. Na
benzylpenicilline per kg per dag. Het effect van een dergelijke combinatie is,
dat vrijwel direct na de injectie een relatief hoog concentratiemaximum in het
bloed ontstaat dat in de loop van het etmaal daarna weer geleidelijk daalt.
De dosering van 1 gram chloramphenicol per dag gedurende 8 dagen komt
neer op 62.5 mg per kg lichaamsgewicht per dag. Deze dosering kan eveneens
als normaal worden beschouwd.

Ad 3. De intramusculaire toediening van het mengsel penicilline/streptomycine is in
dit geval ongetwijfeld de meest juiste. Lokale toepassing van deze middelen,
b.v. als oplossing of in de vorm van een zalf of crème kan er daarnaast toe
bijdragen de infectie te elimineren. In verband met de relatief gemakkelijke
bereikbaarheid van het proces in het onderhavige geval had dit kunnen
worden gedaan. Hoewel ik het in dit geval met de toediening van chlor-
amphenicol niet eens ben, wil ik gaarne instemmen met de orale toedienings-
wijze van dit middel.

Ad 4. Het getuigt van een ongerechtvaardigd optimisme om te verwachten dat één
enkele injectie van de combinatie procaine-penicilline/streptomycine in staat
zou zijn enige werkelijke invloed uit te oefenen op een dergelijk chronisch
proces (ruim een half jaar bestaand). Chronische bacteriële ontstekingen
vragen om een langdurige behandeling met hoge doseringen van antibiotica.
Het ware derhalve aangewezen geweest de penicilline/streptomycine therapie
voor een dergelijk geval tenminste gedurende 7-10 dagen voort te zetten,
vanaf de eerste injectie op 29 juh 1966.

Het kan niet worden uitgesloten dat, mits voldoende lang volgehouden, de
therapie tot succes zou hebben geleid.

Tegen de door de collegae ingestelde medicamenteuze therapie kunnen naar
mijn mening op essentiële punten verschillende bezwaren worden aangevoerd.
Het besluit om na het falen van deze inadequate therapie over te gaan op
microgolfbehandeling is daarom wellicht ongefundeerd geweest.
Het valt te betwijfelen of deze 10-malige bestraling, welke een maand in beslag
heeft genomen, niet had kunnen worden voorkomen door een één tot twee
weken durende antibioticumtherapie, welke, bij juiste keuze van de te ge-
bruiken middelen, wellicht d.m.v. 3 a 4 injecties had kunnen worden uit-
gevoerd.

ZIEKTEN VAN IN HET WILD LEVENDE ZOOGDIEREN IN ENGELAND,
VAN BELANG VOOR MENS EN HUISDIEREN

I r V i n, A. D.: Some diseases of free living wild mammels and their possible rela-
tionship to human and domestic animal health. Vet. Ree., 79, 776, (1966).
In het wild levende dieren kunnen een belangrijke rol spelen bij instandhouding en
verspreiding van besmettelijke ziekten. De schrijver geeft aan het einde van zijn
artikel een overzicht van in Engeland in het wild levende zoogdieren, dat voor goed
begrip hier vooraf gaat.

Er zijn 4 families carnivoren, Canidae (vos), Felidae (wilde kat), Mustelidae (otter,
das, wezel, hermelijn, bunzing en boommarter) en Phocidae (gewone en grijze zee-
honden). Met uitzondering van de vos zijn deze dieren voor ziekteoverbrenging on-
belangrijk.

Er zijn zeer veel vossen, ieder jaar worden er 50.000 vernietigd, maar dit blijkt geen
invloed te hebben op de populatie. De vos komt veel in contact met de mens door
„hunting" en „shooting" en door het stelen van kippen en lammeren. Hij is een
potentiële drager van virusziekten van de hond, van leptospiren, salmonellose enz.
Doordat hij zijn prooi naar zijn hol sleept, kan hij brucellose en andere ziekten
mechanisch verspreiden.

In Engeland zijn veel herten, die ontsnapt zijn uit hertenkampen. Behalve edelhert
en ree zijn er dan ook damherten, sikaherten, muntjacs, Chinese waterherten en zelfs
rendieren, die in het wild leven. Verder zijn er wilde Soay schapen, wilde geiten,
en witte parkrunderen (de laatste alleen „ingeparkt"). Alleen de vier eerste soorten
herten zijn belangrijk als ziekte-overbrengers. Edelherten komen vooral in Schotland
en in het Merendistrict voor. Herten kunnen verscheidene ziekten op runderen en
schapen overbrengen: vooral edelherten en damherten, die doordat ze in koppels
leven, een plaatselijk hoge concentratie van infectie in stand kunnen houden.
Cetaceae (walvissen, bruinvissen en dolfijnen) zijn, evenals de robben, onbelangrijk
als ziekte-overbrengers.

Van kleinere zoogdieren noemt schrijver in de eerste plaats de vleermuizen waarvan
14 soorten voorkomen. Het is onwaarschijnlijk dat zij in Engeland ziekten overbrengen
(elders rabiës, Ref.).

Tot de Insectivora behoren egel, mol, en 5 soorten spitsmuizen. Egels, die men vaak
in gevangenschap houdt, kunnen Salmonellose, leptospirose, huidschimmelziekten en
parasieten overbrengen op mens en kleine huisdieren. Mensen, die met mollen mani-
puleren (b.v. tuinlieden), stellen zich bloot aan adiaspiromycose infectie (een met
granulomenverlopende schimmelinfectie).
Spitsmuizen kunnen drager zijn van louping-ill-virus.

De Lagomorpha (dassen en konijnen) kunnen onder anderen leverbotdrager en als
zodanig ook schadelijk voor de herten zijn. Verder brengen konijnen pseudotuber-
culose, toxoplasma en parasitaire infecties over.

Er zijn op de Britse eilanden 2 soorten hazen: bruine en blauwe; de laatste zijn berg-
hazen, o.a. in Schotland. Een verbluffend aantal ziekten is gevonden bij hazen, o.a.
pseudotuberculosc en leptospirose.

De Rodentia omvatten 2 soorten eekhoorns, 4 veldmuizen, 4 andere muizen, 2 ratten,
? slaapmuizen en de coypu, een groot knaagdier in Oost Anglia.

De volgende ziekten worden door wilde zoogdieren verspreid: adiaspiromycose (mol,
egel) ; anthrax, botulisme, Clostridium welchii, ziekte van Aujeszky (over de betekenis
van de rat bij deze ziekte is het laatst in 1942 geschreven). Brucellose (vossen als
mechanische overbrengers, herten als dragers, n.1. alleen sika\'s en damherten (in
.gevangenschap besmet, Ref.)), ziekte van Carré en H.C.C., lintworminfectie (vos),
erysipelas (ratten?).

"Vérdér üitweftdige \'parasieten, leverbotziekte, mond- en klauwzeer, nematoden, para-
tuberculose, leptospirose, lymfocytaire choriomeningitis, (huismuis besmet mens door
inhalatie), pneumokokkeninfectie (zeehondenpups, waarschijnlijk door de mens
besmet), pseudotuberculose, huidschimmelinfectie, salmonellose (knaagdieren, egels,
vossen), konijnensyfilis (kan bij de mens plaatselijk eczeem geven), trichinose (bruine
ratten), tuberculose (herten), veldmuizentuberculose. Teken kunnen diverse ziekten
overbrengen, o.a. louping ill. Verder worden nog myxomatose en toxoplasmose
genoemd.

(Het maakt de indruk, dat bij de opsomming van ziekten naar te grote volledigheid
is gestreefd, waardoor waarschijnlijk een iets vertrokken beeld ontstaan is. Ref.)

Vallée, A., G u i 11 o n, J. C., Second, L. et P r i o 1, A. le: Enzootic d\'abcès
a Pasteurella pneumotropica dans un élevage de souris. Rec. méd. vét., 143, 163,
(1967).

De door J a w e t z (1948) bij muizen beschreven Pasteurella pneumotropica, is door
hem ook bij witte ratten en schijnbaar gezonde cavia\'s aangetroffen. VanDorssen,
De Smidt en Stam (1964) kweekten hem uit de kelen van gezonde katten.
Brennan, Fritz en Flynn (1965) uit een rat met pneumonie, uit een con-
junctivitis van een kangoeroerat, uit een hamster met pneumonie en uit honden
(otitis, nierabces, peritonitis, pneumonie, septicemic). Brennan c.s. isoleerden hem
niet alleen uit witte muizen met pneumonie, maar ook bij de muis uit conjunctivitis,
metritis, urocystitis, pleuraalabcessen, peritonitis.

Vallée c.s. namen in een fokkerij van laboratoriummuizen met circa 1500 fok-
dieren periorbitale abcessen waar bij een zestigtal exemplaren. Hieruit isoleerden zij
Pasteurella pneumotropica. Het gelukte door experimentele infecties maar in enkele
gevallen abcessen op te wekken. De beste infectieresultaten werden verkregen door
met cortisone voorbehandelde muizen intranasaal te besmetten met cultuur waaraan
mucine was toegevoegd. Tengevolge hiervan stierven 7 van 10 muizen, waarbij uit-
gebreide purulente pneumonie werd geconstateerd.

Ackermann, R. en Panthier, R.: Nieuwe vondsten van encephalitisvirussen
:n Europa. Referaat in het Ned. Tijdschr. Geneesk., 111, 560, (1967).
De Russische voorjaarzomerencephalitis (ook wel Centraaleuropese tekenencephalitis
genoemd) blijkt ook elders in Europa voor te komen.

Ackermann beschrijft een vakantieganger, die in Baden-Würtemberg met dit
virus besmet werd.

Panthier toonde een haard van het West-Nilevirus (een Afrikaans encephalitis-
virus) aan in het aan muggen rijke gebied van de Camargue (Zuid-Frankrijk). Hij
slaagde er in het virus te isoleren uit muggen, zieke mensen en zieke paarden, die
verlammingsverschijnselen vertoonden.

In Schotland komt een aan het Centraaleuropese encephalitisvirus verwant agens voor,
dat „louping ill" veroorzaakt bij schapen.

S c h O n e 11, M. E. c.s.: Infecties bij slachthuispcrsoneel in Schotland. Referaat in
het Ned. Tijdschr. Geneesk., 111, 792, (1967).

S c h o n e 1 1 onderzocht 96 in het slachthuis te Edinburgh werkzame personen op
Q-koorts, brucellose (morbus Bang), leptospirose en louping-ill.

Bij 27 personen (28%) werden Q-kocrts-ir, muunstoffen gevonden. Bij slechts vier
van hen werd deze ziekte in de anamnese aa-igetroffen.

Bij 12 personen (12,5%) werden agglutinir.en tegen Brucella abortus aangetoond.
Geen van hen had de ziekte doorgemaakt.

In zes gevallen viel serologisch onderzoek op leptospirose positief uit. Twee van hen
hadden deze ziekte gehad.

Achtmaal werden antistoffen te.gen het virus van louping-ill gevonden. Geen van hen
had aan deze ziekte geleden (die trouwens bij mensen slechts zelden voorkomt).
Het verdient aanbeveling aan deze infecties te denken bij koortsende werkers in
slachthuizen.

Mc. Donald, J. W.: An outbreak of abortion due to Listeria monocytogenes in
an experimental flock of sheep. Austr. vet. ƒ., 43, 564, (1967).
In een kudde van 220 jonge drachtige ooien (primiparae) trad een week vóór het
begin van de lammertijd een geval van abortus op, gevolgd door 1-5 gevallen per
dag gedurende 3 weken. Het totaal aantal abortusgevallen bedroeg 37 (16,8%), waar-
onder 4 tweelingworpen.

Alle geaborteerde lammeren werden bacteriologisch onderzocht. Daarnaast werden
nog 33 door andere „natuurlijke" oorzaken perinataal gestorven lammeren onderzocht,
terwijl 34 gezonde lammeren binnen een week na de geboorte werden geslacht voor
onderzoek. Voorts werden 7 ooien geslacht, waaronder 3 die hadden geaborteerd,
terwijl van 20 levende ooien cultureel melkonderzoek werd verricht.
Van de 41 geaborteerde lammeren waren 32 gestorven vóór, 4 tijdens en 5 onmiddel-
lijk na de partus. In uitstrijkjes van de maag en van de plancentae, voor zover aan-
wezig, werden in alle gevallen grote aantallen Listeria monocytogenes bacteriën aan-
getroffen. De bacteriën werden ook gevonden in 80% van de levers, in subcutaan
oedeem en sereus vocht van de lichaamsholten en bij 50% in de hersenen.
In 25 van de 31 intacte levers werden kleine vntte necrotische haardjes aangetroffen.
Bij lammeren waarvan de hersenen waren aangetast werden bloedstolsels gezien onder
de dura mater.

Van de 33 „natuurlijk" gestorven lammeren waren 5 positief terwijl van de 34
geslachte lammeren 3 positief waren.

Bij 3 van de geslachte ooien werd Listeria aangetoond in de uterus en in de uier.
Dit betrof de drie dieren die hadden geaborteerd.

Er waren 2 melkmonsters positief, beide afkomstig van moeders van na slachting
positief bevonden lammeren.

Geen der aborterende ooien vertoonde klinische verschijnselen van encephalitis, maar
allen hadden een rood-bruine uitvloeiing gedurende 2 tot 3 weken.
Van alle ooien was de dekdatum bekend en er was een relatie tussen het optreden van
abortus cn de periode waarin de dieren waren gedekt. De totale dektijd was 31 dagen.
De ooien met uitgedragen geïnfecteerde lammeren („natuurlijk" gestorven plus ge-
.slachte lammeren) waren gedekt in de eerste 12 dagen van de dektijd. De aborterende
ooien waren alle gedekt in de daarop volgende 12 dagen, terwijl onder de in de laatste
week van de dektijd gedekte ooien geen enkel geval van abortus of geïnfecteerd lam
werd waargenomen.

Gesuggereerd wordt dat de gevoeligheid voor infectie tijdens een uitbraak wordt
bepaald door het stadium van de drachtigheid.

I r V i n, A. D.: Haematological Examination of a Herd for Bovine lymphosarcoma.
Vet. Rec., 81, 565, (1967).

Neoplasie van het lymfoide systeem kan het best gevat worden onder de term lymfo-
sarcomatose en de uiting hiervan in het bloed het best onder de term leukemie.
Bij koeien zien we het meest de lymfocytaire leukemie. Auteur vermeldt een bloed-
onderzoek van een kudde, welke twee gevallen van lymfosarcomatose lieten zien om
eventuele subklinische gevallen te diagnostiseren.

Het bloed werd genomen uit de V. jugularis een uur na het melken, \'s morgens. Het
aantal leucocyten werd geteld en differentiaties van bloeduitstrijkjes werden bekeken.
De resultaten waren dat geen enkel ander dier van de kudde een hoog aantal leuco-
cyten vertoonde.

Wel veranderde met de leeftijd het aantal leucocyten en lymfocyten, maar dit was
niet significant voor leukemie.

H i b b i 11, K. G. and B a i r d, G. D. : An induced Ketosis and its Rôle in the Study
of Primary Spontaneous Bovine Acetonaemia. Vet. Ree., 81, 511, (1967).
Een aantal klinische syndromen kunnen samengevat worden onder de naam ketosis.
De oorzaken kunnen zijn: inadequate voeding, veranderde endocriene hormoonbalans
en ziekten met verminderde eetlust als gevolg. Ketosis kan ook opgewekt worden door
het injiceren van 5 cm^ L-thyroxine 0.5% gedurende 6 dagen. De symptomen zijn
dezelfde als bij de spontane acetonemie.

Een vergelijking tussen opgewekte ketosis en spontane acetonemie wordt beschreven.
Sommige veranderingen in het bloed en in de lever zijn bij beide hetzelfde en ver-
schillen moesten geweten worden aan de duur van de ziekte. Er werden bepalingen
gedaan in het bloed en via leverbiopsieën.

Ketogenesis heeft zijn voornaamste oorsprong in de lever en het pensepitheel. In vitro
werden proeven genomen met lever-, uier- en pensepitheelbiopsieën.
Beschreven wordt de invloed van de opgenomen O2 via de rcspiradetractus en ook
van het glycogenedsche enzym fructose-difosfatase. Van dit laatste werd geen stijging
waargenomen, zoals bij de rat. Ook werden geen verschillen gevonden wat betreft de
excrede van bijniersteroiden bij normale dieren, dieren met opgewekte ketosis en
dieren met spontane acetonemie.

Aangegeven wordt dat het dieet een maximum aan metabolische energie moet leveren
om de ziekte bij koeien met een piek in de produktie te voorkomen.

H il li ge, A. G.: Antibioticaproblematiek. CMC Melk, (17), (1967).
In een bijeenkomst van de Stichting voor Melkhygiëne op 27 oktober jl. besprak
Drs. A. G. H i 1 1 i g e, direkteur van de Keuringsdienst van Waren in Utrecht, dc
andbiodcaproblematiek. Hij bepleitte een gecontroleerd gebruik, waarbij de dierenarts
verantwoorde adviezen dient te geven.

Dc melkontvangende bedrijven zullen een frequent onderzoek op antibiodca moeten
uitvoeren en rigoureuze uniforme maatregelen moeten nemen om levering van be-
smette melk te voorkomen.

Hij stelde zich voor dat een centrale verwerkingsmogelijkheid voor met penicilline
besmette melk (hetgeen de referent voorhands een utopie lijkt) moet worden ge-
creëerd.

In de discussie kwamen de grote risico\'s van de export sterk naar voren.
De redaktie wijst op de speciale kortingen die sinds 25 juni 1967 worden toegepast
in het Westelijke Consumpdemelkgebied nl. ƒ 3,25/100 kg melk en beklemtoont een
juiste vooriichting over het niet afleveren van besmette melk, door de dierenartsen,
te meer waar ook andbiodca ter bestrijding van andere ziekten dan mastitis worden
gebruikt.

O r s t a d u r s, K., D a h 1 b e rg, G.: Behandüng efter bakteriologisk resistenunder-
sökning vid urinvägsinfektioner hos hund. Norsk. Vet.Med., 18, 497, (1966).
Van 159 honden, die aan cystitis, protatitis en blaasstenen lijdende waren, werd uit de
urine gekweekt en gevocligheidsbepalingen gedaan. Stafylokokken (meer dan de
helft), Streptokokken, coli-achtigen en proteussoorten werden gekweekt.
De meeste infecties waren gevoelig voor neomycine, nitrafurantoïne en ampicilline.
Soms bleek alleen in vitro gevoeligheid voor één of twee geneesmiddelen, welke ge-
vallen prompt op een bewust gerichte therapie reageerden, terwijl iedere andere be-
handeling al lange tijd mislukt was. Er bleek een goede correlatie tussen de bevin-
dingen in vitro en in vivo.

C O 1 e, B. C., G O 1 i g h 11 y, L. and W a r d, J. R.: Characterization of Mycoplasma
Strains from Cats. ƒ. Bact., 94, 1451, (1967).

Volgens de laatste druk van het handboek van Merchant en Packer (1967)
zou Switzer in een ongepubliceerd onderzoek in 1954 uit de pneumonische long
van een zes weken oud poesje een Mycoplasma hebben geïsoleerd, waarmede hij geen
ziekte kon opwekken.

Cole en medewerkers kweekten uit speeksel van normale katten 4 PPLO-stammen
die vergeleken werden met een stam uit een conjunctivitis van een kat. Twee van deze
stammen bleken serologisch met de stam uit het oogsecretum overeen te komen, de
twee andere vormden een afzonderlijk type. Ook betreffende verschillende fysiolo-
gische eigenschappen bleek deze scheiding in twee groepen op te gaan. Zij beschouwen
Mycoplasma als een aetiologisch agens in verband met conjunctivitis van de kat.
Zij noemen de twee door hen gevonden groepen: M. felis en M. gateae.

De naam Jan van Rheenen, de bekende auteur-kynoloog, is reeds een waarborg
voor de kwaliteit van deze encyclopedie.

De dierenschilder C. A. Smit heeft Ol) onnavtilgl)at\'e wijze de voornaamste rassen uit-
gebeeld.

Naar mijn mening kan deze encyclopedie zondre enig voorbehoud aanspraak maken
op het begrip volledigheid. Niet alleen worden alle rassen besproken, doch men
ziet in dit boekwerk weerspiegeld de veelzijdigheid van de auteur, waarin o.a. wordt
aangehaald de anatomie en psychologie van de hond, voeding, africhting, erfelijk-
heid zowel als juridische en sociologische kanten van het houden van honden.
Een boekwerk, dat zeker waard is zijn weg te vinden naar iedere hondenliefhebber
en waaraan menig dierenarts en zeker iedere kleine huisdierpracticus een voortref-
felijk naslagwerk aan zal hebben.

Op een zeker moment verplicht de overheid de boeren tot enting van hun varkens-
stapel tegen mond- en klauwzeer.

Wanneer hierbij letsel optreedt, die met de meest grote waarschijnlijkheid een gevolg
is van voornoemde endng, is dan diezelfde overheid (moreel) verplicht tot uitbetaling
van de uit dit letsel voortkomende kosten, b.v. de dood van een varken?

De schade welke is veroorzaakt doordat varkens bij de verplichte enting tegen mond-
en klauwzeer letsel oplopen wordt door de overheid in principe slechts vergoed, indien
dit letsel de dood van het varken veroorzaakt of het varken tengevolge daarvan moet
worden afgeslacht. Voorts dient er een rechtstreeks verband te bestaan tussen de
inenting en de dood of noodzakelijke slachting van het varken, terwijl het letsel buiten
schuld van de veehouder moet zijn ontstaan en degene, die de enting heeft verricht
daarbij de nodige zorgvuldigheid in acht moet hebben genomen.

Wanneer ik goed ben geïnformeerd, bestaan er allerlei vormen van infectieuze rhinitis
bij katten. Zijn de verwekkers hiervan al bekend? Kent men entstoffen, die hiertegen
een zekere immuniteit geven? Zo ja, kan deze enting dan ook in het honden- en
kattenbesluit worden opgenomen?

Over de infectieuze aandoeningen bij de kat is nog lang niet alles uitgeplozen; toch is
er de laatste jaren wel meer inzicht gekomen, in het bijzonder omtrent de wat we dan
gewoon zijn de „infectieuze rhinitis" te noemen.

Volgens onderzoekingen van L i n d in Bern wordt de rhinitis veroorzaakt 6f door een
herpes virus, öf door een virus uit de picomagroep. Het eerste virus geeft zelf de
meeste symptomen, het tweede is de wegbereider voor secundaire bacteriën; klinisch
is er echter geen onderscheid vast te stellen.

Het herpes virus geeft zeer weinig antistoffen en dus weinig kans op immuniteit, het
virus van dc picoma groep geeft wèl andstoffen, maar van dit virus zijn al ver-
scheidene serotypen bekend, die geen wederzijdse immuniteit geven. Hierdoor is het
dus wel duidelijk dat ook de kans op een goede enting niet groot is.
Daarom heeft de commissie, belast met het opstellen van de A.M.v.B., het honden-
en kattenbesluit, zich niet gerechtigd gevoeld een enting tegen niesziekte voor te
schrijven.

Bij decompensatio cordis, ten gevolge van een endocarditis valvularis verrucosa, wordt
graag gebruik gemaakt van digitalispreparaten.

Kunnen we in deze voor de hond nog steeds op tinctura digitalis terugvallen? Of zijn
er nieuwere c.q. betere preparaten?

Komt in deze rubriek ook de Euphylline voor, zoals in de humane geneeskunde?
Zou het mogelijk zijn de dosering van de verschillende therapeutica aan te geven?

Bij hartsdecompensatie, ten gevolge van welke oorzaak dan ook, worden tegenwoordig
bijna uitsluitend digitalis-preparaten gebruikt, en zeker wanneer men deze per os wil
toedienen, wat aangewezen is bij bovenstaande indicatie, omdat het toedienen dan zeer
langdurig zal moeten zijn.

Men gebruikt de zuivere chemische substantie i n niet meer de pulv. foHorum digitahs
en de tinctura digitalis die deze substantie bevatten.

Digoxine, digitoxine (digitaline) zijn wel de twee voornaamsten. De vroegere mening,
dat de verschillende componenten in de pulv. foliorum of tinctuur elkaar potentiëren,
is gewijzigd.

Waarschijnlijk is digoxine wat veiliger in het gebruik dan digitoxine; de therapeutische
breedte van de eerste wordt als het grootst beschouwd, het gevaar voor cumulatie is
bij digitoxine groter daar dit zich sterker aan albumine bindt dan digoxine en dus het
langzaamst wordt uitgescheiden. Digoxine wordt in 24 uur voor 50% uitgescheiden,
digitoxine slechts voor 7%. Het is dan ook raadzaam aan digoxine de voorkeur te
geven.

De dosering moet eigenlijk per patiënt worden vastgesteld naar het effect. Sommigen
willen dit doen onder geleide van het E.C.G., anderen zeggen dat digitalis pas een
gunstige werking op het hart heeft als er intoxicatieverschijnselen optreden, waarvan
braken klinisch dan wel het voornaamste verschijnsel is.

In de dosering moet onderscheiden worden de eerste dosis om te reguleren en daarna
de onderhoudsdosis. De therapie moet tot gevolg hebben dat de pols daalt tot niet zo
ver boven wat als normaal voor een dier van een bepaalde grootte wordt beschouwd,
eu daarbij krachtiger worden. Dit criterium is nog wel eens moeilijk vast te stellen,
vooral bij een dier dat men alleen maar ziet op het spreekuur of bij de eigenaar thuis.
\\\'oor digoxine geldt een dosering om mee te beginnen van 0,06 - 0,2 mg/kg lichaams-
gewicht per dag; als onderhoudsdosis geldt een vierde tot een achtste hoeveelheid
hiervan (voor digitoxine de helft). Als injectievloeistof (intramusculair) is digoxine
in de handel als: Lanoxin (= digitalis lanata), 2x per dag inspuiten.
Euphylline (aminophylline) wordt in de harttherapie gegeven met de bedoeling de
coronairvaten te verwijden en dus een betere doorbloeding van de hartspier te ver-
krijgen; verantwoord is dus deze therapie, eventueel naast digitalis, wanneer ver-
nauwde kransvaten verwacht mogen worden, wat het E.C.G. kan aangeven.
Het blijft evenwel nog een vraag of vernauwde vaten met „stugge" vaatwand nog wel
reageren en zelfs kan de vraag gesteld worden of niet het gevaar bestaat dat niet of
minder veranderde vaten in andere delen van het lichaam wel, of althans beter,
reageren dan de coronair vaten. Hierdoor blijft minder bloed beschikbaar voor de
vaten waarin de bloedstroom juist moet worden verbeterd.

Aminophylline kan dus zeker niet gegeven worden in de plaats van digitalis, en zeer
waarschijnlijk is het ook niet dienstig het als routinemethode naast digitalis te geven.
De dosering is 8 mg/kg lichaamsgewicht per dag. In sterke overdosering is het een
krampmiddel.

Met ingang van 5 april 1968 is het telefoonnummer van de onderdelen van het
Ministerie van Sociale Zaken en Volksgezondheid, die te Leidschendam, Dokter
Reijersstraat 8, 10 en 12 zijn gevestigd, t.w.:

— het Directoraat-Generaal voor de Arbeidsvoorziening,
het Directoraat-Generaal van de Volksgezondheid,

- - de Hoofdinspectie van de Volksgezondheid, belast met het toezicht op levens-

- de Hoofdinspectie van de Volksgezondheid, belast met het toezicht op de
hygiëne van het milieu,

de Inspectie van de Volksgezondheid, belast met het toezicht op de hygiëne
van het milieu in de provincie Zuid-Holland.

de Afdeling Diergeneeskunde T.N.O. (beide gevestigd Dokter Reijersstraat 8)
zijn van 5 april j.1. af eveneens onder dit telefoonnummer bereikbaar.

Verslag van een studiereis van 3 tot en met 8 juli 1967 door Ir. P. Hoogschagen,
I. S. R. Sijbrandij en Ir. M. M. Veldman.

De import in ons land van Jersey-runderen uit Duitsland in 1966 was aanleiding om
een studie te maken van het Jersey-ras in Denemarken. De Jersey-runderen in Duits-
land zijn nl. uit Denemarken geïmporteerd. Omstreeks de laatste eeuwwisseling zijn
de Jersey\'s in Denemarken geïmporteerd en het volgende staatje laat de ontwikkeling
van dit ras in Denemarken zien.

Het uitbetalingsysteem van de melk, hoofdzakelijk gebaseerd op vetgehalte is gunstig
voor het Jersey-ras; wat betreft de vleesproduktie blijft het ras ten achter bij andere
Deense rassen. Door kruising met Charolais-sderen van niet voor de Jersey-fokkerij
gewenste koeien, wordt aan dit nadeel tegemoet gekomen.

Aan de melkproduktie is in Denemarken veel aandacht besteed. Hoewel de Jersey
gemiddeld 1200 kg minder melk geeft dan de Rode Deen en de Zwartbonte, ligt de
melk-vetproduktie gemiddeld 20 kg hoger per lactatieperiode.

Naast de melk-vetprodukde is op proefstations voor nakomelingen onderzoek ook de
melk-eiwitproduktie bezien. Het eiwitgehalte was bij de Jersey gemiddeld 4,27%
tegen resp. 3,68 en 3,58 bij de Rode Deen en de Zwartbonte.

De melkbaarheid is goed, de gecorrigeerde gemiddelde melksnelheid per minuut
varieerde voor de 9 Jersey-groepen op de proefstations van 2,36 tot 1,61 kg melk.
De gezondheidstoestand van het Jersey-ras verschilt niet veel van die van andere
rassen; melkziekte zou vaker voorkomen. Wat de levensduur betreft, de Jerseykoe
zou gemiddeld één lactatieperiode langer meegaan dan de andere rassen, maar hier
zal de geringe restwaarde wel debet aan zijn.

De bedrijfsuitkomsten van de „Jersey bedrijven" verschillen kwantitatief weinig van
die van andere bedrijven, hoewel de inkomsten op een enigszins andere manier tot
stand komen. Op Jersey bedrijven levert de melk ± 40% van de inkomsten tegen
± 30% voor andere bedrijven, terwijl de inkomsten uit omzet en aanwas van vee
op andere bedrijven gemiddeld ± 10% hoger liggen (± 20% tegen ± 10% op Jersey
bedrijven).

De Jersey fokkers zijn georganiseerd in de Danmark Jersey forening, welke de stam-
boekhouding voert, de export, de afzet van vee voor de slacht en de voorlichting
regelt.

Door de auteurs is een bezoek gebracht aan een aantal Jersey bedrijven om een inzicht
in de bedrijfsvoering te krijgen.

Het rapport geeft een goed beeld van de betekenis en de omvang van de Jersey
fokkerij in Denemarken.

DE VOEDING VAX DEKHENGSTEN
(Paardengezondheidskalender, februari 1968.)
Inleiding

Ook voor de dekhengsten moet prima ruwvoer de basis van het rantsoen vormen.
Buiten het dekseizoen kan men dan met weinig krachtvoer volstaan. Komen echter de
voorjaarskeuringen in het (verre) verschiet, dan wordt veelal de krachtvoergift aan-
zienlijk verhoogd, terwijl daardoor de ruwvoeropname terugloopt. Maar het doel: „de
keuringsconditie" wordt dan bereikt. Deze conditie wordt echter voor een in aktie
zijnde dekhengst niet gewenst en verkort de levensduur van de hengst (vervroegde
slijtage).

Daarvoor wordt een minder vette toestand meer op zijn plaats geacht. Bij vele
hengstenhouders ziet men dat de krachtvoergift dan drastisch wordt verlaagd; deze
omschakeling is nadelig op temperament, deklust en zaadkwaliteit. Had men meer
vertrouwen gehad in het ruwvoerrantsoen dan was de onnodige extra verhoging van
de krachtvoergift achterwege gebleven, evenals de genoemde drastische verlaging.
Kort vóór het dekseizoen zou de krachtvoergift dan wat verhoogd kunnen worden
ten koste van enig ruvi^oer. Op dat moment moet vooral aan de eiwitvoorziening
worden gedacht, niet alleen in hoeveelheid, maar ook in kwaliteit. Gunstige eiwitten
komen voor in dierlijke produkten: een deel van het krachtvoer moet daaruit dan
ook zeker bestaan. Andere gunsdge krachtvoermiddelen voor deze dieren zijn: erwten
en bonen (verhogen de geslachtsdrift) en tarwezemelen (verhogen de zaadkwaliteit).
Verder zijn van groot belang een juiste kalk/fosforverhouding, goede andere mineralen-
verhoudingen en een voldoende voorziening met vitamine A, D en B. Of tarwekiem-
olie (vitamine E) we! zo hoog moet worden aangeslagen als wel eens gebeurt, is zeer
de vraag.

Het verstrekte hooi moet niet uitsluitend uit luzerne- of klaverhooi bestaan. Minstens
de helft — maar liever méér — moet goed grashooi zijn, d.w.z. afkomstig van goed
grasland, tijdig gemaaid, goed gewonnen en niet te sterk gebroeid. Dergelijk hooi legt
een zeer goede basis voor de mineralenverhoudingen. Deze kan nog worden verbeterd
door dagelijks 5 kg vers gras of ander groenvoer te geven, dan wel 1 kg kunstmadg
gedroogd groenvoer.

(Terwille van de variatie bij veel luzernehooi liefst kunstmatig gedroogd gras, of
naast grashooi kunstmatig gedroogde luzerne). Bovendien wordt de karoteenvoor-
ziening daardoor verbeterd.

Verder geven we nog wat wortelgewassen, zoals voederbieten of wortelen. Aardappelen
zijn te sterk vetvormend en geven wel aanleiding tot een huidaandoening, vooral als
zij rauw worden gevoederd. Uiteraard moeten alle hakvruchten vrij van grond-
bestanddelen worden verstrekt. Daarbij komt dan nog het krachtvoer, dat ofwel dier-
lijke produkten moet bevatten, dan wel met deze moet worden aangevuld.
Als goede rantsoenen tijdens het dekseizoen kunnen worden genoemd;

5 kg vers gras of ander groenvoer of 1 kg kunstmatig gedroogd groenvoer
8-12 kg voederbieten of wortelen

5 kg vers gras of ander groenvoer of 1 kg kunstmatig gedroogd groenvoer
5 - 7 kg voederbieten of wortelen

1 - 2 liter onder- of karnemelk óf 4 eieren óf Yi ons dier-, vis-
of bloedmeel.

Ter voorziening in de vitamine B-behoefte wordt wel een B-preparaat aanbevolen,
dan wel ± 2 ons gedroogde gist (pony 1 ons).

In het algemeen voldoet het goed de dekhengsten in het seizoen dagelijks één of meer-
malen extra te gaan voederen. Drinkwater moet steeds volop aanwezig zijn.
Een fout die veel wordt gemaakt is, dat de dekhengsten veel te weinig beweging
krijgen en ook overigens op minder juiste wijze worden gehouden. Hengsten moeten
dagelijks worden afgestapt en een deel van de dag in een ruim buitenhok verblijven:
gunstig voor spieren, hoefmechanisme, beenwerk en allerlei noodzakelijke levens-
processen in het dier. Het oudere donkere hengstenhok met hoge muren of schotten is
uit de tijd.

Een licht, ruim hok met zo mogelijk uitzicht op andere dieren is eveneens zeer nood-
zakelijk voor de kostbare dieren waarvan men lang gebruik hoopt te maken. Indien
de omstandigheden dit toelaten is gedeeltelijke weidegang op een niet al te geil gras-
landperceel (geen kunstweide) aan te bevelen.

Na het dekseizoen moet de hengst worden gevoederd als een werkpaard dat lichte
arbeid verricht. Laat men de hengst ook landwerk verrichten — wat sterk valt aan
te bevelen — dan moet vanzelfsprekend iets meer worden verstrekt. In dat geval gaat
het niet in de eerste plaats om eiwit, maar vooral om de zetmeelwaarde (bieten,
wortelen, e.d.). Zo mogelijk geve men ook dan weidegang.

Het is aan te bevelen korte tijd voordat de paarden de weide weer ingaan nog een
wormkuur te .geven; dit geldt in ieder geval voor de jonge paarden. De wormlarven,
die zich gedurende de wintermaanden nog elders in het lichaam van het paard be-
vonden, zijn inmiddels wel in de darmen aangekomen en kunnen nu dus als volwassen
wormen worden afgedreven. Er komen dan bovendien minder wormlarven in het
weiland terecht, hetgeen de kans op herbesmetting van de dieren vermindert.
Het is van belang ook veulenmerries tegen wormen te behandelen enige tijd voordat
het veulen wordt geboren. De box, waarin het veulen wordt geboren en waarin het,
tot het met de merrie de weide ingaat, moet verblijven, moet goed worden schoon-
gemaakt. Goed schrobben met heet creolin- of sodawater, niet alleen de vloeren maar
ook de wanden, is zeer gewenst. Dit heeft tot doel de wormlarven op de vloeren en
aan de wanden te doden.

Het veulen zal door deze maatregelen veel minder kans hebben wormlarven op te
nemen bij het eten van stro of het likken aan de wanden.

.Afdeling Paardenhouderij
(Commissie Gezondheidszorg Paarden)
Raamweg 26 - \'s-Gravenhage -
tel. (070) 18 35 10, m.i.v. 5 april 1968
65 69 20, t. 03.

Bij de door het Rijksinstituut voor de X\'olkseezondheid (R.I.V.) ontwikkelde histolo-
gische controle van prostaatwecfsel kan met grote zekerheid worden vastgesteld, of
cen stierkalf (verreweg hel grootste gedeelte van de mestkalveren zijn stierkalveren)
wel of niet met een stof met oestrogene werking (er wordt voornamelijk diethyl-
stilboestrol gebruikt) is behandeld. Uit verschillende proeven is gebleken, dat deze
veranderingen reeds enkele dagen na injectie optreden en tenminste tot 16 weken
(slachdeeftijd) irreversibel zijn.

Dit deelt de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Volksgezondheid, Dr. R. J. H.
K r u i s i n g a, per brief aan de Tweede Kamer mede, naar aanleiding van een
indertijd in dc openbare vergadering van de Vaste Commissie voor de Volksgezond-
heid terzake door Mevrouw Brautigam gestelde vraag.

Het R.I.V. gaat ervan uit, dal er, indien oestrogene stoffen in de urine worden aan-
getroffen, ergens in het lichaam een depot van deze stoffen aanwezig is. Bij een posi-
tieve proslaatbevinding wordt de aanwezigheid van diethylstilboestrol door middel van
urineonderzoek getoetst. Oorspronkelijk geschiedde dit door middel van de „ultra-
violet- en broommethode", maar sinds 1 oktober 1967 worden de urines onderzocht
door middel van de dunnelaagchromatografie, die vcxjr dit doel in het instituut nader
werd uitgewerkt. Het is niet geheel uitgesloten, dat urinemonsters met deze methode
negatief worden bevonden, ondanks de aanwezigheid ergens in het lichaam (bijvoor-
beeld op de inspuitplaats) van resten van oestrogene stoffen. Deze mogelijkheid wordl
nog onderzocht. Op grond van het feit, dat eventueel andere stoffen met oestrogene
werking dan diethylstilboestrol kunnen zijn toegepast, met als gevolg een positieve
prostaat, worden steekproefsgewijs ook negatieve urinemonsters met de hieronder
beschreven, meer gevoelige biologische methode onderzocht.

Van dc als positief aangemerkte urines worden ter bevestiging van de uitslag van het
chemische onderzoek de extracten bovendien volgens de biologische methode onder-
zocht. Hierbij worden gecastreerde vrouwelijke muizen met het extract, resp. ver-
dunningen van het extract ingespoten, waarna in de positieve gevallen duidelijk waar-
neembare veranderingen van het vaginaepitheel optreden. De laatstgenoemde methode
i> uitermate gevoelig, aangezien men daarmee hoeveelheden tot 0,5 microgram per
200 ml urine of per 200 gram vlees kan aantonen.

Samenvattend kan worden gesteld, dat het op het ogenblik gebruikte controleschem.i
bij het opsporen en aantonen van stoffen met oestrogene werking, hetwelk voor-
namelijk op het in Nederland meestal toegepaste diethylstilboestrol bij mestkalveren is
gericht, cen graad van zekerheid bezit, welke uitermate hoog is te noemen.

Hierbij wordt medegedeeld dat het Bureau van de Algemeen Directeur van het
Centraal Diergeneeskundig Instituut met ingang van 9 april 1968 wordt verplaatst
van Seinpostduin 18 naar

Die diesjährige, 18. internationale Fachtagung der Bundesanstalt für künstliche Be-
fruchtung der Haustiere in Wels findet in der Zeit vom 4. - 6. Okt. 1968 im Kinosaal

I. Hauptthema: Fortschritte auf den Gebieten der Fortpflanzungsbiologie und der
Künstlichen Besamung

Dr. Adams, Cambridge/England: Die Fortbewegung der Spermien im weiblichen
Genitaltrakt und ihre Beziehungen zur Fruchtbarkeit (Sperm-Passage).

Mgr. Ing. Balwierz, Krakow/Polen: Die künstliche Besamung der Biene und die
Konservierung von Drohnensperma.

Prof. Dr. Bratanov, Sofia/Bulgarien; Die Intensivierung der Fortpflanzungs-
funktionen der Haustiere.

Doz. Dr. P o d a n y, Brno/GSSR: Zur Feststellung des optimalen Zeitpunktes für die
Besamung der Kühe und Schweine.

Doz. Dr. S m i d t, Göttingen: Maternale Einflüsse auf die intrauterine Entwicklung
bei Säugern, unter besonderer Berücksichtigung der Ergebnisse reziproker Kreu-
zungen und Eitransplantationen zwischen veredelten Landschweinen und Zwerg-
schweinen.

Dr. Stukovszky, Budapest/Ungarn: Neue Ergebnisse der Bhitgruppenforschung
beim Rind.

Min. Rat Dipl. Ing. Dr. E b e n b a u e r, Wien/Ö.: Züchterische Konsequenzen aus
dem TGN2-Verfahren.

Dipl. Ing. Dr. F ö g e r, Ried/Ö.; Erfahrungen mit dem TGNa-Verfahren in der
Besamungsstation des FIH.

Dr. Goossens, Beers/Niederlande: Die biophysikalischen Grundlagen der TGN-j-
Konservierung von Bullensperma.

Dr. J o n d e t, Rennes/Frankreich: TGN2-Konservierung von Bullensperma in Pail-
letten.

Dr. Leipnitz, Neumühle/BRD: Die Verwendung von Pellets bei der Konser-
vierung von Bullensperma.

Prof. Dr. Merkt, Hannover/BRD: TGNa-Konservierung von Sperma der nicht zu
den Wiederkäuern gehörenden Haustiere (Pferd, Schwein, Hund, Geflügel).

Dr. Müller, Wels/Ö.; Untersuchungen über die Motilität und Haltbarkeit von
aufgetauten TGN2-Samen.

Dr. Paufler, Göttingen/BRD: Eine neue Methode zur Durchführung der kB.
des Rindes mit TGNa-Samen.

Anmeldungen zur Tagung sowie Anfragen sind an die Bundesanstalt für künstliche

GENOOTSCHAP VOOR GESCHIEDENIS IjER GENEESKUNDE, WISKUNDE
EN NATUURWETENSCHAPPEN.

Vtijdagavond 10 mei 1968 en zaterdag 11 mei de gehele dag zal te Zierikzee in
Hotel Mondragon de halfjaarlijkse wetenschappelijke vergadering plaatsvinden van
het Genootschap voor Geschiedenis der Genefskimde, Wiskunde en Natuurweten-
schappen.

DEUTSCHE VETERINÄRMEDIZINISCHE GESELLSCH.AFT E.V. ARBEITS-
GEBIET: KLINISCHE VETERINÄRMEDIZIN, FACHGRUPPE: KLEINTIER-
KRANKHEITEN, DEUTSCHE GRUPPE DES W.S.A.V.A.

Die diesjährige Tagung der Fachgruppe Kleintierkrankheiten ist für den 10., 11. und
12. Oktober vorgesehen und findet wiederum an der Medizinischen Tierklinik der
Universität München statt.

.Ms Schwerpunkte der Tagung sind Erkrankungen der Knochen und Gelenke vor-
gesehen, ervränscht sind aber auch nicht thematisch gebundene Originalbeiträge.
Vorgesehen ist ferner die Demonstration klinischer Fälle je nach Anfall und im
Rahmen von Seminaren, deren Teilnehmerzahl beschränkt blieben muss, die Be-
sprechung und Demonstration diagnosdsch-therapeutischer Technik.
.\\nmeldung von Vorträgen bis 31 Juli 1968 an den Unterzeichneten erbeten:

Professor Dr. K. Ullrich, Vorstand der medizinischen Tierklinik der Universität
München, 8000 München 22, Veterinärstrasse 13,

Het op pagina 1542 (aflevering 15 november 1967) van dit Tijdschrift aangekon-
digde Internationale Congres, te Cambridge te houden, wordt niet van 17-21 juni
1968, maar van 23-28 juni gehouden.
Belangstellenden hiervoor kunnen zich wenden tot:

2. Mr. A. R. M. Kidd, Central Veterinary Laboratory, Weybridge, Surrey,
England.

Met het oog op de komende vakantieperiode, heeft de Veeartsenijkundige Dienst
reizigers, die met hun hond Zuid-Limburg bezoeken, een goede raad gegeven.
In verband met de dreiging van rabies langs de zuid-oost-grens, moeten alle honden
in Zuid-Limburg tegen rabies zijn geënt, hetgeen dient te blijken uit een geldig
entcertificaat en een penning.

Teneinde vakantiegangers moeilijkheden te besparen, moeten ze tijdig vóór ze op
reis gaan, maatregelen nemen. Om hen daaraan te herinneren, is aan de prakti-
zerende dierenartsen een poster gestuurd, die zij in hun wachtkamer kunnen op-
hangen (zie pag. 542).

Ook reisorganisaties, de Nederlandse Spoorwegen, .A.N.W.B. en K.N..A.C. hebben
\'aan dezè voorlichting\'hun ihedevverkinfe s\'erl\'eerld.\' \'>> ■

Met ingang van 22 april 1968 treedt in Duitsland een verordening in werking, die

le. dat het dier op de dag van afgifte van de verklaring door een ambtelijk dieren-
arts is onderzocht en geen symptomen van een besmettelijke ziekte vertoonde,
terwijl er tevens geen verdenking van een dergelijke ziekte bestond;
2e. dat er de laatste drie maanden voor afgifte van het certificaat noch in de plaats
van herkomst, noch in de omgeving daarvan met een straal van 20 kilometer,
hondsdolheid is geconstateerd.
Het certificaat mag op de dag van inreis in Duitsland niet ouder zijn dan 10 dagen
en moet in Duits zijn gesteld. Uitzonderingen worden gemaakt voor circushonden,
schippershonden, blinde-geleidehonden en voor honden die per vliegtuig worden
vervoerd en bij een tussenlanding in Duitsland het vliegveld niet verlaten.
Zoals duidelijk zal zijn, brengt deze regeling enige moeilijkheden met zich mee.
onder meer ten aanzien van toeristen die via Duitsland heen en terug reizen en
langer dan 10 dagen met vakantie zijn.

Bij het afsluiten van dit nummer werden richtlijnen voorbereid, die via de districts-
inspecteur van de V.D. aan alle praktizerende dierenartsen zullen worden toe.ge-
zonden.

Gedurende de maanden januari, februari cn maart bracht de inspecteur van de
Veeartsenijkundige Dienst te Tokio, Dr. M. O g a t a, cen bezoek aan ons land. Na
op 8 januari te zijn ontvangen door de Directeur van de Veeartsenijkundige Dienst
tc Leidschendain. de heer J. M. van den Born en de adjunct-directeur, de heer
H. A. van den Berg, had hij gesprekken met de verschillende inspecteurs van de
Dienst. Ook bracht hij bezoeken aan de Gezondheidscommissie voor Dieren van het
Landbouwschap en de afdeling Veeteelt van het Ministerie van Landbouw en
Visserij.

Hij bracht enige tijd door bij de districtsinspecties van de Veeartsenijkundige Dienst
in Friesland en Noord-Brabant, bezocht de Gezondheidsdienst voor Pluimvee en
de afdeling Amsterdam van het Gentraal Diergeneeskundig Instituut.
Tijdens zijn verblijf in Nederland bezocht hij ook de Veterinaire diensten van
Frankrijk en Engeland.

Van 1 tot en met 5 april bezochten twee veterinairen van het Ministerie van Land-
bouw in Zuid-Afrika, de heren Dr. G. W. A. B e 1 o n j e en N. T. C o e t z e e.
Nederland.

Zij voerden gesprekken op de Veterinaire Foofdinspectie van de Volksgezondheid
te Leidschendam en bezochten enkele openba. e slachthuizen en pluimveeslachterijen.

Met ingang van 1 april 1968 zijn de bureaus van de Inspectie van de Veeartsenij-
kundige Dienst en de Veterinaire Inspectie van de Volksgezondheid voor het
district-ambtsgebied Noord-Brabant verplaatst van Boxtel naar \'s-Hertogenbosch.
Het nieuwe adres is: Havensingel 1, \'s-Hertogenbosch, tel. (04100) 4 30 66.

In Neder-Saksen waren op 3 april 5 bedrijven in drie gemeenten met mond- en
klauwzeer besmet. Ze zijn gelegen in de Kreisen Hoya Roem en Uelzen. Hiervan
betrof één een nieuwe uitbraak van het type O in Uelzen.

Op 29 en 30 maart hebben zich in Engeland wederom twee gevallen van mond-
en klauwzeer voorgedaan. Het betrof bedrijven in besmet gebied, die tot dusver vrij
gebleven waren en wel te Shawbury in Shropshire en Wimbolds Trafford bij
ehester.

	c			c		c
-	<D			—		-ü
s					<ü
c.					a
CS	Ml	3	OJ	(/I	M	Wï
ji;		3	u		c
O	rt	>	>	rt	OJ	B
	C		tl	c		C
	a		cü		rt
3	<			<•	>	<

wanneer u met uw tiond zuid-limburg wilt
bezoeken, moet tiet dier tenminste 30 dagen
en ten tiocgste 2 jaar geleden zijn geënt tegen
hondsdolheid.

IIITOAVE VAN OC VEtARTSENIJKUNDiaE DIENST • DOKTER REIJERSSTRAAT • . LEIDSCHENDAM

17, Centrale keuring Rood-bonte stieren Gelderland en Overijssel, 9.00 uur,
Zutphen.

18^ 19, 9e Federatieve Vergadering Medisch-Biologische Verenigingen, Nijmegen,
(pag. 323)

23, Postacademiale discussie-avond. Lab. Bloedtransfusiedienst Ned. Roode
Kruis, -Alb. Plesmanlaan 125, Amsterdam-Sloten-aart. (pag. 1105
(1967))

24, Groep Wetenschappelijke Onderzoekers K.N.M.v.D. Vergadering, 14.15
uur. Hotel Hes, Utrecht, (pag. 481)

24, Centrale keuring Zwart-bonte stieren Drenthe en Overijssel, 9.00 uur.
Ommen.

27, Groep Geneesk. v. h. Kleine Huisdier K.N.M.v.D. „Voorjaarsdag",
Utrecht, (pag. 1569 (1967), 186, 240)

28—mei 1, 4e Internationaal Congres Varkensfokkerij, Reggio Emilia, (pag. 397)

1—5, 10e Int. Symposium Ziekten van dierentuindieren, Salzburg, (pag. 103)
7 —11, Viering 200-jarig bestaan Diergeneeskundige Hogeschool, Wenen. (pag.
1773 (1966), 397)

8, A.C.V.-Controle. Landelijke studiedag. „De Blije Werelt", Lunteren.
(pag. 397)

9, Groep Practici Grote Huisdieren K.N.M.v.D. Jaarvergadering, 14.00 uur.
Restaurant Smits, Vredenburg, Utrecht, (pag. 548)

10—11, Gen. Gesch. Geneesk., Wisk. en Nat.wet. Vergadering Zierikzee. (pag.
539)

16—17, Dtsch. Ges. Klin. Med. Symposium „Listeriose", Leipzig, (pag. 1543
(1967))

16—17, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Geschichte der Veterinär-
medizin". Symposium, Hannover, (pag. 48)

17, Afd. Zuid-Holland K.N.M.v.D. Postuniversitair onderwijs. Leergang over
antibiotica, 9.30 uur, gebouw „de Tent", Delft. (pag. 547)

20, Groep D.I.B., K.N.M.v.D. Jaarvergadering, 14.00 uur, Motel Bunnik,
Bunnik. (pag. 548)

24, Afd. Zuid-Holland K.N.M.v.D. Vergadering, 8.30 uur. Groothandels-
gebouw, Rotterdam, (pag. 547)

10—14, Int. Assoc. of Microbiol. Societies. 6e Symposium, Bilthoven. (pag.
103)

23—28, Int. Pig Veterinary Society. Int. Congres, Cambridge, (pag. 1542
(1967), 539)

14—20, 2e Wereldconferentie Dierlijke Produktie, Universiteit van Maryland,
U.S.A. (pag. 838 (1967) ; 47)

13—17, World Ass. Buiatrics. 5e Int. Congres, Opatija (Joego-Slavië). (pag.
981 (1967))

II —12, 115e Alg. Vergadering Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde,
\'s Hertogenbosch. (pag. 332)

Gironummer 511606 ten name van de Kon. Ned. Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Een verheugend groot aantal leden heeft voor 1 april jl. betaald. Daar\\\'00r
onze hartelijke dank.

De Joegoslavische veterinair student Kezic Nicola zou gaarne in juli a.s. naar
Nederland komen voor een stage van een of meer maanden.

De heer Nikola is 22 jaar oud en studeert aan de universiteit van Zagreb. De duur
van de veterinaire studie is daar 10 semesters (dus 5 jaar) waarvan hij er 8 achter
de rug heeft.

Indien de mogelijkheid bestaat, dat de heer Nikola een tegemoetkoming kan krijgen
tijdens zijn verblijf hier te lande zal deze vanzelfsprekend zeer welkom zijn.
Collegae, die genegen zijn de heer Nicola gastvrijheid te verlenen, kunnen zich wen-
den tot het secretariaat van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde,
Rubenslaan 123, Utrecht, tel. (030) 510111.

Per 31 december 1967 telde de afdeling 137 leden en één erelid, n.1. Dr. van
Santen te Nijmegen.

Ir, het verslagjaar werden lid van de vereniging negen nieuwe leden, t.w. J. H. H.
Cloud t, J. Key, M. P. Moons, A. J. B. H a m m i n k, K. H. Hermans,
G. Cos term ans, L. J. ten Horn, A. M. van Schaik en J. J. Jorna,
terwijl de volgende leden bedankten: H. Th. N i e u w e n h u y s e n, W. M. Blok,
R. J. Kummel, N. van Wijk en J. G. H. H o 1 s h e i m e r.

In de vergadering van 2 maart werd A. Zegwaard benoemd tot secretaris van
onze afdeling; hij kwam in de plaats van collega L a n s i n k, die meende zijn functie
als secretaris (gedurende zes jaren) te moeten neerleggen.
Ket bestuur werd in 1967 als volgt samengesteld:
J. Bouw, voorzitter
H. Rozemond, 2e voorzitter

Zegwaard, secretaris
T. M. Niemantsverdriet, penningmeester
C. B. d e L i n t, 2e secretaris

El werden in 1967 vier ledenvergaderingen gehouden en wel op 2 maart, 18 mei, 13
reptember en 8 december, terwijl de gecombir eerde bijeenkomst met Overijssel niet
kon doorgaan wegens gebrek aan belangstelling. Het bezoek aan de vergaderingen
mag redelijk goed genoemd worden (± 25% der leden was gemiddeld aanwezig);
het viel op dat bij elke vergadering ongeveer 50% van de aanwezigen uit practici
bestond.

De vergadering van 2 m/iart was gewijd aan bestuursverkiezingen, terwijl de Groep
Practici Grote Huisdieren aandacht kreeg, evenals elke volgende vergadering in het
verslagjaar.

Bij de vergadering van /8 mei was als gastspreker collega H. v. d. B e r g. Inspecteur
.Algemene Dienst van de Veeartsenijkundige Dienst uit Den Haag, die sprak over
Dierenartsen en E.E.G.

Op 13 september werd het programma van de Algemene Vergadering besproken en
werden de collegae H. A. C, H e e z e n en G. H. P. J. Gouda Q " \' " t als af-
gevaardigden aangewezen voor de Algemene Vergadering in Groningen.
Tijdens de december-vergadenng hadden we als spreker Ir. S c h i p p e r uit Wage-
ningen, die sprak over gebruik van antibiotica in de diergeneeskunde i.v.m. bruik-
baarheid van de melk voor de zuivelindustrie.

Deze werden 5 maal gehouden en wel op 15 februari, 12 mei, 1 juni, 28 augustus en
9 november bij de bestuursleden thuis. Daarnaast heeft het bestuur verschillende
vergaderingen belegd met leden van de afdeling om problemen te bespreken, welke
samenhangen met de mond- en klauwzeerbestrijding bij varkens.

De collegae S. L e v y en H. C. H e e z e n hebben als vertegenwoordigers van de
afdeling de vergaderingen bezocht van de Groep Practici Grote Huisdieren.
Ter gelegenheid van de Koninklijke onderscheiding, welke collega van A m e -
rongen mocht ontvangen, werd hij door een afvaardiging van het bestuur hiermede
gecomplimenteerd.

De vestigingscommissie kwam 2x bijeen, waarbij collega Niemantsverdriet
als waarnemend lid optrad voor collega Jhr. M. Snoeck, die vertrokken is.
Gaarne zou ik enkele woorden willen wijden aan een belangrijke zaak, n.1. de entingen
tegen mond- en klauwzeer. In het voorjaar 1967 werden in grote gebieden van onze
afdeling varkens geënt tegen mond- en klauwzeer, waardoor uitbreiding op grote
schaal kon worden voorkomen. In het afgelopen najaar werd voor het eerst de jong-
rundveestapcl georganiseerd geënt tegen mond- en klauwzeer, terwijl in de gemeenten
Eibergen, Groenlo en Winterswijk een barrière-enting bij varkens werd toegepast.
Er werden dit jaar geen post-universitaire cursussen georganiseerd.
Tot slot mag ik, mijnheer de voorzitter, U bedanken voor de prettige ontvangst in
Uw bestuur, constaterende dal dc sfeer in het bestuur goed is geweest, en ik zou
gaarne de hoop uitspreken, dat er ook in het komende jaar een goede samenwerking
zal mogen zijn tussen de bestuursleden onderling en tussen de leden van de afdeling
en het bestuur.

JAARVERSL.AG 1967
Begon de afdeling Utrecht het jaar met 142 leden en 5 buitengewone leden, in de
loop van het jaar ontstonden verschillende mutaties. In dit verenigingsjaar ontvielen
ons door de dood de collegae Dr. Hoogland te De Bilt, K o k te Soest en v a n
Soest te De Meern. .Als afdelingslid bedankten wegens verhuizing de collegae
Lycklama a Nijeholt, Swart Jr., de Vries en van Zutven. Verheu-
gend was het toetreden van diverse nieuwe leden; dit waren de collegae Engel,
van Gemert, Prof. Dr. J. Hoekstra, Dr. Kampelmacher, Kareis e,
Lagerwey, Moons, Schipper en Ver voorn.

Wegens uitzonderlijke verdiensten werd collega Dr. Koopmans per 30 maart
door dc afdeling tot erelid benoemd. Per 31 december 1967 telde onze afdeling 1
erelid, 143 leden en 5 buitengewone leden.

Het bestuur bestond uit de colle.gae A. Rutgers, voorzitter (le zittingsjaar),
W. H. Smits, secretaris (4e zittingsjaar), Dr. P. Krediet, penningmeester (3e
zittingsjaar), E. H. d e n B r e e j e (4e zittingsjaar) en J. van Dobbenburgh
(2e zittingsjaar).

.\\fdelingsafgevaardigde in het algemeen bestuur (3e zittingsjaar) en lid van de pari-
taire tarievencommissie was collega denBreeje.

In de contactcommissie voor overleg met de Provinciale Gezondheidsdienst voor
Dieren hadden namens de afdeling — evenals in voorgaande jaren — het volledig
bestuur alsmede de collegae Blanken en Schneider zitting.
Tot afgevaardigde respectievelijk plaatsvervangend afgevaardigde naar de 114e
algemene vergaciering van de K.N.M.v.D. werden in de ledenvergadering van 14

septeinbèr de collegae Ru \'tg\'er\'s en \' L a g\'e r w\'e y\' benoemd.........

Namens de afdeling Utrecht had collega Dr. H e n d r i k s e als adviserend lid zitting
in de provinciale commissie van toezicht op de K.I.

Afgevaardigden naar de besprekingen inzake het „mantelcontract" waren de collegae
den Breeje (1), Schneider (2) en Blanken (3).

Lid van de paritaire tarievencommissie van Landbouwschap en K.N.M.v.D. was
collega Schneider (5e zittingsjaar).

De kascontrolecommissie bestond in hel boekjaar 1966 uit de collegae de Moor
en Neeteson; voor 1967 werden in deze commissie de collegae dc M o o r en
van Paassen benoemd.

Op 30 maart gaf collega R u l g e r s als nieuwe afdelingsvoorzitter in zijn Toekomst-
bespiegelingen van de voorzitter zijn gedachten weer over de toekomstige structuur
van de K.N.M.v.D. Hij toonde zich daarbij cen voorstander van jong bloed in het
hoofdbestuur, ontvouwde tevens het programma voor het komende afdelingsjaar cn
noemde het nog altijd ontbreken van een Mantelcontract voor de practici een grieze-
lige zaak.

In de vergadering van 30 mei hielden de collegae W. Edel, Dr. W. Sybesma
en J. M. van Leeuwen inleidingen over de veterinaire inbreng in de afdeling
Zoönosen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en in het I.V.O.-onderzoek
ie Zeist en Hoorn. Dankzij deze korte inleidingen maakten de aanwezige leden kennis
met het interessante en nuttige werk, dat door collegae wordl verricht op diverse
instituten.

Op 14 september vormde de agenda van de algemene vergadering van de K.N.M.v.D.
het belangrijkste onderwerp. Dc nieuwe conlributievoorstellen brachten de gemoederen
heftig in beweging en vormden de aanleiding tot uitstel van de decembervergadcring
tot januari 1968.

Op 19 december was de afdeling Utrecht te gast bij de nieuwe Kliniek voor Veteri-
naire Verloskunde en Gynaecologie: niet minder dan 47 leden werden door Prof. Dr.
d e B O i s en zijn staf ontvangen. In zijn inleiding wees Prof. d e B o i s op het grote
aantal nieuwe taken, dat het huidige instituut ter hand heeft genomen met als gevolg
hiervan een aanzienlijke uitbreiding en differentiatie van de staf. Hij verwachtte van
de grote investeringen een sterke stimulans voor de veterinaire wetenschap. Nadat
collega W i 1 1 e m s e een korte uiteenzetting had gegeven over het belangwekkende
en nieuwe perspectieven op het gebied van de vleesproduktie openende onderzoek
van de oestrussynchronisatie bij schapen volgde een rondleiding door het zeer im-
posante instituut met zijn ruime operatiezalen, uitgebreide stalcomplexen, uitstekend
geoutilleerde laboratoria cn van de laatste technische snufjes voorziene collegezaal.
De belangstelling voor het afdelingsleven is in vergelijking met voorgaande jaren in
opgaande lijn: het aantal aanwezige leden bedroeg op onze bijeenkomsten respectie-
velijk 20, 34, 49 en 47, gemiddeld 37,5 (vorig jaar 25).

Goede contacten werden onderhouden ni l .-iet hoofdbestuur: onze vergaderingen
werden steeds door collega A b r a h a ni • ( als vertegenwoordiger van het hoofd-
btstuur bijgewoond. Op verschillende ledrnv rgaderingen van de afdelingen Noord-
Holland, Zuid-Holland en Gelderland w( id de afdeling Utrecht door één van de
bestuursleden vertegenwoordigd.

De jaarlijkse contactdag voor de afdelingen .\\oord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht,
v/aarvan de afdeling Zuid-Holland de organisatie op zich had genomen, ging wegens
onvoldoende belangstelling niet door. Ongetwijfeld hebben de vakantiemaanden de
organisatoren parten gespeeld.

\\\'an zeer prettige aard waren voorts dc contacten met de Gezondheidsdienst voor
Dieren en de Inspectiedienst van de Veeartsenijkundige Dienst.

In mijn vorig jaarverslag heb ik de hoop uitgesproken, dat een positieve geestes-
gesteldheid tot zuurdesem mocht worden voor een vernieuwde, eendrachtige Konink-
lijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde. Wanneer we op het jaar 1967
terugblikken, dan geloof ik niet te overdrijven, wanneer ik constateer, dat de ver-
nieuwing in volle gang is en ook van een zeer positieve houding mag worden ge-
sproken, zeker in de afdeling Utrecht. Kan men over de wijze, waarop sommigen hun
opvattingen ontvouwen, van mening verschillen, hun oprechte wil tot een gezamenlijke
opbouw van onze Maatschappij stemt tot bijzondere verheugenis.
Mijnheer de voorzitter, het is voor de vierde en laatste keer, dat ik verslag uitbreng
over een jaar wel en wee van onze afdeling. Ik ben me ervan bewust, dat ik vooral
het laatste half jaar door zeer drukke werkzaamheden niet meer in staat was die
aandacht aan het secretariaat te besteden, die hiervoor gewenst is. Dit is, zoals U weet,
dan ook de reden geweest, dat ik mij niet meer herkiesbaar heb gesteld. Ik heb het
secretariaatswerk echter steeds met veel plezier gedaan.

Tot slot wil ik de prettige geest van en de goede samenwerking in het bestuur speciaal
vermelden. Het is juist deze teamgeest, die ik zo zeer heb leren waarderen; een team-
geest, die niet in de laatste plaats het gevolg was van de voortreffelijke leiding van U,
mijnheer de voorzitter en die van Uw door ons zo gewaardeerde voorganger. Voor dc
z( er pretdge tijd, die ik in het bestuur heb gehad, wil ik dan ook de bestuursleden zeer
hartelijk dankzeggen.

De Afdeling zal de eerstvolgende vergadering beleggen op vrijdag 24 mei a.s., 8.30
uur in het Groothandelsgebouw, Rotterdam.

Bij genoegzame deelnemino; zal op 17 mt\'i 19fi8 in het gebouw „De Tent" te Delft,
.■\\gnetapark 9, een

Teneinde een zo goed mogelijke organisatie tc waarborgen, verzoeken wij U vóór
2-i april a.s. door middel van een U alsnog toe te zenden kaart te willen berichten of
L\' aan de cursus wenst deel te nemen.

De kosten bedragen ƒ 15,— per persoon, inbegrepen koffie, lunch en thee op de
dag zelf en een samenvatting die U later zal worden toegezonden.
9.30 uur: Opening.

10.00 -10.30 uur: Dr. Ir. J. C. H o o g e . h e i d e, research-director. Koninklijke

Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek Delft: Karakteristiek.
10.35 - 11.05 uur: Prof. Dr. W. R. O. G o s 1 i n g s, hoogleraar R.U. Leiden: Nieuwe
penicillines.

1 1.10- 11.40 uur: Prof. Dr. M. D e b a c k e r e, docent R.U. Gent: Farmakokinetiek.

11.45- 12.15 uur: Prof. A. van der Schaaf, hoogleraar R.U. Utrecht: Thera-
peutische toepassing bij de infectieziekten der grote huisdieren.

13.30- 14.00 uur: Prof. Dr. G. H. B. T e u n i s s e n, hoogleraar R.U. Utrecht:
Therapeutische toepassing bij de kleine huisdieren.

14.05- 14.35 uur: W. J. Roepke, directeur Gezondheidsdienst voor Pluimvee,
Lector R.U. Utrecht: Therapeutische toepassing bij pluimvee.

14.40-15.10 uur: Prof. Ir. S. I w e m a, hoogleraar L.H. Wageningen: Nutritieve
toepassing.

1.5.15-15.45 uur: Dr. H. O 11 e n s, arts-bacterioloog. Koninklijke Nederlandsche
Gist- en Spiritusfabriek Delft: Resistentie ontwikkeling bij bac-
teriën.

15.50- 16.20 uur: Dr. P. A. M. Guinée, wetenschappelijk hoofdambtenaar Rijks-
instituut voor de Volksgezondheid Utrecht: Volksgezondheids-
aspecten. ^

De Groep organiseert op maandag 20 mei a.s., 14.00 uur de jaarvergadering in Motel
Bunnik, Bunnik.

Dc groep organiseert de jaarvergadering op donderdag 9 mei a.s., 14.00 uur in
Restaurant Smits, Vredenburg, Utrecht.

Het Hoofdbestuur heeft als lid van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor
Diergeneeskunde aangenomen de collegae:

G. Eikelenboom, Weerdsingel O.Z. 14, Utrecht
J. P. Koopman, Hogestraat 46, Dieren

J. IJpenburg, Master Jansenstraat 3, Mantgum
Als lid van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde melden
zich aan:

P. M. A. V. d. Berg, Doenradestraat 22, Breda
Dr. J. Gajentaan, Van Nijenrodeweg 839, Amsterdam
H. H. Stigter, Berg en Dalseweg 4, Nijmegen
Het Hoofdbestuur heeft als kandidaatlid van de Koninklijke Nederlandse Maat-
schappij voor Diergeneeskunde aangenomen de diergeneeskundige studenten:
R. Kuiper, Tolsteegsingel 26 bis. Utrecht
J. Ponte, Herenweg 62, Utrecht
Y. Sharabi, Poortstraat 10, Utrecht
Mej. E. M. Sturm, Laan van Minswecrd 9, Utrecht
G. P. te Winkel, Waterweg 167, De Bilt.
Adreswijzigingen e.d.

Bas, Dr J de; wijzigen: Vet. medew. Feed Products Ltd. Holland Branch. Den
Haag. \' (173)

Berg, H. .A. v. d.: I.V.D. en I.V.G. i.a.d. wijzigen in adj. dir. V.D. en I.V.G. i.a.d.

Brand, R. P. M. v. d.; adres gew. in Terhofstadlaan 99, Someren; tel. (04937) 18 81;

Leengoed, P. J. v.; tel. bur. gew. in (01640) 37 70; gr. 1082448; w/n H.R.; w/n dir.

Meevis, G. H.; 1965; Ospel (L.), adres gew. in Ketelaarsweg 9; tel. (04951) 12 55;

.Németh, F.; tel. (030) 17 45 0 (privé) 71 55 44 (bur.); Wet. medew. 1ste kl. R.U.

welke tot dusver part-time wordt uitgeoefend. Mogelijkheid tot intensi-
vering en uitbreiding. Tevens overname van praktijk-woonhuis.
Brieven onder nr. 20/68 aan de Redaktie van het Tijdschrift voor Dier-
geneeskunde, Rubenslaan 123, Utrecht.

Er is in dit onderzoek een verslag gegeven van een aantal waarnemingen
die gedaan zijn bij patiënten die het symptoom acetonurie vertoonden. Uit-
gaande van dit materiaal werd getracht bij de betrokken koeien bepaalde
klinische afwijkingen vast te stellen.

Bij dit onderzoek zijn 93 individuele ziektegevallen en 3 bedrijven betrok-
ken. Er werd van een individueel ziektegeval gesproken, als er geen andere
dieren op hetzelfde bedrijf waren die een positieve reactie bij het urine-
onderzock vertoonden. Op de drie bedrijven vertoonden alle nieuwmelkse
runderen een positieve reactie van de urine ten opzichte van acetonlicha-
men.

De 93 patiënten konden al naar de klinische bevindingen onderverdeeld
worden en wel als volgt:

33 dieren met uterusafwijkingen,
20 dieren met afwijkingen aan de ovaria,
24 dieren welke een afwijkende voeding kregen,
8 dieren welke lijdende waren aan een bijzondere afwijking,
8 dieren waarbij geen diagnose werd gesteld.
Er is uitgegaan van een praktijkdiagnose. De patiënten waren niet gezond,
vertoonden symptomen van acetonemie en het urineonderzock was positief
ten opzichte van acetonlichamen. Uit het bloedonderzoek bleek echter dat
niet alle patiënten lijdende waren aan acetonemie.

Aangenomen werd dat een dier lijdende was aan ernstige acetonemie als
het gehalte aan acetonlichamen in het bloed hoger was dan 20 mg%; was
dit gelegen tussen de 10 mg% en de 20 mg% dan werd gesproken van een
matige acetonemie en lag het gehalte tussen de 5 mg% en 10 mg% dan
werd gesproken van een geringe acetonemie. Dieren met een acetongehalte
onder de 5 mg% werden beschouwd als niet lijdende aan acetonemie, zij
vertoonden het symptoom acetonurie.

Hierbij werd gemiddeld 11 dagen post partum consult gevraagd.
Bij al deze dieren was de uterus nog niet normaal en waren er verschijn-
selen aanwezig van een endometritis. Er trad bij deze dieren reeds een
klinisch herstel op als de lochiën gingen afvloeien, soms voordat er een
daling van het acetongehalte in het bloed optrad. Een opgetreden tochtig-
heid of een behandeling met serumgonadotrofine had soms een gunstige
en soms een ongunstige invloed op het ziektebeeld. Bij bepaalde patiënten
trad herstel op als de uterusaandoening behandeld werd. In andere ge-
vallen leek het raadzaam om het dier nog te behandelen met medicamen-
ten welke speciaal geschikt zijn voor de behandeling van acetonemie.

Hierbij werd gemiddeld 32 dagen post partum consult gevraagd.
De gemiddelde lichaamstemperatuur van de dieren uit deze groep was iets
aan de lage kant (38,1° C). Er werden verschillende afwijkingen aan de
ovaria gevoeld, maar het kwam ook voor dat de ovaria in toto te klein en
te glad aanvoelden.

Als afwijkingen werden waargenomen: een cyste, een cysteus corpus lu-
teum of een corpus luteum persistens. Bij sommige patiënten trad herstel
op nadat de afwijkende ovaria waren behandeld, bij andere dieren bleek
nog een behandeling met de specifieke medicamenten tegen acetonemie
gewenst. Bij optredend recidief, hetgeen in deze groep nog wel eens voor-
kwam, bleken de palpeerbare afwijkingen aan de ovaria er te zijn voordat
het bloedacetongehajte vktas, gestegen., , , , , . , , , , , , , , ,

Hierbij werd gemiddeld 19 dagen post partum consult gevraagd.
De gemiddelde lichaamstemperatuur van de koeien uit deze groep was
niet afwijkend. Bij het merendeel van deze dieren bleek dat er een af-
wijkende silage werd gevoerd. Ook waren er gevallen waarbij de verhou-
ding zetmeelwaarde ten opzichte van verteerbaar ruw eiwit niet juist was
of waarbij de dieren te weinig voedsel kregen. In deze laatste gevallen
voerde de eigenaar nog niet het volle rantsoen omdat de dieren nog maar
pas gekalfd hadden.

Het is wel typerend dat er op deze bedrijven maar één dier voorkwam
dat de verschijnselen van acetonemie vertoonde en de andere verse koeien
niet. Een behandeling met de medicamenten per os tegen acetonemie had
in de meeste gevallen een goed resultaat. Ook, al werd de dieet-wijziging
niet volledig doorgevoerd, trad er zelden recidief op. Alleen wanneer er
vrij veel van een afwijkende silage werd gevoerd, kwam wel eens recidief
voor.

In deze groep komen een aantal patiënten voor welke een bepaalde stoor-
nis vertoonden waardoor zij te weinig voedsel konden opnemen. Er trad
niet eerder herstel op van de acetonemie dan nadat de primaire stoornis
was opgeheven.

Bij deze koeien konden geen organische afwijkingen worden geconsta-
teerd, terwijl ook het dieet niet zodanig was dat dit kon worden aange-
wezen als oorzaak van de acetonemie. Ook in deze groep waren er dieren
waarbij het onderzoek van het bloed niet wees op acetonemie.
Toch was er bij deze patiënten een goed effect waar te nemen van de
medicamenten, welke speciaal geschikt zijn voor dieren welke lijdende
zijn aan acetonemie. Bij enkele patiënten moest de oorzaak gezocht wor-
den in een hormonale beïnvloeding.

Deze groep omvat drie bedrijven waarbij alle nieuwmelkse dieren een
positieve reactie vertoonden met de gebruikelijke reagentia ten opzichte

van acetonlichamen in de urine. Op alle drie bedrijven moest de oorzaak
in eerste instantie gezocht worden in de slechte silage welke werd gevoerd.
Afgezien van de kwaliteit van de silage waren de rantsoenen niet erg af-
wijkend. Op een bedrijf leden de dieren wel aan acetonurie, maar bestond
er toch geen of slechts een geringe acetonemie. Op dit bedrijf leken de
dieren wel lijdende te zijn aan een indigestie tengevolge van het eten van
het slechte kuilvoer. In alle gevallen trad pas goed herstel op als het rant-
soen werd gewijzigd, terwijl de gebruikte medicamenten minder goede
resultaten te zien gaven.

Bij een gedeelte van de patiënten zijn tevens onderzoekingen gedaan, welke
ten doel hadden iets meer te weten te komen over de functie van de lever.
Hierbij zijn verschillende enzymactiviteiten bepaald, zoals de alkalische
fosfatase, het glutamine-oxaalazijnzuurtransaminase, het glutamine-pyro-
druivenzuurtransaminase, het melkzuurdehydrogenase en het sorbietdehy-
drogenase.

Om eventuele chronische purulente processen uit te sluiten zijn tevens de
serumeiwitfracties bepaald. Bij een aantal patiënten, die uitsluitend het
symptoom acetonurie vertoonden, maar die (nog) niet lijdende waren
aan acetonemie, werden geen afwijkende enzymreacties vastgesteld. Bij
twee ernstige patiënten met acetonemie, waarbij het ziekteverloop werd
vervolgd, werd slechts een geringe verhoging van de alkalische fosfatase,
van het melkzuurdehydrogenase en van het sorbietdehydrogenase waar-
genomen.

Wanneer wij de veronderstelling mogen uiten dat dieren, die uitsluitend
het symptoom acetonurie vertonen mogelijk voor een gedeelte ook aceto-
nemie krijgen, dan zou toch kunnen worden aangenomen dat verande-
ringen van de lever zeker niet primair optreden bij acetonemie. Het aantal
gevallen is echter te klein om vaststaande conclusies te trekken.

Bij de meeste patiënten werd een vergelijkend onderzoek ingesteld naar
de waarde van de verschillende reacties op aceton in de urine.
Hierbij is gebleken, dat de z.g. snelreagentia voor urineonderzoek geen
goede indruk gaven over de hoogte van het gehalte aan acetonlichamen
in het bloed. Ook in verdunningen waren er met de gebruikte preparaten
geen betrouwbare resultaten te bereiken.

Naast deze snelreagentia, te weten: „Reactief Aceton", „Acetesttabletten"
en „Ketostic" is het urineonderzoek ook steeds gedaan met de meer uitge-
breide reactie van R o t h e r a. Het is gebleken dat hiermee in verdun-
ningen in zekere mate het gehalte aan acetonlichamen in het bloed is te
voorspellen. Hoewel het volgens May es met de Ketostic ook mogelijk
zou zijn om acetonlichamen in de melk aan te tonen, is dit bij dit onder-
zoek niet gebleken.

Tijdens dit onderzoek zijn nog een paar bijzonderheden naar voren ge-
komen, welke vermeldenswaard zijn.

Het is opvallend, dat als eerste symptoom van acetonemie naar voren
komt dat de uitademingslucht de bepaalde typische geur bezit. Tezelfder-
tijd is deze geur ook waar te nemen tijdens het melken. Enige tijd later
blijkt de melk een enigszins bittere smaak te hebben gekregen. Het urine-
onderzoek is in deze periode nog negatief of zeer zwak positief, terwijl het
bloedacetongehalte nog beneden de 4 mg% ligt. In dit stadium treedt
soms nog wel spontaan herstel op zonder dat de dieren behandeld be-

hoeven te worden. Het merendeel der patiënten wordt echter meer uitge-
sproken ziek en de bekende acetonemiesymptomen treden op.
Ook komen er patiënten voor welke op grond van de verschijnselen (ver-
mageren, wisselende eetlust, typische ademhalingsgeur, verminderde melk-
gift) lijdende lijken te zijn aan acetonemie. Toch is bij deze dieren het
acetongehalte in het bloed normaal, terwijl ook de urinereactie negatief is.
Deze toestand kan soms vrij lang duren, terwijl de sprecifieke medica-
menten tegen acetonemie succes hebben. Gevallen als deze zijn echter
niet in dit proefschrift besproken, omdat ze niet aan het criterium: een
positief urineonderzoek, voldeden.

Om enig idee te verkrijgen over de tijdsduur, welke nodig is voordat de
dieren een hoog acetongehalte in het bloed hebben, zijn van de patiënten
de\' gemiddelden berekend van de- stijgingen en dalingen van het bloedr
suikergehalte en de acetongehalten. De dalingen van de acetongehalten
konden berekend worden bij herstellende patiënten; de stijgingen zijn
waargenomen in die gevallen waarbij recidief optrad. Gemiddeld bleek er
per dag een stijging van 1,18 mg% bloedacetongehalte te zijn en een
overeenkomstige daling van 1,6 mg% bloedsuikergehalte. De maximale
toename van het bloedacetongehalte bedroeg 2,5 mg% per dag en de
maximale daling van het bloedsuikergehalte was 3.25 mg%. Hieruit kan
de conclusie worden getrokken, dat bij een patiënte een toename van het
acetongehalte in het bloed van 10 mg% zeker wel vijf dagen of meer zal
kosten.

De daling van het bloedacetongehalte bedroeg gemiddeld 2,2 mg% met
een overeenkomstige stijging van het bloedsuikergehalte van 2,5 mg%.
De hoogst gevonden waarde was een daling van 10,2 mg% wat betreft het
bloedacetongehalte en een stijging van 16 mg% van het bloedsuiker-
gehalte. Hieruit kan waarschijnlijk geconcludeerd worden dat onder gun-
stige omstandigheden het herstel sneller kan verlopen dan het ontstaan
van de acetonemie. Vooral bij een behandeling met kaliumchloraat wer-
den snelle dalingen van het bloedacetongehalte waargenomen.

Er treedt alleen acetonemie op als de koe zich vermoedelijk niet erg
ziek voelt. Alleen in die gevallen blijft blijkbaar de melkgift zo hoog,
dat de dieren in een kritische fase komen. Zijn de dieren ernstig ziek,
dan zakt in de regel de melkproduktie sterk en zal het ziektebeeld niet
optreden. In die gevallen waarbij de voeding oorzaak is van de aceto-
nemie is er eveneens reden om van een secundair proces te spreken.

2. Het onderzoek van onverdunde urine op acetonlichamen, op welke
wijze dan ook, geeft geen enkele aanwijzing over de ernst van de
acetonemie.

De reactie van Rotherain verdunningen geeft echter wel een rede-
lijke indruk over de mate van acetonemie.

3. Het ontstaan van een uitgesproken acetonemie zal een aantal dagen
duren. Het is dan ook van het grootste belang, dat een eigenaar zo
spoedig mogelijk diergeneeskundige hulp inroept, omdat dieren met
een geringe acetonemie in het algemeen het snelst te genezen zijn.

4. Wanneer bij patiënten, lijdende aan acetonemie, de voeding als oor-
zaak kan worden uitgesloten, moet in die gevallen waarbij de ziekte
kort na de partus optreedt, als primaire oorzaak aan een uterus-
afwijking worden gedacht, terwijl in die gevallen, waarbij de ziekte pas
enkele weken na de partus optreedt, een ovariumafwijking de oorzaak
kan zijn.

Dit proefschrift is het resultaat van een klinisch onderzoek betreffende 93 koeien welke
lijdende waren aan acetonurie.

Tevens is er een onderzoek verricht op drie bedrijven waar meer dieren tegelijkertijd
ziek waren.

Hiernaast is er een vergelijkend onderzoek ingesteld naar de waarde van de z.g.
„snelreagentia" voor het aantonen van acetonlichamen in de urine.
Er is ook een onderzoek naar de leverfunctie ingesteld bij 19 dieren en wel met behulp
van enzymreacties in het bloedserum.

De 93 ziektegevallen van acetonurie bleken op grond van de klinische bevindingen
als volgt te kunnen worden onderverdeeld:
33 dieren met afwijkingen aan de uterus;
20 dieren met afwijkingen aan de ovaria;
24 dieren welke een afv^rijkende voeding kregen;
8 dieren waarbij een bijzondere afwijking werd geconstateerd;
8 dieren waarbij geen klinische afwijking werd gevonden.
Bij de bedrijven waar alle nieuwmelkse koeien ziek waren bleek de oorzaak gelegen
te zijn in de voeding. Een behandeling met medicamenten had hier dan ook niet veel
succes zolang het dieet niet werd veranderd.

Uit het urine onderzoek is gebleken dat er met de z.g. snelreagentia, ook in verdun-
ningen, geen goede indruk te verkrijgen is over de hoogte van het gehalte aan aceton-
lichamen in het bloed; met de reactie van R o t h e r a is dit in verdunningen tot op
zekere hoogte wel mogelijk. Een reactie met melk en een snelreagens bleek tijdens dit
onderzoek niet betrouwbaar te zijn.

Bij het onderzoek naar de leverfunctie bleek, dat er geen duidelijke afwijkingen
werden gevonden, behalve enkele geringe verhogingen bij twee chronisch zieke dieren.
Dat er alleen geringe afwijkingen waren zal waarschijnlijk toegeschreven moeten
worden aan het feit dat het merendeel van de onderzochte dieren acuut ziek was.

This thesis is the result of a clinical study of ninety-three cows affected with aceto-
nuria.

Studies were also done on three farms on which several animals were affected at the
same time.

Moreover, comparative studies were done to evaluate so-called „rapid reagents" in
identifying acetone bodies in the urine.

Liver function tests based on enzyme reactions in the blood serum were performed in
nineteen animals.

On the basis of the clinical findings, the ninety-three cases of acetonuria were sub-
divided into the following groups:

33 animals showing lesions of the uterus;
20 animals showing lesions of the ovaries;

24 animals given feed, the composition of which was unsatisfactory;
8 animals showing particular lesions;
8 animals in which no clinical changes were observed.
On those farms on which all newly calved cows were affected, the disease was found
to be due to the food. Treatment with drugs therefore was not successful in these
cases so long as the diet remained unaltered.

Urinalysis showed that the so-called rapid reagents, even when they are diluted, fail
to convey an adequate impression of the concentration of acetone bodies in the blood;
on the other hand, this can be achieved to some extent by Rothera\'s test in
dilution. A test using milk and a rapid reagent was not found to be rehable during
these studies.

Liver function tests showed that there were no marked pathological changes with the
exception of some slight increases in two chronically sick animals. That only slight
changes were present is probably attributable to the fact that the greater part of the
animals examined were acutely ill.

La présente thèse universitaire, est le résultat d\'un examen clinique de 93 vaches
souffrant d\'acétonurie.

En même temps on a fait des recherches dans trois exploitations rurales où plusieurs

En outre on a institué un examen comparatif de la valeur des réactifs, nommés:
réactifs à action rapide, pour la démonstration de corps cétoniques dans l\'urine.
On a fait aussi des recherches sur les fonctions hépatiques chez 19 animaux, notam-
ment à l\'aide de réactions enzymatiques dans le sériun sanguin.

Les expériences chniques révélèrent qu\'on peut subdiviser les 93 cas d\'acétonurie de
la façon suivante:

33 animaux souffrant d\'anomalies utérines;
20 animaux souffrant d\'anomalies des ovaires;
24 animaux auxquels on administrait un fourrage anormal;
8 animaux chez lesquels on constata une anomalie particulière;
8 animaux chez lesquels on ne constata pas d\'anomalies cliniques.
Dans les exploitations rurales où toutes les vaches venant de vêler étaient malades,
la cause parut se trouver dans l\'affourragement. Aussi un traitement médicamenteux
n\'avait-il pas de succès tant qu\'on ne changeait pas le régime.

L\'examen de l\'urine révéla qu\'il est impossible d\'obtenir une bonne impression de la
teneur en corps cétoniques dans le sang avec les réactifs dits à action rapide, même
dilués, jusqu\'à une certaine mesure cela est bien possible avec la réaction de R o -
t h e r a en dilution. Pendant cet examen une réaction avec du lait et un réactif
rapide ne parut pas donner de résultats sûrs.

Pendant l\'examen des fonctions hépatiques il parut qu\'on ne trouva pas d\'anomalies
évidentes à part quelques légères augmentations chez deux animaux chroniquement
malades. Le fait qu\'il n\'y avait que des anomalies peu importantes devra probablement
être attribué à la circonstance que la plupart des animaux examinés souffraient d\'un
mal aigu.

Diese Dissertation ist das Resultat einer klinischen Untersuchung bei 93 Kühen, die
an Acetonurie litten.

Ausserdem wurde eine Untersuchung auf 3 Betrieben verrichtet, wo mehrere Tiere
gleichzeitig erkrankt waren.

Daneben vimrde eine vergleichende Untersuchung nach dem Wert der sogen. „Schnell-
reagentia" angestellt, um Acetonkörper im Urin nachzuweisen.

Auch wurde bei 19 Tieren eine Untersuchung nach der Leberfunktion angestellt und
zwar mit Hilfe von Enzymreaktionen im Blutserum.

In 93 Fällen schien auf Grund der klinischen Befunde Acetonurie wie folgt unter-
verteilt werden zu können:

33 Tiere mit Uterusabweichungen;
20 Tiere mit Ovaria-Abweichungen ;
24 Tiere, die abweichendes Futter erhielten;
8 Tiere, wobei eine besondere Abweichung festgestellt wurde und
8 Tiere, wobei keine klinischen Abweichungen gefunden wurden.

Auf Betrieben, wo alle frisch laktierende Kühe erkrankt waren, schien die Ursache
an der Fütterung zu liegen. Eine Behandlung mit Medikamenten hatte hier auch
keinen besonderen Erfolg, solange die Diät nicht geändert wurde.
Aus der Urinuntersuchung ergab sich, dass mit der sogen. „Schnellreagentia", auch
in Verdünnungen, kein gutes Resultat von der Höhe des Gehaltes an Acetonkörper
im Blut zu erhalten ist; mit der Reaktion von R o t h e r a ist dies in Verdünnung bis
zu einer sicheren Grenze wohl möglich. Eine Reaktion mit Milch und ein Schnell-
reagens erwies sich während dieser Untersuchung als nicht zuverlässig.
Bei der Untersuchung nach der Leberfunktion erwies sich, dass keine deutlichen
Abweichungen gefunden wurden, ausser einigen geringen Erhöhungen bei zwei
chronisch erkrankten Tieren. Dass nur geringe Abweichungen vorhanden waren, wird
wahrscheinlich der Tatsache zugeschrieben werden müssen, dass die Mehrzahl der
untersuchten Tiere akut erkrankt waren.

Esta tesis doctoral es el resultado de un examen clinico de 93 vacas lecheras, las cuales
sufrierion de acetonuria. Ademas fue hecho una investigacion en tres haciendas donde
habia mas animales enfermos al mismo tiempo.

Tambien fue hecho un examen concurso al valor de la llamada „rapida reagentia"
para demostrar cuerpos aceton en la orina. Tambien fue hecho una investigacion a
la funcion del higado en 19 animales por medio de reacciones de enzimas en el suero
de la sangre.

Los 93 casos de acetonemia se puden subdividir en virtud de los resultados chnicos
como siquiente:

33 animales con anomalias al utero;
20 animales con anomalias a los ovarios;
24 animales con una alimentacion distinta;
8 animales donde fue comprobado una anomalia especial;
8 animales donde no fue comprobado una anomaha chnica.
En las haciendas donde todas las vacas recien paridas eran enfermas la razon era la
alimentacion. Un tratamiento con medicamentos habia por consiguiente poco exito,
mientras la dieta no fue cambiada.

Del examen de la orina resulto que con las llamada „rapidas reagentias", tambien en
diluciones, no se pudo obtener una buena opinion sobre el nivel del contenido de
cuerpos aceton en la orina, con la reaccion de R o t h e r a esta es en dilucion posible
hasta cierto punto. Una reaccion con leche y una reagentia rapida no resulto seguro
en esta investigacion. Resulto del examen de la funcion del higado, que no fueron
encontrados anomalias visibles, excepto algunos aumentos pequenos en dos animales
enfermos cronicos.

Que habian solamente anomalias pequenas, hay que atribuir posiblemente al hecho
gue la grande parte de los animales eran enfermos agudos.

De kobalfbepaling in runderlevers met foto-
metrie; storing door koper bij de bepaling met
nitroso-R-xout

Photometric cobalt determination in bovine livers, in-
terference by copper in using nitroso-R-salt

In een van de jaargangen van dit tijdschrift is een methode gepubliceerd
voor de bepaling van sporen kobalt in levermateriaal met behulp van nitro-
so-R-zout (Hart, 1954 a). Het betreft een fotometrische bepalingsmethode
en wel een modificatie van bekende werkwijzen met plantaardig materiaal
(Gallego, Deys en Feldmeyer, 1952). Ten behoeve van degenen
die ondanks de opkomst van de atoomabsorptie nog de fotometrische me-
thode wensen te blijven gebruiken, worden hier enkele ervaringen be-
schreven, die in de loop der jaren met deze methode zijn opgedaan. (Voor
de snellere kobaltbepaling door middel van atoomabsorptie zie men elders
in dit tijdschrift, Binnerts en Boom.)

Met de fotometrische methode verkregen wij bij een bepaald levermonster
een zeer lage uitkomst, die ons aan ernstig kobaltgebrek deed denken.
Gelijktijdig uitgevoerde terugwinningsproeven lieten echter zien, dat van
toegevoegd kobalt nagenoeg niets kon worden teruggevonden: 5 g lever d.s.
had een extinctie 0,012 en een berekend Co-gehalte van 0,05 mg/kg d.s.;
5 g lever met toegevoegd 0,92 microgram Co had slechts een extinctie 0,014,
terwijl 0,92 microgram Co-alléén een extinctie 0,048 opleverde.
Bij de verdere analyse bleek, dat wij te doen hadden met een lever die veel
koper bevatte nl. ongeveer 360 mg/kg d.s. Uit de literatuur is bekend (bijv.
McNaught, 1949; Shipmen, 1955) dat bij de kobaltbepaling met
nitroso-R-zout niet veel ijzer en koper aanwezig mag zijn. In plantaardig
materiaal is aan deze eis meestal wel voldaan, doch in lever komen regel-
matig hoge gehalten voor. In het onderhavige voorschrift wordt storing
door ijzer afdoende tegengegaan door de eigenlijke bepaling te doen vooraf-
gaan door een extractie met dithizon in aanwezigheid van citraat. Onder
deze omstandigheden blijft het ijzer achter; het koper echter wordt kwan-
titatief mede-geëxtraheerd.

Om te onderzoeken hoe groot de storende invloed van koper is, hebben wij
mengsels bereid van oplossingen van zuivere kobalt- en koperzouten en deze
volgens het voorschrift behandeld, als ging het om de heldere destructie-
resten van levermateriaal.

Het koper werd toegevoegd als sulfaat, waarvan we ons overtuigd hebben
dat het zelf niet stoort; bij de bepaling is trouwens een grote, vrijwel
constante, hoeveelheid sulfaat aanwezig, dat afkomstig is van het zwavel-
zuur van de destructie. In fig. 1 zijn de uitkomsten weergegeven van dit
onderzoek; de golflengte was 414 nm, de spleetbreedte 0,07 mm en de
lichtweg door de cuvetten 1,00 cm. Men ziet dat de extincties, bepaald met

1 Dr. W. Tj. Binnerts; wetenschappelijk hoofdmedewerker aan het Laboratorium
voor Fysiologie der Dieren, Landbouwhogeschool te Wageningen; Haarweg 10.

de Beckrnan-DU spectrofotometer, gemeten tegen water en gecorrigeerd
voor het kobaltgehalte der reagentia, zeer Ujden door koper. Dit verdringt
blijkbaar het kobalt van het nitroso-R-zout reagens.

De in de figuur aangegeven getallen kunnen worden herleid tot gehalten
per gram droge stof door delen door 5 (er wordt immers 5 g lever d.s.
gedestrueerd). Zoals men ziet hebben de uitkomsten een opmerkelijk grote
spreiding, vergeleken met die van de zuivere kobalt oplossingen. De uit-
komsten geven aan, dat reeds van 500 yng Cu een storing van gemiddeld
meer dan 10% uitgaat, zodat gehalten in levermonsters hoger dan 100 mg/
kg aan koper ontoelaatbaar zijn. (Mogelijk moet dit getal voor het onder-
zoek van Hart wat hoger gesteld worden, zoals wij aanstonds nog zullen
zien.)

Het storende koper kan worden verwijderd door na de destructie zoutzuur
toe te voegen en zwavelwaterstofgas in te leiden (Gallego, Deys en
Feldmeyer, 1952). In plaats hiervan kan men ook de pH op 5,0
(McNaught, 1949; Gal lego, Deys en Feldmeyer, 1952) of 2,5
(Po hl en Demmel, 1954) brengen en het koper met dithizon ver-
wijderen; eerst daarna volgt dan de gebruikelijke extractie van het kobalt
bij pH 8,4. Tenslotte kan men ook in plaats van dithizon een complex-
vormer gebruiken die specifiek is voor kobalt; Oelschlager (1965)
vermeldt goede uitkomsten door extractie met 2-nitroso, 1-naftol vooraf-
gaand aan de bepaling met nitroso-R-zout. Hierbij wordt wel enig koper
medegenomen, doch het kobalt reageert preferentieel en volledig; het mede-
gekomen koper is volgens Oelschlager te gering in concentratie om
bij de bepaling nitroso-R-zout te bezetten en daardoor onbereikbaar voor
het kobalt

te maken. Dit hebben wij kunnen verifiëren zoals in het artikel
over de atoomabsorptie wordt uiteengezet (Binnerts en Boom, 1968).
Wij hebben van de boven genoemde afscheidingsmethoden indertijd de

extractie met dithizon bij lage pH beproefd (indicator thymolblauw en
vergelijkingskleur met 0,05 N HCl van pH ongeveer 2,0). Voor het kobalt-
gehalte van het levermonster, in de aanhef vermeld, vonden wij aldus na
de verwijdering van het koper een normale waarde, namelijk 0,46 mg/kg
droge stof. Aan het levermonster toegevoegd kobalt werd voor omstreeks
80% teruggevonden, hetgeen gezien de herhaalde destructie en extractie
bevredigend genoemd mag worden. Men bedenke hierbij, dat de ver-
wijdering van het koper niet kwantitatief behoeft te geschieden, omdat
immers (zie fig. 1) gehalten van 80 mg/kg d.s. en lager niet storen.

Een eenvoudiger methode om bij de bepaling met nitroso-R-zout storing
te ontgaan, bestaat in het toevoegen van complexvormende reagentia die
koper binden of in het verhogen van de concentratie van het nitroso-R-zout,
zodat meer kobalt kan reageren (Finkelsteyn, 1956). Met de com-
plexvormer fluoride, die is aanbevolen door S h i p m e n e.a. (1955) hebben
wij alleen bij koperhoeveelheden kleiner dan 600 /xg succes kunnen boeken;
er ontstond echter een moeilijk filtreerbaar silicaatneerslag.
Concentratieverhoging van het nitroso-R-zout leverde betere resultaten.
Volgens onze waarnemingen is de toegelaten hoeveelheid koper recht even-
redig met de concentratie van het nitroso-R-zout. Met een viervoudige
overmaat ten opzichte van het voorschrift van Hart kan men derhalve
nog gehalten tot 400 mg/kg koper in de droge stof tolereren. Is meer nitroso-
R-zout nodig, dan dient dit naast gecombineerde reagens, afzonderlijk te
worden toegevoegd, omdat anders bij bewaren van een mengsel spoedig
neerslag zou ontstaan. Tevens is het dan goed de hoeveelheid broomwater,
nodig om de overmaat reagens te ontleden, wat te vergroten.
Bij het bereiden van het reagens dient men er overigens goed op te letten
dat de pH niet te laag is. Wij hebben hiertoe een grenswaarde in het voor-
schrift voor de bereiding aangegeven.

Welke weg men zal willen kiezen, zal bij ieder onderzoek afzonderlijk
moeten worden vastgesteld. Als veel hoge kopergehalten worden verwacht,
zoals in de levers van kalveren, dan zal men ongetwijfeld de extractie met
dithizon bij lage pH verkiezen teneinde het koper te verwijderen. Anders
lijkt het eenvoudiger het oorspronkelijke voorschrift van Hart aan te
houden, met dien verstande dat de hoeveelheid nitroso-R-zout wordt
vergroot. Ook zou men uiteraard goed volgens Oelschläger met
nitroso-naftol te werk kunnen gaan.

Toen ons onderzoek omtrent de fotometrische bepalingsmethoden bijna
afgelopen was, stootten wij toevallig nog op een andere mogelijkheid om de
storing door koper te beperken. Deze is waarschijnlijk reeds onbewust door
Hart toegepast en bestaat uit het eenvoudig indampen van de geneutra-
liseerde destructierest van het dithizon in tegenwoordigheid van het nitroso-
R-zout reagens.

Daar waar, aan het eind van het voorschrift van Hart, sprake is van
koken „op de vrije vlam", doet men er volgens onze ervaring goed aan de
vloeistof overgebracht te hebben in bekerglaasjes, zodat een belangrijke
hoeveelheid water kan verdampen. De zuurgraad in het buffermengsel
verandert hierbij nauwelijks, maar de overmaat koperzout slaat neer. Aldus
wordt op simpele wijze de hoeveelheid storend koper beperkt.

Verhit men daarentegen in de destructiekolfjes, zoals het voorschrift sugge-
reert, dan treedt slechts in geringe mate indampen en neerslaan van koper
op. Hierdoor wordt de grote spreiding begrijpelijk, die in fig 1 is weer-
gegeven bij de kleinste storende hoeveelheden koper. Blijkbaar is van
bepaling tot bepaling in iets verschillende mate ingedampt. Bij de sterkste
storing sorteert het indampen geen effect meer en zoals men ziet, wordt
daar de spreiding weer geringer. Gezien het betrekkelijk kleine volume
waartoe Hart heeft ingedampt, (hij vult aan tot 10 ml, waar tezamen
oorspronkelijk wel 15 ml aanwezig is) schijnt bij hem de storing door koper
pas bij wat grotere koperconcentratie te zijn opgetreden dan de 100 mg/kg
d.s. die in het voorgaande als grens van het toelaatbare werd gesteld.
Wij merkten echter op, dat zelfs bij krachtig verhitten in open beker-
glaasjes bijv. 240 mg/kg d.s. aan koper duidelijk blijft storen, tenzij men de
kooktijd tot het dubbele zou uitstrekken van die in het voorschrift.
Het is dan ook niet verwonderlijk, dat bij analyse van de uitkomsten van
Hart (1954b) blijkt, dat zijn kobalt- en kopergehalten negatief ge-
correleerd zijn. Hiervoor bestaat, voorzover wij weten, geen fysiologische
noodzaak.

Tenslotte kan nog worden opgemerkt, dat in het onderzoek dat Hart
(1954 a) zelf heeft ingesteld naar de storing door koper één en hetzelfde
levermonster gebruikt is, van waarschijnlijk laag kopergehalte.¹) Men dient
hierbij in aanmerking te nemen, dat de lever-kopergehalten, die in vroegere
jaren bij het rundvee voorkwamen, duidelijk lager zijn dan tegenwoordig,
nu betrekkelijk veel met koper-bevattende mineralen wordt bijgevoerd.
Het is derhalve zaak, meer aandacht aan het uitsluiten van koperstoring te
besteden.

1. Gecombineerd reagens volgens DEYS, echter met de viervoudige hoeveelheid
nitroso-R-zout.

Los op 50 g natriumacetaat (3 aq.) in 50 ml dubbel gedestilleerd water,
voeg toe ongeveer 12,5 ml ^ N HGl tot pH 5,6 en filtreer. Voeg het filtraat
toe aan een oplossing van 250 mg nitroso-R-zout in 150 ml en vul aan tot
250 ml. Ontstaat bij het bewaren een geringe hoeveelheid neerslag, dan
filtrere men door een voorgespoeld hard filter. Met dit reagens kan kobalt
bepaald worden in tegenwoordigheid van 1600 fig koper; bij gebruik van
5 g droge stof komt dit overeen met ruim 300 mg/kg d.s. koper in lever.
Past men enig indampen toe bij het verhitten op „de vrije vlam" volgens
het voorschrift van Hart, dan kan praktisch iedere lever, ook bij hogere
gehalten, nu een goede uitkomst geven.

Los op 200 mg nitroso-R-zout in dubbel gedestilleerd water. Voeg hiervan
0,5 ml toe voor iedere 400 fig koper, die per bepaling aanwezig is boven
1600 fig. Dan de dubbele hoeveelheid broomwater gebruiken!

1 I.e. blz. 522, waar 2 gamma is toegevoegd en de theoretische hoeveelheid 3,76
gamma bedraagt, zodat per 5 g lever d.s. aanwezig was 1,76 gamma kobalt. Van
zulke gehalten, nl. 0,35 mg/kg d.s. komen er slechts enkele bij het onderzoek van
Hart (1954 b) voor, nl. de nummers 700, 699 en 714, alle van laag kopergehalte.

Aan bepaalde onderdelen van dit onderzoek is medegewerkt door Mej. G. A.
B e 1 k s m a en door de heer B. G. van Eck, aan wie voor hun bijdragen dank
wordt gebracht.

De fotometrische kobaltbepaling in lever volgens een in dit tijdschrift gepubliceerde
methode (Hart 1954 a) bleek onjuiste uitkomsten op te leveren bij een kopergehalte
hoger dan 80 mg per kg droge stof. Dergelijke gehalten kunnen thans veelvuldig
voorkomen als gevolg van het toedienen van koperzouten aan het rundvee.
Enige maatregelen worden aangegeven om de storing te voorkomen. Het eenvoudigst
kan men het oorspronkelijke voorschrift volgen, doch tegen het slot waar staat „op
de vrije vlam" koken, de verhitting in open bekerglaasjes uitvoeren. Als de pH niet
te laag is slaat enig koper neer, zodat dan gehalten tot rond het dubbele van de
bovengenoemde nog getolereerd kunnen worden.

Voor de gehalten die nog hoger liggen, past men het best concentratieverhoging van
het nitroso-R-zout toe, waarvoor werkvoorschriften worden gegeven.

For those laboratories that do not posess an atomic absorption unit, the method of
choice for cobalt determinations in liver is the photometric one. The photometric
determinations with nitroso-R-salt, given previously in this journal (Hart 1954a)
requires some comment and modification. It was found that copper levels as low as
80 mg/kg dry matter and higher could interfere sensibly. It is therefore suggested to
use the fourfold concentration of nitroso-R-salt in a mixture of not too low pH and
to boil in such a way that the volume of the liquid is considerably reduced. In this
way copper partly precipitates, and the nitroso-R-salt has sufficient strength to
complex all cobalt. Although all copper interference could be stopped by preliminary
extraction with dithizone, this is not recommended because its lengthens an already
long procedure.

La détermination photométrique de cobalt dans le foie selon une méthode publiée
dans cette revue (Hart, 1954 a) parut fournir des résultats inexacts pour une teneur
en cuivre plus haute de 80 mg par kg de matière sèche. A présent de telles teneurs
peuvent se présenter fréquemment par suite de l\'administration de sels cupriques aux
bovins.

Afin d\'éviter de pareils dérangements on indique quelques mesures. La mesure la
plus simple c\'est de suivre la préscription originale, mais vers la fin où on lit: faire
cuire „sur la flamme libre", de faire le chauffage dans des bocaux ouverts. Si le pH
n\'est pas trop bas, un peu de cuivre se précipite de sorte qu\'alors des teneurs jusqu\'au
double des valeurs sus-mentionnécs peuvent encore être tolérées.
Pour les teneurs qui sont encore plus hautes il est à conseiller d\'appliquer une augmen-
tation de la concentration du sel R. nitreux, pour laquelle application on donne des
prescriptions.

Die photometrische Kobaltbestimmung in der Leber nach einer in dieser Zeitschrift
beschriebenen Methode Hart (1954a) schien bei einem Kupfergehalt höher als
80 mg pro kg Trockenstoff unrichtige Resultate zu ergeben. Dergleiche Gehalte
können gegenwärtig als Folge von Kupfersalzverabreichung an Rindvieh vorkommen.
Einige Massregeln werden angegeben, um diese Störung zu vermeiden. Das Einfachste
ist der ursprünglichen Vorschrift zu folgen, doch gegen Ende, wo angegeben wird
„auf freier Flamme" kochen, die Erhitzung im offenen Bechergläschen vorzunehmen.

Wenn der pH nicht zu niederig ist, wird etwas Kupfer niedergeschlagen, sodass dann
Gehalte bis fast das Doppelte vom obengenannten noch toleriert werden können.
Für Gehalte, die noch höher liegen, wendet man am besten eine Konzentrations-
erhöhung des Nitroso-R-salzes an, für die Arbeitsvorschriften gegeben werden.

La determinacion fotometrico del contenido de cobalto en el higado segun un metodo
publicado en esta revista (Hart, 1954a) suministro resultados incorrectos, cuando
el contenido de cobre era mas alto que 80 mg por kilo substancia seca. Tales conte-
nidos pueden ocurrir hoy al dia frecuentemente como consecuencia de la aplicacion
de sales de cobre al ganado.

Algunas medidas eran indicadas para prévenir esta perturbacion. Lo mas sencillo es
de seguir la instruccion original, pero al fin, donde dice „hervir sobre la llame libre"
ejecutar la calefaccion en vidrio en forma de caliz abierto. Si la pH no es muy baja
hay un sedimento de un poco de cobre asi pues que contenidos hasta mas o menos el
doble de locual arriba mencionado se puede todavia tolerar.

Por los contenidos todavia mas altos se aplique tanto mejor el aumento de la con-
centracion del sal nitroso-R-, por locual se ha dado instrucciones.

Binnerts, W. Tj. en Boom, W. G.: Tijdschr. Diergeneesk., 93, 573, (1968).
Bijkerk, R.: Dissertatie Utrecht 1949.

D e y s, W. B. and F e 1 d m e y e r, J. H. : Plant and Soil, 1, 359, (1949).
F i n k e 1 s t e y n, D. N.: Zawodskaja Lab., 22, 648, (1956); via Chem. Abstr., 50,
13651 a, (1956).

Gallego, R., Deys, W. B. et F e 1 d m e y e r, J. H.: Rec. Trav. Chim., 71, 987,
(1952).

Reeds vrij spoedig nadat in 1958 met de georganiseerde ziektebestrijding
bij varkens in Noord-Brabant begonnen werd, bleek, dat de ziekten dei
ademhalingsorganen en met name enzoötische pneumonie (verder aange-
duid met E.P.) zeer veel voorkwamen.

In een literatuurstudie werd vooral ingegaan op de aetiologie, de diagnos-
tiek, de differentiële diagnostiek en de diverse bestrijdingssystemen. Ook
werd hierbij aandacht besteed aan de invloed van seizoen en stalklimaat
op E.P. en aan de invloed van E.P. op groei en voederkonversie bij mest-
varkens.

1. Na te gaan of er een seizoeninvloed is op het optreden van pneu-
monie bij varkens.

2. Een kontrole uit te voeren op het vrij zijn van E.P. van een grote
groep fokbedrijven, die met behulp van de thans in gebruik zijnde
diagnostische hulpmiddelen, vrij verklaard zijn van deze ziekte.

3. Te onderzoeken hoe groot de invloed is van een E.P.-infektie op
groei, voederkonversie en uitval bij mestvarkens en welke rol seizoen,
stalklimaat en infektie met Ascaris lumbricoides hierbij spelen.

4. De schade te schatten, veroorzaakt door groeivertraging en ver-
hoogde voederkonversie tengevolge van pneumonie bij mestvarkens
in Nederland.

Daarnaast is een aantal praktijkervaringen weergegeven betreffende de
diagnostiek, de bij de georganiseerde ziektebestrijding in gebruik zijnde kon-
trole-methoden en enkele bestrijdingssystemen.

Uit analyse van op de Gezondheidsdienst voor Dieren in Noord-Brabant
ontvangen sektiemateriaal blijkt, dat er in winter en lente meer pneumonie
voorkomt dan in zomer en herfst. Dit verschil is zeer signifikant.
Uit een onderzoek bij slachtvarkens op een exportslachterij (25.418 var-
kens) kwamen de volgende gegevens beschikbaar: pneumonie werd bij
slachtvarkens het meest gevonden in de lente (mei 37.96%) en het minst
in de herfst (september 21.49%). Er blijkt, wat het percentage dieren met
pneumonie betreft, ook een duidelijk verschil te bestaan tussen de diverse
jaren. De makroskopische uitgebreidheid van de pneumonie is eveneens in
de lente het grootst (april), terwijl deze in de zomer het geringst is (juli).

1 Autoreferaat van proefschrift. Utrecht, 1967. Summary of thesis, Utrecht, 1967.
•») Dr. W. T. Truijen, dierenarts bij de Gezondheidsdienst voor Dieren in Noord-
Brabant, Molenwijkseweg 48, Boxtel.

Ook bij een aantal praktijkproeven wijzen de resultaten in dezelfde richting.
Er zijn in de periode van maart 1963 tot november 1966 acht proeven ge-
nomen met telkens 204 biggen, verdeeld over vier mestbedrijven, waarvan
twee met goede en twee met slechte klimatologische omstandigheden. Bij
elke proef werden in één goede en één slechte stal twee tot drie biggen per
hok geïnfekteerd met het E.P.-agens. Wekelijks werd een klinische\'kontrole
verricht en bij het slachten vond makroskopisch longonderzoek plaats.
Tevens zijn de daggroei, de voederkonversie en de uitval vastgesteld.
Bij deze proeven was het klinische beeld op de bedrijven die niet met het
E.P.-agens zijn geïnfekteerd, bij een staltemperatuur lager dan 16° C, ge-
kombineerd met een hoge relatieve luchtvochtigheid (80-100%), zeer sig-
nifikant ernstiger dan bij een kombinatie van lage temperatuur en lage rela-
tieve luchtvochtigheid. De kombinatie van lage temperatuur en hoge rela-
tieve luchtvochtigheid komt in Nederiand hoofdzakelijk in de winter en de
lente voor.

Ook bij de beschrijving van het kontrolesysteem op het optreden van E.P.
op fokbedrijven onder praktijkomstandigheden is een aanwijzing te vinden,
die in dezelfde richdng wijst. Een van de konklusies was namelijk dat in
het „winterhalfjaar" (15 oktober tot 15 april) op meer bedrijven adem-
halingsstoomissen worden gekonstateerd dan in het „zomerhalfjaar" (15
april tot 15 oktober). Dit verschil is zeer signifikant.

Uit al deze gegevens mag dus gekonkludeerd worden, dat er een duidelijke
seizoeninvloed is op het optreden van pneumonie bij varkens, waarbij blijkt,
dat winter en lente in dit opzicht de ongunstigste seizoenen zijn.

Kontrole op het vrij zijn van enzoötische pneumonie van een grote groep
fokbedrijven

De biggen voor de reeds eerder genoemde praktijkproeven werden op 133
gezond verklaarde bedrijven aangekocht. Tevens werd ook de aankoop be-
schreven die plaatsvond op een tweede groep van 133 bedrijven en die be-
stemd was voor de herbevolking van 77 bedrijven, waar tijdelijk geen
varkens aanwezig waren.

Van deze tweede groep kwamen 19 bedrijven ook in de eerste groep voor.
In totaal werden dus 247 bedrijven gekontroleerd. Hierbij waren zes defi-
nitieve tegenvallers en negen dubieuze gevallen (respektievelijk 2.43% en
3.64%).

Het resultaat van de kontrole was, dat 93.93% van deze 247 gezond ver-
klaarde bedrijven inderdaad vrij was van E.P. Het blijkt dus zeer goed
mogelijk, met de thans toegepaste methode, fokbedrijven na een drietal
klinische onderzoekingen in het verloop van een half jaar te beoordelen
op het vrij zijn van E.P.

Hoewel deze methode dus goed bruikbaar is blijft echter het bezwaar, dat
de groep fokbedrijven, waar de ademhalingsstoornissen van dubieuze aard
zijn, nog te groot is. Vooral voor deze groep zou een meer exakt diagnosti-
kum een zeer welkome aanvulling betekenen.

De invloed van een enzoötische pneiunonie-infektie op groei, voederkon-
versie en uitval bij mestvarkens en de rol die seizoen, stalklimaat en een
infektie met Ascaris lumbricoides hierbij spelen

Dit onderzoek is verricht onder Nederlandse omstandigheden. Voor de be-
oordeling van het klinische onderzoek op ademhalingsstoornissen tijdens de

mestperiode en het makroskopische longonderzoek na het slachten werd
een puntenschaal van O tot 15 gebruikt.

De infektie met Ascaris lumbricoïdes vond niet op kunstmatige wijze plaats,
maar er is hierbij uitgegaan van langs natuurlijke weg geïnfekteerde big-
gen, waarvan een deel ontwormd werd.

1. Er bestaat een zeer signifikante positieve korrelatie (r = -f- 0.612)
tussen het klinische onderzoek tijdens de mestperiode en het makro-
skopische longonderzoek na het slachten.

2. Er bestaat een signifikante positieve korrelatie (r = -f 0.388) tussen
het klinische beeld en de voederkonversie.

3. Naarmate de klinische ademhalingsstoornissen gedurende de mest-
periode en de makroskopische longafwijkingen bij het slachten ern-
stiger zijn, is de gewichtstoename bij mestvarkens minder. Bij toe-
name van de klinische ademhalingsstoomissen, gemeten volgens een
puntenschaal van O tot 15, daalt de gewichtstoename met 0.31 kg
per punt; voor de makroskopische longafwijkingen is deze daling
1.15 kg per punt. De invloed van de makroskopische longafwijkin-
gen, gekonstateerd bij het slachten op de gewichtstoename, is sig-
nifikant groter dan die van de klinische ademhalingsstoomissen,
gekonstateerd gedurende de mestperiode.

4. Er bestaat geen signifikant verschil in het uitvalpercentage tussen
de bedrijven waar de varkens kunstmatig met het E.P.-agens ge-
infekteerd zijn en de bedrijven, waar dit niet geschied is.

5. Het stalklimaat heeft invloed op het klinische beeld. Bij een tem-
peratuur lager dan 16° C, waren op de geïnfekteerde bedrijven de
klinische ademhalingsstoornissen bij een lage relatieve luchtvochtig-
heid (< 80%) zeer signifikant emstiger dan bij een hoge relatieve
luchtvochtigheid (80-100%).

6. Van de drie seizoenkombinaties waarin deze proeven genomen zijn,
blijkt, onafhankelijk van de infektie met het E.P.-agens, winter-lente
het ongunstigste te zijn. Dit kwam tot uiting in signifikante ver-
schillen in uitval en daggroei ten opzichte van de in lente-zomer en
zomer-herfst genomen proeven.

7. Ontworming van een gedeelte van de betreffende biggen had bij
deze proeven geen signifikante verschillen in uitval, groei, voeder-
konversie, klinisch beeld en makroskopische longafwijkingen tot ge-
volg.

Schatting van de schade, veroorzaakt door groeivertragmg en verhoogde
voederkonversie tengevolge van pneumonie bij mestvarkens in Nederland

De schade bij dieren met pneumonie kan veroorzaakt worden door drie
faktoren, namelijk uitval, groeivertraging en verhoogde voederkonversie.
De uitval lag bij de proeven op hetzelfde niveau als in de praktijk. Omdat
het moeilijk is vast te stellen welk gedeelte hiervan voor rekening komt
van de longaandoeningen, is de uitval hier buiten beschouwing gelaten.
De schade tengevolge van groeivertraging werd berekend op ƒ 1,96 per
varken met pneumonie. De slechtere voederkonversie tengevolge van het
optreden van pneumonie bij mestvarkens werd berekend op ƒ 8,26 per dier.

In het totaal werd deze schade dus geschat op ƒ 10,22 per varken met
pneumonie, hetgeen in Nederland ruim 25 miljoen gulden per jaar zou
betekenen. Bij een lA-prijs van ƒ 2,80 per kilogram koud geslacht gewicht
zou — bij de varkens die aan pneumonie lijden — hierdoor 94.6% van
de winst verloren gaan.

Er is gesteld dat, zolang er geen exakt diagnostikum beschikbaar is, de
diagnose zal moeten berusten op de anamnese, het herhaalde klinische
onderzoek van het gehele bedrijf en de sektie met het histologische onder-
zoek van de longen. Het kweken van een agens, dat deze ziekte veroorzaakt,
is hier bewust buiten beschouwing gelaten.

De laatste jaren zijn verscheidene publikaties verschenen die wijzen in de
richting van mycoplasmata als mogelijke veroorzakers van E.P. Deze publi-
katies zijn vooralsnog niet zo eensluidend, dat hieruit een duidelijke kon-
klusie getrokken mag worden. Mogelijk zal voortgzet onderzoek er toe
leiden, dat de diagnostiek in de toekomst eenvoudiger wordt.
Tot slot is een en ander toegelicht met een drietal praktijkvoorbeelden.
Hieruit blijkt, dat het zowel bij een akuut als bij een chronisch geïnfek-
teerd bedrijf mogelijk is, dat het klinische onderzoek op een bepaald
moment geen duidelijk beeld geeft van het aanwezig zijn van een infektie.
Met het laatste praktijkvoorbeeld is aangetoond, dat het klimaat in de stal
het klinische beeld kan beïnvloeden.

Het kontrolesysteem betreffende het optreden van enzoötische pneumonie
op fokbedrijven onder praktijkomstandigheden

Er is een overzicht gegeven van de resultaten van het kontrolesysteem op
478 bedrijven over een periode van drie jar(;n, waarbij speciaal aandacht
werd geschonken aan E.P.

Het blijkt, dat naast mond- en klauwzeer (1962-1963), het optreden van
ademhalingsstoomissen een der belangrijkste redenen is voor het intrekken
van de gezondheidsverklaring op varkensfokbedrijven. Naar aanleiding van
dit gegeven kwam er een aantal vragen naar voren betreffende de juistheid
van het kontrolesysteem en de invloed van het jaargetijde op het gezond
verklaren en op het intrekken van de gezondheidsverklaring.
Analyse van de verzamelde gegevens leidde o.a. tot de volgende konklusies:

1. Voor het gezond verklaren van een varkensfokbedrijf kan worden
volstaan met drie, goed geplande kontrolebezoeken om ten aanzien
van het vrij zijn van E.P. voldoende zekerheid te krijgen.

2. Na herbevolking van een fokbedrijf met varkens, afkomstig van ge-
zond verklaarde bedrijven, is één kontrolebezoek voldoende om tot
gezondverklaring over te gaan.

3. Voortdurende kontrole ten aanzien van ademhalingsstoomissen op
gezond verklaarde bedrijven blijft noodzakelijk.

4. Ten aanzien van het intrekken van de gezondheidsverklaring wegens
ademhalingsstoomissen, is er een signifikant verschil tussen de di-
verse jaren (P < 0.05).

5. De graad van zekerheid bij het gezond verklaren ten aanzien van
ademhalingsstoomissen wordt niet beïnvloed door het jaargetijde.
Er worden dus in de zomer niet méér bedrijven ten onrechte gezond
verklaard dan in de winter.

Voorts werd een onderzoek ingesteld naar de vermoedelijke oorzaak van
een besmetting met E.P. op voorheen gezonde bedrijven. Hieruit bleek, dat
aankoop van varkens en kontakt met dekberen voor algemene dekdienst de
hoofdoorzaken zijn.

De meest toegepaste bestrijdingssystemen zijn onder te brengen in twee
groepen n.1. de oorspronkelijke saneringsmethode volgens W a 1 d m a n n,
met enkele aanvullingen hierop en de „Stamping-out"-methode, waarbij
herbevolking op verschillende manieren kan plaatsvinden. Het sanerings-
systeem volgens W a 1 d m a n n werd, na de aanvang van de georgani-
seerde ziektebestrijding in 1958, in de eerste jaren het meest toegepast.
Door de zich wijzigende omstandigheden, o.a. wat betreft bedrijfsgrootte
en huisvesting, werd dit systeem echter steeds minder bruikbaar en wordt
het momenteel slechts zelden meer toegepast.

Er is gezocht naar een gewijzigd saneringssysteem. Uitgaande van een aan-
tal bekende gegevens omtrent de ziekte en rekening houdend met een aantal
eisen, die in hoofdzaak in het ekonomische vlak liggen, is een nieuw sa-
neringssysteem opgesteld en de regels hiervoor zijn in een aantal punten
vastgelegd.

Het principe van dit systeem berust op het verkopen van al het jonge fok-
materiaal en alle biggen gedurende één tot anderhalf jaar en het ouder
laten worden van de rest van de fokvarkensstapel.

Voorts zijn de praktijkervaringen met een drietal bestrijdingssystemen be-
schreven en in een nabeschouwing zijn de praktijkervaringen met deze drie
systemen kritisch beoordeeld. Er is tevens een beschouwing gewijd aan het
advies dat men op verschillende soorten bedrijven kan geven omtrent de
bestrijding van E.P. Dit is samengevat in een bestrijdingsschema.
Uit deze praktijkervaringen zijn de volgende konklusies getrokken:

1. Het saneringssysteem volgens Waldmann is voor de huidige
praktijkbedrijven in Noord-Brabant slechts in een klein aantal ge-
vallen bruikbaar.

2. Het gewijzigde saneringssysteem verdient bij de sterk in omvang toe-
nemende varkensfokbedrijven de voorkeur boven de andere bekende
systemen en blijkt in de praktijk goed bruikbaar te zijn.

3. De „stamping-out"-methode met daarna herbevolking door aankoop
van varkens van liefst één gezond bedrijf, is een goede maar vrij
dure methode, die voor een snelle sanering van kleine bedrijven de
aangewezen weg is.

4. De „stamping-out"-methode met herbevolking door aankoop van zo-
genaamde „S.P.F.-biggen" is een voor de praktijk te dure methode.
Voor proeftedrijven is dit echter de aangewezen methode.

5. Het saneren van een fokbedrijf waar E.P. heerst, heeft alleen zin,
indien de mogelijkheden tot een herinfektie tijdens en na de sanering
zoveel mogelijk worden weggenomen.

6. In verband met het gevaar voor een infektie met E.P. is het gebruik
van beren voor algemene dekdienst voor het laten dekken van zeugen
èn het deelnemen aan fokvarkensdagen, waar geen speciale voor-
zieningen getroffen worden, sterk af te raden.

In dit proefschrift is een onderzoek beschreven naar de seizoeninvloed op het optreden
van pneumonie bij varkens en een schatting van de schade tengevolge van pneumonie.
Voorts is bij dit onderzoek betrokken een kontrole op het vrij zijn van enzoötische
pneumonie van een grote groep fokbedrijven, die vrij-verklaard zijn van deze ziekte.
Een gedeelte van het onderzoek is gewijd aan de invloed van enzoötische pneumonie
op de financiële resultaten van de varkensmesterij en aan de rol die seizoen, stal-
klimaat en een infektie met Ascaris lumbricoides hierbij spelen.

Daarnaast is een aantal praktijkervaringen weergegeven betreffende de diagnostiek,
dr bij de georganiseerde ziektebestrijding gebruikte kontrole-methoden en enkele
bestrijdingssystemen. Uit analyse van sektiemateriaal en uit een onderzoek bij slacht-
varkens (25.418 dieren) blijkt dat pneumonie het meest voorkomt in de lente (mei:
37,96%) en het minst in de herfst (september: 21,49%).

De schade, veroorzaakt door pneumonie tengevolge van groeivertraging en verhoogde
voederkonversie, is geschat op ƒ 10,22 per varken met pneumonie, hetgeen voor Neder-
land ruim 25 miljoen gulden per jaar betekent.

Bij kontrole op het vrij zijn van enzoötische pneumonie van 247 fokbedrijven, die
vrij-verklaard waren van deze ziekte, bleek 93,9% aan deze voorwaarde te voldoen.
Uit acht praktijkproeven (1632 dieren) werden ondermeer de volgende konklusies
getrokken. Bij toename van de klinische ademhalingsstoornissen gedurende de mest-
periode — gemeten volgens een puntenschaal van O tot 15 — daalt de gewichts-
toename met 0,31 kg per punt; voor de makroskopische longafv^jkingen is deze
daling 1,15 kg per punt.

Winter en lente blijken de ongunstigste seizoenen te zijn. Bij een staltemperatuur lager
dan 16° C zijn bij de geïnfekteerde dieren, de klinische ademhalingsstoomissen bij
een lage relatieve luchtvochtigheid (< 80%) zeer signifikant ernstiger dan bij een
hoge relatieve luchtvochtigheid (> 80%).

Ontworming van een gedeelte van de betreffende biggen had bij deze proeven geen
invloed op uitval, groei en voederkonversie.

Bij de georganiseerde ziektebestrijding zijn drie goed-geplande kontrole-bezoeken
voldoende om een bedrijf vrij te verklaren van enzoötische pneumonie.
Door de zich wijzigende omstandigheden bleek de sanering van fokbedrijven volgens
het systeem W a 1 d m a n n niet meer bruikbaar te zijn. Er werd een gevkdjzigd
sanerings-systeem opgesteld, hetgeen in hoofdzaak gebaseerd is op een veroudering
van de totale fokvarkensstapel en het verkopen van alle jonge dieren gedurende een
tot anderhalf jaar. Dit systeem is in de praktijk goed bruikbaar.

The present thesis is concerned with a study of the effects of seasonal factors on the
incidence of pneumonia in pigs and cstimaUng the losses caused by this form of
pneumonia. In addition, these studies deal with checks made on a large ntmiber of
breeding farms certified free from enzootic pneumonia to verify whether they were
actually free from this disease. Part of the study is devoted to the effects of enzootic
pneumonia on the financial results of pig-fattening and the role of the season, air-
conditioning in the piggery and infection with Ascaris lumbricoides in these cases.
In addition, the thesis includes a report on field experience of diagnosis, follow-up
methods used in organized disease control and a number of systems of control. The
analysis of autopsy cases and studies on fattening pigs (25.418 animals) showed that
the incidence of pneumonia is highest in the spring (May: 37.96 per cent) and lowest
in the autumn (September: 21.49 per cent).

The losses caused by pneumonia as a result of decreased growth rate and increased
conversion ratio, are estimated at ƒ 10.22 for each pig with pneumonia, which means
over 25 million guilders per annum for the Netherlands.

V/hen 247 breeding farms certified free from enzootic pneumonia were checked, 93.9
per cent were found to satisfy this requirement.

Among others, the following conclusions were drawn from eight field experiments
(1,632 animals). When clinical respiratory disorders increase during the fattening
period (determined by a scale of marks ranging from 0 to 15), the gain in weight
will decrease by 0.31 kg. per mark; this decrease is 1.15 kg. per mark for gross
pulmonary lesions.

The winter and spring are found to be the seasons having the most adverse effects.
When the temperature in the piggery is below 16° C, clinical respiratory disorders in
the infected animals will be significantly severer at low relative humidity levels (lower
than 80 per cent) than they are at high relative humidity levels (higher than 80 per
cent).

Anthelmintic treatment of part of the piglets concerned did not affect the proportion
of rejects and deaths, growth and feed conversion rates.

In organized disease control, three well-planned follow-up visits will suffice to certify
a farm free from enzootic pneumonia.

Because of altered conditions, sanitation of breeding farms by Waldmann\'s
system was no longer found to be useful. A modified sanitation scheme was devised,
which was mainly based on ageing of the entire swine population and selling all young
animals for a period varying from twelve to eighteen months. This is a workable
system.

Dans la thèse universitaire que voici on décrit des recherches au sujet des influences
saisonnières sur la genèse de pneumonie chez les porcs et une évaluation des pertes
causées par elle.

Ensuite on a impliqué dans cet examen le contrôle d\'un grand groupe d\'exploitations
d\'élevage de bétail, déclarées exemptes de pneumonie enzootique, afin de constater
qu\'en effet elles en étaient exemptes. Une partie des recherches est consacrée à
l\'influence de pneumonie enzootique sur les résultats économiques de l\'engraissage de
porcs et au rôle que jouent la saison, le climat de l\'étable (ev. de la porcherie) et
une infection avec Ascaris lumbricoides.

En outre l\'auteur décrit plusieurs expériences de la pratique concernant le diagnostic,
les méthodes de contrôle dont on se sert dans la lutte organisée contre le mal et
quelques systèmes de lutte. L\'analyse de matériel autoptique et une examen de porcs
d\'abattage (25.418 animaux) révèlent que la pneumonie se présente le plus souvent
.lu printemps (mai: 73,96%) et le moins souvent en automne (septembre: 21,49%).
Les pertes causées par la pneumonie par suite de la retardation dans la croissance et
la conversion augmentée de fourrage ont été évaluées à ƒ 10,22 (Fl.N.) par porc
souffrant de pneumonie, ce qui revient à 25 millions de florins néerlandais par an
pour les Pays Bas.

Après contrôle de 247 exploitations d\'élevage, déclarées exemptes de pneumonie,
93.9% parut en effet en être dépourvues.

Huit expériences de pratique (1632 animaux) permirent notamment les conclusions
suivantes. Pendant l\'augmentation des troubles respiratoires cliniques dans la période
d\'engraissage — mesurée selon une échelle de points de 0 à 15 — l\'augmentation du
poids baisse avec 0,31 kg par point; pour les troubles pulmonaires macroscopiques
cette baisse s\'élève à 1,15 kg par point.

li\'hiver et le printemps paraissent être les saisons les plus défavorables. Par une
température de la porcherie plus basse de 16° C, les troubles respiratoires cliniques
chez les animaux infectés sont considérablement plus graves par une humidité de
l\'air relativement basse (plus basse de 80%) que par une humidité aérienne rela-
tivement haute (plus haute de 80%).

Pendant ces expériences un traitement anthelmintique d\'une partie des porcelets en
question n\'avait pas d\'influence sur la mortalité, la croissance et la conversion du
fourrage.

Si la lutte contre le mal est bien organisée, trois visites de contrôle suffisent pour
déclarer une exploitation libre de pneumonie enzootique.

Par suite des conditions changées l\'assainissement des exploitations d\'élevage selon le
système de Waldmann parut ne plus être utilisable. On a composé un système
d\'assainissement modifié, basé principalement sur le vieillissement du cheptel total de
porcs et la vente de tous les jeunes animaux durant une année jusqu\'à une année et
demie. Ce système est très efficace dans la pratique.

Diese Doktorarbeit befasst sich mit Untersuchungen über Saisoneinflüsse auf das
Auftreten von Pneumonie bei Schweinen sowie mit einer Schätzung der infolge dieser
Pneumonie erlittenen Verluste. Zudem beziehen sich diese Untersuchungen auf eine
Kontrolle auf das Freisein von enzootischer Pneumonie von einer grossen Reihe von
Zuchtbetrieben, deren Freiheit von dieser Krankheit bescheinigt worden war. Ein
1 eil dieser Untersuchungen ist dem Einfluss der enzootischen Pneumonie auf die
finanziellen Resultate der Schweinemast sowie der Rolle, die die Saison, das Stall-
klima und eine Ascaris tumbricoides-ïnfekûon dabei spielen, gewidmet.
Ausserdem wird über eine Reihe von Praxiserfahrungen auf dem Gebiete der
Diagnostik, mit den bei der organisierten Seuchenbekämpfung verwendeten Kontroll-
verfahren und mit einigen Bekämpfungssystemen berichtet. Aus der Analyse von
Sektionsmaterial und aus einer Prüfung von Schlachtschweinen (25.418 Tiere) ergibt
sich, dass die Pneumonie im Frühjahr am häufigsten (Mai: 37,96%) und im Herbst
am wenigsten (September: 21,49%) auftritt.

Die dlrch die Pneumonie infolge des verzögerten Wachstums und erhöhter Futter-
konversion bedingten Verluste werden auf ƒ 10,22 je Schwein mit Pneumonie
geschätzt, was für die Niederlande gut 25 Millionen Gulden im Jahr bedeutet.
Bei einer Kontrolle auf das Freisein von Pneumonie von 247 Zuchtbetrieben, deren
Freiheit von dieser Krankheit bescheinigt worden war, ergab sich, dass 93,9% diese
Bedingung erfüllte.

Aus acht unter Praxisbedingungen vorgenommenen Prüfungen (1632 Tiere) wurden
u.a. folgende Schlüsse gezogen. Bei einer Zunahme der klinischen Atmungsstörungen
während der Mastperiode — nach einer Punktschale von 0 bis 15 gemessen — senkt
sich die Gewichtszunahme um 0,31 kg pro Punkt; für die makroskopischen Lungen-
vtränderungen beträgt diese Abnahme 1,15 kg pro Punkt.

Der Winter und das Frühjahr erweisen sich als die ungünstigsten Jahreszeiten. Bei
einer Stalltempcratur unter 16° C sind die klinischen Atmungsstörungen bei den
infizierten Tieren bei einer niedrigen relativen Luftfeuchtigkeit (weniger als 80%)
signifikant schwerer als bei einer hohen reladven Luftfeuchtigkeit (mehr als 80%).
Die Entwurmung eines Teils der betreffenden Ferkel hatte bei diesen Prüfungen
keinen Einfluss auf den Ausfall, das Wachstum und die Futterkonversion.
Bei der organisierten Seuchenbekämpfung reichen drei gut geplante Kontrollbesuche
aus zur Bescheinigung, dass ein Betrieb frei ist von enzootischer Pneumonie.
Infolge der sich ändernden Verhältnisse erwies sich die Sanierung von Zuchtbetrieben
nach dem Waldmannschen System als nicht mehr verwendbar. Es wurde ein
geändertes System entworfen, das hauptsächlich auf die Veraltung des gesamten
Schweinebestandes und den Verkauf aller Jungtiere während ein bis anderthalb Jahre
beruht. Dieses System ist in der Praxis gut verwendbar.

En esta tesis del dotorado esta descrito una investigacion a la influencia de la tem-
porada sobre la ocurrencia de neumonia en cerdos y una estimacion del dano
causado por la neumonia.

Ademas fue hecho en esta investigacion un registro sobre el estar libre de neumonia
enzootica de un gran numéro de criaderos de cerdos, los cuales eran declarados libres
c\'e esta enfermedad.

Una parte de la investigacion esta dedicada a la influencia de neumonia enzootica
sobre los resultados pecuniarios de las haciendas de cebar cerdos y en el papel que
desempenan la temporada, el clima de la galera y una infeccion con Ascaris lum-
bricoides.

Ademas fueron reproducidos un numero de experiencias de la pradca concerniente
el diagnosdco, los metodos de registro usados en el combate organisado y algunos
sistemas de combate.

De analisis de material de autopsias y un examen de cerdos de matanza (25.418
animales) resuite que la neumonia ocurre lo mas en la primavera (Mayo: 37,96%)
y lo menos en el otofio, (Septembre 21,49%).

Kl daRo causada por la neumonia a consecuencia de retraso en crecimiento y con-
version de alimento aumentada es esdmado en 10,22 florinas por cerdo con neumonia;
lo que signifie por holanda mas de 25 millones de florinas por afio.
Registrando 247 Haciendas de cria, las cuales fueron declaradas libres de esta en-
fermedad resulto que 93,9 por ciento contenia esta condicion. De ocho cxperimentos
pracdcos (1632 animales) fueron sacados entre otras cosas las siguientes conclusiones.
Aumentando los estorbos clinicos dc la respiracion durante el periodo de cebar, me-
didos segun una escale de puntos de zero hasta quinze el aumento de peso declino
con 0,31 kilogramo por cada punto, por las anomalias macroscopicas del pulmon esta
declinacion es 1,15 kilogramo por cada punto. El invierno y la primavera resutaron
como las temporadas mas desfavorables. Con una temperatura del establo mas baja
que 16° C. los estorbos clinicos de la respiracion en animales infectados son con una
humedad relativa baja (menos que 80 por ciento) significante mas graves que con
una humedad relativa alta (mas que 80 por ciento).

Eliminando parasitos de una parte de los lechones, no habia influencia sobre perdidas,
crecimento y conversion de alimento en estos experimentos. En el combate organisado,
tres visitas de registro bien planeados son suficientes para declarar una hacienda
libre de neumonia enzootica. Por las circunstancias modificadas el sistema de W a 1 d -
m ann (eUminando haciendas de cria) no es mas udlisable.

Fue proyectado un sistema modificado dc eliminacion, lo cual es basado principal-
mente sobre un envejecimiento de todos los cerdos y vender todos los animales jovenes
durante un, hasta un afio y medio.
Esto sistema es bien utilisable en la practica.

Naar aanleiding van buitenlandse publikaties is er een oriënterend onderzoek verricht
naar de verontreiniging van gewassen die langs de Nederlandse autowegen groeien.
Daarbij bleek, dat de loodgehalten van gras 8 tot 20 maal de normale waarde kunnen
bereiken; in de middenbermen zelfs meer dan 100 maal het normale gehalte. Een
verontreiniging met Icwd is op 150 m afstand van de autoweg nog merkbaar.
Het loodgehalte van de betreffende grond is eveneens sterk verhoogd. De verkregen
resultaten kunnen aanleiding geven tot een zekere verontrusting. Een nader onderzoek
omtrent de gevaren voor mens en dier is daarom zeker gewenst.

Hoewel chronische vergiftiging bij het vee door opname van loodhoudend gras uit
dc omgeving van autowegen nog niet schijnt te zijn voorgekomen, zou het toch aan
te bevelen zijn gewassen en ruwvoeders, welke tot menselijke voeding en die van het
vee moeten dienen, niet meer in de onmiddellijke nabijheid van autowegen te ver-
bouwen.

Quick and sensitive cobalt determination in liver
material with atomic absorption

Aangezien de vorming van vitamine B12 in de voormagen van herkauwers
in hoge mate afhankelijk is van een goede kobaltvoorziening, is het gewenst
over een liefst snelle methode te beschikken ter bepaling van kobaltgehalten.
Als substraat kiest men wel levermateriaal, aangezien bij zoogdieren de lever
de voornaamste opslagplaats is voor het geresorbeerde kobalt. Of dit kobalt
bij herkauwers gemakkelijk beschikbaar is voor de synthese van vitamine
BI2 in de voormagen, is onvoldoende bekend; het peil van het lever-kobalt
geeft echter ongetwijfeld een goede indruk van de kobaltvoorziening der
dieren. Een ander deel van het kobalt in de lever bestaat uit vitamine BI2
en vitamine B12-bevattende co-enzymen; ook deze komen van alle organen
relatief het meeste in de lever voor.

Wij hebben een snelle en gevoelige methode voor kobaltbepaling in lever-
rnateriaal ontwikkeld door combinatie van een afscheidingsmethode met
nitroso-naftol (met enige wijziging volgens Oelschläger, 1965) en
atoomabsorptie van de keton-extracten. Hiermede is de tijdsduur van de
bepaling teruggebracht tot minder dan de helft van de gebruikelijke; storing
door ijzer en koper, zelfs in extreem hoge hoeveelheden, wordt niet onder-
vonden. Door de grotere gevoeligheid van de bepaling tenslotte, is een
levermonster van reeds één gram droge stof voldoende (tegen vroeger 5 g).

Standaardoplossingen van kobalt werden bereid en een ijklijn opgesteld.
Deze ijklijn bleek recht te zijn voor het gehele concentratiegebied van 0,2
tot 4 mg/kg d.s. lever-kobalt gehalten.

Een ijklijn, voor standaardhoeveelheden, die afgezien van de destructie, de
gehele bepaling doorlopen hebben, is weergegeven in fig. 1. In dezelfde
figuur zijn de overeenkomstige standaardwaarden aangegeven voor het ge-
val een zeer grote hoeveelheid koper aanwezig is. Men ziet dat zelfs dit hoge
gehalte, overeenkomend met 1500 mg per kg droge stof, geen merkbare
storing veroorzaakt. In dit opzicht onderscheidt deze methode zich gunstig
van de dithizon-extractie bij pH 8,0 van de fotometrische bepaling (B i n-
nerts, 1968 fig. 1).

Bij de kobaltbepaling in een lever met zeer hoog ijzergehalte (35.000
mg/kg droge stof aan ijzer; normaal is het gehalte aan ijzer rond 2000 ä
3000 mg/kg d.s.) ondervonden wij moeilijkheden bij de neutralisering,
voorafgaand aan de extractie van het nitroso-naftol complex. Hier werd
een bruin neerslag gevormd. Wij hebben voor deze gevallen een voetnoot
opgenomen in het uitgewerkte voorschrift waarin wordt bepaald dat in

zulke gevallen extra citraat moet worden toegevoegd. Wij merkten op, dat
het neerslag kon worden opgelost door even aanzuren en weer neutrali-
seren. De dan ontstane oplossing bleek weliswaar een intens bruine kleur
te hebben, zodat de kleuromslag van de opgeloste indicator niet goed kon
worden waargenomen, doch indicatorpapier brengt in zulke gevallen ge-
makkelijk uitkomst. De uitkomsten van de kobaltbepaling werden zelfs in
dit extreme geval niet beïnvloed door het ijzer.

Boven is reeds vermeld, dat grote hoeveelheden koper evenmin storen.
Weliswaar wordt in de oplossing en vervolgens in het extract een bruine
kleur gevormd van het kopercomplex van nitroso-naftol, doch de geringe
hoeveelheid kobalt wordt preferentiëel gebonden en niet van de complex-
vormer verdrongen. Het verdient echter aanbeveling bij aanwezigheid van
veel koper niet te krachtig te schudden, zodat de waterige laag en de keton-
laag zich snel scheiden. Door het koper kan namelijk autoxidatie van het
keton optreden, waardoor dit een grotere viscositeit verkrijgt en slechter
verstuift in de vlam van de atoomabsorptie-apparatuur. Hierdoor zouden
te lage uitkomsten verkregen worden. De autoxidatie wordt overigens in
belangrijke mate tegengegaan door het gelijktijdig aanwezige natrium-
citraat, zodat met redelijke kracht schudden geen gevaar oplevert voor de
uitkomsten van de bepaling.

Snijd de lever met twee scherpe stukjes glas (bijv. van een gebroken voor-
werpglas van de microscopie) in kleine stukjes van ongeveer 0.5 g. Breng

ongeveer 4 g lever in een kjeldahl-kolfje van 50 ml voor destructie, weeg
nauwkeurig en droog bij 110° C, waarna opnieuw wordt gewogen ter be-
paling van het droge stof gehalte.

Voeg toe 2,5 ml zwavelzuur en 2,5 ml salpeterzuur. Verwarm, aanvan-
kelijk zacht, op een micro-destrucderekje en voeg druppelsgewijs rokend
salpeterzuur toe, iedere maal als koolvorming ontstaat. Wanneer de in-
houd van de kolfjes gedurende een half uur helder blijft bij een tempera-
tuur waarbij dichte nevelvorming van zwavelzuur optreedt, is de destructie
geëindigd.

Laat afkoelen, breng de aangevulde oplossing met dubbel gedestilleerd
water over in een 50 ml maatkolfje en vul precies aan tot de streep. Hier-
bij ontleedt het meeste nitrosylzwavelzuur; verdere maatregelen hiertegen
zijn volgens onze ervaring niet nodig.

De verkregen oplossing kan desgewenst enige tijd, bijvoorbeeld twee
weken, worden bewaard in een polytheen flesje met goed sluitende
schroefdop. Van de vloeistof is precies 40 ml nodig voor de kobaltbepaling.
Met het resterende deel kan men snelle koper-, mangaan- en ijzerbepalin-
gen uitvoeren, eveneens met atoomabsorptie, zoals wij elders kort zullen
beschrijven. De 40 ml wordt afgepipetteerd in een 100 ml scheitrechter.
Na toevoegen van 2 druppels bromothymolblauw en 10 ml natriumcitraat
wordt gemengd en geneutraliseerd met 6 N NaOH, waarvan ongeveer 15
ml nodig is. Als omslagpunt wordt pH 7,0 aangehouden; hierbij is de in-
dicator turkoois gekleurd; men kan om deze kleur te bereiken ook gaan
tot juist groen en dan één druppel extra NaOH toevoegen; de kleur mag
niet blauw worden¹).

Voeg toe 1 ml a-nitroso b-naftol en meng**). Laat nu beschermd voor
daglicht y2 uur staan, om zich het evenwicht van de complexvorming te
laten instellen. Schud daarna gedurende een halve minuut met 10 ml
isobutylmethylketon.

Na het scheiden der fasen wordt de waterige laag verwijderd en de keton-
laag door een papierfiltertje²) in een 10 ml maatkolfje met ingeslepen
stop overgebracht.

Hierin kan het extract desgewenst een nacht over worden bewaard.
De atoomabsorptie geschiedt met de volgende instellingen: holle kathode
lamp voor kobalt met 6 tot 8 mA, golflengte 240,7 nm, lucht-acetyleen-
vlam. Bij het in ons laboratorium gebruikte Techtron AA-100 apparaat
is de luchtdruk 21 p.s.i.; de acetyleendruk slechts 1,7 p.s.i.; de hoogspan-
nings-versterkertrap minder dan 5, zodat 10 x schaalvergroting kan wor-
den gebruikt, zonder dat de uitslag te onregelmatig wordt. De keuze van

1 Indien veel koper aanwezig is, wordt hier een bruine kleur gevormd, die bij
uitschudden overgaat in de ketonlaag. Dit stoort in principe de bepaling niet,
want het kobalt wordt in elk geval gebonden.

de acetyleendruk is volgens een compromis. De vlam bij aanzuigen van
het keton mag slechts in geringe mate lichtgevend zijn. Zonder het keton
en bijvoorbeeld bij aanzuigen en spoelen met water is de vlam zeer schraal
en lichtblauw, doch hij mag niet uitdoven. Aan beide voorwaarden werd
in ons geval voldaan bij 1,7 p.s.i.. De gewonnen extracten zijn voldoende
groot van volume om een redelijk lange registratielijn te verkrijgen, waar-
door betrekkelijk nauwkeurig een rechte lijn kan worden gelegd, zodat
goed het gemiddelde kan worden bepaald. Als blanco wordt 40 ml dubbel
gedestilleerd water met 2,5 ml zwavelzuur aan extractie onderworpen.
Ook voor standaardoplossingen geldt hetzelfde, namelijk dat het niet
nodig is ze aan de destructie te onderwerpen. Gewoonlijk wordt een serie
van 6 bepalingen tegelijk ingezet, waarbij één blanco en een standaard
van 2 ml (0,3 /tg) Co.

Alle registraties geschieden ten opzichte van met dubbel gedestilleerd water
gewassen isobutylmethylketon, dat bevrijd is van aanhangend water door
aftappen over een papierfilter, juist als de extracten in de bepaling. De
afstand van het gemiddelde van iedere registratie tot het gemiddelde van
de basislijn wordt gemeten in mm; deze grootheid noemen wij D.
Tenslotte wordt het gehalte berekend met de volgende formule:

waarin d.s. het aantal grammen droge stof van het monster, de factor
50/40 voor correctie van de fractie 40 ml genomen uit de gehele destructie-
rest van 50 ml en D, zoals boven vermeld, de uitslag van de registratie in
mm. De uitkomst is dan in mg/kg d.s.

Gereinigd en gespoeld voor sporenelementenwerk met metalen. Dat wil
zeggen, ontvet, nagespoeld met leidingwater, gespoeld met verdund sal-
peterzuur en tenslotte enige malen met dubbel gedestilleerd water.

Salpeterzuur, HNO3 65% pro analyse. Dit kan ook in het laboratorium
worden bereid door overdesdlleren van handelskwaliteit 65% salpeterzuur
in een pyrex destillatietoestel.

Saltpeterzuur, rokend. Rokend 100% salpeterzuur, pro analyse kwaliteit.
a-nitroso b-naftol. Oplossing 0,2% in methyl alcohol.

Tetrachloorkoolstof, gebruikt voor de volgende zuivering. Gedestilleerd in
pyrex apparaat.

Natriumcitraat, 20% citroenzuur. Los op 300 g neutraal natriumcitraat
(N.Ph.VI) in 1 liter gedestilleerd water. Los een mespuntje dithizon op in
20 ml tetrachloorkoolstof en schud hiermede de citraatoplossing uit in een
schei trechter (die niet gereinigd behoeft te zijn). Verwijder de tetralaag,
schud opnieuw uit met ongeveer 20 ml tetra, voeg vervolgens enkele drup-
pels 1 -j- 1 verdund zwavelzuur toe en schud opnieuw uit. Filtreer door een
voorgewassen papierfiher. Dit zelfde reagens kan gebruikt worden voor an-
dere sporenelementenbepalingen, bijvoorbeeld voor koper.
Broomthymolblauw indicator. 0,1% in dubbel gedestilleerd water.

6 N NaOH. Los op 240 g zuiver natriumhydroxide in 1 1 dubbel gedestil-
leerd water.

Los op in 1 1 dubbel gedestilleerd water, waaraan is toegevoegd 2 ml ge-
concentreerd zoutzuur, 0,7406 g zuiver kobaltnitraat : Co(N03)2.6H20.
Deze standaard-oplossing-I dient geregeld, wij houden aan iedere week,
vers bereid te worden.

Verdun hieruit 1 ml tot 1 1 met dubbel gedestilleerd water, waaraan enkele
druppels salpeterzuur zijn toegevoegd. Deze standaardoplossing II moet
iedere dag vers bereid worden en wel bij voorkeur onmiddellijk voor het
gebruik. De uiteindelijke concentratie van de verkregen verdunde stan-
daardoplossing-II is 0,15 jxg per ml.

Na zure destructie van 4 g verse lever (ruim 1 g droge stof) worden de destructie-
resten verdund, geneutraliseerd en uitgeschud met nitroso-naftol en isobutylmethyl-
keton.

De extracten worden in de lucht-acetyleenvlam van het atoomabsorptieapparaat
gebracht en de lichtabsorptie van de kobalt-240.7 nm resonantielijn wordt bepaald
met lOx schaalvergroting. Vergeleken wordt met identiek behandelde kobalt stan-
daardoplossingen; een reagentia-blanco wordt in rekening gebracht.
Een gedetailleerde beschrijving van de methode volgt aan het slot van dit artikel.

Samples of liver material (1 g dry matter or slightly more) are digested with sulphuric
and nitric acid. The digestion liquid is diluted to 50 ml and neutralized. The cobalt
is extracted as the complex with nitroso-naphtol with isobutylmethylketone and
measured with atomic absorption (240.7 nm) in the air-acetylene flame. Standards
and blanks with sulphuric acid are likewise neutralized, extracted and determined.
The method is much faster than the photometric ones and requires less sample.

.Après destruction acide de 4 gr. de foie frais (un peu plus de 1 gr. de matière sèche),
on dilue, neutralise et secoue les restes de destruction avec du naphtol-nitreux
(nitroso-naphtol) et isobutylméthylkéton.

Les extraits sont portés dans la flamme aéro-acétylénique de l\'appareil d\'absorption
atomique et l\'absorption de la lumière de la ligne de résonance 240,7 nm du cobalt
est déterminée avec un agrandissement décuple de l\'échelle. On fait une comparaison
avec des solutions-standard de cobalt traité de façon identique; on fait entrer en ligné
de compte une épreuve en blanc des réactifs.
Une description détaillée de la méthode termine l\'article.

Nach saurer Destruktion von 4 Gramm frischer Leber (gut 1 gr. Trockenmasse)
werden die Destruktionsreste verdünnt, neutralisiert und mit Nitroso-naphtol und
Isobuthylmethylketon ausgefällt.

Die Extrakte werden in der Luft-acetylenflamme des Atomabsorptionsapparates
gebracht und die Lichtabsorpdon der Kobalt-240.7 nm — Resonanzlinie mit zehn-
m.aliger Skalenerhöhung bestimmt. Verglichen wird mit den identisch behandelten
Kobaltstandardauflösungen; eine Reagentia-blanco wird in Anschlag gebracht.
Eine detaillierte Beschreibung der Methode folgt am Schluss des Artikels.

Despues una destruccion acido de 4 gramos de higado fresco (amplio 1 gramo de
materia seca) se diluye los restos de la destruccion, neutralisado y agitado con nitroso-
naftol y isobutilmetilketon.

Se lleve los extractos en la llame de aire-acetileno del aparato de atomoabsorcion y
sc determine la absorcion de luz de la cobalto-240.7 nm linea de resonancia, con un
agrandamiento de 10 escala. Se compare con soluciones marcas de cobalto tratadas
identicas; se tome en cuenta una reagentia-blanca.
Esta dado una descripcion detallada del metodo al fin de esto articulo.

Substanzen mit Nitroso-R-Salz. Landwirtsch. Forschg., 18, 155, (1965).
Binnerts, W. Tj.: De kobaltbepaling in runderlevers; storing door koper bij de
fotometrie met nitroso-R-zout". Tijdschr. Diergeneesk., 93, 558, (1968).

Laurabolin is een natuurlijk hormoon, dat
behoort tot de groep van de zgn. an-
drogenen. Androgene stoffen hebben in
het algemeen twee werkingen nl. een
androgene (ontwikkeling secundaire
geslachtskenmerken) en een anabole
(eiwitsparende) werking.
De werking van Laurabolin is primair
en essentieel anabool. Het bevordert de
eiwitopbouw en gaat katabole of eiwit-
afbrekende processen tegen. De lang-
durige werking van Laurabolin (minstens
3 weken) heeft tot gevolg, dat een hoger
percentage van het met het voedsel
aangeboden eiwit in het lichaam wordt
vastgelegd en vastgehouden.

Laurabolin stimuleert niet alleen de
synthese van lichaameiwit of gaat de
afbraak daarvan tegen, maar bevordert
bovendien (bij voldoende aanbod van
calcium) de recalcificatie van ontkalkt
botweefsel. Door deze calciumretineren-
de werking, die ook de aanmaak van
botmatrix bevordert, oefent Laurabolin
een skeletopbouwende en -bescher-
mende werking uit.

Naast de objectief waarneembare thera-
peutische resultaten, die door toepas-
sing van Laurabolin worden bereikt,
heeft Laurabolin een bijzonder gunstige
invloed op het algemeen welzijn. Dit
toniserende effect beïnvloedt de eetlust
zeer gunstig, wat bijdraagt tot een toe-
neming van het lichaamsgewicht. Bij meer
langdurige toediening is het mogelijk een
gunstige vlees-vetverhouding te krijgen.

Door de combinatie van deze 3 vi/erkin-
gen kan Laurabolin bij talrijke indicaties
in de algemene praktijk worden toege-
past.

zwaktetoestanden bij jonge dieren, ach-
terblijvers, slechte algemene toestand
en/of vermagering door verschillende
ziekten, zoals: honde- en katteziekte,
chronische bronchitis, gastro-enteritiden,
chronische voedingsstoornissen, ernstige
verbrandingen en traumata, dermatiden,
parasitaire infecties zoals: maagdarm
strongylosis, longwormziekte, distoma-
tosis, operaties (pre- en postoperatief),
slecht helende fracturen, tumoren, onder-
voeding, spierdegeneratie, uremie, reu-
matische aandoeningen en eczemen, na
en bij corticosteroïd-therapie.

Hond en kat: 1 mg per kg lichaamsge-
wicht tot een maximum van 25 mg por
dier per behandeling
Varken, schaap en geit: 1 mg pee kg
lichaamsgewicht tot een maximum van
50 mg per dier per behandeling
Paard en rund: 1 mg per kg lichaams-
gewicht tot een maximum van 200 mg
per dier per behandeling
Duif: 5 mg per dier per behandeling.

flacon a 10 ml met 2 mg/ml, flacon è
5 ml met 25 mg/ml, flacon a 10 ml met
50 mg/ml.

De duivensport staat de laatste jaren in
een steeds groeiende belangstelling. Door
deze groei namen ook de problemen op
het gebied van de gezondheidszorg toe.
Met dit aspect voor ogen geven w/ij in dit
informa-nummer een overzicht van de
preparaten, die wij momenteel voor de
bestrijding van duivenziekten ter be-
schikking hebben.

Gezien de geringe weerstand van duiven
tegen coccidiose verdient het aanbeve-
ling alle duiven eens per jaar met Nobi-
sulfa te behandelen.

Een tekort aan één of meer mineralen
leidt bij de duif onherroepelijk tot een
verlaging van het prestatie- en uithou-
dingsvermogen. Supravit Conditievoeder
Is een uitgebalanceerd mengsel van vita-
minen, mineralen en sporenelementen, dat
ontstane tekorten snel weer aanvult. Het
verhoogt daarmee op natuuriljke wijze
het prestatievermogen. Voor de preven-
tieve ziektebestrijding zijn aan Supravit
Conditievoeder een breedspectrum anti-
bioticum en een coccidiostaticum toege-
voegd.

1 eetlepel Supravit Conditievoeder per
15 duiven per dag gedurende langere tijd
door het voer.

Trichomoniasis manifesteert zich bij dui-
ven in de vorm van ontstekingen van het
keel- en kropslijmvlies. Ook kan een
navelontsteking (het steen) optreden.
Door een preventieve behandeling met
Trichomocid kan een duivenkolonie tri-
chomoniasisvrij worden gehouden.

Per liter drinkwater worden 4 tabletten
Trichomocid opgelost. De duiven 6 dagen
achtereen alleen dit drinkwater verstrek-
ken. Het is noodzakelijk de duiven ge-
durende de kuur niet uit te laten vliegen.

Tegen pokken - difterie kan men preven-
tief enten met OVO - Peristerin — een
levend, verzwakt duivenpokken-virus.
De beste plaats om te enten is de borst.
Men trekt hier ca. 14 veertjes uit en
smeert de follikels in met de opgeloste
entstof.

Enting met OVO - Peristerin geeft een
immuniteit vrijwel gelijk aan die welke
verkregen wordt nadat een natuurlijke
infectie met duivenpokken is doorge-
maakt.

Besmetting met paratyfus kan leiden tot
diarree, evenwichtsstoornissen, verlann-
mingen, gewrichtsontstekingen en (voor-
al bij jonge duiven) sterfte. Duiven kun-
nen tegen paratyfus preventief geënt
worden met Paratyphin. Oude duiven ent
men bij voorkeur 3—4 weken voor de
koppeling. Jonge duiven 3—4 weken voor
de africhtingsvluchten beginnen.
De entstof wordt subcutaan aan de nek
ingespoten.

Bij een besnnetting met haarwormen
treedt in het algemeen een ernstige
darmontsteking op, die vaak gepaard gaat
met een dunne ontlasting.
De duiven vermageren snel en zijn dik-
wijls niet meer in staat om te vliegen.
Eustidil is een breedspectrum anthelmin-
ticum speciaal ontwikkeld voor de be-
strijding van haarwormen. Eustidil is vei-
lig en zeer werkzaam. 1 tablet per duif
is voldoende om alle haarwormen te ver-
nietigen. Om herbesmetting te voorko-
men, verdient het aanbeveling de behan-
deling na 14 dagen te herhalen.

Het voorkomen van antibiotiea-residuen in aan
de zuivelfabriek afgeleverde volle melk¹l

Met behulp van de door Vincent e.a. (1944) beschreven, door G a 1 e-
sloote.a. (1962) gemodificeerde en Jaartsveld (1964) voor massa-
onderzoek ontwikkelde methode werden een aantal busmonsters van aan
de zuivelfabrieken binnen het keuringsgebied Utrecht afgeleverde volle
melk onderzocht op het voorkomen van antibiotiea-residuen.
De resultaten van dit onderzoek staan vermeld in tabel I.
Opvallend is het verschil in het percentage positieve bevindingen tussen
gebieden waar al lang of waar sinds kort regelmatig op het voorkomen
van antibiotiea-residuen in de melk wordt gecontroleerd.
Naar aanleiding van deze bevindingen werd onderzocht hoe vaak aantoon-
bare residuen voorkomen in de door deze fabrieken afgeleverde consumptie-
melk. De resultaten zijn vermeld in tabel II.

Op de bedrijven, waarvan positieve monsters afkomstig waren, werd na-
gegaan wat de oorzaak hiervan zou kunnen zijn. De uitslag van deze na-
vraag is vermeld in tabel III.

De concentratie van de in de consumptiemelk gevonden residuen wordt
vermeld in tabel IV.

De aard van en de wijze waarop deze residuen kunnen ontstaan en de be-
tekenis hiervan voor de volksgezondheid en de zuivelindustrie zullen nader
worden onderzocht.

Naar het voorkomen van antibiotiea-residuen in de aan de zuivelfabrieken afgeleverde
volle melk en in de door die fabrieken afgeleverde consumptiemelk werd een onder-
zoek ingesteld. Op de bedrijven, waarvan positieve monsters afkomstig waren, werd
nagegaan wat de vermoedelijke oorzaak hiervan is geweest. Ook het gehalte aan
residuen in consumptiemelk werd bepaald en weergegeven.

The results are menüoned of a study about the occurrence of antibiotic-residues in
milk delivered at the dairy-factories and in the by these factories produced bottled
milk. An inquiry was done on the farms of which positive samples were found. The
content of residues in bottled milk was determined.

G a 1 e s 1 O O t, Th. E. en Massing, F.: Een snelle en gevoelige methode om met
papierschijfjes penicilline in melk aan te tonen. Ned. Melk en Zuivel Tijdschr., 16,
89, (1962).

Jaartsveld, F. H. J.: Mass detection of antibiotics in milk. Tijdschr. Dier-
geneesk., 89, Suppl. 11, 97, (1964).

Vincent, J. G. and Vincent, H. W.: Filterpaper Disc Modification of the
Oxford Cup Penicillin Determination. Proc. Soc. exp. Biol. Med., 162, 55, (1944).

Het voorkomen van antibiotica in voile (boeren) melk in het keurings-
gebied Utrecht in 1966.

Het voorkomen van antihiotica-residuen in consumptiemelk van fabrieken
in het keuringsgebied Utrecht in 1966 en 1967.

The occurrence of antibiotic re.ndues in bottled milk from factories in the
inspection area Utrecht in 1966 and 1967.

Uitslag van de navraag op de bedrijven waarvan positieve monsters bij het
massaal onderzoek van busmonsters volle (boeren) melk afkomstig waren.

Results of the inquiry on the farms of which positive samples were found
by the mass-analysis of can-samples farmmilk.

Kortwerkende preparaten voor intra-mam-
maire toepassing. (Shortacting preparations
for intra-mammary infusion.)
Hiervan werd de melk (The milk was) :
niet thuisgehouden (not withheld)
thuisgehouden korter dan (withheld shorter
than) 3 X 24 h

thuisgehouden voor (withheld for) 3 x 24 h
thuisgehouden langer dan (withheld longer
than) 3 X 24 h

van het behandelde kwartier alleen thuis-
gehouden (withheld from treated quarter
alone)

verontreinigd met resten van de achterge-
houden melk (contaminated virith the with-
held milk)

Tabel III. (voortzetting)
Uitslag van de navraag op de bedrijven waarvan positieve monsters bij het
massaal onderzoek van busmonsters volle (boeren) melk afkomstig waren.

Table III. (continued)
Results of the inquiry on the farms of which positive samples were found
by the mass-analysis of can-samples farmmilk.

B Langerwerkende preparaten voor intra-
mammaire toepassing. (Longer acting pre-
parations for intra-mammary infusion.)

(the cow calved too early after treatment) 1 1.2 5 4.7
de koe na toepassing op tijd afgekalfd (the

cow calved on time after treatment) 1 1.2 3 2.7
een verkeerde toepassing plaatsgevonden

(the preparation was not properly used) 4 4.6 2 1.8
een andere toepassing plaatsgevonden met
een goed opgevolgd advies (the preparation
was used for other purposes, the recommen-
dation was followed properly) 1 1.2 — —
idem, maar het advies was niet goed op-
gevolgd (ditto but the recommendation was

(Milkpins, teatcanulas, ointments, etc.) 6 7 7 6.6
II Parenterale behandelingen (Parenteral treat-
ments) 7 8.1 6 5.5

IV Andere oorzaken (other reasons) 1 1.2 — —
V Geweigerde medewerking (No cooperation) 14 16.2 18 16.8

Het gehalte aan penicilline in het totaal aantal hiervoor positief reagerende
monsters consumptiemelk onderzocht bij de Keuringsdienst van Waren te

The penicillin-content of the total number positive samples of bottled milk
analised at the laboratory of the Inspection Service at Utrecht in 1967.

Het voorkomen van antibiotiea-residuen in de
melk van intra-mammair met penicillineldihydro-
streptomyeine behandelde melkkoeien*!

The occurrence of antibiotic-residues in the milk of
covus after intra-mammary infusion with penicillin^
dihydrostreptomycin* )

Uit de laboratoria van de Keuringsdienst van Waren en het
Instituut voor Veterinaire Bacteriologie te Utrecht.

Met behulp van de door Galesloot e.a. (1962) beschreven bepalings-
methode werden kwartiermonsters onderzocht van aan mastitis lijdende
melkkoeien, waarvan een of meer kwartieren waren behandeld met een pre-
paraat, dat 300.000 I.E. penicilline G als procaine penicilline en 100 mg
dihydrostreptomycinesulfaat in een crème³) bevatte.
De behandeling werd uitgevoerd zoals gebruikelijk is op het Instituut
Buitenpraktijk van de Faculteit der Diergeneeskunde. De patiënten bleven
op de eigen stal en werden verpleegd onder normale praktijkomstandig-
heden.

De monsters werden 2 maal daags van elk kwartier afzonderlijk genomen,
na grondige reiniging met alcohol of halamid en materiaal voor 1-malig
gebruik. De behandelde kwartieren werden het laatst gereinigd en be-
monsterd. Direkt na de monstername werden deze vervoerd naar het labo-
ratorium en hier ingevroren bewaard tot de aanvang van het onderzoek,
of ter plaatse ingevroren tot de aanvang van het onderzoek.
Dank zij de medewerking van o.a. de collegae G. P. A. Frijlink en S.
Hamstra van het Instituut Buitenpraktijk, konden monsters worden ver-
zameld en geanalyseerd van 21 verschillende patiënten.
De monsters werden in 2 delen verdeeld en op beide laboratoria onder-
zocht. Bij positieve bevindingen werd op het laboratorium van de Keurings-
dienst van Waren het resultaat met de penicillinaseproef bevestigd en het
monster zonodig na verhitting gedurende ongeveer 30 minuten bij 68° C,
nogmaals onderzocht, om de invloed van natuurlijke remmende stoffen uit
te sluiten.

De resultaten van dit onderzoek zijn in tabel I vermeld.
De resultaten van de aldus aan beide laboratoria verrichte duplo bepalingen
gaven geringe verschillen te zien. Dit komt waarschijnlijk, doordat door het
gebruik van zeer grote petrischalen op een der laboratoria het mogelijk was
om enkele standaarden op iedere schaal aan te zetten. Ook de soms toe-
gepaste verhitting zal ongetwijfeld zijn invloed op de resultaten gehad
hebben.

Het blijkt duidelijk, dat ook de melk van de niet behandelde kwartieren
der patiënten penicilline kan bevatten.

1 Drs. H. Mol; dierenarts bij de Keuringsdienst van Waren te Utrecht;
Rijnkade 2, Utrecht.

2 Mevr. E. C. Bakker - de Koff; analyste aan het Insdtuut voor Veterinaire
Bacteriologie; Biltstraat 172, Utrecht.

3 De creme bevat vloeibare paraffine en een emulgator. Nadere inlichtingen zijn
bij de auteurs verkrijgbaar.

De uitscheidingsduur van penicilline uit de behandelde kwartieren varieërt
van 2 tot 7 dagen na de laatste toepassing, althans bij de hier toegepaste
enkelvoudige of meermalige behandeling.

Aangezien de gevoeligheidsgrens van deze, ook door de zuivellaboratoria
toegepaste bepalingsmethode plm. 0.0025 I.E. penicilline/ml melk bedraagt,
kunnen zowel de tijdens- en de direkt na- de behandeling gewonnen melk
uit de niet behandelde kwartieren, als ook de melk uit de wel behandelde
kwartieren tot enige dagen na de aangegeven termijn van 36 tot 48 uur
de oorzaak zijn van een positief reagerend busmonster met de daaraan
voor de veehouder verbonden consequenties.

Het lijkt alsof de melkproduktie van invloed is op de snelheid der uitschei-
ding. De invloed is echter kleiner dan werd verwacht. Dit komt waar-
schijnlijk door een invloed van het ziektebeeld dat (direkt of via de melk-
gift) dit beeld vertroebelt.

Een 1, 2 of 3 malige behandeling geven een gemiddelde uitscheidingsduur
te zien van resp. 4, 4/2 en 6 dagen na de laatste behandeling, met als uiter-
ste waarden 7, 7/2 en 6/2 dag voor laag producerende koeien.
De in de melk der niet behandelde kwartieren aanwezige penicillineresiduen
kunnen hierin zijn gekomen door:

1. verontreiniging bij of na het verlaten der speen. Dit werd door gron-
dige reiniging van de speen en door het eerst bemonsteren van de
niet behandelde kwartieren zo veel mogelijk voorkomen;

2. direkte diffusie van het behandelde naar het niet behandelde kwar-
tier. Door de zeer goede anatomische scheiding tussen kwartieren
is dit niet waarschijnlijk;

Om deze mogelijkheid te onderzoeken werd een aan mastitis lijdende koe
intramammair behandeld met 300.000 I.E. procaine penicilline G en 100
mg dihydrostreptomycine in crème. Direkt vóór de behandeling en verder
om het uur werden bloedmonsters genomen over een periode van 12 uur.
Dit onderzoek werd mogelijk gemaakt dank zij de medewerking van Prof.
Dr. G. Wagenaar en collega Dr. H. J. Breukink van de Kliniek voor In-
wendige Ziekten.

De resultaten van dit onderzoek zijn weergegeven in Tabel II.
Opmerkelijk is de korte tijd, waarin een zekere bloedspiegel wordt waarge-
nomen en de daling in de bloedconcentratie, die vrij snel na het melken
optreedt.

In verband met de bovenstaande resultaten ztdlen — op gelijke wijze —
een aantal van de diverse antibiotica-houdende preparaten voor intra-
mammaire en parenterale toepassing worden onderzocht op hun conse-
quenties voor de zuivelindustrie en de volksgezondheid.

De resultaten van een onderzoek naar het voorkomen van antibiotica-residuen in de
rnelk en het bloed van intra-mammair met penicilline/dihydrostreptomycine behandel-
de aan mastitis lijdende melkkoeien worden vermeld.

The results of a study about the occurrence of antibiotic-residues in milk and blood
of mastids-cows after intra-mammary infusion with penicillin/dihydrostreptomycin are
mentioned.

G a 1 e s 1 O O t, Th. E. en Massing, F.; Een snelle en gevoelige methode om met
papierschijfjes penicilline in melk aan te tonen. Ned. Melk en Zuivel Tijdschr., 16,
89, (1962).

Penicilline re.nduen in de melk van aan mastitis lijdende koeien na intra-
mammaire infusie van 1 en 2 of 3 (met 24 uur interval tussen de behan-
delingen) X 300.000 I.E. procaine penicilline G en 100 mg dihydrostrepto-
mycine in crème in de aangedane kwartieren.

Penicillin residues in milk from mastitis-cows after intra-mammary infusion
of 1 and 2 or 3 (with 24h intervals) x 300.000 I.U. procain penicillin G
and 100 mg dihydrostreptomycin in ointment in the infected quarters.

Bloedconcentraties van penicillinelstreptomycine na intramammaire toe-
diening van 300.000 I.E. procaine penicilline en 100 mg dihydrostrepto-
mycine bij een aan mastitis lijdende melkkoe.

Bloodconcentrations of penicillin streptomycin after intra-mammary
infusion of 300.000 LU. procain penicillin G and 100 mg dihydrostrepto-
mycin by a mastitis-cow.

INTRAMAMMAIRE MASTITISBEHANDELING BIJ HET RUND MET
GROTE HOEVEELHEDEN WATERIG OPLOSMIDDEL EN CORTICOSTE-
ROIDEN-TOEVOEGING

Swarbrick, O.: Intramammary Treatment of Bovine Mastitis. Vet. Ree., 82, (l),
(1968).

Door de auteur werd in een praktijkproef met 2 groepen dieren gewerkt.
De ene groep (31 dieren met 39 aangetaste kwartieren) werd behandeld met 840 mg
Oxytetracycline in 400 ml aqua dest. waaraan corticosteroiden werden toegevoegd.
De andere groep (15 dieren met 26 aangetaste kwartieren) werd op dezelfde wijze
behandeld, echter zonder corticosteroiden. (Er werden 2 tubes terramycine in 400 ml
water uitgeknepen).

De groepen bestonden uit ongeselecteerde dieren die in de zcxmer en herfst 1966 ter
behandeling werden aangeboden, nadat ze vrijwel allemaal eerst door de eigenaar
zonder resultaat met antibiotica in tubes waren behandeld. Etterige (pyogenes)- en
gangraeneuze mastitis-gevallen werden niet in de proef opgenomen.
De infusie geschiedde met gesteriliseerde flutter valve en wijde tepelcanule, nadat het
desbetreffende kwartier volledig uitgemolken werd. Sommige gevallen werden 2 of 3
keer behandeld. Gemiddeld werden twee behandelingen per kwartier ingesteld met
± 24 uur interval.

In de groep zonder corticosteroiden genas 75% volledig, in de groep met corticoste-
roiden toevoeging was dit 58%.

Het gemiddelde van beide groepen was 64% totale genezing, hetgeen vergeleken met
literatuurgegevens volgens auteurs een bijzonder goed resultaat is.
Corticosteroidentoevoeging had geen enkel voordeel bij de intramammaire mastitis-
behandeling.

I r V i n, A. D.: The effect of pH on the multiplication of Listeria monocytogenes in
grass silage media. Vet. Ree., 82, 115, (1968).

Uitbraken van listeriose bij runderen en schapen staan vaak in nauw verband met het
verstrekken van kuilvoer. Zulke uitbraken hangen samen met de slechte kwaliteit van
de betreffende kuil, waarvan de pH te hoog geworden is.

Door schrijver werden kweekproeven genomen met betrekking tot de groei van
Listeria monocytogenes in silages met verschillende pH.

De techniek van Gray werd hiervoor gebruikt en dagelijks werden bakterietellingen
verricht. Het bleek dat een pH 5,5 de kritische groeigrens van Listeria monocytogenes
was. Boven deze waarde vond vermenigvuldiging van de bakterie plaats.
De pH van goede kuilen (4-4,5) is niet geschikt voor de vermenigvuldiging van
Listeria monocytogenes, hoewel de kiemen daarin niet gedood worden. Als de pH-
waarde van een dergelijke kuil dan ook weer gaat stijgen tot boven 5,5, gaan de
aanwezige Listeria\'s zich weer vermenigvuldigen.

B a i e r, W., Weiser, K. und Russe, L.: Ueber die bacterielle Kontermination
der Kälber während der Geburt und in der ersten Lebensstunden.
Terwijl in de schede van normaal kalvende runderen bijna altijd kiemen voorkomen,
zijn afentingen uit neus- en mondholte van normaal geboren kalveren in 85% steriel.
Drie uur na de geboorte werd in alle gevallen een mengsel van Grampositieve en
Gramnegatieve bacteriën aangetroffen. Bij moeilijke verlossingen en bij sectio cesarea

Vias daarentegen 83% resp. 86% van de kalveren bacteriologisch positief. Bij keizer-
snede wrerden in 57% kiemen direct bij opening van de uteruswand in de uterus aan-
getroffen. Bij langdurige geboorten kunnen dus de kalveren al intra-uterin besmet zijn.

Cl air, R. W. St., M a c N i n t c h, J. E., Middle ton, C. G., Cl ark son,
T. B. and L O f 1 a n d, H. B.: Changes in serum cholesterol levels of Squirrel monkeys
during importation and acclimation. Lab. Invest., 16, 828, (1967).
Doodshoofdaapjes worden tegenwoordig veel gehouden in laboratoria, aangezien zij
klein en goed verkrijgbaar zijn. Daar zij spontaan laesies in de aorta en de coronair-
vaten kunnen ontwikkelen, zijn ze speciaal geschikt voor onderzoek over atherosclerose.
Door verschillende laboratoria worden grote variades in het serumcholesterol-gehalte
opgegeven. Doel van dit onderzoek was na te gaan of er mogelijk tijdens de gevangen-
schap veranderingen in het cholesterolgehalte zouden optreden.

Daartoe werd van 30 doodshoofdaapjes het cholesterolgehalte in het bloed bepaald
op het moment van gevangenname, gedurende verschillende stadia van transport en
in het laboratorium over een tijdsverloop van 4 maanden na aankomst aldaar.
Vanaf het moment van de vangst tot bij aankomst op het laboratorium in de Ver-
enigde Staten verliepen ± 55 dagen. In die tijd steeg het cholesterolgehalte geleidelijk
van 116 mg per 100 ml bij de vangst tot gemiddeld 194 mg per 100 ml op het
laboratorium. Na in grote kooien in een rustige omgeving geplaatst te zijn daalde het
cholesterolgehalte in ± 80 dagen tot gemiddeld 139 mg per 100 ml. Werden de
dieren daarna overgebracht naar ruimten waar veel lawaai was en een intensief contact
met de mens plaats vond, dan steeg het cholesterolgehalte weer tot 164 mg per 100 ml.
Slechts het bèta lipoprotein-cholesterol veranderde. Er was geen sprake van opname
van cholesterol via het voedsel.

Bij doodshoofdaapjes in gevangenschap kan, samenhangend met de mate van stress,
een significante hypercholesterolemie aanwezig zijn.

Heath, G. B. S.: An Outbreak of Clinical Helminthiasis in Sheep. Vet. Ree., 81,
479, (1967).

De uitbraak betrof 150 lammeren toen zij van weide veranderden. Drie weken later
traden verschijnselen op van diarree en gevidchtsverlies; 7 dieren stierven.
Het aantal wormeieren sprong van 800 naar 2.450 per gram faeces. De auteur geeft
grafieken van het gewichtsverlies, het aantal larven in het gras van de eerste wei, het
aantal eieren per gram faeces.

Hij stelt tevens dat in de eerste weide geen kans was op immuniteit en alle larven,
opgenomen in de tweede weide, hun kans kregen in het schaap. Bovendien konden dc
aanwezige larven zich ontwikkelen. De uitbraak was niet opgetreden als de lammeren
eerder naar de tweede weide waren gegaan.

De uitbraak was veroorzaakt door wormen uit de eerste weide, maar stijging van het
aantal volwassen wormen trad op na brengen in de tweede weide. Eigenlijk is het
moeilijk precies na te gaan hoe nematoden ziekte bij schapen veroorzaken.

Pretorius, J. L. and Harrow, W. T.: The activity of tetramisole in goats.
].S. Afr. vet. med. Ass., 38, (3), (1967).

De resultaten van tetramisolproeven bij geiten waren te vergelijken met die door
eerdere onderzoeken verkregen bij schapen.

Bij een dosering van 6 mg per kg was tetramisol zeer actief tegen alle stadia van
Trichostrongylus en Haemonchus en de volwassen vormen van Ostertagia, Chabertia
en Gaigeria. Bij een dosering van 15 mg per kg werden ook nagenoeg alle stadia van
deze laatste wormsoorten verdreven. Bij toxiciteitsproeven bleek, dat geiten minder
ontvankelijk zijn voor de neveneffecten bij een overdosering.

ECHINOKOKKOSE BIJ BUITENLANDERS IN NEDERLAND
Boer, H. H. M. de en Leeuwen, P. van: Echinokokkose bij in Nederland
werkzame buitenlanders. Ned. Tijdschr. Geneesk., 111, 1432, (1967).
Echinokokkose komt in Nederland zelden, in de landen rond de Middellandse Zee
vrij vaak voor door infectie door honden.

Twee Spanjaarden werden geopereerd, één wegens een longtumor, de ander wegens
een ribabces.

Bij de eerste werd het apicodorsale segment van de linker long verwijderd, bij de
tweede de negende rib links, maar excisie in toto was hier niet mogelijk.
De diagnose Echinococcus-kysten werd pathologisch-anatomisch gesteld.

S 1 u s h e r, R., R o e n i g k, W. J. and Wilson, G. P.: Effect of X-irradiation on
mastocytomas in dogs. /. Am. vet. med. Ass., 151, 1049, (1967).
■Achttien honden met histologisch aangetoonde mastocytomen (in het algemeen in-
filtrerende en daarom moeilijk radicaal te opereren huidtumoren, Rej.) werden, in
narcose, behandeld met röntgentherapie. Tien van deze honden hadden een recidief
na chirurgische therapie. Sommige dieren werden behandeld met éénmalige behande-
ling (dosis 400- 3000 R). De andere dieren werden gefractioneerd behandeld met
zeer uiteenlopende doseringen.

De conclusie van dit voorlopige onderzoek luidt dat mastocytomen gunstig reageren
op bestraling; de 3 na de bestraling optredende recidieven werden geweten aan een
te lage dosering in de randgebieden.

R e i t s m a, S. A.: Invloed van drie verschillende pulsatorwerkingen op de druk
variaties in de korte melkslang. Landbouwk. Tijdschr., 79, 437, (1967).
De gebruikelijke melkmachines werken met alternatieve of met simultane pulsaties.
D.w.z. dat afwisselend 2 (linker) spenen en 2 (rechter) spenen onder vacuüm staan
of alle 4 tegelijk.

De schrijver, (student landbouwwerktuigkunde aan de Landbouwhogeschool in Wa-
geningen) heeft een pulsator geconstrueerd waarmee de zgn. consecutieve pulsaties
worden toegepast, d.w.z. dat alle 4 spenen opvolgend onder vacuüm komen. Deze
melkmethode bleek de schommelingen in het vacuüm in de melkslang aanzienlijk te
doen afnemen.

Dit op zichzelf zou reeds voordeel betekenen omdat vacuümschommelingen bevorde-
rend op het ontstaan van mastitis werken. Een ander voordeel zou zijn dat de tepel-
houders minder gemakkelijk afvallen. Er is octrooi op deze pulsator aangevraagd.

Shone, D. K. and Cain, R. L.: The effect of diethylstilboestrol on the weight
gain and feed conversion of cattle when included in high energy diets containing
natural protein or non-protein nitrogen as the protein source. J.S Afr. vet med Ass.,
38, (3), (1967).

Het voeren van diethylstilboestrol in natuurlijke eiwitten van een hoog energetische
waarde aan 11 maanden oude meststieren resulteerde in een toename in levend
gewicht van 10% en een verbetering van de voederconversie met 10%.
Diethylstilboestrol aan gelijke stieren gevoerd in een niet-eiwithoudend stikstof dieet
van hoge energetische waarde gaf een 5.4% toename in levend gewicht en een voeder-
conversieverbetering van 3,8%. Als ruwvoer werd alleen gemalen maïskolven en
bladeren gegeven.

Het diethylstilboestrol werd gegeven in de vorm van een premix, bevattend 10 mg van
het mengsel per ounce (Eng.).

Prof. Dr. Grahneis is o.a. „Bezirkshygieniker" en directeur van het hygiëne-
instituut in Halle en behandelt in een keurig gedrukt boekje van 100 blz. hoofd-
zakelijk de betekenis van ornithose-infecties in pluimveeslachterijen voor het daar
weikzame personeel. Daarbij zijn zijn eigen waarnemingen vooral ontleend aan een
pluimveeslachterij in Halle en gegevens uit de DDR, waar in 1956 1 geval van
Ornithose bij de mens werd vastgesteld, in 1958 26 gevallen, in 1959 103 gevallen,
in 1960 613 gevallen en daarna weer sterk afnemend tot 1961 392 gevallen, 1962 140
gevallen.

Hierbij wordt erop gewezen, dat het mesten van pluimvee sinds 1958 in Duitsland
een sterke toename en intensivering heeft vertoond, terwijl nog géén goede slachterijen
aanwezig waren. Het slachten vond dus aanvankelijk onder primitieve omstandigheden
plaats, waarin pas later verbetering is gekomen. Duidelijk blijken de modernisering
van de pluimveeslachterijen en de verbetering van de hygiëne in deze bedrijven samen
te gaan met een sterke afname van het aantal ornithose-gevallen bij het personeel.
Als reservoir van het virus worden vooral papegaaien en parkieten genoemd, maar
ook duiven, kalkoenen, eenden, ganzen en hoenders. Behalve bij de papegaai-achtigen
— waar meest een acuut ziekteverloop optreedt — is de ziekte bij de overige vogel-
soorten gekenmerkt door een chronisch verloop, of nog meer door een latente vorm.
Infectie vindt vooral met stof of waterdruppeltjes plaats langs aerogene weg via de
ademhalingsorganen. De behandelde literatuurgegevens zijn in hoofdzaak gebaseerd
cp meldingen uit Duitsland en Oosteuropese staten, terwijl bijv. de publikaties van
de Nederlander Dekking over ornithose bij postduivenhouders niet worden
vermeld.

Het tweede hoofdstuk is geheel gewijd aan de bouw, inrichting, werkwijze en hy-
giënische voorzieningen van pluimveeslachterijen, die ook in de hierop volgende
hoofdstukken de hoofdrol blijven vervullen. Verreweg de meeste ziektegevallen bij
mensen uit Halle en omgeving betroffen personen, werkzaam in pluimveeslachterijen,
terwijl slechts weinig gevallen konden worden gevonden bij personen werkzaam op
pluimveefok- en mestbedrijven.

Dat vooral vrouwen werden aangetast, bleek samen te hangen met het feit, dat in
de Duitse slachterijen voornamelijk vrouwen werkzaam zijn. Wel bleken de meeste
gevallen op te treden in het najaar en het begin van de winter. Door kiembepalingen
werd aangetoond, dat vooral in de slachthal en daar waar het verenplukken nog met
de hand geschiedde, het grootste besmettingsgevaar voor het personeel aanwezig was.
Goede ventilatie en voortgaande mechanisering van de slachterij zijn dus belangrijk
om dit besmettingsgevaar te verminderen.

Wanneer door ornithosebesmetting van slachterijpersoneel ziekte optrad, was deze
meestal van vrij lange duur, nl. 6 tot 25 weken (gemiddeld 10 weken). De verschijn-
selen en waargenomen titerwaarden van het bloedserum worden behandeld. Na enkele
opmerkingen over de wenselijkheid ornithose bij slachtpluimvee te voorkomen of reeds
te onderkennen vóór de dieren in de slachterij worden aangevoerd, besluit het boek
met een uitgebreide literatuurlijst. Behalve enkele plattegronden en grafieken bevat
het werk géén illustraties.

Aangezien in de moderne slachterijen ongetwijfeld veel minder gevaar voor ornithose-
besmetting aanwezig is, vraagt men zich bij het lezen van dit boekje af of het nog wel
zo actueel is. Voor volksgezondheids- en keuringsartsen en dierenartsen is het echter
ongetwijfeld een leerzaam boekje; jammer dat het door zijn wat eenzijdige instelling
op de pluimveeslachterij voor pluimveepathologen en -ziektebestrijders minder inte-
ressant is.

In de Coöperatieve Mengvoederhandel bestaat sinds enkele jaren een 10% basis-
mineralen-koek (of brok). Weet U de naam en de samenstelling van ongeveer
hetzelfde produkt in de vrijhandel?

Kan er in ons Tijdschrift enige voorlichting worden gegeven t.a.v. de voedings-
middelen voor vee, die er worden gedistribueerd ? Er is zo\'n grote wir-war van
namen, waardoor de practicus c.q. voorlichtende dierenarts moeilijk weet, welk
produkt hij in bepaalde gevallen moet adviseren.

Ik denk hier ook nog aan de anti-slepende-melkziekte (A.S.M.)-koek, bestaat deze
ook in de vrijhandels-sfeer?

Wat in de Coöperatieve Mengvoederhandel mineralen-koek wordt genoemd, kan in
de particuliere sector worden gekocht als: mineralenkoek, mineralenbasiskoek of
basiskoek. Alle bevatten extra mineralen (meestal ca. 10%), terwijl vaak ook nog
extra vitamines (AD3) zijn opgenomen.

De officiële naam die door het Produktschap voor Veevoeder wordt aangegeven
luidt: mineralenkoek.

Sommige fabrikanten maken alleen een koek waaraan, wat men zou kunnen noemen
een normaal mineralenmengsel, is toegevoegd met zowel calcium als fosfor in onge-
veer de juiste verhouding. Andere fabriceren daarnaast een koek met een fosfor-
rijke of misschien juister uitgedrukt een calcium arm mineralenmengsel.
De verschillende samenstellingen zijn in onderstaande tabel samengevat.

De mineralen zijn in elementen, dus niet als oxyden, aangegeven. Voor zover bekend
wordt geen calciumrijk mineralenmengsel meer in mineralenkoek gebruikt ,hoewel
dit aanvankelijk wel in de bedoeling heeft gelegen.

Ondanks de verschillen in samenstelling tussen de verschillende fabrikanten, kan
het advies voor het gebruik van deze koeken gelijk zijn, n.1.: 1 kg koek per dier
per dag voor koeien en J4 - \'/s kg voor jongvee, afhankelijk van de leeftijd.

In het algemeen zal men op bedrijven waar grashooi- en kuil een belangrijk deel
van het rantsoen uitmaken, met eventueel daarnaast bieten, aardappelen, snijmais
of bietenkoppen- en blad, de normale mineralenkoek moeten gebruiken.
Op bedrijven waar vrij veel leguminosen (b.v. luzerne, klaver, erwtenloofkuil) in
in het rantsoen voorkomen of waar bijzonder lage fosforgehaltes in grashooi- en kuil
worden aangetroffen of de Ga : P verhouding erg wijd wordt, kan men beter dé
fosforrijke mineralenkoek gebruiken.

In de eerste maanden van de lactatie periode treedt bij de koe een negatieve cal-
cium- en fosforbalans op.

Met melk, mest en urine wordt in deze tijd dus meer calcium en fosfor afgegeven
dan uit het voer kan worden opgenomen. Ook al geeft men met het voer hoeveel-
heden calcium en fosfor die ruimschoots boven de normen liggen, kan men dit niet
veranderen, omdat het vermogen tot resorptie nu eenmaal beperkt is. Er wordt in
de eerste maanden van de lactatie periode dan ook altijd Ca en P aan de beenderen
onttrokken. Dit verlies aan mineralen moet in de tweede helft van de lactatie periode
en in de droogstand weer worden aangevuld.

In deze periode ontvangt de koe meestal weinig krachtvoer en bestaat het rantsoen
bijna uitsluitend uit ruwvoer. Het ruwvoer is meestal armer aan mineralen dan het
gewone krachtvoer waaraan bij de fabricage mineralen worden toegevoegd.
Om bovengenoemde redenen is de behoefte aan een mineralen aanvulling b.v. in
de vorm van mineralenkoek tijdens de oudmelkse periode en de droogstand meestal
groter dan in de nieuvranelkse periode.

De hoeveelheden sporenelementen in de mineralenkoek zijn in het algemeen zo ge-
kozen dat het niet nodig en zelfs niet wenselijk is, om naast de mineralen nog extra
sporenelementen bij te voeren, terwijl men anderzijds voor een overdosering via
de mineralenkoek voedering niet bevreesd hoeft te zijn.

Vele fabrikanten voegen aan de mineralenkoek een extra dosis vitamine AD3 toe, als
waarborg voor een voldoende vitamine-voorziening. Speciaal als het basisrantsoen
voornamelijk uit kuilvoer en geventileerd hooi bestaat kan de vitamine D-voorziening
wel eens in het minimum komen. Vooral ook bij het jongvee dient hieraan de nodige
aandacht te worden besteed.

Het opnemen van mineralenkoek in het rantsoen is vooral van belang wanneer de
koeien oudmelks zijn of droog staan.

Wanneer de dieren nieuwmelks zijn en er grotere hoeveelheden krachtvoer worden
gegeven is de behoefte minder groot.

Er is echter geen bezwaar tegen om de mineralenkoek ook dan te geven, mits men
rekening houdt met de extra ZW die daarmee wordt gegeven. Dit ter voorkoming
dat men het rantsoen te duur maakt.

Gezien de doorsnee minerale samenstelling van het weidegras in Nederland, mag
worden vastgesteld dat het rundvee gemiddeld genomen voldoende Ca en P met het
gras opneemt. De noodzaak om extra mineralen bij te voeren in de weide is in het
algemeen dan ook niet aanwezig.

gehaltes van het grasbestand te sterk afwijken van de normale waarden;
in de tweede plaats wanneer hoogproduktieve dieren {jaarproduktie vaarzen
meer dan 4000 kg, koeien meer dan 6000 kg) weiden op gras, waarvan de
mineralengehaltes maar net voldoen aan de normen of daaronder liggen.

De meeste fabrikanten leveren ook apart koperkoek. Hierin wordt alleen koper
opgenomen in bovenstaande hoeveelheid en geen andere sporenelementen.
Eventueel kan veelal ook apart cobalt, mangaan- of zinkkoek worden geleverd. Uit
het bovenstaande blijkt dat men, als men sporenelementenkoek bijvoert, niet daar-
naast nog koperkoek enz. extra mag verstrekken.

De voeders worden meestal in de handel gebracht onder de naam Anti-slepende-
melkziekte koek (A.S.M.-koek), soms ook Kosuko-koek.

Vooropgesteld dient te worden dat ter voorkoming van slepende melkziekte de vol-
gende punten van groot belang zijn:

1. zorgen voor voldoende energie (zetmeelwaarde) in het rantsoen tijdens de droog-
stand en na het afkalven. Tegen het eind van de dracht geleidelijk iets meer
krachtvoer bij geven; opvoeren tot 2 ä 3 kg vlak voor het kalven;

2. aan pas afgekalfde, hoogproducerende dieren geen slechte silage voeren.
Wanneer deze regels in acht worden genomen zal er weinig noodzaak meer zijn
voor het bijvoeren van A.S.M.-koek.

In de A.S.M.-koek worden grondstoffen opgenomen die de propionzuurvorming in
de pens bevorderen, zoals b.v. ontsloten (geëxpandeerde) granen, maisgluten glu-
cose, broodmeel en glucose.

Op bedrijven waar veel slepende melkziekte voorkomt, adviseert men speciaal om
aan slepende melkziekte gevoelige dieren, enkele weken vóór en na het kalven
2 ä 3 kg A.S.M.-koek per dag te voeren. Aan de andere dieren moet men echter
in geen geval A.S.M.-koek voeren. Dit is te duur, bovendien geeft het een verlaging
van het vetgehalte in de melk.

Verschillende fabrikanten achten het niet nodig om voor dit doel een speciaal voeder
te fabriceren en adviseren dan het gebruik van de hiervoor genoemde enkelvoudige
voeders.

Ook kan gekookt of gebroeid graanmeel worden gebruikt.
Voeders ter voorkoming van kopziekte

Enkele namen waaronder dit voeder in de handel wordt gebracht zijn; Antikopziekte
koek (A.K.Z.-koek is de officiële naam), Magnesiumkoek, Kopexkoek, Weidekoek
met magnesium.

Op bedrijven waar gevallen van kopziekte zijn geconstateerd of waar een gegronde
vrees bestaat dat ze zullen optreden, dient men reeds een week voordat de koeien
van stal gaan, te beginnen met het voeren van bovengenoemde koeken om de dieren
vooraf aan de smaak te wennen. (Niet om de dieren alvast een voorraad aan mag-
nesium te geven, want dat gelukt niet.)

Er moet regelmatig 1 kg per koe per dag worden gegeven. Het beste is \'s morgens
en \'s avonds \'/z kg, dit is meestal 3 reepjes, te geven.

Dit mag in een kopziekte gevaarlijke periode nooit een dag worden overgeslagen
(geen Mg-reserve!). Men dient zolang met het voeren door te gaan als er gevaar
voor kopziekte bestaat. In het algemeen is dit het geval tot ongeveer 4 - 6 weken
nadat de koeien in de weide zijn gekomen.

De koek moet bij het voeren vers zijn en moet met schone handen worden gevoerd.
Er zijn ook magnesiumhoudende korrels in de handel. Deze hebben het nadeel dat
het voeren soms wat moeilijker kan zijn, maar ze hebben het voordeel, dat ze vaak
beter worden opgenomen dan de koek.

De verklaring hiervoor is waarschijnlijk dat ze met behulp van een schepje moeten
worden verstrekt, zodat de melker er niet met de handen aankomt.
Enkele fabrikanten maken deze voeders met lagere gehaltes aan MgO. Om de dieren
dan toch ± 50 gr MgO te laten opnemen, moeten hier grotere hoeveelheden van
worden gegeven.

Bestaat er een boek, waarin ziekten van volièrevogels e.d. worden behandeld met
vermelding van moderne en veterinair verantwoorde therapieën?

Een recent boek, door een deskundig dierenarts geschreven is „Krankheiten der
Vögel" van H. S. R a e t h e 1. Een Nederlandse uitgave daarvan is „Vogelziekten"
(Thieme-Zutphen, 1967).

De therapieën die in de Nederlandse uitgave worden vermeld zijn aan de landelijke
omstandigheden aangepast door een collega, werkzaam bij een pharmaceutisch
bedrijf (bespreking Tijdschrift voor Diergeneeskunde, 92, 1967, pag. 1620).
Daarnaast is verschenen het „Handbook on cage birds" dat als Red Book in oktober
1965 uitgegeven is door Modern Veterinary Practice. Een Duitse bewerking van de
hand van collega D. Schirmeisen verschijnt in afleveirngen van Der Praktische
Tierarzt (48, p. 449-501 en 547-549 (1967) en 49, pp. 115 (1968) — wordt ver-
volgd ).

(In voorbereiding is een boek van de Duitse collega H. Kronberger; eveneens
over ziekten van volièrevogels.)

In het boekje van A. Rutgers: „Zang- en kleurkanaries" wordt onder het hoofd-
stuk „ziekten vatn kanaries" het antibioticum „Auramin" genoemd. Is dit middel
in ons land bekend, zo ja, waar is het verkrijgbaar en/of zijn er betere antibiotica?

Het „antibioticum" Auramin is in Nederland niet als veterinair preparaat bekend.
Mogelijk is het een verbasterde schrijfwijze voor het Duitse preparaat „Auromix";
een combinatie van Aureomycine, vitaminen en mineralen. In plaats daarvan zou
dan Terramycine-Hen (Pfizer) gebruikt kunnen worden.

Op donderdag 16 mei a.s. zal er om 20.00 uur een klinische avond worden ge-
houden in de Kliniek voor kleine huisdieren, Alex. Numankade 91.
.\\lle belangstellenden zijn welkom!

Het houden van legkippen op batterij heeft de laatste twee jaren zowat overal op
het Europese vasteland ingang gevonden. In België en West-Duitsland is de evolutie
iets vroeger begonnen en sterker doorgevoerd dan in Nederland en Frankrijk. Nieuwe
methoden brengen natuurlijk nieuwe problemen met zich.

Onze belangstelling als dierenartsen is uiteraard vooral gericht op de nieuwe spe-
cifieke ziekteproblemen die bij legkippen op batterij voorkomen.

Toen Uw secretaris mij heeft gevraagd om hierover te komen spreken heb ik hem
direkt de vraag gesteld waarom hij nu precies mij daarvoor aansprak. Wel, heeft hij
geantwoord, omdat wij in België reeds langer en vaker met de ziekteproblemen van
batterijkippen zijn geconfronteerd geworden. Een jaar geleden heb ik precies zo
geredeneerd en ben eens gaan praten met enkele Engelse collega\'s waar men reeds
sinds vele jaren legkippen op batterij houdt, en ik moet zeggen ik ben toen wel een
beetje ontgoocheld geweest.

De collega\'s die naar hier gekomen zijn in de hoop een nauwsluitende verklaring te
horen geven van de aetiologie van deze ziekteproblemen of een doeltreffende behande-
ling ervan, moet ik eveneens reeds vooraf ontgoochelen, er is inderdaad nog zeer
weinig over deze batterijziekten bekend.

Handelend over ziekten bij legkippen op batterij mogen we niet uit het oog verliezen
dat alle ziekteproblemen die voorkomen bij de tot nog toe gebruikelijke methoden om
legkippen te houden ook voorkomen op de batterij. We kunnen zelfs verder gaan en
zeggen dat „vice versa" de specifieke batterij aandoeningen niet uitgesloten zijn bij
legkippen op strooisel of lattenbodem gehouden. De zeer speciale omstandigheden
echter waarin de kip op batterij zich bevindt zullen enerzijds bepaalde ziekterisico\'s
verminderen en anderzijds bepaalde ziekterisico\'s verhogen. Met andere woorden; de
batterij heeft wat de ziektebestrijding betreft bepaalde voordelen cn bepaalde na-
delen.

A De voordelen liggen hoofdzakelijk op het domein van de parasitaire ziekten:
door het feit dat het contact tussen de kip en haar uitwerpselen bijna volledig
verbroken is komt het nooit tot ernstige aandoeningen van darmparasieten. Dus
geen ernstige problemen meer met de verschillende vormen van coccidiosis, met
ascariden, heterakis, capillaria en lintwormen.

Een paar belangrijke punten mag men hier echter niet uit het oog verliezen n.1.:

1. de aanwezigheid van vliegen en andere insekten die de herbesmetting met
parasieten-eieren sterk in de hand kunnen werken en aldus één van de grootste
voordelen van de batterij in het gedrang brengen;

2. het regelmatig verwijderen van de mest en vooral van het stof dat grote
hoeveelheden oöcysten en wormeieren kan bevatten.

Wat de uitwendige parasieten betreft, zijn de risico\'s op batterij ook sterk
verminderd:

1 Lezing van Dr. E. van Meirhaeghe voor de Groep Pluimveewetenschappen
op 9 juni 1967, Bunnik.

— de rode vogelmijt (bloedluis) vindt op de metalen kooien niet meer de
geschikte schuil- en broedplaatsen;

— de gewone vederluis kan zich wel bij de individuele kip of bij kooi-
genoten handhaven, maar haar spreiding over de hele batterij is sterk
belemmerd;

— de vlooien tenslotte missen de voor hun ontwikkeling onontbeerlijke
strooisellaag.

B. Ook op het gebied van de ademhalingsziekten zit er een positieve kant aan de
batterij. Het is namelijk gebleken dat de klimatologische problemen (temperatuur,
luchtverversing, vochtigheid) in een batterijhok gemakkelijker op te lossen zijn
dan in de traditionele kippenhokken. Dat gaat ongetwijfeld gepaard met een
gunstiger verloop van de ademhalingsziekten. Het is zonder meer duidelijk dat
al de voordelen van de batterij op gebied van ziekten des te meer tot hun recht
komen naargelang ook de opfok vanaf jongere leeftijd op batterij geschiedt.
(Vanaf 5 weken of beter nog vanaf de le dag.)

De nadelige invloed van de batterij op de algemene gezondheidstoestand van de kip
vloeit voort uit:

Voor de kip die zich met een paar lotgenoten in een sterk gereduceerde batterijkooi
bevindt, zijn de normale bewegingen van de kip in de vrije natuur (lopen, scharrelen,
vliegen enz.) onmogelijk. De niet ingewijde heeft de neiging daar weinig belang aan
le hechten. De fysioloog echter beschouwt normale beweging van een dierlijk of men-
selijk organisme als een noodzakelijke levensfunctie. Straks komen we hierop terug
om bepaalde ziekteproblemen van batterijkippen te helpen verklaren.
Om U echter van de noodzakelijkheid van normale beweging te overtuigen haal ik
hier een welbekend syndroom aan uit de menselijke geneeskunde namelijk: de de-
calcificatie van de beenderen bij patiënten „in gips" en bij polio-patiënten. Deze
patiënten zijn dus niet totaal onbeweeglijk, ze zijn enkel niet in staat hun normale
bewegingen uit te voeren. Ze bevinden zich dus in een analoge toestand aan die van
de batterijkip.

Dit decalcificatieproces grijpt alle beenderen aan en is dus niet beperkt tot de on-
beweeglijke delen van het lichaam. Dit syndroom begint met het wegsmelten van de
matrix (eiwitstructuur) van de beenderen. Door het wegsmelten van de matrix komen
grote hoeveelheden Ca in het bloed terecht (hypercalcemie). Aanvankelijk zijn de
nieren in staat deze overvloedige Ca te verwerken maar spoedig wordt de uitschei-
dingsdrempel bereikt (wetenschappelijk uitgedrukt betekent dit het bereiken van de
maximale reabsorptie capaciteit ter hoogte van de proximale tubuli); daardoor krijgt
men afzetting van Ca (in de vorm van Ca zouten) in het interstitieel weefsel van het
epitheel der niertubuli (nefrocalcinose) en zelfs in het lumen van de niertubuli
(nefrolithiase). Deze afzetting van Ca zouten belemmert de normale nierfunkties en
leidt tot nierinsufficiëntie met al haar gevolgen, o.a. een secundaire hyperparathyroidie
die op haar beurt het been aangrijpt en de decalcificatie verergert.
De behandeling bestaat in het toedienen van anabole testosterone derivaten die het
oorspronkelijk letsel in de matrix van de beenderen helpen herstellen.

Sub 2.: de onmogelijkheid voor de kip op batterij om haar dieet aan te vullen met
bepaalde stoffen die ze anders in het strooisel vindt. Dit zijn stoffen van minerale
aard: bijv. fosfor, sporenelementen; organische stoffen: vitaminen, groeifaktoren,
fermentadeprodukten, onbekende vitamienstoffen; stoffen van biologische aard: bac-
teriën, schimmels die de darmflora helpen aanpassen.

Sub 3. Afgezien van de twee vorige beperkingen die de kip in haar enge kooi moet
ondergaan wil ik hier tenslotte nog wijzen op de niet denkbeeldige psychologische
invloed van de totale vrijheidsberoving, dus de captiviteit op zichzelf.
De toevallige bezoeker van de legbatterij, dus de niet-vakman, is hier steeds speciaal
door getroffen, wij vakmensen beschouwen het louter als een gevoelsargument en toch!
Ik meen dat het wel eens bepaalde maniën zou kunnen verklaren zoals bijv. abnor-
male wateropname, abnormaal hoge voederopname en kannibalisme, massa hysterie.
Ei- niet alleen dat, maar ook wellicht storingen van het endokriene stelsel.

— de ziekte komt vooral voor wanneer de kippen 6 tot 8 weken in produktie zijn;

— de verlammingsverschijnselen, wanneer niet te ver gevorderd, verdwijnen na
2 weken wanneer de dieren in het strooisel terug gezet worden;

— de ziekte komt niet voor bij opfok van poeljen op batterij. Beter uitgedrukt:
de verlammingsverschijnselen worden niet vastgesteld, wel de zeer poreuze
toestand van de beenderen;

Aard van de stoornis: osteoporose: vergaande ontkalking van de beenderen.
Oorzaak: onbekend.

De beenderen bestaan uit 2 voorname componenten: de matrix of het organisch com-
ponent, rijk aan eiwitstoffen, en het minerale of anorganische component. Ontkalking
kan het gevolg zijn zowel van veranderingen in het eivrit gedeelte als in het mineraal
gedeelte.

1. gebrek aan beweging — stress — corticosteroiden met catabolisch effect — weg-
smelten van de matrix van de beenderen — nierinsufficiëntie — secondaire hyper-
parathyroidie — osteoporose — (analoog met de menselijke geneeskunde) ;
2 het begin van de leg is voor de kip een zeer kritieke periode wat betreft het Ca-
Fosfor metabolisme.

Bij het begin van de leg heeft de kip een negatieve Ca balans. Dit betekent dat er
meer Ca verbruikt wordt voor de vorming van eischalen dan er kan geabsorbeerd
worden in de darm, zelfs bij overvloedige Ca toediening door middel van het voeder.
Het tekort wordt aangevuld door Ca los te maken uit de beenderen. Later in dc leg
kan de kip gemakkelijker grotere hoeveelheden Ca absorberen in de darm, zodat dan
het evenwicht hersteld wordt. Het herstellen van het evenwicht gebeurt echter niet
als de absorptie van Ca (P) in de darm te gering is ten gevolge van Ca en/of P gebrek
in het voeder of ten gevolge van bepaalde faktoren die de absorptie belemmeren.
Ca (P) absorptie bdnvloedende faktoren zijn:

— gewijzigde darmflora die de zuurtegraad wijzigt: wordt de pH alkalisch, dan
vindt geringe absorptie plaats;

— de kip op batterij kan haar P behoeften niet aanpassen zoals de kip op strooisel.
Ir, het bloed moet het produkt Ca x P konstant blijven. Dit wordt door het para-
thyroidhormoon geregeld. Bij het begin van de leg is er normaal al een sterke para-
thyroid aktiviteit die nog versterkt wordt als de absorptie van Ca en/of P in de darm
bemoeilijkt is. Als deze toestand aanhoudt krijgt men hyperparathyroidie en osteo-
porose.

Bij een systematisch onderzoek van de uitval op legbatterijen werd door Dr.
Blount (hoofd van de research afdehng van B.O.C.M., grootste voederfabriek in
Europa) vastgesteld dat 20% van de totale sterfte op batterij te wijten is aan nefritis.
Welke vormen van nefritis in het spel zouden zijn werd niet bepaald, evenmin
volgens welke criteria de diagnose werd bepaald. Aangezien de naam van Dr.
Blount een garantie is voor de ernst van dit onderzoek, neem ik dus met hem
aan dat nefritis inderdaad een probleem is bij legkippen op batterij.
Door zijn reptiele oorsprong is de kip reeds anatomisch-fysiologisch gehandikapt
voor nierstoornissen. De sterk ingedikte urine wordt uitgescheiden in de cloaca
waar ze verder ingedikt wordt. Een gedeelte van de ingedikte urine stijgt terug het
rectum op, zelfs tot in het colon, waar een gedeeltelijke reabsorptie van afbraak-
stoffen uit de urine plaats heeft.

— de Na,|K verhouding in het organisme gestoord door te weinig NaCl in het
voeder. Zoutgebrek in het voeder leidt tot hyponatriemia. Het K vervangt
het Na in de extracellulaire vloeistof. Een langdurige K uitscheiding leidt
tot nierletsels (de mitochondria in collecting tubes worden aangetast) en
dit geeft pyelonefritis. Dit hele proces wordt door aldosterone geregeld (bij-
nierschorshormoon);

Dit is voor het ogenblik in België het meest nijpende probleem bij legkippen op
batterij. Het komt ten eerste vrij veel voor en ten tweede is het dikwijls oorzaak
van moeilijkheden op commercieel vlak, daar tot nog toe verandering van voeder
de meest doeltreffende behandeling gebleken is.

— het komt voor bij opgaande produktie en houdt nog een tijd aan tot voorbij
de topproduktie;

— op plaatsen waar de dieren aan intens zonlicht blootgesteld zijn, is het per-
centage aangetaste dieren hoger;

— de aangetaste groepen bereiken in het algemeen niet hun normale top-
produktie;

— de symptomen verdwijnen na het verplaatsen van de dieren op strooisel.
Oorzaak: onbekend.

De uitwerpselen die we waarnemen zijn een mengeling van de twee: mest -)- urine.
Hypothesen:

— een aangeboren overmaat van antidiuretic hormone (A.D.H.) leidt tot in-
sufficiëntie en diabetes insipidus;

— sterke wateropname bij opgaande leg is fysiologisch (produktie van eieren,
intense stofwisseling);

Hoge wateropname is een manie die leidt tot flushing (doorspoelen) van het
darmkanaal. De gebrekkige resorptie van water gebrekkige resorptie van
NaCl, Ca enz. leidt tot diarree, gewichtsverlies en daling van produktie.

Hoge wateropname is een manie en bij normale darmresorptie van water geeft
dit verdunning van het bloed, meer glomerulus filtraat en bij weinig resorptie
in niertubuli raken de omliggende weefsels verzadigd. Hierdoor ontstaat veel on-
verdunde urine en verkrijgt men vloeibare uitwerpselen.

A.D.H. kan zijn aangrijpingspunt (de distale tubulus en de collecting tube) ver-
liezen door gebrek aan K in de cellen van het epitheel van de niertubuli (NaCl
resorptie in de darm te gering) (of primair aldosteronisme).

De vetinfiltratie kan ook niet pathologisch zijn; ze kan reversibel in 4 a 5 dagen
zijn.

le. door te hoge voederopname (manie) van voeders, rijk aan vet en kool-
hydraten en arm aan eiwitten;
2e. 11-oxy steroid en die een vetdepot in de lever vormen;
3e. neurogene en hormonale invloeden.
Men verwarre haar niet met Fatty liver syndroom.

Verwondingen, breuken, ontwrichtingen spelen hier een rol.
Zij kunnen ontstaan door:

le. de batterij zelf (uitstekende punten, geklemd zitten tussen mazen van de
kooi);

Bestrijding kan plaats vinden door het wegnemen van voedsel (mest); behandeling
met insecticiden en ventilatie of constructie van vensterloze stallen.

ALS DE MERRIE VÓÓR DE GEBOORTE DE BIEST LAAT WEGLOPEN.
(Paardengezondheidskalender, maart 1968)

De biest is zeer rijk aan eiwitten, vitamines en mineralen, althans, wanneer het
moederdier tijdens de dracht op de juiste wijze is gevoed. In het bijzonder is het
gehalte aan vitamines en sporenelementen van de voeding afhankelijk. Bij een veulen
dat veel biest ontvangt, kan de groei met een „vliegende start" beginnen.
De laxerende werking van biest werd vroeger als buitengewoon belangrijk be-
schouwd. „Hoe eerder het darmpek wordt afgedreven, hoe beter", dacht men. In-
derdaad is dit standpunt wel juist, doch van veel groter betekenis is, dat met behulp
van de biest in hoge mate antistoffen worden overgedragen van moeder op het
veulen. Tijdens de dracht is dit bij onze landbouwhuisdieren niet mogelijk. De anti-
stoffen of immuunstoffen die in het bloed van de merrie aanwezig zijn, gaan ge-
deeltelijk via de uier over in de biest. Deze biest wordt reeds gedurende lange tijd
vóór de geboorte in de uier gevormd. Met de opname van de biest ontvangt het
veulen dus antistoffen, welke het beschermen tegen de ziekteverwekkende bacteriën,
die in elke stal wel te vinden zijn. Elke veehouder weet, dat het zonder kunstmatige
hulpmiddelen moeilijk is een pasgeboren veulen, kalf of lam dat geen biest heeft
ontvangen, in het leven te houden.

De eiwitmoleculen, waaraan de antistoffen in de biest zijn gebonden, bezitten naar
verhouding grote afmetingen en kunnen alleen gedurende een betrekkelijk korte
periode na de geboorte de darmwand passeren en in het bloed van het veulen over-
gaan. Des te eerder het veulen dus biest ontvangt, des te beter gelukt de opfok.
Hoe meer biest het veulen in de eerste 36 uren opneemt, hoe meer bescherming zal
het krijgen tegen ziekteverwekkende organismen. Natuurlijk zal het slechts kleine
hoeveelheden tegelijk mogen opnemen.

Aangezien het moederdier slechts antistoffen bezit tegen ziektekiemen waarmede het
in aanraking is gekomen, zal ook haar biest slechts beschutüng geven tegen de-
zelfde ziektekiemen. De biest van de moeder of van een andere merrie uit dezelfde
stal heeft voor het veulen dus meer waarde dan de biest van een merrie uit een
vreemde stal; immers, in die laatste stal kan een geheel andere bacterieflora voor-
komen. Toch werkt ook die laatste biest nog heilzaam.

In de praktijk kan men waarnemen dat sommige merries reeds van enkele weken
vóór de geboorte af de biest laten weglopen, vooral als ze in beweging zijn. De
achterbenen van de merrie zijn aan de binnenzijde dan met biest besmeurd. Zonder
ingreep gaan van dergelijke merries de veulens dikwijls dood. Ze zijn aanvankelijk
gezond, doch worden steeds trager en slaperiger. Na verloop van ongeveer 48 uur
raken ze bewusteloos en gaan zonder behandeling dood. Ook de volgende jaren
herhaalt zich dit meestal.

De oorzaak is daarin gelegen, dat geen normale biest wordt opgenomen. Deze is
immers reeds lang weggelopen en het veulen ontvangt meer gewone melk, die weinig
antistoffen bezit en onvoldoende beschutting geeft. Paardenhouders menen wel eens,
dat ze het weglopen van de biest kunnen voorkomen door de merrie in de laatste
maanden voor de geboorte slecht te voeren. Het resultaat is, dat het veulen met
weinig weerstandsvermogen geboren wordt en daardoor dikwijls te gronde gaat,
terwijl bovendien de biest vaak onvoldoende vitamines en sporenelementen bevat.
Zelfs kan bij eiwitarme voeding van de moeder de hoeveelheid antistoffen ook on-
voldoende zijn. Bovendien loopt de biest vaak toch nog weg om de eenvoudige reden
dat de slotgaten van de tepels onvoldoende afgseloten zijn. Deze methode is dus
niet aan te raden. Men zou ze kunnen betitelen met „het paard achter de wagen
spannen".

Een krachtig veulen bij de geboorte, daarop zal de voeding van de hoogdrachtige
moeder gericht moeten zijn.

Wat kunnen we nu doen, als de biest is weggelopen om het veulen nog voldoende
antistoffen te bezorgen.

In de eerste plaats kan men proberen biest van een andere merrie te krijgen. Men
informeert bij de hengstenhouder waar een merrie geworpen kan hebben. Heeft in
dezelfde stal een merrie pas geworpen, dan is de biest daarvan nog beter te ge-
bruiken.¹)

Het ingeven van dergelijke biest moet zeer voorzichtig geschieden (hoofd horizon-
taal houden en langzaam in de mond scheppen), daar anders verslikking en long-
ontsteking volgt. Zo mogelijk geeft men met behulp van flesje en speen.
Meestal zal het niet mogelijk zijn ergens biest te krijgen. Een goede methode is dan,
het veulen met bloed van de moeder in te spuiten. De dierenarts kan ca. 3 liter
bloed aftappen en het serum hiervan gedeeltelijk in de bloedbaan, gedeeltelijk onder
de huid inspuiten. Bovendien zal hij de eerste dagen met enkele therapeutische doses
antibiotica het gevaar voor een mogelijke infectie nog tegengaan. Het inspuiten van
vitamines kan aanbeveling verdienen. In plaats van één vitaminestoot, zouden we
— in verband met mogelijk gevaren daaraan verbonden — liever enkele kleine
vitaminestootjes willen geven, bijv. eens per week. Als regel zal het op deze wijze
mogelijk zijn het veulen over de kritieke periode heen te helpen.

STOFWISSELINGSSTORING BIJ HOOG PRODUKTIEVE MELKKOEIEN
LANDBOUWKUNDIG ONDERZOCHT.

Aan de Landbouwhogeschool promoveerde op 31 januari 1968 Ir. Y. S. Rypkema
tct doctor in de Landbouwwetenschappen op een proefschrift getiteld: „De invloed
van bedrijfsfactoren op het ontstaan van acetonemie (acetonurie) en slepende melk-
ziekte bij melkkoeien".

Promotor was Prof. Drs. A. M. F r e n s, hoogleraar in de fysiologie der dieren aan
de Landbouwhogeschool.

Dr. Rypkema stelde een onderzoek in naar omstandigheden op de melkveehouders-
bedrijven die een rol kunnen spelen bij het optreden van acetonemie en slepende
melkziekte bij melkkoeien.

Het onderzoek heeft plaats gevonden onder de auspiciën van een daartoe door de
Nationale Raad voor Landbouwkundig Onderzoek T.N.O. ingestelde commissie.
Het kan worden gezien als een landbouwkundige bijdrage tot de oplossing van
bovengenoemd probleem, waarvan tot nu toe vooral de biochemische en diergenees-
kundige kanten zijn bestudeerd. Uiteraard werden laatstgenoemde aspecten bij het
definiëren van de bestudeerde afwijkingen wel in beschouwing genomen. Het
zwaartepunt lag echter bij de opsporing van omstandigheden en werkwijzen op de
bedrijven, die in relatie gebracht konden worden met de frequentie van de voor-
komende ziektegevallen. Van de vele variabele bedrijfsfactoren konden alleen enkele,
die met de voeding samenhingen, in verband gebracht worden met het optreden
der ziekte.

Toch liepen ook op de acetonemiebedrijven de gebruikte rantsoenen wat samen-
stelling en kwaliteit betreft, sterk uiteen. Ze bleken evenwel meestal het gemeen-
schappelijke kenmerk te bezitten, dat zij vooral in de eerste weken van de lactatie,
de behoefte aan energieleverende stoffen der melkkoeien onvoldoende dekten. Te
geringe voederopname ten gevolge van onvoldoende voedertoediening of door ge-
brek aan eetlust werd telkens vastgesteld. Daarnaast konden natuurlijk dierfysiolo-
gische factoren de verwerking van het voeder nadat het was opgenomen in ener-

1 U kunt ook bellen (070) 32 29 28 „Service Telefoon Centrale Moederloze
Veulens".

getisch opzicht ongunstig beïnvloeden en de energie-ondervoeding in de hand
werken. Maar dit waren geen bedrijfsfactoren in landbouwkundige zin.
De bij het bedrijfsonderzoek vastgestelde feiten, ondersteunden in de meeste op-
zichten de door Dr. Rypkema uit de literatuur en enkele speciale proefnemingen
afgeleide beschouwing van het wezen der acetonemie. In deze beschouwing wordt
aan de glucosestofwisseling van de melkkoe een centrale plaats gegeven. Alle fac-
toren die de glucosevoorziening van het organisme te kort doen schieten kunnen de
ziekte teweeg brengen.

Het onderzoek van Dr. Rypkema heeft tot de praktische conclusie geleid, dat via
de rantsoenen, die direct na het kalven zian melkkoeien worden verstrekt, een
belangrijke invloed op het ontstaan of het wegblijven van acetonemie en slepende
melkziekte kan worden uitgeoefend. Het verschil tussen de zetmeelwaardebehoefte
en de hoeveelheid zetmeelwaarde die koeien dagelijks in hun voeder ontvangen,
dient zo klein mogelijk te worden gehouden om de ziekte te voorkomen. De ge-
bruikelijke, door het Centraal Veevoederbureau in Nederland aanbevolen voeder-
normen, bleken hierbij een veilige leidraad te zijn.

Op de onderzochte probleembedrijven waar de uit het onderzoek afgeleide adviezen
werden opgevolgd, werd de indruk verkregen, dat het ontstaan van slepende melk-
ziekte als gevolg van bedrijfsfactoren sterk kan worden beperkt of wellicht geheel
voorkomen.

Ten onrechte werd op pag. 539 van dit Tijdschrift (aflevering 15 april 1968) vermeld
dat het door deze organisatie te houden Internationale Congres zou plaats hebben
.c Cambridge van 23 - 28 juni 1968.
Ten rechte zijn de data 23 - 28 juni 1969.

Ten vervolge op hetgeen op pag. 48 (aflevering 1 januari, 1968) van dit Tijdschrift
werd medegedeeld luidt het voorlopig programma van het 5e Symposium, op 16
en 17 mei 1968 in Hannover te houden, als volgt:

an tierärztlichen Bildungsstätten.
W. Schmidt-Treptow, Goslar: Zur tierärztlichen Situation um

1868 in Deutschland.
W. R i e ck, Bad Oeynhausen: Zur Entwicklung des deutschen Veterinär-
wesens im 16.-18. Jahrhundert.
W. B o t h e, München: Vom Wandel der Krankheitsauffassungen in der
Veterinärmedizin.

E.-H. Lochmann, Hannover: Eigene Vorstellungen bei Johann Adam
Kersting. Zur Frage nach dem Beginn der modernen veterinärmedizi-
nischen Wissenschaft.

15.00 Uhr M. Vach, Plzen (CSSR) : Johann Knobloch und seine „Sammlung der
vorzüglichsten Schriften aus der Thierarzney" Prag 1785 — erstes
deutsches wissenschaftliches Periodikum der Veterinärmedizin.
I. K a t i c, Kopenhagen (Dänemark): Veterinärzeitschriften Anno Do-
mini 1867.

J. Boessneck und A. von den Driesch-Karpf, München:
Eisenzeitliche Tieropfer aus dem Skedemosse in öland.
19.00 Uhr Gemeinsamer Besuch des Historischen Museums am Hohen Ufer, Han-
nover, mit Damen: Einführungsreferat von Museumsdirektor Dr. Plath,
der danach persönlich durch die Sammlungen führt; anschliessend bei
einem Beisammensein im Museumsrestaurant Gelegenheit zur Aussprache.

9.00 Uhr I. K a t i c, Kopenhagen (Dänemark) : Dänen von Bedeutung für die
Veterinärmedizin.

O.-K. Eggert, Grebenstein: Lehrer der Tierheilkunde — Dichter und
Maler. Johann Heinrich Jung-Stilling, Friedrich Martin Duttenhofer,
Johann Samuel Wilhelm Baumeister.
H.-M. Wens, Hannover: Lehre und Forschung des Veterinär-professors
August Ryß an der tierärztlichen Schule in Würzburg von 1803-1834.
Vorführung des Farbtonfilms: William Harvey und die Entdeckung des
Blutkreislaufes. (Giba-Aktiengesellschaft)
15.00 Uhr J. Sajner, Brno (GSSR) : Die Beziehungen der Arbeiten Gregor
Mendels zur Tiermedizin und zur Tierzucht.
R. Völker-Garpin, Simmern: Fleischverzehr und Essensgewohn-
heiten im Mittelalter.
W. R i e c k, Bad Oeynhausen: Zur vergleichenden Pathologie der Scabies.
A. von den Driesch-Karpf und A. Sauer-Neubert, Mün-
chen: Überlastungserscheinungen als Krankheitsbild an vorgeschicht-
lichen Tierknochenfunden.
Auskunft erteilt: Dr. E.-H. Lochmann, Schriftführer der Fachgruppe, Archiv der
Tierärztlichen Hochschule Hannover, 3 Hannover, Bischofsholer Damm 15, Tel.
(0511) 8113403.

Woensdag 3 april is het uitgebreide en gemoderniseerde openbaar slachthuis te
Zwolle officieel geopend. Deze opening werd verricht door Prof. Dr. J. H. J. van
Gils, hoogleraar in de leer der voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong aan de
Faculteit der Diergeneeskunde te Utrecht.

Het gemoderniseerde slachthuis voldoet geheel aan de E.E.G.-eisen.
Er is een duidelijke scheiding tussen het reine en onreine gedeelte en de slacht-
dieren worden hangend aan de slachtbaan verwerkt.

De capaciteit bedraagt 200.000 dieren per jaar, waarvan 150.000 varkens, 25.000
runderen en 25.000 stuks kleinvee. Nieuw bijgebouwd zijn een vakschool, een kan-
tine, een vriesruimte met een capaciteit van 400 ton bij een temperatuur van
— 20 gr. C, een kalverslachthal, een noodslachtplaats en een grossierskantoor. De
koeling voor varkens is berekend op een capaciteit van 600 varkens per dag.
Ter gelegenheid van de opening werd een grote slagerijmanifestatie gehouden.

Het mond- en klauwzeer blijft in Engeland hardnekkig stand houden, al is het
aantal gevallen beperkt. Zo deed zich op 4 april een nieuw geval voor te Kingsley
in het district Cheshire.

Op 7 april brak de ziekte uit te Eccleston in Chester en te Edstaston in Shropshire.
Op 8 april deed zich een geval voor te Whitchurch in FUntshire, op 9 april te
Willington in Cheshire.

Op 14 april volgde weer een geval te Whitchurch in FUntshire en op 15 april werd
een bedrijf aangetast te Whittington in Shropshire.

Op 10 april waren nog drie bedrijven in één gemeente in de Kreis Uelzen besmet.
Er hadden zich na 3 april in Nedersaksen geen nieuwe gevallen meer voorgedaan.
De genoemde gevallen waren van het type O onder varkens. Rondom het besmette
bedrijf zijn de varkens voorbehoedend ingeënt.

In Frankrijk deden zich op 5 en 9 april twee gevallen van mond- en klauwzeer
voor in het gebied Loir-et-Cher op het eiland Corsica. In het eerste geval betrof
het varkens, in het tweede geval runderen. Het type is nog niet vastgesteld.

Over de maand februari 1968 hebben zich in ons land 36 gevallen van varkenspest
voorgedaan. Zij waren volgens het hierbij afgedrukte kaartje over het land ver-
deeld.

De elfde Voorlichtingsdag van de Veeartsenijkundige Dienst voor dierenartsen zal
worden gehouden op donderdag 14 november 1968 in de dinerzaal van het Jaar-
beursrestaurant te Utrecht.

Het programma voor deze dag zal nog nader worden bekend gemaakt.
Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, afl. 9, 1968 605

Een Joegoslavische dierenarts met een uitgebreide ervaring in West-Europa en Noord-
Afrikaanse landen in de algemene aspecten van de veeartsenijkunde, wil zich enkele
jaren in Nederland vestigen.

Hiertoe zou hij gaarne een voor hem geschikte werkkring willen aanvaarden bij het
laboratorium van een Vleeskeuringsdienst of dergelijke.

\\\'oor nadere inlichtingen kan men zich wenden tot de Veterinaire Hoofdinspectie van
de Volksgezondheid, Dokter Reijersstraat 8 te Leidschendam.

Het trivalent salmonella pullorum-antigeen, partij nr. TC-821, geproduceerd door
Laboratoria Nobilis N.V. te Boxmeer, voldoet aan de gestelde eisen en is derhalve
door de Directeur van de Veeartsenijkundige Dienst voor toepassing geschikt verklaard
tot 21 maart 1970.

Groningen

Friesland

Drenthe

Overijssel

Gelderland

Utrecht

Noord-Holland

Zuid-Holland

Zeeland

Noord-Brabant

Limburg

Nederland

4, Afd. Gelderland K.N.M.v.D. Symposium Kalver^iekten, 10.00 uur
Congrescentrum „Orpheus", Apeldoorn, (pag. 611)
7—11, Viering 200-jarig bestaan Diergeneeskundige Hogeschool, Wenen, (pag
1773 (1966), 397)

8, A.C.V.-Controle. Landelijke studiedag. „De Blije Werelt", Luntercn
(pag. 397)

9, Groep Practici Grote Huisdieren K.N.M.v.D. Jaarvergadering, 14.00 uur
Restaurant Smits, Vredenburg, Utrecht, (pag. 548)

10—11, Gen. Gesch. Geneesk., Wisk. en Nat.wet. Vergadering Zierikzee. (pag
539)

16—17, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Geschichte der Veterinär
medizin". Symposium, Hannover. (pag. 48, 603)

17, Afd. Zuid-Holland K.N.M.v.D. Postuniversitair onderwijs. Leergang over
antibiotica, 9.30 uur, gebouw „de Tent", Delft. (pag. 547)

20, Groep D.I.B., K.N.M.v.D. Jaarvergadering, 14.00 uur. Motel Bunnik,
Bunnik. (pag. 548)

24, Afd. Zuid-Holland K.N.M.v.D. Vergadering, 8.30 uur, Groothandels-
gebouw, Rotterdam, (pag. 547)

10—14, Int. Assoc. of Microbiol. Societies. 6e Symposium, Bilthoven. (pag.
103)

14—20, 2e Wereldconferentie Dierlijke Produktie, Universiteit van Maryland,
U.S.A. (pag. 838 (1967); 47)

13—17, World Ass. Buiatrics. 5e Int. Congres, Opatija (Joego-Slavië). (pag.
981 (1967))

11-—12, 115e Alg. Vergadering Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde,
\'s Hertogenbosch. (pag. 332)

14, Veeartsenijkundige Dienst, 11e Voorlichtingsdag, Jaarbeurs/Restaurant,
Utrecht, (pag. 605)

23—28, Int. Pig Veterinary Society. Int. Congres, Cambridge, (pag. 1542
(1967), 539, 603)

Gironummer 511606 ten name van de Kon. Ned. Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Het blijkt geregeld voor te komen dat wraarnemingen buiten het bureau door prac-
ticus en waarnemer worden afgesproken.

Dit bemoeilijkt het werk van het bureau bijzonder. Wij zouden daarom dringend
aan alle belangstellenden willen verzoeken de zelf gemaakte afspraken aan het bu-
reau te melden.

Ook wijzigingen in de duur van de waarneming en assistenties gelieve U ons bekend
te maken. Slechts op die manier is een doelmatig functioneren van het waarnemings-
bureau te verwachten.

Het succes ervan staat of valt met de medewerking van allen.
Mogen wij hierop rekenen in Uw eigen belang?

Met ingang van 1 mei 1968 is de prijs van de entcertificaten voor Honden- en
Katten-besluit, wegens verhoogde kosten, verhoogd van ƒ 2,— tot ƒ 2,50.

„I know that sometimes veterinarians from your country like to send their children
to England, to improve their knowledge of the English language.
We like to have one or two students to stay with us during the summer period and
you may care to record my name in case any of your members enquire."
Indien hiervoor interesse is kunt U naam en adres op het bureau verkrijgen.

Op 28 februari was er \'s avonds een bijeenkomst in de juwelierszaak van de heer
Stuart in Assen. Aan de hand van prachtige dia\'s hield deze een zeer interessante
lezing over edelstenen en juwelen in \'t algemeen. Aanwezig waren twintig leden.
Het ligt in de bedoeling om half mei een bezoek te brengen aan Galerie Waalkens
in Finsterwolde, waar de heer Waalkens ons zal rondleiden.

Op dinsdag 23 januari was er, gelijktijdig met de afdelingsvergadering, een bijeen-
komst in hotel Bergzicht te Hellendoorn. Mevrouw K. Aukema-Hooghiemstra hield
een inleiding over de Deense dichter, dominee, verzetsstrijder Kai Münk.
Voor dinsdag 23 april stond een gezamenlijke bijeenkomst met de afdeling op het
programma met als spreker Dr. F. B. Carbasius-Weber. Zijn lezing, getiteld:
„Op zoek naar een bewoonbare wereld", zou worden georganiseerd met medewerking
van het Koninklijk Instituut voor de Tropen te Amsterdam.

Op 22 maart is er een bijeenlcomst gehouden. De heer Hagtingius hield een lezing
met dia\'s over Israël. Deze was bijzonder boeiend, aangezien de spreker ook veel
over de geschiedenis van Israël wist te vertellen.

Op 30 mei is er een middag excursie naar het Landbouwhuishoudkundig Instituut
te Wageningen.

In het najaar wordt een excursie gehouden naar een antiquair in Laren (N.H.).
Tijdens één van de twee bijeenkomsten, die in de herfst zullen worden gehouden, zal
een schilder iets over zijn vak vertellen.

In de afgelopen maanden zijn er een aantal zeer geslaagde excursies en bijeen-
komsten geweest.

We wensen nu onze leden een prettige vakantie toe. In oktober hopen we onze
bijeenkomsten te hervatten.

Op 20 februari was er een geslaagde excursie naar het kunstveilingsgebouw Max van
Waay te Amsterdam. De gang van zaken op een veiling werd uitgelegd, de restau-
rateur vertelde iets over zijn werk, waarna een rondleiding door het gebouw volgde,
waar alles reeds stond opgesteld voor de veiling, die 27 februari aanving. Aan de
excursie namen 27 enthousiaste dames deel.

Voor 25 april stond een rondleiding door Artis op het programma met na afloop
een lunch in het restaurant.

Op 23 januari werd dc oprichtingsvergadering gehouden, waarbij 18 dames aan-
wezig waren. Er hebben zich 40 als lid gemeld. Het bestuur werd als volgt samen-
gesteld:

Mevr. J. Schuiling - van Es, voorzitster:
Mevr. S. C. Grootenhuis - Kamming, secretaresse;
Mevr. J. C. Chardon - Kouwenhoven, penningmeesteresse:
Mevr. J. de Vries - Augustijn, lid.

De contributie werd voorlopig op ƒ 10,— per jaar vastgesteld. Er werd voorgesteld
twee bijeenkomsten (één in Rotterdam en één in Den Haag) en één excursie per
jaar te houden. Dit werd door enkele dames te weinig gevonden. Om elkaar wat
beter te leren kennen, werd daarom besloten informele koffiemorgens te houden
bij één der dames thuis.

Op deze eerste avond hield mevrouw Schuiling een boeiend verhaal over haar reis
naar Mexico en vertoonde een serie bijzonder mooie dia\'s.

Op donderdag 28 maart was de eerste koffieochtend bij Mevr. Schuiling te Baren-
drecht.

Donderdag 25 april zou een bezoek worden gebracht aan het C.D.I. te Rotterdam
met na afloop een lunch.

Vrijdag 17 mei om 10 uur koffieochtend bij mevr. Grootenhuis te Nieuwenhoorn.
610

Op 15 februari was er een plezierige bijeenkomst op het K.I. centrum „De Kempen"
te Oerie. Hierbij is wel gebleken dat er in de afdeling Brabant beslist geen behoefte
bestaat aan meer bijeenkomsten dan 3 x per jaar. Aandacht werd besteed aan het
damesprogramma van de komende jaarvergadering in Den Bosch.
Voorlopig staat bij voldoende belangstelling op dinsdag 14 mei een bezoek aan de
diamantslijperij van de fa. Asscher in Amsterdam op het programma.
Gestreefd zal worden om met de afd. vergadering van de echtgenoot mee te komen
naar Tilburg om contacten uit te breiden. Mocht dit succesvol blijken, dan zal
worden getracht mettertijd een lezing of iets dergelijks voor de dames te organiseren.
Mededelingen omtrent een en ander komen in de toekomst zoveel mogelijk alleen
in dit Tijdschrift.

De eerstvolgende afdelingsvergadering in Tilburg is op 29 mei.
Uit Friesland en Limburg is geen verslag binnengekomen.

Dit komt langzaam op gang. Mevrouw Luitjens uit Lemmer heeft het aanvraag-
formulier van Jean - Marie Duquain uit Wavre, België, toegestuurd gekregen en
deze jongen zal in juli de gast zijn van de familie Luitjens, waarna hun 14-jarige
zoon gedurende 10 dagen een tegenbezoek zal brengen aan de Belgische familie.
Mevrouw Hoogendoorn - Lourens uit Weesp heeft voor haar dochter van 17 jaar
een adres gevraagd in Zuid-Frankrijk. Van Madame Godéchoux uti Parijs kregen
we een bemoedigende brief terug met een paar adressen, zodat de dochter van
Mevrouw Hoogendoorn vermoedelijk een paar weken zal doorbrengen bij een
Franse collega.

Er zal ook nog contact opgenomen worden met Engeland en Amerika, waarvan de
resultaten gepubliceerd zullen worden in het volgende verslag.
Inlichtingen hierover bij Mevr. V. L. Th. Németh - van Munster, Koekoekstraat 34,
Utrecht, tel. (030) 1 74 50.

In verband met de vakanties zal het volgende verslag gepubliceerd worden in het
Tijdschrift voor Diergeneeskunde van 1 september. De kopij hiervoor willen wij
gaarne ontvangen vóór 15 augustus.

Het afdelingsbestuur van de afd. Gelderland van de Koninklijke Nederlandse Maat-
schappij voor Diergeneeskunde nodigt hierbij alle geïnteresseerde collega\'s in den
lande uit tot het bijwonen van een

SYMPOSIUM OVER K.ALVERMESTERIJEN.
Bedoeld symposium zal worden gehouden op 4 mei 1968 in het Congrescentrum
van „ORPHEUS" te Apeldoorn.
Het programma voor deze dag ziet er als volgt uit:
10.00 u. Opening.

10.15 u. Drs. Gloudemans te Oirschot, practicus: Veterinaire begeleiding op
kalvermestbedrijven.

11.00 u. Drs. C. L. v. Limborgh te Baarn, vet. adv. van Trouw en Co: Huis-
vesting en verzorging van mestkalveren.
12.00 u. - 13.30 u. Pauze.

13.30 u. Drs. K. K. van Hellemond te Wageningen, veterinair medewerker
van het Inst. v. Landbouwkundig onderzoek van biochemische produkten:
Voeding en voedingsstoornissen bij mestkalveren.

Landbouwkundig onderzoek van biochemische produkten: Infectieziekten
bij mestkalveren.

15.30 u. Dr. A. H e r s c h e 1 te Doetinchem, dierenarts: De economie van de kalver-
mesterijen.

Met ingang van 12 februari werd collega Dr. G.
B ij 1 e n g a als viroloog benoemd in het internationale
rabies onderzoekingsproject van de Verenigde Naties
(UN), onder auspiciën van de Voedsel- en Landbouw-
organisatie (FAO) en met medewerking van de Mexi-
caanse regering.

Dit project zal vier jaar duren en men zal zich bezig
houden met ecologische, epizoötiologische en virolo-
gische aspecten van het economisch belangrijke honds-
dolheid-probleem onder het rundvee. Het rabies virus
wordt door bloedzuigende vleermuizen (vampiren) op
de rundveestapel in de tropische en subtropische ge-
bieden van Mexico en andere Latijns Amerikaanse
landen overgebracht.

Dr. G. B ij I e n g a zal de leiding nemen van het Viro-
logische laboratorim, in het Nationaal Diergeneeskundig Onderzoekingsinstituut te
Palo Alto, D F., Mexico, ten einde onderzoekingen te verrichten op het gebied van
nieuwe diagnostische methodieken, de ontwikkeling van een werkzaam vaccin en
de controle van alle veelbelovende weefselkweek- en andere vaccins tegen rabies bij
het rundvee. Eveneens zullen in dit project de meest belangrijke onderzoekingen
over dit onderwerp in het Amerikaanse continent gecoördineerd worden en tevens
de nodige contacten worden onderhouden met rabies-onderzoekers in Europa.
Wij wensen collega B ij 1 e n g a veel succes toe in dit interessante internationale
project.

Op donderdag 7 maart j.1. promoveerde collega G. D.
van derWerff tot doctor in de Diergeneeskunde,
op het proefschrift getiteld: „Bestrijding en therapie
van rotkreupel bij schapen in Friesland". Promotor
was Prof. A. van der Schaaf.
Het proefschrift bevat het verslag van een onderzoek
naar de epidemiologische aspekten van de rotkreupel
bij schapen; zulks op grond van gegevens welke over
een periode van 40 jaar door de Veeartsenijkundige
Dienst te Leeuwarden verzameld waren. Daarnaast
zijn diverse behandelwijzen vergeleken en werd dc
waarde van enkele preventieve maatregelen getest.
Collega van derWerff werd op 24 november 1921
geboren te Arum. Hij doorliep de Lagere School te
Munnekeburen en te Boys en de R.H.B.S. te Steenwijk.
In 1941 begon hij zijn studie te Utrecht, welke na een onderbreking aan het eind
van de oorlog, werd afgesloten in 1949.

Na zijn afstuderen werd collega vanderWerff assistent bij collega H. Postma
ce Oosterwolde, wiens praktijk hij op 1 juli 1950 overnam. Na 8 jaar praktijk, waarbij
hij samen met collega Boerrigter tevens belast was met het toezicht op de K.I.-
vereniging „De Zuidoosthoek" te Donkerbroek, associeerde hij zich met collega

Eggink. Op 1 mei 1963 volgde zijn benoeming tot adjunkt inspekteur van de
Veeartsenijkundige Dienst, waarna hij op 1 januari 1965 bevorderd werd tot Inspek-
teur-Distriktshoofd van de Veeartsenijkundige Dienst, tevens veterinair Inspekteur van
de Volksgezondheid in het ambtsgebied Friesland. In deze funktie volgde hij collega
Heida op.

Uit hoofde van zijn funktie is collega v a n d e r W e r f f lid van vele commissies op
het gebied van de gezondheidszorg.

Als lid van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde meldt
zich aan:

Prof. Dr. J. de Regt, Dr. Catzlaan 3, Blaricum.
Het Hoofdbestuur heeft als kandidaatlid van de Koninklijke Nederlandse Maat-
schappij voor Diergeneeskunde aangenomen de diergeneeskundige studenten:
D. P. Hofstee, Neude 35 bis, Utrecht.
H. Wessels, Hamburgerstraat 38, Utrecht.

Bosgra, O.; Weesp, Buitenveer 36; adviseur Philips Duphar; tel. (02940) 29 93; gr.

Zwanenburg, F.; adr. gew. in Denekamp, Th. v. d. Borchstraat 31; tel. (05413) 680.

bedwingt deze snel en radicaal zelfs die,
welke RESISTENT voor penicilline en
andere antibiotica zijn.

Tevens geïndiceerd bij : SPIROCHETEN,
RICKETTSIAE, "SHIPPING FEVER" en
PLEUROPNEUMONIAE.

In een oorlog is het op peil houden van de voedselvoorziening één van de
vitaalste zaken. Een grote zorg hierbij is de bescherming van onze land-
bouwhuisdieren. Men zal alles in het werk stellen om deze waardevolle
voedselbron voor de mens zo goed mogelijk te redden. Ook al worden in
een nucleaire oorlog alleen militaire installaties, havencomplexen en indus-
triële gebieden aangevallen, dan nog zal in een klein en dichtbevolkt land
als het onze de veehouderij hiervan hebben mede te lijden. Door de fallout
zal een groot gedeelte van het land worden getroffen. Bij gebruik van B-
wapens is het zelfs denkbaar dat de landbouwhuisdieren als primair doel
worden uitgezocht om hiermede de voedselvoorziening van de mens te ont-
wrichten.

De dierenarts speelt een belangrijke rol bij de bescherming van de veestapel
tegen onnodig verlies door ziekte en radioactieve besmetting. Hiermede on-
losmakelijk verbonden is zijn verantwoordelijkheid voor de veiligheid voor
consumptie door de mens van de door deze veestapel geproduceerde pro-
dukten. Bovendien zal hij toezicht moeten houden op de kadaverruiming,
om uitbraak van ziekten te voorkomen en illegale consumptie van kadaver-
vlees zo veel mogelijk tegen te gaan.

Het spreekt wel vanzelf dat deze drieledige rol niet door één man kan wor-
den uitgeoefend. Er zal hierbij een taakverdeling zijn tussen de prakti-
zerende dierenarts en dierenarts in overheids- en semi-overheidsdienst. De
Veeartsenijkundige Dienst tevens Veterinaire Inspectie van de Volksgezond-
heid zorgt voor de nodige coördinatie en leiding.

In het hierna volgende worden in het kort enkele aspecten van genoemde
zaken belicht. Op de taakverdeling tussen de verschillende veterinaire in-
stanties zal niet nader worden ingegaan.

De bescherming van de veestapel tegen oorlogshandelingen dient reeds bij
de voorlichting hieromtrent aan de boer te beginnen.

Naast andere instanties speelt óók de dierenarts hierbij een rol. De vee-
houder dient op de hoogte te zijn van de invloed van fallout op zijn dieren
en hoe uitwendige- en inwendige besmetting hierdoor zoveel mogelijk kan
worden voorkomen.

Hij zal moeten weten dat onder buitengewone omstandigheden ziekten
onder zijn veestapel kunnen voorkomen, veroorzaakt door B-wapens. Iedere
naar tijd en plaats ongebruikelijke opeenhoping van bekende en ook niet
bekende ziekten, moet hem hierop verdacht maken. Hij zal dan tijdig waar-
schuwen, zodat veterinaire instanties hiernaar een nader onderzoek kunnen

1 Dr. K. G. Robijns; Inspecteur i.a.d. van de Veeartsenijkundige Dienst en van de
Volksgezondheid; Dokter Reijersstraat 8, Leidschendam.

Dit ardkel is eveneens opgenomen in de april-aflevering 1968 van „De Vierde
Macht", tijdschrift voor de civiele verdediging.

instellen en tegenmaatregelen kunnen treffen. Hij zal ook bekend moeten
zijn met het feit, dat na een aanval met moderne wapens (A-, B- en C-
wapens) de consumptie van de door zijn veestapel geproduceerde produk-
ten gevaarlijk kan zijn. Hem zal daarom het nodige verantwoordelijkheids-
gevoel moeten worden bijgebracht deze produkten niet illegaal in consump-
tie te brengen.

Na de explosie van een nucleaire bom valt in de rampzóne (veelal een
cirkelvormig gebied met een straal van enkele tientallen kilometers) voor
de veterinair voorlopig weinig uit te richten. Menselijk en dierlijk leven,
gebouwen etc. zijn hier door de directe werking van de bom (luchtdruk,
hittestraling, lichtflits, en ioniserende straling) grotendeels vernietigd.
Wanneer de rampzóne weer kan worden betreden, zal de belangrijkste vete-
rinaire taak zijn gelegen in de advisering bij en het toezicht op de kadaver-
ruiming, zo goed als onder de gegeven omstandigheden mogelijk is. Nog in
leven zijnde dieren zullen waarschijnlijk voor het merendeel pijnloos moe-
ten worden afgemaakt.

Een groot probleem ligt ook in de zorg voor de rondzwervende dieren.
Deze dienen te worden opgevangen om epidemieën onder mens en dier te
voorkomen. Men hoeft hierbij alleen maar te denken aan het gevaar, welke
een ziekte als bijv. hondsdolheid zou opleveren.

Buiten de rampzóne worden de problemen in de eerste plaats veroorzaakt
door fallout. Bij een grondexplosie komt deze voor over een uitgestrekt ge-
bied, waarbinnen een groot gedeelte van Nederland kan liggen. De door
het neergedaalde radioactieve stof uitgezonden straling bedreigt de land-
bouwhuisdieren uitwendig en inwendig. Indien de dieren door de veehouder
nog tijdig onder dak zijn gebracht, heeft men in hoofdzaak te maken met
afwijkingen van de gezondheidstoestand tengevolge van uitwendige bestra-
ling. De ver door materie dringende gamma stralen gaan ook door het dier-
lijk organisme en veroorzaken hier door hun ioniserend vermogen verande-
ring of vernietiging van de levende cellen. Het dier kan gaan lijden aan
stralingsziekte. Het bestraalde lichaam wordt echter niet radioactief, zodat
het wat dat betreft voor slachting kan worden bestemd.
Dieren in de open lucht worden óók inwendig besmet. Dit gebeurt na op-
name van met fallout verontreinigd voedsel. Door straling vanuit de inhoud
van het maagdarmkanaal wordt de wand hiervan aangetast. Het overgrote
deel van de opgenomen radioactieve stoffen is onoplosbaar, passeert dus de
darmwand niet en komt met de mest weer in de buitenwereld terecht. En-
kele radioactieve nucliden worden wel door de darmwand opgenomen en
komen in bepaalde organen terecht. Met name is dit het geval voor jodiiun-
131. Evenals het niet-radioactieve jodium wordt dit in de schildklier opge-
hoopt, en met de melk uitgescheiden. De door het jodium-131 uitgezonden
straling kan het schildklierweefsel aantasten. Ook strontium-89 en -90 en
caesium-137 passeren de darmwand. Het radioactieve Strontium komt in de
botten terecht en kan door bestraling van het beenmerg de bloedvorming
nadelig beïnvloeden.

Radioactief caesium wordt voomamelijl< in de zachte weefsels, als spier-
weefsel, opgeiioopt. Zowel radioactief Strontium als radioactief caesium
worden o.m. met de melk uitgescheiden.

Tengevolge van hun manier van grazen hebben rundvee en schapen in de
buitenlucht het meest te lijden van inwendige besmetting. Door het op de
in de buitenlucht vertoevende dieren neerdalende radiactieve stof, kunnen
emstige brandwonden in de huid ontstaan. Deze worden vooral veroorzaakt
door de niet zo diep doordingende bêta-stralen. Men spreekt wel van bêta-
brandwonden. Deze zijn voornamelijk derde graads.

Uit het bovenstaande volgt het belang van het onderdak brengen van het
vee vóór de fallout is gearriveerd. Er wordt hiermede een reduktie van de
uitwendige bestraling verkregen, waardoor minder dieren in minder em-
stige mate aan stralingsziekte gaan lijden. Ook wordt hierdoor zo goed
mogelijk een inwendige besmetting van het dier voorkomen. Men dient
dan echter wel de beschikking te hebben over een voldoende hoeveelheid
fallout-vrij voedsel en water. Voor de eerste twee dagen, waarin het vee aan
zijn lot moet worden overgelaten, moet dit in afgepaste hoeveelheid in de
stal aanwezig zijn. Later kan óók gebruik worden gemaakt van buiten
aanwezige voorraden, indien deze tenminste goed zijn afgedekt. De door
de afdekking heen dringende gamma straling maakt voedsel en water niet
radioactief.

De bescherming van het vee tegen fallout is vooral ook belangrijk, omdat
in de eerste tijd na een aanval met nucleaire wapens de consumptie van
voedsel van dierlijke oorsprong voor de overlevende bevolking te prefereren
is boven die van vers plantaardig voedsel, waarmede men meer kans loopt
op (inwendige) radioactieve besmetting.

De verstrekking van niet of zo weinig mogelijk radioactief besmette melk
aan kinderen in deze periode is ook van groot belang.

Na een ernstige gamma-bestraling van een groep landbouwhuisdieren zal
een gedeelte hiei-van binnen een periode van ongeveer vier weken sterven.
Hoe hoger de ontvangen dosis is, des te meer zullen dit er zijn. Bij een zeer
hoge dosis zullen ze praktisch allemaal dood gaan. De ziekteverschijnselen
welke ontstaan en welke tot de dood kunnen leiden, vat men samen onder
de naam stralingsziekte. In het algemeen kan rnen stellen dat jonge dieren
meer risico lopen dan oudere. Ook tussen de diersoorten bestaat een ver-
schil in weerstand tegen bestraling. Pluimvee heeft bijvoorbeeld meer weer-
stand dan rundvee; kalveren minder dan koeien. Binnen het lichaam is de
ene weefselsoort gevoeliger voor straling dan de andere.
De symptomen van stralingsziekte welke men ziet optreden bij minder grote
doses ontvangen straling zijn voornamelijk terug te voeren op de beschadi-
ging van de bloedbereidende organen.

Het ziektebeeld, dat optreedt noemt men het beenmergsyndroom. Het
treedt op na enkele dagen, de dood kan na enige weken volgen. De eerste
dagen is het dier wat trager en ligt veel, daarna wordt het rusteloos en
vertoont diarree en bloedarmoede. Door de verminderde afweer tegen
ziektekiemen kunnen verschillende infectieziekten het ziektebeeld ver-
ergeren. Behandeling van het dier is nog mogelijk. Vaak volgt de dood
echter binnen enkele weken.

Is de ontvangen stralingsdosis groot, dan treedt het darmsyndroom op.
Ziekte ten gevolge van beschadiging van het maagdarmkanaal. Geen eet-
lust, diarree gevolgd door verstopping zijn de voornaamste symptomen.
Tengevolge van invasie van bacteriën door de openliggende darmwand
treden veelal secundaire infecties op. De dood volgt binnen één week.
Zeer grote ontvangen stralingsdoses geven beschadiging van het centraal
zenuwstelsel. Verhoogde prikkelbaarheid en krampen zijn de voornaamste
ziektesymptomen. De dood treedt meestal in na enkele uren of enkele
dagen.

Is de ontvangen dosis nog hoger (rampzóne!) dan treedt de dood tijdens
of vlak na de bestraling op.

Kleine ontvangen doses kunnen de zgn. late stralingsgevolgen geven. Het
dier overleeft de straling en wordt aanvankelijk (binnen 4 weken) niet
ziek. Later treedt echter o.m. op: verhoogde tumorfrequentie, ontkleuring
van de haren, ooglensaandoeningen, nieraandoeningen en levensduur-
verkorting, terwijl de overdracht van erfelijke gebreken op nakomehngen
niet onmogelijk moet worden geacht.

Tegen stralingsziekte is betrekkelijk weinig te doen. Therapie met anti-
biotica tegen secundaire infecties, injecties van vitaminen en vocht en
het verstrekken van makkelijk verteerbaar voedsel kunnen soms nog resul-
taat geven.

Eén van de belangrijkste taken voor veterinaire autoriteiten in een periode
volgend op een aanval met nucleaire wapens is de schatting van de schade
toegebracht aan de veestapel. Dierenartsen zullen in de fallout-zónes wor-
den belast met het uitsorteren van dieren, die de bestraling (potentiëel)
zullen overleven, van die welke binnenkort waarschijnlijk aan stralings-
ziekte zullen sterven. Hiervoor is in de eerste plaats nodig een schatting van
de ontvangen dosis gamma-straling, hierbij rekening houdend met de door
stalmuren etc. opgeleverde beschermingsfactor. Samenwerking met andere
instanties is daarvoor noodzakelijk.

Ruwweg gesproken kan men het rundvee, de schapen en de varkens
onderscheiden in drie groepen. De eerste groep omvat de dieren die tot
± 325 roentgen aan straling hebben ontvangen. Deze zullen de bestraling
grotendeels overleven. Een uitzondering moet worden gemaakt voor de
jonge dieren; bij ± 200 roentgen zal hiervan ongeveer de helft sterven.
De tweede groep bestaat uit dieren die zijn blootgesteld geweest aan de
midden-letale dosis van ongeveer 550 roentgen. De helft hiervan zal tussen
één week en 4 weken na de bestraling doodgaan. De derde groep is samen-
gesteld uit dieren die een letale dosis van ± 700 roentgen of meer hebben
opgelopen. Deze gaan alle dood, de meeste hiervan binnen de 2e tot de
7e dag.

Pluimvee kan tot ± 400 roentgen aan straling incasseren, voordat er
sterfte optreedt. Hun midden-letale dosis ligt bij ± 900 roentgen, terwijl
eerst bij ± 1200 roentgen voor 100% sterfte optreedt.
Aangezien het antwoord op de ontvangen stralingsdosis individueel ver-
schilt, zal ook indien mogelijk, een klinisch onderzoek van de dieren door
de dierenarts in de genoemde drie groepen noodzakelijk zijn. Vooral bij
dieren uit de tweede groep zal dit nuttig zijn, om zo goed mogelijk een

scheiding te kunnen maken tussen het deel dat de bestraling zal overleven,
en het andere deel dat er aan te gronde gaat. Eveneens zal het nodig zijn
een scheiding te maken tussen stralingszieke dieren en dieren die aan een
andere ziekte lijden. Het epizoötisch optreden van veeziekten in groepen
dieren met een door straling verminderd weerstandsvermogen is lang niet
denkbeeldig. Hiertegen zal zo vlug mogelijk moeten worden opgetreden.
Indien zich na 2 weken géén voor stralingsziekte typische symptomen heb-
ben voorgedaan en indien na 3 weken de lichaamstemperatuur niet boven
de 40° C is geweest bestaat er voor het individuele dier een goede over-
levingskans. Blijft het dier tot na 4 tot 6 weken in leven dan is er alle
kans op dat het behouden kan blijven.

Inmiddels kan het echter noodzakelijk zijn, teneinde tegemoet te komen
aan de directe behoefte aan vlees, dieren aan te wijzen voor de slacht.
Samenwerking tussen veterinaire autoriteiten en voedselvoorzienings-
autoriteiten zal hierbij kunnen leiden tot het opstellen van een economisch
verantwoord slachtprogramma. De dieren met de beste overlevingskansen
dienen hierbij te worden gespaard.

Dieren uit de derde groep komen het eerst aan de beurt voor de slacht.
Het is zelfs noodzakelijk om deze zo vlug mogelijk uit te voeren, om nog
zoveel mogelijk vlees voor de consumptie te sparen.

Daarna komen aan de beurt de uit de 2e groep gesorteerde dieren. Met
de slachting hiervan kan men ook niet te lang wachten. De rest van de
dieren — en zeker die bestemd voor de fokkerij en melkproduktie — zal
men zo lang mogelijk moeten sparen. Paniek-slachting moet worden ver-
meden!

Vlees van slachtdieren, die een dodelijke dosis aan uitwendige straling
hebben opgelopen, is niet schadelijk voor de gezondheid van de consu-
ment. Men zal evenwel voorzichtig moeten zijn met vlees van dieren die
grote hoeveelheden met fallout besmet voedsel naar binnen hebben ge-
kregen. In noodgevallen kan dit vlees echter wel voor menselijke con-
sumptie worden gebruikt.

Indien mogelijk zullen de slachtingen in nog aanwezige slachthuizen
moeten worden uitgevoerd. Indien deze niet meer, of in onvoldoende mate
aanwezig zijn, of als het vervoer erheen te bezwaarlijk is, zal men over-
gaan tot het stichten van geïmproviseede slachtplaatsen. De keuring van
het levende dier vóór de slachting is uitermate belangrijk. Stralingszieke
dieren kunnen door hun verlaagd weerstandsvermogen óók gemakkelijk
aan andere ziekten lijden. Alvorens de dieren de slachtplaats worden
binnengeleid worden ze met een eenvoudige handmonitor op uitwendige
besmetting gecontroleerd. Het eventueel aan de huid klevende radioactieve
vuil moet grondig worden afgespoeld. Het betrokken personeel dient lae-
schermende kleding, handschoenen en laarzen te dragen om zichzelf tegen
besmetting met radioactief vuil te beschermen.

Na de slachting zal in het algemeen slechts het spierweefsel voor con-
sumptie worden bestemd. Indien de beschikbare tijd en mankracht dit
toelaat zullen de geslachte dieren zoveel mogelijk moeten worden uitge-

beend. Maagdarmkanaal, longen, lever, nieren, lymfklieren en schild-
klier worden eveneens verwijderd. Te slachten varkens worden in tegen-
stelling tot hetgeen onder normale omstandigheden het geval is, onthuid.
Na de slachting wordt het karkas grondig nagespoeld.
Hoewel reeds eerder vermeld, dient nogmaals te worden opgemerkt, dat
het grootste gevaar voor de volksgezondheid bij de slachting van aan
straling blootgestelde dieren (hetzij uitwendig of inwendig) gelegen is in
de aanwezigheid van andere ziekten dan stralingsziekte. De keurmeester
zal hieraan zijn bijzondere aandacht wijden. Slechts wanneer het econo-
mische leven weer langs geordende banen verloopt, zal men aandacht gaan
schenken aan het meten van de radioactiviteit van de gewonnen produk-
ten. Voor het meten van de caesium-137 besmetting van vlees wordt een
speciale apparatuur, geschikt voor massa routine onderzoek, ontworpen.
Na een aanval met kernwapens zullen binnen korte tijd vele landbouw-
huisdieren uit de falloutzónes moeten worden geslacht. Dit levert óók
problemen op voor de bewaring en conservering van het vlees. Het bestek
van dit artikel laat niet toe hierop nader in te gaan.

De afvoer van kadavers van landbouwhuisdieren, omgekomen door oor-
logshandelingen, hetzij direct of indirect door bijvoorbeeld stralingsziekte,
vormt een ernstig probleem.

Destructoren kunnen vanwege de mogelijk aanwezige radioactieve be-
smetting niet zonder meer worden ingeschakeld. Bovendien zal hun capa-
citeit te gering zijn. Massabegraving onder toezicht op daarvoor geschikte
terreinen lijkt de beste oplossing. Slechts in de uiterste noodgevallen
kunnen de kadavers op de boerderijen zelf worden begraven.
Om uitbraak van ziekten onder mens en dier zo goed mogelijk te voor-
komen, dienen de kadavers zo snel mogelijk te worden geruimd. Dit is
eveneens noodzakelijk om in deze chaotische tijd kadaverslachtingen en
klandestiene handel in vlees hiervan afkomstig, tegen te gaan.
Het noodzakelijke vervoer, het tegengaan van gevaar voor de versleping
van radioactiviteit, het beschikbaar stellen van hulpverlenend personeel
en materialen als ongebluste kalk, kleding, handschoenen, schoeisel en stof-
maskers, de hulp van machinale graafwerktuigen enz., zal zeker de nodige
moeilijkheden met zich meebrengen.

De voor massabegravingen geschikte terreinen zullen in het algemeen
worden aangewezen door de burgemeesters van de betreffende gemeenten
in overleg met veterinaire instanties (veterinaire inspectie van de volks-
gezondheid en keuringsdiensten van slachtdieren en van vlees). Een be-
langrijk probleem vormt hierbij de grondwaterstand. Besmetting van drink-
water moet worden voorkomen.

Het zal bovendien noodzakelijk zijn de kadavers te onderzoeken op be-
smettelijke ziekten. Veelal zal dit slechts steekproefsgewijze kunnen wor-
den uitgevoerd. Uit een oogpimt van controle op het optreden van besmet-
telijke ziekten kan hiermede echter niet de hand worden gelicht.

In het vorenstaande is voornamelijk gesproken over de gevolgen van het
gebruik van kernwapens. Het is denkbaar dat in een „moderne" oorlog
door de agressor ook biologische en chemische wapens worden gebruikt.

Veel van hetgeen in dit ardkel is vermeld zal ook in deze gevallen worden
toegepast.

Waarschijnlijk zullen chemische wapens primair tegen de mens en in min-
dere mate tegen landbouwgewassen zijn gericht. Het vee zal hiervan echter
hebben mee te lijden. We zullen er altijd op verdacht moeten zijn dat
resten van de gebruikte gassen en aërosolen in het vlees van de slacht-
dieren aanwezig kunnen zijn, waardoor het schadelijk voor de gezondheid
van de consument kan zijn.

Biologische wapens, d.w.z. levende organismen of hun toxische produkten,
kunnen wel primair tegen de veestapel zijn gericht. Het uiteindelijk doel
hierbij is de mens. Men tracht hiermede de voedselvoorziening te verstoren
of het optreden van zoönosen in de hand te werken. De dierenarts speelt
hier wederom een belangrijke rol bij de civiele verdediging.
Snelle detectie, een juiste identificatie, een vlugge waarschuwing en het
nemen van goede tegenmaatregelen zullen grotendeels van hem afhan-
kelijk zijn.

De civiele verdediging omvat de gehele niet militaire krachtsinspanning van overheid
en volk om een eventuele oorlog te doorstaan. De dierenarts speelt hierbij een belang-
rijke rol. Door zijn zorg wordt de veestapel, produktiebron van in oorlogstijd schaars
aanwezige voedingseiwitten, beschermd tegen onnodig verlies. Eveneens is hij ver-
antwoordelijk voor de veiligheid voor consumptie door de mens van de door deze
veestapel geproduceerde produkten en houdt hij toezicht op de kadaverruiming.
Dit arükel bedoelt een overzichtsartikel te zijn van deze drieledige taak. De meeste
nadruk wordt gelegd op de door A-wapens aan vee toegebrachte schade. Voorlichting
aan de veehouders vóór een aanval, het sorteren van aan straling blootgesteld vee en
het opstellen van een slachtprogramma nâ een aanval, zijn van belang om deze schade
te beperken.

Een enkele opmerking over het gebruik van B- en C wapens is te vinden aan het einde
van het artikel.

Civil defence comprises all non-military efforts made by the authorities and people
to survive possible war. The veterinarian plays an important role in civil defence.
It is by his care that live stock, a source of production of dietary proteins which are
scarce in war-time, are protected from unnecessary losses. He is also responsible for
ensuring that the products produced by this live stock will be safe for human con-
sumption and he supervises the disposal of cadavers. This paper is intended as a
review of this threefold duty. The injury caused to cattle by A weapons is parti-
cularly stressed. Instruction of stock breeders prior to an attack, sorting cattle exposed
to radiation and planning a slaughter programme after an attack are essential in
restricting these losses.

A few comments on the use of B and C weapons are included at the end of the paper.
RÉSUMÉ

I.a défense civile comprend tous les efforts non militaires des autorités et du peuple
afin de survivre à une guerre éventuelle.

Lc médecin vétérinaire joue un rôle important dans ces efforts. Grâce à ses soins le
cheptel, source de production de protéines alimentaires déjà rares en temps de guerre,
est protégé contre des pertes superflues. Il est également responsable de la sûreté des
produits de ce cheptel destinés à la consommation par l\'homme et il surveille la
destruction des cadavres. Cet article veut être une vue d\'ensemble de cette triple
tâche.

Surtout les dégâts apportés au bétail par les armes-A sont soulignés. Afin de limiter
ces dégâts l\'information aux éleveurs avant une attaque, la triage du bétail exposé à
la radiation et l\'organisation d\'un programme d\'abattage après l\'attaque sont d\'im-
portance.

Vers la fin de l\'article on trouve quelques remarques sur l\'emploi d\'armes-B et -C.
ZUSAMMENFASSUNG

Die Zivilverteidigung umfasst die gesamte nichtmilitärische Kraftanstrengung von
Behörden und Volk, die das Überstehen eines etvt\'aigen Krieges zum Ziel hat. Der
Tierarzt spielt dabei eine wichtige Rolle. Durch seine Sorge wird der Viehbestand,
Produktionsquelle von in Kriegszeiten spärlich vorhandenen Nahrungseiweissstoffen,
vor unnötigen Verlusten geschützt. Er ist ebenfalls dafür verantwortlich, dass die
Tauglichkeit der durch diesen Viehbestand erzeugten Produkten für den Verbrauch
durch den Menschen sichergestellt wird und er überwacht die Kadaverbeseitigung.
Diese Arbeit soll eine übersichtliche Darstellung dieser dreifachen Aufgabe sein.
Der durch die A-Waffen dem Vieh zugefügte Schaden wird besonders hervorgehoben.
Aufklärung der Viehhälter vor einem Angriff, das Sortieren von der Strahlung aus-
gesetztem Vieh und die Planung eines Schlachtprogramms nach einem Angriff sind
von Bedeutung zur Einschränkung dieses Schadens.

Eine einzelne Bemerkung über die Verwendung von B- und G-Waffen findet man am
Ende der Arbeit.

La defensa civil cerce el esfuerzo completo no militar del gobierno y la nacion para
aguantar una posible querra.

Por su atencion, la existencia de ganados, fuente de produccion de proteinas escaso
durante la guerra, es protegida hacia una perdida innecesaria.

Ademas el es responsable por la seguridad el consumo por el hombre de productos
producidos por la existencia de ganados y tambien el inspeccione la liquidacion de
cadaveres.

Esto articulo pretende de dar un sumario de esta tarea trina. Esta acentuado el dano
causoda en ganado por A-armas.

Informacion a los ganaderos antes el ataque, escoger ganado cxpuesto a rayos, y la
formacion de un programa de matanza despues un ataque, son importantes para
limitar esto dario.

Algunas observaciones sobre el uso de B y G armas se puede hallar en el fin de esto
articulo.

Onderzoek naar nieuwe opsporingsmogelijk-
heden van met diaethylstilboestrol ID.E.5.) en
hexoestrol behandelde mestkalveren

New methods for detection of veal calves treated with
diethylstilboestrol (D.E.S.) and hexoestrol

Al geruime tijd is bekend, dat oestrogene stoffen per os of per injectie aan
dieren toegediend een groeistimulerend effect hebben.
Verschillende oestrogenen hebben dan ook toepassing gevonden bij het
mesten van pluimvee, varkens en rundvee. Dit is economisch aantrekkelijk,
omdat de gebruikte synthetische hormonen betrekkelijk laag in prijs zijn.
Er moet worden aangenomen, dat de groeibevordering tengevolge van de
oestrogenen, althans voor een belangrijk deel, ontstaat door een verhoogde
stikstofretentie. Hoe en waar de oestrogenen in het metabolisme aangrijpen,
is niet in voldoende mate bekend.

In de Verenigde Staten van Amerika en in Engeland is het gebruik van
enkele synthetische geslachtshormonen, om te worden toegepast bij enkele
diersoorten, toegestaan onder door de wet omschreven voorwaarden. Met
name in Nederland, maar evenzo in de andere E.E.G.-landen, mogen deze
stoffen oraal noch parenteraal worden verstrekt aan dieren om de voeder-
conversie, groeisnelheid en slachtkwaliteit te verbeteren. Aan dierenartsen is
het uiteraard toegestaan geslachtshormonen toe te dienen aan patiënten,
waarbij een klinische indicatie aanwezig is.

De vrees bestaat, dat residuen, eventueel aanwezig in de dieren op het
ogenblik van het slachten, bij consumptie een gevaar voor de volksgezond-
heid zouden kunnen opleveren.

Wanneer er verbodsbepalingen zijn, dan is het een vereiste, dat er gecon-
troleerd kan worden, of aan de dieren oestrogenen worden c.q. werden
toegediend. Een repressieve controle aan de slachtdieren is op zijn plaats.
Het gaat er om, te verhinderen dat vlees met hormoonresten in de handel
wordt gebracht. Deze controle levert nogal wat moeilijkheden op.
In Nederland heeft het toedienen van hormoonpreparaten aan mestkalveren
vooral gedurende de laatste jaren veel aandacht gekregen. Er was komen
vast te staan, dat wanneer aan mestkalveren per injectie stoffen met oestro-
gene werking worden toegediend, de periode waarin ze slachtrijp worden
gemaakt wordt verkort en dat de voederconversie en de slachtkwaliteit wor-
den verbeterd.

Gezien de relatief lage kosten, die aan de behandeling zijn verbonden, was
aan overtreding van de betreffende verbodsbepaling een aanzienlijk econo-
misch voordeel verbonden. Dit heeft geleid tot illegale toediening van o.m.
diaethylstilboestrol (D.E.S.) aan mestkalveren. Hierdoor kwam de export
van kalfsvlees in gevaar. Door aanvulling van het keuringsregulatief zijn
mogelijkheden geschapen om vlees van met hormonen behandelde kalveren
aan de consumptie te onttrekken.

Dit heeft tot gevolg gehad, dat thans de behandeling aan banden is gelegd.
Het blijft echter zaak alert te blijven en naar mogelijkheden tot opsporing
van met hoiTnonen behandelde kalveren te blijven zoeken.
Het onderzoek, dat hieronder beschreven wordt, is bedoeld als een bijdrage
om te komen tot een op ruimere schaal toepasbare repressieve controle op
het gebruik van diacthylstilboestrol (D.E.S.) en hexoestrol bij mestkalveren.

U m b e r g e r aZ. (1963) werkten een analyse-methode uit om diacthyl-
stilboestrol (D.E.S.) in dierlijke weefsels aan te tonen. Deze U.V. be-
stralingsmethode werd door Huisin \'tVeld (1967) aangepast voor het
aantonen van D.E.S. in urine.

Recent publiceerden Huis i n \'t V e 1 d ei a/. (1967) een onderzoek naar
de aantoonbaarheid van residuen in weefsels en lichaamsvloeistoffen van
mestkalveren, die één en twee weken vóór het slachten met verschillende
doses diaethylstilboestrol (D.E.S.) werden behandeld. De dieren kregen
Desexin éénmalig intramusculair toegediend. Na het slachten kon D.E.S.
colorimetrisch worden aangetoond in de onderzochte urinemonsters; bij
geen of slechts enkele van de 18 kalveren konden microchemisch residuen
in de nieren en de lever worden aangetoond, echter wel op de plaats van
injectie.

In het algemeen is het nadeel van de microchemische bepalingen dat ze
veelal specifiek zijn voor een enkele oestrogene stof. Voor wat het urine-
onderzoek betreft kunnen zij gestoord worden door andere in de urine aan-
wezige stoffen. De extractie levert moeilijkheden op.

Als de analyses van vlees, organen en urine geruime tijd na de hormoon-
toediening plaatsvinden, (b.v. 7 weken) zijn de uitkomsten niet meer be-
trouwbaar.

De biologische bepalingen volgens de methode van Allen en Doisy
(1923) hebben boven de microchemische bepalingen het voordeel, d:tl
kleinere hoeveelheden oestrogenen aantoonbaar zijn. Ze zijn daarentegen
tijdrovend en kostbaar. In de praktijk is bij export van, al dan niet ge-
slachte, kalveren vooral het tijdsverlies een onoverkomelijk bezwaar.
Circulerende oestrogenen veroorzaken macroscopische en microscopische
veranderingen aan weefsels van het urogenitaal apparaat van mannelijke
mestkalveren. Die aan de accessoire geslachtsorganen, de Cowperse klieren
en aan de prostaat (Ruitenberg c.s., 1967) zijn beschreven. Bij met
oestrogene stoffen behandelde mannelijke en \\rouwelijke mestkalveren
neemt de tepel in grootte toe en ontstaan er \\ eranderingen in het epitheel
van het tepelkanaal (v. d. Grif t, 1967).

Het vaststellen van, onder invloed van oestrogene stoffen, ontstane verande-
ringen aan structuur van organen is bij de huidige stand van zaken, ter op-
sporing van met oestrogenen behandelde mestkalveren van veel nut. Hierbij
moet wel in het oog gehouden worden, dat met deze methoden het, al dan
niet, voorkomen van residuen in het slachtdier niet wordt vastgesteld.
Om te voorkomen, dat met oestrogene stoffen behandelde mestkalveren
worden geëxporteerd, vindt in ons land keuring plaats door histologisch
onderzoek van de prostaatklier van de geslachte kalveren (Ruitenberg,
1967).

Deze keuringsmethode kan alleen worden toegepast bij export van geslachte
mannelijke kalveren. Blijkt het prostaatonderzoek aanleiding te geven tot
het weigeren van een exportvergunning, dan vindt er een tweede onder-

zoek plaats, namelijk op de aanwezigheid van hormonen in de urine van
het geslachte kalf, waartoe de urineblazen van de betreffende dieren aan
het abattoir in reserve gehouden worden. Wijst ook de urine op de aan-
wezigheid van hormonen, dan moeten de kalveren vernietigd worden. Blijkt
het urine-onderzoek op oestrogenen negatief te zijn, dan volgt goedkeuring
voor binnenlands gebruik.

Het is in de slachthuispraktijk slechts mogelijk een gering percentage van
de aangevoerde kalveren in het onderzoek te betrekken.

Derhalve was het doel van het onderzoek: een (snelle) macroscopische
beoordeling onder U.V. licht van die organen, waarvan verwacht mocht
worden, dat het macroscopisch aspect ten gevolge van circulerende oestro-
gene stoffen zou veranderen, te toetsen op bruikbaarheid. Een deel van de
urethra en verder de tepel van stierkalveren zijn in het onderzoek be-
trokken.

Daar een dergelijk onderaoek weinig tijd zou vergen, zou hiermee bereikt
worden, dat, zo niet alle, dan toch het grootste deel van de kalveren kan
worden onderzocht.

De bevindingen van dit onderzoek konden worden vergeleken met de resul-
taten van het prostaat- en urineonderzoek, zoals dit door het Rijksinstitituut
voor de Volksgezondheid werd uitgevoerd.

Van 50 F.H. stierkalveren in de gebruikelijke kalverboxen opgestald, in één
stalafdeling, werden 20 dieren precies 8 weken na het begin van de mest-
periode, op de leeftijd van d= 9 weken, subcutaan in de hals ingespoten
met synthetische oestrogene stoffen. Ze werden uitsluitend met een melk-
vervangend preparaat gevoederd. 10 kalveren werden ingespoten met 5 cm^
„Desexin"*), overeenkomend met 175 mg diaethylstilboestrol (D.E.S.); 10
dieren kregen 10 cm^ hexoestrolsuspensie 2^2% (dus 250 mg hexoestrol)
toegediend, terwijl de resterende 30 kalveren als blanco\'s dienden.
Door het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid (R.I.V.) werden éénmaal
per week urinemonsters genomen van de 20 proef- en van 10 controle-
kalveren. De resultaten van het urineonderzoek zijn weergegeven in tabel 1.
Tijdens het leven werden 18 en 35 dagen na de hormoontoediening van
zowel proef- als controlekalveren tepels geamputeerd en beoordeeld. Alle
50 kalveren werden 50 dagen na de behandelingsdatum geslacht. Van de
20 behandelde en 10 niet-behandelde dieren werden toen tepels en de
urethra onderzocht.

De afgenomen tepels werden opengeknipt en met de binnenzijde boven op
kurken schijven geprikt. Na slachting werd van de kalveren een ± 7 cm
lang stuk van de urethra, distaal van het corpus prostatae gelegen, open-
geknipt en ook met de binnenzijde boven op kurk vastgepend.
De aldus gefixeerde tepels en urethrae werden onder U.V. licht bekeken;
de schijf werd zo gekanteld, dat het U.V. licht onder verschillende hoeken
inviel.

Desexin bevat 5% van een emulsie-suspensie van di-oxy-diaethylstilboestrol dipro-
pionaat.

Er werd zorg voor gedragen, dat de betreffende weefsels niet uitdroogden.
Tijdens het kortdurende transport werden ze bewaard in luchtdicht afge-
sloten plastic zakjes.

a. Afgenomen 18 dagen na de injectie van Ü.E.S. en hexoestrol: het slijm-
vlies van de cysterne van de met D.E.S. en hexoestrol behandelde kal-
veren zag er onder U.V. licht mat-blauw uit. Het vertoonde geen
fluorescentie.

Het aspect van de tepels van de niet-behandelde kalveren was glanzend
paarsblauw oplichtend (fluorescende).

Dezelfde beoordeling onder U.V. licht als onder a. Het verschil tussen
niet en wel behandeld was duidelijk, zij het minder opvallend dan 18
dagen na de injectie.

De verschillen waar te nemen aan het slijmvlies van de tepels, die na
het slachten waren afgenomen, waren vrij gering. Het aspect was \\oor
de 2 met hormonen behandelde groepen en de blancogroep bijna gelijk
— glanzend-paarsblauw oplichtend.

Hoewel er wel nuance-verschillen waren tussen wel en niet behandeld,
kon geen zuivere verdeling in de beide groepen meer gemaakt worden.
De tepels van de met D.E.S. en hoexoestrol behandelde kalveren, afge-
nomen 18 en 35 dagen na de behandeling, hadden een overlangs geplooid
cysterne slijmvlies; dat van de tepels van de controledieren was bijna niet
geplooid.

De afb. 1 en 2 zijn foto\'s (bij kunstlicht genomen) van de opengeknipte
tepels.

Het aspect van het slijmvHes, onder U.V. hcht bekeken, van de met D.E.S.
behandelde kalveren was dof met weinig fluorescentie. Bij de hexoestrol-
kalveren was het mat-doffe karakter minder uitgesproken. Bij 2 van de 10
urethrae van met hexoestrol behandelde kalveren was het verschil met de
blanco\'s zeer klein.

Het slijmvlies van de urethrae van de controledieren zag er glanzend-paars-
blauw uit, terwijl een fluorescerend effect te zien was (afb. 3, 4 en 5).
Opgemerkt moet worden, dat deze waameming gedaan is 50 dagen na de
injectie, wat vrij lang is. In een eerder stadium zijn de verschillen mogelijk
groter.

Diethylstilboestrol en hexoestrol bij proefkalveren
(urine- en prostaatonderzoek); gehalte in ixglliter urine.

Diethylstilboestrol en hexoestrol bij proejkalveren
(urine- en prostaatonderzoek); gehalte in ixglliter urine.

1. Circulerende, parenteraal toegediende oestrogene stoffen, D.E.S. en
hexoestrol. veroorzaken veranderingen van het epitheel van de tcpel-
cysteme en van de urethra, die o.m. zichtbaar worden onder U.V. licht.
Het is duidelijk, dat deze veranderingen, in elk geval aan de tepel-
cysterne, minder worden, naarmate langere tijd verstreken is tussen de
hormoontoediening en de waarneming.

Het is aannemelijk, dat de bevindingen aan de tepels en de urethrae ten
tijde van het slachten een duidelijker uitslag geven, wanneer de hor-
moontoediening minder dan 50 dagen tevoren heeft plaats gehad.

2. Nader onderzoek, waarbij de kalveren langer en korter dan 50 dagen
vóór het slachten worden behandeld, is gewenst. De urethrae van vrou-
welijke kalveren zullen ook in het onderzoek kunnen worden betrokken.
Ook moet het effect van andere oestrogenen worden nagegaan.

3. De beschreven methode van onderzoek van urethra en tepel onder U.V.
licht verdient aandacht, omdat dit onderzoek goedkoop en vlug is uit
te voeren. Met name voor preventieve controle op stallen zal de onder-
zochte tepelmethode goede diensten kunnen doen.

Het Rijks Instituut voor de Volksgezondheid zijn wij dank verschuldigd voor het uit-
voeren van het urine- en prostaatonderzoek en het ter beschikking stellen van de
gegevens.

Ook willen wij collega A. A. A b r a h a m s e te Amersfoort danken voor de bereid-
willige medewerking.

Er wordt een methode van onderzoek beschreven ter opsporing van met D.E.S. en
hexoestrol geïnjecteerde mestkalveren.

10 mannelijke mestkalveren werden subcutaan ingespoten met 175 mg D.E.S., 10 met
250 mg hexoestrol, terwijl 10 kalveren als controle dienden.

Het slachten van de dieren vond plaats 50 dagen na de behandeling. Opengeknipte
tepels en het slijmvlies van de urethrae werden bekeken onder U.V. licht.
Ten gevolge van circulerende oestrogene stoffen bleek er onder U.V. licht een verschil
in aspect te ontstaan. De betreffende slijmvliezen hebben bij niet met hormonen
behandelde kalveren een glimmend paarsblauw fluorescerend aspect.
Bij de behandelde kalveren was er geen fluorescentie te zien.

A research method to track down with D.E.S. and hexoestrol injected veal calves is
described. 10 male veal calves were injected subcutaneously with 175 mg D.E.S.,
10 with 250 mg hexoestrol; 10 calves were used as control calves. The calves were
slaughtered 50 days after treatment. Teats cut open by a pair of scissors and the
mucous membrane of the urethrae were inspected under the appearance of U.V. light.
As a consequence of circulating oestrogen matters a difference as to aspects appeared
to arise. The relative mucous membranes show a glimmering, violet-blue and
fluorescent aspect with calves not treated with hormones.
With the treated calves no fluorescence was seen.

On décrit une méthode de recherche pour la découverte de veaux de boucherie,
injectés avec D.E.S. et hexoestrol.

10 veaux de boucherie mâles ont reçu une injection sous-cutanée de 175 mg D.E.S.,
10 de 250 mg hexoestrol, tandisque 10 veaux étaient employés comme témoins.
L\'abattage des animaux eut heu 50 jours après le traitement.

Des tétins, ouvertes au moyen d\'une paire des ciseaux, et la muqueuse des urèthres
étaient regardées en lumière ultra-violette.

Gomme conséquence des matières oestrogènes et circulants il se trouvait de se produire
cn lumière ultra-violette une différence en aspect. Les muqueuses relatives montrent
un aspect luisant, fluorescent et violet-bleu chez des veaux pas traités avec des
hormones.

Eine Untersuchungsmethode zur Ermittlung von mit D.E.S. und Hexoestrol injizierten
Mastkälbern ist beschrieben worden.

10 männliche Mastkälber wurden subcutan mit 175 mg D.E.S. injiziert, 10 mit
250 mg Hexoestrol, während 10 Kälber zur Kontrolle verwendet wurden. Die
Schlachtung der Tiere wurde 50 Tage nach der Behandlung vorgenommen. Offen-
geschnittene Zitzen und die Schleimhaut der Harnröhren wurden unter U.V. Licht
betrachtet.

Infolge der zirkulierenden oestrogenen Stoffe zeigte sich unter U.V. Licht ein Aspekts-
unterschied. Die betreffenden Schleimhäute weisen bei nicht mit Hormonen be-
handelten Kälbern einen glänzenden, violett-blauen und fluoreszierenden Aspekt auf.
Bei den behandelten Kälbern war keine Fluoreszenz zu beobachten.

Ha sido escrito un método de investigacion para el descubrimiento de temeros de
cebadura inyectados con D.E.S. y hexoestrol.

10 terneros de ccbadura masculinos fueron inyectados subcutaneamente con 175 mg
D.E.S., 10 con 250 mg hexoestrol, mientras 10 terneros fueron usados como animales
de control. Los temeros han sido matados 50 dias después del tratamiento.
Pczones cortados y la mucosa de las uretras fueron examinados bajo luz ultraviolada.
A consecuencia de materias circulantes oestrogenas una diferencia en aspecto résulté
originarse bajo luz ultraviolada. Las mucosas mencionadas ensefiaban un aspecto
luziente, morado-azul y fluorescente con los terneros no tratados con hormonas.
Los terneros tratados no mostraban una fluoresciencia.

Grift, J. van der: Histologisch onderzoek van het tepelkanaal als methode voor
het aantonen van het gebruik van oestrogene stoffen bij mestkalveren. Tijdschr.
Diergeneesk., 92, 812, (1967).
Huis in \'t Veld, L. G.: Mededeling van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht.

Onderzoek van slachthuismateriaal op stilboestrol enz. 3 april 1967.
Huis in \'t Veld, L. G., Jonkman-van den Broek, E. B., Groot,
W. C. de en Laan, G.: Diaethylstilboestrol (DES) in weefsels en lichaams-
vloeistoffen van mestkalveren. Tijdschr. Diergeneesk., 92, 1272, (1967).
Ruitenberg, E. J., Kroes, R. en Berkve ns. Joh.: Histologische onder-
zoekingen van de prostaat als controlemiddel op de toediening van oestrogenen bij
het kalf. Tijdschr. Diergeneesk., 92, 819, (1967).
U m b e r g e r, E. J., Banes, D., Kunze, F. N. and C o 1 s o n, S. H. : Chemical
determination of diethylstilboestrol residues in the tissues of treated chickens.
J. Ass. Org. Agr. Chem., 46, 471, (1963).

IV. Regeneration of the skeletal muscle and its
capacity for restoration in calves with experi-
mental nutritional myodegeneration after treat-
ment with dl-a-tocopherol

Regeneration of the skeletal muscle was generally believed to occur but only
to a limited extent. Recently, however, several publications in the field of
nutritional myodegeneration and other muscle injuries in both animals and
man, point to the capacity of striated skeletal as well as cardiac muscles to
regenerate (Hjarre and L i 11 e e n g e n, 1936; Culik, Baciga-
1 u p o, T h o r p, and L u e k e, 1951 ;Mc. Donald, Blaxter, Watts
and Wood, 1952; Blaxter and M c. Gill, 1955; Hines and
K n o w 11 o n, 1955; G o d m a n, 1957; Lash, Holtzer and Swift,
1957; Bet hletn, 1958; D i m i t r o v a, 1958; West and Mason, 1958;
Field, 1960; Kitiyakara and A n g e v i n e, 1960; Krejce and
F e i t, 1960; Maplesden, Harvey and B r a n i o n, 1960; L i t v e r,
Dampel, Simelson and K o s t k i n, 1961; Adams, Denny-
Brown and Pearson, 1962; H a d 1 o w, 1962; K e e 1 e r, 1962 and
St an dish, 1964).

Considering the economic losses resulting from condemning affected car-
cases and surveying the above-mentioned literature, it was believed worth-
while to conduct this study.

It is intended mainly by this work to give an account about the mechanism
and pathogenesis of regeneration in the skeletal muscles in experimental
cases of myodegeneration treated for a varying period of time with dl-a-
tocopherol.

The material used was derived from two experimental calves affected with
nutritional myodegeneration, namely, C II 1 and C II 5. After showing
the clinical symptoms of the disease, biopsy specimens were taken under

I. Experimental production of myodegeneration in newborn calves fed on
a-tocopherol-deficient synthetic milk diet.

Tijdschr. Diergeneesk., 91, 1375, (1966).
Myodegeneration in Friesian beef calves.

II. A comparative histopathological study of skeletal muscle, cardiac muscle
and kidney lesions in cases with experimental and spontaneous myo-
degeneration.

III. Pathology of the central nervous system in naturally occurring and experi-
mental cases of myodegeneration.

epidural anaesthesia from the right M. semitendineus of both C II 1 and
C II 5 on the 100th and 129th days on test, respectively. The tissue speci-
mens were fixed in 10% neutral formalin, and paraffin sections were cut at
6 microns and stained with haematoxylin-eosin (H. & E.) and van Gieson
stains.

Sections from the biopsy specimens showed that C II 1 had the very severe
myodegeneration. Treatment was started on the 132nd day by subcutaneous
injection of 1000 mg dl-a-tocopherol acetate for 3 successive days, then
600 mg every other day till the 150th day followed by the daily oral
administration of 250 mg with the morning feed till the day of its slaughte-
ring on the 161st day on test.

After the microscopical diagnosis of moderate myodegeneration in biopsy
specimens from C II 5, the same treatment applied for C II 1 was recom-
mended on the 129th day for a period of 33 days when the animal was
slaughtered.

After thorough macroscopical examination of the carcases, tissue specimens
Vv\'ere taken from most of the skeletal muscles. Great attention was paid in
examining the right M. semitendineus of both calves from which many
pieces were collected especially from the parts where the biopsy specimens
were taken out. All specimens were fixed immediately in 10% neutral
formalin; processed with the traditional laboratory techniques and the
paraffin sections were stained with H. & E., van Gieson, and the periodic
acid-Schiff (P.A.S.) techniques.

Furthermore, a biopsy specimen about I/2 cm in thickness was removed
from the M. semitendineus of a normal experimental calf, namely C 1 7.
Eight days thereafter the calf was slaughtered and tissue samples were
taken at the level of the two edges of the surgical wound. Tissue specimens
were processed for microscopical examination with the same techniques
described above.

In most of the preparations studied from the spontaneous as well as the
experimental cases of nutritional myodegeneration, together with the
necrobiotic changes, varying degrees of regeneration were observed.
One of the earliest signs of regeneration seen was the active multiplication
of the sarcolemmal nuclei of a necrotic muscle cell (Figs. 1, 3 and 7).
These nuclei were enlarged, swollen, vesicular and contain two and some-
times three clear nucleoli. Later they acquired a filmy deeply basophilic
sarcoplasm, thus forming the sarcoblasts which had a plump, ellipsoid,
fusiform or oat-seed appearance (Fig. 1). Sometimes isolated individual
sarcoblasts were demonstrated lying freely together with macrophages
between necrotic or degenerated muscle fibres (Fig. 3). Most often they
were linked by fine cytoplasmic bridges to form cellular chains of regene-
rative muscle fibres of varying length being composed of 2 - 15 myoblasts
(Figs. 2, 3, 4, 7 and 8). The regenerative muscle fibres were recognised by
their bluish sarcoplasm and the characteristic central rowing of their
vesicular swollen sarcolemmal nuclei. They had about 1/3 the diameter of
a normal muscle cell.

Older regenerative muscle fibres had a pinkish sarcoplasm in which the
longitudinal striations were seen (Figs. 4 and 6) but the vesicular swollen
sarcolemmal nuclei were still in a central position.

Isolated sarcoblasts with their enlarged vesicular nuclei (arrows), originating from a
necrotic m.uscle fibre, x 580

An active multiplication of sarcolemmal nuclei in a severely damaged area. Notice the
short regenerative fibres (1) and the few inflammatory cells (2). x 362

Ditto. Arrow indicates a regenerative m,uscle fibre showing central rowing of its
sarcolemmal nuclei and longitudinal striations in its sarcoplasm. x 362

An extensive damaged area with many regenerative muscle fibres (1) and isolated
sarcoblasts (2). Notice the parallel arrangement of the guided newly formed muscle

Isolated sarcoblasts (1), regenerative muscle fibres (2) and a myogiant cell (3). x 362

Where the regenerative muscle fibres were guided by intact sarcolemmal
sheaths, they followed an orderly arrangement, nearly parallel to the
mother cells (Fig. 7). But when the alignment of the endomysial tubes was
apparently lost individual myoblasts were found lying in a haphazard
distribution between the degenerated muscle fibres.

Characteristically and almost invariably the regenerative muscle fibres were
always detected in areas where the necrobiotic changes were extensive and
not earlier.

Occasionally they sprouted out any segment at the length of the necrotic
fibre and where they were not guided by the sarcolemmal sheath they gave
the appearance of branching splitting. Sometimes, small strands of regene-
rative fibres were running in varying directions and formed a syncytium
(Fig. 8). In some instances such sprouts emerged from the periphery of any
intact segment of a badly involved muscle fibre and because of difference
in diameter, a constriction was usually found between the regenerative fibre
and the mother cell.

In few sections multinucleated giant cells — myogiant cells — were
demonstrated. Most often more than three of such daughter myogiant cells
were seen originating from the sarcolemmal sheath and surrounding the
original necrotic or calcified muscle fibre (Figs, 11 and 12). Sometimes a
single myogiant cell was capping a necrotic muscle fibre (Fig. 10). Such
myogiant cells were large, had bluish sarcoplasm, and contained numerous
vesicular sarcolemmal nuclei.

Sections from the biopsy sample taken from C II 1 on the 100th day on test
showed severe myodegeneration.

Treating the calf with dl-a-tocopherol acetate for 29 days, in the fore-
mentioned doses, the clinical signs regressed and most of them eventually
disappeared at the time of its slaughtering.

The carcase was in a good state of nutrition. Thorough examination of the
skeletal muscles, using deep incisions through them, did not show any
deviation from normal. The carcase was left in the chilling room till the
next day and re-examination of all the skeletal muscles was carried out.
The skeletal muscles and all internal organs were apparently normal. The
meat was then judged as fit for human consumption.

Sections made from the M. trisceps, M. supraspinatus, M. extensor carpi
radialis, M. extensor carpi ulnaris, M. bisceps femoris, M. semimembrana-
ceus, M. psoas major, M. psoas minor, and M. longissimus dorsi showed
the histological picture of normal muscle tissue. Examining sections in series
from the M. infraspinatus, the picture obtained gave the idea that this
muscle was the seat of severe myodegeneration before the commencement
of treatment. Nearly most of the muscle fibres were quite normal except for
the presence of a large number of sarcolemmal nuclei. In one area of the
preparation, a necrotic focus, in the size of 3 adjacent normal muscle fibres

was overshadowed with an increased number of macrophages, multiplying
vesicular sarcolemmal nuclei, together with short slips of regenerative
muscle fibres. In some parts of this focus, phagocytosis had cleared away
much of the severely damaged sarcoplasm and the gaps left were replaced
by the slips of newly formed muscle fibres. The whole picture indicated an
activity of the sarcolemmal nuclei, removal of necrotic tissue by macro-
phages and its replacement by newly formed muscle fibres.
The same microscopical picture was observed in sections made from the
right M. semitendineus at the same level of the biopsy specimen taken from
it on the 100th day on test. In few areas where the damage might have
been very severe, together with the regenerative process accompanying the
specific treatment with dl-a-tocopherol acetate, fine connective tissue fibres
were seen permeating some of the empty collapsed sarcolemmal tubes.

In this case the preparations examined from the biopsy sample taken from
the right M. semitendineus on the 129th day on test showed moderate
myodegeneration.

After a treatment of 33 days with dl-a-tocopherol acetate, the calf became
v:\';;orous, playful, and continued an excessive excercise of an hour with a
raised head and arched tail, when it was then slaughtered.

The carcase was in a very good state of nutrition. Several deep incisions in
most of the skeletal muscles did not show any pathological changes even
after chilling it for 24 hours. The right M. semitendineus was thoroughly
examined especially at the level where the fore-mentioned biopsy sample
was taken and no trace of any connective tissue formation was detected.
The carcase was judged fit for human consumption.

All preparations from the different skeletal muscles showed the histological
picture of normal muscle tissue. In some sections from the right M. semi-
tendineus, several areas contained some muscle fibres which had about half
the diameter of a normal muscle fibre, were brightly stained with the eosin,
and showed both cross and longitudinal striations. In such muscle fibres the
sarcolemmal nuclei had normal peripheral positions.

Studying sections in series from the biopsy sample taken from the right
M. semitendineus showed the histological picture of normal muscle tissue.
Eight days after the biopsy the calf was slaughtered and the surgical
wound, including its cut edges, was thoroughly examined, both macro-
and microscopically.

Immediately above each cut edge a layer of white connective tissue
measuring about 0.3 - 0.4 cm in thickness, was formed while the gap there-
between was filled with fibrin.

At each edge between the fibroangioblasts and the muscle fibres under-
neath them, clusters of deeply basophilic multinucleated giant cells were
present. They had no orderly arrangement on both sides of the scar dssue
and were lying haphazardly in between the muscle and the connective
tissue cells. Below the level of the edges regenerative muscle fibres were
observed. Some of these regenerative muscle fibres acquired the longitudinal
striations and in such a case they had more affinity to the eosin stain than
the younger ones.

It was clear that the regenerative process had failed to fill the large gap
left by the removal of the biopsy specimen and that the connective dssue
replacement was proceeding.

The results obtained in this study indicate the capacity of the skeletal
muscle to regenerate spontaneously following nutritional myodegeneration
and traumatic injury and that specific treatment enhances the restoration
of the muscle bulk by regenerative elements. This agrees with what other
authors reported.

Hadlow (1962) has described two types of regeneration namely:
regeneration by terminal budding and regeneration by formation of cellular
bands also designated as regeneration of the embryonal type. He claimed
that the first type occurs typically in regions where portions of muscle
fibres and their supporting connective tissue are completely destroyed.
While the embryonal type occurs in muscle that has suffered a milder
degree of damage and characterizes mainly nutritional myodegeneration in
calves and lambs.

Our findings agree with this where the most common and prominent type
with nutritional myodegeneration was the embryonal type though few
myogiant cells were observed in some cases together with the newly formed
muscle fibres (Figs. 9, 10, 11 and 12). In case No. C I 7, where the damage
done by the surgical removal of a biopsy specimen was severe, the most
characterisdc type was that by the terminal budding where clusters of
muldnucleated cells — „myogiant cells" — were demonstrated. In this case
together with the myogiant cells but away from the edges of the wound few
regenerative muscle fibres were noticed.

In all spontaneous as well as experimental cases of nutritional myo-
degeneradon it was observed that the regenerative process starts by the
active multiplication of the sarcolemmal nuclei of a necrotic or even a
calcified muscle fibre (Figs. 1, 3 and 7). This active muldplication of the
sarcolemmal nuclei as an early stage of regeneration is in agreement with
what was reported by Hjarre et al. (1936), Culik et al. (1951),
McDonald eiaL (1952), S h a r m a n (1954), B 1 a x t e r ei aZ. (1955),
Maplesden a/. (1960), Hadlow (1962) and S t a n d i s h (1964).
Hadlow (1962) claimed that the muscle nuclei, sarcolemma and endo-
mysium are preserved even when the muscle substance itself is lost; a view
with which we concur. Mc Donald et al. (1952) remarked that
irrespective of species an attempt is made to maintain constant the volume
of the dystrophic muscle. With the calf this is done by the massive sarco-
lemmal proliferation, due to the anabolic process in young calves which
store negligible fat but very large amounts of protein.

Our findings confirm those of M c D o n a 1 d et a/, since the proliferation
of the sarmolemmal nuclei was one of the spectacular aspects of the disease
and no fat substitution has been observed. When the multiplying muscle
nuclei failed to maintain the volume constant, connective tissue fibres
replaced the disappearing necrotic muscle fibres. Moreover, it is to be inter-
pretated that, in contrast to any other living tissue in the animal body, the
sarcolemmal nuclei are the last component of the muscle fibre to share the
regressive process. That is why even with granular disentegration and com-
plete disappearance of the sarcoplasm, the muscle nuclei were seen multi-
plying and resulting in the formation of regenerative fibres.
Accordingly we support Had low (1962) who indicated that true re-
generative elements in mammalian muscle arise solely from „surviving
portions of pre-existing muscle fibres" — „if he means by that the sarco-
lemmal nuclei" — and do not arise in the formation of myoblasts derived
from the pluripotential cells of the adult mesenchyme.

Most often mitosis is detected in isolated sarcoblasts in which case they are
difficult to be differentiated from the macrophages except for their deeply
basophilic cytoplasm and the enlarged vesicular nuclei.
H a d 1 o w (1962) and S t a n d i s h (1964) have claimed that cross
striations are acquired. From our material, such a finding cannot be con-
firmed since the young, regenerative fibres did not show such cross striation.
But it is most probably that the narrow, apparantly normal muscle fibres
with the eosinophilic sarcoplasm which have both longitudinal and cross
striations are regenerative fibres, the cross striations being acquired in the
last stages of regeneration by the time the muscle fibre is approaching a
normal appearance.

The sarcolemmal nuclei are at first vesicular, enlarged, and centrally placed
in the muscle fibre (Figs. 4, 6 and 7). Later they shrink, become compact
and fusiform in shape (Figs. 4 and 7). It seems that at a late stage they
acquire the normal spindle shape of a muscle nucleus and, by a mechanism
still unknown to us, shift from a central to a peripheral position. Later on
the muscle fibre becomes normal in size and has all the histological charac-
teristics of any normal muscle fibre.

It is believed that the myogiant cells observed in sections from G I 7 arise
at the edge of the surgical wound as outgrowths from the stump of surviving
muscle fibres by means of an active multiplication of their sarcolemmal
nuclei. The damage being so extensive and the alignment of endomysial tube
ii totally lost, such multiplying muscle nuclei acquire collectively a large
amount of basophilic sarcoplasm, thus forming the large multinucleated
myogiant cells.

From the results obtained in C II 1 and C II 5 it is to be suggested that
complete regeneration of a skeletal muscle affected with nutritional myo-
degeneration depends entirely upon the severity of the lesion and the
duration of the specific treatment. Complete anatomical restoration of
damaged muscle has been observed in C II 5, which was treated for 33 days
after showing moderate myodegeneration.

After a 29 day treatment in C II 1, the M. infraspinatus and the M. semi-
tendineus which have been the seat of severe myodegeneration, show very
small foci in which phagocytosis and regeneration were overshadowing the
necrobiotic changes.

Had the time of treatment for CHI been prolonged, complete regeneration
would have taken place.

We may conclude from this study, that spontaneous regeneration occurs
to a little extent, but complete regeneration of the skeletal muscles affected
with nutritional myodegeneration in any degree of severity takes place
following a specific treatment with dl-a-tocopherol in the doses mentioned
in this report.

It is possible to minimise the economic losses resulting from condemning
carcases with myodegeneration as unfit for human consumption, since the
disease is most often detectable ante-mortally owing to the characteristic
clinical signs shown by the living animal. In such a case owners can be
advised and the treatment would be recommended by the veterinarian in
charge.

The mechanism by which a skeletal muscle can regenerate after a traumatic injury
a; well as an affection with nutritional myodegeneration was studied.
The macroscopical and microscopical pictures of the cases are described and discussed.
It is concluded that spontaneous regeneration takes place to a little extent and after
the specific treatment of experimental cases of nutritional myodegeneration, the
carcases are fit for human consumption.

Het mechanisme waardoor een skeletspier kan regenereren na ondervonden trauma
zcwel als na myodegeneratie t.g.v. voeding werd bestudeerd.

Een beschrijving en bespreking van de macroscopische en microscopische beelden
wordt gegeven.

De schrijver trekt de conclusie dat spontane regeneratie in zekere mate plaats vindt
en dat na een specifieke behandehng van experimentele gevallen van myodegeneratie
t.g.v. voeding goedkeuring voor humane consumptie geschiedt.

L\'auteur a étudié le mécanisme de la régénération d\'un muscle squelettique après un
traumatisme et après une dégénération musculaire alimentaire.

Une description et une discussion des images macroscopiques et microscopiques sont
présentées, suivies de la conclusion de l\'auteur que dans une certaine mesure il y a
une régénération spontanée et qu\'après un traitement spécifique de cas expérimentaux
de dégénéradon musculaire alimentaire la viande est déclarée bonne pour la con-
sommation humaine.

Vom ,\\utor wurde der Regeneradonsmechanismus eines Skelettmuskels nach er-
littenem Trauma sowie nach Muskelentartung infolge der Nahrung untersucht. Die
makroskopischen und mikroskopischen Bilder werden beschrieben und besprochen,
worauf der Autor zu der Schlussfolgerung gelangt, es finde in gewissem Umfang eine
spontane Regeneradon statt und das Fleisch werde nach einer spezifischen Behand-
lung von experimentellen Fällen von durch die Nahrung bedingte Myodegeneration
als tauglich zum Genuss für Menschen erklärt.

Los autores investigaban el mecanismo de regeneracion de un musculo del esqueleto
despues habia sufrido uno traumatismo y despues una miodegeneracion a consecuencia
de alimentacion. Esta dado una descripcion y discusion de las figuras macroscopicas
y microscopicas, y los autores sacan la conclusion que una regeneracion espontanea
tiene lugar en cierto modo y que despues un tratamiento especifico de casos experi-
mentales de miodegeneracion a consecuencia de alimentacion aprobacion para el
consumo humano sucede.

A study in pathology, ed. 2; N.Y. Harper and Brothers, 135-235, (1962).
Bethlem, J.: Muscle pathology. Folia Psychiatrica neurologica et Neurochirurgica

Neerlandica, 61, 707, (1958).
Blaxter, K. L. and Mc Gill, R. F.: Muscular dystrophy. Vet. Rev. Annot., 1,
91, (1955).

C u 1 i k, R., B a c i g a 1 u p o, F. A., T h o r p. F., L u e k e Jr., R. W. and N e 1 s o n,

R. H.: Vitamin E deficiency in lambs. J. anim. Sci., 20, 1006, (1951).
Dimitrova, A.; Muscle regeneration in mammals. C.R. Acad. Bui. Sci., 11, 153,
(1958).

structure and function of muscle; N.T. Acad. Press, 3, 139, (1960).
Godman, G. C.: On the regeneration and redifferenUation of the mammalian

striated muscle, ƒ. Morph., 100, 27, (1957).
H a d 1 o w, W. J.: Myodegeneration of nutritional origin. White muscle disease in
calves. In I n n e s, J. R. M. and Saunders, L. Z.; Academic Press, N.Y. and
London, (1962).

H i n e s, M. and K n o w 11 o n, G.: Relation of recovery of strength of skeletal
muscle to the regeneradon of its cellular elements. J. comp. Neurol., 103, 33,
(1955).

H j ä r r e, A. and L i 11 e e n g e n, K.: Ein Beitrag zur Äthiologie und Pathogenese
des sog. „Weissen Fleisches", beim Kalbe. Virchow\'s Arch., 297, 565, 1, (1936).
K e e 1 e r, R. F. and Young, S.: Electrophoretic and histological evidence for

muscle regeneration in ovine M.D. Nature, 193, 338, (1962).
Kitiyakara, A. and Angevine, D. M.: Regeneration of injured and trans-
planted striated voluntary muscle in rats. Am. ]. Path., 37, 613, (1960).
K r e j c i VI. and F e i t, J.: An experimental study of the healing of muscle rupture;

Bmo-Csl. MorfoL, 1, 274, (1960) (An abstract from Excerpta Medica, 1961).
Lash, J. W., H o 1 t z e r, H. and Swift, H.: Regeneration of mature skeletal

muscle; Anat. Rec., 128, 679, (1957).
1 itver, G. M., Dam pel, N. N., S i m e 1 s o n, I. B. and K o s t k i n, V. B.:
Whole organ regeneration of skeletal muscles in rats. Byull. Eksper. Biol. I. Med.,
52, 101, (1961) (An abstract from Excerpta Medica, 15, 568).
Mac Donald, A. M., Blaxter, K. L., Watts, P. S. and Wood, W. A.:
Nutrition of the young Ayrshire calf. 10. Histopathology of muscular dystrophy and
its relation to muscle chemistry. Brit. J. Nutr., 6, 164, (1952).
Maplesden, D. C., Harvey, J. D. and B r a n i o n, H. D.: Nutritional mus-
cular dystrophy in calves: addition of dried brewer\'s yeast, phosphorus and toco-
pherol to the dystrophic diet. Canad. vet. }., 1, 10, (1960).
S t a n d i s h, S. M.: Striated muscle regeneration after chemical injury. Arch. Path.,
77, 330, (1964).

West, W. T. and Mason, K. E.: Histopathology of muscular dystrophy in the
vitamin E deficient hamster. Am. J. Anat., 102, 323, (1958).

Anaphylaxis in cows after vaccination with coli vaccine
door S. J. VAN DEN ANKER¹)
Op een bedrijf met veel kalversterfte door coli-enteritis en coli-sepsis werd
besloten de nog drachtige dieren te vaccineren met een coli-entstof.
Daartoe werden 6 hoogdrachtige dieren behandeld met een coii-vaccin
(bouillon) van het C.D.I. afd. Rotterdam en 3 hoogdrachtige dieren met
het olie-adjuvans-vaccin Emomun (R.I.T.). De vaccins werden op dezelfde
dag lege artis toegediend.

Alle runderen geënt met het bouillon-vaccin C.D.I. verwierpen binnen
24-48 uur haar kalf. De dieren, geënt met het olie-adjuvans-vaccin ver-
toonden geen reacde en kalfden enige tijd later normaal.
De verworpen hebbende runderen vertoonden 24 uur na de vaccinatie een
bloederige uitvloeiing met anorexie. Enkele dieren braakten, trippelden
en hadden moeite om te blijven staan. De kalveren werden resp. 3, 3, 3,
4, 6 en 6 weken te vroeg geboren, waarbij 1 kalf al bij de geboorte dood
was en de anderen binnen enkele dagen na de geboorte stierven. Bij 5 van
de 6 dieren trad retentio secundinarum op met een stinkende endometritis
als gevolg. Opvallend was tevens de sterke polydipsie en polyurie, die
enkele dagen na vaccinatie bij alle dieren optrad.

Twee runderen werden binnen een week opgeruimd wegens sterke ver-
magering en totale uitputting. Korte tijd hierna moesten om dezelfde re-
denen nog twee dieren van het bedrijf afgevoerd worden, terwijl één dier
niet meer drachtig geworden is.

Na deze alarmerende ziekteverschijnselen werd door het C.D.I. afd. Rot-
terdam een 8 maanden drachtig rund met vaccin uit hetzelfde flesje in-
gespoten, zonder dat hierbij nadelige gevolgen werden waargenomen. Door
de Gezondheidsdienst voor Dieren werd uit de restant flesjes zowel aëroob
als anaëroob gekweekt, met negatief resultaat. Bloedonderzoek van de
geaborteerd hebbende runderen was negatief t.o.v. Brucella abortus.

Op een bedrijf met kalversterfte door coli-infectie werden 6 drachtige runderen geënt
met een bouillonvaccin van colibacteriën. Zij verwierpen binnen 48 uur het kalf,
waarvan 4 dieren opgeruimd moesten worden wegens uitputting en sterke ver-
magering. Drie runderen, geënt met een olie-adjuvans-vaccin, kalfden normaal.
Gezien het feit dat coli-vaccins worden toegepast op bedrijven waar de coli-infectie
voorkomt, zoals ook in het hier beschreven geval, zullen op deze bedrijven zeker dieren
zijn die gesensibiliseerd zijn tegen het ingebrachte antigeen.

Het lijkt niet overbodig om bij toepassing van bouillon-vaccins, in de gebruiksaan-
wijzing te attenderen op de mogelijkheid van deze reacties.

On a farm on which death of calves occurred caused by coh infection, 6 cows have
been vaccinated with coh broth vaccine. All animals aborted within 48 hours after
vaccination; 4 animals had to be slaughtered because of exhaustion and emaciation.
Three animals were vaccinated with an oil-adjuvans-vaccine; they calved normally.
It seems to be advisable to draw the intention to the possibility of sensibilisation in
using broth vaccine on farms where coli infection occurs.

1 Dr. S. J. van den .Anker; praktizerend dierenarts te Slagharen (O.).
Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, alf. 10, 1968 547

Harry, E. G.: Some characteristics of Staphylococcus aureus isolated from the skin
and upper respiratory tract of domesticated and wild (feral) birds. Res. Vet. Set., 8,
490, (1967).

De frequentie van het voorkomen van Staphylococcus aureus op de huid en in de
bovenste luchtwegen werd nagegaan bij 276 kippen en kalkoenen en bij 122 wilde
vogels, die vrij waren van stafylokokken-laesies.

Van de huid en uit de neussinussen van de kippen en kalkoenen werd bij 59% van
de onderzochte dieren Staphylococcus aureus geïsoleerd. Van de 158 geïsoleerde
stammen was 69% resistent tegen penicilline en tegen terramycine.
Het onderhoek van de wilde vogels gaf andere resultaten te zien. Slechts bij 14%
van de onderzochte dieren werd Staphylococcus aureus gevonden en slechts 25% van
de 19 geïsoleerde stammen was resistent tegen penicilline en aureomycine.
Het leek mogelijk dat de grotere freqenutie van Staphylococcus aureus onder het
bedrijfspluimvee een gevolg was van groter contact met de mens enerzijds en grotere
onderlinge verspreidingsmogelijkheden anderzijds, terwijl bij wilde vogels beide fac-
toren van minder betekenis waren, hoewel niet uitgesloten kon worden dat de resisten-
te stammen bij wilde vogels afkomstig waren van contact met pluimvee (in 2 gevallen
was bekend dat contact met pluimvee had bestaan).

Zowel voor wilde vogels als voor pluimvee is het waarschijnlijk dat weefsellaesies
optreden na invasie van stammen die reeds op de huid of in de neussinussen aanwezig
waren.

Bij elke individuele kip was slechts één stam van Staphylococcus aureus aanwezig en
op een farm overheerste ook één stam. Dit verschijnsel zou een gevolg kunnen zijn van
een gering contact van een groep kippen met oudere kippen, van kunstmatig uit-
broeden en van de gebruikelijke opfokmethoden.

De stammen op de huid en in de neussinussen die laesies konden geven, geleken in
enkele opzichten op menspathogene Staphylococcus aureus. Overwogen werd dat de
opgetreden resistentie tegen penicilline en terramycine een gevolg zou kunnen zijn van
andbiotica in het voer.

Het bleek dat de coagulase activiteit van de geïsoleerde Staphylococcus aureus
stammen een vrij betrouwbare maatstaf voor hun pathogeniteit was.

Schällibaum, R.: Personaluntersuchung im Schlachthof. Schweiz. Arch. Tier-
heilk., 109, 269, (1967).

In het slachthuis van St. Gallen werden alle 45 werknemers onderzocht op het voor-
komen van Salmonella, Brucella, Leptospiren en Toxopla.sma infecties.
Het onderzoek op Salmonella infecdes geschiedde d.m.v. cultureel onderzoek van
faeces, urine, bloed en d.m.v. serologisch onderzoek van het bloedserum. In alle ge-
vallen verliep het cultureel onderzoek op Salmonella negadef. Van de personen met
cen positieve titer t.o.v. Salmonella werd het cultureel onderzoek van urine en faeces
herhaald, hetwelk opnieuw een negatief resultaat opleverde. Posideve serumtiters
werden gevonden:

in 10% van de gevallen t.o.v. Salmonella,
in 35% van de gevallen t.o.v. Brucella,
in 40% van de gevallen t.o.v. Leptospiren,
in 60% van de gevallen t.o.v. Toxoplasma.
De auteur is van mening dat de omgang met levend vee, vlees en dierlijke produkten
speciaal een predisponerend moment vormt voor het ontstaan van infecties met
Brucellen en Leptospiren.

Personeel van vlees-, vis-, gevogelte-, eiprodukten-, melk- en consumptie-ijs verwer-
kende bedrijven, alsmede dat van grote keukens en waterleveringsbedrijven moet op

Salmonella uitscheiding worden onderzocht. Dergelijke onderzoekingen kunnen het
bedrijf tegen de gevolgen van contaminatie beschermen en vormen t.o.v, de consumen-
ten een in de tegenwoordige tijd aangewezen prophylactische maatregel.

Round, M. C.: The Diagnosis of Helminthiasis in Horses. Vet. Record, 82, 39,
(1968).

Er komen vele soorten wormen bij paarden voor, maar vooral de grote en de kleine
strongyliden zijn van groot belang voor paarden van alle leeftijden. Alle strongyliden
maken tijdens hun ontwikkeling een trektocht door de weefsels. Naar de aard van de
soort zal deze meer of minder uitgebreid zijn. Het is nu vooral moeilijk een diagnose
te verkrijgen tijdens deze trektocht der larven. Het diagnostiseren van de volwassen
wormen doet men door het faecesonderzoek op wormeieren, maar het diagnostiseren
van de larvale stadia en de immature wormen gebeurt langs de weg der hematologie.
De vermagering van het paard spreekt meestal al en veelal ziet men dan anemie.
Van belang is de bepaling van het hemoglobine, de eosinofilie en de ^-globuline-
fraktie.

De auteur beschrijft vijf gevallen van heftig geïnfekteerde ponies om de waarde van
de beschreven technieken te illustreren. Mede laat hij de waarde van de therapie op
deze grootheden zien.

S c h a a 1, E. und K 1 e i k a m p, I.: Untersuchungen über den Nachweis von Oestro-
genen in Fleisch. D. Lebensmittelrundsch., 63, 325, (1967).

Nadat bekend werd dat in het buitenland (Nederland, ref.) kalveren m.b.v. oestro-
genen gemest werden, werd de behoefte aan een goede reactie op oestrogenen groot.
De auteurs onderzochten de door Theil en Schaal in 1961/62 ontwikkelde
muizeüterus-test voor het aantonen van oestrogenen in kippevlees op de bruikbaarheid.
Zij gingen er van uit, dat alleen die hoeveelheid oestrogeen, die een reactie in de zeer
gevoelige muizeüterus veroorzaakt, ook een schadelijke werking kan hebben op de
mens en dus van belang is. In verband met de beoordeling verdient de parenterale
toediening aan het proefdier de voorkeur boven de orale.

Een positieve reactie bestaat uit een grote omvangsvermeerdering van het orgaan.
Histologisch ziet men een verdikking van het slijmvliesepitheel, dat zich vlokvormig
plooit. De propria mucosa is sterk gevlokt en oedemateus; de celkernen zijn duidelijk
afgerond en goed te herkennen. De uterusklieren neemt men als eilandjes waar. De
dwarsverlopende spierlaag is duidelijk van het stroma gescheiden. De overlangs en
dwarsverlopende spierringen zijn door intermusculair bindweefsel eveneens scherp
gescheiden.

Onderzocht werden 3 parallel-reeksen diepgevroren veulen (schenkel) vlees, waaraan
een hoeveelheid — 10"® tot 2.5 mg — diaethylstilboestrol-di-propionaat was toe-
gevoegd opgelost in 1 ml sesamolie. Eén reeks werd voor het onderzoek 15 minuten
gekookt in 100 gram leidingwater, waarna het vlees en de bouillon apart werden
onderzocht.

Het vlees werd bij hoog toerental gehomogeniseerd met petroleumether, het homoge-
naat door gaas gefiltreerd en de resterende koek uitgeperst. Het fikraat werd ge-
centrifugeerd en op een waterbad ingedampt tot geen etherlucht meer te ruiken was.
Zonodig werd aangevuld tot 3 ml met sesamolie.

De bouillon werd met gelijke delen petroleumether uitgeschud, waarna de petroleum-
etherlaag dezelfde behandeling onderging.

Met het extract werden 4 juvenile vrouwelijke muizen (gew. minder dan 10 gram)
2 maal met 24 uur tussenruimte subcutaan ingespoten en op de 4e dag met ether-
narcose gedood en de buikholte geopend. De reactie werd als positief beschouwd

indien minstens 50% der muizen een duidelijke uterusvergroting vertoonden. Tege-
lijkertijd werden 2 negatieve, 2 positieve en 2 met sesamolie behandelde controle-
dieren bekeken.

De gevoeligheid van deze methode bedroeg ca 0.001 microgram/gram van de werk-
zame stof. Daar het extract over 4 muizen werd verdeeld komt dit overeen met
2.5 X 10"^° gram/lOO gram vlees. Dat de gevoeligheid hier groter is dan in het ver-
leden ligt volgens de auteurs aan het gebruikte stilbeenderivaat. De positieve bevin-
dingen werden histologisch bevestigd, hoewel de beoordeling positief/negatief ook
macroscopisch geen moeilijkheden geeft. In verband met de gerechtelijke consequenties
kunnen de coupes echter jarenlang als bewijsmateriaal bewaard worden.
Bij het gekookte vlees was bij toevoeging van 0.1 microgram/100 gram vlees nog een
positieve reactie te verkrijgen. Dit is niet te wijten aan thermolabiliteit van het oestro-
geen, maar aan de verdeling over vlees en bouillon. Hoe meer vet in het vlees aan-
wezig is hoe meer oestrogeen in de bouillon terecht zal komen. Hoewel de aantoon-
baarheid in het vlees door koken iets terug loopt blijkt toch wel duidelijk dat hier-
door de schadelijkheid voor de mens nauwelijks wordt beïnvloed. Tevens dat deze
methode ook geschikt is om in vleeswaren residuen aan te tonen.
In verband met de toedieningswijze bij de frauduleus behandelde dieren is het van
belang na te gaan waar het monster het beste kan worden genomen.
Bij de bespreking van de juridische consequenties van positieve bevindingen wordt
erop gewezen, dat hier geen onderscheid wordt gemaakt tussen natuurlijke en syn-
thetische hormonen.

(De aantoonbaarheidsgrens is bij deze methode aanzienlijk lager gelegen dan bij de
chemische methoden. Ook extractzuivering lijkt hier eenvoudiger, ref.).

Blendinger, W.: Das Pferd heute und morgen. Tierärztl. Umsch., 22, 82, (1967).
Ober Regierungs Veterinär Rat Blendinger hield ter opening van een voort-
zettingscursus over paardenziekten aan de Tierärztliche Hochschule in Hannover een
zeer uitvoerige rede over het bovenstaande onderwerp, die wij gerust een ode aan het
paard kunnen noemen.
Hij begint met „gisteren".

Is het niet pas „gisteren" dat een oorlog eindigde waarin de grootste inzet van
paarden, die ooit heeft plaats gevonden; naar schatting aan alle fronten 9 miljoen,
waarvan cen derde, zo niet de helft, gevallen is. (vlg. Herter waarschijnlijk circa
12.000.000, Ref.)

De betrekking mens-paard is on.geveer 6000 jaar geleden begonnen. Spel en jacht
brachten mens en paard het eerst tezamen. Daarbij stond het psychische element op
de voorgrond. Als de Assyrische koningen zonder zadel, beugels, sporen en teugels op
de leeuwenjacht reden, waren dat zo enorme dressuurverrichtingen, dat de onze
daarbij in het niet verzinken, (mogelijk dichterlijke vrijheid van dc afbcelder, Ref.)
De volgende toepassing was voor de oorlog. De Egyptenaren fokten hun strijdpaarden
op psychische kwaliteiten, moed en lust om aan te vallen.

In de oorlog van 1870 - \'71 besliste voor het laatst de massale attaque van de cavalerie.
De derde en laatste fase van de domesticatie is het trekpaard. Nog Karei de Groote
werd, als hij niet te paard reed, in een os.senwagen door het land gereden! Voor het
trekpaard waren temperament, aandacht voor de omgeving cn intelligentie meer
lastig dan nuttig; de oogkleppen werden zijn symbool.
De oorzaken van het verdringen van het werkpaard zijn:
I. Veel werk wordt kwantitatief zowel als kwalitatief beter met de motor uit-
gevoerd, vooral op de harde weg, waarop het paard altijd alleen een vorm van
behelpen is geweest, waarbij wij moeten toegeven dat het hoefbeslag nooit op
werkelijk bevredigende wijze aan de eisen van het werk op straat is kunnen
tegemoet komen. Voor het boerenwerk geldt dit minder.

In geaccidenteerd terrein (wijnberglandschap) zijn na de oorlog (door de hogere
melkprijs) de werkkoeien door paarden vervangen.

II. Het rijden met de motor is gemakkelijker en goedkoper, geen in- en uitspannen,
poetsen en voeren, en de bestuurder kan gedurig zitten. Als haver en hooi
ongeveer een derde zouden kosten van thans zouden de onkosten meer in ver-
houding tot de benzineprijs staan.
III. De paarden typen en rassen waren niet aan de moderne eisen aangepast. Mogehjk
zou een tijdig omschakelen op Halfingers en Fjordenpaarden, die in verhouding
tot hun gewicht ongeveer 50% meer prestatievermogen hebben dan grote
paarden en voor dezelfde arbeid maar 60% van de zetmeelwaarde nodig hebben,
een geheel ander beeld van de werkpaardenstapel in de Bondsrepubliek hebben
gegeven dan thans het geval is.
Het paard, in het bijzonder het kleine paard, vormt een belangrijke zekerheidstelling
voor crisistijden; als de conjunctuur in de landbouw zou dalen en de motorbrandstof
voor de boeren te duur zou zijn. (ook voor ooriogstijd, Ref.l) Er wordt zoveel uit-
gegeven voor veiligheid bij crisis en catastrofen, dat een steun aan de paarden-
houderij b.v. in de vorm van belastingvoordelen zeker in het openbaar belang zou zijn.
Een ongewone stijging vertoont sinds enige jaren de ruitersport, o.a. door de wens
naar een compensatie van de eenzijdige „Technisierung" van het leven. Uitvoerig
wordt stilgestaan bij de verschillende vormen waarin deze kan worden bedreven van
jong tot oud.

Nog niet zo lang geleden reden de dierenartsen met paard en rijtuig of in het zadel
naar hun patiënten. Zij golden toen voor taai en hadden een lang leven. Thans zijn
zij in het managerdom geraakt en krijgen vlg. Blendinger hartinfarct. Dieren-
artsen hoorden een paard te hebben; dat kan voor een deel ook nog voor de praktijk
worden gebruikt en (naar Duitse norm) door de belasting voor de helft als bedrijfs-
kosten worden gerekend.

Ook moet de dierenarts zich voor de belangen van de paardensport in het algemeen
inzetten, dus bijvoorbeeld organisatorisch en als jurylid. Hiervoor is echter veel
ervaring nodig. Daarom is het zeer gewenst het paardrijden van veterinaire studenten
zoveel mogelijk te bevorderen.

Aandacht diende ook besteed aan dc sportgeneeskunde van het paard, dus de weten-
schappelijke grondlagen van maximale prestaties.

Bij de veranderde situatie in de ruitersport treedt de individualiteit van het paard en
daarmede zijn psyche, in tegenstelling met vroeger, op de voorgrond. Omgeven door
een duizendkoppige menigte, moeten paard en ruiter samen bewijs van de grootste
moed, de hoogste concentratie en van onuitputtelijke geestkracht geven. Daarom
heeft ieder paard een andere psychische voorbereiding nodig.

Daartegenover staat helaas, dat tegenwoordig veel ruiters van huis uit geen ervaring
in omgang met paarden hebben of zelfs met dieren in het algemeen. Zij beschouwen
ze als machines, dan wel ze worden vermenselijkt. De kennis van de dierpsychologie
is een verwaarloosd gebied.

Verder wordt er voor gewaarschuwd dat het zeer moeilijk is een nieuw paardenras te
fokken, door de lange generatieduur en de geringe wcrpgrootte. Onder de tegen-
woordige omstandigheden is dit zelfs volslagen onmogelijk. Men zal de bestaande
rassen in hun oneindige variades zo zuiver mogelijk moeten doorfokken, dit is een
dwingende noodzakelijkheid.

Dierenartsen moeten hierin voorlichting geven, evenals in alle andere problemen van
dc tegenwoordige liefhebberijfokkers: houden van drachtige merries, wormkuren, het
veulcnen, het opfokken, de voedering, de noodzakelijke beweging enz.
Bij de fokkerij ziet de schrijver grote voordelen in de kunstmatige inseminatie; „deze
zou zelfs de redding van het paard kunnen betekenen".

Na het belang van de psychologie nogmaals naar voren te hebben gebracht (onder
vermelding van de proeven van G r z i m e k) wordt er op gewezen, dat de kennis
daarvan ook nodig is voor beoordeling van dierenbeschermingsproblemen.
.Ak een dierenbeschermer opmerkt, dat hij blij is dat er geen trekpaarden meer zijn,
zodat zij niet meer gekweld kunnen worden, zou hij even consequent moeten toe-
juichen als de gehele mensheid werd uitgeroeid, omdat er dan geen onrechtvaardig-
heid meer zou zijn.

Schrijver gaat op de psychologische problemen nader in, want voor het sportpaard
is beoordeling van psychische kwaliteiten noodzakelijk.

Er is een tijd geweest dat de pijpomvang belangrijker was dan de grootte van het oog!
Tenslotte noemt hij nog mogelijkheden voor het paard in de moderne oorlogvoering,
namelijk voor verkenningseenheden waarbij het minder lawaai maakt dan motor-
fietsen, pantserwagens, hefschroefvliegtuigen en jeeps. Een lichte transistorradio is
makkelijk te p>aard mee te voeren.

Hij eindigt met een opsomming van enkele problemen (opfokziekten, endoparasieten,
hoefbeslag, moderne voedering) voor de oplossing waarvan de dierenarts moet mede-
werken, ten dienste van het paard van morgen. Hiermede dient hij dan het behoud
van de lichamelijke en geestelijke volksgezondheid. C. A. van Dorssen.

ATLAS DER RÖNTGENANATOMIE VON HUND UND PFERD.
H. S c h e b i t z und H. Wilkens

(Uitgave: Paul Parey; 198 bladzijden, 94 röntgenopnamen, 94 röntgenschetsen, 72
situatieschetsen. DM 148,—.)

Wanneer men het op zichzelf er al keurig uitziende omhulsel openmaakt en deze
atlas daaruit haalt, wordt men direkt getroffen door de schitterende band van dit
boekwerk.

Hierdoor zijn de verwachtingen wat de inhoud aangaat hoog gespannen; in deze
verwachting wordt de lezer, of beter gezegd de kijker, niet teleurgesteld.
Deze atlas is samengesteld uit 94 röntgenfoto\'s, waarvan ± 2/3 deel betrekking heeft
op de hond, het overige deel op het paard.

Behalve deze röntgenfoto\'s, of beter gezegd afdrukken ervan, die elk voor zich ook
wat technische uitvoering aangaat standaardfoto\'s zijn, zijn er ook tekeningen aan-
wezig: naast iedere röntgenfoto bevindt zich een tekening met de verklarende tekst
van de anatomische bijzonderheden die te zien zijn op de röntgenfoto.
Bij iedere foto worden ook alle technische bijzonderheden van de opname vermeld,
waaronder de positie tijdens het maken van de foto (meestal ook met tekeningen).
Voor de opnamen hebben de samenstellers van de atlas meestal hondenrassen ge-
nomen met de meest ideale bouw, zoals de Duitse Herder. Het zou zeer gewaardeerd
worden, als hiernaast ook foto\'s aanwezig zouden zijn van rassen waarvan men er-
over kan discussiëren of ze nog een normale bouw hebben, zoals b.v. de Bulldoggen,
maar die dan toch voor normaal moeten doorgaan en waarbij vaak de grootste
moeilijkheden liggen voor degene die de foto\'s moet lezen om te beoordelen of de
grens van het normale naar het pathologische is overschreden.

Een tweede opmerking is, dat de toelichtende tekeningen zó volledig zijn, dat het
wel eens moeilijk wordt door de vele bomen het bos te zien.

Dat wil echter niet wegnemen, dat wij vol bewondering dit boekwerk hebben door-
genomen en aan een ieder die zich interesseert in de röntgendiagnostiek warm aan-
bevelen (ondanks de prijs ervan), zowel voor wat wij zouden willen noemen de
„dagelijkse" foto, maar niet minder voor de mooie contrastfoto\'s van de buikholte
inclusief nieren en blaas, en voor die betreffende de bronchografie en de angiografie.
Dit alles geldt voor de hond; ook van het paard zijn de afdrukken van de röntgen-
foto\'s zeer fraai. Bijzonder instructief zijn de tekeningen voor de te kiezen opname-
richtingen en de positie van het dier ten opzichte van de cassette. Zeer nauwkeurig
wordt de richting aangegeven welke de centraalstraal daarbij moet hebben. Hierbij
dient opgemerkt te worden dat deze voor de praktijk als richtlijn zal gelden. Daar
een zo nauwkeurige instelling slechts mogelijk kan zijn bij röntgenologisch volledig
getrainde dieren of bij liggende dieren welke door een volledige narcose elk eigen
bewegingsinitiatief verloren hebben.

In een dergelijk voortreffelijk standaardwerk zouden zeker ook opnamen van de
longen van het paard op zijn plaats zijn geweest.

Het zal de lezer van dit boek duidelijk zijn dat voor het maken van goede röntgen-
opnamen de medewerking van gekwalificeerde hulpkrachten onontbeerlijk is.

GEBRUIK VAN HORMONEN BIJ DE PRODUKTIE VAN VOEDINGS-
MIDDELEN VAN DIERLIJKE OORSPRONG

Op 5 juni 1967 organiseerde de groep Dierenartsen werkzaam in het bedrijfsleven
tezamen met de groep Directeuren van Vleeskeuringsdiensten en Keuringsdierenartsen
een besloten bijeenkomst waar het probleem: „Gebruik van hormonen bij de produktie
van voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong" aan de orde werd gesteld.
Collega Dr. van der Grift hield een inleiding over de controle-methode door
middel van het tepelonderzoek.

De hoofdschotel van deze bijeenkomst vormde een voordracht van Prof. Dr. H. Karg
uit München.

Das Thema, worüber zu sprechen ich freundlicherweise eingeladen wurde, zählt —
wie wir sagen — zu den heissen Eisen. Gerade deshalb halte ich es aber für wichtig,
das pro und contra der Hormonanwendung mit Fachleuten im wissenschaftlichen
Gespräch zu erörtern, zumal sonst die Gefahr besteht, dass das Thema jenen Pu-
blikationsorganen überlassen bleibt, die der wissenschaftlichen Argumentation nicht
zugänglich sind.

Zunächst darf daran erinnert werden, dass Hormone in ihrem ursprünghchen Sinne
natürliche, körpereigene Wirkstoffe sind. Sie haben die Aufgabe, die Lebensfunktionen
zu regulieren und zu integrieren. Gesundheit und Leistungsfähigkeit hängen von ihnen
ab. Praktisch unterliegen damit auch alle Nutzleistungen unserer Haustiere hormo-
nalen Einflüssen, z.B. die Fruchtbarkeit incl. Legeleistung, die Milchproduktion und
die Mast.

Ein Charakteristikum macht das Hormonsystem für die Nutztierhaltung besonders
interessant: Der Hormonhaushalt ist unmittelbar im Individuum manipulierbar.
Eine Eingriffsmöglichkeit ist z.B. die Entfernung hormonproduzierender Drüsen;
die Kastration ist eine seit dem Altertum bekannte einschlägige Massnahme zur Be-
einflussung von Nutzleistungen. In der tierärztlichen Therapie und in der modernen
Zootechnik hat man in den letzten Jahrzehnten begonnen hormonale Wirkstoffe zu
erproben mit denen qualitativ und quantitativ differenzierte Wirkungen erzielbar
sind. Es handelt sich dabei um Präparate, mit denen körpereigene Hormonwirkungen
spezifisch kopiert, stimuliert, korrigiert oder gehemmt werden können, oder die im
Sinne von Hormonen besondere Stoffwechseleffekte verursachen. Durch solche Mass-
nahmen wird also unmittelbar in die endogene Stoffwechselkapazität eingegriffen.
Die hormonalen Wirkstoffe unterscheiden sich somit grundsätzlich von anderen Zu-
satzstoffen z.B. Antibiotika, Anthelmintika oder Kokzidiostatika, die in der Tier-
haltung vornehmlich als umweltverbessernde Faktoren Verwendung finden.
Solche Manipulationen sind aber — wie grundsätzlich alle Anwendungen von Zusatz-
stoffen — nur zu bejahen, wenn 1. ein tatsächlicher Nutzen und 2. keinerlei Gefahren
daraus resultieren.

Keine Gefahr wird dabei in mustergültiger Form definiert in der Kefauver-Harris
Drug-Amendment von 1962 in den USA: Die Anwendung muss für das Tier harmlos
sein, und es dürfen keine Rückstände in den Produkten, die den Verbraucher er-
reichen, vorkommen. Die Möglichkeiten und Grenzen der Hormonanwendungen sind
hier also durch ökonomische und hygienisch-toxikologische Probleme aufgezeigt.

1 Vortrag, gehalten am 5. Juni 1967 in Utrecht von der Königl. Niederländ. Ges.
für Tierheilkunde.

2 Prof. Dr. H. Karg; Direktor des Instituts für Physiologie der Südd. Versuchs-
und Forschungsanstalt für Milchwirtschaft, Techn. Hochschule München, 805
Freising-Weihenstephan.

Ganz eindeutig wird dabei, was die Rückstandsfrage betrifft, darauf hingewiesen, dass
keine Rückstände nach solcher Stoffanwendung toleriert werden! Es besteht also
bei den hormonalen Zusatzstoffen eine sog. Nulltoleranz. Ich halte es für zweckmässig,
zur Erörterung der Nulltoleranz beim Rückstandsproblem nach Anwendung hormo-
naler Wirkstoffe die in Frage kommenden Verbindungen in drei Gruppen einzuteilen:
Es sei damit verdeutlicht, dass auf dem Gebiet der hormonalen Wirkstoffe jede ein-
zelne Verbindung, Dosierung und Anwendungsform individuell zu beurteilen ist, und
dass es absolut unwissenschaftlich ist, den Begriff der Hormone schlagwortartig ab-
zuurteilen. Damit möchte ich vor allem einer gewissen „Hormonophobie" entgegen-
treten, wie sie in der Öffentlichkeit zum Teil unter Einwirkung der Sensationspresse
entstanden ist.

Ich differenziere die hormonalen Wirkstoffe 1. in hormonale Wirkstoffe, die oral gar
nicht wirksam sind, 2. in Verbindungen, die den körpereigenen Hormonen weitgehend
entsprechen und 3. in körperfremde Drogen.

Zu 1.) Eine grosse Gruppe von Honnonen ist oral gar nicht wirksam.
Entsprechende Präparate müssen deshalb parenteral verabfolgt werden. Dazu gehören
alle Proteohormone, die bei oraler Verabreichung als gewöhnliche Eiweisse abgebaut
und damit als Wirkstoffe inaktiviert werden. Damit entfällt aber auch eo ipso für
diese Verbindungen das Rückstandsproblem. Proteohormone haben in der Zootechnik
und Therapie durchaus Bedeutung, wenn wir z.B. an die Gonadotropinanwendung
zur Ovulationsauslösung, zur Mehrlingserzeugung oder in der Zystentherapie denken.
Für die Mastbeeinflussung könnte einmal das Wachstumshormon von Bedeutung
werden. Dass eine zootechnische Verwertung dieses Proteohormones noch nicht aktuell
ist, liegt einfach darin begründet, dass noch keine wirtschaftlich tragbaren Präparate
zur Verfügung stehen.

Zu 2.) Hormonale Wirkstoffe, die den körpereigenen ähneln, d.h. die Hormone im
engeren Sinn oder einfache Hormonderivate sind, nehmen gegenüber anderen Drogen,
die wir aus der Pharmakologie her kennen in verschiedener Hinsicht eine Sonder-
stellung ein.

Sie sind dem Körper bekannt, Stoffwechsel und Metaboliten, Speicherungs- und
Ausscheidungswege sind im Wesentlichen überschaubar. Für unser Rückstandsproblem
ergeben sich also aus der Kenntnis der körpereigenen Verbindungen Anhaltspunkte,
wo Wirkungsweise und Schicksal solcher Präparate zu suchen sind. Ich möchte dazu
vor allem einige Steroidverbindungen zählen und auch verwandte Verbindungen, die
in ihrer Pharmakokinetik entsprechend aufgeklärt werden konnten. Solche Verbin-
dungen, die zum Beispiel zur Gruppe der Östrogene oder Gestagene gehören, sind in
ihrer spezifisch-peripheren Wirkung meist auch in einem empfindlichen biologischen
Test zu erfassen. Abgesehen von Studien mit radioaktivmarkierten Verbindungen sind
die biologischen Bestimmungsverfahren am Testtier heute noch die spezifischsten und
empfindlichsten Methoden der Wahl, um die Rückstände messen zu können. Wenn
man mit solchen empfindlichsten biologischen Methoden ein Hormon nicht mehr
nachweisen kann, so kann man mit einiger Berechtigung behaupten, dass es dann eben
als Wirkstoff nicht mehr vorhanden ist. Es besteht also für solche Hormonpräparate
durchaus eine logische Beziehung zwischen Nichtnachweisbarkeit und geforderter
Nulltoleranz, bei der sich der Verbraucher sicher fühlen darf.

Es taucht manchmal die Frage auf, ob denn nicht auch unterhalb der Nachweisgrenze
gelegene Rückstandsspuren einen schädlichen Einfluss ausüben können, wie es z.B.
beim Summationseffekt der echten Carzinogcne angenommen wird. Gerade in dieser
Hinsicht werden solche Hormonpräparate aber durchweg anders beurteilt. Die Be-
ziehung, die in diesem Zusammenhang bisher besonders angesprochen wurde, nämlich
die östrogenbeteiligung beim Mammakarzinom und vielleicht beim Endometrium-
karzinom, wird von der Mehrzahl der Experten so beurteilt, dass dazu proliferations-
förderndc, also überschwellige Dosierungen erfoderlich sind. Entsprechend gelten die
Östrogene nicht als echte Garzinogenc, sondern sie werden als Kocarzinogene ein-
gestuft. Einschlägige Befürchtungen sind im Zusammenhang mit unserem Thema

dann aber nicht naheliegend, wenn keine Rückstände nachzuweisen sind. Ich bin nun
nicht kompetent zu dieser Frage definitiv Stellung zu nehmen. Ich stelle jedoch fest,
dass das Thema der Beziehungen der Östrogene zu den Carzinogenen im Rahmen der
tierischen Produktion an Aktualität verloren hat. Die Problematik ist in Diskussionen
eingegangen, die sich schwerpunktmässig mit der Frage der Dauerverabreichung ein-
deutig überschwelliger Östrogenmengen beim Menschen befassen: Eine übhche kontra-
ztptive Pille enthält nämlich ca. 50 bis 80 mcg eines Östrogens als Tagesdosis.
In einen entsprechenden Verdacht hinsichtiicht Carzinogenität ist die Hormongruppe
der Gestagene bisher nicht geraten. Im Gegenteil, man kennt und verwendet zum
Beispiel in der Therapie des Endometriumkarzinoms gerade die antiÖstrogenen Eigen-
schaften der Gestagene. Es ist also auch von diesem toxikologischen Aspekt aus gar
nicht vertretbar, Sexualhormone, gleichgültig ob sie zur Gruppe der Östrogene oder
Gestagene gehören oder um welche Verbindung es sich handelt, pauschal zu klassifi-
zieren. Selbstverständlich sind für alle diese Verbindungen ebenfalls Nulltoleranzen zu
fordern, da sonst biologische Wirkungen nicht auszuschliessen sind.
Zu 3.) Wir haben als dritte Gruppe schliesslich noch die hormonalen Wirkstoffe
anzuführen, die körperfremde Drogen sind. Sofern man deren Pharmakokinetik nicht
eindeutig kennt, werfen nicht nur die bestimmten Verbindungen, sondern auch ihre
Metaboliten eigene Rückstandsprobleme auf. In diesem Zusammenhang möchte ich
vor allem die Goitrogene, also z.B. Thiourazile und adrenergische Stoffe, wie z.B.
Nikotin erwähnen. Eine toxikologische Beurteilung ist also analog wie bei allen an-
deren Fremdstoffen erforderlich.

Nach dieser theoretischen Betrachtung des Rückstandsproblems, möchte ich mich nun
mehr praktischen Fragestellungen zuwenden: Zunächst muss auf die Diskrepanz in der
legalen Situation zwischen den USA und unseren europäischen Ländern aufmerksam
gemacht werden.

Im deutschen Lebensmittelgesetz, ergänzt durch eine Neufassung im Arzneimittel-
gesetz, ist die Anwendung zweier Wirkstoffgruppen, nämhch Östrogene und Thy-
reostatika, für eine Indikation, nämlich zum Zwecke der Mast, verboten worden.
Im gesamten Raum des gemeinsamen Marktes sind ähnliche Verordnungen gültig.
Demgegenüber ist die administratieve Handhabung in den US.A gänzlich anders.
Zusatzstoffe in der tierischen Produktion sind dort von vorneherein verboten, wenn
sie nicht nach eingehender Prüfung durch die Food and Drug Administration eine
Sondererlaubnis erhalten haben, d.h. auf eine Art Positivliste gesetzt wurden.
Zugelassen wurden auf diese Weise in den USA u.a. auch Östrogenpräparate zum
Zwecke der Mast (die also hierzulande grundsätzlich verboten sind), und zwar sowohl
oral als auch parenteral zu verabreichende Präparate.

Hormonpräparate, die in Depotform einem Tierkörper parenteral einverleibt werden,
haben sicherlich vorübergehend an dieser Stelle biologisch wirksame Rückstände, die
den Verbraucher gefährden könnten. Zur Depotbildung neigende Östrogenpräparate,
die in den US.A zu Mastzwecken zugelassen sind, gelten dort nie als bedenklich.
Solche Präparate dürfen ja nur an Körperstellen appliziert werden, die mit Sicherheit
dem menschlichen Genuss entzogen werden. Ich erinnere daran, dass in den USA
Hühner grundsätzlich ohne Köpfe vermarktet werden, und dass entsprechende Hor-
monapplikationen beim Rind grundsätzlich an der Hautfalte des Ohransatzes zu
geschehen haben. Diese Injektionstechnik beim Rind sollten wir uns einprägen,
obwohl natürlich entsprechende Präparate zur Mastbeeinflussung hier gar nicht zu-
gelassen sind. Es gibt aber eine Reihe anderer Indikationen für Präparate, die auch
nicht ganz harmlos sind, und an schlachtbare Tiere verabfolgt werden. Der Tierarzt,
der sich dabei dieser Applikationsweise bedient, handelt auf jeden Fall in besonderem
Masse verantwortungsbewusst.

Bei den Zulassungen von Hormonpräparaten zu Mastzwecken in den USA sind jeweils
Auflagen hinsichtlich Dosis und Dauer der Anwendung und vor allem des Absetzter-
mins vor dem Schlachten mit angegeben. Tatsächlich ist bei einigen Präparaten eine
Nulltoleranz ohne den termingerechten Entzug des Wirkstoffes nicht erzielbar. Das
heisst aber, dass der Umgang mit solchen Präparaten tatsächlich nur unter kontrollier-
ten Bedingungen verantwortet werden kann, wie es in weiten Teilen der USA wohl

dem Management entsprechen mag. Es muss jedoch in Frage gestellt werden, ob
auch hierzulande die lokalen Voraussetzungen überall entsprechend günstig sind.

Nun einige Beispiele zur praktischen Situation. Die in Frage kommenden hormonalen
Wirkstoffe betreffen im wesentlichen drei Indikationsgebiete, nämlich die Frucht-
barkeit inklusive Legeleistung, die Milchproduktion und die Mast mit Fleisch-
produktion.

Das Thema „Beeinflussung der Milchproduktion" — im wesentlichen ist hier an den
Einsatz von Thyroproteinen gedacht — sei hier ausgeklammert, da ich darüber keine
eigenen Resultate habe und gerade in den Niederlanden wesentlich gründlichere
Erfahrungen vorliegen.

Zum Thema der „Beeinflussung des Fruchtbarkeitsgeschehens", kann ich mich auch
relativ kurz fassen, da es sich noch überwiegend um Zukunftsaspekte handelt. Zur
Steuerung des Zuchtgeschehens bieten sich insbesonders Gestagene an. Gestagene sind
Verbindungen, die entsprechend wirken wie das Corpus-luteum-Hormon Progesteron,
mit denen man also die Anwesenheit eines Corpus luteum imitieren kann. Analog wie
eö dem Tierarzt möglich ist, durch Enukleieren eines Corpus luteum eine Ovulation
zu provozieren, zo lässt sich nach Anwendung von Gestagenen der Zyklus termin-
gerecht beeinflussen. Die Vorteile der Zyklussynchronisation bestehen nicht nur in der
besseren Zeitplanung für die Zucht, sondern auch darin, dass die Aufmerksamkeit des
Tierhalters während einer beschränkten Frist konzentriert wird, auf Brunsterschei-
nungen zu achten. Bekanntlich ist ja ein Grossteil unserer Sterilitäten beim Rind nicht
darin begründet, dass das Tier steril ist, sondern darin, dass der Tierhalter die Brunst-
symptome übersieht.

In den USA wurde unlängst das Methylacetoxyprogesteron (MAP) als erstes Gestagen
zur Zyklussynchronisation für Rinder freigegeben, und zwar werden 18 Tage lang
180 mg pro Tier und Tag verfüttert. Das Präparat darf aber bisher lediglich bei
Färsen oder in der Extensivhaltung der Fleischrinderrassen, bei denen es also keine
Verwertung der Milch für den menschlichen Gebrauch gibt, eingesetzt werden. Das
ist eine Vorsichtsmassnahme, bis abgeklärt ist, ob nicht Spuren von Gestagenen in die
Milch übergehen würden. Für das Chlormadinonacetat (GAP) liegen ebenfalls Ver-
suchsdaten vor, und zwar steht hier auch zur Debatte den post partum Intervall beim
Rind zu verkürzen. Wir haben uns in diesem Zusammenhang mit dem Rückstands-
problem in der Milch befasst, konnten aber nach Anwendung von 10 mg GAP pro
Kuh als tägliche Fütterungsdosis keine erfassbare Erhöhung des Gestagentiters in der
Milch feststellen.

Die zootechnische Anwendung von Gestagenpräparaten für Zyklussynchronisation und
Brunstprovokation stösst natürlich bei Spezies wie Schweinen und Schafen, bei denen
keine Milch zur Verwertung gelangt, nicht auf diese Vorbehalte. In diesem Zusam-
menhang sei jedoch noch darauf aufmerksam gemacht, dass der Einsatz von Ges-
tagenen auch bei Legehennen interessant werden könnte, um die Legeperiode zu
verschieben bzw. eine Zwangsraauser zu erreichen. Rückstandsbedenken bestehen
dann auch deshalb kaum, da ja erst nach Absetzen des Präparates mit Ingangkommen
der Legeleistung zu rechnen ist. Es sei aber auf die Affinität der Sexualhormone zu
den Eifollikeln aufmerksam gemacht: So ist z.B. ein vor einigen Jahren empfohlenes
Östrogenpräparat zur Leistungssteigerung bei Legehennen kritisch zu beurteilen. Es
handelt sich um das Präparat Triphcnyl-Bromäthylen. Bei den Rückstandsbestim-
mungen fanden wir, dass eine merkliche Menge in das Eigelb übergeht, wobei aller-
dings schon der Ausgangswert d.h. das normale Eigelb, nicht der Nulltoleranz ent-
sprach, offensichtlich aufgrund der natürlich vorkommenden Östrogene.

Nun zum letzten Kapitel, der Anwendung von hormonalen Wirkstoffen zu Mast-
zwecken. Ich möchte hierzu nur einige Bemerkungen über die umstrittenen Präparate,
nämlich Östrogene und Thyreostatika machen. Wie bereits erwähnt, ist deren An-
wendung zu Mastzwecken bei uns verboten.

Vor 20 Jahren wurde bereits die östrogenanwendung zur Qualitätsbeeinflussung in
der Geflügelmast entdeckt, wobei bei dieser Spezies einer vermehrten Fetteinlagerung
im Muskel, also einer Lipogenese, die Priorität vor dem Effekt der hormonalen

Kastration zukommt. Tatsächlich hat sich in den USA, wo eine Hühnervermarktung
nach Qualitätsklassen erfolgt, gezeigt, dass durch östrogenanwendung Poularden-
qualitaten erzeugt werden können. Die ursprünglich dazu verwandten Stilbenpräpa-
rate sind bereits vor acht Jahren durch ein Agreement zwischen der Food and Drug
Administration und der Industrie aus dem Handel gezogen worden. Es handelte sich
dabei um Pellets, die den Präparaten entsprachen, die seinerzeit auch bei uns von
Tierärzten zum Kapaunisieren verwandt wurden. Da man geringe Rückstandsspuren
in den Lebern dieser Tiere finden konnte, und zwar in der Grössenordnung von 1
mcg pro Leber, war die Nulltoleranz nicht erfüllt. Dagegen konnte erst vor drei
Jahren ein Steroidpräparat für die Hühnermast zugelassen werden. Es ist das
östradiolmonopalmitat, das der Nulltoleranz entsprach.

V\\\'ährend der Sektor östrogenanwendung beim Mastgeflügel nur einen kleinen Bereich
der Tierhaltung einnimmt — man schätzt die Hormonbehandlung vor allem durch
das Fütterungspräparat Dienöstroldiacetat in den USA auf ca. 1% des Gasamt-
geflügelaufkommens — ist die östrogenanwendung in der Rindermast von ausser-
ordentlicher wirtschaftlicher Bedeutung.

In den USA werden rund 80 - 90% aller Mastochsen mit Östrogenen zur Schlacht-
reife gebracht, d.h. aber, dass die Anwendung der Östrogene in der Rindermast so
selbstverständlich ist, wie die der Antibiotika in der Schweinemast. Der wirtschaftliche
Nutzen kommt dabei vor allem in der vermehrten Gewichtszunahme zum Ausdruck,
allerdings besonders in der in den USA ja übhchen Ochsenmast, d.h. bei kastrierten
Tieren, für die ja bekanntlich geringere Zuwachsraten in Vergleich zu nicht kastrier-
ten Tieren (Jungbullen) gegeben sind. Weniger bekannt ist, dass die Vorteile in der
Körpcrgewichtsentwicklung beim Jungbullen zum Teil auf Mehrzunahmen in den
Magen-Darm-Gewichten und auf der stärkeren Ausbildung der in der Fleisch-
qualität nicht so wertvollen Vordervierteln, beruhen. Damit haben aber Jungochsen,
auch geringere Schlachtverluste als die Jungbullen. Wenn man nun die Wirkung der
Östrogene auf die Jungochsenmast betrachtet, so erhält man den Eindruck, dass
lediglich viele der Ausfallserscheinungen nach Kastration wieder rückgängig gemacht
werden, d.h. dass geringere Ausschlachtergebnisse erzielt werden bei höheren
Knochengewichten, höheren Magen-Darm-Gewichten und relativ grösserem Anteil an
Zuwachs bei den Vordervierteln als bei den Hintervierteln. Nach Versuchen in
England und nach eigenen Untersuchungen sind nur ca. Vs der Mehrzunahmen mit
echtem Fleischzuwachs zu veranschlagen. Auf diese Weise erklärt sich, warum die
Östrogenanwendung bei Jungbullen, also bei der Mast nicht kastrierter Tiere, nicht
so eindeutig zu günstigen Ergebnissen führt, wie es bei Ochsen bekannt ist. Nach
unseren eigenen Erfahrungen bewirkt die Verabreichung von 20 mg Diäthylstilböstrol
pro Tier und Tag bei Jungbullen wohl eine Körpergcwichtszunahme von nahezu 20%,
wovon aber ebenfalls nur der geringere Teil mit Fleischzuwachs erklärt werden
konnte. Damit möchte ich nur andeuten, dass der echte Nutzen der östrogenanwen-
dung vielfach überschätzt wird.

Im Rahmen dieses Referates steht jedoch die Rückstandfrage im Vordergrund.
In den USA wird gefordert, dass beim Einsatz von 10 mg Diäthylstilböstrol pro Tier
und Tag der Zusatz 48 Stunden vor dem Schlachttermin entzogen werden muss.
Unsere Untersuchungen haben gezeigt, dass man an dieser Forderung unbedingt fest-
halten muss, will man eine Nulltoleranz zugrunde legen. Wurden lediglich 24 Stunden
eingehalten, so konnten zwar im Fleisch in keinem Fall, jedoch in den Prädilektions-
organen für Hormonstoffwechsel, nämlich in Leber und Niere, Rückstandsspuren
entdeckt werden. Ergänzend sei noch erwähnt, dass durch diese niedrigen Dosierungen
der zugelassenen Östrogene in der Rindermast keinerlei Hemmungen in der Sexual-
potenz bei Jungbullen festzustellen waren. Wir haben eher mit Stimulierungen rechnen
können. Es wird also in der Jungbullenmast diese niedrig dosierte, mastgeeignete
östrogenanwendung keinesfalls mit der Indikation der „sexuellen Ruhigstellung" zu
rechtfertigen sein.

Über die Anwendung von Östrogenen in der Färsenmast liegen aus den USA ebenfalls
positive Befunde vor, allerdings auch nicht so eindeutig wie für die Ochsenmast. Die

Anwendung von Östrogenen zur Mastbeeinflussung bei Kälbern, wie sie in jüngster
Zeit hier Aufsehen erregt hat, war bisher in der Literatur noch nicht beschrieben
worden.

Ehe sie verboten wurden, haben die Thyreostatika bei uns eine besondere Rolle
gespielt. Es ist erstaunlich, wie diese Wirkstoffgruppe, nach bescheidenen Versuchen
vor fast 2 Jahrzehnten in den Niederlanden und später in München auf dem euro-
päischen Kontinent den Markt erobert haben. Wenn man bedenkt, wieviele un-
zählige Untersuchungen in vielen Instituten auf der ganzen Welt nötig waren, ehe
der Einsatz der Antibiotika praktikabel wurde, so müssten einem doch bei der
schmalen experimentellen Basis für die Thyreostatikaanwendung doch Bedenken
kommen. Die enormen Körpergewichts-mehr-zunahmen, die zweifellos mit Hilfe der
Thyreostatika erzielt werden konnten, sind — wie aus Schlachtversuchen und auch
aus Respirationsversuchen resultiert — zum wenigsten auf vermehrten Fleischansatz
zurückzuführen. Es fält insbesondere, wie von niederländischen Autoren schon früh-
zeitig aufmerksam gemacht wurde, das stark vermehrte Füllgewicht des Magen-Darm-
Traktes auf. Die vor wenigen Jahren in München durchgeführten Mastversuche an
Jungbullen mit Methylthiourazil haben bestätigt, dass von den erzielten Mehrzu-
nahmen nur ein kleinerer Teil als „reelles Fleisch" veranschlagt werden kann.

Was das Rückstandsproblem nach Anwendung von Thyreostatika betrifft, so haben
wir es zweifellos mit einem Fremdstoff zu tun. Es ist bekannt, dass eine selektive
.^lireicherung im Schlachtkörper lediglich in der Schilddrüse vorkommt, wobei aber
auch bei kühler Lagerung ein Abbau stattfindet. Die in München durchgeführten
Versuche haben aber auch im Nierenfett unter bestimmten Rationsgestaltungen
(proteinarme Diät) Rückstände zwischen 2 und 4 mg pro Kilogramm erkennen lassen.
Somit konnte für in einem für den Verbraucher bestimmten Produkt die Null-
toleranz nicht erfüllt werden.

.»Vm Beispiel der Thyreostatika habe ich hervorgehoben, wie sehr die wissenschaftliche
Bearbeitung eines interessanten Problems, und damit die Voraussetzung für die
kontrollierte Anwendung eines hormonalen Wirkstoffes, von kommerziellen Erfolgen
überrundet wurde. In solchen Fällen liegt der Gebrauch einer Sache oft nahe am
Missbrauch. Der Missbrauch ist aber stets der Feind des Gebrauchs. Als Missbrauch
sind auch alle illigalen Massnahmen zu bezeichnen, da sie der Verbrauchererwartung
widersprechen. Die Tierärzte sind aufgerufen, sich gegen den Missbrach zu wehren.
Denn sie wissen, dass ein Gebrauch hormonaler Wirkstoffe unter fachgerechter Kon-
trolle keine Gefährdung des Verbrauchers bedeutet, wohl aber eine wesentliche Hilfe
der tierärztlichen Arbeit in der tierischen ProdukUon.

Hormone sind ursprünglich körpereigene Wirkstoffe, die die Lebensfunktionen, damit
aber auch alle tierischen Leistungen, regulieren. Mit dem Einsatz hormonaler Wirk-
stoffe gelingt es, diese Leistungen zu beeinflussen. Der praktische Einsatz solcher
Verbindungen setzt Nutzen und Harmlosigkeit voraus. Zur Beurteilung der Harm-
losigkeit von hormonwirksamen Präparaten ist es zweckmässig 3 Gruppen zu unter-
scheiden:

1. Proteohormone, die oral gar nicht wirksam sind; dadurch kann sich auch kein
Rückstandsproblem für den Verbraucher ergeben.

2. Verbindungen, die den körpereigenen Hormonen ähnlich sind, von denen also
Metabolisierung und Ausscheidung gut beurteilt werden kann. Im Rahmen der
Rückstandsproblematik ist hier das Metabolitenproblem von untergeordneter
Bedeutung.

3. Körperfremde Stoffe, die nach den üblichen toxikologischen Kriterien, inclusive
Metaboliten, beurteilt werden sollten.

Zulassungen hormonaler Wirkstoffe in den USA erfolgen unter der Bedingung der
Null-Toleranz hinsichtlich der Rückstände in tierischen Produkten. Für die Mast sind
insbesondere Östrogene und Thyreostatika von praktischem Interesse, in den euro-

päischen Ländern jedoch zu diesem Anwendungszweck verboten. Ihr Nutzeffekt wird
vielfach überschätzt, da der Körpergewichtsgewinn nicht gleichbedeutend ist mit den
Vorteilen hinsichtlich wertvoller Schlachtprodukte. Bei der östrogenmast ist jedoch
auch ein echter anaboler Effekt mit Fleischzuwachs nachgewiesen. Die Null-Toleranz
bei der in den USA üblichen Östrogenmast (Verfütterung von Diäthylstilböstrol)
kann nur realisiert werden, wenn der rechtzeitige Absetztermin des Präparates —
48 Stunden vor der Schlachtung — eingehalten wird.

Für die Zukunft sind insbesondere Gestagenpräparate zur Beeinflussung des Fort-
pflanzungsgeschehens Erfolg versprechend. Damit kann die Steuerung der Ovulation
zu gewünschten Zeitpunkten erfolgen.

Bei Anwendung bei Milchtieren sind Untersuchen erforderlich, ob angewandte Präpa-
rate nicht in die Milch übergehen.

Methylthiourazil in der Jungbullenmast. Diss. med. vet. München, 1966.
Gesellschaft für Ernährungsbiologie: Östrogene in der Tiermast.
Vortragsveranstaltung der Gesellschaft für Ernährungsbiologie. Archiv Lebens-
mittelhyg., 15, (6), (7), (1964).
Karg, H.: Hormonale Wirkstoffe in der Mast. Zschr. Tierzüchtung u. Züchtungs-

biol, 82, 154, (1966).
National Academy of Sciences: Hormonal Relationships and Appli-
cations in the Production of Meats, Milk, and Eggs. Publication 1415, National
Research Council, Washington, D.C. 1966.

Via een forum, waarin zitting hadden: Prof. Dr. W. K. Hirschfeld (voorzitter),
Prof. Dr. J. H. J. V a n G i 1 s, Prof. Dr. H. K a r g en Prof. Dr. H. K. A. V i s s e r
(kinderarts) werd het onderwerp in bespreking gebracht.

In andere landen gelden wat betreft de toepassing van hormonen de volgende „spel"
regels.

In Amerika wordt via F.D..A. goedkeuring van de toe te passen stof verkregen.
Controle achteraf wordt niet toegepast. Doordat in dit land de vervoerstijd lang is,
is het vrijwel zeker dat enkele dagen vóór het slachten geen hormonen worden toe-
gepast. Er worden wel steekproeven genomen en wanneer residuen ontdekt worden,
v/orden er zeer strenge straffen opgelegd.

In Duitsland is de toepassing van hormonen zonder meer verboden.
Til Engeland is het toegestaan onder bepaalde voorwaarden.

Toediening geschiedt in Amerika overwegend per os via het veevoeder aan 90% van
het mestvee. Vlees van dit vee wordt wel in Europa geïmporteerd. Voor zover bekend
geven oestrogene stoffen geen specifiek carcinogeen effekt.

Tot op heden is er in Amerika niets bekend van vermeerderd optreden van pubertus
praecox, veroorzaakt door opname van hormonen via vlees. Een eventuele toename
van het aantal gevallen van pubertus praecox zou eerder geweten kunnen worden aan
het onzorgvuldig gebruik van de talloze cosmetica met hormonen, die vrij in de handel
zijn. De suggestie van een correlatie via residuen in voedingsmiddelen van dierlijke
oorsprong zoals wel is gesteld, is dan ook irreëel.

Het is bekend dat residuen van oestrogenen in natuurlijke voedingsmiddelen voor-
komen. Hoeveel hiervan in het vlees komt, hangt echter af van de toegediende hoe-
veelheid veevoeder. Over uitscheiding in de urine of over de samenhang met histologie
van de tepel zijn echter geen exacte gegevens bekend.

Bij het levende dier (via urine) zijn deze nog moeilijk en slecht reproduceerbaar.
Wat het tepelonderzoek betreft, werd gesteld dat er geen reden is om aan te nemen
dat bij vrouwelijke dieren deze veranderingen in het tepelkanaal niet optreden, gezien
de vroegere experimenten met koeien in Hoorn. Er is ook geen reden om aan te nemen
dat deze methode niet specifiek zou zijn, maar dat dient nader te worden onderzocht.
Deze histologisehe methodiek zal thans in een groter opgezette proef bij het I.L.O.P.,
mede in vergelijking met de andere methoden, nader uitgewerkt worden. Deze proef
geschiedt niet door de groep D.I.B.

In verband met controle bij levende of geslachte dieren is het niet aannemelijk dat
in de toekomst hormoonneutraliserende stoffen gebruikt zullen worden.

Heeft het dagelijks gebruik van vlees, waarin een kleine hoeveelheid oestrogene
stoffen aanwezig is, nadelige gevolgen voor het individu (kind vs. volwassene) ?

a. Wat is de endogene dagelijkse produktie van oestrogene hormonen bij de mens
tijdens verschillende leeftijdsperioden?

In „Hormone assays and their clinical application" (Lorain e and Bell 2nd
ed., Livingstone, 1966) vinden wij in het hoofdstuk Oestrogens vele gegevens.
De excretie van oestrogene stoffen per 24 uur in de urine is de volgende:

(Literatuur: waarden kinderleeftijd: P e r s s o n, B. H. quoted by D i c z f a 1 u s y,
E. and L a u r i t z e n, C. H. (1961). In: Oestrogene beim Menschen, p. 287.
Berlin: Springer Verlag.

De produktiewaarden kan men verkrijgen door de excretiewaarden met een factor
4-10 te vermenigvuldigen. Breuer (Vitam. and Horm., 20, 185, (1962))
noemt 25% excretie in de vorm van de drie bovengenoemde oestrogenen na in-
jectie van gelabelde stoffen.
De produktiewaarden worden dan (afgerond);
tot de puberteit 10 7/24 uur

Diacthylstilboestrol, het meest gebruikt bij dieren, werkt sterker per gewichts-
eenheid dan oestrone e.a. {± 2x). D.E.S. is thermostabiel, en wordt relatief
langzaam in de lever gemetaboliseerd (glucuronering). Stoffen als oestrone,
oestriol en oestradiol worden snel in de lever geïnactiveerd en zijn daarom in
principe niet geschikt voor orale toediening.

Bij de keuze van het aan dieren toe te dienen preparaat moet men m.i. met het
bovenstaande rekening houden. Diaethylstilboestrol is een synthetisch preparaat,
dat men beter niet zou kunnen gebruiken. In het algemeen geldt m.i. dat men het
beste fysiologische stoffen kan gebruiken, omdat het organisme voor de stof-
wisseling van zulke stoffen het beste is „uitgerust" (bijv. specifieke enzymen).

3. Wat is er bekend over het „niet als zodanig bedoeld" gebruik van oestrogene
stoffen bij kinderen?

Herz {Pediatrics, 21, 203, (1958)) beschrijft 2x2 kinderen in 2 families welke
klinische verschijnselen van „teveel oestrogene stoffen" toonden. (De meisjes
vertoonden zwelling van de areolae mammae en mammae, pigmentatie van de
areolae, vergroting van de labiae, afscheiding uit de vagina. De jongens: zwelling
van de mammae, evenals de meisjes met „nodules", en merkwaardig, evenals dc
meisjes, lichte pubisbeharing.) De leeftijden van de kinderen waren minder dan
10 jaar.

De oorzaak bleek verontreiniging van vitaminetabletten met 150 y oestrone. Deze
tabletten waren 40 dagen gebruikt. Zes weken na het staken der tabletten waren
de symptomen verdwenen. De machines, gebruikt voor het vervaardigen der ta-
bletten, waren eerder gebruikt voor veevoeder dat oestrone bevatte.
Verschillende publikaties beschrijven verschijnselen van „teveel oestrogenen" bij
kinderen na het gebruik van oestrogenen bevattende zalven voor vulvo-vaginitis
(Evans, Lancet, 266, 599, (1954); Hooft et. al., Ann. Endocrin., 16, 34,
(1955). Hesselvik {Acta paediat., 41, 177, (1952)) beschrijft de verschijn-
selen bij een 10 maanden oude jongen wiens moeder een oestrogene bevattende
handenzalf gebruikte. Contact was uitsluitend via de handen van de moeder.
Hetzelfde wordt beschreven door Thamdrup (Precocious sexual development,
a clinical study of 100 children, Charles C. Thomas Publ. 1961, p. 209) bij een
2 jaar oud meisje. De moeder gebruikte een make-up cream.
Pron ty {Pediatrics, 9, 55, (1952)) beschreef een familie met: een 4 jaar oude
jongen (mammazwelling, huidpigmentatics), een 10 jaar oud zusje (huidpigmen-
taties, mammazwclling, vaginale bloedingen) en moeder (onregelmatige men-
struatie). De moeder werkte als verpakster van diaethylstilboestrol tabletten (in
haar eigen huis) ; 2 - 3 weken na het stoppen van dit werk waren alle verschijnselen
verdwenen.

Deze effecten hangen ongetwijfeld samen met dc „applicatie" (huid, slijmvliezen),
waarbij de lever omzeild wordt. Orale toediening „per accident" van oestrogene
stoffen (waaronder stilboestrol) leidde tot dezelfde verschijnselen, (o.a. Tham-
drup, zie eerder p. 208; Cook e.a., New Engl. J. Med., 248, 671, (1953)).

4. Het lijkt mij dus, dat het zeer belangrijk is de volgende factoren bij de vraag-
stelling te betrekken.

a. Men moet de dieren een stof toedienen die thermolablel is, en wel in de lever
wordt afgebroken, wanneer het via het vlees door de mens zou worden op-
genomen.

b. Uiteraard dient de eventuele hoeveelheid per 100 gram vlees minimaal te zijn.
Daartoe dient er een zekere tijd te bestaan tussen laatste toediening en
slachten. Toediening aan dieren via veevoeder heeft het voordeel dat deze tijd
dan waarschijnlijk niet langer dan 72 uur behoeft te zijn.

De ziekte komt in alle landen ter wereld voor waar de pluimveehouderij van betekenis
is en speelt vooral een belangrijke rol in de slachtkuikensector.

Dit houdt verband met de intensieve wijze waarop slachtkuikens worden gehouden,
namelijk in zo groot mogelijke aantallen bijeen, binnen een zeer beperkte ruimte met
een ventilatie die eerder minimaal dan optimaal kan worden genoemd.
De schade welke erdoor wordt veroorzaakt, is bijzonder groot en wordt alleen al in de
Verenigde Staten op een totaal bedrag van $ 125.000.000 per jaar geschat, wat meer
dan V;) is van de totale schade, veroorzaakt door alle pluimveeziekten te samen.
Hoewel hierover in ons land tot nu toe geen nauwkeurige totaalcijfers bekend zijn, is
cr nog onlangs door een grote slachterij berekend dat C.R.D.-vrije slachtkuikens
een voordeel voor de pluimveehouders opleveren van 6 a 10 cent per kuiken.
Dit omgerekend op een totale jaarproduktie in ons land van 159.000.000 stuks zou
dus een totaal bedrag van 10 ä 15 miljoen gulden betekenen.

Dit betreft alleen het voordeel voor slachtkuikens, waarbij geen rekening is gehouden
met de schade welke door de ziekte ook wordt veroorzaakt op de fok- en vermeerde-
nngsbedrijven en op de bedrijven met legdieren.

Alles tezamen kan worden gezegd dat de totale schade in ons land tenminste enkele
tientallen miljoenen guldens per jaar bedraagt. De sterfte is in het algemeen niet
groot, maar het zijn juist de konditieverliezen, de slechte voedselbenutting, de extra
kosten van medicijnen en de verstoring van het produktieschema ten gevolge van de
langere afmestduur die de grootste schade veroorzaken. De laatstgenoemde storing
werkt vooral door tot in de slachterij, waar men nu eenmaal volgens tevoren op-
gestelde plannen te werk moet gaan en waar iedere afwijking in deze plannen tot
extra moeilijkheden aanleiding geeft.

C.R.D. wordt veroorzaakt door een complex van faktoren en ziekteverwekkers, waar-
van de z.g. P.P.L.O.\'s er slechts één vormt.

De term P.P.L.O. is een afkorting van de Engelse naam voor bepaalde zeer kleine
ziekteverwekkers welke nog juist tot de bacteriën moeten worden gerekend.
De nieuwste naam hiervoor luidt: Mycoplasma gallisepticum, maar gemakshalve zal
verder van P.P.L.O. of Mycoplasma worden gesproken. Mycoplasma\'s vormen de
basis voor het ontstaan van C.R.D. en zonder de mycoplasma\'s is dus geen C.R.D.
mogelijk.

Dit is een belangrijk principe, dat even moet worden vastgehouden, aangezien bij de
bestrijding van de ziekte hierop wordt teruggekomen.

De mycoplasma\'s alleen geven geen C.R.D., maar hoogstens geringe en voorbijgaande
ontsteking van de ademhalingsorganen.

Pas wanneer tevens een besmetting met bijvoorbeeld infectieuze bronchitis, pscudo-
vogelpest, pokken-difterie of trilziekte virus erbij komt, of wanneer tevens een be-
smetdng met Coli-bacteriën plaats vindt, zal echte chronische ademhalingsziekte in
zijn langdurige en ernstige vorm op gaan treden.

Wanneer bovendien nog de huisvesting, verzorging en hygiënische toestand in het hok
onvoldoende zijn zal dit de ziekte nog doen verergeren, zodat onherstelbare schade
aan de gehele koppel wordt toegebracht.

De mycoplasma-infecde alleen is dus te beschouwen als een springlading of als de
patroon van een wapen waarmede men geen kwaad doet zolang men het met rust laat.
Maar wordt de trekker overgehaald (bijvoorbeeld door een bijkomende virusbesmet-
ting), dan gaat het schot af, met alle gevolgen van dien.

Mycoplasma wordt gemakkelijk, zowel door direkt kontakt van kip op kip over-
gebracht alsook door indirekt kontakt, dus met de handen, kleding en schoeisel van

verzorgers of bezoekers, maar ook via het drinkwater, voedsel, strooisel, gereedschap,
stof enz. Dit betekent dat men op de pluimveebedrijven steeds een zeer strenge
scheiding moet handhaven tussen de verschillende hokken en leeftijdsgroepen en dat
strenge hygiënische voorzorgsmaatregelen te allen tijde noodzakelijk zijn om het over-
lopen van eventuele infekties te voorkomen.

Ket betekent tevens dat men op de moderne pluimveebedrijven bij voorkeur slechts
één koppel van één leeftijd en van één herkomst moet houden en dat geen ander
pluimvee op het bedrijf aanwezig mag zijn.

Dit geldt niet alleen ten aanzien van C.R.D., maar is evenzeer noodzakelijk ter voor-
koming van de meeste andere besmettelijke pluimveeziekten.

Voorts is C.R.D. een ziekte welke op alle leeftijden kan voorkomen, dus niet alleen
bij jonge dieren, maar even goed bij volwassen pluimvee.

In de tweede plaats speelt bij de bestrijding van C.R.D. de besmetting via de broed-
eieren een bijzonder belangrijke rol. Besmette moederdieren leggen namelijk besmette
eieren waaruit besmette kuikens komen.

Met de aflevering van dergelijke kuikens kan binnen zeer korte tijd een groot aantal
pluimveebedrijven worden besmet.

Het is dus vooral ook aan deze besmettingsmogelijkheid dat bij de bestrijding van
C.R.D. speciale aandacht moet worden besteed.

De verschijnselen blijven hoofdzakelijk beperkt tot rochelen, proesten en neus- of oog-
uitvloeiingen, gepaard gaande met verminderde groei en eetlust, vermagering, luste-
loosheid, verhoogde uitval en bij leggende kippen een vermindering van de ei-
produktie. Deze verschijnselen kunnen zeer lang duren en zijn vooral in de oudere
gevallen zeer moeilijk, of in het geheel niet meer te herstellen.

Bij inwendig onderzoek worden meer of minder uitgebreide ontstekingsverschijnselen
gevonden, niet alleen in de luchtpijp maar ook in dieper gelegen ademhalingsorganen,
vaak met etterige tot kaasachtige beslagen in de luchtzak, op het hart en op de overige
organen.

In dit laatste geval is totale afkeuring van dc slachtdieren het gevolg.
De behandeling

De laatste jaren zijn in de Verenigde Staten enkele nieuwe antibiotica ontwikkeld,
welke in het bijzonder werkzaam gebleken zijn ten opzichte van C.R.D. en waarvan
dus op vrij grote schaal gebruik wordt gemaakt.

In hoe vroeger stadium van de ziekte deze middelen worden toegepast, hoe beter de
resultaten zijn.

Helaas is het hiermede echter niet mogelijk de ziekte geheel uit te roeien, want ook
na ogenschijnlijk volledig herstel van de dieren, blijken na afloop nog steeds smetstof-
dragers aanwezig te zijn, zodat de ziekte ieder ogenblik opnieuw de kop op kan steken
en dus ook tevens steeds verspreiding van de smetstof mogelijk blijft. Een eenmaal
besmet koppel is dus niet meer mycoplasmosevrij te krijgen.

Voorts heeft iedere toepassing van geneesmiddelen ter behandeling van reeds be-
staande ziekten altijd het nadeel, dat men hiermede achter de kwaal aan blijft lopen.
Gl zien ook de kosten van de behandeling is het duidelijk, dat de oplossing van het
C.R.D. probleem nog niet in de richting van het behandelen van de zieke dieren kan
worden gezocht.

Bovendien hebben deze middelen slechts een kortdurende uitwerking en geven zij
na stopzetting van de behandeling geen blijvende ongevoeligheid of bescherming,
terwijl zij voor langdurige toepassing of herhaling minder geschikt zijn.

Naast de medicamenteuze behandeling is men in de Verenigde Staten gaan experimen-
teren met de mogelijkheid van vaccinatie.

W anneer het namelijk niet mogelijk zou zijn een ziekte geheel uit te roeien, wordt men
gedwongen er zo goed mogelijk mee samen te leven en zou dus vaccinatie een
oplossing kunnen bieden.

Hiertoe is op jonge leeftijd opzettelijk besmetting met levende ziektekiemen toegepast,
bij de fokdieren in de hoop dat deze daarna onbesmette eieren zouden produceren.
De resultaten van deze proeven zijn echter niet zodanig geweest dat van deze methode
in ons land behoorlijke resultaten zijn te verwachten. De bestrijding van de C.R.D.
zal dus in een andere richting moeten worden gezocht.

Voor de oplossing van het C.R.D. probleem is het dus noodzakelijk te streven naar
het mycoplasmosevrij maken van de Nederlandse pluimveestapel.
Aangezien de ziekte pas sinds de laatste 10 a 15 jaar naar voren is gekomen en daar-
voor geen rol van betekenis speelde, moet het in principe mogelijk zijn dit doel te
bereiken.

Daar voorts de verspreiding van de smetstof enerzijds vooral plaats vindt via de
broedeieren en anderzijds door onvoldoende hygiënische voorzorgsmaatregelen op de
bedrijven, ligt het voor de hand dat de bestrijding moet zijn gebaseerd op het myco-
plasmosevrij maken van alle fokdieren en tevens met het invoeren van een sterk ver-
beterde hygiëne op de bedrijven.

Door de Gezondheidsdienst voor Pluimvee zijn reeds sinds meerdere jaren uitgebreide
proefnemingen verricht om tot het vrij maken van de fokdieren te komen.
Zoals reeds gezegd levert de behandeling van zieke dieren met geneesmiddelen geen
afdoende resultaten op.

Wel is het echter mogelijk gebleken door middel van een behandeling van de broed-
eieren deze mycoplasmosevrij te maken, en daar uit deze behandelde broedeieren
mycoplasmosevrije kuikens werden verkregen, was hiermede de mogelijkheid ge-
vonden om van besmette oude dieren binnen de kortst mogelijke tijd onbesmette
nakomelingen voort te brengen.

Door vervolgens deze nakomelingen goed gescheiden (geïsoleerd) van ander pluimvee
te houden, wordt dus een mycoplasmosevrij nakomelingenschap verkregen.
Deze methode, welke aanvankelijk op laboratoriimischaal is beproefd en daarna ook
onder praktijkomstandigheden is toegepast, bleek zulke goede resultaten op te leveren
dat al spoedig tot een praktijkproef op grote schaal kon worden besloten.
Hiervoor is een gebied uitgekozen met een aantal zeer vooruitstrevende pluimvee-
houders, wier bedrijven op de meest moderne leest zijn geschoeid, en die bovendien
de beschikking hebben over een uitstekende voorlichtingsdienst die hen te allen tijde
ter zijde staat. De resultaten van deze praktijkproef zijn aanleiding geweest tot uit-
breiding van een georganiseerde C.R.D.-bestrijding in ons gehele land.

Voor de bovengenoemde eibehandeling met een antibioticum is door de Gezondheids-
dienst voor Pluimvee gebruik gemaakt van een reeds langer voor andere doeleinden
bestaande methode van ei-inspuiting. Deze methode is betrekkelijk eenvoudig en vergt
geen kostbare apparatuur, terwijl hiermede de grootst mogelijke zekerheid wordt
verkregen dat ieder ei de benodigde hoeveelheid geneesmiddel binnen krijgt, zodat
dus eventueel aanwezige ziektekiemen onschadelijk worden gemaakt.
Hiervoor worden de broedeieren tijdens het broedproces door een speciaal hiervoor
opgeleide ploeg laboratoriumtechnici in de luchtkamer ingespoten met een anti-
bioticum. Grootst mogelijke dosis, groter dan met welke andere methode ook.
Een geroutineerde ploeg van 3 personen kan op deze wijze per dag 20.000 k 30.000
eieren behandelen, welk aantal door uitbreiding van het personeel even zoveel malen
kan worden vergroot, zonder dat grote investeringen noodzakelijk zijn.
Van deze methode wordt thans in ons land op grote schaal gebruik gemaakt teneinde
alle fokbedrijven in de gelegenheid te stellen binnen de kortst mogelijke tijd over
mycoplasmosevrije nakomelingen te beschikken. Desondanks is ons land een oceaan
van besmetting geweest waaruit met het oog op de drooglegging eilandjes werden
opgeworpen en door dijken verbonden.

Het voordeel van deze methode is voorts geweest dat niet behoeft te worden gewacht
lot het fokbedrijf zelf geheel mycoplasmosevrij is gemaakt, maar dat behalve voor het

eigen bedrijf ook de broedeieren voor aflevering van kuikens aan afnemers kunnen
worden behandeld, zodat onbesmet materiaal naar de afnemers gaat.
Op deze wijze worden niet alleen de fokbedrijven vrijgemaakt, doch tegelijkertijd de
vermeerderingsbedrijven, zodat het binnen enkele jaren mogelijk moet zijn vrijwel
onze gehele pluimveestapel vrij te maken.

In verband met de zeer gunstige resultaten welke in het land van Weert zijn bereikt,
is het afgelopen jaar besloten over te gaan tot een georganiseerde bestrijding van de
ziekte voor het gehele land.

Het zal duidelijk zijn dat dit veel extra werk met zich meebrengt en, behalve een uit-
gebreide voorbereiding, tevens een goede organisatie vereist.

Men heeft hierbij de hulp van niet alleen de belanghebbenden zelf nodig, doch tevens
ook van alle andere betrokkenen, aangezien vanzelfsprekend een goede voorlichting
op de pluimveebedrijven bijzonder belangrijk is.

Het grote voordeel is bovendien dat ook andere besmettelijke ziekten ermee terug-
gedrongen worden.

Voor een succesvolle bestrijding is echter ook cen goede organisatie nodig, waarin de
pluimveehouder komt te werken. De éénling bereikt niets en slechts door een
goede samenwerking zowel met de fokker of kuikenbroeder, als met de kwekers en
met de slachterij, dus met de gehele produktieketen, van het begin tot het einde, is
een volledige benutting van het voordeel van C.R.D.-vrije-kippen en -kuikens te ver-
krijgen.

Om de P.P.L.O.-vrij gemaakte kuikens ook de rest van hun leven P.P.L.O.-vrij te
houden, dienen de bedrijven aan zekere voorwaarden te voldoen ter voorkoming van
b< smetting van buitenaf. Deze voorwaarden zijn als volgt samen te vatten:

1. Eén koppel van één leeftijd en gelijke herkomst en geen ander pluimvee op \'t
bedrijf.

4. Hokken: betonvloer, gladde wanden, fijnmazig gaas vcxjr ramen en ventilatie
openingen. Ontsmettingssluis bij de ingang.

5. Na aflevering van ieder koppel het hele hok schoonmaken en ontsmetten. Nieuw
strooisel inbrengen.

6. Géén bezoekers in de hokken toelaten. Laarzen, schone bedrijfskleding voor
verzorgers. Hokken op slot houden.

9. Voorbehoedende endngen tegen ademhalingsziekten op tijd uitvoeren.
10. Transport alleen in ontsmette auto\'s en kratten.

Kontrole A: tijdens de opfok: 4 x 10% bloedonderzoek op eventuele afweerstoffen
t.o.v. mycoplasmose op leeftijd van 10- 14- 18 en 22 weken. Daarna bij leggende
kippen door maandelijks een monster kuikens te onderzoeken of een monster eieren,
of een klein percentage (5%) bloedmonsters.

Voorts moeten kuikenbroeders geheel C.R.D.-vrij broeden, uiterste hygiëne betrachten
en nog niet vrije eieren laten dompelen.

Goed georganiseerde en uitgevoerde C.R.D.-bestrijding leidt tot verbetering van de
gezondheid van dc gehele pluimveehouderij en deze voordelen wegen ruimschoots op
tegen de kosten. Is dus een faktor van belang, niet alleen nationaal, maar ook inter-
nationaal.

Door 21 deskundigen afkomstig uit 10 Europese landen, alsmede uit Canada, Peru
en U.S.A., van het westelijk halfrond, werd het Salmonella-probleem, dat overal
in de wereld in het centrum der belangstelling staat, behandeld waarbij in het bij-
zonder aandacht besteed werd aan de bestemming van gecontamineerde voedings-
en voedermiddelen.

De verspreiding door ziektegevallen van mensen en dieren en de invloed van be-
smette voedermiddelen hierbij waren onderwerpen van bespreking.
Onvolkomenheden in de wijze van opsporing en rapportering maken dat het aantal
gevallen van Salmonellose 10 tot lOOOx hoger moet worden gesteld dan de gerap-
porteerde, zulks afhankelijk van de moeite aan de opsporing besteed.
De economische betekenis werd geïllustreerd door een in de Verenigde Staten op-
gemaakte nauwkeurige raming op grond waarvan elk Salmonella-ziektegeval als een
schade van 50 dollar moet worden gezien. Een totale uitroeiing van salmonellose bij
de mens werd thans onuitvoerbaar geacht, zulks in verband met de veelheid van
besmettingsmogelijkheden door mens en dier.

De preventie mogelijkheden, inclusief de wettelijke mogelijkheden die hiertoe kun-
nen strekken, zijn in discussie gebracht alsmede de gedragslijn die ten aanzien van
begeleidende certificaten moet worden aangehouden. Door de vaak zeer verschil-
lende onderzoekresultaten van eenzelfde zending werd er de aandacht op gevestigd
dat standaard-methoden voor monstername en bacteriologische controle onontbeerlijk
zijn.

De contaminatie door toepassing van hittebehandeling (10 min. 70° C), pelletering
van voedermeel, bestraling (dosis g 0,5 Mrad) en chemische middelen werden
kritisch bekeken op het decontaminerende effect en op het behouden der voedings
waarde.

Het controle-onderzoek op het effect van toegepaste decontaminatie dient niet op
Salmonella-kiemen, maar op overlevende Enterobacteriaceae gericht te zijn. D(
commissie kwam op grond van haar bestudering van het probleem tot de navolgende,
in verkorte vorm weergegeven, aanbevelingen:

1. Salmonellose moet als een wereldomvattend ernstig volksgezondheidsprobleem
gezien worden, waardoor aanzienlijke economische schade geleden wordt.

2. In landen waar nog geen overheidstoezicht bestaat, dient dit ingesteld te worden
op basis van samenwerking tussen volksgezondheids- en diergezondheidsdiensten,
in internationala verband gecoördineerd door de W.H.O.

.3. Er dient een internationaal aanvaardbaar systeem voor monstername en isolatie-
techniek ontwikkeld te worden dat voor alle voedsel en voeder te gebruiken is.

4. De industrie en de hierop toeziende overheidsorganen hebben tot primaire taak
voedsel en voeder te decontamineren, indien besmet met Salmonella-kiemen.

5. Beperking in het voorkomen bij dieren kan verkregen worden door verbeterde
produktiemethoden, vermijding van overbezetting, controle van voeder op
kiemen, koppelonderzoek en preventieve maatregelen.

6. In vervoermiddelen en stallen bij slachterijen dient gewaakt te worden tegen
overbezetting. In de slachthallen is een scheiding tussen rein en onrein nodig
naast perfecte hygiënische maatregelen in de meest algemene zin.

7. Opvoeding in de hygiëne dient op de lagere scholen te beginnen en voortgezet
te worden bij alle vervolgonderwijs, zodat zowel de bewerkers in de industrie
als de consumenten vertrouwd zijn met de preventie tegen kiemgroei in voedsel
en het effect van verhitting bij de bereiding.

1 Verslag van een „ronde-tafel-bijeenkomst", georganiseerd door de World Asso-
ciation of Veterinary Food-Hygienists, gehouden op 3, 4 en 5 mei 1967 aan het
Rijksinstituut voor de Volksgezondheid te Bilthoven, onder voorzitterschap van
Dr. J. H. Steel e, U.S.A., rapporteur was Dr. D. A. A. M o s s e 1.

8. De monstername dient op statistische principes te worden verricht, zodat repro-
duceerbare gegevens verkregen worden. Factoren die hierbij een rol kunnen
spelen zijn:

a. de belangrijkheid van het produkt, zulks gelet op de voedingswaarde en
economische betekenis voor het betreffende land,

b. de Salmonella-situatie in het land — bij lage percentages zijn hogere eisen
te stellen —,

c. de speciale risico\'s die bij sommige produkten tot ernstige epidemiologische
gevolgen kunnen voeren,

d. aan bewerkte — verhitte — produkten zijn zwaardere eisen te stellen dan
aan rauwe.

10. Het eisen van cerdficaten, van exporterende landen, dat geëxporteerd voedsel
en voeder Salmonella-vrij is, heeft weinig zin, omdat hierop zelden volledige
garantie is te geven. Indien toch certificaten worden afgegeven, dan dient hier-
op vermeld te worden hoe:

11. Tn verband met de toenemende wereldbehoefte aan eiwitrijk voedsel dienen
de gevolgen van eventueel uit te vaardigen handelsbeperkende bepalingen
ernstig afgewogen te worden tegen de primaire voedselbehoefte.

12. Gelet op de verminderde en geringe weerstand bij zieken resp. kinderen en
bejaarden dient in de dienovereenkomstige tehuizen de voedselbehandeling aan
de zwaarst hygiënische eisen te voldoen en de preventie tot het hoogst mogelijke
niveau te worden opgevoerd.

13. De WHO/FAO dient een commissie van deskundigen in te stellen, die het
Salmonella-probleem zal bestuderen en terzake alle landen van advies kan
dienen.

DEUTSCHE VETERINÄRMEDIZINISCHE GESELLSCHAFT, AUSSCHUSZ
FÜR RADIOAKTIVITÄT UND STRAHLENBIOLOGIE

Bovengenoemde organisatie organiseert van 19-21 juni 1968 in Hannover (Tier-
ärztliche Hochschule, Physiologisches Institut) het 2e Internationaal Symposium over:
Radioaktiviteit en Stralingsbiologie en haar betekenis voor de diergeneeskunde.
Het volledige programma van dit Symposium, waarin 4 hoofdthemata zullen worden
behandeld, is bij de Redaktie ter inzage aanwezig.

Het programma van dit Congres, reeds aangekondigd op pag. 981 (aflevering 15 juli
1967) van dit tijdschrift, is thans bekend en bij de Redaktie ter inzage aanwezig.

De Nederlandse Anatomen Vereniging en de Nederlandse Vereniging voor Celbiologie
organiseren — in samenwerking met de Stichting Film en Wetenschap te Utrecht —
op donderdag 12 september 1968 te Utrecht een symposium onder de titel: Leren
zien, audio-visuele hulpmiddelen bij het onderwijs in de morfologie.
De details van het programma zullen te zijner tijd bekend gemaakt worden.
Voor nadere inlichtingen kan men zich wenden tot: Dr. P. Krediet, secretaris van
de Ned. Anatomen Ver., Medische Faculteit, afd. Anatomie, William Boothlaan 18
tc Rotterdam.

Zoals U bekend is heeft de Redaktie in overleg met het Hoofdbestuur besloten
minstens tweemaal per jaar een Engelse aflevering uit te geven, die op grote schaal
m het buitenland zal worden gedistribueerd.

Met genoegen kan dc Redaktie mededelen dat det eerste Engelse aflevering, onder
de naam Netherlands Journal of Veterinary Science, is verschenen.

Certificaten van inenting tegen rabies kunnen door de Districts-inspecteurs van de
Veeartsenijkundige Dienst worden gelegaliseerd bij gebruik van „Flury" L.E.P. en
H.E.P.-vaccin en zenuwweefselvaccin afkomstig van:

Institut Serum Zavod Kalinovica te Zagreb (Joegoslavië),
alsmede van Amerikaanse en Canadese producenten. Verder kan worden gebruikt
het „Flury" L.E.P.-vaccin „Virulin", geproduceerd door Behringwerke A.G. te
Marburg, Duitsland, partijnummer 31.

Met ingang van 30 april 1968 is het aanlijngebod voor honden, dat sinds 3 december
1967 van kracht was voor het zuiden van de provincie Limburg, opgeheven.
De entverplichting voor honden ouder dan drie maanden, sinds 21 januari 1968
voor dat gebied van kracht, blijft gehandhaafd.

Nadat was gebleken dat de rabies in West-Duitsland door gevallen in de buurt van
.\\ken onze grens zeer dicht was genaderd, werd eind 1967 - begin 1968 tot deze
voorzorgsmaatregelen besloten.

Het besmette gebied in Engeland is de laatste weken weer kleiner geworden en de
besmetting concentreert zich voornamelijk in het graafschap Shropshire.
Zo werden van 17 tot en met 23 april zeven nieuwe gevallen uit dit graafschap
gemeld, waarvan zes uit Wem en één uit Ercall.

Te Malpas in het graafschap Cheshire deed zich op 18 april een geval voor. Na 23
april zijn tot het schrijven van dit bericht, geen nieuwe gevallen meer doorgegeven.

Over de laatste twee weken van april hebben zich in West-Duitsland geen nieuwe
gevallen van mond- en klauwzeer voorgedaan.

Op 13 en 17 april is op twee bedrijven met 212 varkens in de omgeving van Mar-
seille in Frankrijk mond- en klauwzeer uitgebroken.

Alle varkens zijn opgeruimd. Het virus is gebleken van het O. type te zijn.
668 Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, alf. 10, 1968

Bij beschikking van 3 april 1968 (nr. 72281, Stcrt. 71) heeft de Staatssecretaris van
Sociale Zaken en Volksgezondheid, Directoraat-Generaal van de Volksgezondheid,
Directie Gezondheidsbescherming, bepaald dat gedroogd vlees, waarvan het water-
gehalte minder dan 10% bedraagt, wordt beschouwd als verduurzaamd vlees, be-
doeld in art. 4 onder b, van het Koninklijk besluit van 6 juni 1922 (Stb. 395).
Bij afzonderlijke beschikking van gelijke datum en nummer, eveneens gepubliceerd
in Stcrt. 71, in overeenstemming met de Staatssecretaris van Financiën, is voorts
artikel 1 van de beschikking van 8 augustus 1957, no. 11941 (Stcrt. 165), zodanig
gewijzigd, dat de keuring van gedroogd vlees slechts zal mogen plaatsvinden in het
eerste kantoor Rotterdam.

Het is derhalve toegestaan, dat gedroogd vlees via het eerste kantoor Rotterdam
wordt ingevoerd uit die landen van waaruit de invoer van vleeswaar in Nederland
mag plaatsvinden.

Over de eerste helft van maart zijn in Spanje 70 bedrijven aangetast door Afrikaanse
varkenspest. In totaal waren hierbij 5.656 varkens betrokken, waarvan er 445 aan
de ziekte stierven, 868 zieke en 4.343 verdachte dieren werden opgeruimd.

In Portugal werden van 2 tot 16 maart 12 bedrijven aangetast met 240 dieren.
Hiervan stierven er 46 aan de ziekte en 194 verdachte dieren werden opgeruimd.

16, Kliniek voor Kleine Huisdieren, Klinische avond, 20.00 uur. Utrecht.
16—17, Dtsch. Ges. Klin. Med. Symposium „Listeriose", Leipzig, (pag. 1543

16—17, Dtsch. Vetmed. Gesellschaft, Fachgruppe „Geschichte der Veterinär-
medizin". Symposium, Hannover, (pag. 48, 603)
16—18, Gesellschaft f. Versuchstierkunde. Congres, Wenen. (pag. 912 (1967))

17, Afd. Zuid-Holland K.N.M.v.D. Postuniversitair onderwijs. Leergang over
antibiotica, 9.30 uur, gebouw „de Tent", Delft. (pag. 547)

Leeuwarden, (pag. 673)
24, Afd. Zuid-Holland K.N.M.v.D. Vergadering, 8.30 uur. Groothandels-
gebouw, Rotterdam, (pag. 547)
27, Groep D.I.B., K.N.M.v.D. Jaarvergadering, 14.00 uur. Motel Bunnik,
Bunnik. (pag. 548, 673)

30, Groep K.I. en Zootechniek K.N.M.v.D. Jaarvergadering, 9.45 uur, Klin.
Verlosk. en Gynaecologie, Utrecht, (pag. 674)

5, Groep Geneesk. v. h. Kl, Huisdier, K.N.M.v.D. Vergadering, 20.30 uur,
Klin. v. Kl. Huisdieren, (pag. 673)
10—14, Int. Assoc. of Microbiol. Societies. 6e Symposium, Bilthoven. (pag.
103)

12, Veterinaire Zeevisdag, (pag. 322)
19—21, Dtsch. Vetmed. Ges. Ausschusz Radioaktivität und Strahlenbiologie.
2e Intern. Symposium, Hannover. (pag. 667)

U.S.A. (pag. 838 (1967); 47)
21—26, Int. Congres (VI) Dieriijke voortplanting en K.I., Parijs, (pag. 603)

12, Ned. Anatomen Ver. en Ned. Ver. Celbiologie. Symposium „Leren zien".
Utrecht, (pag. 667)

12—17, World. Ass. Buiatrics. 5e Int. Congres, Opatija (Joego-Slavië). (pag.
981 (1967), 667)

4—6, K.I.-Congres, Wels (Oostenrijk), (pag. 538)
lü—12, Dtsch. Vetmed. Ges. Kleint. Krankh. Tagung, München, (pag. 539)
11 —12, 115e Alg. Vergadering Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde,
\'s Hertogenbosch. (pag. 332)

14, Veeartsenijkundige Dienst, lie Voorlichtingsdag, Jaarbeurs/Restaurant,
Utrecht, (pag. 605)

23—28, Int. Pig Veterinary Society. Int. Congres, Cambridge. (pag. 1542
(1967), 539, 603)

Gironummer 511606 ten name van de Kon. Ned. Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Kort verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur op 5 maart 1968.
Er heeft een bespreking plaats gevonden met de Ereraad, waarvan het doel was
onderling goede contacten te onderhouden om tot een uniforme uitspraak te komen
in bepaalde gevallen.

Het Hoofdbestuur besluit voor de Paasveetentoonstelling van 1968 een erepenning
beschikbaar te stellen.

Er zal een brief gezonden worden aan het C.D.I. te Rotterdam om inlichtingen in te
winnen betreffende de mogelijkheid voor de dierenarts informatie over vergiftigingen
te vragen.

Binnenkort zal de Grote Commissie Specialisatie bijeenkomen, waarin zitting zullen
hebben: afgevaardigden van de Faculteit en afgevaardigden van de Koninklijke
Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde.

Betreffende het onderwerp „Pensioenvoorziening Practici" zal een eerste gesprek
plaats vinden met een deskundige op dit gebied. Voor deze bespreking zullen ook
afgevaardigden worden uitgenodigd van de Groep Practici Grote Huisdieren en de
Groep Geneeskunde van het Kleine Huisdier.

Men besluit een pubhkatie te plaatsen in het Tijdschrift voor Diergeneeskunde van
15 maart 1968, betreffende de op te voeren musical op 11 oktober 1968, getiteld
,.I do. I do".

Gezien de gunstige reacties van de Groepen op de suggestie sectievergaderingen te
organiseren, zal met de organisatie daarvan worden voortgegaan.
Overeenkomstig het advies van de Contributie Commissie zal achterstaUige contributie
door middel van incasso worden geïnd.

De agenda van de Algemene Bestuursvergadering, welke op 24 april a.s. zal plaats
vinden, wordt besproken.

In verband met de toediening van hexachloropheen in veekoekjes zal overleg met de
Veeartsenijkundige Dienst plaats vinden om de mogelijkheid van opneming in de
Antibioticawet te bespreken.

Per brief d.d. 3 mei 1968 is op het bureau antwoord ontvangen van het Ministerie
van Financiën op ons schrijven d.d. 8 augustus 1967.

Ten vervolge op hetgeen op pag. 409 (aflevering 15 maart 1968) van dit Tijdschrift
hierover werd medegedeeld moge ter Uwer informatie de volledige tekst van het
antwoord van het Ministerie van Financiën hieronder volgen.

Hiermede is de gevraagde duidelijkheid geschapen en tegemoet gekomen aan de door
ons naar voren gebrachte bezwaren.

„MINISTERIE VAN FINANCIEN
Boekwerk Inkomstenbelasting (uitgave 1965)
Directie Directe Belastingen

(1) Uit de arresten van de Hoge Raad van 7 december 1966, nr. 15657, opgenomen
in BNB 1967/37, en van 6 maart 1968, nr. 15824, blijkt thans duidelijk dat de
Hoge Raad het kasstelsel voor beoefenaren van zelfstandige beroepen niet in
overeenstemming acht met goed koopmansgebruik, indien de beroepsuitoefening
niet een bescheiden omvang heeft en de boekhouding een winstberekening volgens
het omzetstelsel mogelijk maakt.

(2) Het heeft mijn instemming dat de inspecteurs thans in het algemeen deze
belastingplichtigen dwingen over te gaan op het omzetstelsel waarbij niet alleen
de aan het eind van het jaar reeds gedeclareerde vorderingen maar ook de
declarabele v orderingen alsmede de openstaande schulden tot uitdrukking worden
gebracht. In de bijzondere gevallen waarin het kasstelsel voor belastingplichtigen
redelijkerwijs nog wel kan worden gehandhaafd, zullen de inspecteurs van hun
eis tot stelselwijziging kunnen afzien. Ik denk hierbij met name aan degenen die
praktisch aan het einde van hun beroepsuitoefening staan en steeds het kas-
stelsel hebben gevolgd.

(3) Uit voormelde arresten valt op te maken dat het beginsel der balanscontinuïteit
medebrengt dat de tengevolge van deze stelselwijziging tot uitdrukking komende
winst belast wordt in het jaar van overgang. In verband met de omstandigheid
dat de belastingadministratie in vele gevallen zich niet heeft verzet tegen toe-
passing van het kasstelsel, kan de tussen de belastingadministratie en belasting-
plichtige in acht te nemen redelijkheid gebieden de hieruit wettelijk voort-
vloeiende belastingheffing te verzachten.

(4) Het is mij gebleken dat in de gevallen waarin de inspecteurs stelselwijziging reeds
hebben afgedwongen, de waardesprongen op verschillende wijzen en naar ver-
schillende tarieven worden belast. Hierdoor ontstaat ongelijkheid van belasting-
heffing.

(5) Teneinde op redelijke wijze tegemoet te komen aan de bezwaren die belasting-
plichtigen ondervinden doordat de belastingadministratie hen dwingt wijziging
te brengen in hun stelsel van winstberekening, alsmede om de eenheid in de
belastingheffing te bevorderen, keur ik goed dat de inspecteurs de uit deze stelsel-
wijziging voortvloeiende waardesprong in het jaar van overgang op verzoek
belasten op de voet van artikel 57, tweede lid, van de Wet op de inkomsten-
belasting 1964, d.i. naar het tarief van 20- 40%.

De afdeling Friesland van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde houdt
haar eerstvolgende vergadering op woensdag 22 mei 1968 in het Oranjehotel te
Leeuwarden, om 14.00 uur.

De eerstvolgende vergadering van de Groep zal plaats vinden op woensdag 5 juni a.s.,
em 20.30 uur in de Kliniek van Kleine Huisdieren, Utrecht; alwaar collega A.
R ij n b e r k een lezing zal houden.

De algemene vergadering der Groep is uitgesteld van 20 mei a.s. naar 27 mei a.s.,
14.00 uur. Motel Bunnik, Bunnik.

Dagprogramma van de Jaarvergadering van de Groep K.I. en Zootechniek le
houden in de kantine van de kliniek voor Verloskunde en Gynaecologie op 30 mei
1968.

9.45- 10.15 uur Koffie in de kantine.
10.15-11.00 uur Huishoudelijke vergadering.
Agenda:

8. verkiezing bestuursUd, in de vacature Heezen (reglemen-
tair aftredend en niet herkiesbaar) ;

Collega A. H. W i 1 1 e m s e: Ooestrussynchronisatie bij het schaap.
Collega F. Muurling: Oestrusinductie bij het schaap.
Ir. R. V. d. Berg: Kunstmatige opfok van lammeren.
Discussie.

Op donderdag 4 april j.1. promoveerde collega E.
Klopping tol doctor in de Diergeneeskunde aan
de Rijksuniversiteit te Utrecht, op het proefschrift ge-
titeld: „De vaatfiguraties van de vcna-portae- cn het
venae-hepalicae-systeem in de levers van enige huis-
dieren". De promotor was Prof. J. H. ten T h ij e.
Collega Klopping werd op 21 juni 1924 geboren
te Ouder-Amstel, volgde middelbaar en -technisch
onderwijs te Amsterdam, waarna hij in 1945 zijn studie
begon aan de Faculteit der Diergeneeskunde. Op 3
februari 1953 behaalde hij hel dierenartsdiploma.
Van november 1952 tot oktober 1954 was hij als assis-
tent verbonden aan de Kliniek voor Verloskunde en
Gynaecologie, waarna hij als keuringsdierenarts aan
het openbaar slachthuis te Amsterdam werkzaam was.
Op 1 juni 1957 werd hij benoemd tot direkteur van het openbaar slachthuis tc
Doetinchem, welke funktie hij nog bekleedt.

Collega K 1 ö p p i n g is tevens als lid van de technische commissie van de Vereniging
van Slachthuisdirekteuren betrokken bij een groot aantal moderniseringsprojekten in
het Nederlandse slachlhuiswczen in het kader van de nieuwe E.E.G. voorschriften.
Zijn proefschrift bevat een studie van de bloedvoorziening van de lever en de afvoer
van bloed uit de lever en is uitgevoerd met behulp van kunstharspreparaten, welke

werden verkregen na inspuiting in bloedvaten van kunsthars in aceton, vanuit de
vena-portae en de vena cava caudalis.

Dit onderzoek werd grotendeels op het laboratorium van het gemeentelijk slachthuis
te Doetinchem verricht.

Op zaterdag 9 december 1967 promoveerde collega
M. E. M. Stumpel aan de Justus Liebig Universi-
teit te Giessen tot doctor in de diergeneeskunde op een
proefschrift getiteld: „Untersuchungen über die
Bildung und Persistenz von Antikörpern und Immuni-
tät bei der infektiösen Bronchitis der Hühner". Pro-
motor was Prof. Dr. K. Fritzsche.
In zijn proefschrift beschrijft collega Stumpel een
onderzoek over de toepassing van de H-52 en H-120
stammen van infektieuze bronchitis, dat tot doel had
tot een zo gunstig mogelijk entschema voor toekomstige
leghennen te komen en een uitspraak te kunnen doen
over de immuniteitsduur. De H-120 en H-52 stammen,
afkomstig van collega B ij 1 e n g a van het C.D.I. te
Rotterdam, worden reeds veel gebruikt in onze buur-
landen en de behoefte deed zich voelen aan een systematisch opgezet onderzoek.
Tevens zou dit onderzoek materiaal moeten verschaffen voor de bestudering van de
histopathologie van de trachea van S.P.F.-dieren tijdens deze vaccinaties. De resul-
taten hiervan zullen t.z.t. door Prof. Fritzsche et al. worden gepubliceerd.
Collega Stumpel werd op 22 oktober 1921 geboren te Dordrecht, waar hij lager
onderwijs volgde. In 1939 deed hij eindexamen Gymnasium aan het St. Franciscus-
College in Rotterdam, waarna hij in een Orde intrad. Tijdens deze tijd studeerde hij
cj. 3 jaar Filosofie aan het Philosophicum „Berchmanianum" te Nijmegen. Na het
verlaten van de Orde ving hij in 1950 zijn studie aan in de diergeneeskunde, die hij
in 1957 beëindigde met het behalen van het dierenartsdiploma.

Sindsdien is hij werkzaam aan het Nobilis Laboratorium te Boxmeer, waar hij sinds
1960 de ontwikkeling leidt van de vaccins en diagnostica, in hoofdzaak voor pluimvee.
Een niet onbelangrijk deel van zijn tijd wijdt collega Stumpel aan de voorlichting
en ondersteuning van de veterinaire aktiviteiten van de N.V. Organon in het buiten-
land.

Het Hoofdbestuur heeft als lid van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergenees-
kunde aangenomen de collega:

Mej. W. Broersma, Hoofdstraat 25, Aduard
Het Hoofdbestuur heeft als candidaatlid van de Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde aangenomen de diergeneeskundige studente

Dijk, Dr. J. B. van; adres gew. in Baarn, Molenweg 47; tel. (02154) 39 15 (privé) ;

Heinrich, H.; de zin achter gironummer vervalt; toevoegen Vet. medew. Gez. Comm.

Hiddema, H.; adres gew. in Apeldoorn, 2e Beukenlaan 49. (van pag. 245 naar 195)
Janssen, J.; adres gew. in Voorschoten, Von Weberiaan 1; tel. (01717) 52 06. (199)

Nabuurs, M. J. A.; adres gew. in Achterveld, Jan van Arkelweg 31; tel. (03425) 242.

Terpstra, C.; verlofadres: Finkum 25 (Fr.) Post Stiens; tel, (05109) 717. (247)
Terpstra, J.; adres gew. in Eibergen, Grotestraat 97; tel. (05454) 18 28. (231)
Terpstra, Dr. J. I.; tel. gew. in (010) 24 33 71. (231)

De bureaus van de Inspectie van de Veeartsenijkundige Dienst en de Veterinaire
Inspectie van de Volksgezondheid zijn met ingang van 1 april jl. verplaatst naar
\'s-Hertogenbosch, Havensingel 1; tel. (04100) 43 06 6.

Op pag, 527 (aflevering 15 april 1968) van dit tijdschrift dient de zin in de derde
alinea van beneden:

Eindelijk is het weer zo ver: De aspirant-peerdepieten zullen na maandenlang trainen
op de sulky om de hoogste eer mogen strijden: Het predikaat „Peerdepiet 1968".
Ook nu weer zal deze traditionele dag, die gekenmerkt is door zijn geheel eigen sfeer,
worden opgeluisterd door de aanwezigheid van de Veterinaire Studenten Rijvereniging
„De Solleysel" en het harmonieorkest van de Koninklijke Biltse Harmonie.
Het courseprogramma bevat dit jaar, naast de Peerdepietenprijs, een internationale
prijs voor amateurrijders van alle Europese landen, een selectie wedstrijd voor uit-
zending van vijfjarige dravers naar Noorwegen en een internationale prijs voor
paarden met een totale winstsom van meer dan ƒ 25.000,—.

In samenwerking met de Utrechtse Paardensport Vereniging en de Stichting Neder-
landse Draf- en Rensport hoopt de Diergeneeskundige Studenten Kring U een groots
festijn te mogen aanbieden en tevens op Uw aanwezigheid te mogen rekenen.
Het galafeest van de D.S.K, wordt \'s avonds in de Circusacademie van Toni Boltini
gehouden, waar het D.S.K.-bestuur U van harte uitnodigt en U om 22.30 uur hoopt
le mogen ontvangen.

met praktijkervaring. Associatie ligt in de bedoeling.
Brieven onder nr. 24/68 aan de Redaktie van het Tijdschrift voor Dier-
geneeskunde, Rubenslaan 123, Utrecht.

Zijn werkzaamheden zullen bestaan uit het histopathologisch onderzoek
ten dienste van het Instituut, speciaal op het gebied van de experimentele
benadering van toxicologische en microbiologische problemen.
Ook zal hij worden belast met de verdere ontwikkeling van experimentele
technieken zoals autoradiografie.

Enige ervaring op het gebied van de histologie of pathologie strekt tot
aanbeveling.

Ook degenen, die juist zijn afgestudeerd of zij die binnenkort hopen af
te studeren, kunnen reflecteren.

Aanstelling zal geschieden in één der rangen voor wetenschappelijke
ambtenaren.

Schriftelijke sollicitaties te richten aan de Directie van bovengenoemd
Instituut, Sterrenbos 1 te Utrecht.

New Zealand Government has several vacancies for veterinarians
in the meat inspection service of the Department of Agriculture.

First class sea passages for the veterinarian and his dependent
family to and from New Zealand as well as all internal travel costs will
be borne by the New Zealand Government.

The salary scale depends upon langth of professional experience,
starting as $ 3,490 NZ (£ 1,624) p.a. and rising to a maximum of $ 4,940
NZ (£ 2,299) p.a.

Any veterinarian applying for a post is expected to possess a
working knowledge of the English language.

Applications giving full details of qualifications and experience
should be sent to:

Pro en contra het gebruik van oestrogenen en
thyreostatica bij het mesten van herkauwers en
pluimvee¹}

Pro and contra the use of estrogens and goitrogens in
fattening ruminants and poultry

Het gebruik van oestrogenen en thyreostatica in veevoeder is in ons land
verboden. Dit betekent niet dat dit verbod steeds zal blijven bestaan.
In bepaalde landen zijn deze stoffen wel toegelaten. In de U.S.A. worden
oestrogenen in rundveevoeders op grote schaal aangewend. Het loont
daarom de moeite in het licht van de huidige stand van onze kennis te
onderzoeken welke de voor- en nadelen van het gebruik van dergelijke
stoffen zijn, zonder daarom tot een algemene conclusie te willen komen.
Bovendien zijn er die denken dat sommige voortplandngsstoornissen bij
het dier het gevolg zouden kunnen zijn van de invloed van hormonen, die
in sommige ruwvoeders natuurlijk aanwezig zijn of die op illegale wijze
worden toegediend. Hetgeen volgt moge daarin wat meer klaarheid
brengen.

De eerste experimenten met oestrogenen gebeurden met natuurlijke hor-
monen, zoals oestradiol uit de urine van drachtige merries. Deze hormonen
waren duur en bovendien slechts parenteraal werkzaam, zodat zij van geen
betekenis waren voor de voeding. Met het verschijnen van de synthetische
oestrogenen heeft de toepassing van deze stoffen een aanzienlijke vlucht
genomen.

De synthetische oestrogenen verschillen scheikundig volledig van de na-
tuurlijke, die Steroiden zijn.
De meest gebruikte synthetische hormonen zijn:

of dioxydiethylsdlbeenpropionaat;
- dienoestrol, vooral dienoestroldiacetaat (DOD);
- - hexoestrol (in Oost-Europa synthestrin genaamd).
Stilboestrol en dienoestrol zijn oraal en parenteraal werkzaam, hexoestrol
vooral parenteraal.

1 Naar een voordracht gehouden voor de leden van het Steriliteitscomité van de
Faculteit der Diergeneeskunde van de Riiksuniversitcit te Gent op 15 januari
1965.

Onder dankzegging voor de verkregen toestemming van de auteur overgenomen
uit het Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 34, 341-357, (1965).

De oestrogenen werden reeds in de veertiger jaren door L o r e n z bij
kippen met succes gebruikt. Nadien werden zij bij het rund en \\arken
eerst parenteraal gebruikt. De resultaten waren echter wisselvallig en heel
wat nevenverschijnselen traden op. In de vijftiger jaren ontdekte B u r-
roughs (U.S.A.), dat een zeer geringe dosis van 10 mg per os en per
dag, gunstige resultaten opleverde. Sindsdien vindt in de U.S.A. het ge-
bruik van oestrogenen bij het mesten van rundvee praktisch algemeen
plaats.

Met het oog op het mesten van ossen, stieren en vaarzen, worden oestro-
genen gevoederd of subcutaan geïmplanteerd. Het meest gebruikte oestro-
geen is diethylstilboestrol (DES).

De aanbevolen dosis bedraagt 10 mg diethylstilboestrol per dier en per dag
gedurende de laatste vier maanden \\\'an de vetmesting ofwel éénmaal een
implantatie van 3 x 12 mg aan de oorbasis, hetgeen volstaat voor een
periode van 4 a 5 maanden.
De hierbij te verwachten resultaten zijn:

3. geen noemenswaardige verandering van de slachtkwaliteit tenzij
bij hoge doses, zoals een implantatie van 60 mg diethylstilboestrol,
waardoor de slachtkwaliteit iets zou afnemen.

In tegenstelling met pluimvee is de door oestrogenen veroorzaakte ge-
wichtsvermeerdering bij het rund niet aan een \\-erhoogde vetvorming te
wijten. Stilboestrol schijnt zelfs een neiging te bezitten orn bij rundvee het
binnenvet en het vet in de spieren (marbeling) te verlagen (C a s i d a e.a.,
1959; E V e r i 11 e.a., 1964). Dit kan worden tegengaan door het gebruik
van energierijke voeders (Pope, 1958). Vaarzen reageren minder sterk
op oestrogenen dan stieren en ossen, misschien omdat er bij vaarzen reeds
natuurlijke oestrogenen in het bloed zijn. In tegenstelling met antibiotica
is het effect van hormonen niet omgekeerd evenredig met de kwaliteit
van het voeder, doch veronderstelt het voeder rijk aan energie, eiwit eii
andere noodzakelijke nutriënten. Bij dieren op de weide blijkt de implan-
tatie beter te zijn dan orale toediening.

Er treden bij oestrogeen toediening nevenverschijnselen op die bestaan in
een vergroting van de uier en te])els, verhoging van de staartbasis, zwellen
van de Vulvae, verslapping van de bekkenbanden. In het algemeen zijn de
nevenverschijnselen groter bij parenterale dan bij orale toediening. Men
verklaart dit verschijnsel in nevenwerking doordat bij dagelijkse gelijk-
matige toediening de hoeveelheid hormoon regelmatiger verdeeld is in
de bloedstroom (0,1 mg bij dagelijkse toediening van 10 mg), terwijl bij
implantatie in het begin te veel en later te weinig hormoon aanwezig zou
zijn. Nevenverschijnselen zijn vooral op te merken bij vaarzen. Bij stieren
en ossen zijn zij minder en indien niet meer dan 36 mg wordl geïmplan-
teerd, zelfs niet groter dan bij orale toediening van 10 mg per dag. Bij
stieren en ossen heeft de toedieningsmodus aldus weinig belang. Bij vaar-
zen daarentegen is het aan te raden geen oestrogeen subcutaan te ver-
strekken of, indien toch, niet meer dan 24 mg. In dit laatste geval bereikt
men echter niet altijd het maximale gunstig effect.

In meerdere experimenten heeft men progesteron samen met oestrogenen
geïmplanteerd of gevoederd met het doel bepaalde nevenwerkingen te
voorkomen. De resultaten zijn echter meestal niet beter dan met oestro-
genen alleen, zodat dit in de praktijk weinig wordt toegepast.
Dikwijls spuit men jonge stieren hoge doses in om ze sexueel te kalmeren.
Sommigen denken dat met sexueel kalme dieren betere mestresultaten
verkregen worden, doch dit is niet bewezen. Jonge ossen die vanzelf-
sprekend sexueel kalmer zijn dan stieren, hebben in de regel een minder
goede gewichtstoename en voederefficiëntie. Bijzonder vitale dieren ver-
tonen dikwijls zelfs een betere groei en voederomzet.

Daarbij komt nog dat hoge doses oestrogenen, zoals een inspuiting van
0,5 a 1 g per dier bij jonge mestdieren, meestal een ongunstige invloed op
de gewichtstoename en de voederconversie uitoefenen. Het is ook nog de
vraag in hoeverre men erin lukt de dieren sexueel te kalmeren door hoge
doses oestrogenen. Het lijkt daarom een verkeerde praktijk jonge stieren
hoge doses oestrogenen in te spuiten om betere mestresultaten te verkrijgen.
Dit is bovendien in tegenspraak met de zin van de wet. Bij volwassen run-
deren kunnen zij echter soms wel een vermeerderde gewichtstoename
teweegbrengen.

De verstrekte doses zijn ± 2 mg DES per dag en per dier of 12 tot 24 mg
bij implantatie.

Bij schapen geven oestrogenen meestal een gunstig resultaat van ongeveer
dezelfde grootte als bij het rund. De slachtkwaliteit wordt echter meestal
nadelig beïnvloed wegens vermindering van het vetgehalte van het vlees.
Het vetvormend vermogen van stilboestrol zou bij schapen afhankelijk zijn
van de energie-eiwitverhouding van het rantsoen. Werd een rantsoen ge-
\\ oederd met minder dan 123 nettokcal per % eiwit, dan nam het vetgehalte
van de karkas ten gevolge van stilboestrol af; was het energiegehalte hoger
(d.i. hoger dan bij normale rantsoenen) dan nam het vetgehalte toe
(Preston en Burroughs, 1958).

Bij pluimvee is het vooral dienoestroldiacetaat dat oraal wordt toegediend
a rato van 35 a 70 mg per kg voeder. Ook wordt de subcutane toediening
(inplanten van een korrel of inspuiting van een olieëmulsie of pasta) van
8-12 mg diethylstilboestrol, hexoestrol of nog andere preparaten toege-
past. Zowel bij hanen als bij poeljen wordt 3 a 4 weken vóór de slachting
de implantatie (of injectie) uitgevoerd of tijdens deze periode dagelijks
het hormoon via het voeder verstrekt. Het resultaat bestaat in een ver-
meerdering van de gewichtstoename (tot 10%) en een verbetering van de
slachtkwaliteit bestaande in een verhoogde vetaf;:et, vooral onder dc huid
en daardoor een bleker uitzicht van de karkas. De voederefficiëntie wordt
verbeterd door dienoestroldiacetaat (tot 5%), doch meestal nisi door
diethylstilboestrol en hexoestrol (Vanschoubroek, 1959). De oo.-
zaak van het verschil is niet bekend.

De tot nu toe verkregen uitslagen, vooral door parenterale verstrekking van
oestrogenen, lopen sterk uiteen. Slechts zelden worden positieve resultaten
\\erkregen.

De werking van oestrogenen is niet hoofdzakelijk te verklaren door hun
remmende werking op de testes. Immers, zij is gans anders dan van chirur-
gicaal gecastreerde dieren, terwijl niet alleen mannelijke, doch ook vrou-
welijke dieren en castraten er gunstig door beïnvloed worden.
Het verschil in respons tussen de verschillende diersoorten maakt de inter-
pretatie van het werkingsmechanisme van de oestrogenen uiterst moeilijk.
Bij de kip bestaat de gewichtsvenneerdering vooral in een toename van
de vetaanzet, terwijl bij herkauwers de werking vooral bestaat in een ver-
hoogde stikstof- en Ga- en P-retentie (Clegg en C o 1 e, 1954; Bell
e.a., 1955; Gampbell e.a., 1956; Streumpler en Burroughs,
1956; U e s a k a, 1963), en de vetaanzet meestal niet verhoogd wordt.
Vandaar dat men een onderscheid moet maken volgens de diersoort.
Bij runderen veroorzaken oestrogenen een verhoogd gewicht van hypofyse-
voorkwab en een verhoogde totale hoeveelheid groeihormoon in de hypo-
fyse. Ook het gewicht van de bijnier en de bijnierfunktie bleek in sommige
gevallen verhoogd (Clegg en C o 1 e, 1954; Gahill e.a., 1956;
Streumpler en Burroughs, 1959).

Uit deze onderzoekingen komt naar voren dat de werking van oestro-
genen, althans bij herkauwers, tenminste voor een gedeelte zou bestaan in
een verhoogde produktie van groeihormoon. Het is niet zeker dat de atrofie
van de testes bij mannelijke dieren iets met de groeivermeerdering en an-
dere uitwerkselen te maken heeft.

Het mechanisme bij pluimvee is hoogstwaarschijnlijk anders.
Grcvaar van oestrogenen-vlees voor de mens

De schadelijkheid van het eten door de mens van oestrogenen bevattend
vlees zal afhankelijk zijn van:

1. de activiteit van het aanwezig hormoon voor de mens. DES en
DOD zijn beide werkzaam bij de mens;

Deze zal afhankelijk zijn van (1) van de hoeveelheid toegediend
hormoon per kg lichaamsgewicht, (2) van de resorptie, (3) van het
catabolisme, (4) van de uitscheiding van het hormoon.
De resorptie van uit de darm schijnt gering en deze van onder de huid
traag te zijn. Bij herkauwers wordt een belangrijk deel in de pens afge-
broken. Voor diethylstilboestrol bedraagt de eliminatie via de nier 25%
en de afbraak in de lever 60 tot 70% van de geresorbeerde hoeveelheid,
waardoor het gehalte van de weefsels sterk verlaagd wordt.
Resorptie, afbraak en uitscheiding ver.schillen wellicht naargelang het aan-
gewende oestrogeen.

Rundvlees, afkomstig van runderen die volgens hoger aangegeven me-
thodes behandeld worden en in de laatste 24 uren vóór de slachting geen
hormoon ontvingen, bevat slechts zeer geringe hoeveelheden oestrogeen
in het spierweefsel en het vetweefsel (maximum 2 mcg per kg). Alleen in
lever en nieren werden af en toe hogere gehaltes (10 mcg per kg) gevon-
den. Een overzicht van deze gehaltes werd gegeven door L e d e r e r

(1962). Twee gamma per kg zijn concentraties die normaal aangetroffen
worden bij dieren, die geen oestrogeen worden toegediend. Zij zijn afkom-
stig van ingenomen planten, alsook van de oestrale cyclus van vrouwelijke
dieren.

Volgens Louwerens (1959) zou de dagelijkse endogene produktie van
oestrogenen bij volwassen mannen 30 mcg, bij volwassen vrouwen 35 mcg
en bij kinderen O tot 3 mcg bedragen. De dagelijkse inname van oestro-
gene stoffen via het voedsel, zou volgens Briggs (1957) tussen O en 1
mcg gelegen zijn. Als men daarenboven rekening houdt met het feit dat
lang niet alles van oraal ingenomen oestrogenen geresorbeerd wordt, be-
tekenen de tot nog toe gevonden concentraties in rundvlees blijkbaar
weinig gevaar voor de consument. Er moet nochtans voor gezorgd worden
dat ingeval geïmplanteerd wordt, geen overschot van de korrel in het vlees
terecht komt. Daarom zou men een bepaalde plaats voor implantatie wet-
telijk kunnen verplichten, die automatisch bij de vleeskeuring verwijderd
wordt, bv. de basis van het linker oor.

Veiliger nog is het oraal toedienen. Dan bestaat echter gevaar dat oestro-
geenhoudend voeder aan andere dieren dan mestrunderen gevoederd
wordt. Dit gevaar zou grotendeels kunnen ondervangen worden door de
aanwezigheid van oestrogenen op het etiket te vermelden.

Wanneer schapen de laatste week geen oestrogenen meer in het voeder
ontvangen, dan is het oestrogeengehalte van het vlees zeer laag (L e d e-
rer, 1962).

In de regel is het oestrogeengehalte van kippevlees hoger dan van rund-
vlees. Dit komt omdat bij de kip per gewichtseenheid een veel grotere
hoeveelheid oestrogeen wordt toegediend dan bij het rund. Bij het rund
gebruikt men maximum 36 mg DES, bij de kip 8 - 12 mg. Oraal is bij het
rund 10 mg DES per dier en per dag gebruikelijk, terwijl een kip die per
dag 100 g voeder met 70 ppm DOD opneemt hiervan 7 mg consumeert.
Dit betekent nog niet dat het oestrogeengehalte in de weefsels in verhou-
ding zal zijn. Alles hangt immers af van de hoeveelheid die in het bloed
terecht komt en de snelheid waarmee het hormoon geëlimineerd en ge-
cataboliseerd wordt.

Het is gebleken dat het gehalte aan oestrogenen van de weefsels aanzien-
lijk verschilt naargelang het gebruikte oestrogeen (B i r d e.a., 1947). Ook
de doseringsmethode, die met niet geslachtsrijpe vrouwelijke ratten of
muizen gebeurt, kan een invloed op de uitkomsten uitoefenen.
Vroeger spoot men vooral extracten van de te onderzoeken weefsels sub-
cutaan in. Dit heeft echter als nadeel (1) dat bij de extractie zelf fouten
kunnen ontstaan, (2) dat de in het extract aanwezige natuurlijke oestro-
genen bij de subcutane inspuiting vrij aktief zijn (1 tot 5 maal minder
aktief dan DES (L e e e.a., 1942)) en een standaardcurve met een andere
helling dan het te testen hormoon hebben (Umberger, 1959a).
Bij het mengen van het te onderzoeken weefsel in het voeder van de proef-
dieren, bestaan deze nadelen niet. De aktiviteit van de natuurlijke hor-
monen is 20 tot 80 maal minder en het verloop van de standaardcurve de-

zelfde. Daarom verdient deze methode de voorkeur. Het meest objectieve
criterium is het uterusgewicht van muizen. Dit criterium is bovendien ge-
voeliger dan een vaginaal iiitstrijksel. De resultaten verkregen door andere
methodes dan volgens bovenstaande principes (Umberger e.a., 1958")
dienen met voorzichtigheid geïnterpreteerd te worden. Enkele aldus be-
komen resultaten van oestrogeenactiviteit van weefsels van met hormoon
behandelde kuikens, werden door Umberger e.a. (1959 a) in een tabel
samengevat.

Bij oraal verstrekken van gemalen weefsels vermengd met een standaard-
voeder en afkomstig van dieren die DES of DOD ontvingen, zijn de resul-
taten nog sterk uiteenlopend. Bij het verstrekken van 12 mg DES onder
de vorm van een korrel of 15 mg als pasta aan 8 weken oude kalkoen-
kuikens gedurende 4 tot 6 weken, vonden U m b e r g e r e.a. (1959 a) in de
lever 20 tot 30 mcg per kg en in het onderhuidsvet 35 mcg per kg.
Kleine hoeveelheden werden gevonden in de nieren en de dunne daim.
zeer geringe hoeveelheden van de grootte van 2 mcg per kg in de poot- en
borstspieren. Koken vernietigde deze overblijfselen niet.
Een 3 weken lange toediening van 70 mg DOD per kg voeder, behalve de
laatste 24 uren vóór het slachten, aan 11 weken oude kuikens, li:\'t geen
aantoonbare resten van oestrogenen na in spieren, buikvet, onderhuids vet,
hart, spiermaag of milt. Alleen in de lever, nieren en dunne darm werden
resp. 3, 12 en 10 mcg per kg aangetroffen (Umberger e.a., 1959b).
De resultaten duidden erop dat DOD in de weefsels niet werd opgeslagen,
doch een periode van 24 uur vóór het slachten geen volledige uitscheiding
van het hormoon toelaat. Door koken werd hoogstens 20% DOD ver-
nietigd.

DeVuyst en Moreels (1964) vonden in het weefsel van kuikens die
gedurende 2 a 4 weken 53,2 mg zuivere dienoestrol, overeenkomend met
70 mg dienoestroldiacetaat, of zelfs de helft daarvan ontvingen, aanzien-
lijke hoeveelheden hormoon, t t.z. tot 1,5 mg per kg in de lever, tot 2 mg
per kg in het buikvet en tot 0,5 mg per kg in de pool- en borstspieren.
Zelfs bij het stopzetten van de hormoontoediening .3 a 5 dagen vóór de
slachting was niet alle hormoon uit de weefsels verdwenen. Als mogelijke
oorzaak van dit verschil mei de resultaten van Umberger e.a. ver-
noemen DeVuyst en Moreels de gevoeligheid van de White Albino
muizenstam waarmede zij experimenteerden. De Vuyst (pers. mede-
deling) vermoedt dat het gebruik \\\'an zuivere dienoestrol in plaats van
dienoestroldiacetaat de oorzaak kan zijn.

Deze resultaten moeten tol voorzichtigheid aanmanen. Hoeveelheden van
tweemaal daags 0,5 mg DES of DOD gedurende 15 dagen, kunnen bij de
vrouw een afwijking in de oestrale cyclus, bv. een verdaging van de men-
struatie van 5 dagen, veroorzaken. Hoeveelheden van 2 mg 130D per dag
gedurende 6 dagen veroorzaakten bij de vrouw geen cytologische ver-
anderingen in het vaginaal uitstrijksel (Bird, 1947). Bij onderhuidse toe-
diening bestaat het gevaar dal de verbruiker een overschot van de korrel
of de pasta inneemt (Colombel, 1950; B i s k i n d, 1953). Alhoewel
een eenmalige toediening van een hoge dosis minder aktief is dan een-
zelfde dosis over meerdere dagen, dient de korrel vóór de slachting toch te
worden uitgenomen of veiliger nog het hormoon via het voeder te worden
verstrekt,

Alhoewel grote doses oestrogenen in staal zijn bij de mens en de rat kanker
te verwekken, betekenen de hoeveelheden, die met het kuikevlees inge-
nomen worden, daarom nog geen werkelijk gevaar.

Het is bekend dat grote hoeveelheden oestrogenen de vruchtbaarheid van
mannelijke dieren kunnen remmen: bij jonge dieren kan het de ontwik-
keling van de testes remmen, bij geslachtsrijpe dieren de spermatogenesis
alsook de libido verminderen,

In hoeverre de invloed van hoge doses hormonen aan zeer jonge dieren
gegeven later blijft bestaan, is niet voldoende uitgemaakt. Bij geslachts-
rijpe dieren is de invloed op de testes reversibel. Het castratie effect van
hoge doses oestrogenen is wellicht het gevolg van een verminderde pro-
duktie van FSH, dat verantwoordelijk is voor de spermatogenesis.
De muis en de rat zijn gevoeliger voor oestrogenen dan de stier en de ram,
die op hun beurt gevoeliger zijn dan de beer.

Implantatie van 2, 3 of 4 g DES bij volwassen beren had geen merkbaar
effect op het volume en de spermaconcentratie. Bij nog niet geslachtsrijpe
beren bleek deze implantatie wel een invloed uit te oefenen (Wallace,
19491, De vruchtbaarheid en de libido van de beren, die op 16 kg levend
gewicht en nadien om de maand nog tweemaal 25 mg DES werden ge-
implanteerd. was normaal (Pearson e,a., 1952). De grootte van de
testes bleek te verminderen bij een proef met vier beren, die toegang had-
den tot de mest van runderen, die dagelijks 10 mg DES ontvingen
(S tob, 1956).

Subcutane implantatie van tweemaal 84 mg en meer DES bij ca. 250 kg
wegende stieren veroorzaakte een vertraagde ontwikkeling van de ge-
slachtsorganen (K 1 O s t e r m a n e.a., 1955; C a h i 1 1 e.a., 1956).
Het implanteren van 12 mg DES bij zuigende mannelijke lammeren ver-
traagde de ontwikkeling van de testes, doch had geen invloed op de leeftijd
bij de geslachtsrijpheid en de latere vruchtbaarheid (Jordan e.a., 1950).
Afwijkingen in de spermakwaliteit van rammen werden verkregen door
dagelijkse inspuiting van 25 mcg stilboestrol (Moulle en M a t t n e r,
1961)\'.

Het implanteren van 15 tot 120 mg DES bij 9 weken oude hanen ver-
oorzaakte een verdaging van de geslachtsrijpheid en van het zaadvolume.
Het effect was evenredig met de dosis (F raps e.a., 1956).
Uit de geciteerde experimenten is niet af te leiden welke de invloed is van
lage doses oestrogenen op de vruchtbaarheid van mannelijke dieren. Het
valt echter te betwijfelen dat oraal toegediende lage doses een merkbare
invloed op de mannelijke geslachtsfuncties zouden uitoefenen (Brugge-
mann en T h i e w s, 1962). Zou dit toch het geval zijn, dan is te ver-
wachten dat korte tijd na het stopzetten van de hormoonbehandeling alles
weer normaal wordt.

Het is bekend dat grote doses oestrogenen de voortplanting van vrouwe-
lijk dieren storen. Een eenmalige grote dosis oraal ingenomen oestrogenen
schijnt weinig nadelige gevolgen te hebben. Het langdurig verstrekken van

dagelijks 10 mg DES in het voeder, bleek niet schadelijk te zijn met be-
trekking tot de oestrale cyclus, de bevruchung, de dracht, ovariumafwij-
kingen of nymfomanie van koeien (Browing e.a., 1959). Wel greep er
steeds, zowel bij drachtige als bij niet drachtige koeien een zwelling van de
vulvae plaats, die na ongeveer twee weken echter verdween. Bij 20 mg
per dag deden zich gevallen van abortus voor, zodat de marge dus niet
groot blijkt te zijn. Bij ooien bleek de vruchtbaarheid gestoord door de
dagelijkse injecde van 30 mcg stilboestrol en wellicht van 10 mcg
(Underwood e.a., 1959). Het is niet bekend met hoeveel oraal stil-
boestrol dit overeenkomt. Het implanteren van 12 mg DES bij zuigende
vrouwelijke lammeren had een duidelijke invloed op de externe genitaliën,
doch niet op de latere vruchtbaarheid (Jordan e.a., 1950).
Zeugjes die per dag 2,5 tot 250 mg DES in het voeder ontvingen, ver-
toonden uitblijven van de bronst, doch de vruchtbaarheid werd normaal
na het stopzetten van de hormoontoediening (Stevenson en Ellis,
1953). Het voederen van 10 mg DES per dag aan zeugen tijdens de laatste
30 dagen van de dracht, werd gevolgd door een normale partus. Het
voederen van 10 mg DES aan jonge zeugjes 36 dagen vóór de dekking,
veroorzaakte verdaging van de bronst en een verminderde bevruchting
(S herman e.a., 1955). Normale partus en vruchtbaarheid werd vast-
gesteld bij drachtige en niet drachtige zeugen, die weidden na ossen, die
dagelijks 10 mg DES ontvingen (Sherman e.a., 1955).
Bij toediening van lage concentraties in het voeder vertoonden jonge zeug-
jes een vergrootte uterus, terwijl de ovariumactiviteit verminderd was.
Een hoeveelheid van 3 mg DES per zeug en per dag veroorzaakt pseudo-
graviditeit en tijdelijke steriliteit. 63% van oraal toegediend stilboestrol
werd weergevonden in faeces en urine (Melampsy e.a., 1959). Ook
subcutaan toegediend stilboestrol verlaat het lichaam voor een groot ge-
deelte met de mest, nadat het met de gal in de darm is uitgescheiden
(Hanahan e.a., 1951). Gelukkig is er geen ophoping van oestrogenen
in de grond ten gevolge van afbraak door micro-organismen (Evans,
1956). Het dient geadviseerd geen zeugen te laten weiden achter mestvee
dat stilboestrol ontvangt.

Het implanteren van 15 tot 120 mg DES bij 9 weken oude poeljen ver-
oorzaakte een verdaging van de eierleg en een lichte vermindering van
de totale produktie. Het effect was niet in verhouding tot de dosis (Ak-
pinar, 1953).

Het verstrekken van lage doses oestrogeen, vooral bij orale toediening,
schijnt dus weinig gevaar op te leveren voor de vruchtbaarheid, zeker niet
bij kortstondige toediening. Er dient echter hieromtrent meer onderzoek
gedaan te worden.

De V u y s t e.a. hebben het oestrogeengehalte aan ruwvoeders in ons
land onderzocht. Aan de hand van muizenproeven vonden zij voor
klavers en luzerne als maximale waarden 80 mcg DES equivalent per kg
droge stof. Hieruit zou kunnen besloten worden dat deze ruwvoeders
geen oorzaak van onvruchtbaarheid kunnen zijn.

Er dient echter opgemerkt dat oestrogeenwerking van klavers, zoals Tri-
folium subterraneum, niet veroorzaakt wordt door oestrogenen als dus-
danig, doch wel door zogenaamde pro-oestrogenen (geneistin en coum-

oestrol) die in het organisme (waarschijnlijlc maag, darm en lever) in
oestrogenen v^\'orden omgezet en worden afgebroken (Moule e.a., 1963).
Een lage oestrogeenaktiviteit bij muizen, die éénmagige dieren zijn, be-
tekent daarom geen lage aktiviteit bij herkauwers. Het is ook gebleken
dat de omzetting en de afbraak van pro-oestrogenen afhankelijk is van de
samenstelling van het dieet. De schadelijkheid van het voederen van lage
doses oestrogenen zal mede afhankelijk zijn van de oestrogeenaktiviteit
van het basisrantsoen.

Thyreostatica zijn stoffen die de schildklierwerking onderdrukken door
het verhinderen van de binding van I in de schildklier. Ze remmen dus
de opbouw van thyroxine, doch hebben geen invloed op de thyro.xine-
afgifte. Zij veroorzaken een verlaging van het basaalmetabolisme, waar-
door onderhoudsvoer gespaard wordt, dat voor weefselvorming kan ge-
bruikt worden. Hierdoor wordt de dagelijkse gewichtstoename en de
voederconversie gunstig beïnvloed.

Thyreostatica mogen niet te lang worden toegediend, want dan bestaat
gevaar voor het optreden van myxoedeem en ook van een sterk vermin-
derde eetlust.

Thyroxinegebrek leidt tot hypersekretie van thyreotroophormoon en daar-
door tot hyperplasie van de schildklier. De meest gebruikte thyreostatica
zijn derivaten van thiouracyl, thioureum en thiazol. Vooral 4 methyl-2-
thiouracyl (MTU) en ook tapazol of 1-methyl, 2-mercaptoimidazol wor-
den gebruikt.

Bij rundvee wordt van 0,7 tot 1 gram per 100 kg levend gewicht MTU
verstrekt gedurende de laatste 30 ä 40 dagen vóór de slachting. Gewichts-
aanwinsten van 2 ä 3 kg per dag zijn niet zelden. De helft van de ge-
wichtsaanwinst bestaat in een grotere pensvulling. De lever is ook 2 ä 3 kg
zwaarder, zodat de netto-meeropbrengst aan vlees na circa 30 dagen slechts
10 ä 15 kg bedraagt (F rens, 1949, 1958). Men is het er nog niet over
eens of dit meergewicht aan vlees het gevolg is van een verhoogd vet-
en/of watergehalte. Een verhoogd watergehalte blijkt tenminste gedeeltelijk
verantwoordelijk te zijn (D r e p p e r en Zucker, 1963) *). De verhoogde
maagdarminhoud is het gevolg van een verminderde motiliteit, wellicht
ten gevolge van een verminderde prikkelbaarheid van de N. Vagus door
een vermindering van de thyroxine-afscheiding.

Bij het geslachte dier merkt men soms overdreven aanwezigheid van vet
en een bleke verkleuring van het spierweefsel. Gevallen van infiltratie
werden vastgesteld. Het slachtrendement is lager door het toenemen van
het gewicht van de lever en het maagdarmstelsel.

Thyreostatica kunnen dieren met reeds een behoorlijke vetaanzet te vet
maken, zodat zij vooral bestemd zijn voor magere dieren, zoals magere
volwassen melkkoeien, die meestal van het hyperthyroide type zijn.

Sinds het inleveren van het manuskript van dit artikel, deelden W ö h 1 b i e r en
Schneider (Z. Tierphysiol. Tierernähr, u. Futtermittelk., 20, 140, (1965))
mede dat, op grond van C- en N-balansproeven, hijvoedering van MTU bij vol-
wassen ossen slechts een geringe stijging van de organische stof tot gevolg had.

MTU verwekt bij kalveren hypothyroidie, gekenmerkt door groeivertra-
ging en zelfs cretinisme. Het gebruik van thyreostatica vergt ondervinding
en dagelijkse controle van het dier.

Bij pluimvee is het gebruik van thyreostatica het meest aangewezen bij
kuikens gedurende de laatste weken van de mestperiode. Men gebruikt
hierbij ca. 0,2% methylthiouracil in het voeder, waardoor een vermeerde-
ring van de vetaanzet verkregen wordt, wat bij kuikens in tegenstelling
met de meeste andere diersoorten nagestreefd wordt. Daar echter MTU
de groei, de voederefficiëntie en de inpluiming, vooral op zeer jeugdige
leeftijd, nadelig beïnvloedt, vindt het ook hier geen toepassing (Sykes
e.a., 1953; Casida e.a., 1959).

Bij varkens heeft men vastgesteld dat antithyroide stoffen meestal de voeder-
omzetting verbeteren, vooral bij lage temperaturen, doch dikwijls de
voederopname en de groei vooral bij langdurige toediening verminderen
(Sykes e.a., 1953; Casida e.a., 1959). Thyreostatica doen echter het
watergehalte van de karkas toenemen, terwijl het vetgehalte meestal ver-
laagd wordt. Het gebruik van deze stoffen bij varkens bezit weinig toe-
komst.

Kuikevlees bevat ca. 50 mg MTU per kg na het voederen van 0,2%
MTU tot bij de slachting. Na 24 tot 48 uren vasten is het MTU-gehalte
te verwaarlozen (Sykes e.a., 1953). Bewaren van vlees bij 4° C doet het
MTU-gehalte aanzienlijk afnemen.

Bij een acht generaties lange rattenproef, waarbij het voeder voor 35%
bestond uit vlees van kippen, die 0,5% MTU in het rantsoen ontvingen
werd echter geen enkel nadelig effect waargenomen (Brüggemann
e.a., 1962). In het rundvlees werden geen sporen van MTU-resten na
MTU-voedering gevonden (Drepper en Zucker, 1963).
In varkensvlees werden 50 mg pe kg aangetroffen, indien 0,1 tot 0,2 MTU
gevoederd werd tot bij de slachting. Deze gehaltes zijn miniem wanneer
24 tot 72 uur vóór de slachting geen MTU gegeven wordt (Sykes e.a.,
1953).

Thyroidectomie remt de ontwikkeling van de testes van jonge dieren; bij
volwassen dieren worden libido en Spermatogenese geremd.
Het verstrekken van MTU aan jonge stieren gedurende 30 dagen in de
gebruikelijke concentratie, schijnt geen nadelige invloed op libido en
spermakwaliteit te hebben. Testikels en accessoire klieren waren histo-
logisch ook normaal (Drepper en Zucker, 1963).

Thyroidectomie remt de ontwikkeling van de ovaria bij jonge dieren. Bij
volwassen dieren vermindert het de vruchtbaarheid, deels door een ge-
stoorde cyclus, deels door een slechte innesteling en soms abortus. De lac-
tatie wordt er door geremd.

Over de invloed op de vruchtbaarheid van de voeding van thyreostatica
aan vrouwelijke dieren in de voor de vetmesting gebruikelijke concen-
traties, is weinig geweten.

Naar aanleiding van literatuurgegevens wordt een overzicht gegeven van de voor- en
nadelen van het gebruik van oestrogenen en thyreostatica bij het mesten van her-
kauwers en pluimvee.

Basing on data of the literature the author studies the pros and cons of the use of
estrogens and goitrogens in fattening ruminants and poultry.

Se basant sur des données de la littérature l\'auteur étudie le pour et le contre de
Tcmploi des oestrogènes et des substances antithyroidiennes dans l\'engraissement des
ruminants et de Ia volaille.

.4uf Grund von Literaturangaben untersucht der Verfasser Vor- und Nachteile einer
Anwendung Oestrogenen und Thyreostatica in der Mast von Wiederkäuern und
Geflügel.

A k p i n a r, A. G. and S h a f f n e r, G. S.: Reproductive ability of chickens im-
planted at 9 weeks of age with estrogen pellets. Poultry Sci., 32, 119, (1953).
B e 11, M. G., T a y 1 o r, J. R., M u r p h r e e, R. L. and H o b b s, C. S.: The effects
of feeding urea and stilbestrol on ration digestibility and on calcium, phosphorus
and nitrogen retention in lambs, ƒ. Anim. Sci., 14, 1193, (1955).
Bird, S., P u g s 1 e y, L. I. and Klotz, M. D.: The quantitative recovery of syn-
thetic oestrogens from tissues of birds (Gallus doraesticus), the response of the
birds\'testis, comb and epidermis to estrogen and of humans to ingestion of tissues
from treated birds. Endocrinology, 41, 282, (1947).
Biskind, M. S.: Geciteerd door Merke e.a. in Poultry Sci., 34, 1118, (1953).
Briggs, C. M.: Estrogenic residues in meat. ]. Anim. Med. Assoc., 164, 1473,
(1957).

Browing, G. B., Marion, G. B., Fountaine, F. C. and Gier, H. T.:
Effect on reproduction of feeding diethylstilbestrol to dairy cattle. J Dairy Sci.,
42, 1351, (1959).

B r ü g g e m a n n, J., Barth, K. und Karg, H.: Generationsversuche an Ratten
zur Frage eventueller mittelbarer toxischer Wirkungen von Methylthiourazil nach
Anwendung bei Masttieren. Monatshefte f. Tierheilk., 14, 203, (1962).
Brüggeman, J. und T h i e w s, J.: Uber die Bedeutung von Wirkstoffen in der
Tierhaltung und mögliche Rückwirkungen auf die Ernährung des Menschen.
Medizin und Ernährung, 3, 161, 184, (1962).
C ah ill, V. R., K u n k 1 e, L. E., K 1 o s t e r m a n n, E. W., D e a t h e r a g e,
F. E. and W i e r b i c k i, E.: Effect of diethylstilbestrol implantation on carcass
composition and the weight of certain endocrine glands of steers and bulls. /. Anim.
Sci., 15, 701, (1956).

Campbell, C. D., McLaren, G. A., Smith, G. S., Welch, J. A.,
Shell on, D. C. and Anderson: The influence of dlelhylsdlbestrol, urea
and biuret upon digesdbility and nitrogen metabolism in lambs. ]. Anim. Sci., 15,
1264, (1956).

Gas id a, L. E., Andrews, F. H., B o g a e r I, R., C 1 e g g, M. T. and N al-
fa a n d o v, A. B.: Hormonal relationships and applications in the production of
meats, milk and eggs. Nat. Acad. Sci., Nat. res. Counc., Publ., 714, I, (1959).

C 1 e g g, M. T. and C o 1 e, H. H.: The action of slilbestrol on the growth response
in ruminants. J. Anim. Sci., 13, 108, (1954).

Dammers, J.: Groeibevordering door kunstmatige wijziging van hormonale even-
wichten. Landbouwk. Tijdschr., 73, 394, (1961).

D r e p p e r, K. und Zucker, H.: Rindermast mit Methylthiouracil. Der Tier-
züchter, Nr. 11, 5 juni, 1963.

Evans, W. C.: Biochemistry of the oxidative metabolism of aromatic compounds
by micro-organisms. Annual Reps Chem. Soc., 53, 279, (1956).

E V e r i t t, G. C. and J u r y, K. E.: Effects of oestradiol benzoate plus progesterone
on carcass composition and a comparison of methods of carcass evaluation. N.Z.
J. Agric. Res., 7, 158, (1964).

F r a p s, R. M., S o h n, H. A. and Olson, M. W.: Some effects of multiple pellet
implants of diethylstilboestrol in 9 weeks old chickens. Poultry Sci., 35, 665,
(1956).

Frens, A. M.: Proeven over het practisch effect van de toediening van methyl-
thiouracil aan mestkoeien. Landbouwk. Tijdschr., 61, 916, (1949).

Frens, A. M.: Proef met mestkoeien over het effect van het mestpreparaat „Vevo-
ron". Landbouwk. Tijdschr., 70, 138, (1958).

Hanahan, D. J., D a s k a 1 a k i s, E. G., Edwards, T., Dauben, H. T. and
M e i k 1 e, R. W.: Observations on metabolism of C^^ diethylstilboestrol. Arch.
Biochem., 13, 342, (1951).

H e n n a u X, L.: De voedingsadditievcn. Versl. Diergeneesk. Dagen, Spa, 21-23 sept.
1962, 78, (1962).

Jordan, R. M. and D i n n s o n n, W. E.: Effect of stilbestrol on the growth rate
of suckling lambs, ƒ. Anim. Sci., 9, 380, (1950).

Karg, H.: Tierarzt und Lebensmittelgesetz: Zur Frage der Östrogen Anwendung in
der Jungbullenmast. Berl. Munch. Tierärztl. Wochenschr., 75, 124, (1962).

K 1 o s t e r m a n n, E. W., C a h i 11, V. R., K u n k 1 e, L. E. and M o X o n, A. L.:
The subcutaneous implantation of stilbestrol in fattening bulls and steers. /. Anim.
Sci., 14, 1050, (1955).

L e e, H. M., R o b b n i s, E. B. and G h e n, K. K.: The potency of stilbestrol in the
immature female rat. Endocrinology, 30, 469, (1942).

L e d e r e r, J.: Het gebruik van oestrogene cn antibiotische stoffen ter vermeerdering
van de vleesproductie cn huil weerslag öp de menselijke gezondheid. Verslag Dier-
geneesk. Dagen Spa, 21-23 sept. 1962. 78, (1962).

Louweren s, B.: Residual oestrogens in meat of chickens, treated with hormones
during fattening. Acta Physiol. Pharmacol. Neerlandica, 8, 284, (1959).

M e 1 a p s y, R. M., G u r 1 a n d, J. and R a k e s, J. M.; Estrogen excrction by cows
after oral administration of diediylstilbestrol. ƒ. Anim. Sci., 18, 178, (1959).

M o u 1 e, G. R. and M a 11 n e r, P. E.: Seminal degeneration induced in Merino
rams by the administration of stilboestrol dipropionate. Nature (London), 192,
364, (1961).

M o u 1 e, G. R., Braden, A. W. H. and L a m o n d, D. R.: The significance of
oestrogens in pasture plants in relation to animal production. Anim,. Breed. Abstr.,
31, 139, (1963).

P e a r s o n, A. M., C o m b s, G. E., W a 11 a c e, H. D., S 1 e e t h, R. B., S t r o u d,
J. W., Shepherd, J. M. and Koger, M.: The effects of stilbestrol implants
on swine of different sexes, ƒ. Anim. Sci., 11, 251, (1952).

P O p e, L. S.: Recent advantages in ruminant nutrition. Proc. Pfizer 6th Annual Res.
Conference, Chicago, Illinois, 85, (1958).

P r e s t O n, R. L. and Burroughs, W.: Stilboestrol responses in lambs fed rations
differing in calorie to protein ratio. J. Anim. Sci., 17, 140, (1958).

S h e r m a n, W. C., A d a m s, C. R., R e y n o 1 d s, W. M. and L u t h e r, H. G.:
Safety considerations in using diethylstilbestrol as a growth promotant in feeder
cattle. J. Anim. Sci., 14, 1255, (1955).

S t e V e n s o n, J. W. and E 11 i s, N. R.: Effects on reproductive functions of diethyl-
stilbestrol administered orally to gilts. J. Applied Physiol., 5, 549, (1953).

S t o b, M.; Fecal elimination of hormons in sheep and cattle treated with synthetic
estrogens. J. Anim. Sci., 15, 990, (1956).

Struempler, A. and Burroughs, W.: Influence of stilbestrol upon digestibihty
and nitrogen retention in lambs using low and high level protein ration, ƒ. Anim..
Sci., 15, 1243, (1956).

Struempler, A. and Burroughs, W.: Stilbestrol feeding and growth hormone
stimulation in immature ruminants, ƒ. Anim. Sci., 18, 427, (1959).

S y k e s, J. F., A n d r e w s, F. N., H i 1 1, F. N., L o r e n z, F. W., T h o m a s, J. W.
and Winchester, C. F.: Hormonal relationship and applications. Nat. Res.
Council, U.S.A., Publ., 266, p. 10, (1953).

U e s a k a, S.: The potential for increasing efficiency of feed utilization through
newer knowledge of animal nutrition. Rap. World Conference on animal produc-
tion Rome, 2-7 sept. Vol. 2, 317, (1963).

Umberger, E. J., G a s s, G. H. and Curtis,]. M.; Design of a biological assay
method for the detection and estimation of estrogenic residues in the edible tissues
of domestic animals treated with estrogens. Endocrinology, 63, 806, (1958).

L m b e r g e r, E. J., G a s s, G. H., D a V i s, K. J., C u r t i s, J. M. and D u r b i n,
C. G.: Estrogenic residues in the edible tissues of stilbestrol-fattened chickens.
Poultry Sci., 38, 118, (1959 a).

Umberger, E. J. and G a s s, G. H.: Detection of residual estrogenic activity in
the edible tissues of chickens fed dienestrol diacetate. Poultry Sci., 38, 128,
(1959 b).

U n d e r w o o d, E. J., S h i e r, F. L., D a V e n p o r t, N. and Bennetts, H. W.:
Further studies on the effects of prolonged injections of stilbestrol on the ewe.
Austr. Vet. ]., 35, 84, (1959).

\\\'anschoubroek, F.: Les adjuvants non énergétiques aux aliments pour poussins
d\'engraissement. Rap. Journées d\'Etude Fabric. Alim. Compos., Gand, 170, (1959).

V 1 e e s c h o u e r, G. De: Over de farmacologie van groeipromotoren bij dieren.
Versl. Diergeneesk. Dagen, Spa, 54, (1962).

\\ os, N. D e, L a f o n t a i n e, A. et Thomas, G.: La castration hormonale et
l\'hygiène publique. Arch. Belg. Med. Soc. Hyg. Med. trav., Med. Lég., 14, 341,
(1965).

V u y s t, A. D e. Moreels, A., V e r v a c k, W., H e n r i e t, L., V a n b e 1 1 e, M.
et A r n o u 1 d, R.: L\'activité oestrogénique de la lucerne et du trèfle violet.
Agricultura, 3, 467, (1960).

V u y s t, A. D e et M o r e e 1 s, A.: Rémanence de l\'activité oestrogénique de muscles
de poulets. Bull. Acad. Med. Belg., 51, 359, (1964).

Wallace, Ch.: The effects of castration and stilboestrol treatment on the semen
production of the boar. J. Endocrinology, 6, 205, (1949).

De naam ecthyma, die de laatste tijd de in Nederland vroeger gebruike-
lijke naam peristomatitis pustulosa contagiosa gaat vervangen, is afgeleid
van het Griekse „ekthyo", dat ongeveer betekent: naar buiten toe door-
breken. Minder in zwang zijn de namen: impetigo labialis, Orf en derma-
titis pustulosa; velen verkiezen deze laatste naam boven stomatitis pustu-
losa omdat de huidafwijkingen zich ook op andere plaatsen dan rond de
mond kunnen voordoen.

De oorzaak is een virus; van onze huisdieren zijn alleen schaap en geit
spontaan gevoelig; voorts staat vast dat ook de mens geïnfecteerd kan
geraken. De ziekte zou zich het meest voordoen in het voorjaar en de
zomer; vooral lammeren en jonge schapen worden aangetast.
Ecthyma komt vrijwel overal waar schapen gehouden worden voor, ook
in Nederland.

Uit de inzendingen betreffende een rondvraag over ecthyma, welke ik in
1967 richtte aan de Nederlandse practici, bleek mij dat vele dierenartsen
deze ziekte niet of nauwelijks kennen; enkele inzenders richtten tot mij
het verzoek eens een beschrijving te willen geven van de klinische symp-
tomen van ecthyma, vandaar dat nu een korte mededeling hierover volgt,
welke zich hoofdzakelijk beperkt tot datgene wat bij het aangetaste dier
valt waar te nemen. In aansluiting daarop zal in een aparte mededeling
een overzicht worden gegeven van wat de rondvraag heeft opgeleverd,
waarna in een derde artikel een verslag zal worden gegeven van de door
Dr. J. H. M. Richter en mij verrichte onderzoekingen betreffende de
actieve immunisatie.

Zelf heb ik gedurende mijn praktijkjaren in Friesland (1924- 1930) de
ziekte nooit gezien, waarbij echter opgemerkt dient te worden dat in mijn
praktijk weinig schapen voorkwamen. Van het Instituut uit heb ik een
aantal ziekteuitbraken onder schapen, zowel milde, als ernstige met sterfte,
kunnen bestuderen; één maal werd de diagnose bij een geit gesteld.

Dit geschiedt, neemt men aan, door het binnendringen van het virus in
de oppervlakkige lagen van de huid; vermoedelijk bevorderen kleine ver-
wondingen, bijvoorbeeld veroorzaakt door scherpe stoppels van afgesneden
planten, de infectie. Lammeren welke ecthyma-afwijkingen aan de lippen
hebben, kunnen de moederdieren aan de tepels infecteren; omgekeerd
kunnen zogende schapen, met ecthyma aan tepels en uierhuid, de lam-
meren besmetten.

Na een incubatietijd van meestal 6 ä 10 dagen ziet men aan de buiten-
vlakten van onder- en bovenlip, vooral ook in de mondhoeken en vaak

1 Prof. Dr. Jac. Jansen; hoogleraar-directeur van het Instituut voor Veterinaire
Virulogie der Rijks-Universiteit, Utrecht; Biltstraat 168, Nederland.

rondom de neusgaten en soms eveneens op korte afstand van dit huid-
gebied, rode vlekken ontstaan welke snel gaan opzwellen, waarna blaasjes
ontstaan die in pustulae overgaan. De inhoud der pustulae breekt naar
buiten door en droogt in tot een bruinzwarte massa. Door confluering van
pustulae en het aan elkaar kleven van het bruinzwarte ontstekingsprodukt,
kunnen grote, de gehele lip bedekkende, vrijwel zwartkleurige korsten
ontstaan. Verwijdert men een dergelijke korst, dan blijkt het aangetaste
weefsel een proliferatief karakter te hebben; een dergelijke aangetaste lip
is na verwijdering van de korst zeer rood en bloedt gemakkelijk. Uit zich-
zelf vallen de korsten op zijn vroegst 10 dagen na het begin van de ziekte
af, meestal echter later. Na enige tijd herkrijgt de huid een normaal as-
pect. Soms wordt ook het mondslijmvlies aangetast zodat stomatitis ont-
staat met vaak een sterk prolifererend karakter. Reeds tijdens het leven
zijn dan bij inspectie van de mond afwijkingen aan het tandvlees, de tong
en het verhemelte te zien. Het ziektebeeld, veroorzaakt door het ecthyma-
virus alleen, kan verergerd worden door verschillende bacteriële infecties,
welke pusvorming, necrose, oedeemvorming en toenemende woekering van
granulatieweefsel kunnen doen ontstaan.

Bij ecthyma door het virus alleen is het dier meestal niet algemeen ziek;
als de lippen nogal aangetast zijn (gezwollen en wat pijnlijk), graast het
dier niet of weinig, waardoor ondervoeding, met als gevolg vermagering
en enige lusteloosheid ontstaat. Door secundaire bacteriële infecties (di-
verse etterverwekkers, de necrosebacil enz.) kan de algemene toestand
slecht worden; behalve lokale complicaties (oedeem van de gehele kop)
kunnen zich inwendig afwijkingen gaan voordoen (pneumonie, gastro-
enteritis). Zelf nam ik in een koppel volwassen schapen met ecthyma vrij
veel gevallen van secundaire infectie met Clostridium novyi waar; deze
schapen stierven vrijwel allen. Zij werden acuut doodziek, kregen uitgebreid
oedeem van de gehele kop, werden volkomen apathisch, hadden zeer hoge
koorts en stierven binnen enkele dagen. In dergelijke gevallen wordt bij
sectie een dikke bleek-glazige oedemateuze subcutis aangetroffen, waaruit de
anaerobe Cl. novyi te isoleren is. Schapen lijdende aan ecthyma kunnen
tengevolge van jeuk in de lippen met de snoet over de grond gaan
schuren; in de enigszins stuk gewreven, licht bloedende lippen kunnen
dan gemakkelijk bacteriën naar binnen dringen.

Behalve de zojuist beschreven „orale" vorm kent men ook, doch men ziet
het minder vaak, een „podale" vorm, waarbij van één of meer pootjes de
tussenklauwspleten, de kroonranden en de huidgedeelten direct er boven,
soms tot even voorbij het kogelgewricht, worden aangetast. Er kunnen
dan vrij grote zwarte korstmassa\'s boven de hoefjes ontstaan die cen ge-
barsten aspect hebben; tussen de spleten van de korsten door ziet men de
bloedrode achtergrond; doordat de dieren met de pootjes ergens tegenaan
kunnen stoten, kunnen stukjes van dc korstmassa losgeraken waardoor
het bloederige aspect toeneemt.

Belangrijk is voorts nog het aangetast zijn van dc uier, in dien zin, dat
de tepel en de uierhuid ecthyma-erupties hebben. In de literatuur wordt
vermeld dat het ecthyma-virus ook mastitis kan veroorzaken; voorts kan
door secundaire bacteriële infecties mastitis ontstaan.
Een enkele maal ziet men ecthyma erupties aan de uitwendige ge.slachts-
delen (soms tevens aan de anus) en aan de oogleden. Zelf stelden wij de
diagnose bij schapen, waaivan kort te voren de staart gecoupeerd was.

Ook deze vormen van ecthyma ,kroom\'and, uier, uitwendige geslachts-
organen, oogleden, staartstomp verlopen ernstiger na bacteriële infecties.
Ecthyma van andere hindgedeelten schijnt slechts uiterst sporadisch voor
te komen.

In landen waar pokken onder de schapen heerst, zou men zich daarmede
kunnen vergissen. Een der grote verschilpunten is, dat deze ziekte veel
kwaadaardiger en met algehele generalisatie (op vele huiddelen) verloopt.
In Nederland komen schaapspokken niet voor.

In Amerika komt een geslachtsziekte voor bij schapen, waarbij behalve de
slijmvliezen van de geslachtsorganen, ook de lippen en benen aangetast
kunnen worden. Het wordt door een apart virus veroorzaakt. Een belang-
rijk verschil is, dat er bij ecthyma proliferatie van weefsel en bij lip-and-
leg ulceration juist verlies van huidepitheel is. Bovendien ziet men ecthyma
vooral bij lammeren en halfwas schapen, daarentegen de lip-and-leg ulce-
ration juist vooral bij volwassen schapen.

De dierenarts dient te weten dat ecthyma bij de mens kan aanslaan. Hij
dient dus de verzorgers der zieke schapen hierover in te lichten en zelf
ook voorzichtigheid te betrachten. Men heeft een aantal malen, vooral bij
herders, de diagnose kunnen stellen. Meestal werden de afwijkingen gezien
aan de armen en de handen en soms ook aan het gezicht. In de regel
begint de ziekte met koorts, die 2 a 4 dagen duurt, daarna komen de
erupties te voorschijn. Meestal zijn de regionaire lymfklieren gezwollen.
Bij de mens zijn de blaasjes nogal eens van samengestelde structuur, de
huid erom heen is rood en gezwollen. Veelal voelt de patiënt enige pijn.
Opengeraakte pustulae kunnen secundair door bacteriën geïnfecteerd
worden; de genezing gaat nogal traag.

Degenen die zich nader over ecthyma willen oriënteren kunnen alleen al
reeds in ons Tijdschrift vrij veel literatuur vinden, waaruit blijkt dat aan
de ziekte in ons land meermalen, gedurende meer dan 40 jaar, aandacht
werd geschonken. Voor deze lezers laten wij hieronder een opgave volgen.

De schrijver geeft cen overzicht van de klinische symptomen van ecthyma. Men kent
aantasting van:

Ecthyma, een meestal milde ziekte, kan verergeren en dodelijk verlopen door secun-
daire bacteriële infecdes; bij infecdes door C. novyi is de prognose infaust.

The author gives a review of the chnical symptoms of ecthyma. The following parts
of the body may be affected :
1 the lips with surroundings;

Ecthyma, mostly a mild disease may aggravate and become fatal by secondary
bacterial infections. With infections caused by CI. novyi the prognosis is infavourable.

L\'auteur donne un compte-rendu des symptômes cliniques de l\'ecthyma.
Cette maladie peut affecter:

L\'ecthyma, le plus souvent une maladie bénigne, peut s\'aggraver et devenir fatale
à cause d\'infections bactériennes secondaires; quand il y a une infection par Cl. novyi,
le pronostic est de mauvaise augure.

Der Autor gibt eine Übersicht der klinischen Symptome des Ecthyma.
Die Krankheit kann die nachstehenden Körperteile angreifen:

Das Ecthyma, meist eine gutartige Krankheit, kann durch sekundäre bakterielle
Infektionen verschlimmern und tödlich verlaufen; bei einer Infektion durch Cl. novyi
ist die Prognose infaust.

El autor da una sinopsis de los sintomas de ectima. Se conoce la afeccion de las
siguientes partes del cuerpo:

Ectima, una enfermedad generalmente benigna, puede agravar y llegar a ser fatal a
causa de infecciones bacterianas secundarias; con infecciones por Cl. novyi la
prognosis es desahucida.

Bubberman, C. en Kraneveld, F. C.: Over een besmettelijke peristomatitis
bij schapen. Tijdschr. Diergeneesk., 59, 782, (1932).

Bubberman, C.: Over de biologie van het virus der peristomatitis bij schaap en
geit. Tijdschr. Diergeneesk., 61, 252, (1934) ref.

Bubberman, C.: Peristomatitis bij schaap en geit. Tijdschr. Diergeneesk., 62, 161,
(1935) ref.

Büch li, K.: Peristomatitis pustulosa contagiosa bij het schaap. Tijdschr. Dier-
geneesk., 51, 264, (1924).

D ij k s t r a, R. G.: Therapie en profylaxe van ecthyma contagiosa bij schapen door
middel van een vaccinatie met auto-vaccin. Tijdschr. Diergeneesk., 92, 45, (1967).

Jansen Sr., Jac.: Overzicht der onderzoekingen van het uit de praktijk ingezon-
den ziektemateriaal in 1934. Tijdschr. Diergeneesk., 63, 485, (1936).

Kerk, P. V. d.: Peristomatitis pustulosa contagiosa. Tijdschr. Diergeneesk., 79, 608,
(1954).

Kraneveld, F. G. en D j a e n o e d i n, R.: Over de biologie van het virus der
peristomatitis bij schaap en geit. Tijdschr. Diergeneesk., 61, 930, (1934) ref.

Veenbaas, A. H.: Ervaringen bij de Gezondheidsdienst voor vee in Friesland.
Tijdschr. Diergeneesk., 57, 497, (1930).

Ecthyma is een inheemse ziekte; in welke mate en in welke graad van ern-
stigheid ecthyma zich in ons land voordoet en wat ter genezing en be-
strij\'ding door de practici wordt gedaan, was mij en velen met mij niet
bekend. In de loop der jaren hebben wij weliswaar, als Instituut van
Infectieziekten, de diagnose meer dan eens kunnen stellen, doch daar wij
onlangs te maken kregen met een vrij grote ecthyma uitbraak onder enige
groepen schapen en ons ook gevraagd werd de ziekte te bestrijden, kwam
het verlangen bij ons op door middel van een rondvraag onder de practici
gegevens over ecthyma in Nederland te verzamelen.

Ervaringen uit vroegere jaren hebben geleerd dat velen, om wat voor
reden dan ook, niet op een rondvraag reageren. Om toch zoveel mogelijk
antwoorden te ontvangen, werd daarom het aantal vragen tot een mini-
mum beperkt. De vragen betroffen:

1 Prof. Dr. Jac. Jansen Sr.; hoogleraar-directeur van het Instituut voor Veterinaire
Bacteriologie van de Rijksuniversiteit, Utrecht; Biltstraat 168, Utrecht, Nederland.

Wij hebben getracht alle practici een vraag- en antwoordformulier te
doen toekomen; misschien is een enkele practicus aan onze administratie
ontsnapt, anderzijds zijn een paar formulieren gegaan naar dierenartsen
die óf alleen een kleine-huisdieren praktijk hadden óf geen praktijk meer
uitoefenden; op de algemene indruk over de ingekomen antwoorden had
dit geen invloed.

Van de 749 verzonden formulieren ontvingen wij er 344 terug (46%);
de antwoordpercentages der provincies liep nogal uiteen; boven de 50%
lagen Friesland, Groningen, Drente en Zeeland, de overige provincies
lagen beneden 50%.

Van de 344 antwoorden waren er 247 die vermeldden dat de ziekte niet
was gezien in de laatste 5 jaar.

Vergelijken we de positieve antwoorden met de aantallen schapen per
provincie, zoals het Centraal Bureau voor Statistiek die voor 1966 opgeeft,
dan ontstaat het volgende lijstje:

In bovenstaand lijstje werden de provincies gerangschikt naar het aantal
schapen; vergelijken we die aantallen met het aantal waargenomen ge-
vallen van ecthyma dan zien we, wat eigenlijk ook wel te verwachten was,
dat in de provincies met veel schapen ook de meeste ziektegevallen werden
gezien. Op grond van de verkregen gegevens krijgt men de indruk dat
ectyhma het meest in Friesland en Noord-Holland voorkomt.

Daar de antwoorden die vermeldden dat de ziekte meermalen (25x) en
veelvuldig (lx) was gezien de meeste gegevens bevatten, zal daarvan een
overzicht volgen. Deze 26 antwoorden noemden: 26x de orale vorm, 17x
erupties aan de uier, 7x de podale vorm, 3x aan de staart (staartstomp),
lx aan de anus.

De beoordeling van de graad van ernstigheid der gevallen viel als volgt uit:
llx mild, 5x variërend van mild tot vrij ernstig, 9x vrij ernstig (of ernstig),
lx ernstig met sterfte.

Hieruit blijkt dus, dat alhoewel de ziekte in vele gevallen wel mild kan
verlopen, er zich meer gevallen voordoen die ernstiger zijn.
Slechts vier antwoorden vermeldden de actieve immunisatie. In twee ge-
vallen, uit dezelfde provincie, werd een entstof gebruikt die bereid was
door de Gezondheidsdienst voor Dieren, zonder vermelding echter van de
bereidingswijze der entstof; de twee inzenders hadden hiermede tegenover
elkaar gestelde ervaringen, nl. de één beoordeelde de resultaten als slecht,
de ander als goed. Een derde antwoord noemde als entstof een „extract
van korsten", waarmede resultaten verkregen waren die als „matig" be-
oordeeld werden. Een vierde antwoord, het beste en uitvoerigste antwoord
dat binnen kwam, vermeldt: „Het korstenmateriaal werd ter plaatse in
een mortier fijngewreven met glycerine. De aldus verkregen suspensie werd
aangebracht in twee huidscarificaties aan de binnenzijde van de dij. Na
de enting werd de indruk verkregen dat verdere uitbreiding in de aan-
getaste koppel achterwege bleef\'.

De meeste inzenders hadden geen behandeling ingesteld, een tiental die
dit wel hadden gedaan, vermeldden maatregelen die onderling zeer uiteen
liepen; het waargenomen nuttige effect zal toegeschreven moeten worden
aan het voorkómen of genezen van secundaire bacteriële infecties. Vier
maal werd een chlooramphenicol- of globenicol-spray behandeling aan-
geraden.

Een deel der inzenders had nog een aantal bijzonderheden medegedeeld
waarvan we het volgende aanhalen:

„In het voorjaar verliep de ziekte ernstig (met sterfte), vooral tengevolge
van het optreden van mastitis (blauw-uier) bij de ooien."
„Bij een handelaar werd de ziekte meermalen waargenomen. Typerend
was dat bij aangekochte schapen, al kwamen ze in de weide waar vele
weken geen schapen gelopen hadden, de ziekte toch vrij snel optrad."
Twee inzenders (Friesland) kregen de indruk dat de virulentie toenam in
de jaren 1960- 1964, waardoor de ziekte in het voorjaar in sommige
koppels tot een ernstig probleem werd met sterfte onder de lammeren en
mastitis bij de moederdieren. Hun indruk is dat de virulentie thans af-
nemende is, daar de laatste tijd de ziekte een milder verloop krijgt.

Een inzender uit Noord-Holland verstrekte nog de volgende waardevolle,
vrij uitvoerige gegevens:

„In het najaar optredende ecthyma is meestal voorafgegaan door aankoop
van enkele schapen. Het verloop is verschillend. Soms blijft het beperkt
tot enkele korsten rond bek en neusgaten. In andere gevallen treedt vrij
heftige jeuk op, waarbij de dieren met de neus over de grond wrijven
waarbij bloedingen ontstaan en gezwollen lippen. In die gevallen is waar-
schijnlijk de voedselopneming gestoord. De dieren zijn enigszins gedepri-
meerd en de buikvulling is onvoldoende.

In een koppel waarin in het begin de ziekte heeft geheerst, zijn de in het
volgend voorjaar geboren lammeren niet immuun. De aangetaste lam-
meren brengen dan ook de infectie weer over op de uiers van de moeder-
schapen. Ik heb echter de indruk dat dan bij de moederschapen het ver-
loop milder is, met minder gevaar voor mastitis.

Enkele jaren geleden heb ik bij een koppel waar de ziekte heerste in de
lammertijd en zich bij de lammeren manifesteerde vanaf de leeftijd van
± 10 dagen, een tiental lammeren van 2 dagen oud geënt (5 aan de
binnenzijde van de dij en 5 aan de binnenzijde van de oorschelp). Er ont-
wikkelden zich ter plaatse geringe erupties. Bij een bezoek ongeveer een
maand later bleek dat alle geënte dieren vrij waren gebleven van de ziekte,
terwijl bij een aantal niet geënte lammeren wèl verschijnselen van ecthyma
werden gezien.

Als in de lammertijd door aankoop van schapen ecthyma bij de lammeren
optreedt is de ellende niet te overzien. Naast de peristomatitis kunnen
uitgebreide necrotiserende processen in de bek optreden, zoals bij kalver-
difterie. De processen bij de moederschapen beperken zich dan niet tot de
geringe bloemkoolachtige woekeringen aan de uier rond de tepelbasis maar
ernsdge mastitiden treden op, zoals we die vroeger wel zagen bij een mond-
en klauwzeeruitbraak op een runderstal.

Als aangekochte dieren in een besmet milieu komen duurt het soms toch
vrij lang voordat ze ziek worden. In een koppel waar in september enige
dieren na aankoop aan toegevoegd waren, werden pas begin januari door
de eigenaar de eerste verschijnselen opgemerkt.

Bij optredende ecthyma adviseer ik alle dieren te enten met ter plaatse
bereid volvirulent korstenmateriaal."

Over deze opmerkingen zal men een en ander kunnen vinden in het hier-
na volgende artikel „Over de actieve immunisatie van schapen tegen
Ecthyma".

Voor de medewerking die ik bij deze rondvraag heb ondervonden dank ik
alle inzenders zeer hartelijk.

Schrijver geeft een overzicht van de ontvangen antwoorden op een enquete aan-
gaande het voorkomen van ecthyma in Nederland.

A survey is given of the answers which were received on a inquiry about the occurrence
of contagious ecthyma in the Netherlands.

L\'auteur donne un aperçu des réponses reçues à une enquête sur la présence de
I\'ecthyma aux Pays Bas.

Eine Uebersicht wird gegeben der Antworte welche empfangen wurden auf einer
Enquete betreffs das Vorkommen von Ecthyma in den Niederlanden.

Van tijd tot tijd, — vooral in de zomermaanden —, vindt men in de
droogkamers der vleeswarenfabrieken snijworsten, waaruit zeer langzaam
een olieachtige substantie druipt. De vloeistof hoopt zich op in de onderste
afbindplaats, waar dan bij dichtknijpen met de vingers steeds een hoe-
veelheid vrij komt.

Het vocht vloeit echter ook over de buitenzijde der worst omlaag langs
smalle, glimmende banen, die hun oorsprong vinden in kleine poriën in
de worsthuid. Het euvel is gemakkelijk op te sporen door te letten op kleine
plasjes dun vet, welke op de duur onder zulke worsten ontstaan op de
bodem van de droogkamer. Bij worsten met een fijnverdeeld worstdeeg,
zoals b.v. cervelaatdeeg, treedt het verschijnsel méér op dan bij grovere
snijworstsoorten. Ook bij worsten met een smal kaliber komt het méér
voor dan bij dikkere worsten. Soms kan dit zogenaamde „zweten" der
snijworst massale afmetingen aannemen. Blijven de worsten voldoende lang
hangen in de droogkamers, dan verdwijnt het verschijnsel soms weer.

In de literatuur wordt dit gebrek sporadisch beschreven, maar alle auteurs
wijten dan het verschijnsel aan een slechte, te zachte kwaliteit van het
gebruikte spek. Albert wijst er in 1899 op, dat voor z.g. „Dauerwaren",
dus in het bijzonder de snijworst, de kwaliteit van het spek doorslaggevend
is. Mais, rijstmeel, oliekoeken en vleesmeel geven een zacht, slap spek, dat
ongeschikt is voor de snijworst. Gerstemeel en erwten daarentegen geven een
„kerniges Speek". Voor de beoordeling der spekkwaliteit geven joodadditie-
getal en refractiewaarde goede indicaties.

Vanuit de U.S.A. klinkt in 1926 tegen het gebruik van zacht en olieachtig
spek in vleeswaren het eerste waarschuwende geluid van H a n k i n s en
Ellis. Voor ham is volgens hen het bezwaar van dit soort spek niet zo
groot, omdat deze weinig vet bevat, al geeft de door hen afgebeelde, totaal
in elkaar gezakte ham nu niet bepaald een prettige indruk (zie afb. 1).
„But the bacon, shoulders, loins, lard and sausage remain to be disposed
of, and it is in the handling, sale and use of these parts in competition
with the same products from firai hogs that the real difficulties He. Gene-
rally speaking, the smoked products from soft and oily hogs lack firmness
and usually present a greasy, unattractive appearance. In many instances
fluid fat drips from such meat, especially in warm weather".
K 1 i e s c h (1934) stelt vast, dat er — wat het spek betreft — onderscheid
gemaakt moet worden tussen snijworstprodukten en kook- of broeiworsten.
Voor de snijworst wordt „trockenes Fleisch und kemiger Speek" verlangd.

1 C. L. ten Gate; wetenschappelijk hoofdmedewerker aan het Instituut voor
Voedingsmiddelen van Dierlijke Oorsprong van de Diergeneeskundige Faculteit
der Rijksuniversiteit te Utrecht, Biltstraat 166.

Om het spek uit te sorteren is de z.g. „duimproef" vrij gebruikehjk (waar-
bij met de duim over de langszijde van de spekstrook gestreken wordt),
hoewel deze alleen betrouwbaar blijkt te zijn voor het uitschiften der
extreem harde en extreem zachte zijden spek.

Hammen van varkens met hard en met zaeht spek, beide belast met een geutieht van
3 kg. (Uit Hankins en Ellis: „Some Results of Soft Pork Investigations", 1928.)

Het uitvoerigst wordt het „zweten" der snijworst wel besproken door
Bartels en Goretti (1961) in bun serie artikelen over snijworstfouten:
„...das Fettausschwitzen ist ein Fehler, den wir nicht selten beobachten konnten,
und der verschiedene Ursachen haben kann. Manchmal lag der Fehler in der zu
weichen Beschaffenheit des Speckes. Weiche Speckteile, wie etwa der Bauchspeck
oder auch weiche Rückenspecke von Tieren mit fehlerhafter Fütterung (zu stark
mit Fischmehlen, Mais, Ölfrüchten, Rapskuchen, Speiseabfällen, u.s.w.) sind
grundsätzlich für Rohwurstherstellung nicht geeignet*). Derartige Specke ent-
halten zu viel niederschmelzende ölige Bestandteile, die sich bei hohen Reifungs-
und Räucherungstemperaturen absetzen. In den weitaus meisten Fällen schwitzte
aber die Wurst Fett aus, wenn sie zu warm gereift, geräuchert oder getrocknet
wurde. Auch häuft das Fett sich im oberen Wurstgipfel an, wo es infolge des
steigenden Innendruckes beim Reifen und Räuchern nach oben hinausgepresst
wurde und auf dem Wege der Zipfelfalten nach unten abfloss. Man konnte bei
solchen „Fettausschwitzenden" Würsten in gewissen Abständen streifenförmige
„Fettstrassen", unter denen das Wurstgut andersfarbig war, feststellen".

In de periode van 1925 tot 1931 komen vanuit Amerika een aantal publi-
katies over „soft bacon" van Ellis, Hankins, Isbell en Zeiler,
waaruit blijkt dat het verschijnsel het hevigst optreedt in dié gebieden,
waar veel pindanoten verbouwd worden (in het Zuiden). Zij stellen vast,
dat de hardheid van het spek rechtstreeks verband houdt met de hoeveel-
heid onverzadigde vetzuren in het voeder (1925).

Het blijkt, dat niet zo zeer het percentage oliezuur, alswel de hoeveelheid
linolzuur in het voedsel doorslaggevend is (1926); bij een voedering van
sojabonen vonden zij tot 31% linolzuur in het spek! „The firmness of the
carcass is in large measure determined by the firmness of the adipose
tissues, and this in turn by the composition of the fat contained in these
tissues" schrijven in dit verband in 1928 Ha n k i n s, Ellis en Zeiler.
Bhattacharyaen Hilditch zien in 1931 hetzelfde verschijnsel in
India optreden, waar ook de arachis-olie een slechte invloed op de hardheid
van het spek bleek uit te oefenen, in tegenstelling tot de bijvoedering van
,.shea butter" (een inheems plantaardig vet van de „boterboom" (Butyro-
spermum Parkii). Zij stellen vast, dat veranderingen in de voedersamen-
stellingen in verhouding het meeste effect hebben op de samenstelling der
speklagen, die het verst van het zwoerd verwijderd liggen, een verschijnsel,
waarop later nader zal worden ingegaan.

Kliesch (1934) ontdekt analoge verschijnselen bij Duitse varkens.
Volgens hem heeft echter ook het ras invloed op de spekkwaliteit: het
Duitse „Edelschwein", afstammend van het Sus vittatis, had volgens zijn
onderzoekingen een duidelijk vaster spek (met een gemiddeld joodadditie-
getal van 57) dan het „veredeld landvarken", afstammend van een kruising
tussen bovengenoemd ras en het Sus scrofa ferus (met een gemiddeld jood-
additie-getal van 61,5). Van het spek van bijna 600 varkens bepaalde hij
het joodadditie-getal, dat varieerde van 49 tot 70, waarbij echter 80%
der bepahngen tussen 55 en 67 lag, met een top van 45% bij 60 en 32%
bij 61. Aan de hand van door hem gedane voederproeven wijst hij na-
drukkelijk op de gevaren van zelfs geringe hoeveelheden vetten in het
mestvoeder met een hoog gehalte aan onverzadigde vetzuren (hij noemt
als voorbeelden walvistraan en zonnebloemolie).

Voor het vaststellen der consistentie van het spek acht hij de z.g. „duim-
proef" voor serieus onderzoek volkomen ongeschikt, omdat deze werkwijze
onder meer beïnvloed wordt door het bindwcefselgehalte van het spek en
de temperatuur, waarbij gemeten wordt. Hij bepaalt de graad van hard-
heid van het spek met behulp van de „Sklerometer van M a n g o 1 d",
waarbij het gewicht bepaald wordt, dat nodig is om een staafje van een
bepaalde diameter (3 mm) over een bepaalde afstand in het vet te drukken,
bij een vaststaande temperatuur. De uitkomsten van deze bepalingen bleken
significant te correleren met de gevonden joodadditie-getallen.
Volgens Anderson en Williams (1937) is het „soft pork problem
fundamentally one of fat metabolism". Zij kunnen hun varkens indelen
in „oily", „soft" en „hard" in duidelijk verband met het dieet, dat deze
toegediend kregen.

Burr en Barnes (1943) herhalen ook nog eens uitdrukkelijk, dat het
linolzuur „is considered largely responsible for the softening of lards".
Beadle, Wilder en Kraybill schrijven in 1948; „It has long been

because of the economic disadvantages of soft bacon and other soft pork".
D a h 1 bericht vanuit Zweden in 1958, dat reeds geringe hoeveelheden
linolzuur in het voer de kwaliteit van het varkensvet beïnvloeden. Een rant-
soen van gerst en tarwezemelen gaf 7% linolzuur in het spek; een com-
binatie van havermeel met tarwezemelen gaf 17% linolzuur!

In Nederland werd het probleem zeer urgent omstreeks 1950, toen Engeland
bezwaren begon te maken tegen de kwaliteit van het spek der daarheen
uitgevoerde baconvarkens. In 1953 werd ter nader onderzoek van het
euvel een „Werkgroep Zachte Bacon" opgericht, waarvan in de periode
1955-1960 een aantal publikaties verscheen van Hart, VanderVeen,
Kroeske en Van Erkelens, welke in 1960 in dit tijdschrift in com-
pilatie verscheen. Ongeveer 5 tot 6/2% van alle spek moest worden afge-
keurd omdat het te zacht was. Bij 345 monsters spek bleef het gehalte aan
oliezuur te variëren van 48 tot 53%, maar vooral het linolzuurgehalte liep
van hard tot zacht spek od van 2% tot 17% (zie afb. 2). Het jood-
additie-getal correleerde hiermee van 51 tot 74. Zij stelden vast, dat spek
met een joodadditie-getal van 66 of hoger tot de groep „zacht spek"
moest worden gerekend, hetgeen overeenkomt met een gehalte aan linol-
zuur van 11%.

In 1959 wijzen C o r n e 1 i s s e n, Boogaerdt en Blom er nog op,
dat het toevoegen van z.g. destructievet aan het varkensmestmeel een
zacht spek doet ontstaan door het hoge gehalte aan onverzadigde vetzuren
in dit materiaal.

Afgezien van de hierboven reeds aangehaalde invloed van het ras der
varkens, wordt de hardheid van het spek echter ook weer niet alleen be-
paald door de samenstelling van het mestvoeder.

Lemmermann en Linkh stelden reeds in 1903 vast, dat het vet in
de speklaag niet homogeen is. Hoe verder het vet in de speklaag van het
zwoerd verwijderd ligt, hoe hoger het smeltpunt en hoe lager het jood-
additie-getal en de refractiewaarde worden, m.a.w. hoe harder het vet
blijkt te zijn.

Bhattacharya en Hilditch (1931), hierboven reeds geciteerd,
onderzochten het spek van drie groepen varkens van ca. 90 kg slacht-
gewicht, waarvan één groep in het normale voer 3% van het Indiase „shea
butter fat" gekregen had (een hard vet met 45% verzadigde vetzuren) en
een andere groep 3% arachisolie (een olie met slechts 13% verzadigde vet-
zuren), terwijl de derde groep als controlegroep een normaal mestvoeder
kreeg.

Het spek van elke groep werd over een door het midden der speklaag
lopende bindweefselplaat in twee helften gespleten en afzonderlijk onder-
zocht (zie tabel 1). Er bleek een duidelijk verschil in samenstelling te
bestaan tussen deze beide lagen: het vet onder het zwoerd had een be-
duidend hoger joodadditie-getal en een hoger gehalte aan onverzadigde
(vloeibare) vetzuren dan het vet uit de dieper gelegen lagen.
Callow stelt in 1935 en 1937 iets soortgelijks vast: bij toenemende
ouderdom van het dier stijgt de verzadigingsgraad van het vet in het spek,
het geringst echter bij het vet direct onder het zwoerd. Hoe sneller het
dier groeit en wordt afgemest, hoe harder echter het vet zal zijn. Bij pas-
geboren biggen vindt hij een joodadditie-getal van 67 voor het subcutane
vet.

Hilditch en Pedelty (1940) en H i 1 d i t c h (1956) herhalen deze
onderzoekingen nog eens, en komen tot dezelfde gegevens.

Samenstelling van in- en uitwendige speklagen, volgens
Bhattacharya en II iidit c h (1931)

Hart en Van der Veen (1957) onderzoeken op dezelfde wijze de
verschillen in samenstelling tussen de verschillende lagen in het spek en
komen tot vrijwel dezelfde resultaten als weergegeven in tabel 1. Zij stellen
echter daarnaast vast, dat in de uitwendige speklaag, dat is dus de laag
direct onder het zwoerd, een hoger gehalte aan bindweefsel voorkomt dan
in het dieper gelegen spek, waardoor de z.g. „duimproef", waarbij men
de hardheid van het spek beoordeelt door met de duim langs de langs-
doorsnede der spekstrook te strijken, onbetrouwbare uitkomsten gaat geven
(zie ook K 1 i e s ch, 1934).

In 1964 wordt het onderzoek herhaald door Sin k. Watkin s, Ziegler
en M i 11 e r, nu met behulp van moderne gaschromatografische methodes,
waarbij de vetzuursamenstelling van het rugspek gedurende de opgroei van
varkens gevolgd werd. Zij vonden, dat er eerst een wijziging in de samen-
stelling, d.w.z. een toename van verzadigde vetzuren in het spek, optrad na
een leeftijd van vier maanden; het meest opvallend in de vetlagen, die het
verst van de zwoerdlaag verwijderd lagen.

Ook in de praktijk is dit verschijnsel in zekere mate bekend: een snijworst-
fabrikant berichtte de meeste klachten over „druipende" worsten te hebben,
wanneer het aan het worstdeeg toegevoegde zwoerd niet voldoende vetvrij
was.

Er bestaan bepaalde opvattingen, dat de wijze van koeling invloed heeft
op de hardheid van het spekvet, waardoor het snelle invriezen der spek-
zijden, welke voor de snijworstbereiding gebruikt worden, een gunstige
invloed zou uitoefenen op de hardheid der spekdeeltjes in de snijworst.
Dit effect zou dan echter weer te niet worden gedaan door het „schwitzen"
bij temperaturen van 25 tot 30° C.

Het zou de moeite waard zijn na te gaan in hoeverre deze bewering op
waarheid berust. Voor zuivere triglyceriden is het tegendeel bekend:\'hier
wordt door een snelle afkoeling juist een verlaging van het smeltpunt be-
reikt, waarbij deze z.g. a-modificatie echter weer langzaam via een tussen-
vorm overgaat in een stationnaire ^-modificatie (Dugan en S 1 o v e r,
1960). Bij gemengde vetten met vetzuren van onderling sterk afwijkende
smeltpunten is de situatie echter veel gecompliceerder, omdat hier bij
temperatuursveranderingen variaties in kristallisatie optreden, die de hard-
of zachtheid van het vet weer door bepaalde kristalvormen beïnvloeden
fzie M u 1 d e r, 1953).

K r O e s k e en H a r t (1957) vonden bij hun onderzoek over de oorzaken
van „zacht bacon", dat de snelheid van koeling der spekzijden wel degelijk
van invloed was op de tastbare hardheid van het vet, hoewel het gevonden
gunstige effect reeds verloren ging door een temperatuurstijging van het
spek van 7° C naar ca. 11° C.

Om na te gaan in hoeverre het gebrek „zweten", zoals men dat heden ten
dage kent, zijn oorzaak vindt in het hierboven aangehaalde, werd aller-
eerst de samenstelling onderzocht van het spekvet van een aantal cerve-
laatworsten uit de normale produktie van een drietal Nederlandse vlees-
warenfabrieken, ten einde een inzicht te verkrijgen in de tegenwoordige
vetzuuropbouw van het gebruikte spek.

Bij informatie overigens bleeit dat het aan géén dezer fabrieken mogelijk
was hun snijworsten „druipvrij" te houden, wanneer zij er niet voor
waakten de temperatuur in hun droogkamers en opslagruimtes voldoende
laag te houden (ca. 15° C). Trouwens ook op de in oktober 1967 te
Utrecht gehouden Slavakto bleek het overgrote deel der geëxposeerde
snijworsten aan het euvel te lijden.

Uit de ontvangen worsten werd het vet geëxtraheerd door de grofgemalen
worst ongeveer een half uur lang in een droogstoof bij ca. 100° C in een
glazen trechter met vouwfilter te verwarmen, en daarna het afgefiltreerde
vet te centrifugeren, om eventueel meegekomen vochtdeeltjes te verwijde-
ren. Daarnaast werden aanvankelijk ter vergelijking twee andere isolatie-
methodes toegepast, t.w.:

Een koude extractie, door een twee maal herhaald uitschudden der fijn-
gemalen worst met een vijfvoudige hoeveelheid van een mengsel van 2 vol.
dl. chloroform op 1 vol.dl. methanol, waarna het vet na helder affiltreren
vrij kwam door het droog te dampen tot constant gewicht in een vacuum-
rotatieverdamper bij ca. 60° C. Dit vet had een roodachtige kleur, die
later overging in bruine tinten (ferro/ferri), afkomstig van nog niet nader
gedefinieerde haemkleurstoffen, die in vet oplosbaar zijn (V o e 11 e r, 1967).
Als derde methode werd een hoeveelheid fijngemalen snijworst warm
geëxtraheerd met laagkokende petroleumaether in een Soxlet. De worst
was vooruit gedroogd door afwrijven met een drievoudige gewichtshoeveel-
heid anhydrisch natriumsulfaat. Na droogdampen in een roterende vacuum-
verdamper bij ca. 40° C tot constant gewicht kwam dit vet geheel kleurloos
vrij.

Waar echter bij de hierop volgende analyses bleek dat geen verschil in
uitkomsten waarneembaar was tussen hel op deze drie verschillende
manieren geïsoleerde vet, werd de eerstbeschreven methode, als eenvou-
digste, verder toegepast.

Van de uit de snijworsten geïsoleerde vetten werd een gaschromatografische
vetzuuranalyse uitgevoerd, gecombineerd met een bepaling van het jood-
additie-getal, om met dit laatste aanknopingspunten te kunnen vinden
met gegevens uit de oudere, hierboven aangehaalde literatuur.
Gegevens over gaschromatografische vetzuuranalyses in dieriijke vetten zijn
te vinden bij\'Aaes-j0rgensen (1961), Tove en Matrone
(1962), Jaarma (1964), Sink, Watkin s, Ziegler en Miller
(1964) en Chung en Lin (1965). De bepalingen werden uitgevoerd
op het Laboratorium voor Veterinaire Chemie, waar men over een gas-
chroniatograaf beschikte; de joodadditie-getallen werden bepaald op het
Instituut voor Zootechniek der Diergeneeskundige Faculteit.¹)
De gaschromatografische analyses geschiedden, — na methylering dei
vetten (d.w.z. één uur koken in een stikstofstroom aan terugvloeikoeler met
1 N. methanolische kaliloog) —, in een R.S.Co „600 Serie" — gaschro-
niatograaf op een kolom van di-aethyl-glycol-succinaat met Chrornosorb-
G, bij een temperatuur van 170° C in een argon-gasstroom bij een druk
van 1,5 atm.

De joodadditie-getallen werden bepaald volgens de „Wijs"-rncthode in een
voorschrift van het Rijkslandbouwproefstation te Maastricht.

1 Hiervoor is bijzondere dank verschuldigd aan de heren Dr. I. Mulder en zijn
assistent A. van der Molen (Lab. v. Vet. Chemie) en de heer W. van der
S c h e e en mevr. H. A. C. van F u 1 p e n - B e r t r a m (Inst. v. Zootechniek).

Voor een typisch voorbeeld van een gaschromatogram zie fig. 3; voor de
uitkomsten der analyses tabel 2.

Deze worsten bevatten dus gemiddeld 41,2% verzadigde en 58,8% onver-
zadigde vetzuren, en gemiddeld 11,4% 4- 0,9% = 12,3% onverzadigde
vetzuren met meer dan één dubbele binding.

Hierna werd het spekvet van een aantal cervelaatworsten, welke het ge-
brek „zweten" vertoonden, op dezelfde wijze onderzocht. Na de resultaten
van het hierboven gepubliceerde literatuuronderzoek was het enigszins ver-
rassend te moeten vaststellen dat de analyses dezer vetten vrijwel geen
verschilpunten vertoonden binnen de gevonden spreidingsgrenzen met die
der in tabel 2 weergegeven cijfers. Alleen het uitdruppelende vet ver-
toonde sterk afwijkende verschillen; zie tabel 3.

De verhoudingen tussen verzadigde- en onverzadigde vetzuren liggen hier
beduidend ongunstiger: een gemiddelde van 32,7% verzadigde tegenover
67,3% onverzadigde vetzuren, waarbij het gehalte aan meervoudig onver-
zadigde vetzuren steeg van 12,3% tot 15,4%! Ook het joodadditie-getal is
gestegen tot een volkomen onaanvaardbare hoogte van gemiddeld 78,1.
Blijkbaar hebben deze uitgedruppelde vetten geen invloed op de totale
samensteUing van het worstvet, wat ook wel te begrijpen i.s, waar hun hoe-
veelheid slechts een zeer gering percentage uitmaakt van de gehele massa
vet, die in een snijworst aanwezig is (ca. 30% op de rauwe, ongedroogde
massa). In het meest ongunstige geval werd uit een „zwetende" snijworst
niet meer dan één procent van alle vet als vloeibaar vet uitgescheiden
over een periode van een week.

Toetst men de analyse-cijfers der tabellen 2 en 3 aan de limieten, welke
H a r t en medewerkers (zie hierboven) aan hard spek stellen, dan moeten
alle onderzochte monsters tot de categorie „zacht spek" gerekend worden,
zoals dit eertijds voor de export naar Engeland werd afgekeurd. Alle ge-
vonden joodadditie-getallen liggen hoger dan de door bovengenoemde
auteur(s) gestelde grens van 66; ook het hiermede correlerende linolzuur-
gehalte van 11% wordt in alle analyses bereikt of overschreden.
Ergens ligt de kwaliteit van het in Nederland geproduceerde spek dus aan
de „zachte" kant, waardoor ook te begrijpen is dat het aan geen der
ondervraagde fabrikanten gelukte hun snijworsten „drupvrij" te houden,
wanneer de droogkamertemperatuur boven ca. 15° C kwam. Men bleek
overigens ook nergens het voor de snijworst gebruikte spek op meer of
mindere hardheid te controleren; hoe noodzakelijk dit is, toont afb. 4, waar
het verschil in hardheid wordt gedemonstreerd tussen twee soorten uitge-
smolten vet, uit een „hard" en uit een „zacht" spek.

Het uit de „zwetende" snijworsten opgevangen vet bleek bij kamertempe-
ratuur geheel helder en vloeibaar te zijn, met een stoltraject tussen 14 en
17° C, — in tegenstelling tot het worstvet zelf, dat een stoltraject bleek
te hebben tussen 24 en 40° C —, waaruit blijkt, dat de fabrikanten inder-
daad juist hebben gezien, dat de droogtemperatuur in de snijworstdroog-
kamers beneden 15° C moet worden gehouden om geen problemen met
„druipende" worsten te krijgen.

De zuurgraden van het opgevangen dunne vet lagen steeds op hetzelfde
niveau als die van het worstvet zelf; doorgaans waren zij ongeveer één
eenheid hoger in waarde.

Waar de vetzuursamenstelling van het spek van normale en van „drui-
pende" snijworsten onderling dus weinig verschilpunten toont, kan het
gebrek „zweten" niet uitsluitend verklaard worden uit het aanwezig zijn
van „zacht" spek in de snijworst, ondanks de vele indicaties der in het
literatuuronderzoek aangehaalde bronnen. Ontkent kan echter niét worden
dat de kwaliteit van het in de snijworsten aangetroffen spek zeer aan de
„zachte" kant ligt, en er dus in de worsten steeds vrij veel bij kamer-
temperatuur dunvloeibare componenten aanwezig moeten zijn. Er moeten
echter nog andere oorzaken zijn waardoor het „vetdruipen" verklaard
moet worden. Hierbij zal gedacht moeten worden aan z.g. krimpspan-
ningen, waarop in een aansluitende publikatie nader zal worden ingegaan.

Er worden vrij geregeld snijworsten aangetroffen, waaruit een dunvloeibare olie
druppelt. Volgens de literatuur is dit te wijten aan het gebruik van te zacht spek,
ontstaan door een onjuiste voedering der varkens. Gaschromatografische analyses van
geïsoleerd worstspek tonen echter aan, dat — hoewel te veel onverzadigde, dun-
vloeibare vetzuren in het spek aanwezig zijn — geen onderscheid in samenstelling
bestaat tussen dit spek en dat van normale snijworsten. De fout moet dus nog andere
oorzaken hebben (krimpspanningen).

Regularly dry sausages are found, exudating an oily fat. .According to the cited
authors this fault is imputed to extra soft back-fats, caused by an improper feeding
of the pigs. Gaschromatographic analyses of such sausage-fats prove — though too
many unsaturated, liquid fatty acids are present in these fats — that they have no
difference in fatty-acid-composition, compared to backfats of normal sausages. There-
fore other causes must be as well responsible for this trouble (shrinking-forces).

On observe régulièrement des saucissons sècs, exsudant un gras huileux. Selon les
auteurs cités, cette faute est provoquée par une graisse de lard trop molle, causée par
une engraissement incorrecte des porcs. Des analyses par Chromatographie en phase
gaseuse de ces graisses de saucisson indiquent — bien qu\'on trouve un trop grand
pourcentage d\'acides gras insaturés liquides — qu\'il n\'y a pas de différence entre ces
pourcentages et ceux des graisses des saucissons normaux. G\'est pourquoi qu\'on doit
chercher d\'autres causes en outre (forces de contraction).

Man findet regelmässig Rohwürste, welche ein öliges Fett ausschwitzen. Nach den
zitierten Autoren soll dieser Fehler herstammen vom verwendeten zu weichen Speck
von fehlerhaft gemästeten Schweinen. Gaschromatographische Analysen dieser Speck-
fette dagegen erweisen — sei es dass die gefundenen Prozentsätze der ungesättigten
Fettsäuren zu hoch liegen — dass keine Unterschiede gefunden werden mit der
Speckzusammensetzung normaler Rohwürste. Es müssen deshalb noch andere Ur-
sachen vorliegen (Schrumpfspannungen).

A a e s - J o r g e n s e n, E.: Essential Fatty Acids. Physiol. Rev., 41, I, (1961).
•Albert, F.: Ergebnisse der in der Versuchswirtschaft Lauchstädt ausgeführten

Fütterungsversuche. Landwirtsch. Jahrbücher, 28, 943, (1899).
A n d e r s o n, W. E. and W i 11 i a m s, H. H. : The Role of Fat in the Diet. Physiol.
Rev., 17, 335, (1937).

B a r t e 1 s, H. und C o r c t t i, K.: Erfahrungcn bei der Untersuchung von Rohwurst-

fehlfabrikaten. Fleischwirtschaft, 13, 539, (1961).
Beadle, B. W., Wilder, O. H. M. and K r a y b i 11, H. H.: The Deposition
of Trienoic Fatty Acids in the Fats of the Pig and the Rat. ]. biolog. Chem., 175,
221, (1948).

B h a 11 a c h a r ij a, R. and H i 1 d i t c h, T. P.: The Body Fats of the Pig I.
Influence of Ingested Fat on the component Fatty Acids. Biochem. J., 25, 1954,
(1931).

Rev., 23, 256, (1943).
Callow, E. H.: Quality in Pig\'s Carcass. Rep. Food Invest. Bd., (1935), 43 en ib.
(1937), 41.

C h u n g, R. A. and L i n, C. C.: Fatty Acid Content of Pork Cuts and Variety Meats

as Affected by Different Dietary Lipids. ]. Food Sc., 30, 860, (1965).
C o r n e 1 i s s e, J. P., Boogaerdt, J. en Blom, B.: De invloed van 5% vet in
het voeder op de groei, voederverbruik en slachtkwaliteit van mestvarkens. Land-
bouwk. Tijdschr., 71, 791, (1959).
Dahl, O.: Influence of the Basal Diet on the Quality of Pig Fat I. Acta agrar.

Scand., 8, 106, (1958).
Dugan, L. R.: Fatty Acid Composition of Food Fats and Oils. A.M.I.F.-Circ., 36,
(Aug. 1957).

E 1 1 i s, N. R. and H a n k i n s, O. G.: Soft Pork Studies 1. /. biol. Chem., 66, 101,

Ellis, N. R. and Isbell, H. S.: Soft Pork Studies III. ]. biol. Chem., 69 239,
(1926).

Ellis, N. R. and Z e 1 1 e r, J. H.: Soft Pork Studies IV. J. biol. Chem., 89 185,
(1930).

Ellis, N. R., Roth well, C. C. and Pool, W. O.: The Effect of Ingested
Cottonseed Oil on the Composition of Body Fat. ƒ. biol. Chem., 92, 385, (1931).
Erkelens, P. C. van: Onderzoekingen omtrent de zachtheid van Bacon VI.

Dilatometrisch Onderzoek. Landbouwk. Tijdschr., 69, 493, (1957).
Hank ins, O. G. and Ellis, N. R.: Some Results of Soft-Pork Investigations. I.

U.S. Dept. Agr. Bull., nr. 1407, (1926).
11 a n k i n s, O. G., Ellis, N. R, and Zeiler, J. H.: Some Results of Soft-Pork

Investigations II. U.S. Dept. Agr. Bull., nr. 1492, (1928).
Hart, P. C.: Onderzoekingen omtrent de zachtheid van bacon I. Methoden van

onderzoek en plaats van bemonstering. Landbouwk. Tijdschr., 67, 420, (1955).
Hart, P. C.: Onderzoekingen omtrent de zachtheid van bacon II. Spekhardheid en

chemische samenstelling. Landbouwk. Tijdschr., 68, 307, (1956).
Hart, P. C.: Onderzoekingen omtrent de zachtheid van bacon III. Spekhardheid

en refractiewaarde. Landbouwk. Tijdschr., 68, 813, (1956).
Hart, P. C. en Veen, H. E. van der: Onderzoekingen omtrent de zachtheid
van bacon IV. Spekhardheid en bindweefselgehalte. Landbouwk. Tijdschr., 69,
343, (1957).

Hart, P. C. en K r o e s k e, D.: Onderzoekingen omtrent de zachtheid van bacon V.
Spekhardheid en koelsnelheid. Landbouwk. Tijdschr., 69, 482, (1957).

Hart, P. C. en Kroeske, D.: Onderzoekingen omtrent de zachtheid van bacon
VII. Spekhardheid en voeding. Landbouwk. Tijdschr., 70, 423, (1958).

Hart, P. C. en Kroeske, D.: Spekhardheid van selectievarkens. Tijdschr Dier-
geneesk., 85, 453, (I960).

H i 1 d i t c h, T. P. and P e d e 1 t y, W. H.: The Body-Fats of the Pig V. Component
Glycerides of Perinephric and Outer Back-Fats from the same .\\nimal. Biochem J.
34, 971, (1940).

J a a r m a, M.: Determination of Fatty Acid Composition in some Pigs Fats by Gas

Chromatography. Acta Chem. Scand., 18, 300, (1964).
K 1 i e s c h, J.: Untersuchungen an Fleisch- und Speckproben von Edelschweinen und
veredelten Landschweinen u. bes. Ber. der Fetteigenschaften. Z. f. Züchtung, 29 B,
351, (1934).

Tijdschr.\', 69, 482, (1957).
I. e m m e r m a n n, O. und Linkh, G.: Ueber den Einfluss der Fütterung auf die

Beschaffenheit der Körperfette. Landwirtsch. Jahrbücher, 32, 635, (1903).
Morin, L. et M o r o t, C.: Les anciens Statuts des Bouchers de Troyes. Bull. Soc.

Centr.\' d. Méd. Vét. Nouv. Sér., 21, 430, (1903).
M u 1 d e r, H.: Melting and Solidification of Milk Fat. Ned. Melk- en Zuiveltijdschr.,
7, 149, (1953).

S i n k, J. D., W a t k i n s, J. L., Z i e g 1 e r, J. H. and M i 1 1 e r, R. C.: Analysis of
Fat Deposition in Swine by Gas- Liquid Chromatography, ƒ. animal Sc., 23, 121,
(1964).

Composition of Sheep Tallow, ƒ. Nutrition, 76, 271, (1962).
\\ o e 1 t e r, H.: Zur Rotverfärbung des Specks in Rohwürsten. Vet. med. Diss.
München (1967).

V. A histochemical study on normal and dystrophic
skeletal muscle using the periodic acid-Schiff
(PAS) reaction

Knowledge about the histochemistry of skeletal muscle, especially in what
is called "nutritional muscular dystrophy", in calves is lacking in the vete-
rinary literature.

The subject was approached by several research workers in experimental
animals and a great deal of knowledge has been gained from the human
literature on both normal and diseased muscle (D e u c h e r, 1941; D e m p-
sey et al., 1946; L i 11 i e al, 1947; L e b 1 o n d, 1950; Pearse, 1953;
Leblond et al, 1957; Beckett et al, 1958 a. and b. and Gold-
stein, 1959).

In this study .some investigations of skeletal muscles of normal calves as well
as those of spontaneous and experimental cases of nutritional myodegene-
ration are reported.

Muscle specimens were obtained from 12 calves (8 females and 4 males)
ranging in age from 12 to 20 weeks, of a known anamnesis and proved
after slaughtering both macroscopically and microscopically to have normal
musculature. In addition, biopsy specimens were taken from the M. semi-
tendinosus, M. semimembranosus or the M. biceps femoris of 5 nomal
experimental calves.

I. Experimental production of myodegeneration in newborn calves fed on
a-tocopherol-deficient synthetic milk diet.

II. A comparative histopathological study of skeletal muscle, cardiac muscle
and kidney lesions in cases with experimental and spontaneous myo-
degeneration.

III. Pathology of the central nervous system in naturally occurring and experi-
mental cases of myodegeneration.

IV. Regeneration of the skeletal muscle and its capacity for restoration in calves
with experimental nutritional myodegeneration after treatment with dl-a-
tocopherol.

For comparison, muscle specimens from a bull of about two and a half
years of age were included.

Material for the pathological study came from the affected skeletal muscles
of seven spontaneous cases of muscular dystrophy as well as six experimental
calves of nutritional myodegeneration either at necropsy or after slaughter-
ing. From the fore-mentioned six experimental calves, five biopsies of dif-
ferent areas from the M. semitendinosus, M. semimebranosus and M. biceps
femoris were used in this study when they proved histologically to have the
lesion of myodegeneration.

Every possible care was taken that the selected portions came from similar
muscles in the various cases and in every case either normal or pathologic,
samples were taken from a large number of muscles which are most sus-
ceptible to the affection.

Fixation took place immediately after death, slaughtering or biopsy. Half
of every specimen was fixed in Carnoy fluid and the other half in 12%
aqueous formalin.

All observations were made in paraffin section, 6 ix thick, from both Carnoy
and formalin-fixed material and stained with haematoxylin and eosin and
the periodic acid-Schiff technique (PAS).

From each sample 3 sections were stained with PAS, from which one was
previously treated with saliva and another one with 0.5% diastase in sodium
acetate buffer solution pH 7.0. The two control slides were incubated in
the saliva or the diastase at 37° C. for 30 minutes.

Oxidation was in /2% aqueous periodic acid of de Tomasi (Pearse,
1953) for 5 minutes and the Schiff\'s solution was that of Hotchkiss (Pal-
la s k e et al., 1959). A reducing bath after the periodic acid, and the bi-
sulphite rinses after the Schiff\'s solution were omitted.

From the technique used, no significant difference was noticed between
PAS-stained paraffin sections from Carnoy and formalin-fixed specimens;
especially when the fixation in formalin took place immediately after death
and embedding was within two weeks of fixation. Previous treatment of
control slides with saliva seemed to be more effective than 0.5% diastase,
and the removal of glycogen from the sections by previous digestion in saliva
for 30 minutes at 37° C. was more regular than in those previously treated
with diastase for the same length of time and at the same temperature.
In normal muscle of the calf as well as that of the bull the glycogen vvas
restricted to the muscle fibres. We are inclined to describe the PAS-positive
material within the muscle fibres as glycogen, since it was occasionally
removable from the control preparations by 30 minutes digestion in saliva
at 37° C. and this will be discussed below. The capillary walls, internal
elastic mebrane of the blood vessels, the adventitia of the large blood ves-
sels, nerve fibres and the collagen fibres in the endo-, peri- and epimysium
were faintly stained with the PAS-technique.

Within the muscle fibres, although the reaction was often irregular and
sometimes patchy, it was clear that the glycogen was concentrated in the
cross striations and in aggregates of fine and coarse granules in variable
amounts dispersed haphazardly all over the muscle fibre, but seemed to be
more accumulated along the sarcolemma and at the poles of the sarcolcm-
mal nuclei.

A .section from a normal skeletal muscle stained with PAS showing that the cross
striations are PAS-positive (x 362).

Ditto previously treated with saliva. Note that the PAS-positive material was com-
pletely digested in saliva (x 362).

A section from a normal skeletal muscle showing that both cross striations and the
sarcolemmal sheath are PAS-positive (x 580).

A section of a dystrophic muscle, stained with PAS. Note that the necrotic fibres are
PAS-negative; the calcified fibres have a darker colour (x 362).

A section of a dystrophic muscle showing that the hyalinized fibres are homogenously
stained with PAS while the necrotic fibres are PAS-negative (x 580).

A section of a dystrophic muscle. Note the PAS-positive material in the wall of an

Dilta showing the negative staining reaction of the necrotic muscle fibres while the
cross striations in a normal fibre and the sarcolemmal nuclei are PAS-positive (x 580).

A generalized PAS-staining of the myofibrils as well as the sarcolemma was
common. The intensity of the PAS-staining of the cross striations varied
considerably. Although the Z-bands were recognized by their vivid, dark,
intense staining character with PAS and their attachment to the cell mem-
branes, yet for the purpose of description, no details are given here about
the specification of certain bands. The glycogen filling the sarcomeres was
brighter in colour than that in the Z-bands. Neither sex nor age had any
effect on the amount of glycogen present in the skeletal muscle. Neither
was the amount of glycogen affected by the site of the muscle.
In saliva digested sections, the glycogen present in the form of granular
masses was seldom removed completely, whereas that in the cross striations
was highly diminished. Although the removal of glycogen in the cross
striations was irregular in most of the sections, yet in some cases it was
completely removed, also in some other sections it was removable from
about 80% of the muscle fibres. By examining more than one section from
a muscle specimen, it was clearly demonstrated that the remaining glycogen
in the cross striations in the minority of the muscle fibres after the saliva
digestion was considerably variable in distribution in the different sections.
In none of the preparations did the saliva have any effect on the PAS-
staining affinity of the collagen fibres, nerve fibres, or the sarcolemma.
With the diastase, no satisfactory results were obtained and the different
samples of muscle varied greatly in their response to the diastase treatment.
Occasionally much more glycogen was removed by the saliva digestion than
when diastase was used.

In all sections from dystrophic muscles, a marked decrease or complete
absence of glycogen was noticed; the reaction of the muscle fibres to the
PAS-staining varied according to the type of lesion. The hyalinized fibres
were homogenously and brightly stained and necrotic ones were PAS-nega-
tive. Such PAS-positive material in hyaline muscle fibres was not removable
in saliva treated control sections. Calcified fibres were stained bright violet
with this technique.

An interesting finding was the presence of PAS-positive material in the
walls of middle-sized arteries and precapillary arterioles of the perimysium.
Such amorphous homogenous PAS-positive material was either focal in
distribution or all aroimd the perimeter of the blood vessel. It was neither
digested in saliva treated sections nor stainable with the fat stains.
With the necrosis of the mu.scle fibres and the concomitant regenerative
process, muscle bands and rnyo-giant cells were newly formed from sur-
viving portions of pre-existing muscle fibres. Such newly formed muscle
structures contained a PAS-positive material which was resistant to the
saliva digestion.

Dempsey et al. (1946), Lillie el al. (1947), as well as Beckett
et al. (1958) obtained irregular results from removing the glycogen from
the striation of adult human skeletal muscles. Beckett et al. believed
then that the diastase resistant PAS-positive material in the cross striations
was glycogen protected by a layer of protein.

Pearse (1953), noted that especially in frozen sections the A-bands of
voluntary muscle were strongly PAS-positive, even after diastase treatment.
He remarked that since glycoproteins were not known to be present in this
situation it is possible that the reacting substance was protein-bound adeny-
lic acid.

Goldstein (1959) agreed with Leblond (1957) and concluded from
his study on human skeletal and heart muscles that the PAS-positive mate-
rial in the Z-bands, intercalated discs and cell borders was probably an acid
mucopolysaccharide bound to protein and not diastase resistant glycogen.
From our observations in the present work, digestion in saliva for 30 mi-
nutes at 37° C. incubation did remove most, if not all, the PAS-staining of
the striations, including the Z-bands as well as the granular masses dispersed
in the muscle cell. From that we believe that the PAS-positive material in
the cross striations is most probably glycogen and that its removal in the
control sections depends upon the way of action of the saliva, since the
irregularity in its digestion was variable in the different sections from a
single muscle specimen. Most often, when there was saliva resistant gly-
cogen, it was present in the muscle fibres at the borders of the section.
Again, the temperature at which the control sections were incubated might
be a factor for the action of saliva on the glycogen, though B e c k e 11 n/.
used the same temperature and did not obtain similar results.
Moreover, the morphological localization of the material which was digested
in the saliva was not different in any respect from that left unattacked.
This was best demonstrated in sections where in a very muscle fibre the
PAS-positive material was removed from a part of the cross striations while
the rest was saliva resistant.

B eckett et al. (1958 b) suggested that either more glycogen accumulated
in the muscle with increasing age or that the muscle of females contained
more glycogen than those of males. In our sections no significant diffe-
rence was observed in the amount of glycogen present in the skeletal
muscles of either males and females or the two and a half year old bull.
Beckett et al. (1958) studying glycogen of diseased human skeletal
muscle, used biopsy and post-mortem specimens taken from patients suf-
fering from various muscular and neuromuscular disorders including mus-
cular dystrophies of different types and many other diseases. They claimed
that there were variations in the amount of glycogen present and in the
size of aggregate in which it was arranged, but as far as they could see
they were well within the range of normal variation. They did not agree
with Schapira et al. (19481 who reported a decrease in glycogen in
cases of myopathy.

In all our cases of myodegeneration, there was a marked diminution in the
amount of glycogen present in the dystrophic muscle fibres and when ne-
crosis took place, glycogen disappeared totally. In hyalinized muscle fibres
if there was absence of cross striations, they were homogenously and brightly
stained with PAS and it is most probable that this saliva resistant PAS
stainable material is a mucopolysaccharide.

In the sections of dystrophic muscles, the amorphous homogenous, saliva
resistant PAS-positive material in the walls of the middle-sized arteries, the
precapillary arterioles and the thickened walls of the capillaries, might be
a mucopolysaccharide or glycoproteins as Grant (1961) has reported in
his study of micro-angiopathy in pigs. It was believed that it might have

been the cause of the concomitant diathesis and peteciiiai haemorrhages
observed in the dystrophic muscles but the fallacy of this idea was brought
into light by observing petechial haemorrhages and oedema in the brains
and spinal cords of calves with myodegeneration as a constant finding and
the absence of this PAS-positive material from their blood vessels.
We might conclude that the PAS-positive material in the cross striations
of skeletal muscles is glycogen and that there is a marked decrease in the
amount of glycogen in dystrophic muscles.

The skeletal muscles of both normal and dystrophic calves were studied with the
periodic acid-Schiff technique. It was found that the PAS-positive material in the
cross striations of normal skeletal muscles is glycogen.

The amount of glycogen in the normal muscle was not affected either by sex nor by
the site of the muscle. In dystrophic muscles there was a marked diminution of
glycogen in the degenerating fibres while in necrotic ones there was a complete ab-
sence of any PAS-positive material. In the sections of dystrophic muscles, the amor-
phous, homogenous, saliva resistant PAS-positive material in the walls of the middle-
sized arteries, precapillary arterioles and the thickened walls of the capillaries might
br a mucopolysaccharide and it has no relation with the diathesis and petechial
haemorrhages observed in the dystrophic muscles.

Histologisch onderzoek werd verricht van skeletspieren van zowel normale kalveren
als kalveren met spierdystrofie, die door middel van de „periodic-acid-Schiff" (PAS)
kleuring werden gekleurd.

Het PAS-positieve materiaal, in de dwarsstrcping van normale skeletspicren gelegen,
IS glycogeen. In de normale spier had noch het geslacht van het dier, noch de plaats
van de spier, invloed op de hoeveelheid hiervan.

In spieren met dystrofie was uitgesproken minder glycogeen in de gedegenereerde
vezels aanwezig, terwijl in necrotische spiervezels in het geheel geen glycogeen werd
waargenomen.

In de dystrofische spieren werd een amorf homogeen P.\\S-positief materiaal gevonden
in de wand van de arteriën, de precapillaire arteriolae en de verdikte wanden van de
capillairen. Dit materiaal is geen glycogeen, maar een mucopolysaccharide of een
glycoproteine.

Un examen histologique a été fait de muscles squelettiques aussi bien de veaux
normaux que de veaux avec une dystrophic musculaire. Les muscles étaient colorés à
l\'aide de la coloration „periodic-acid Schiff" (P.AS).

Le matériel PAS-positif, situé dans le striage de muscles squelettiques normaux, est
le glycogène. Dans le muscle normal ni le sexe de l\'animal, ni la place du muscle
n\'influençaient la quantité de glycogène.

Dans les muscles dystrophiés il y avait considérablement moins de glycogène dans les
fibres dégénérées, tandis que dans les fibres musculaires nécrotiques on ne constata
absolument pas de glycogène. Dans les muscles dystrophiques un matériel P.AS-positif
amorphe et homogène fut trouvé dans la paroi des artères, des artérioles précapillaires
et dans les parois épaissies des capillaires. Ce matériel n\'est pas du glycogène, mais
une mucopolysaccharide ou une glycoprotéinc.

Es wurden über Skelettmuskeln sowohl von gesunden Kälbern wie von Kälbern mit
Muskeldystrophie, welche Muskeln mittels der Perjodsäurefärbung nach Schiff (PSS)
gefärbt wurden, histologische Untersuchungen angestellt.

Das sich in den quergestreiften Fasern normaler Skelettmuskcln befindende PSS-
positive Material ist Glykogen. Im normalen Muskel wurde die Menge dieser Substanz
weder durch das Geschlecht des Tieres noch durch die Lage des Muskels beeinflusst.
In von Dystrophie befallenen Muskeln war ausgesprochen weniger Glykogen in den
entartenen Fasern vorhanden, während in nekrotischen Muskelfasern überhaupt kein
Glykogen beobachtet wurde.

In den dystrophischen Muskeln wurde in den .\\rtericnwänden, in den präkapillaren
Arteriolen und in den verdickten Kapillarwänden ein amorphes, homogenes, PSS-
positives Material vorgefunden. Diese Substanz ist kein Glykogen, sondern eine
Mucopolysaccharide oder eine Glykoproteide.

Fue hecho un examen histologico de musculos del csqueleto asi de terneros normales
como de terneros con distrofia muscular. Los preparados fueron Colorados por medio
de la coloracion periodic-acid-Schiff (P.^S).

El material PAS positivo, situado en la linea traviesa del musculo del esqueleto
normal, es glicogeno. En el musculo normal ni el sexo del animal, ni el siUo del
musculo, habia influencia sobre la cantidad del glicogeno. En musculos con distrofia
habia muy visible menos glicogeno en las fibras degeneradas, mientras en las ftbras
necroticas no fue encontrado del todo glicogeno. En los musculos distrofios fue en-
contrado un materia PAS positivo amorfo homogeno en la pared de los arteriös, los
arteriolos precapilarios y los paredes hinchados de los capilarios. Esto materia no es
glicogeno, pero un mucopolisacarida o un glicoprotina.

B e c k e 11, E. B. and B o u r n e, G. H.: Some observations on normal and patholo-
gical human muscle, using a combined Mc. Manus periodic acid-Schiff reaction
and Sudan black stain on gelatine sections. Acta Anat. (Basel), 34, (! -2), 111,
(1958 a).

B e c k e 11, E. B. and B o u r n e, G. H.: Some studies on „Glycogen" of normal and
diseased \'human muscle, using the lead tetra-acetate Schiff and the periodic acid-
Schiff techniques. Ibid., 34, (3), 235, (1958 b).
Dempsey, E. W., W i s 1 o c k i, G. B. and Singer, M.: Some observations on

the chemical cytology of striated muscle. Anat. Rec., 96, 221, (1946).
D e u c h e r, F.: Topochemische Untersuchungen über Glykogen, Kalium und Asche-
gehalt im Warmblüterherzen. Zschr. Mikr. Anat. Forsch., 49, 401, (1941).
Gold stein D. J.: Some histochemical observations of human striated muscle.

Anat. Rec.,\'l31, (2), 217, (1959).
Grant, G. A.: Morphological and aetiological studies of dietetic microangiopathy

in pigs. Acta Vet. Scand. suppl., 3, 2, 1, (1961).
Grewe, T. M. and Williams, W. L.: Effects of cortisone and epinephrine on

the glycogen of skeletal muscles of mire. Anat. Rec., 130, (2), 145, (1958).
L e b 1 o n d, C. P.: Destribution of periodic acid-reactive carbohydrates in the adult

rat. Am. J. Anat., 86, 1, (1950).
L e b 1 o n d, G. P., G 1 e g g, R. E. and E i d i n g e r, D.: Presence of carbohydrates
with free 1,2 glycol groups in sites stained by the periodic acid-Schiff technique.
ƒ. Histochem. Cytochem., 5, 445, (1957).
L i 1 1 i e, R. D. and G r e c a, J.: Malt diastase and Ptyalin in place of saliva in the

identification of glycogen. Stain techn., 22, 67, (1947).
N a c h m i a s, V. T. and P a d y k u 1 a, H.: A histochemical study of normal and
denervated red and white muscles of the rat. /. Biophys. Biochem. CytoL, 4, 47,
(1958).

Parey in Bcriin and Hamburg, (1959).
P e a r s e, A. G. E.: Histochemistry; Churchill, London, (1953).
S c h a p i r a, G., D r e y f u s, J. C., S c h a p i r a, F.: Fer musculaire au Cours des
myopathies. Bul. Acad. Nat. Méd., Paris, 132, 435, (1948).

Stcinhagcn, P. und Schcllhaas, G.: Pasteurellose in einer Falknerei. Berl.
Münch, tierärztl. Wschr., 80, 72, (1968).

In een valkerij stierven binnen korte tijd peraeuut o.m. een buizerd, 2 torenvalken,
2 bosuilen en een keizersadelaar. Bij navraag bleek dat 3 dagen tevoren muskus-
eenden gevoerd waren, die van een dierenhandel afkomstig waren, waarbij 14 dagen
tevoren pasteurellose was gevonden.

Uit de gestorven roofvogels werd Pasteurella multocida (groep I) geïsoleerd. Het
verloop, de patholoog-anatomische bevindingen en histologisehe veranderingen
kwamen overeen met die van kippen. In de discussie wordt aangevoerd dat opeten
van aan P. multocida gestorven kadavers leidt tot een explosieve uitbraak. In een
besmet milieu daarentegen treden bij kippen vaker chronische uitscheidcrs of -dragers
op. Bij eenden is het verloop in alle gevallen meestal acuut tot peraeuut. Of deze
verschillen in het karakter van de uitbraak berusten op verschillen in virulentie van
bacteriestammen is niet zeker. Wel is opvallend dat er na het consumeren van ge-
storven eenden pasteurellose bij roofvogels optrad, terwijl er tot nog toe geen sterf-
gevallen vermeld zijn na het eten van afvallen van kuikenmesterijen (hoewel de slacht-
afvallen wel vaak gevoerd zullen worden).

Een zee-adelaar, die reeds 3 dagen ziek was, genas nadat 3 dagen dihydrostrepto-
mycine (1 dag 100 mg, 2 dagen 200 mg) intramusculair was toegediend.

Vleugels Schutter, G. J. N.: Fistula interdigitalis crinogenita, een beroeps-
aandoening bij kappers en melkers. A\'ed. Tijdschr. Geneesk., 107, 237, (1963).
Schrijver nam een geval waar van fistula interdigitalis crinogenita bij een kapper.
Vele haartjes staken er als een penseeltje uit. De afwijking bestond reeds jaren en had
aanleiding gegeven tot een ontsteking.

Een oproep in het Kappersblad leverde twintig, in de Boerderij tien van deze af-
wijkingen op. In werkelijkheid zal de afwijking wel veel meer voorkomen.
De fistels zijn gezeteld in de interdigitale plooi tussen tweede en derde of tussen derde
en vierde vinger, bij melkers ook tussen de tenen. Ook komen vaak knipharen voor
tussen nagel en nagelplooi, maar veroorzaken daar geen fistels.

De cellen van de cuticala in het proximale deel van het haar werken als weerhaakjes
en dringen zo de huid binnen.

De fistels moeten chirurgisch worden behandeld. Na genezing moet regelmatig worden
gcëpilecrd, de huid worden ontsmet en vet gehouden.

B a 1 a z s, K.: Die operative Behandlung der Perikarditis des Rindes. Schweiz. Arch.

Tierheilk., 109, 192, (1967).
Traumatische reticuloperitonitis (t.r.p.) veroorzaakt in Hongarije een aanzienlijke
schade.

In het slachthuis van Gegléd werden in de jaren 1963 t.m. 1966 2391 runderen in
nood geslacht, waarvan 7,6% leed aan t.r.p.; 25,5% daarvan, of 1,9% van het totale
aantal noodslachtingen leed aan pericarditis (p.c.).

Schrijver behandelt eerst de symptomen, diagnosestelling en de geschiedenis van de
operatieve therapie van p.c.

Daarna wordt uitvoerig de operatietechniek volgens K ó m ä r besproken, welke door
Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, afl. 11, 1968 723

de schrijver bij het staande dier wordt uitgevoerd. De operatie kan met weinig hulp
onder praktijkomstandigheden worden uitgevoerd. Ze bestaat uit een partiële resectie
van de 6e rib onder in 2 fasen toegediende lokale anesthesie, uitruiming en spoeling
van de pericardholte en sluiting van het pericard met drainage.

Een casuïstiek van 6 gevallen illustreert de gunstige resultaten, welke de schrijver met
deze methodiek heeft behaald.

B a r t h, D.; Hyostrongylus rubidus, ein weit verbreiteter Schweineparasit in Deutsch-
land. Tierärztl. Umschau, 23, 115, (1968).

Schrijver geeft een hteratuuroverzicht over gastheer, specifiteit, diagnose, verbreiding,
ontwikkeling, pathologie, khnisch beeld en therapie van de rode maagworm.
In de Bondsrepubliek kon een uitgebreide besmetting met H. rubidus worden aan-
getoond. 971 Faecesmonsters van 622 fokvarkens, afkomstig van 109 bedrijven werden
onderzocht. Op grond van de eidifferendëring was 88% met strongyliden besmet,
1,2% met Ascaris suum en 2,5% met Strongoloides ransomi.

Volgens de larvendifferentiëring waren van de 109 bedrijven 70 bedrijven met
H. rubidus en Oesophagostomum besmet, 26 bedrijven alleen met Oesophagostomum
en 3 bedrijven alleen met H. rubidus.

In het slachthuis te München werden bij 45 van de 145 zeugemagen H. rubidus
aangetoond; in Löhne Oldenburg bij 6 van de 8 zeugemagen. Vóór cn na de lactatie
bedroeg het E.P.G. gemiddeld 300 op een bedrijf met 120 zeugen. Na de geboorte
steeg het E.P.G. tot 4300 om na het spenen van de biggen weer tot ± 300 terug te
zakken.

Dit is speciaal voor het laboratoriumonderzoek van belang. Voor het beoordelen van
een wormbesmetting is het bekend zijn van het percentage Hyostrongyluslarven be-
langrijker dan het aantal eieren. De knobbeltjeswormen blijken bij zeugen zelden
klinische afwijkingen te veroorzaken.

Schrijver behandelt voor het eerst een geval van steriliteit bij met H. rubidus en
Oesophagostomum specics aangetaste zeugen. In de zomer en herfst niet drachtig
.geworden zeugen hadden in december gemiddeld een E.P.G. van 1182 tegenover
300 bij normale fertiele dieren. Na het spenen van de biggen hadden vier zeugen nog
eitellingen van 1300 tot 3800 terwijl bij andere zeugen deze spoedig tot ± 300 terug-
zakten. Deze vier dieren werden, in tegenstelling tot de andere, eerst na 5 tot 6 weken
berig.

Thiabendazole (100 mg/kg lichaamsgewicht) was bij twee proeven goed werkzaam
t.o.v. H. rubidus en Oesophagostomum species.

Phenothiazine (2 x 15 g) was t.o.v. Oesophagostomum, goed werkzaam maar minder
t.o.v. H. rubidus. Phenothiazine werd door de varkens niet of slecht opgenomen.
Pipcrazine (30 g) was t.o.v. H. rubidus en Oesophagostomum species slechts zwak
werkzaam.

Schmidt, G. E.: Eine Teststreifen-Farbereaktion zum Schnellnachweis von Nitrit
in Fleischerzeugnissen. Fleischwirtschaft, 47, 1214, (1967).

In Duitsland wordt tot nu toe de door Klein aanbevolen methode — met het
reagens van Griess-Ilosvay — gebruikt voor het aantonen van nitriet, zowel
in het laboratorium als ter plaatse. Het gebruikte reagens is echter slecht houdbaar
en bij lage concentrades maakt de eigen kleur van het vlees de toepassing ter plaatse
vooral in lage concentraties minder nauwkeurig.

Toch is een snelle en praktische methode van belang voor het voedingsmiddelen
onderzoek. Hier wordt dan ook naarstig naar gezocht. Sinds kort zijn in de handel
„Tronitesmo" tabletten voor het aantonen van nitriet en „Nitratesmo" testpapier
voor het aantonen zowel van nitraat als nitriet (Fabr. Macheray und Nagel, Düren).
Bij een vooronderzoek is gebleken dat deze beide indicators even goed bruikbaar zijn
als het klassieke reagens. Het nitratesmopapier is iets minder gevoelig dan het tabletje,
maar heeft het voordeel dat ook nitraat kan worden aangetoond. Een nadeel bij het
gebruik ter plaatse is dat men moet werken met .geconcentreerd zoutzuur en zwavel-

Iri de medische wereld wordt een teststrook, de „Nitur-test" (fabr. Boehringer u.
Söhne GmbH, Mannheim), gebruikt voor het urineonderzoek op nitriet bij de
diagnose van pyelonefritis van de mens.

De auteur heeft dit materiaal onderzocht op bruikbaarheid voor het onderzoek naar
nitriet in vleeswaren. De strook papier bezit een speciaal geprepareerde witte plaats
die is behandeld met gestabiliseerd Gries s-reagens. Wanneer een zekere hoeveelheid
nitraatreducerende bacteriën nitriet gevormd hebben in de urine van de patiënt
verkleurt de witte testplaats op de onderste helft van de strip binnen 30 seconden tot
rood of rose.

Ook bij het onderzoek van vleeswaren als gehakt, rauwe of gekookte worst is deze
teststrook goed te gebruiken. Men drukt met een glazen staaf een gleuf in het te
onderzoeken gehakt of maakt met een mes een snede in snijvast materiaal. Hierin
brengt men wat gedestilleerd water en laat dit ongeveer 1 minuut staan. Vervolgens
wordt de teststrook er in gebracht en het vlees weer aangedrukt. Na 30 seconden
wordt dit cr weer uitgenomen en de kleurintensiteit vergeleken met de standaard.
De test is beëindigd als de kleurintensiteit niet meer verandert.
De aantoonbaarheidsgrens is ongeveer 10 ppm, dus ongeveer gelijk aan die der me-
thode K 1 e i n en de andere hier beschreven tests. Bij vergelijking met een kleuren-
kaart is deze methode als kwantitatief/semi-kwantitatief op te vatten. Volgens de
auteur is zij vooral geschikt bij het inzamelen van monsters voor onderzoek.

Henry, D. P.: Alactobacillosis in the progeny of hypar pigs. Austral, vet. ]., 43,
I73j (1967).

Bij de nakomelingschap van deze dieren ontstond grote sterfte van biggen, kort na de

.geboorte onder verschijnselen van constipatie, terwijl de secde op pylorospasmus wees.

Deze ziekte bleek met succes te bestrijden te zijn met perorale toediening van een

Met Lactobacillus bulgaricus uit Yoghurt gelukte dit effect aanvankelijk niet; wel

(Voor pylorospasmus bij biggen vergelijk G o t i n k c.s. Tijdschr. Diergeneesk 93

Meer dan een handleiding is dit bock van B e c k m a n n een standaardwerk. Boven-
dien IS het pionierswerk, aangezien de Nederlandse Bond van Vogelliefhebbers als

eerste bond op het vasteland van Europa een standaard ging instellen voor de keuring
van zebravinken. Sinds 1966 zijn de zebravinken een zelfstandige hoofdgroep op
tentoonstellingen geworden, naast kleurkanaries en grasparkieten. Hoewel de kweek
van zebravinken in verschillende boekjes goed behandeld wordt, ontbrak een uit-
gebreide studie over de selectieve kweek van de zebravink voor tentoonstellings-
doeleinden.

De zebravink is nog maar kort gedomesticeerd. Volgens sommigen hebben er sinds
1918 geen importen van enige betekenis uit Australië meer plaatsgevonden. Dit be-
tekent dat onze zebravinken nog maar 50 - 80 generaties zonder vermenging met wild-
vang in gevangenschap hebben geproduceerd.

In de natuur wordt het broedseizoen sterk beïnvloed door de regentijd; bij uitblijven
van regenval broeden zebravinken niet. Zelfs bij gedomesticeerde zebravinken gaat
een slecht broedseizoen wel samen met het onregelmatig verstrekken van badwater.
De wilde zebravink is tamelijk uniform in kleur en afmetingen. In gevangenschap is
de variatie in lengte toegenomen van 8 cm tot 17 cm. Er zijn zowel kleinere als
grotere vogels gekweekt, dan in de natuur gevonden zijn.

De kleuren zijn een grote variatie gaan vertonen. Nu reeds, terwijl de kweek van
kwaliteitsvogels nog maar in de kinderschoenen staat, zijn er tenminste 10 kleurslagen.
De kleurverschillen bij de fenotypen zijn het gevolg van concentraties van het zwarte
of donkerbruine en melanine en van het roodbruine tot crème phacomelanine. Het
pigment is opgehoopt in de baarden en haakjes van de veren. (Het veerzakje bepaalt
de vorm en pigmentverdeling van een veer zoals uit transplantatieproeven van
L i 11 i e en W a n g is gebleken — door de helften van 2 veerzakjes samen te voegen
ontstonden zelfs veren waarvan de baarden aan de ene zijde van de schacht de oor-
spronkelijke vorm en kleur hadden en die aan de andere zijde de karakteristieken van
het transplantaat. Ref.)

Een hoofdstuk over algemene erfelijkheidsleer gaat vooraf aan het gedeelte waarin
de kleurvererving van de zebravink behandeld wordt. Het laatste beslaat ongeveer de
helft van dit handboek. Naast formules van de overerving van genen die de kleur
bepalen wordt van de behandelde paringen ook een beschrijving gegeven van de te
verwachten kleuren, zodat de fokker eventueel de formules kan laten voor wat ze zijn.
De zebravinkkweek staat aan het begin van een grote toekomst. Nog liggen de kwali-
teiten van de zebravink erg dicht bijeen. Door kwaliteitskweek op vorm en kleur kan
daarin de komende jaren veel veranderen. Dit boek levert daarvoor een goede grond-
slag.

Een meer gedetailleerd commentaar mijnerzijds op het antwoord van collega Scholten
in Uw nummer van april 1.1. (bladz. 467) blijkt door omstandigheden vertraagd tc
zijn.

Gaarne zag ik in ieder geval opgenomen, dat ik door dit antwoord zeker niet genoe.g-
zaam ben bevredigd.

Het vervoer van paarden en pony\'s per vee-auto is de laatste jaren toegenomen.
Dit staat vooral in verband met het feit, dat het vervoer aan de hand in het drukke
verkeer vrijwel onmogelijk en gevaarlijk is.

Verder is er een toename van het aantal sportevenementen voor paardenliefhebbers,
die hun paarden daardoor veelal over lange afstanden hebben te vervoeren.
Het vervoer per vee-auto is aantrekkelijk om dc volgende redenen:

5. de veewagen kan bij de concours- of keuringsterreinen dienst doen als een be-
schuttende stalling.

2. bij ondeskundig rijden, bijv. bij plotseling remmen, kan een paard van de benen
raken;

3. gevaarlijk is het vervoer in veewagens die niet voldoen aan redelijke eisen van
betrouwbaarheid;

4. het reinigen en het daaropvolgend ontsmetten van de veewagens laat vaak te
wensen over.

Bij het vervoer van paarden wordt meestal van degelijke en kostbare vervoermiddelen
gebruik gemaakt, maar er rijden ook nog tamelijk primitieve vee-auto\'s rond, welke
niet altijd aan te stellen minimumeisen voldoen.

Er wordt gebruik gemaakt van (rice)-trailers welke gekoppeld worden achter een
personen-auto, maar er zijn ook grote veeauto\'s, die speciaal voor het vervoer van
een groot aantal paarden zijn ingericht.

.A.an de betrouwbaarheid van het materiaal mag niets ontbreken. Het is zelfs voor-
gekomen, dat het vloerhout niet sterk genoeg was, waardoor de paarden door de
bodem zijn gezakt.

Ook is het voorgekomen, dat paarden ernstige verwondingen kregen doordat tijdens
het opladen een plank van de brug het begaf.

De neergeslagen laadklep mag niet te steil (zie de keuringsvoorschriften) en niet glad
zijn. Op de laadklep dient wat stro te worden aangebracht om het paard meer ver-
trouwen te geven. In de auto dient eveneens voldoende schoon strooisel te worden
aangebracht.

Een rustige vakman, en dat zal in dc regel de chauffeur zijn, dient de leiding bij het
laden te hebben. Het paard moet vlot en zoveel mogelijk rechtuit het midden van de
laadklep opgaan, om uitzwaaien van de achterhand tot naast de brug te voorkomen.
Het paard moet daarbij de mogelijkheid hebben het hoofd naar beneden te brengen,
om alles goed te kunnen opnemen. Als een achterbeen naast de brug schiet, kan een
min of meer ernstig letsel optreden.

De meeste paarden gaan gewillig de laadklep op, maar paarden, die voor \'t eerst
worden opgeladen of die van een eerder vervoer een onaangename herinnering hebben
bewaard, leveren wel eens moeilijkheden op, en soms lijken de moeilijkheden zelfs
onoplosbaar.

Jonge paarden en pony\'s, die bij het opladen lastig zijn, worden de brug opgeholpen
door een paar helpers, die elkaar cen hand geven en zo achter de broek van het
paard een voorwaarts-duwende kracht uitoefenen; hiervoor wordt ook wel een touw

gebruikt. Een weifelend paard wordt zo mogelijk achter een gewillig paard de brug
opgeleid, bij voorkeur een paard, waarvoor dc meeste sympathie wordt getoond.
Er zijn veel manieren om het laden te vergemakkelijken, maar met geduld en het
toedienen van versnaperingen, waardoor het noodzakelijke vertrouwen verkregen kan
worden, worden veelal de moeilijkheden opgelost. Vooral bij de eerste maal dat een
paard in een veewagen moet worden geladen moet men veel geduld betrachten; een
volgende keer trekt men daar nog profijt van.

Indien eenvoudige methoden falen, is het opladen volgens onderstaande methode,
welke door S p o e 1 s t r a is aangegeven, aan te raden. Hiervoor is een sterk halster
en een sterk touw van tenminste 7 meter lengte benodigd. De lengte van het touw is
afhankelijk van de lengte van de veewagen. Aan één eind van het touw wordt een
lus of ring aangebracht, waarna het rondom de borst wordt gelegd — achter de voor-
benen en over de schoft. Het andere eind gaat door de lus of ring, gaat dan tussen
de voorbenen door, en wordt tenslotte door de halster-ring gehaald. Een helper voert
nu het paard aan het halster vlak voor de brug, een andere brengt het losse eind
van het touw om het voorste staande U-balkje aan de zijkant van de veewagen en
houdt het zodanig vast, dat er enige spanning ontstaat en het touw niet kan terug-
lopen. Vanaf dit moment is er voor het paard geen weg terug. Gaat het hangen, dan
trekt de slag rondom de borst vaster aan, hetgeen door de vermeerderde druk op de
schoft zeer onaangenaam voor het paard is en waardoor het steigeren ook onmogelijk
wordt gemaakt. De praktijk heeft voldoende bewezen, dat zelfs z.g. onhandelbare
paarden op deze wijze zijn op te laden.

Hierbij moet er voor gezorgd worden, dat de neergeslagen laadklep voorzien is van
stro en de paarden het hoofd goed naar beneden kunnen brengen. Men moet het
paard kort aan het halster houden, opdat het niet wegstormt en om gevaren voor de
begeleider te voorkomen. Men dient ook zoveel mogelijk via het midden van de
laadklep rechtuit te gaan, dan zal het paard niet gauw naast de brug komen.

In rice-trailers, die achter personenauto\'s worden gekoppeld, en kleine vee-auto\'s
worden de paarden in de regel in de rijrichdng geplaatst. Deze wijze van vervoer is
voor de paarden aangenaam wanneer tussen de paarden een schot is aangebracht,
waardoor de zijwaartse bewegingen tot een minimum worden beperkt. Hetzelfde wordt
verkregen, wanneer de paarden dicht naast elkaar worden geplaatst.
In grote vee-auto\'s, die veelal tien of meer paarden vervoeren, worden ze dwars op
de rijrichting geplaatst.

Voor een veilig en aangenaam vervoer dienen ook hiertussen schotten te worden
aangebracht. Deze schotten worden soms gecapitonneerd, om de zijwaartse bewegingen
van de paarden zacht op te vangen.

Ook kunnen bij deze wijze van vervoer de paarden zo worden geplaatst, dat ze zijde-
lings een minimale ruimte hebben; ze geven elkaar dus steun. Ze worden dan iets
schuin naast elkaar geplaatst en om en om links en rechts in de auto vastgezet.
Doordat de paarden kort worden aangebonden, wordt nog eni.ge steun gegeven.
Bijtende paarden worden zeer kort of aan twee touwen vastgezet. Bij de volgorde van
opladen dient men rekening te houden met onderlinge sympathieën en antipathieën
van de paarden.

De auto\'s moeten zo zijn ingericht, dat een paard nimmer het hoofd naar buiten kan
krijgen (zie de keuringsvoorschriften). Bij lange ritten hebben de kogels en de buig-
pezen aan de onderbenen het meeste te lijden. Doelmatig bandageren van deze delen
heeft waarde. Na afloop van de rit is masseren nutdg.

Voor sportpaarden verdient het aanbeveling de staart te bandageren, cen reisdeken
op te leggen en eventueel een hoofdkap op te doen om schaafwonden te voorkomen.
Een enkele keer worden kroonbetrappingen opgemerkt, dit is te voorkomen door
kroonbeschermers aan te brengen.

Het spreekt vanzelf dat „op scherp gezette" paarden niet per as vervoerd moeten
worden.

Hij transport over grote afstanden, bijv. naar het buitenland, verdient het aanbeveling
de paarden onderweg eens af te stappen.

\\a transport over grote afstanden kan speciaal bij pony\'s reisziekte optreden. Als
ziekteverschijnsel valt hierbij de krampachtige lichaamshouding op met sterk zweten.
De paarden kunnen zich moeilijk verplaatsen, de beweging is stijf en onzeker, de
benen worden nauwelijks opgetild. De blik is starend, de hals wordt gestrekt ge-
houden, de kaken zijn op elkaar geklemd. De mond is niet te openen. De pony pro-
beert nc^ wel te eten en te drinken, doch slaagt er niet in. Door ze hardhandig aan
te raken of te duwen nemen de krampen toe.

Voor het vervoer van vee, moet de vervoerder in \'t bezit zijn van een keuringsbewijs,
c at wordt verstrekt door de Rijksdienst voor het Wegverkeer nadat een inspekteur van
de Nederlandse Vereniging tot Bescherming van Dieren heeft vastgesteld dat het
voertuig aan de gestelde eisen voldoet.

Zo moet het motorrijtuig of de aanhangwagen aan redelijke eisen van soliditeit vol-
doen en voorzien zijn van de aanduiding: „veevervoer".

\\\'oor het vervoer van paarden en veulens moeten de zijwanden tot een hoogte van
140 cm boven de laadvloer zijn gesloten; daarboven moeten zich ruim bemeten
ventilatie-openingen bevinden. Het voertuig moet voorzien zijn hetzij van een vaste
overdekking, hetzij van een goed passend en goed bevestigd waterdicht zeil. De lengte
van de laadklep moet zodanig zijn, dat de helling van de uitgelegde klep niet groter
is dan 30°.

Het voertuig moet zodanig zijn beladen, dat geen enkel deel van de dieren buiten
het voertuig kan reiken.

De laadvloer moet met zand en stro, met turfstrooisel of met zaagsel zijn bestrooid
of belegd.

De Landelijke Werkcommissie Laboratoriumdieren (L.W.L.) werd in 1962 opgericht
en in 1966 tot Stichting geformeerd.

Het doel van de Stichting is het bevorderen van de kwaliteit van laboratoriumdieren.
Zij tracht dit onder meer te realiseren door het geven van voorlichting op het gebied
van huisvesting en verzorging van de proefdieren en in het algemeen door alle om-
standigheden die het dierexperiment kunnen beïnvloeden op een zodanig niveau te
brengen, dat de dierproef een maximum aan informatie oplevert, waarbij ook het
ongerief van de dieren tot een minimum wordt beperkt.

Dr. J. W. R. Everse, voorzitter, namens de Nepropharm, Unilever en de Staats-
mijnen;

Dr. Chr. L. Rümke, vice-voorzitter, namens de Faculteit der Geneeskunde, Vrije
Universiteit Amsterdam;

Drs. J. C. J. van Vliet, secretaris. Centraal Proefdierenbedrijf T.N.O., Zeist;
Prof. Dr. D. W. van Bekkum, penningmeester, namens de Medische Faculteit van
de Universiteit Rotterdam:

Drs. B. C. Kruijt, 2e secretaris, namens het Rijks Instituut voor de Volksgezond-
heid, Bilthoven;

Drs. D. D. Bakker, namens de Faculteit der Geneeskunde Rijks Universiteit
Groningen;

Dr. M. J. Dobbelaar, namens de Faculteit der Geneeskunde van de KathoUeke
Universiteit van Nijmegen;

Prof. Dr. W. K. Hirschfeld, namens de Rijks Universiteit Utrecht;
Mejuffrouw Drs. A. K. Kremer, Centraal Proefdierenbedrijf T.N.O. Utrecht;
Dr. H. G. Kwa, Nederlands Kankerinstituut .Amsterdam;

De Stichting verzorgde de uitgave van „Biotechniek", dat lOx per jaar verschijnt.
Dit tijdschrift, dat tot 1965 werd uitgegeven door het Centraal Dierenlaboratorium
te Nijmegen beleefde de 6e jaargang.

De redactie wordt gevormd door J. M. van Gaaien, B. C. Kruijt, J. W. Mullink en
H, J. Stol.

In 1967 steeg het aantal betalende abonnees van 646 tot 742. De oplage bedroeg per
1 januari 1968 850 exemplaren.

In Utrecht, Nijmegen, Leiden, Groningen en Amsterdam worden door of vanwege
dc Universiteit cursussen georganiseerd voor dierverzorger en biotechnisch laborant.
Een commissie van de Stichting L.W.L. coördineerde ook dit jaar de examens. Dit
htndelijke examen werd in het verslagjaar op vier plaatsen afgenomen.
De examenresultaten waren als volgt;

Oe Stichting L.W.L. werd geraadpleegd bij de voorbereiding van een voor-ontwerp
van wet betreffende de dierproeven. Voor verder advies is dit ontwerp — ingediend
door een Interdepartementale Commissie — door de Minister gezonden naar de
C;entrale Raad voor de Volksgezondheid. Door deze Raad is opnieuw een commissie
ingesteld waarin enkele leden van de Stichting zitting hebben.

Voor de vijfde maal werd een jaarlijkse bijeenkomst georganiseerd voor biotechnici,
ditmaal in Amsterdam, waar gastvrijheid werd genoten van het Koninklijk Zoölogisch
Genootschap „Artis", het Instituut voor de Tropen en het Centraal Laboratorium van
de Bloedtransfusiedienst.

In het ochtendprogramma werden voordrachten gehouden over verzorging van rep-
tielen door de conservator van het Artis Aquarium, de heer Fr. d e G r a a f, en over
kweek en verzorging van insecten door een staflid van het Tropeninstituut, de heer
H. A. van S e v e n t e r.

\'i Middags leidden de directeur Dr. E. F. J a c o b i en de stafleden van „Artis" dc
deelnemers in verschillende groepen door de „tuin", waarbij verschillende onder-

v/erpen werden behandeld: het aquarium, de voeding van dierentuindieren, zoö-
technische aspecten, diergeneeskundige behandeling, dierpsychologie.
Tegelijkertijd vonden in het Laboratorium van de Bloedtransfusiedienst een tweetal
demonstraties plaats: soorten en verwerkingsmogelijkheden van kunststoffen en intern
tiansport in een proefdierenhuis.

Tn het restaurant van „Artis" was een expositie ingericht door fabrikanten van kooien,
diervoeding en andere benodigdheden.

Mede door de grote aantrekkingskracht die „Artis" uitoefent, was er een record-
belangstelling van biotechnici voor deze dag.

Op 10 november werd een discussiemiddag georganiseerd in het Centraal Laborato-
rium van de Bloedtransfusiedienst met als onderwerp „Wat betekent het voor de
praktijk om over s.p.f.-dieren te beschikken". Deze bijeenkomst was een eerste poging
om in ruimer verband dan binnen de Landelijke Werkgroep alleen, de discussie te
bevorderen tussen gebruikers en producenten van s.p.f.-proefdieren. Dergelijke studie-
bijeenkomsten met een niet te groot aantal deelnemers (circa 30) zullen in de
toekomst vaker worden georganiseerd.

Opnieuw werden bijdragen ontvangen van de Organisatie T.N.O. en enkele Farma-
ceutische Industrieën. De kosten voor het Tijdschrift „Biotechniek" konden voor een
groot deel worden gedekt door inkomsten van adverteerders en abonnementsgelden.
De uitgaven voor de Biotechnische dag werden betaald uit deelnemersgelden en
bijdragen van exposanten.

Samenvatting van twee vraaggesprekken in de radiorubriek „Werk en Welzijn"
met Prof. Dr. C. den Hartog, directeur van het Voorlichtingsbureau voor
de Voeding, en Prof. Dr. D. A. A. Mossel van het Centraal Instituut voor
Voedingsonderzoek T.N.O. in Zeist.

De laatste tientallen jaren hebben zich dikwijls geheel onverwachts voedselvergifti-
gingsexplosies in Nederland voorgedaan, met name in inrichtingen met grote voe-
dingskeukens. Het is daarbij altijd zeer moeilijk geweest de juiste plaats te vinden,
van waar de infecties uitgingen, waar de zwakke plekken zaten in de gehele keten
var voedselbereiding.

Naar aanleiding hiervan is bij cen veertigtal inrichtingen met grote keukens voor
gioepsvocding in het centrum des lands — verpleegtehuizen voor bejaarden, psychia-
trische- en revalidatie-inrichtin,gen en bij enkele kazernes — een onderzoek verricht,
dal uniek mag worden genoemd in de wereld. Het onderzoek duurde een jaar.

Dc bacteriologische methode — de z.g. objectieve methode — welke werd toegepast
is bijzonder eenvoudig.

Dc bedoeling was te komen tot normen voor een objectieve beoordeling van de
hygiënische werkomstandigheden in grote keukenbedrijven.

Hoewel het onderzoek in februari j.1. werd afgesloten, wordt toch met de objectieve
methode voortgegaan. Niet alleen zullen daarbij inrichtingen in het gehele land
worden onderzocht, doch op aanvraag ook fabrieken, slagerijen, bakkerijen enzovoorts,
waar voedsel op enigszins grote schaal wordt gereedgemaakt voor consumptie en die
daarvoor belangstelling hebben.

De methode welke werd aangepast voor gebruik in inrichtingen voor massavoeding,
stamt uit de Verenigde Staten.

Er worden speciale, kleine Petri-schaaltjes bij gebruikt — z.g. Rodac-plaatjes — die
gevuld zijn met agar.

Alles wat degene die in de praktijk het hygiëne-onderzoek doet, daarbij te verrichten
heeft, is het oppervlak van apparatuur of levensmiddel van de agar tegen het te
onderzoeken oppervlak aan te drukken en weer af te nemen, en het deksel weer op
het schaaltje te plaatsen. Daannee is het initiële onderzoek voltooid. De bebroeding
vindt daarna plaats in het laboratorium.

Dc methode werd daarom gekozen, om bij toepassing in de toekomst ook bacteriolo-
gisch ongeschoold personeel, (bijv. diëtisten) dat slechts over beperkte laboratorium-
faciliteiten beschikt, ermee te kunnen laten werken.

Wat het onderzoek betreft; desinfecterende middelen — en veel inrichtingen ge-
bruiken de juiste desinfecterende middelen — kunnen de van buiten in het voedsel
gerakende, ziekten verwekkende kiemen beperken. Sommige voedingsmiddelen be-
vatten echter van nature enkele ongewenste bacteriën en andere micro-organismen.
Het is daarom zeer belangrijk vooral de temperatuur, de gekoelde bewaring van aan
bederf onderhevige voedingsmiddelen, scherp in het oog te houden.
Hier vrilde het nog al eens bij de onderzochte inrichtingen aan schorten. Een voor-
beeld van een „zwakke plek" is de gewoonte die in enkele inrichtingen bestaat, om
het ontbijt voor de volgende morgen reeds gereed te maken. De boterhammen worden
gesneden, gesmeerd en belegd, en vervolgens in plastic trommeltjes naar de af-
delingen gezonden. De trommels blijven hier de gehele nacht bij kamertemperatuur
staan, waardoor de bacteriën de gelegenheid krijgen zich sterk te vermeerderen.
Geadviseerd werd de trommeltjes, indien zulks arbeidstechnisch niet kan worden
gewijzigd, \'s nachts in de koelkast te bewaren; meer een toepassing van koude der-
halve, dan het direkt aanbevelen van koelhuizen of koelruimte.

Ook de verzorging van de handen was, evenals de zorg voor de handdoeken, niet
overal ideaal.

Door het onderzoek in de komende maanden uit te breiden op meer nationale schaal,
wordt getracht de bereikte conclusies meer fundament te geven. Synchroon daarmede
zal ervoor worden zorggedragen dat, waar zwakke punten in de keten van spijs-
bereiding worden aangetroffen, direkt een verbeterd beleid wordt aanbevolen, zodat
de risico\'s voor de consument zo snel mogelijk zullen worden geëlimineerd.
Er zal niet gewacht worden tot het rapport over het gedane onderzoek is voltooid,
maar er zullen direkt praktische maatregelen worden genomen. Via de diëtisten van
het Voorlichtingsbureau vooi de Voeding in Den Haag zullen de inrichtingen welke
in samenwerking met het Centraal Instituut voor Voedingsonderzoek T.N.O. in Zeist
zijn onderzocht, onmiddellijk van de adviezen kunnen profiteren.

De baarmoeder van een merrie bestaat uit een zg. „lichaam", dat zich naar voren
voortzet in twee gesloten uitlopers, de zg. „hoorns", en dat daarmede één holte
vormt. Deze holte wordt tijdens de drachtigheid steeds groter, als natuurlijk gevolg
van de ontwikkeling van de vrucht. Het veulen nu bevindt zich in het baarmoeder-
lichaam en in één van de hoorns. Deze laatste is de zg. bevruchte hoorn, die dan
ook veel groter wordt dan de andere hoorn, die onbevrucht gebleven is.
De vruchtvliezen (na het veulenen nageboorte of haam geheten) liggen in genoemde
grot holte overal tegen de baarmoederwand aan en hebben dus dezelfde vorm.
Bij de geboorte van het veulen scheurt het achterste gedeelte van de vruchtvliezen,
om het veulen door te laten. Wanneer de haam is afgekomen en we deze uitspreiden,
krijgen we de indruk van een broek met twee gesloten pijpen, waarvan de ene pijp
veel groter is dan de andere. De verbinding van de vruchtvliezen met de binnenzijde
van de baarmoederwand is zodanig, dat deze reeds spoedig na de geboorte kan los-
laten. Normaal gebeurt dit na ongeveer een half uur.

Is de haam ten dele naar buiten gekomen, dan kan men er een knoop in leggen of
haar met een touwtje vastbinden aan de staart van de merrie. De bedoeling hiervan
is, dat de merrie niet op de haam zal trappen, want dan kan deze afscheuren, waar-

door een meer of minder groot gedeelte in de baarmoeder achter blijft. Dit stuk{je)
komt moeilijk af en is ook door de dierenarts veel moeilijker af te halen dan een
gehele haam.

Blijft de gehele haam of een deel ervan in de baarmoeder vastzitten, dan treedt vrij
spoedig ontbinding op. Hierdoor ontstaan giftige stoffen, die baarmoederontsteking
veroorzaken en die zich met het bloed door het gehele lichaam verspreiden. De
merrie wordt daardoor ernstig ziek hetgeen gepaard gaat met hoge koorts.
Door inwerking van de giftige stoffen op de hoeflederhuid — dit is dat gedeelte
van het „leven" van de hoef, dat direkt binnen de hoornschoen ligt — kan „hoef-
bevangenheid" ontstaan. De merrie beweegt zich dan pijnlijk en komt moeilijk van
haar plaats.

Probeert men haar te laten stappen, dan zet ze haar voorbenen (de voorhoeven
worden veel eerder aangetast dan de achterhoeven) met korte pasjes naar voren
en brengt haar achterbenen extra ver onder het lichaam om de voorhoeven zoveel
mogelijk te ontlasten. Dikwijls ontstaan er na hoefbevangenheid onherstelbare, min
of meer ernstige hoef af wij kingen.

Om het ziek worden en bevangen raken van de merrie door bovengenoemde oorzaak
te voorkomen, is het dus noodzakelijk dat de haam spoedig loslaat. Wanneer dit na
ongeveer 8 uur nog niet het geval is, dient men deskundige hulp in te roepen.
Na tijdige en deskundige verwijdering van de haam treden de genoemde ziekten
nagenoeg nooit op.

Het zelf verwijderen van de haam, het zg. „afmelken", moet beslist ontraden wor-
den. Ten eerste komt een haam, die er met afmelken is af te halen, ook steeds van-
zelf af en ten tweede is het gevaarlijk, omdat de haam kan afscheuren en er dan
een gedeelte blijft zitten.

Wanneer de haam is afgekomen, is het ten zeerste aan te bevelen deze uit te spreiden
en na te gaan of de beide uitlopers aan het einde nog dichtzitten. Bevindt zich aan
het einde een opening, dan is het gevaar aanwezig dat er een gedeelte in de baar-
moeder is achtergebleven. Is dit het geval dan dient men tijdig de dierenarts te
waarschuwen, teneinde genoemde moeilijkheden te voorkomen.

Commissie Gezondheidszorg Paarden
van het Landbouwschap,
Raamweg 26, \'s-Gravenhage,
tel. 65 69 20 t. 03.

Op vrijdag 7 juni organiseert de Nederlandse Zoötechnische Vereniging in het Jaar-
beursjRestaurant te Utrecht bovengenoemde studiedag, waarvan het programma
alsvolgt luidt:

10.35 uur Ir. IJ. Kroes, rijksveeteeltconsulent voor de Varkensfokkerij te Utrecht:

Structurele ontwikkelingen in de varkenshouderij.
11.30 uur Dr. W. Sybesma, wetenschappelijk medewerker van het Instituut voor
Veeteeltkundig Onderzoek „Schoonoord" te Zeist: Enkele aspecten van
de vleeskwaliteit bij varkens.
12.30 uur Discussie.
13.00 uur Lunchpauze.

14.00 uur Dr. Ir. R. D. Politiek, lector in de Veeteeltwetenschap te Wage-
ningen: Mogelijkheden van zuivere teelt in de varkensfokkerij.
15.00 uur Ir. D. K r o e s k e, wetenschappelijk medewerker aan het Instituut voor
Veeteeltkundig Onderzoek ,,Schoonoord" te Zeist: Mogelijkheden van
kruisingen in de varkensfokkerij.
16.00 uur Discussie.

Over de laatste week van april zijn in Engeland 4 gevallen van mond- en klauwzeer
voorgekomen op bedrijven gelegen in het graafschap Shropshire.

Over februari zijn volgens opgave van de Russische veterinaire dienst, in totaal 107
gevallen van mond- en klauwzeer voorgekomen. Hiervan waren 13 gevallen in het
gebied van de Noord Kaukasus van de typen A-near East en O, 13 in de gebieden
Wolga en Oeral van het type A-near East en in Siberië 8 gevallen van het type A.
In de Oekraïne en Wit Rusland kwamen 2 gevallen voor van het type A-near East.
In 5 provincies van Aziatisch Rusland kwamen 71 gevallen voor van de typen A en O.

Op 18 april is in de gemeente Vecses in de provincie Pest in Hongarije een geval
van mond- en klauwzeer onder runderen voorgekomen. Er werden 157 dieren aan-
getast door het C-virus.

Van 4 tot 15 april deden zich op 7 bedrijven gevallen van mond- en klauwzeer van
het type O voor. Tien runderen en 127 varkens werden opgeruimd.

Op 10 mei heeft zich op een bedrijf in Coesfeld in Nordrhein-Westfalen, op ongeveer
25 kilometer van de Nederlandse grens bij Winterswijk, een geval van mond- en
klauwzeer voorgedaan. Van de 6 runderen en 60 varkens, bleken 15 varkens te zijn
aangetast.

De varkens werden opgeruimd, de runderen ingeënt. De oorzaak van de besmetting
heeft men nog niet kunnen achterhalen en het type kon niet worden vastgesteld.

Over de tweede helft van maart werden in Spanje 52 bedrijven aangetast door Afri-
kaanse varkenspest. Hierbij waren 6.841 varkens betrokken, waarvan er 274 aan de
ziekte stierven en 785 zieke en 5.782 verdachte dieren werden opgeruimd.

In Portugal werden over de eerste helft van april 10 bedrijven besmet, verdeeld over
C districten. Van dc totaal 314 varkens stierven er 130 aan de ziekte en 184 zieke
en verdachte dieren werden opgeruimd.

Van 16 tot 29 februari werd in België, in de provincies Luik en Luxemburg, bij 14
vossen rabies vastgesteld.

Over de maand maart deden zich in West-Duitsland 306 nieuwe gevallen van rabies
voor.

OFFICIËLE OPENING GEBOUW P.G.D. IN NOORD-BRABANT
Op donderdag 9 mei heeft de Minister van Landbolw en Visserij, Ir. P. J. Lardinois,
het nieuwe gebouwencomplex van de Provinciale Gezondheidsdienst voor Dieren in
Noord-Brabant te Boxtel, officieel geopend.

In een uitvoerige openingsrede wees de Minister onder meer op de groeiende inter-
nationale samenwerking. Deze heeft tot gevolg, dat ook de veterinaire grenzen verlegd
worden naar de E.E.G.-grenzen.

Steeds meer wint de gedachte aan uniformering van bestrijdingsmaatregelen terrein,
waarbij meer dan voorheen de bewaking van dierziekten en die van de belangen van
de volksgezondheid aan elkaar worden gekoppeld.

De samenwerking tussen de veterinaire instanties uit de verschillende partnerlanden
van E.E.G. en Benelux zal voortdurend nauwer dienen te worden. Niet alleen de
dierziektenbestrijdingsmaatregelen zullen moeten worden geharmoniseerd, maar ook
de mogelijkheden voor vrij vervoer van dieren en dierprodukten in de E.E.G.-landen.
De Minister wees in dit verband op het belang van een integrale samenwerking tussen
de Veeartsenijkundige Dienst, de Gezondheidsdiensten voor Dieren, de Gezondheids-
dienst voor Pluimvee en de Wetenschappelijke onderzoek instituten.
Overigens niet alleen voor de exportpositie van Nederland is een nadere bezinning
op de organisatie van de dierziektenbestrijding noodzakelijk, ook de fioanciering van
de diergezondheidszorg, die sinds enige tijd voor het grootste deel voor rekening van
de rijksoverheid komt, noopt de Minister van Landbouw en Visserij tot het voeren van
cen zo doelmatig mogelijk veterinair beleid. De aandacht zal moeten worden gericht
op de meest actuele zaken, op de toekomst. Er zullen prioriteiten moeten worden vast-
gesteld, arbeidsprogramma\'s uitgewerkt en een taakverdeling dient tot stand gebracht.
De bewindsman zei in de naaste toekomst — als vervolg op het overleg tussen
Ministerie, Landbouwschap en het Produktschap voor Pluimvee en Eieren over de
organisatie van de Gezondheidsdienst voor Pluimvee — te zullen nagaan of de ziekten-
bestrijding door verdere samenwerking verbeterd kan worden.

Vervolgens wees hij nog op de noodzaak om aan de gezondheid van dieren en dier-
produkten bij invoer in Nederland de strengste eisen te stellen. Dit kan echter de
internationale handel ernstig belemmeren, daar de ons omringende landen te allen
tijde tegenmaatregelen zouden kunnen nemen.

Wij zullen daarom in het internationale overleg steeds bereid moeten zijn tot een
compromis met een voor Nederland aanvaardbaar risico. Dit risico kan bij invoer be-
langrijk worden verkleind wanneer de Veeartsenijkundige Dienst en de Gezondheids-
diensten nauw en gecoördineerd samenwerken ter bescherming van de bedrijven, waar
importdieren terecht zullen komen.

Samenvattend kwam de Minister tot de conclusie dat om talrijke redenen de aan-
passing van ons gehele veterinaire apparaat aan de veranderde omstandigheden niet
alleen nationaal, maar ook internationaal een urgente zaak mag worden .genoemd.

Op 9 en 10 mei zijn in het Brabantse Liempde de jaariijkse werktuigendagen van de
N.C.B. gehouden. Zoals gewoonlijk bestond voor deze show veel belangstelling.
Uit binnen- en buitenland stroomden de bezoekers toe, landbouwers en veehouders,
tuinders en leeriingen van land- en tuinbouwscholen. Met grote belangstelling werden
de demonstraties op het sinds vorig jaar weer uitgebreider terrein gevolgd.
Daarnaast namen velen kennis van wat een aantal vooriichtingsdiensten van de over-
heid de bezoekers hadden te vertellen. De Veeartsenijkundi.ge Dienst was weer ver-
tegenwoordigd met een stand, waarmee een indruk werd gegeven van de uitgebreide
taak van deze Dienst op het gebied van de wering en bestrijding van besmettelijke
d;erziekten en de gezondheidstoestand van de veestapel.

Zo werd aandacht besteed aan varkenspest, aan de wering van hondsdolheid, welke
ziekte onze grenzen zo dicht is genaderd, aan de maatregelen ter voorkoming van
insleep van besmettelijke veeziekten op het bedrijf en aan de gevaren voor mens en
dier bij het ongecontroleerd gebruik van antibiotica en hormoonpreparaten.
„Maak van Uw dier geen medicijnkast" was de boodschap die de bezoekers meekregen
in de vorm van een kleurrijke kaart, waarop de betekenis van de Antibioticawet werd
uiteengezet.

Vele vragen van geïnteresseerden werden door opzichters van de Veeartsenijkundige
Dienst, district Noord-Brabant, beantwoord. Gedurende de tentoonstelling werd in de
stand de kleurenfilm „Varkensziekten" vertoond.

OVERZICHT VAN VETERINAIRE MAATREGELEN VOOR HE I\' OP REIS
MEDENEMEN VAN HONDEN EN KATTEN

a. Voor het inedenemen van honden of katten, waarbij de landsgrenzen niet
worden overschreden, bestaat behoudens hetgeen onder b, c en d is vermeld,
geen belemmering van veterinaire aard.

b. Inwoners van het gebied van de provincie Limburg gelegen ten zuiden van
de weg Maaseik - Roosteren - Dieteren - Susteren tot de Nederlands-Duitse
grens, richdng Isenbruch, moeten voor een hond ouder dan drie maanden
en zich in bedoeld gebied bevindend buiten woning, erf of niet-openbaar voer-
of vaartuig, beschikken over een van rijkswege verstrekt blauw formulier,
genaamd „Entingsbewijs rabies". Daaruit moet onder meer blijken dat het
dier minstens 30 dagen en hoogstens 2 jaar tevoren werd geënt tegen honds-
dolheid (rabies) met een vaccin type Flury L.E.P.

c. Zij die buiten bedoeld gebied woonachtig zijn, kunnen voor het geval als
onder b omschreven, volstaan met een geldig certificaat betreffende gezond-
heid en endng zoals ook benodigd voor de wederinvoer in Nederiand.

d. Honden moeten krachtens gemeentelijke verordeningen buiten woning, erf of
eigen vervoermiddel doorgaans aan de lijn gehouden worden.

a. Voor de wederinvoer in Nederland dient men voor een hond
of kat te beschikken over een geldig certificaat betreffende gezondheid en
enting (hierna steeds aangeduid met „certificaat"), hetwelk op verzoek van
de eigenaar door de dierenarts na een enting tegen hondsdolheid wordt af-
gegeven en moet worden gelegaliseerd door een Inspecteur van de Vee-
artsenijkundige Dienst.

De enting moet in verband met de geldigheidsduur voor invoer niet alleen in
Nederland maar meestal ook voor invoer in andere landen ruim een maand
voor de datum van vertrek plaatsvinden.

b. Het buitenland stelt aan de invoer van honden en
katten bepaalde eisen. Voorzover deze eisen hier bekend zijn volgt
hieronder een opsomming.

Voor honden ouder dan 3 maanden is bij verplaatsing in of door de arrondissementen
Verviers en Bastogne en bij kamperen in geheel België het „certific.aat" vereist.
Het verdient in verband hiermede aanbeveling dat men zich voor een hond ouder
dan drie maanden voor inreis in België steeds van het certificaat voorziet.
Voor invoer vanuit Duitsland of Frankrijk is een geldig „certificaat" vereist.

Recente gezondheidsverklaring, door de Inspecteur van de Veeartsenijkundige Dienst
gelegaliseerd en aangevuld met de verklaring dat in Nederland geen rabies voorkomt
cn ook de laatste zes maanden niet is voorgekomen en het dier naar zijn beste weten
gedurende die tijd in Nederland is geweest. Eventueel kan hiervoor het „certificaat"
v/orden gebruikt mits het gezondheids-onderzoek en aanvullende verklaring van
recente datum zijn.

Invoer slechts mogelijk via bepaalde grensposten, alwaar de dieren tegen rabies
v/orden geënt. Daarna 6 weken in quarantaine in Dyrehospitalet, Emdrupvej 113,
Emdrup - Kopenhagen. Tijdig van te voren dient men daar plaats te bespreken.
Eventueel geschiedt bij honden nog enting tegen hondeziekte. Uitzonderingen zijn
mogelijk voor tentoonstellingsdieren etc.

Nodig is een in de Duitse taal gestelde verklaring van een Inspecteur van de Vee-
artsenijkundige Dienst, aangaande gezondheid van het dier en herkomst uit een
rabiësvrij gebied (straal van 20 km gedurende 3 maanden). Voor verkrijging van de
verklaring dient men zich tijdig doch niet langer dan 10 dagen voor inreis in Duits-
land te wenden tot zijn dierenarts onder aanbieding van het dier ter keuring en —
zo mogelijk — overlegging van het „certificaat".

Na verblijf in een derde land zal de geldigheidsduur van de verklaring (maximaal
\'Ü dagen) doorgaans verlopen zijn, terwijl het zeer de vraag is of gezien de rabies-
situatie aldaar een nieuw exemplaar verkregen kan worden. Met name in grote
gebieden van Oostenrijk, Zwitserland en Italië zal dit niet mogelijk zijn.
Wanneer men zonder verklaring of met een verklaring die niet aan de eisen voldoet
aan de Duitse grens komt, zal dit zeer veel tijd kosten aangezien er een dierenarts
zal moeten komen om de hond of kat te onderzoeken. Bovendien zijn hieraan ook de
nodige kosten verbonden.

De bovenbedoelde bepalingen gelden niet voor circushonden, schippershonden, blinde-
geleidehonden en voor honden die per vliegtuig worden vervoerd en bij tussenlanding
in Duitsland het vliegveld niet verlaten.

Vergunning nodig van het Finse Ministerie van Landbouw te Helsinki, Ritarikatu 2b.

Inentingsverklaring waaruit blijkt, dat het dier ten minste één en hoogstens 12
maanden tevoren werd geënt tegen hondsdolheid. Het „certificaat" voldoet mits de
termijn van 1 tot 12 maanden in het oog wordt gehouden.

Gezondheidsverklaring, welke bij het overschrijden van de Griekse grens bij inreis,
niet langer dan 14 dagen geleden mag zijn afgegeven.

Toestemming nodig van Ministry of Agriculture, Fisheries and Food, Hook Rise,
Tolworth, Surbiton (Surrey); verzending moet geschieden per kist, krat of hok; zes
maanden quarantaine.

Toestemming nodig van Department of Agriculture, Veterinary Section, Dublin; zes
maanden quarantaine.

Geldig „certificaat". .Aangeraden wordt dit te doen viseren door het Italiaanse con-
sulaat te Amsterdam, Heerengracht 609 of het consulaat te Rotterdam.
In Italië dienen honden te zijn gemuilkorfd en aan de lijn te worden gehouden.
Indien de lijn korter is dan 1 meter, mag muilkorven achterwege blijven.

Een enlcele dagen voor het vertrek uit Nederland afgegeven gezondheidsverklaring,
alsmede een geldig bewijs van vaccinatie tegen rabies.

De enting mag niet korter dan een maand en niet langer dan 12 maanden voor
aankomst in de Antillen zijn geschied. Het „certificaat" voldoet mits de tijdstippen
van gezondheidsonderzoek en enting goed gekozen worden.

Vergunning nodig van Veterinaerdirektoratet, Kronprinsens Gate 2, Oslo. Indien de
toestemming wordt verleend, worden er diverse voorwaarden aan verbonden.

In- en doorvoer in het normale reizigersverkeer is toegestaan, indien de dieren
(hoogstens twee per volwassen persoon) onder begeleiding zijn van de eigenaar.

Naar uit de praktijk is gebleken wordt het „certificaat" door Spanje geaccepteerd.
Het certificaat moet niet worden afgegeven, wat wel eens door de Spaanse douane
schijnt te worden verlangd, aangezien het bij de terugreis ook weer nodig is.

Vergunning nodig van Kungl. Veterinarstyrelsen, Fack, Stockholm. Indien de ver-
gunning wordt verleend, zijn daaraan bepaalde voorwaarden verbonden, waaronder
een gezondheidsonderzoek en eventueel quarantaine van het dier in Zweden.

Geldig „certificaat", in het Duits, Frans of Engels ingevuld, vereist. De enting mag
niet verder dan 12 maanden terug liggen.

Het certificaat is niet vereist bij rechtstreekse doorvoer per vliegtuig of trein.

Bij het bovenstaande is ervan uitgegaan, dat het dieren van in Nederland gedomi-
cilieerde eigenaren betreft.

Indien een land dat slechts een gezondheidsverklaring eist, zal worden bezocht, is
het zaak er voor te zorgen, dat het „certificaat" zo kort mogelijk voor de datum van
binnenkomst in dat land is afgegeven.

Dit kan indien men het dier te voren tegen hondsdolheid laat enten en kort voor
het vertrek nogmaals met het dier naar de dierenarts gaat ter verkrijging van het
„certificaat". Men dient het in alle gevallen te laten legaliseren door de Inspecteur
van de Veeartsenijkundige Dienst, die tevens de termijn bepaalt, waarbinnen de
enting voor wederinvoer geldig is. Men moet er voorts rekening mee houden, dat be-
doelde legalisatie, afhankelijk van de wijze van aanbieding aan de betrokken Inspec-
teur (persoonlijk of per post) enige tijd kan vorderen.

5, Groep Geneesk. v. h. Kl. Huisdier, K.N.M.v.D. Vergadering, 20.30 uur,
Klin. v. Kl. Huisdieren, (pag. 673)

6, Promotie collega K. H. Hermans, 16.1,\'5 uur. Rijksuniversiteit Utrecht,
(pag. 742)

7, Ned, Zoöt. Vereniging, Studiedag, 10,30 uur, Jaarbeurs/Restaurant,
Utrecht, (pag. 733)

10, Groep Dierenartsen werkzaam in het Bedrijfsleven K.N.M.v.D. Ver-
gadering, 14.00 uur. Hotel-restaurant Bella Vista, Zeist. (pag. 548, 673,
741)

10—14, Int. Assoc. of Microbiol. Societies. 6e Symposium, Bilthoven. (pag.
103)

13, Promotie collega S. S. Rathor, 16.15 uur. Rijksuniversiteit Utrecht,
(pag. 742)

19—21, Dtsch. Vetmed. Ges. Ausschusz Radioaktivität und Strahlenbiologie.
2e Intern. Symposium, Hannover, (pag. 667)
27, Promotie collega A. M. M. .\\bdellatief, 14.45 uur. Rijksuniversiteit

Utrecht, (pag. 742)
27, Promotie collega J. W. Zantinga, 16.15 uur. Rijksuniversiteit Utrecht.
27, Groep Wetenschappelijke Onderzoekers K.N.M.v.D. Vergadering, 14.15
uur. Rode zaal. Transitorium „de Uithof", (pag. 741)

U.S.A. (pag. 838 (1967) ; 47)
21—26, Int. Congres (VI) Dierlijke voortplanting en K.I., Parijs, (pa.g. 603)

1 2, Ned. Anatomen Ver. en Ned. Ver. Celbiologie. Symposium „Leren zien".
Utrecht, (pag. 667)

12—17, World. Ass. Buiatrics. 5e Int. Congres, Opatija (Joego-Slavië). (pag.
981 (1967), 667)

14, Veeartsenijkundige Dienst, 11e Voorlichtingsdag, Jaarbeurs/Restaurant,
Utrecht, (pag. 605)

23—28, Int. Pig Veterinary Society. Int. Congres, Cambridge, (pag. 1542
(1967), 539, 603)

Gironummer 511606 ten name van de Kon. Ned. Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Zoals reeds eerder werd medegedeeld zal de 115e .\\lgemene Vergadering gehouden
worden op 11 en 12 oktober a.s. te \'s Hertogenbosch.

Op vrijdag 11 oktober wordt het Wetenschappelijk Jaarcongres gehouden. Tijdens
de ochtendzitting zal een rede worden uitgesproken door de Staatssecretaris van
Sociale Zaken en Volksgezondheid, Z.E. Dr. K r u i s i n g a.

De namiddagzitting zal plaatsvinden in sectie-vergaderingen over diverse wetenschap-
pelijke onderwerpen.

Zaterdag 12 oktober wordt de huishoudelijke Algemene Vergadering gehouden.
Dc organisatie en begeleiding van ons Jaarcongres wordt verzorgd door de afdeling
Kabinet en Voorlichting van de Gemeente \'s Hertogenbosch.

Van daaruit zal u tijdig de nodige informatie en documentatie worden toegezonden.
Het Hoofdbestuur vertrouwt erop dat de nieuwere inrichting van de wetenschappelijke
dag tot een grote belangstelling en deelname zal leiden.

Kort verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur op 10 april 1968.
Er heeft een bespreking plaats gevonden met een delegatie van de Gezondheids-
dienst voor Pluimvee betreffende de C.R.D.-bestrijding en een nieuw ontwerp
arbitrage reglement.

Er is een antwoord gezonden op de circulaire van het Varkensonderzoekcentruin
Nieuw Dalland, dat het Hoofdbestuur zich niet kan verenigen met de daarin be-
schreven handelwijze inzake nieuw aangekochte biggen.

Zowel het Hoofdbestuur als de Ereraad staan afwijzend tegenover een N.V.-vorm
van een praktijk.

Van de zijde van het Ministerie van Economische Zaken acht men geen termen
aanwezig om alsnog een wijziging aan te brengen in de verordening weging slacht-
varkens, zoals aanbevolen door de Groep Directeuren van Vleeskeuringsdiensten
en Vleeskeuringsdierenartsen.

Omtrent de kwestie „Praktijkbeniiddeling" geeft het Hoofdbestuur zijn instemming
tot verdere pogingen van de secretaris hierin meer ordening te verkrijgen.
De leden van het Algemeen Bestuur zal hun mening gevraagd worden inzake het
oprichten van een afdeling candidaatleden.

Er heeft een bespreking plaats gevonden met de directeur van de Veeartsenijkundige
Dienst inzake opneming van G.11 in de .Antibioticawet. De Veeartsenijkundige
Dienst zal dit trachten te verwezenlijken.

Men zal trachten een Commissie voor de veterinaire begeleiding van dc CJrote Be-
drijven in de stellen (o.a. inzake begeleiding kalverniestbedrijven).
Het Hoofdbestuur gaat akkoord met de aangeboden Financiële Jaarstukken
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft bericht gezonden dat in voorkomende
gevallen van de adviezen van de Veterinaire .\'\\dvies Commissie gebruik zal worden
gemaakt.

De vergadering van de Groep is verzet naar maandag 10 juni a.s., en zal niet worden
gehouden in het Motel tc Bunnik, maar om 14.00 uur in Hotel-restaurant Bella
Vista, Stationslaan, Zeist.

Op 24 april 1968 werd de eerste officiële vergadering van de Groep Wetenschap-
pelijke Onderzoekers gehouden.

Op deze vergadering werd het Huishoudelijk Reglement van de Groep na enige
kleine wijzigingen goedgekeurd. Voorts werd er een bestuursverkiezing gehouden,
waarbij de collegae W. J. I. van der Gulden, R. Kroes, M. P. Smit, A.
van der Schaaf en F. W. van Ulsen in het bestuur werden verkozen.
Het bestuur is als volgt samengesteld;

De contributie voor de Groep werd vastgesteld op ƒ 15,- per jaar.
De wetenschappelijke voordrachten, welke door collega B. H. Rispens en col
lega H. J. L. M a a s werden verzorgd, zullen in dit Tijdschrift worden gepubliceerd
De volgende vergadering zal op 27 juni 1968 worden gehouden in de Rode Zaa
van het Transitorium van de Rijks Universiteit te Utrecht, in de Johannapolder
Aanvang 14.15 uur. Op deze vergadering zullen Dr. P. A. M. G u i n é e en Dr. A
M a n t e n spreken over bacteriële resistentie, resistentie overdracht, het werkings
mechanisme van antibiotica, hun synergisme en antagonisme.

De leden wordt verzocht de contributie voor het jaar 1968 te willen voldoen op
girorekening 889365 van de Raiffeisenbank, Emmawijk, Zwolle, ten name van de
penningmeester van de Groep Wetenschappelijke Onderzoekers van de Koninklijke
Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde.

Het Hoofdbestuur heeft als lid van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor
Diergeneeskunde aangenomen de collegae;

D. M. J. van Beek, Oranjehof 33, Leerdam.
P. M. A. v. d. Berg, Doenradestraat 22, Breda.
Dr. J. Gajentaan, V. Nijenrodeweg 839, Amsterdam.
H. H. Stigter, Berg en Dalseweg 4, Nijmegen.
-Als lid van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde meldde
zich aan:

Brooijmans, Dr. K. W. M.: adres gew. in Den Haag, 2e Sweelinckstraat 175. (179)
Houwelingen, A. van; tel. gew. in (08380) 1 19 97 (privé) 1 13 12 (bur.). (198)
Huchshorn, P.; P. en plv. h.k. vervalt; toevoegen h.k. (198)

Mensema, D. S, R.: adres gew. in Rozenlaan 33, Rhenen :tel. (08376) 22 68. (211 )

Meijs, C. C. J. M. van der; adres gew. in Naaldwijk, Verburehlaan 19; tel (01 740)
40 75 (privé); 44 34 en 43 94 (bur.); hfd. keuringsdienst, dir. ab.; ook inlassen
op pag. 83 en 78. (212)

Meijling, Prof. Dr. H. A.; adres gew. in Zeist, Midlandflat 68, .Arnhemse Bovenweg
12D. (212)

Nijland, H.; adres gew. in Barneveld, Amersfoortsestraat 130; tel. (03430) 23 15.

Samuel, L.; adres gew. in Jerusalem (Israël), Rehov Hida 24, Bajit, Wegan. (247)
Schuurmans, W.; adres gew. in Dijkhuizen 92, Ruinerwold (Dr.); tel. (05222) 221.

Strijk, W.; adres gew. in Utrecht, Prof. Wentlaan 52; tel. (030) 71 33 09, 1968.

Benoemd tot Ridder in de orde van de Nederlandse Leeuw:
. Prof. Dr. C. Romijn te Dc Bilt.
Benoemd tot Officier in de orde van Oranje-Nassau:
Dr. E. de Boer te Rotterdam;
Dr. J. L Terpstra te Rotterdam.
Benoemd tot Ridder in de orde van Oranje-Nassau:
A. H. P. v. d. Put te Geleen;
P. M. Veenstra te Hoorn.

Donderdag 6 juni a.s. om 16.15 uur hoopt collega K. H. Hermans (.Arnhem) aan
de Rijksuniversiteit te Utrecht te promoveren op het proefschrift, getiteld „Dc
produktie van salmonella-vrije slachtkuikens, experimenteel benaderd".
Donderdag 13 juni a.s. om 16.15 uur hoopt collega Sohan Singh Rathor (Ki\'ihangar.
India) aan de Rijksuniversiteit te Utrecht te promoveren op het proefschrift,
getiteld: Clinical aspects of the functional disorders of the equine and bovine
femoro-patellar articulation with some remarks on its biomechanics.
Donderdag 27 juni a.s. om 14.45 uur hoopt dc heer A. M. N. .Abdellatief (Cairo.
V.A.R.) aan de Rijksuniversiteit te Utrecht te promoveren op het proefschrift,
getiteld: Condition hypocuprosis; some effects of diet on copper storage in rumi-
nants.

Het belang van kontakten met het buitenland is bij iedere Nederlander bekend.
Voor de diergeneeskundige student geldt dit belang nog extra. Doordat Nederland
slechts één diergeneeskundige fakulteit kent, zal hij iedere bredere oriëntering in een
ander land moeten zoeken, of buitenlanders naar zijn land doen komen.
Voor de veterinaire student bestaat er gelukkig een kontaktmogelijkheid in de Inter-
national Veterinary Students Union waarvan alle E.E.G.-landen, Groot-Brittannië,
Yoegoslavië e.a. lid zijn.

Eén van de mogelijkheden is de zg. „individual exchange": een Nederlandse student
brengt een bezoek van enkele weken aan een buitenlandse dierenarts of aan een
diergeneeskundige kliniek of instituut, terwijl een student uit dat betreffende land
een bezoek brengt aan een dierenarts in Nederland. Ieder betaalt alleen zijn eigen
reiskosten.

Nu blijkt er in andere landen grote belangstelling te bestaan voor Nederland en de
diergeneeskunde hier.

Helaas echter is het voor de uitwisselingskommissie van de D.S.K. niet altijd mogelijk
aan deze aanvragen te voldoen, doordat deze kontaktmogelijkheid te weinig bekend
is bij de Nederlandse dierenartsen.

Mocht U gelegenheid hebben en bereid zijn deze zomer een buitenlands veterinair
student voor enige tijd als Uw gast te ontvangen, dan kunt U zich ten alle tijde
f = werkdagen van 12.15 tot 14.00 uur) wenden tot de D.S.K., Biltstraat 172, tel.
7 I 55 44 toestel 220.

,A.AN DE OUD-LEDEN EN BUITENGEWONE LEDEN VAN DE DIERGENEES-
KUNDIGE STUDENTEN KRING.

Door middel van dit schrijven, dank ik de vele Buitengewone leden der D.S.K., die
door hun royale giften blijk gegeven hebben van hun goede gezindheid ten opzichte
van de D.S.K.

De Buitengewone leden, die tot nu toe verzuimd hebben hun bijdrage te storten, zou
ik willen verzoeken dit alsnog zo spoedig mogelijk te doen.

Verder maak ik de Oud-leden er op attent, dat zij, door storting van ten minste ƒ 5,—
ten name van de Fiscus van de D.S.K., Buitengewoon lid van hun oude vereniging
kunnen worden. Het is aan geen twijfel onderhevig, dat U door Uw financiële bijdrage
rie activiteiten van de D.S.K. in hoge mate gunstig kunt beïnvloeden.
Uw reactie hoopvol en met vertrouwen tegemoetziend, verblijf ik met gevoelens van
hoogachting en heb de eer van U te zijn,

Biologisch gezien kan men alleen een ongecompliceerde geboorte, die
zonder menselijk ingrijpen plaats vindt, normaal noemen.
Wil een geboorte normaal verlopen, dan zullen de anatomische verhou-
dingen van moeder en kind, de fysiologische status van beide, alsmede het
gedrag normaal moeten zijn, respectievelijk op normale wijze functioneren.
Het is dan ook begrijpelijk, dat de zoöloog, die de geboorte bestudeert,
grote waarde aan het normale gedrag hecht en zich steeds afvraagt hoe
de geboorte bij het wilde dier verloopt. Van verschillende soorten wilde
hoefdieren, zowel in de vrije natuur als in dierentuinen, is bekend, dat
moeilijke baringen kunnen voorkomen. Zelfs kan de dood van moeder en
kind het gevolg zijn van storingen in het baringsproces ten gevolge van
een afwijkende houding van het jong of wanneer het jong te groot is om
het baringskanaal te passeren. Dergelijke voorbeelden zijn uit de vrije
natuur bekend van reeën (Brütt en Hübner, 1958), zebra\'s (pers.
mededeling Dr. Kühme) en andere diersoorten, terwijl uit dierentuinen
nog veel meer van zulke gegevens bekend zijn. In de natuur wordt in der-
gelijke gevallen van dystokie de moeder vaak door roofdieren uit haar
lijden verlost, want een dier in zo\'n uitzichtloze situatie is een gemakkelijke
prooi. Daarentegen is bij de normale baring het dier zelfs gedurende de
uitdrijvingsfase bijna steeds in staat te vluchten. Bij een normale geboorte
is het barende dier dan ook zeker geen weerloze prooi voor het eerste het
beste roofdier.

Uit het bovenstaande volgt dat het onjuist is elke vorm van dystokie
zonder meer als een gevolg van de domesticade te zien. Er zijn natuurlijk
wel domesticatie-invloeden op de geboorte aan te wijzen bij een aantal
diersoorten. De dwergrassen van de hond hebben relatief grote jongen en
dus een zware bevalling (Naaktgeboren, 1967) en bij de vlees-
runderen komen in verhouding veel zware bevallingen voor omdat het kalf
te groot is om het baringskanaal te passeren (H a n s e n, 1966). Over het
algemeen is bij de meeste huisdieren de geboorte echter zeer goed met die
van wilde, verwante soorten vergelijkbaar.

Het is daarom ook waarschijnlijk, dat bij normaal gebouwde huisdieren
de partus in de meeste gevallen zonder menselijke hulp op normale wijze
kan verlopen. Dit is voor verschillende soorten huisdieren inderdaad het
geval. De meeste geboorten van honden, katten en paarden vinden nor-
maal plaats, al zal de serieuze fokker er graag bij zijn om zonodig de

1 Dr. C. Naaktgeboren en Mej. J. H. J. Stegeman; resp. wetenschappelijk mede-
werker le kl. en studente in de biologie, werkzaam aan het Zoölogisch Labora-
torium van de Universiteit van Amsterdam; Plantage Doklaan 44.

dierenarts tijdig te kunnen waarschuwen. Het is dan ook verbazingwek-
kend te lezen dat bij het Texelse schaap in 77,3% van de gevallen hulp
verleend werd bij de partus en dat in 44,6% van de gevallen de noodzaak
daarvan duidelijk bleek (Grommers, 1967), te meer daar bij het rund
deze situatie niet zo ongunstig schijnt te zijn.

Het was voor ons dan ook zeer aantrekkelijk de geboorte van het Texelse
schaap te kunnen waarnemen aan een groot aantal primipare ooien.¹)

De geboorte van het schaap bestaat uit drie fasen: de ontsluitings-, de uit-
drijvings- en de nageboortefase.

De ontsluitingsfase verloopt vrij onopvallend en in de meeste gevallen
valt de barende ooi pas door haar gedrag op als de uitdrijvingsfase begint
omdat zij dan gaat persen. De persweeën zijn zonder twijfel het meest
karakteristieke kenmerk van de tweede fase van de geboorte. Na verloop
van tijd verliest het dier \\\'ruchtwater omdat het allantochorion intra-
vaginaal barst of het intacte allantochorion wordt in de vulva zichtbaar
en barst later. De persweeën houden met grote regelmaat aan en dan
worden de eerste vruchtdelen zichtbaar, al dan niet binnen het intacte
amnion. De ooi ligt veelal op de flank, staat soms op, krabt met een voor-
poot op de grond, loopt enkele passen heen en weer, gaat weer liggen,
kortom haar gedrag maakt een onrustige indruk. Bij de geboorten, die in
de wei plaats vonden, had het dier zich vrijwel altijd van de kudde af-
gezonderd en blaatte regelmatig. Bij het persen in liggende houding strekt
het dier de poten krampachtig van zich af, terwijl in staande houding de
sterk gekromde rug tijdens het persen karakterisdek is. Niet zelden spert
het dier de neusgaten open, legt de oren naar achteren en trekt de mond-
hoeken schuin naar beneden, waardoor de expressie van het barende dier
sterk verandert. Dit alles wijst erop, dat het dier de geboorte niet als een
lichte opgave ervaart en maakt het dan ook begrijpelijk dat menigeen het
dier zal trachten te helpen in deze barensnood. Toch is in dat geval een
te anthropomorfe instelling bij de waarnemer/helper aanwezig, want ook
het wilde dier vertoont precies dezelfde uidngen tijdens de geboorte van
het jong, zoals o.a. uit de film over de geboorte van het edelhert (Naakt-
geboren, 1966) overtuigend blijkt.

Na enkele weeën springt het dier vaak op, en begint het verloren vrucht-
water uiterst zorgvuldig op te likken (fig. 1), een gedrag dat bij vrijwel
alle hoefdieren waarvan geboorten bekend zijn, is waargenomen. Bij dit
opstaan zakken de reeds in de vulva zichtbare hoeven terug, maar zodra
de ooi weer is gaan liggen, komen ze tijdens het persen weer tevoorschijn
(fig. 2). Na verloop van tijd komen de pootjes bij elke wee verder en dan
wordt al spoedig de neus van het lam in de vulva zichtbaar. Ten onrechte
popelt men dan vaak om in te grijpen, „het jong eraf te trekken". Het jonge

1 Voor de geboden gelegenheid en de in de kliniek voor Veterinaire Verloskunde
genoten gastvrijheid danken wij in de eerste plaats Prof. Dr. C. H. W. d e B o i s.
Verder zijn wij dank verschuldigd aan de heren Drs. A. H. Willemse, Drs.
A. B r a n d en Drs. F. Muurling voor hun bereidwillige medewerking en hulp
bij de waarnemingen; de door de heer J. A. J. S p i e 1 b i c h 1 e r nauwgezet
verrichte observaties en het enthousiasme en geduld van de heer S. v. M e c h e -
1 e n bij het filmen en fotograferen van enkele geboorten waren voor ons van groot
belang.

dier heeft een aanzienlijk grotere resistentie tegen een eventueel zuurstof-
tekort dan het volwassen dier van dezelfde soort (Shelley, 1961;
Mott, 1961) en loopt dus niet direct een groot gevaar. Bovendien func-
tioneert in normale gevallen de placentaire bloedsomloop nog als de snuit
in de vulva verschijnt, zodat het leven van het lam niet wordt bedreigd.

Deze fase van de uitdrijving kan vooral bij primipare ooien lang duren,
maar deze lange duur is, wanneer men alles zijn natuurlijke gang laat gaan,
nooit als doodsoorzaak gebleken bij normale geboorten. Tijdens de waar-
nemingsperiode is zelden ingegrepen in het normale baringsproces, terwijl
de perinatale sterfte toch slechts 2,4% bedroeg (Willemse, Brand
en Muurling, 1967).

Geleidelijk komt de kop verder naar buiten. Ondertussen staat de ooi
soms op en loopt wat rond of perst staande. Andere ooien blijven liggen.
Als de kop eenmaal geheel en al is uitgedreven springt de moeder meestal
op en het jong wordt dan verder zeer snel uitgedreven of glijdt tijdens het
opspringen uit de vagina. Op dit moment breekt de navelstreng op de
gepreformeerde breukplaats (Naaktgeboren en Witmond, 1964).

Zodra het lam geboren is begint de moeder het jong te likken, waarbij de
geur van het amnionvocht kennelijk een bijzonder attractieve werking
heeft. Ook andere ooien, die in partus zijn, proberen het lam te likken
(fig. 3). Het schoonlikken van het lam stimuleert de ademhaling, maakt
de vacht droog en bovendien komt de moeder-kind-binding door dit ge-
drag tot stand. Direct verwijderde lammeren worden door de moeder
meestal niet meer geaccepteerd als ze eenmaal droog zijn. Een vreemde
ooi die een lam heeft schoongelikt adopteert het onvoorwaardelijk (fig.
4). Wij hebben enkele van dergelijke gevallen zelf waargenomen, terwijl
er uitgebreide onderzoekingen gedaan zijn door C o 11 i a s (1956) en door
door Hersher, Richmond en Moore (1963). Vanzelfsprekend is
het tot stand komen van de normale moeder-kind-binding van groot be-
lang om de jongen een goede overlevingskans te bieden. In dit verband
zou de oestrussynchronisatie moeilijkheden kunnen opleveren, omdat er
tengevolge van deze synchronisatie zeer veel lammeren vrijwel gelijktijdig
geboren worden. De kans dat meerdere ooien tegelijk en dicht bij elkaar
in partu zijn, is bij een gesynchroniseerde kudde veel groter dan bij een
kudde met een natuurlijke bronst- en geboortespreiding. Dit vergroot de
kans op adoptie van lammeren door vreemde ooien, terwijl ze door hun
eigen moeder verstoten worden. Het komt namelijk weieens voor dat een
vreemde ooi het eerste lam likt, terwijl de moeder een tweede lam ter
wereld brengt. Zij likt haar eerste kind dan soms niet en accepteert nader-
hand alleen het tweede lam.

Wanneer tenslotte de nageboorte wordt uitgedreven, eet de moeder deze
in de meeste gevallen op. Dit gedrag is zeer verbreid onder vrijwel alle
zoogdieren, zowel herbivoren als carnivoren. Ondanks de hardnekkige
beweringen van tal van veehouders dat de dieren ziek worden van het
eten van de nageboorte, is daarvan niets gebleken bij de dieren van dit
onderzoek.

Het verloop van de partus kan van dier tot dier verschillen, wat betreft de
duur van de afzonderlijke rassen, als ook wat het gedrag van de verschil-
lende ooien betreft. Hieronder laten wij een protocol van de geboorte van
een primipare ooi volgen om een indruk van het tijdsverloop en de ge-
dragingen te geven.

18.54 uur Onophoudelijk persen: er worden in 15 seconden 6 persstoten geteld; de

ooi kreunt zo nu en dan.
19.05 uur Hoef in amnion te zien, ooi perst, perst, staat op,
19.07 uur gaat liggen, perst 4 maal, dan lange perswee.

19.09 uur Perst 13 maal, staat op, gaat liggen, perst 3 maal, knarst met de tanden,

19.16 uur Staat op, perst, gaat liggen, 2 maal persen, kreunt, perst, kreunt drie keer,

Perst 5 maal, kreunt, perst 2 maal, kreunt, perst, staat op, hijgt snel,
loopt rond.

3 maal persen, nogmaals hevig persen, staat op, oren in de nek, perst,
gaat liggen.

Perst 3 maal, staat op, loopt rond, gaat liggen, perst 2 maal, spert de bek
open en likt langs de lippen.
Perst 5 maal.

Staat op, gaat liggen, perst 4 maal, kreunt, perst 2 maal, kreunt, perst 2
maal, kreunt, perst 3 maal.

Staat op, loopt heen en weer, gaat liggen, 4 zeer intensieve persweeën,
perst nog 4 maal.

4 maal persen, kreunen, 2 maal persen, staat op.
Loopt rond, gaat liggen, perst 7 maal.
Staat op, loopt rond, perst, kreunt.
Perst 3 maal.
Staat op, perst.

Perst 19 maal in 4 minuten, staat op.
Gaat liggen, perst 4 maal, kreunt, perst, allantois barst.
Staat op, loopt rond, perst 2 maal, gaat liggen, perst 9 maal.
Perst 9 maal.
Perst 10 maal, kreunt.
Kreunt, perst 2 maal, kreunt, perst 2 maal.
Staat op, loopt rond.
Gaat liggen, perst 2 maal.

Perst 2 maal, kop is nu geheel uitgedreven, ooi perst 9 maal, kreunt,
perst 3 maal.

Perst hevig door, lam ligt er nu in zijn geheel achter, nog steeds in het
amnion, eerste ademtocht in amnion, daarop werden terstond de vliezen
door de waarnemers stukgemaakt.
Schaap gaat het lam likken.

De nageboorte komt af en wordt door het moederdier opgegeten.
Gewicht van het lam: 5260 gram.
Geslacht van het lam: vrouwelijk.

N.B. Tijdens één sterke uteruscontractie vinden meerdere persstoten plaats, d.w.z.
dat meerdere malen persen vaak bij slechts één perswee hoort.

In totaal werden 152 lammeren geboren waarvan er 115 spontaan ter
wereld kwamen. Hierbij bevonden zich slechts enkele afwijkende hou-
dingen van de voorpootjes. In 25 gevallen bleek een afwijkende houding
van de extremiteiten van het lam ingrijpen noodzakelijk te maken. Zes
lammeren tussen 5 en 6 kg bleken moeilijkheden bij de uitdrijving te ver-
oorzaken, wat bij de tamelijk nauwe baringsweg van veel primipare ooien
zeer begrijpelijk is. Bij 6 andere lammeren werd om een andere reden in-
gegrepen bij de geboorte. Dit is geheel vergelijkbaar met de resultaten die
W a 11 a c e (1949) verkreeg bij waarneming aan schapen in Nieuw Zee-
land.

Van de 152 lammeren kwam er dus 75,7% zonder hulp ter wereld en 36
lammeren (= 24,3%) werden met hulp geboren. Worden deze gegevens
naar het aantal ooien verwerkt, dan is er bij 14 (30,4%) van de 46 ooien,
die één lam wierpen ingegrepen. Bij de tweelingen werden 13 (= 29,3%)
van de 44 ooien met hulp verlost, terwijl bij de drielingen van de 6 ooien
er drie waren waarbij werd ingegrepen. Hulp is in de meeste gevallen

19.17	uur
19.18	uur
19.20	uur
19.21	uur
19.22	uur
19.23	uur
19.24	uur
19.25	uur
19.27	uur
19.28	uur
19.30	uur
19.31	uur
19.32	uur
19.36	uur
19.37	uur
19.38	uur
19.40	uur
19.55	uur
19.56	uur
19.57	uur
19.58	uur
20.02	uur
20.03	uur
20.10	uur
23.15	uur

dus noodzakelijk wegens een afwijkende houding van het lam. Vooral bij
primipare ooien levert dit moeilijkheden op, die naarmate het lam groter
is, ernstiger zullen zijn. Bij relatief kleine lammeren hebben wij herhaal-
delijk waargenomen, dat lammeren met een teruggeslagen poot (schouder-
ligging) spontaan geboren werden. Bij pluripare ooien leiden geringe
houdingsafwijkingen minder vaak tot ernstige storingen. Al wordt de duur
van de uitdrijving er wel langer door, het is niet erg waarschijnlijk dat
een dergelijk geval bij een wild dier de dood van de moeder zou ver-
oorzaken. Men kan dergelijke gevallen zeker als grensgevallen van de
normale partus beschouwen, zolang het mogelijk is, dat de geboorte spon-
taan beëindigd wordt, zonder de levensvatbaarheid van het jong te scha-
den. In dit verband zij verwezen naar de tijdens dit onderzoek opgenomen
film, waarin een spontane geboorte van een lam getoond wordt, met af-
wijkende houding van beide voorpoten, nl. rechts houding van Johne en
links schouderflexie. De pluripare ooi deed weliswaar lang over deze
uiterst moeilijke uitdrijving van het tweede lam van een tweeling, maar
het lam was volkomen levensvatbaar. Voor een primipare ooi zou vrijwel
zeker hulp nodig geweest zijn in een zo gecompliceerd geval. Bij wilde
dieren voeren zulke gevallen bij primiparae, of als het jong bovendien
relatief groot is ook bij pluripare dieren, niet zelden tot de dood.
De duur van de partus is nog met geen woord ter sprake gekomen, maar
dit is toch een zeer belangrijk aspect van de geboorte. In de grafiek van
fig. 5 zijn alle beschikbare gegevens uitgezet. Het begin van de ontsluiting
is meestal niet bekend en als begin van de uitdrijvingsfase kan men het
eerste optreden van persweeën rekenen. Daar dit niet altijd nauwkeurig is
genoteerd, is in de grafiek het tijdsverloop tussen het zichtbaar worden van
de eerste vruchtdelen (hoeven) in de vulva en de voltooiing van de uit-
drijving, als uitdrijvingsduur genoteerd. Alle waargenomen ooien waren
primiparae. De lammeren van éénlingsworpen en het eerste lam van een
tweeling zijn bij elkaar genomen, omdat beide gevallen goed vergelijkbaar
zijn, aangezien de volledige opening en verwijding van de baringsweg door
dit lam teweeggebracht wordt. Het tweede lam van een tweeling vindt
echter een gebaande weg en de uitdrijving van het tweede lam vindt dus
onder andere omstandigheden plaats. Deze is daarom met een ander sym-
bool aangegeven. In de grafiek (fig. 5) zijn alleen de gegevens opgenomen
waarvan de uitdrijvingsduur (zoals boven omschreven) exact bekend was.
Het blijkt nu, dat bij eenlingen en eerste lammeren van een tweeling de
duur van de uitdrijving toeneemt, naarmate het gewicht van het lam
groter is.

De variatie in de duur van dit deel van de uitdrijvingsfase is zeer groot
en de waarden schommelen tussen 15 minuten en ruim een uur, in één
geval zelfs bijna twee uur. De open symbolen in de grafiek zijn gebruikt
voor een afwijkende houding van het lam. Deze symbolen bevinden zich
in de bovenste randzóne, wat er op wijst, dat de partus langer duurt dan
voor het gewicht van het lam te verwachten is. Als de persweeën in fre-
quentie afnemen is dit een teken, dat de ooi het alleen niet afkan en dat
ingrijpen noodzakelijk is. De partus werd dan getermineerd. Bij de lam-
meren met een laag geboortegewicht bleek dit niet nodig te zijn en hoewel
tengevolge van houdingsafwijkingen de uitdrijving langer duurde dan bij
lammeren van hetzelfde geboortegewicht, kon de ooi het zonder hulp stel-
len (omcirkelde open symbolen). De duur van de uitdrijving van het

Duur van de uitdrijving bij primipare ooien, gerekend van het zichtbaar worden van
de hoeven tot de volledige geboorte van het lam. Verticaal: tijd in minuten. Horizon-
taal: gewicht van het lam in kg. Driehoekjes: eerste lam van tweeling- of eenling-
geboorte. Rondjes: tweede lam van een tweeling. Zwarte symbolen: spontane geboorte
bij normale houding. Open sym.bolen: afwijkende houding van één of beide voor-
poten, Omcirkelde open symbolen: spontane geboorten. Niet omcirkelde open sym-
bolen: getermineerd met ingreep (zie verklaring in de tekst).

tweede lam van een tweeling is korter en tussen het zichtbaar worden van
de hoeven en het einde van de uitdrijving verlopen soms slechts enkele
minuten en in geen van de door ons bekeken gevallen bedroeg deze tijds-
duur meer dan 8 minuten bij nonnale houding van het lam. Het is evi-

dem dat de duur van de uitdrijving hier niet van het gewicht van het
lam afhankelijk is. Bij een afwijkende houding duurt de uitdrijving langer
en kan ingrijpen gewenst zijn. Al met al blijkt overduidelijk, dat de groot-
ste belemmering voor een vlotte, spontane geboorte een houdingsafwijking
van het lam is en dat dit met name bij zwaardere lammeren een onover-
komelijke moeilijkheid kan zijn. Aan de andere kant mag men concluderen,
dat het niet verantwoord is om binnen een uur na het zichtbaar worden
van de hoeven in te grijpen als er geen evidentie bestaat voor het aan-
wezig zijn van een afwijkende ligging of houding. Een groot lam heeft
meer tijd nodig en een geleidelijke natuurlijke baring is voor het moeder-
lijke organisme gunstiger dan een snelle geforceerde verlossing, omdat bij
de laatste de kans op het ontstaan van rupturen en/of prolapsus uteri groter
is.

Het belang om bij de geboorte aanwezig te zijn, is niet te ontkennen, maar
de aanwezigheid van één of meer mensen kan ook een groot gevaar voor
de spontane baring betekenen. Wij hebben herhaaldelijk vastgesteld, dat
ooien, die met reeds gescheurde vliezen uit de vulva hangend, rondliepen

en al persweeën hadden, geruime tijd geen vooruitgang in de baring
toonden, nadat zij waren gevangen en apart gezet. Ook het „even voelen
of alles goed ligt" is voor een vlot verloop van de spontane geboorte een
fnuikende handelwijze, die naar onze mening dan ook ten zeerste moet
worden afgeraden. Wanneer een opgejaagde ooi geen persweeën meer
heeft, wordt niet zelden geconcludeerd, dat er wel iets niet in orde zal zijn
en men pleegt over te gaan tot ingrijpen om „te redden wat te redden
valt". De oorzaak van dergelijke ingrepen is biologisch noch veterinair
verantwoord, maar berust op een foute diagnose ten gevolge van onvol-
doende kennis van het gedrag van het dier en de fysiologie van de normale
partus. Tijdens de parasympatische dominantie in het vegetatieve zenuw-
stelsel is voor de uterus de gelegenheid het gunstigst om tot contracties
van het weeëntype te komen, terwijl de sympaticusactiviteit een weeën-
remmende werking heeft (zie fig. 6). Dit hangt samen met een extra afgifte
van adrenaline aan het bloed tijdens sympathicusdominantie. Van der
Kaaij heeft in 1927 reeds aangetoond dat intraveneuze toediening van
adrenaline de weeën doet ophouden en de uterus laat verslappen.
Het zou te ver voeren in dit verband diep op deze materie in te gaan en
wij volstaan er mee om naar het omvangrijke werk van Rüsse (1965)
over de geboorte van het rund te verwijzen.

Het inwendige ritme van het dier hangt samen met de wisseling van
sympaticus- en parasympaticusdominantie. Tijdens de rustfase overheerst
de parasympatische activiteit en het is daarom goed te begrijpen, dat de
meeste geboorten tijdens de rustperiode van het dier plaatsvinden: bij het
paard en bij de mens \'s nachts, maar bij goudhamsters voor 75% overdag.
Bij het schaap vinden eveneens de meeste geboorten plaats tijdens de
parasympatisch gedomineerde fasen. Dat zijn behalve de slaaptijden ook
de perioden van het herkauwen. Uit de tabel blijkt, dat de meeste ge-
boorten plaatsvonden tussen 15 en 21 uur. In deze tijd lag de kudde te
herkauwen en zonderden de barende ooien zich af. De minste geboorten
vonden plaats tussen 3 en 6 uur \'s morgens, de tijd dat de dieren wakker
en actief werden en dus duidelijk onder sympaticusdominantie stonden.

Het is in dit verband zeer interessant te verwijzen naar de resultaten van
Lindahl (1964), die voor pluripare ooien melding maakt van twee ge-
boortepieken tijdens het etmaal. Hij werkte met ooien, die tweemaal per
dag gevoerd werden en wel om 8 uur en om 16 uur. De geboortepieken

lagen vlak na de voederperioden, n.1. tussen 9 en 12 uur en tussen 15 en
18 uur.

Wat gebeurt er nu als men een barend dier opjaagt, of laat schrikken?
Deze handeling heeft een sympaticotone werking en stagneert via weeën-
remming de voortgang van de geboorte (zie fig. 6). Het feit dat schrik
of angst een vlot verloop van de geboorte tegenwerkt, heeft grote biolo-
gische betekenis, want het stelt het dier ook tijdens de geboorte in staat te
vluchten, als het door roofdieren bedreigd wordt. Door waarnemers ver-
oorzaakte onrust heeft op het barende dier vaak dezelfde werking. Merries
zijn berucht wegens het ophouden van de geboorte tot de waarnemer even
weg is en iedere oppasser uit een dierentuin kan over soortgelijke erva-
ringen met allerlei dieren vertellen. Uit het niet vorderen van de baring
concludeert menigeen ten onrechte dat ingrijpen nodig is. Men hoort vee-
fokkers in zulke gevallen maar al te veel zeggen: „Als ik niet geholpen
had, was het doodgegaan". Voor een betrouwbaar overzicht van het aantal
ingrepen zijn waarnemingen van fokkers dan ook ten enen male onbe-
trouwbaar. In dit verband is het toch wel tekenend, dat Grommers
(1967) uit de hem verstrekte gegevens moet concluderen dat er in 77,3%
van alle gevallen hulp verleend werd, terwijl dit percentage voor het hier
besproken materiaal slechts rond de 30% van alle ooien ligt.
Over het algemeen kan men dan ook zeggen dat de beste hulp, die men
het barende dier gedurende alle fasen van de geboorte kan bieden, een
rustige omgeving en een geduldig waarnemer zijn. Dan kan men zelfs met
minder dan 30% ingrepen volstaan. Gedurende de eerste dagen van de
waarnemingsperiode werden de ooien bij de eerste tekenen van de ge-
boorte geïsoleerd. Het aantal ooien bedroeg 40, waarvan er in 20 gevallen
(50%) werd ingegrepen. Gedurende de volgende periode werden de
dieren rustiger gehouden; tal van geboorten vonden buiten plaats, op de
plek waar de ooi begon. Van de 57 ooien die nu baarden moest er in 15
gevallen ofwel 26,3% worden ingegrepen. Tellen wij de drielinggeboorten
niet mee, dan worden deze percentages respectievelijk 50% en 21%!
Het is duidelijk dat de natuurlijke gang van zaken rust vereist, wil een
spontane geboorte vlot kunnen verlopen. Ook in dit opzicht wijken onze
huisdieren niet af van hun wilde verwanten in de natuur of in de dieren-
tuin.

Aan de hand van waarnemingen van spontane geboorten bij primipare ooien, wordt
geconcludeerd, dat ingrijpen tijdens de partus vrijwel alleen noodzakelijk is bij zeer
zware lammeren en bij zware lammeren met afwijkende houding van hals en kop
en/of de ledematen (habitus abnormalis). De auteurs zijn van mening dat meer
aandacht geschonken moet worden aan een rustige omgeving voor barende ooien en
dat er niet zelden voortijdig wordt ingegrepen.

From many observations of parturitions in primiparous ewes, it is concluded that
veterinary assistance is only needed when a very heavy lamb is born or when the ewe
gives birth to a heavy lamb with a habitus abnormalis. The authors believe that more
attention must be paid to a quiet environment for animals in labour and that
assistance to the labouring animal is often given too quickly.

De plusieurs observations des parturitions chez les brebis primipares, les auteurs
concludent, que l\'intervention est presque seulement nécessaire en cas de la naissance
d un agneau très lourd ou d\'un agneau lourd au habitus abnormalis. Dans l\'opinion
des auteurs il est très important de créer un situation tranquille pour l\'animal qui
accouche ; trop souvent on intervient à la naissance au moment prémature.

Aus vielen Beobachtungen von Geburten primiparer Schafe, ziehen die Verfasser die
Schluszfolgerung, dass nur bei der Geburt von sehr schweren Lämmern oder bei der
Geburt von schweren Lämmern mit Haltungsanomalien einen Eingriff notwendig ist.
Es wird betont dass mehr Aufmerksamkeit an einer ruhige Umgebung für das ge-
bärende Tier zu widmen sei und dass zu oft vorzeitig im normalen Geburtsablauf
eingegriffen wird.

Mediante observaciones de nacimientos espontaneos en ovejas primipares esta con-
cluido que intervenir durante el parto es practicamente solamente necesario cuando
se träte de corderos muy pesados y en corderos pesados con posturas anormales del
cuello y cabeza y o miembros (habitus abnormalis). Los autores opinan que hay que
llamar mas atencion hacia un ambiente tranquilo para ovejas parturientes y que no
es raro que uno interviene demasiado temprano.

B r Ü t t, E. und H ü b n e r, O. : Pathologischer Geburtsablauf beim Rehwild. Dtsch.

tierärztl. Wschr., 65, 74, (1958).
G o 11 i a s, N. E. : The analysis of socialisation in sheep and goats. Ecology, 37, 228,
(1956).

Grommers, F. J. : Een oriënterend onderzoek naar de actuele en potentiële peri-
natale lammersterfte bij Texelse schapen. Tijdschr. Diergeneesk., 92, 222, (1967).
Hansen, L. H. : The incidence of dystocia and postparturient disorders in Jersey

cattle after cross-breeding with Charolais bulls. Brit. vet. ]., 122 , 273, (1966).
H ers h er, L., Richmond, J. B. and Moore, A. U.: Maternai behaviour in
sheep and goats. In: Rheingold, H. L.: Maternai behaviour in Mammals. John
Wiley and Sons, Inc. New York, London, Chapter 6, 203, (1963).
K a a y, F. C. V a n d e r: Registratie van uteruscontracties bij het rund. Diss. Utrecht
(1927).

L i n d a h 1, J. R.: Times of parturition in ewes. Animal Behaviour, 12, 231, (1964).
M o 11, J. C.: Ability of young mammals to withstand total oxygen lack. Brit. med.

Bull., 17, 144, (1961).
Naaktgeboren, C.: Cervus elaphus (Cervidae), Geburt. Encyclopaedia Cine-

matographica E 111411966.
Naaktgeboren, G.: Über Domestikationseinflüsse auf den Verlauf des Geburts-
vorganges, mit besonderer Berücksichtigung der Canidae. Arch. Néerl. de Zool., 17,
278, (1967).

Naaktgeboren, C. en Witmond, A. P. M. : Über die Zerreissung der Nabel-
schnur des Schafes. Bijdragen tot de dierkunde, 34, 95, (1964).
Rüsse, M.: Der Geburtsablauf beim Rind. Archiv exp. Vet.mgd., 19, 763, (1965).
Shelley, H. J.: Glycogeenreserves and their changes at birth and in anoxia. Brit.

med. Bull., 17, 137, (1961).
Wallace, L. R. : Parturition in ewes and lamb-mortahty. Sheepfarrning Annual
(1949).

Willemse, A. H., Brand, A. en Muurling, F. : Oestrussynchronisatie bij bet
Texelse schaap. Tijdschr. Diergeneesk., 93, 66, (1968).

The active immunisation of sheep against contagious
ecthyma (A field-experiment with an unheated and
a heated auto-vaccine)

Op de velden van de „Uithof", het gebied waar de nieuwe Universiteits-
gebouwen van Utrecht verrijzen, weidden in de nazomer van 1966 enkele
honderden schapen in verschillende groepen.

Deze dieren werden door Prof. Dr. C. H. de Bois en zijn medewerkers
gebruikt voor het doen van experimenten op het gebied van de oestrus-
synchronisatie. Voor dit doel waren de schapen op 12 oktober 1966 in 5
aparte groepen verdeeld:

Deze groepen zijn later niet van elkaar geïsoleerd gebleven.
Begin oktober werd bij groep b (gust) ecthyma geconstateerd. Op verzoek
van Prof. de Bois werd besloten deze schapen te enten tegen ecthyma,
om uitbreiding van de ziekte tegen te gaan en te trachten deze ziekte bij
de lammeren te voorkomen.

In een artikel van Dijkstra (1967) werd de bereiding van een auto-
vaccin beschreven: korstmateriaal van de Hppen van aangetaste schapen
werd verkleind en verwarmd. Van dit autovaccin werden door Dijkstra
goede resultaten vermeld.

Omdat in vele handboeken sprake is van autovaccins die geen warmte-
behandeling hebben ondergaan, besloten wij zowel een onverwarmd als
een verwarmd vaccin te bereiden en de resultaten met elkaar te verge-
lijken.

Op 12 oktober 1966 werden korsten afgenomen van een aantal schapen
die duidelijke mondsymptomen hadden. De dag daarna werd door Dr. H.
K u n s t en de analist Th. N a k het vaccin bereid zoals door D ij k s t r a
is beschreven. Alleen werd geen filtratie toegepast. De helft van het mate-
riaal werd 45 minuten op 60° C in een waterbad verwaand. De andere

1 Dr. J. Richter; wetenschappelijk hoofdmedewerker van het Instituut voor Vete-
rinaire Virulogie der Rijks-Universiteit, Utrecht, Biltstraat 168, Nederland.

1 helft werd niet verwarmd. Aldus verkregen wij een „verwarmd-" en „on-
verwarmd" vaccin.

De enting werd 14 oktober 1966 verricht op de huid van de ribwand,
onder de oksel, waar de beharing gering is. Met een „Wing-Web"-naald
werden 2 dubbele krassen naast elkaar gegeven. (Een „Wing-Web"-naald
bestaat uit 2 naaimachinenaalden in een plastic houdertje en wordt ge-
bruikt om pluimvee in het vleugelvlies tegen pokken te enten). Daarna
werd de entstof met een kwastje in de scarificaties gewreven. De schapen
waren vooraf gecontroleerd op de aanwezigheid van ecthyma. Om de
enting goed te kunnen verrichten werden de schapen daartoe neergelegd.

geen symptomen van ecthyma
♦ twijfelachtig of hier ecthyma in het spel is
•f rode plekjes, geen korstjes
♦ duidelijke "wratjes" cm), zie foto 3
zware "wrat"-vorming (1 cm)
♦ ♦ uitgebreide plekken, droge korsten
♦ uitgebreide plekken, met rode kleur, zie foto 4

geen ent-reactie (meer te zien)
£ nog 2 dunne streepjes (beide dubbel)
korstje op entplEiats (2 streepjes)
■h * een zware korst (3/4 cm breed)
* etterige korst, soma gebroken, zie foto 7
■>■ grote etterige korst ( 1 cm dik en breed)
■>■ *■>■ zeer grote etterige korst ( li cm dik en breed)

L er is duidelijk te zien dat er een hevige ent-reactie
is geweest, kaalheid. Lidteken.

Mondsymptomen en ent-reacties na vaccinatie met onverwarmd en ver-
warmd auto-vaccin tegen ecthyma, van een groep schapen, die nog geen

Symptoms of the mouth and skin-reactions, after vaccination with an
unhealed and with a heated auto-vaccin against ecthyma, in a group of
sheep without symptoms.

Mondsymptomen en ent-reacties na vaccinatie met onverwarmd en ver-
warmd auto-vaccin, van een groep schapen, aangetast door ecthyma.

Symptoms of the mouth and skin-reactions, after vaccination with an
unhealed and a heated auto-vaccin, in a group of sheep with ecthyma.

3 onaangetaste dieren werden geënt met onverwarmd vaccin,
48 aangetaste dieren werden geënt met onverwarmd vaccin,
5 onaangetaste dieren werden geënt met verwarmd vaccin,
39 aangetaste dieren werden geënt met verwarmd vaccin.

c. De kleine drachtige groep, 51 dieren, was khnisch nog
vrij van ecthyma, op no. 1657 na. Bij latere controles waren echter geen
mondsymptomen meer te vinden.

26 dieren werden geënt met onverwarmde entstof,
25 dieren werden geënt met verwarmde entstof.

d. De 5 rammen werden alle geënt in de lies, op de buikhuid met
onverwarmde entstof. Zij hadden toen geen symptomen van ecthyma.

e. D e „b i O p s i e" g r O e p, 11 ooien en 9 rammen, bevatte tijdens de
enting reeds 7 aangetaste dieren. De ooien zijn in de oksel geënt, de ram-
men aan de binnenzijde van het oor.

Na de enting zijn de 5 groepen niet streng gescheiden gehouden; ten be-
hoeve van de experimenten met oestrus-synchronisatie werden steeds
schapen uit de groepen verwisseld.

Het verloop van de ent-reacties is af te lezen in tabel 1; zoals duidelijk
valt te zien geeft de onverwarmde entstof veel sterkere ent-reacties als
de verwarmde.

Reeds bij de eerste controle op 21 oktober 1966, 7 dagen na de enting
bleek dit duidelijk. Bij de groep met de onverwarmde entstof waren de
ent-reacties: 1 maal —, 19 maal -f- 4- (1 maal U), 5 maal -f 4-, en 1
maal 4- -f -I- -I- 4- (U) (voor de verklaring van de tekens, zie tabel 1).
Bij de greop met de verwarmde entstof waren alle 31 reacties 4-. Deze
-I- reacties van de verwarmde entstof bleken niet alleen traumatisch te
zijn, want bij 8 schapen, die op 26 oktober 1966 met een mengsel van
fysiologische NaCl en glycerol aa (dus zonder virus) waren „geënt",
bleken op 2 november 1966 de „ent-reacties" nauwelijks meer te vinden
zijn (resp. 4 maal — en 4 maal ±). De 2 entstrepen die op 2 november
nog te zien waren, waren elk nog dubbel ook, terwijl de -f- reacties van
21 oktober 1966, van de met verwarmde entstof geënte schapen tot 2 en-
kele entstrepen vergroeid waren.

Toch is de ent-reactie van de verwarmde entstof bij de 2e controle op
28 oktober 1966, 14 dagen na de enting, zo goed als verdwenen, terwijl de
onverwarmde entstof soms nog hevige ent-reacties te zien gaf, die pas bij
de 3e of 4e controle, resp. op 4 november en 22 november 1966, dus 21
dagen en 39 dagen na de enting, verdwenen waren. Er werden zelfs en-
kele reacties gezien, waarbij de huid rond de entplaats nat en rood werd.
Er was soms iets van uitzaaiing (U) van de reactie waar te nemen: in het
vochtige rode huidgedeelte rond de entplaats ontstonden dan witte
blaasjes die stuk gingen en tenslotte aanleiding gaven tot een grote ne-
crotiserende, stinkende plek, ter grootte van een handpalm.
Bij de 5e controle op 13 december 1966, 60 dagen na de enting, was dan
nog duidelijk te zien, dat er een hevige ent-reactie was geweest: de ent-
strepen waren nog kaal (Hdtekenvorming: L).

Eenzelfde verschil in ent-reactie, alhoewel in veel mindere mate, tussen
de onverwarmde en de verwarmde entstof, kwam tot uiting bij deze groep
(tabel 2).

Ent-reacties na vaccinatie met onverwarmd vaccin, van een groep schapen
die klinisch vrij was van ecthyma, en een groep die aangetast was tijdens

Skin-reactions after vaccination with an unhealed vaccin, in a group of
sheep with ecthyma, and a group without symptoms of ecthyma.

Ecthyma, vooral van de lippen (uitgebreide korstvorming) ; op wangen en neus aparte

Ecthyma van de snoet, verergerd door Cl. novyi-infectie, met als gevolg oedeem, van
het hoofd (prognose infaust).

Ecthyma of the muzzle, aggravated by a CI. novyi-infection which caused oedema of
the head (prognosis infavorable).

Bij de controles waren de ent-reacties van de dieren, die met onverwarm-
de entstof waren geënt duidelijk sterker en langer durend dan de ent-
reacties van de met verwarmde entstof geënte dieren.

Het duidelijke verschil in ent-reacties tussen de onaangetaste dieren
(grote drachtige groep a) en de aangetaste dieren (guste groep b) die met
onverwarmde entstof waren geënt, komt goed tot uiting in tabel 3, waar
deze onderdelen uit tabel 1 en tabel 2 nog eens naast elkaar gezet zijn.
Bij de groep onaangetaste dieren zijn de ent-reacties veel zwaarder en ook
later verdwenen dan van de groep schapen die tijdens de enting symp-
tomen van ecthyma vertoonden. Dit zou verklaard kunnen worden door
de reeds gedeeltelijke immuniteit van de aangetaste groep.

Van deze drie groepen zijn te weinig schapen gecontroleerd om verant-
woorde conclusies te trekken. Bij enkele rammen van de 5e groep werd de
enting aan de binnenzijde van het oor gedaan, deze plaats is nl. veel ge-
makkelijker te bereiken en te controleren dan de oksel- of dij-entplaatsen.
De mogelijkheid bestaat echter dat de afscheidingsprodukten de gehoor-
gang in kunnen lopen. Deze wijze van enting zou op grotere schaal getest
moeten worden op bruikbaarheid; het voordeel is dat de dieren niet hoeven
te worden neergelegd.

Bij de grote drachtige groep a(tabel 1) is duidelijk gebleken,
dat na enting met de onverwarmde entstof, een goede immuniteit ontstaat.
Deze groep is voor de helft met onverwarmde entstof geënt (64 schapen)
en voor de andere helft met verwarmde entstof (65 schapen). In de ge-
hele groep kwam tijdens de endng slechts één (twijfelachtig) geval van
ecthyma voor (nr. 1774, geënt met onverwarmde entstof).
Bij de 4e controle op 25 november 1966 (42 dagen na de enting) bleek,
van de 50 gecontroleerde, met onverwarmde entstof geënte dieren, één
schaap duidelijke symptomen aan de mond te vertonen. Van de 46 ge-
controleerde, met verwarmde entstof geënte dieren, lieten er 25 duidelijke
symptomen zien. Een frappant verschil!

De onverwarmde entstof immuniseert dus goed, de verwarmde entstof
minder goed. Dat de verwarmde entstof toch wel iets doet, valt af te
leiden uit het feit, dat, ondanks het uitgebreid optreden van ecthyma in
de met verwarmde entstof geënte groep, de ziekte zo mild verloopt (mond-
symptomen hoogstens -f 4-).

Bij de guste groep b (tabel 2), is van de immuniteit weinig te
zeggen, omdat het koppel voor een groot gedeelte reeds aangetast was.
Bij de niet geënte, niet aangetaste dieren (13 stuks), is bij latere controles
slechts bij ongeveer de helft van de dieren een lichte vorm van ecthyma
geconstateerd. Waarschijnlijk waren een aantal dieren uit deze groep
reeds immuun.

Ook van de overige groepen (c, d. e) is, wat de immuniteit be-
treft, weinig te zeggen. Een aanwijzing dat ook de 5 rammen die met on-
verwarmd vaccin geënt waren, goed immuun zijn geworden, zou kunnen

zijn het feit dat, toen 4 ongeënte rammen en 1 geënte ram (no. 1791) op
23 november 1966, dus 40 dagen na de enting van ram 1791, in de guste
groep werden geplaatst, 3 van de 4 ongeënte rammen, bij de 5e controle,
op 13 december 1966, ecthyma hadden en de geënte ram niet. In het
gehele koppel waren op dat tijdstip verder geen positieve gevallen meer
te vinden, maar het virus was er dus blijkbaar nog steeds!
Volgens Rolle en Mayr (1966), zou de immuniteit na enting met
levend vaccin na ongeveer 13 dagen gevormd zijn en ongeveer 5 maanden
duren. Volgens onze ervaring duurt de immuniteit echter langer. Gedu-
rende de gehele observadeperiode (oktober 1966 - oktober 1967) nl. is het
niet één enkele keer gebeurd dat een met onverwarmd vaccin geënt
schaap, of een schaap dat de ziekte had doorgemaakt weer symptomen
ging vertonen. Toch bleef het virus aanwezig, want bij controle in april,
mei en juni 1967, dus tot 7 maanden na de entingen van de moederdieren,
bleek bij de lammeren nog steeds ecthyma voor te komen. Zelfs een jaar
na de endngen, dus in oktober 1967 blijken nieuw aangekochte schapen
ecthyma te krijgen, terwijl de reeds aanwezige schapen gezond blijven.

Omdat de immuniteit na enting met een onverwarmd autovaccin tegen
ecthyma zeer goed is, valt het aan te raden om een dergelijk vaccin te
gebruiken in aangetaste koppels.

Een nadeel is, dat bij een aantal dieren de lokale ent-reactie in de oksel
nogal hefdg is. Wellicht dat de binnenkant of de buitenkant van het oor
een betere entplaats is in dit opzicht.

In nog niet aangetaste koppels gebruike men een verwarmd vaccin. De
lokale ent-reacties zijn dan te verwaarlozen, terwijl, als er een besmetting
met ecthyma plaats zou vinden, deze slechts licht verloopt. Door aldus
te handelen introduceert men in een onbesmet koppel geen volvirulent
virus en wordt ook de weide hier niet mede besmet.

In Engeland worden door Burroughs Wellcome en Co*) een „Orf vac-
cine" in de handel gebracht („Orf" is een andere naam voor ecthyma).
Het is een vloeibaar, levend vaccin, dat in de koelkast een week houdbaar
is. Het leek ons de moeite waard dit handels-vaccin eens te vergelijken
met ons „Uithof-vaccin.

Het vaccin „Uithof" dat in dit experiment gebruikt werd, was een onver-
warmd vaccin, 10% natte ecthyma korsten in fysiologische NaCl dd. 10
oktober 1966 en was hetzelfde vaccin dat gebruikt was voor de entingen
van de groepen a t/m e. Het vaccin was bewaard bij —15° en bevatte zeer
veel bacteriën. De entstof werd aangebracht met een „Wing-Web"-naald,
door twee keer een dubbele kras te geven en daarna het vaccin met een
kwastje in te wrijven.

Het vaccin „Biaroughs Wellcome" had serienummer YM 805 A, gemaakt
28 maart 1967 en was houdbaar tot 8 april 1967.

Dit vaccin vv-crd via Nobilis-Verapharm beschikbaar gesteld door Burroughs-Well-
come, waarvoor onze hartelijke dank.

Spontaneous ecthyma; red, easily-bleeding granulations on the lips (symptoms of the

Ecthyma of the feet; the top of the claws and other parts of the skin are involved.

Het vaccin veroorzaakte praktisch geen groei op een serumagarplaat. Vol-
gens onderzoek door Prof. A. vander Schaaf bevatte het vaccin geen
globenicol, Oxytetracycline, streptomycine of penicilline. De entstof wordt
aangebracht d.m.v. „prongs". Dit is een haarspeldvormige gebogen ijzer-
draad, waarvan de twee uiteinden de entstof uit het flesje leiden bij het
krassen van de huid. De entwijze is zeer handig. Er wordt een aantal
papiertjes meegeleverd om de „prongs" af en toe te kunnen afvegen. Beide
vaccins werden toegepast op de binnenkant van een dij en een oksel van
ram 392 op 4 april 1967. Deze ram was niet afkomstig van de Uithof.

Een week na de enting waren de entstrepen rood. Na twee weken waren
de entplaatsen met een stevige korst bedekt. Na drie weken vielen de
korsten af. Na vier weken waren de rode lidtekenstrepen te zien.

Volgens Rolle en Mayr (1966) zouden de immune moederdieren de
immuniteit op de lammeren overdragen, waardoor deze gedurende de
eerste levensweken beschermd zouden zijn.

Het bleek ons echter dat onder lammeren die eind december en in januari
werden geboren op een leeftijd van twee weken weer ecthyma voorkwam.
Al deze lammeren zijn vele weken achtereen gecontroleerd.
De nummers van de moeders (uit de grote drachtige groep en de kleine
drachtige groep) zijn opgezocht en het bleek dat zowel in de groepen die
met verwarmd vaccin waren geënt als in de groepen die met onverwarmd
vaccin waren behandeld, lammeren met ecthyma voorkwamen. De lam-
meren bleven d= 10 dagen bij de moeder en werden daarna met kunst-
melk opgefokt.

Lammeren die een ongunstige (koude) tijd meemaakten, en daardoor lang
in een stal waren gehuisvest, vertoonden de ziekte vooral. Ongeveer de
helft van het aantal lammeren werd aangetast. De meestal lichte symp-
tomen bleven beperkt tot de mond en verdwenen meestal na enkele weken.
Ook bij de lammeren, die in de weide geboren werden, kwam nog ecthyma
voor, zij het in geringer aantal. Op 18 mei bijv. werden bij 11 van de 70
onderzochte, ongeënte lammeren nog ecthyma—symptomen geconstateerd.
Onze conclusie is dan ook dat de parentale immuniteit van de lammeren
niet hoog genoeg is om ecthyma te voorkomen.

Omdat gebleken was dat de lammeren niet geheel immuun ter wereld
kwamen, werd besloten te trachten door enting de ziekte te voorkomen.
Vooraf werd een proefenting met verwarmd en onverwarmd vaccin ge-
daan.

Lam 177 (waarvan de moeder no. 1812 met verwarmd vaccin geënt was op
14 oktober 1966) werd geënt aan de binnenzijde van het linker oor, mei
een onverwarmd vaccin, dat was gemaakt door 0,3 gram gedroogd korsten-
materiaal dd. 14 oktober 1966 te suspenderen in 3 ml fysiologische NaCl
-f- 3 ml glycerinum.

Lam 178 (waarvan de moeder no. 1858 met onverwarmd vaccin geënt
was op 14 oktober 1966) werd geënt aan de binnenzijde van het linker oor

met verwarmd vaccin. Het vaccin werd bereid door een suspensie van
10% ecthyma-korsten in fysiologische NaCl dd. 12 oktober 1966 met een
Griffith-tube te malen en 5 uur te schudden in een infusie-flesje van 30 ml
met glaskralen. Daarna werd het vaccin een nacht op 4° C bewaard en
tenslotte 3 kwartier op 60° C verwarmd.

Een week na de proefentingen was de ent-reactie van lam 178 (verwarmd
vaccin) nagenoeg verdwenen, doch de ent-reactie van lam 177 (onver-
warmd vaccin) was zeer duidelijk. Er bevond zich een rode hof om de
entstreep. Twee weken na de endng was de reactie van lam 178 geheel
verdwenen en had lam 177 een zware 1 cm dikke etterige korst.
Vier weken na de enting was merkwaardigerwijs op de entplaats van lam
178 een duidelijke ent-reactie te zien; de ent-reactie van lam 177 is dan
nog duidelijk aanwezig.

Dat lam 178, 4 weken na de enting met onverwarmd vaccin is gaan rea-
geren, kan alleen verklaard worden door een besmetting aan te nemen,
die veroorzaakt werd door het met onverwarmd vaccin geënt lam 177.
Deze late besmetting van lammeren, die met verwarmd vaccin waren ge-
ënt, bleek later ook voor te komen bij de enting van de grote groep. Be-
sloten werd geen onverwarmd vaccin te gebruiken maar verwarmd vaccin
en hiermede een voorproef te doen.

Van het onverwarmde „Uithof-vaccin, dat in de vergelijkende proef
(H) op 4 april 1967 werd gebruikt is een verwarmd vaccin gemaakt. De
suspensie werd in een Griffith-tube vermalen en 1 ml hiervan werd met

1 ml glycerol gemengd en 45 min. bij 60° G verwarmd. Met dit vaccin
werden 10 lammeren van 1 tot 3 dagen oud, met behulp van „Wing-Web"-
naald en kwastje geënt.

De moeders kwamen uit verschillende groepen en hadden voor het groot-
ste gedeelte ook aan ecthyma geleden.

2 lammeren aan de binnenkant van het linker oor en
4 lammeren werden in de linker oksel geënt.

Een week later waren de ent-scarificaties zo goed als verdwenen. Besloten
werd om de grote groep lammeren aan de binnenzijde van het linker oor
te enten.

Als vaccin werd dezelfde suspensie gebruikt die ook bij de proefneming op
lam 178 was toegepast.

Alle lammeren die op 18, 19, 20 en 21 april 1967 werden geboren (resp.
25, 13, 21 en 26 stuks) zijn op dezelfde of uiterlijk de volgende dag aan
de binnenzijde van het linker oor geënt. Lammeren die na 21 april 1967
werden geboren bleven ongeënt en dienden als controles. Op 2 mei, 18
mei 31 mei en 16 juni, dus resp. 14, 30, 43 en 59 dagen na enting werden
uitgebreide steekproeven gedaan, om de oor-reacties en eventuele ccthyma-
verschijnselen te controleren.

Huid-reactie, twee weken na enting in de okselstreek, met een onverwarmd ecthyma-
vaccin (ent-reactie

Skin-reaction, two weeks after vaccination in the axillary region, with an unheated
ecthyma-vaccine (skin reaction J.

Skin-reaction of a lamb, 5 weeks after vaccination in the auricle with an unheated

Uitsluitend 53 geënte lammeren werden gecontroleerd. De oor-reacties
waren bij de meeste dieren reeds verdwenen. Bij 11 lammeren was nog
iets van de enting te zien. Mondsymptomen kwamen niet voor.

Alhoewel de ent-reacties allang verdwenen moesten zijn, vonden wij nog
enkele duidelijke oor-reacties bij 3 van de 24 gecontroleerde geënte lam-
meren. De verklaring hiervoor moet de besmetting van de oor-entplaatsen
met nog circulerend ecthyma-virus zijn. Geen enkel geënt lam vertoonde
ecthyma verschijnselen, terwijl 11 van de 70 gecontroleerde, ongeënte
lammeren mondsymptomen van ecthyma vertoonden, waarvan 4 ernstig!
Dit pleit dus voor immuniteitsvorming met verwarmd vaccin!

Oor-reacties werden gevonden bij 11 van de 32 gecontroleerde geënte lam-
meren. Geen mondsymptomen. Van de gecontroleerde ongeënte lammeren
waren er 12 van de 96 met mondsymptomen waarvan 4 ernstig.

Op 16 juni 1967 werd voor het laatst gecontroleerd. Oor-reacties nog bij
8 van de 26 gecontroleerde, geënte lammeren. Nu waren bij 3 van de ge-
ente lammeren lichte mondsymptomen te zien. Van de gecontroleerde,
ongeënte dieren waren er 7 van de 89 met mondsymptomen, waarvan 1
ernstig.

De parentale immuniteit van lammeren, geboren uit ooien die aan
ecthyma hebben geleden of geënt waren tegen ecthyma, is praktisch nihil.
De oor-enting van lammeren met een verwarmd vaccin geeft slechts lichte
lokale ent-reacties en een redelijke immuniteit.

Op de terreinen van de „Uithof", waar de nieuwe Utrechtse Universiteit wordt
gebouwd, heerste in de zomer van 1966 ecthyma onder enkele honderden schapen.
Er werden twee autovaccins beproefd op volwassen schapen en wel een onverwarmd
vaccin en een verwarmd vaccin.

Het onverwarmde vaccin geeft een zeer goede immuniteit en kan worden aanbevolen
voor aangetaste koppels. Een nadeel is dat bij enkele dieren de lokale ent-reactie
(in de oksel) nogal heftig is.

Het verwarmde vaccin geeft een redelijke immuniteit, veroorzaakt een zeer geringe
ent-reactie en wordt aanbevolen voor vrije koppels.

De immuniteit van schapen die aan ecthyma hebben geleden, duurt minstens een jaar.
De parentale immuniteit van lammeren die uit immune schapen worden geboren, is
praktisch nihil. Een huidenting aan de binnenkant van de oorschelp van zeer jonge
lammeren met een verwarmd vaccin geeft geen noemenswaardige ent-reactie, evenwel
een redelijke immuniteit.

In the summer of 1966 cases of contagious ecthyma occurred among several hundreds
of sheep of the Veterinary Faculty.

Two autovaccines were tested on adult sheep; one unhealed and one heated vaccine.
The unhealed vaccine gives a very good immunity. It can be recommended for flocks
already infected; a disadvantage is that in some animals the local reaction after
vaccination (in the axillary region) may bc rather severe.

The heated vaccine evokes a reasonable immunity, it causes a very light local reaction ;
this vaccine is recommended for flocks not yet infected.

The immunity of sheep which have suffered from contagious ecthyma lasts al least
one year.

The parental immunity of lambs, born of immune sheep is practically nil. A vacci-
nation in the skin of the auricle of very young lambs with a heated vaccine gives a
very light réaction nevertheless a reasonable immunity.

Dans l\'été de 1966 des cas d\'ecthyma se sont présentés entre quelques centaines de
moutons de la Faculté Vétérinaire.

Deux autovaccins ont été essayées chez des moutons adultes, un vaccin non chauffé et
an vaccin chauffé.

Le vaccin non chauffé donne une immunité très bonne. Il peut être recommandé
pour des troupes déjà infectées; c\'est un désavantage que chez quelques animaux la
réaction locale (dans l\'aisselle) peut être assez violente.

Le vaccin chauffé donne une immunité pas trop mal, il cause une réacdon locale très
légère; on recommende ce vaccin pour des troupes pas encore infectées. L\'immunité
de moutons qui ont souffert d\'ecthyma dure au moins un an.

L\'immunité parentale d\'agneaux nés des moutons immunisées est en fait nulle. Une
vaccination dans la peau de l\'auricule d\'agneaux très jeunes avec un vaccin chauffé
donne une réaction d\'inoculation très légère, pourtant une immunité convenable.

Ini Sommer des Jahres 1966 traten Ecthyma-Fälle unter einigen hundert Schafen der
Veterinärmedizinischen Fakultät auf.

Versuchsweise wurden zwei Autovakzinen bei erwachsenen Schafen angewendet,
nämlich eine unerhitzte sowie eine erhitzte Vakzine.

Die unerhitzte Vakzine verleiht eine ausgezeichnete Immunität. Sie kann für bereits
infizierte Bestände empfohlen werden; als Nachteil entsteht aber bei einigen Tieren
eine lokale Impfreaktion (in der Achselhöhle), die ziemlich heftig sein kann.
Die erhitzte Vakzine verleiht eine leidlich gute Immunität und ruft nur eine sehr
geringe lokale Impfreaktion hervor; diese Vakzine wird für noch nicht infizierte
Bestände empfohlen.

Die Immunität von Schafen, die eine Ecthyma-Erkrankung überstanden haben, dauert
mindestens ein Jahr.

Die Immunität von aus immunisierten Schafen .geborenen Lämmern hat keine prak-
tische Bedeutung. Eine Haudmpfung in die Ohrmuschel bei Junglämmern mit einer
erhitzten Vakzine ruft eine äusserst geringe Impfreaktion hervor, verleiht aber eine
leidlich gute Immunität.

D ij k s t r a, R. G.; Therapie en prophylaxe van ecthyma contagiosum bij Schapen,
door middel van ccn vaccinatie met een auto-vaccin. Tijdschr. Diergeneesk 92, 45,
(1967).

Rolle, M. und M a y r, Mikrobiologie und allgemeine Seuchenlehre 3e druk,
680, 681, (1966).

Hyperlipaemia in ponies, still a problem
door A. J. H. SCHOTMAN en J. KRONEMAN¹)

Sinds een negental jaren worden wij aan de Kliniek voor Veterinaire
Inwendige Ziekten geconfronteerd met het probleem van de hyper-
lipemische ponies. Zoals bekend mag worden verondersteld, vindt men bij
dergelijke ponies een sterk verhoogd gehalte aan lipoide stoffen in het
bloed.

Als comphcatie kan hyperlipemie bij een zeer groot aantal ziekten bij
ponies, vooral Shetlandponies optreden. Bij paarden komt de hyperlipemie
weliswaar voor, doch in mindere mate.

Het ziektebeeld is van biochemische zijde uitvoerig bestudeerd. De resul-
taten van dit onderzoek zijn vermeld in een proefschrift, waarvan een
autoreferaat in dit tijdschrift is verschenen (Schotman, 1965).

De bedoeling van dit artikel is nogmaals te wijzen op het ernstige symp-
toom hyperlipemie en richtlijnen aan te geven voor de profylaxe en de
therapie.

Experimenteel-biochemisch onderzoek heeft uitgewezen, dat vasten van
gezonde ponies gedurende enkele dagen reeds een hyperlipemie ten ge-
volge heeft (Schotman, 1965). Deze hyperlipemie is echter reversibel.
Ook de anamnese van de aangeboden hyperlipemische ponies vermeldt
altijd dat de dieren gedurende enige dagen niet of nauwelijks hadden
gegeten.

De direkte oorzaak van de hyperlipemie is de negaüeve energiebalans,
waarin het dier door de een of andere oorzaak is komen te verkeren. Het
niet meer eten wordt in de regel veroorzaakt door een specifieke aandoe-

1 Dr. A. J. H. Schotman en Dr. J. Kroneman; wetenschappelijk hoofdmedewerkers
aan de Kliniek voor Inwendige Ziekten van de Faculteit der Diergeneeskunde
van de Rijksuniversiteit, Biltstraat 172, Utrecht.

ning, waaraan de dieren lijden. Als zcxlanig zijn als zeer belangrijk aan te
merken de volgende oorzaken.

2. Zand in de darmen, al dan niet tezamen met trichonemiasis. Dit
zand kan opgenomen worden, indien een pony op een scbrale weide
graast.

4. Andere aandoeningen, b.v. virusaandoeningen van de voorste lucht-
wegen, bacteriële ziekten zoals droes, tetanus, doch ook bij tumoren
enz. Meestal is een hyperlipemie bij niet in de digestietractus zete-
lende ziektebeelden minder ernstig.

Verder is ons gebleken, dat meer dan 90% van de patiënten vrouwelijke
dieren zijn, hoogdrachtig zijn of geaborteerd hebben of een jong veulen
bij zich hebben. De meeste patiënten blijken vooral in het voorjaar voor
te komen.

De hyperlipemische dieren verkeren bijna allen in een goede voedings-
toestand. Velen zijn zelfs vet. Het is echter onjuist te menen, dat magere
dieren geen hyperlipemie kunnen krijgen. Het is nog steeds de vraag of de
zeer vette conditie, waarin vele ponies verkeren een predisponerende faktor
is voor het ontstaan van de hyperlipemie. Bij een nog kortdurende hyper-
lipemie zijn er behalve de symptomen van het primaire lijden, nog geen
afwijkingen te vinden, die uitsluitend het gevolg zijn van de hyperlipemie.
Is de hyperlipemie langere tijd aanwezig, dan wordt het dier suf, de pols-
en ademhalingsfrequentie stijgen. Het dier beweegt zich zeer traag en soms
staat de pony uren op dezelfde plaats te „hangen".

Als de pony gedwongen wordt zich te bewegen, dan loopt het dier slin-
gerend en slepend. Het lopen gaat met veel tegenzin gepaard en het dier
moet getrokken worden. Deze tegenzin tot bewegen is zeker geen gevolg
van onwil, doch van een algemene malaise.

Na een geringe beweging zijn pols en ademhaling zeer sterk gestegen. Bij
inspectie van de mond valt een zeer sterke foetor ex ore op. De tong is
voorzien van een kleverig wit beslag.

De slijmvliezen zijn verkleurd, vaak iets cyanotisch. Soms zijn de slijm-
vliezen geel gekleurd.

Behalve een te snelle frequentie zijn er aan het circulatie- en respiratie-
apparaat vaak geen andere afwijkingen te vinden. Tegen de excitus is de
pols vaak onregelmatig. Er zijn dan multiple focale ventriculaire extra-
systoles waar te nemen, ten gevolge van de myocarddegeneratie. Soms is er
uitgebreid oedeem onder de buik.

Borborygmie zijn soms waar te nemen, soms niet. De faeces komen dikwijls
in zeer kleine hoeveelheden af. De faecesproduktie is gering. Zeer vaak zijn
de faeces bedekt met slijm. Ook zijn er dieren die diarree hebben.
In het allerlaatste stadium vallen de dieren om. Ze proberen nog wel over-
eind te komen, doch kunnen het niet meer. Tijdens de excitus hebben de
dieren een frequente pols en een zeer snelle ademhaling. De ponies liggen
dikwijls met open mond. In dit stadium lijkt het vaak of de dieren kram-
pen hebben. Dit laatste stadium kan lange tijd (12 en meer uren) duren.
Ook kunnen de dieren apoplectisch sterven.

Geen van de bovenbeschreven symptomen is pathognomonisch voor de
hyperhpemie. De diagnose dient gesteld te worden door bloedonderzoek.
Het is van het grootste belang voor de therapie en de prognose van iedere
zieke pony, dat een onderzoek ingesteld wordt of er een hyperlipemie aan-
wezig is.

Zeer snel kan men een hyperlipemie constateren door iets bloed tijdens
een venepunctie op een stenen vloer te laten lopen. Als een hyperlipemie
aanwezig is, ontwikkelt zich op het bloedplasje een blauwe waas, ver-
oorzaakt door het bovendrijvende vet.

Bij twijfel of indien het niet mogelijk is bloed te laten lopen op een stenen
vloer, kan met het bloed opvangen in een buis of flesje. Het plasma of het
serum, dat zeer snel wordt afgescheiden, vertoont, afhankelijk van de mate
van de hyperlipemie, opalescentie of een melkachtige troebeling.

Bij het onderzoek van het bloed van hyperlipemische patiënten wordt een,
soms sterke, verhoging van het gehalte aan totaal lipiden gevonden. Deze
stijging is een gevolg van de toename van de verschillende lipoide frakties,
zoals fosforlipiden, neutrale vetten, vetzure esters en totaal cholesterol.
Ook de vrije vetzuren zijn gestegen.

Het glucosegehalte kan sterk verlaagd zijn. Vaak wordt bij hyperlipe-
mische ponies een ernstige acidose gevonden. De hematocrietwaarde is
gestegen. Deze beide laatste complicaties worden vooral gezien bij dieren,
die al lange tijd ziek zijn en bij dieren met een zeer sterke verhoging van
het totaal lipidengehalte.

De parenchymateuze organen, zoals lever, nier en hart, zijn meestal zeer
sterk vettig gedegenereerd bij de gestorven hyperlipemische ponies.
In 20% van de gevallen kon men als direkte doodsoorzaak een verbloe-
ding door leverruptuur vaststellen.

Bij 57 van de 90 hyperlipemische ponies werd als oorzaak van het primaire
lijden een aandoening van het maagdarmkanaal vastgesteld, zoals wormen,
zand in de darm, een enteritis of een combinatie van deze aandoeningen.
Bij 13 dieren zetelde het primaire lijden in een ander orgaansysteem of
waren virus- of bacteriële ziekten in het spel.

Hij 20 dieren werd geen oorzaak van de hyperlipemie gevonden (Schot-
man, 1965).

De therapie van de hyperlipemie is complex en gebaseerd op biochemische
en patholoog-anatomische bevindingen.

Allereerst dient getracht te worden de oorzaak van de anorexie op te
sporen. Rekening houdend met de pathologische bevindingen van de ge-
storven dieren, mag men verwachten dat de kans groot is dat de oorzaak
gelegen is in de digestietractus. Een anthelminticum toedienen bij dieren
is dan ook zeker noodzakelijk. In deze gevallen gaat onze voorkeur uit naar
het thiabendazole, dat per neussonde wordt toegediend. De enteritis, die
ook vaak aanwezig is, wordt behandeld met terramycine per os of met
Neomycine, kaoline en sulfamezathine (Neomez).

Grote hoeveelheden zand in de faeces wijzen erop, dat er zich ook nog
veel zand in het colon en coecum bevindt. Verwijdering hiervan is ge-
wenst, soms kan dit alleen langs operatieve weg geschieden. Een operatic
is bij de vaak zeer zieke dieren weinig aanbevelenswaardig.
Het is echter de vraag of bovengenoemde therapeutica wel optimaal zullen
werken, omdat de darmfunctie en de darmbeweging zeer sterk gestoord
zijn.

De daling van het gehalte aan totaal lipiden kan men ook trachten te
bereiken met gehulp van specifieke middelen. Een van de belangrijkste
therapeutica ter bestrijding van de hyperlipemie is het heparine. Heparine
toediening geeft een betrekkelijk kortdurende daling van het gehalte aan
bloedlipiden. Het is daarom noodzakelijk dat de heparine tenminste twee-
maal daagj wordt toegediend in hoeveelheden van 20.000-50.000 I.E. per
keer, intraveneus.

De hyperlipemie is een gevolg van de negatieve energiebalans, waarin het
dier door een anorexie is komen te verkeren. Men moet trachten dit tekort
aan calorieën te verminderen, hetgeen langs twee wegen kan geschieden.
Direkt benutbaar is de glucose, waarvan in de regel tweemaal daags 250
ml 20% opl. intraveneus wordt toegediend. Het dier wordt verder twee-
maal daags voedsel per neussonde toegediend.

Dit voedsel bestaat uit kunstmatige veulenmelk, geweekte grasbiks en lijn-
zaadslijm.

De bloedindikking kan bestreden worden door het toedienen van cen fy-
siologische NaGl oplossing.

De acidose moet men beshst trachten op te heffen. Een regelmatige con-
trole van de pH is eigenlijk onmisbaar, doch deze is onder praktijk-
omstandigheden moeilijk uitvoerbaar. Een overeenkomst met een zieken-
huislaboratorium kan soms uitkomst brengen. De te lage pH van het bloed
kan bestreden worden door het tweemaal daags toedienen van 700 ml
2% NaHCOg, intraveneus.

De nauwkeurige hoeveelheid benodigde NaHCOg kan berekend worden
met behulp van een formule, waarin het gewicht van de paüënt, de base
excess van het bloed en het moleculair gewicht van het NaHCOg voor-
komen.

Bijnierschorspreparaten of hun vervangingsmiddelen worden als routine-
maatregel eveneens toegediend in een dosis van 100 mg de eerste dag en
de volgende dagen 50 mg per dag. Er wordt gehoopt, dat de algemeen
stimulerende werking van het bijnierschorshormoon ook bij de soms zeer
zieke dieren nog enig nut heeft.

Parenteraal worden antibiotica toegediend, n.1. een penicilline-strepto-
mycinecombinatie, dosis 3 miljoen E procaine penicilline en 5 g strepto-
mycinesulfaat (20 ml depomycine).

De reden van deze toediening is, dat bij bacteriologisch onderzoek van de
kadavers uit diverse organen kiemen zijn geïsoleerd, die gevoelig waren
óf voor penicilline óf voor streptomycine.

Het sterftecijfer van de hyperlipemische ponies is hoog en is ongeveer
65%. Speciaal bij ernstige aandoeningen van de maagdarmtractus, b.v.
zand in de darmen, enteridden en bij ernstige worminfectie, is het sterfte-
cijfer zeer hoog, nl. ± 90%.

De therapeutische mogelijkheden om deze processen te bestrijden zijn niet
erg groot. Hierdoor is het niet mogelijk de kringloop: onvoldoende calo-
rieënopname - vetmobilisatie - hyperlipemie, efficiënt te doorbreken.
Ook virus- en bacteriële infecties (bijv. droes) kunnen soms tot gevolg
hebben, dat de dieren onvoldoende eten, waardoor een hyperlipemie kan
ontstaan. Wanneer het echter gelukt door antibiotica en chemotherapeutica
de primaire oorzaak van de aandoening met gunstig resultaat te bestrijden
is het in vele gevallen mogelijk, dat de patiënten langzamerhand zelf weer
gaan eten, waardoor de lipemie wordt opgeheven. Het sterftecijfer is bij
deze groep ook kleiner dan bij dieren met een aandoening van het maag-
darmkanaal.

Het gevaar kan echter bestaan, dat door een langer durende hyperlipemie
bepaalde organen, o.a. de lever, een zodanige vettige degeneratie vertonen,
dat herstel niet meer mogelijk is.

Dieren, die slechts in geringe mate hyperlipemisch zijn en waarbij tevens
spoedig een efficiënte therapie toegepast wordt ,hebben een hogere over-
levingskans.

Een hyperlipemie is in principe reversibel. Door een langdurige hyper-
lipemie kunnen weefselbeschadigingen verergeren, welke irreversibel kun-
nen zijn. Het is daarom van belang bij de niet etende dieren, de vet-
mobilisatie en de hiermede parallel toenemende hyperlipemie, te bestrijden.

Van zeer groot belang is de eigenaren van ponies te instrueren hun dieren,
en vooral hun drachtige dieren, te controleren. Bij de geringste verschijn-
selen van verminderde eedust dient de dierenarts te worden gewaar-
schuwd, teneinde de oorzaak van het minder of niet eten op te sporen. In
geval van een reeds ontstane hyperlipemie kan deze dan de boven-
beschreven therapie toepassen.

Uit zoötechnisch oogpunt is het gewenst, dat een pony niet te vet is
(S c h O 11 e n, 1968). Het is echter onjuist een in vette conditie zijnde pony
te laten vermageren door een abrupte en zeer sterke vermindering van het
rantsoen. Het op schrale weiden houden van ponies mag niet ontaarden
in het vrijwel onthouden van voedsel. Op deze wijze nemen de ponies veel
te veel zand op bij het verzamelen van het dagelijks rantsoen. Ook het
vastpennen van in vette conditie zijnde drachtige merries moet worden af-
geraden.

Elke te sterke vermindering van voedsel, waardoor aan de energiebehoefte
van het dier niet meer wordt voldaan, zal een hyperlipemie, met alle ge-
volgen van dien, veroorzaken.

Heftige parasitaire darminfecties hebben ook al eens hyperlipemie tot
gevolg. De mogelijkheden voor deze parasitaire infecties zijn door de hoge
ponybezetting op de weiden zeer groot.

Een goed schema van een wormbehandeling is noodzakelijk, doch van nog
meer belang is dat ook aan dit schema de hand wordt gehouden.

Nog steeds wordt men geconfronteerd met het probleem van de ponies met hyper-
lipemie.

De verschillende aspecten van de hyperlipemie, zoals ontstaan en voorkomen, symp-
tomen, diagnose, bloedonderzoek en pathologisch onderzoek worden daarom nog eens
besproken. Belangrijk is de toe te passen therapie.

Naast een korte bespreking van de prognose wordt vooral gewezen op een goede
profylaxe, waarbij het van groot belang is de eigenaren van ponies te instrueren hun
dieren steeds te controleren.

Veterinarians continue to be confronted with the problem of ponies with hyper-
lipaemia.

The various aspects of hyperlipaemia, such as the pathogenesis, incidence, symptoms,
diagnosis, examination of the blood and pathological studies, are therefore discussed
again.

In addition to a brief discussion of the prognosis, particular attention is paid to
adequate prevention in which it is essential to instruct the owners of ponies to check
animals at regular intervals.

C\'est pourquoi les différents aspects de l\'hyperlipémie, tels que l\'origine et la présence,

les symptômes, le diagnostic, l\'examen du sang et l\'examen pathologique anatomique

Après une briève discussion du pronostic, l\'importance d\'une bonne prophylaxie est
soulignée; il s\'agit surtout de conseiller aux propriétaires de poneys de contrôler
régulièrement leurs animaux.

Nach wie vor sieht man sich der Frage der Ponys mit Hyperlipämie gegenübergestellt.
Die verschiedenen Aspekte der Hyperlipämie, wie Entstehung und Vorkommen,
Symptome, Diagnose, Blutproben und pathologische Untersuchungen werden deshalb
noch einmal erörtert.
Wichtig ist die anzuwendende Therapie.

Neben einer kurzen Besprechung der Prognose wird vor allem auf den Wert einer
guten Prophylaxe hingewiesen, wobei es von grosser Bedeutung ist, die Ponybesitzer
zu instruieren ihre Tiere fortlaufend zu überprüfen.

Todavia siempre uno es confrontado con el problema de los poneys con hyperlipemia.
Los diferentes aspectos de la hiperlipemia, como el origen y la ocurrencia, los sintomas,
el diagnostico, el examen de la sangre y el examen patologico estan discutidos otra vez.
Muy importante es el tratamiento aplicado.

AI lado de una descripcion corta del prognosis esta elamado la atencion hacia uno
profilactico bueno en lo cual es muy importante, de ensefiar los duefios de los poneys
de inspeccionar siempre sus animales.

S Chol ten, H. H.: De fokkerij van Shedand pony\'s in Nederland. Tijdschr. Dier-
geneesk., 93, 4, (1968).
Schotman, A. J. H.: Hyperlipaemie bij pony\'s. Diss. Utrecht, 1965.

Eind 1966 is een begin gemaakt met het bloedgroepenonderzoek bij varkens.
Na de voorbereidende werkzaamheden, welke ruim een half jaar in beslag
namen, zijn de eerste bloedmonsters van varkens bij praktizerende dieren-
artsen aangevraagd.

Daarbij bleek, dat er nogal wat problemen bestaan bij het bloednemen van
varkens, speciaal bij biggen. Hoewel de dierenartsen van de Gezondheids-
diensten de practici in veel gevallen wel terzijde kunnen staan, lijkt het
toch gewenst een en ander over onze ervaringen bij het bloednemen van
varkens te vermelden.

Zowel bij biggen als bij volwassen dieren wordt door ons uitsluitend bloed
opgevangen uit de hals. Aanvankelijk is getracht bloedmonsters van biggen
te verzamelen uit de oorvenen en uit de staart. Het is evenwel gebleken,
dat deze methoden voor het bloedgroepenonderzoek ongeschikt zijn. Niet
alleen omdat ze zeer tijdrovend zijn, maar vooral ook omdat in veel
gevallen te weinig bloed kan worden verzameld. In veel gevallen is het
bloed dat uit het oor of de staart wordt verzameld sterk verontreinigd
waardoor de houdbaarheid in de regel gering is.

Voor het bloedgroepenonderzoek blijft naar ons oordeel alleen de methode
over, waarbij bloed uit de hals wordt getapt. Bij biggen kan daarvoor het
beste als volgt te werk worden gegaan.

Het big wordt op de rug op een baal stro gelegd, waarbij er op wordt gelet
dat het hoofd, de hals en de rug één gestrekte lijn vormen. Daarvoor
wordt door één man met één hand de onderkaak gefixeerd, terwijl met de
andere hand de voorbenen naar achteren worden gehouden. Het is daarbij
raadzaam een paar vingers tussen de voorbenen te houden, waardoor er
meer ruimte op het hals- en borstvlak blijft (foto 1). Door een tweede
helper wordt de rest van het big gefixeerd.

De ervaringen in ons bedrijf en ook bij verschillende practici hebben uitge-
wezen, dat een goede fixatie, waarbij het big zo weinig mogelijk gelegen-
heid heeft om te gaan spartelen, van veel belang is.

Biggen die onvoldoende gefixeerd zijn, proberen te ontsnappen, waarbij ze
zich sterk inspannen. Bij verschillende van deze biggen zijn verschijnselen
waargenomen die wellicht het beste kunnen worden aangeduid met het
begrip „shock". De biggen vertonen daarbij een acute ademnood en in
ernstige gevallen krampaanvallen. We hebben verschillende malen ervaren

1 Dr. J. Bouw en Ir. W. A. G. Cöp; resp. directeur en wetenschappelijk mede-
werker van het Laboratorium voor Bloedgroepen Onderzoek te Wageningen,
Duivendaal 5.

dat een dergelijk big opzij wordt gelegd in de veronderstelling dat het
toch niet is te redden. De eigen ervaringen hebben evenwel uitgewezen,
dat een regelmatige krachtige massage van de hartstreek, afgewisseld met
af en toe een straal koud water in de hartstreek, vrijwel al deze dieren het
leven kan redden. Bij één van de eerste biggen, waarbij geen massage werd
toegepast, bleek bij sectie dat het hart van het big zeer sterk was ge-
dilateerd.

Voor het bloednemen van biggen in de leeftijd van 5 tot 10 weken wordt
door ons gebruik gemaakt van een canule van 5 cm lengte met een in-
wendige diameter van 1 mm die op een 10 cm^ injectiespuit wordt gezet.
Een belangrijke voorwaarde voor het succes bij het bloedtappen van de
biggen en ook van volwassen dieren is, dal gebruik wordt gemaakt van
canules met een scherpe punt. Als de punt van de naald niet scherp is
kunnen de bloedvaten gemakkelijk onder de canule „wegrollen". Doordat
vrijwel loodrecht op de bloedvaten wordt gestoken kan het beste gebruik
worden gemaakt van kort aangeslepen canules. De lang geslepen canules
met soms nog een overlangse opening zijn bij ons na korte tijd in onbruik
geraakt. De punt van de canule wordt gefixeerd op een plaats ongeveer
1 cm lateraal van de punt van het borstbeen (foto 2). Als het big op de
juiste wijze is gefixeerd is het mogelijk met de top van de vinger een kuiltje
te voelen, waarin de punt van de naald kan worden geplaatst. De naald
wordt gestoken in een hoek van ongeveer SO\'^ met het sagittaalvlak van het
big en tevens in een hoek van 30° met een vlak dat men kan denken door
de dwars-richting van het big.

Met de injectiespuit in de hand wordt de canule krachtig naar binnen
gestoken, afhankelijk van de grootte van het big 2^ tot 4 cm diep, zodat
praktisch zeker de in deze omgeving liggende bloedvaten zijn gepasseerd
(foto 3).

Nadat de canule is ingebracht wordt een verlaagde druk op de spuit ge-
bracht door de zuiger met de duim omhoog te halen. Daarna wordt de
canule langzaam teruggehaald, totdat op een gegeven moment blijkt, dat
bloed in de canule stroomt. Als de canule is teruggehaald tot praktisch
onder de huid, zonder dat er bloed in de spuit is gekomen, heeft het geen
zin om met de canule in het weefsel te gaan woelen. Daarmee kan hoog-
stens wat tussen de weefsels geraakt bloed worden opgezogen.

Zeugen en beren worden gefixeerd met een touw om de bovenkaak bij
voorkeur zodanig dat de kop wat naar boven wordt getrokken, waardoor de
hals zich strekt (foto 4). Evenals voor biggen is het ook hier van veel belang
dat kop, hals en rug zich in één rechte lijn bevinden. Voor volwassen dieren
wordt gebruik gemaakt van een canule met een lengte van 10 tot 12 cm
en een inwendige diameter van 1 yi mm.

Ook bij volwassen dieren verdient het de voorkeur te zoeken naar een kuil
die zeker ontstaat als de voorbenen voldoende ver van elkaar zijn geplaatst.
Deze kuil bevindt zich terzijde van de punt van het borstbeen. Bij vol-
wassen dieren is het naar onze indruk niet nodig een injectiespuit op de
naald te plaatsen. Een mandrijn in de canule kan zijn voordelen hebben
om te voorkomen dat de naald verstopt wordt met huid- of vetdeeltjes.
Bij volwassen dieren wordt de punt van de naald op de huid geplaatst en
ook krachtig ingestoken in de richting van een plaats die gelegen is tussen
de punt van de beide schouderbladen (foto\'s 5, 6, 7).

Indien de naald in het bloedvat
zit, kost het geen moeite 10-20
cm\'-\' bloed te nemen van een big
van 7 weken.

De plaatsing van de canule bij een
zeug. De middelvinger van de lin-
kerhand wijst de punt van het
sternum aan.

De meest geschikte vena om bloed
te tappen bij een zeug ligt ten-
minste 7-10 cm. onder de huid.

Bij het bloedgroepenonderzoek bij varkens werden in ons laboratorium
reeds verschillende gevallen onderzocht van bloedafbraak bij pasgeboren
biggen tengevolge van een bloedgroepenantagonisme. In het bloedserum
en in het colostrum van de zeugen werden daarbij antilichamen aange-
toond die een specifieke serologische reactie vertoonden met de erytrocyten
van de icterische biggen en met die van de vader van de biggen.
Tot op dit moment is voor ons nog niet voldoende duidelijk door welke
prikkels deze antilichamen gevormd kunnen worden. Wel mag worden
aangenomen dat deze antilichamen opgewekt kunnen worden bij vacci-
naties met kristal violet vaccin.

Bij gevallen van hemolytische icterus zal meestal de bloedgroepfactor,
waartegen antilichamen gevormd worden, bij 50% van de biggen aanwezig
zijn. In enkele gevallen kan deze factor bij 100% van de dieren gevonden
worden. In de 7 door ons onderzochte gevallen was steeds de helft van de
toom aangetast.

Bij de gevallen van hemolytische icterus die wij op het eigen bedrijf hebben
onderzocht is gebleken, dat de biggen reeds binnen 12 uur kunnen sterven.
In die gevallen ontstaan geen geelverkleuringen. Deze biggen waren paars-
blauw van kleur en koud. Meestal sterven de biggen echter pas na 24 tot
48 uur. De kleur is dan meestal bleekgeel. Deze verkleuring is het eerst

waar te nemen aan de oren, vooral als deze tegen het licht worden ge-
houden. Bij sectie werden naast de normale icterische verschijnselen in
enkele gevallen plaatselijke bloedingen waargenomen.
In enkele gevallen is ons gebleken, dat in één toom niet alle biggen die de
bloedgroepfactor bezaten, waartegen antilichamen door de moeder werden
afgescheiden, stierven. Enkele biggen kunnen weliswaar verschijnselen
van icterus vertonen maar, vooral als de antilichaamtiter laag is, toch
herstellen. In gevallen van twijfel hebben wij bloedmonsters van de biggen
gecentrifugeerd. Daarbij bleek dat bij die biggen waarbij van bloedafbraak
sprake was, het bloedserum na het centrifugeren sterk rood was verkleurd.
Het ligt in de bedoeling meer gegevens over het voorkomen van hemoly-
tische icterus in de praktijk te verzamelen. Wij zullen het op grond daarvan
op prijs stellen wanneer de praktizerende dierenartsen, of de Gezond-
heidsdiensten voor Dieren, kontakt met ons laboratorium opnemen als zich
gevallen voordoen die op hemolytische icterus wijzen.

Na een beschrijving van de beste wijze van bloedtappen bij biggen, zeugen en beren
ter verrichting van bloedgroepenonderzoek, volgt een verhandeling over het voor-
komen van hemolytische icterus bij het varken in Nederland.

After a description of the best way for taking blood in piglets, sows and boars in order
to carry out blood group research, a short discourse is given about the occurrence
of haemolitic disease in the pig in the Netherlands.

Andres, J.: Anaphylaxien und andere Störungen im Zusammenhang mit der
Schutzimpfung gegen Maul- und Klauenseuche. Schweiz. Arch. Tierheilk., 109, 338,
(1967).

Wanneer na één- of tweemalige mond- en klauwzeerenting medicamenten worden toe-
gediend, worden soms meer of minder ernstige en soms dodelijke allergiën waar-
genomen.

Dit geldt in het bijzonder voor antibiotica en in mindere mate voor sulfonamiden,
anesthetica en hormoonpreparaten. Een reactie na de toediening van antibiotica is
in principe verklaarbaar, omdat bij de vaccinbereiding aan tongepitheel of weefsel-
cultuur antibiotica worden toegevoegd. Van de mogelijke reacties maakt de anafy-
lactische shock, welke binnen 1-3 uur na de behandeling optreedt, de meeste indruk.
Karakteristieke symptomen van een allergiegeval zijn: urticaria, Quinckes oedeem,
glottis- en longoedeem, circulatiestoringen met bloeddrukdaling. Voor de behandeling
van dergelijke gevallen komen in aanmerking: antihistaminica en middelen welke de
bloedsomloop stimuleren (atropine sulfaat 20 - 40 mg subcutaan, intramusculair of
intraveneus; adrenaline 0,1% oplossing 5 - 10 ml subcutaan).

Wanneer met het optreden van allergische reactie rekening moet worden gehouden,
moet de dierenarts voor de bestrijding daarvan steeds een aparte uitrusting gereed
hebben (spuiten, canules, medicamenten).

In Zwitserland vergoedt de staat de gestorven dieren als er een duidelijk verband
bestaat tussen de dood van het dier en de mond- en klauwzeerenting. Speciaal
wanneer slechts kleine volumina vaccin worden gebruikt, is bij het rund een verband
tussen enting en het verwerpen van de vrucht onwaarschijnlijk.

De auteur is van mening, dat de eigenaar wel enig risico en eventueel daaruit voort-
vloeiende schade mag lijden met het oog op de voordelen, welke hij door de mond-
en klauwzeerenting heeft.

g a r w a 1, D. S.: Subcutaneous staphylococcal infection in Mice. II. The in-
flammatory response to different strains of staphylococci and micrococci. Brit. J. exp.
Path., 48, 468, (1967).

Uitgangspunt was dat er verschillen bestaan in virulentie van stammen van Staphylo-
coccus aureus. In een voorgaande studie was reeds aangetoond dat een traag begin
van het ontstekingsproces gepaard ging met hoge bacteriegehalten in vivo en met
ernstiger weefsel-beschadiging dan bij een snel inzettend ontstekingsproces.
Gebruikt werden Stafylokokkenstammen gemengd met katoenstof die subcutaan
werden ingespoten bij muizen. Verschillende aspecten van de ontsteking werden in
graden van ernst onderscheiden nl.

Stammen met een hoge graad van weefselbeschadiging gaven grote necrosezones.
Stammen met lage graad van weefselbeschadiging gaven vooral zwelling en pus-
vorming te zien.

Deze wordt bepaald door het vloeistofpercentage in de gelaedeerde weefsels te be-
palen. De voor muizen erg pathogene stammen van Staphylococcus aureus gaven de
eerste 2 uur na subcutane injectie een afname in vloeistofgehalte van weefsels te zien;
de minder pathogene stammen gaven in het algemeen geen initiële afname te zien.

Na 2 uur begon bij de pathogenen de oedeemproduktie, terwijl deze bij niet zo
pathogene S. aureus reeds na /a - 1 uur begon.

Ook in dit opzicht zag men bij de virulente stammen een vertraging van 2 uur, terwijl
de weinig of matig pathogene S. aureus een snelle invasie van leucocyten in weefsels
te zien gaven.

Direct na infectie waren minder bacteriën terug te vinden dan in het inoculum.
Bacteriegehalten bleven bij pathogene stammen dalen tot 3 ä 4 uur na infectie,
daarna trad snelle stijging op. De weinig virulente S. aureus stammen gaven een nog
verder gaande daling te zien dan de virulente, terwijl het langer duurde voordat ze
zich weer gingen vermeerderen. Sommige stammen van de weinig virulenten bereikten
het bacteriegehalte der virulenten, anderen bij lange na niet.

Het verband tussen graad van weefselbeschadiging, ontstekingsreactie en bacterie-
gehalten werd 3 dimensionaal weergegeven.

Er waren verschillen tussen de diverse stammen in het type laesies dat zij veroor-
zaakten. Zo gaf één stam uitsluitend snel optreden van oedeem en zag men bij een
andere stam vooral snelle infiltratie van leucocyten; deze waren echter geen van
beide in staat zich snel in de laesie te vermeerderen.

Een vol virulente stam moet dus verschillende eigenschappen in zich verenigen, waarbij
karakteristiek is dat hij in staat moet zijn de eerste ontstekingsreactie te vertragen,
zich snel te vermenigvuldigen en ook over factoren beschikken die uiteindelijk ver-
nieling van weefsel teweegbrengen.

Riggenbach, Chr.: Apparition de la maladie de Gumboro en Suisse. Schweiz.
Arch. Tierheilk., 109, 398, (1967).

De schrijver maakt melding van het optreden van de zgn. „Gumboro-disease" in cen
koppel slachtkuikens. Het was het eerste in Zwitserland waargenomen geval.
Het verloop van de ziekte, de klinische en de pathologisch anatomische verschijnselen
wezen op een virusinfectie met het voorkomen van laesies in hoofdzakelijk de bursa
Fabricius, zoals deze zijn beschreven bij „Gumboro disease" in de U.S.A. en Duitsland.
Hoewel dit eerste geval een goedaardig verloop had, valt een toekomstige uitbreiding
van de ziekte met een meer virulent karakter te vrezen.

BEHANDELING VAN SECTIO CAESAREA BIJ DE ZEUG
W i 1 d h ag e n, A.: Ein Beitrag zur Schnittentbindung bei der Sau. Dtsch. tierärztl.
Wschr., 1 - 11 .\'67.

Na sectio caesarea bij zeugen wordt vaak de klacht gehoord dat de moederdieren
na de operatie geen zogafscheiding krijgen. Volgens auteur komt dit, doordat men de
vloeistof uit de buikholte, die bij drachtige zeugen tegen het eind van de dracht sterk
toeneemt, heeft laten wegvloeien tijdens de operatie.

Deze buikholtevloeistof zou bij zeugen een reserve zijn voor de toekomstige melkgift.
Noch door kunstmatige vloeistoffen, noch door bloedtransfusie zou deze vloeistof tc
vervangen zijn.

Wanneer de sectio op tijd wordt uitgevoerd, en de operateur er voor zorgt dat van
de buikholtevloeistof zo weinig mogelijk verloren gaat, krijgt de zeug goede zog-
afscheiding en wordt de gezondheid der dieren sterk bevorderd.
Het artikel is een praktijkmededeling.

II u r t e r, J., Z ü r r e r, H. und R C u t h i n g e r, E.: Rückstandbestimmungen von
Endrin im Boden, auf Gras und in der Milch. Z. Lebensm. Unlersuch. Forsch., 130,
20, (1967).

Het gechloreerde koolwaterstof endrin wordt in Zwitserland veel gebruikt als be-
spuitingsmiddel in de fruitteelt. Het is cen sterk to.\\ische stof, die slechts langzaam
wordt afgebroken.

In verband hiermede onderzochten de auteurs grond- en grasmonsters van in de
herfst behandelde percelen op het voorkomen van residuen. Ook namen zij melk-
monsters van 3 Simmentaler koeien die gevoerd waren met gras waaraan een kleine
hoeveelheid endrin (30 mg), zoals die te verwachten zijn in het voer, was toegevoegd.
De monsters werden in april en september (resp. 6 en 11 maanden na de behan-
deling) genomen.

Dc grond- en grasmonsters werden na drogen cn verpulveren geëxtraheerd met hexaan
in een Soxhlet-apparaat. Het extract werd behandeld met actieve kool en natrium-
sulfaat, afgefiltreerd en ingedampt en verder chromatografisch gezuiverd met een
zuil gevuld met actieve kool, celite en natriumsulfaat. Het elueermiddel bestond uit
een mengsel van azijnzureaethylester en ether (20/80).

De melkmonsters werden uitgeschud volgens M o a t s en M i 1 1 s en na drogen over
natriumsulfaat het oplosmiddel door indampen verwijderd, waarna weer op dezelfde
wijze werd gezuiverd.

De residuen werden zowel gas-chromatografisch als met dunnelaagchromatografie
bepaald.

Zoals te verwachten was, was de concentratie in de bovenlaag (2 cm) der grond het
hoogst (0.15- 1 mg/kg grond). Deze neemt snel af met het toenemen der diepte.
In de bovenlaag is tot meer dan een jaar na de behandeling endrin aan te tonen.
De grasmonsters bevatten eind maart 1,9, half april 0,270, eind april 0,132, half
september 0,05 en eind september 0,03 mg endrin/kg gras.

In de melkmonsters vonden zij gehaltes van ca. 0,04 mg endrin/kg melk vanaf de 5e
dag na het begin der toevoeging. Na het stopzetten der toevoeging loopt dit gehalte
vrij snel terug tot minder dan 0,01 mg/kg, maar blijft nog wel enige tijd aantoonbaar.
(In Nederland is het gebruik van endrin alleen toegelaten bij de aardbeienteelt na de
oogst. Ref.)

(Ferdinand Enke Verlag, StuttgaH, 1968. 195 afb., 427 pag. D.M. 82,—)
Een sterk in omvang gecomprimeerde en daardoor als handboek aantrekkelijke lei-
draad voor de bijzondere pathologische anatomie.

Op systematische wijze, haast puntsgewijs, verzamelden en rubriceerden de auteurs de
verschillende veranderingen die aan orgaan of weefsel kunnen worden ontmoet zonder
overigens over dc pathogenese of aetiologie volledig te zijn. Dit laatste zou ongetwij-
feld het boek in meerdere delen uitéén hebben doen vallen, hetgeen de gebruiker die
snel geïnformeerd wil zijn, het hanteren zou kunnen afschrikken.

De tekst, op eenvoudig papier gedrukt, wordt achteraan gevolgd door een grote
collectie foto\'s die op de inhoud van het boek betrekking hebben.

Mijn hulp werd ingeroepen voor een derde-kalfs-koe aan de telling, die
al meer dan één dag ongeveer in partu zou zijn, terwijl uit de schede een
stuk, kennelijk al enige tijd afgestorven, nageboorte zou hangen. Als het
U vergaat als mij, dan bereidt men zich na zo\'n telefoontje voor op een
flink lichamelijk karwei. Dat bleek echter anders uit te pakken. De gehele
baarmoederinhoud lag al in de schede, als het ware voor het wegpakken.

De bij mij opkomende gedachte, er maar gemakkelijk mee klaar gekomen
te zijn, bleek even later wel juist voor het lichaam, maar niet voor de
geest, waarbij het karwei wel aan smakelijkheid won. De liergierige eigenaar
van de koe namelijk stelde, tijdens enig gepeuter mijnerzijds (men zou wel
eens willen weten, nietwaar?) enige vragen, die ik, hier en daar in ons
vakjargon vertaald en tot het getal der volheid aangevuld, als volgt moge
weergeven:

7. Waaruit bestaat de scheidingswand tussen de vruchtjes (foto 2)?
Nadat het chorio-allantois boven iedere vrucht een eindje was ingeknipt
werd de zaak gedrapeerd boven een lineaal en vervolgens gefotografeerd
(foto 1). Daarna werd het chorio-allantois bij a en bij b opgetild, van
rechts belicht en vervolgens van links gefotografeerd (foto 2).

Met dank aan „Foto Henning" in Middelburg, waar men één en ander
maar vies vond (begrijpelijkerwijze), krijge de eigenaar van de koe alsnog
waar voor zijn geld en zij het verlossende antwoord aan de lezer!

*\', Dr. R. M. Barkema; praktizerend dierenarts, Sprencklaan 5, Middelburg.
Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, afl. 12, 1968 789

{Uit „News en Views" no. 2 (maart 1968), uitgegeven door Abbott Laboratories,
North Chicago, Illinois, U.S.A.)

Vogelcholera, veroorzaakt door Pasteurella multocida, is een besmettelijke ziekte,
welke sporadisch in de meeste landen ter wereld voorkomt en alle soorten bedrijfs-
pluimvee, maar ook wilde vogels aan kan tasten. De meeste ziektegevallen worden in
najaar en winter gezien. De bron van de infecde is vaak niet aan te geven, hoewel de
ziekte vaak gezien wordt na het aankopen of bijplaatsen van nieuw pluimvee (fok-
hanen hebben in het verleden in dit opzicht veel kwaad gedaan! R.).
Wilde vogels kunnen de smetstof overbrengen, maar dit kan ook door ogenschijnlijk
gezonde dieren gebeuren, terwijl ook de mens als mechanische overbrenger kan fun-
geren.

De ziekte kan zowel bij kalkoenen als kippen (en eenden en ganzen, R.) voorkomen
en een sterfte geven van 5 tot meer dan 50%, waarbij kalkoenen nog gevoeliger zijn
gebleken dan kippen. Hierover zullen later meer mededelingen volgen. (Een behan-
deling wordt niet genoemd. R.).

(Na een mededeling over „bovine virusdiarrhea" met minder gunstige reakties na
vaccinatie en over een „disappointing business year" volgen enkele opmerkingen over
pseudo-vogelpest en een niet-specifieke darmontsteking bij mestkuikens in het Z.O.
van de U.S.A.)

Wat pseudo-vogelpest betreft blijken niet konsekwent toegepaste entingen der moeder-
dieren tot gebrek aan afweerstoffen (parentale immuniteit) bij de nakomelingen te
leiden met alle risiko\'s van dien. Gebleken is dat in de Ver. Staten vaak geen goede
entschema\'s worden toegepast!

Niet specifieke enteritis bij mestkuikens blijkt de laatste jaren steeds meer te worden
gediagnostiseerd in de Z.O. staten van N.-Amerika. Deze aandoening geeft nogal
wat schade door verminderde konditie, bleke kleur en een „brosse" (gemakkelijk
scheurende) darm, waardoor na het slachten de bout wordt bevuild, hetgeen een
lagere waardering of afkeuring tengevolge heeft.

Ter behandeling wordt aangegeven CuSO^, al of niet gecombineerd met sulfa-
quinoxaline door het drinkwater.

De oorzaak is niet duidelijk aan te geven, doch kan gelegen zijn in één of meer van
dc volgende factoren:

2. mycotoxicosis: toxinen gevormd door schimmels in he> lichaam van de dieren of
in het voeder;

3. bacteriën bv. Clostridium-infecUes onlangs als mogelijke ziekteverwekker aan-
gewezen door Dr. E. H. Peterson in Arkansas;

4-. chemische vergiften in het voeder of het graan, of in kunstkorrcls. Opgemerkt
wordt, dat bij jonge hennen, opgefokt met „volledig meel", de afwijking nog niet
is geconstateerd;
5. virussen — hoewel tot nu toe nog niet aangetoond.

Het Nederlands Instituut voor Praeventieve Geneeskunde TNO te Leiden stelt zich
voor eind september van dit jaar wederom een cursus „Medische Statistiek" te or-
ganiseren in samenwerking met de Medisch-Biologische Sectie van de Vereniging
voor Statistiek.

De cursus is bestemd voor voor artsen en andere werkers op medisch-biologisch en
verwant gebied, die zich op de hoogte willen stellen van de gedachtengang van de
statistiek en de betekenis van de moderne statistische methoden voor het beschrijven
en analyseren van waarnemingsuitkomsten.

Voor het volgen van de cursus is geen statistische kennis of ervaring vereist. De
noodzakelijke kennis van wiskunde beperkt zich tot enkele onderwerpen uit de
algebra, die gedurende de cursus in het kort worden behandeld.
Verdere inlichtingen worden verstrekt door: Afdeling Statistiek, Nederlands Insti-
tuut voor Praeventieve Geneeskunde TNO, Wassenaarseweg 56, Leiden, tel. 01710-
50 94 O t/m 50 94 4, toestel 237.

Nieuwe gevallen van mond- en klauwzeer in Engeland hebben ernstige ongerustheid
doen ontstaan voor een weer oplaaien van de uitbraak, die juist als geëindigd werd
beschouwd. Deze bracht een verlies van meer dan vierhonderdduizend stuks vee met
zich.

Op 5 mei werd een geval van mond- en klauwzeer gemeld te Ightfield by Whitchurch.
Ernstiger werd echter het geval beschouwd dat op 17 mei voorkwam op een boerderij
te Oswestry in Zuidwest-Engeland. Immers daar begon in 1967 de grote uitbraak.
Op dezelfde dag deed zich een geval voor te Llansilin in het graafschap Derbyshire.
Intussen hebben meteorologen van het Ministerie van Landbouw een onderzoek
ingesteld naar de invloed van het weer op de jongste uitbraak. Alle gegevens, die met
computers worden verwerkt, zijn echter nog niet binnen.

Wel staat vast dat van de eerste zeventien nachten na de eerste uitbraak te Oswestry
in oktober, er vijftien zeer nat waren. De veronderstelling is geuit dat smetstof aan
stofdeeltjes door de wind over grote afstanden kan worden verspreid en met regen
omlaag komt.

virus een lange overlevingsperiode heeft, zoals het geval bleek te zijn bij de laatste

In 1952 bleek bij een uitbraak in Cheshire, waarbij 160 boerderijen werden besmet,

Intussen heeft een delegatie van vier veterinaire deskundigen uit Argentinië een bezoek

Argentijns vlees naar Engeland is gekomen, welke mogelijkheid door de Argentijnse

Het geval van mond- en klauwzeer, dat zich op 15 mei te Coesfeld op ongeveer 25
kilometer van de Nederlandse grens zou hebben voorgedaan, is na uitvoerig onder-
zoek niet bevestigd kunnen worden. Mond- en klauwzeervirus kon niet als oorzaak
van de onder de dieren optredende ziekte worden aangetoond.

De Duitse veterinaire autoriteiten menen daix ook, dat het hier geen geval van mond-
en klauwzeer betrof en beschouwen West-Duitsland sinds 10 april 1968 als vrij van
deze ziekte.

In dit Tijdschrift van 15 maart werd melding gemaakt van moeilijkheden met de
export van panklaar geslacht pluimvee naar Italië. Hierdoor ontstond grote ongerust-
heid in de Nederlandse pluimveewereld, daar het hier ging om een zeer belangrijke
export.

Met het Italiaanse Ministerie van Gezondheid werd overeenstemming bereikt ten aan-
zien van de export van grillklaar pluimvee, die mogelijk bleef. Andere maatregelen
werden opgeschort tot de zaak nader zou zijn bekeken.

Aan de grenspost Chiasso was men van mening dat het panklare produkt niet voldeed
aan artikel 9 van het Italiaans-Nederlandse veterinaire verdrag, daar kop en onder-
poten ontbraken en zich in de lichaamsholte van ieder dier een zakje met organen
bevond.

Half mei heeft het Italiaanse Ministerie van Gezondheid de grenspost medegedeeld,
dat het ontbreken van kop en poten en het toevoegen van een zakje met organen niet
in strijd is met de inhoud van het verdragsartikel.

Panklaar geslacht pluimvee wordt dus eveneens weer voor invoer toegelaten en daar-
mee is de oude situatie ten aanzien van de export van geslacht pluimvee naar Italië
hersteld.

Voor een kort bezoek was op 20 en 21 mei in Nederland de directeur van de Vee-
artsenijkundige Dienst van het Japanse Ministerie van land- en bosbouw te Tokio,
Dr. R. N O b u t O.

Op 21 mei bezocht hij z\'n Nederlandse ambtgenoot, de heer J. M. van den
Born, directeur en de heer H. A. van den Berg, adjunct-directeur van de
Veeartsenijkundige Dienst le Leidschendam.

\'s Middags bracht hij een bezoek aan de afdeling .Amsterdam van het Centraal
Diergeneeskundig Instituut, waar hij werd ontvangen door de directleur, Dr. J. G.
van Bekkum.

Hel trivalent salmonella pullorum-antigeen partij nr. T.D. 819, geproduceerd door
Laboratoria Nobilis N.V. le Boxmeer, voldoet aan de gestelde eisen en is derhalve
door de Directeur van de Veeartsenijkundige Dienst voor toepassing geschikt ver-
klaard tot 29-4-1970.

19—21, Dtsch. Vetmed. Ges. .Ausschusz Radioaktivität und Strahlenbiologie.
2e Inlern. Symposium, Hannover. (pag. 667)
27, Promode collega A. M. M. Abdellalief, 14.45 uur. Rijksuniversiteit

Utrecht, pag. (742)
27, Promotie collega J. W. Zantinga, 16.15 uur. Rijksuniversiteit Utrecht.
27, Groep Wetenschappelijke Onderzoekers K.N.M.v.D. Vergadering, 14.15
uur. Rode zaal, Transitorium „de Uithof", (pag. 741)

U.S.A. (pag. 838 (1967) ; 47)
21—26, Int. Congres (VI) Dierlijke voortplanting en K.I., Parijs, (pag. 603)

12, Ned. Anatomen Ver. en Ned. Ver. Celbiologie. Symposium „Leren zien".
Utrecht, (pag. 667)

12—17, World. Ass. Buiatrics. 5e Int. Congres, Opatija (Joego-Slavië). (pag.
981 (1967), 667)

11—12, 115e Alg. Vergadering Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde,
\'s Hertogenbosch. (pag. 332, 740)

14, Veeartsenijkundige Dienst, 11e Voorhchdngsdag, Jaarbeurs/Restaurant,
Utrecht, (pag. 605)

23—28, Int. Pig Veterinary Society. Int. Congres, Cambridge, (pag. 1542
Tijdschr. Diergeneesk., deel 93, afl. 12, 1968 795

Gironummer 511606 ten name van de Kon. Ned. Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Kort verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur op 7 mei 1968.
Er heeft een bespreking plaats gevonden met een delegatie van de Groep K.I. en
Zoötechniek, inzake de instructie voor de toezichthoudende dierenarts op de K.L
Besloten werd ter bevoegde plaatse de leiding van de K.I. vereniging in de persoon
van een directeur-dierenarts te bepleiten.

Er heeft een bespreking plaats gevonden met de leden van de Structuur Commissie
over de reacties uit afdelingen en groepen op het structuurrapport.
Omtrent de wijze van diergeneeskundige begeleiding van aangekochte biggen door
een varkens veredelingsbedrijf, zal nader overleg plaatsvinden.

De tariefsbesluiten van de Paritaire Tarieven Commissie van het Landbouwschap
worden door het Hoofdbestuur goedgekeurd. Deze zullen in het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde worden gepubliceerd.

Door het Ned. Nationaal Comité van de W.V.A. zal officieel bezwaar gemaakt wor-
den tegen de gang van zaken op het laatste congres van de W.V.A. te Parijs, inzake
de behandeling van het voorstel Dr. Frenkel te benoemen tot erelid van de W.V.A.
Besloten wordt in te gaan op het verzoek van de L.V.A.A., een gesprek te houden
over de mogelijkheden van pensioenverzekeringen voor praktici.
De delegatie voor de Grote Commissie Specialisatie namens de Maatschappij za!
voor intern beraad binnen de Maatschappij worden uitgebreid tot 12 leden.
Besloten wordt de conclusies van het rapport van de Geneesmiddelen Commissie ter
verdere beoordeling en uitwerking te delegeren aan de Tarieven Commissie.
In het Tijdschrift voor Diergeneeskunde van 15 mei zal een publikatie verschijnen
omtrent de inhoud van de brief van de Minister van Financiën betreffende het ka.s-
en vorderingenstelsel.

Het Hoofdbestuur stelt een ereprijs beschikbaar voor de drafsportdag van D.S.K.
op Hemelvaartsdag.

De datum van de volgende Algemene Bestuursvergadering wordt vastgesteld op
27 mei 1968.

c. uitnodiging voor afdelingen en groepen hun werk door het bureau te laten ver-
zorgen, tegen betaling van de kostprijs.

De reacties van de groepen inzake de Algemene Vergadering zijn alle positief. De
wetenschappelijke middag zal derhalve in sectie-vorm worden gehouden.

Besluit no. 67 (1968-1969)
De Tarievencommissie van het Landbouwschap/Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde heeft het volgende besluit genomen:

De tarieven voor de beloning van de dierenartsen voor de werkzaamheden ten behoeve
van de georganiseerde tuberculosebestrijding onder het rundvee bedragen voor de
periode van 1 mei 1968 tot en met 30 april 1969:

(dit betreft de enkelvoudige tuberculinatie waaraan de rundveebeslagen periodiek
moeten worden onderworpen)

B. Voor de V-Z-tuberculinatie in aansluiting op de onder A genoemde tuberculi-
natie:

per rundveebeslag waarin de V-Z-tuberculinatie is toegepast ƒ 10,— vermeerderd
met ƒ 1,50 per door middel van de V-Z-tuberculinatie onderzocht rund.

Opmerking: Dit tarief geldt ook voor de aansluitende onderzoeken 1968-\'69
die eventueel na 30 april 1969 worden verricht.

C. Voor de tuberculinatie van een rundveebeslag buiten de onder A bedoelde:
(bijvoorbeeld bij een onderzoek om na te gaan of een rundveebeslag na het ver-
wijderen van de reactiedieren als vrij kan worden beschouwd)

hiervoor is geen tarief vastgesteld. Geadviseerd wordt hiervoor per provincie
in overleg tussen de gezondheidsdienst en de afdeling van de Kon. Ned.
Maatschappij voor Diergeneeskunde een hoger tarief dan het onder a ge-
noemde te bepalen.

ƒ 0,35 per rund aanwezig op het tijdstip van de jaarlijkse tuberculinatie of,
indien het beslag in het betrokken jaar niet wordt getuberculineerd, per rund
aanwezig op het tijdstip van de registratie van het beslag. (Hieronder is niet
begrepen het schetsen van de runderen.)

le. Voor wat wordt verstaan onder tuberculinatie en gewone administratie wordt
verwezen naar de bijlage getiteld: „Werkzaamheden te verrichten bij dc ge-
organiseerde bestrijding van runderziekten", hoofdstuk I.
2e. Bij geen der onder A, B en C vastgestelde tarieven komen de kosten van dc
tuberculine ten laste van de dierenarts.

De Tarievencommissie van het Landbouwschap/Kon, Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde heeft het vol.gende besluit genomen:

De tarieven voor de beloning van de dierenartsen voor de werkzaamheden ten behoeve
van de georganiseerde enting van runderen tegen mond- en klauwzeer gedurende de
bij de ministeriële beschikking voorgeschreven entingsperioden najaar 1968 en voor-
jaar 1969 bedragen:

f 2,75 per rund, dat met de voorgeschreven hoeveelheid entstof (stam O, A en
C) is geënt.

per rundveebeslag ƒ 8,— vermeerderd met ƒ 3,— per kalf, dat met de voor-
geschreven hoeveelheid entstof (stam O, A en G) is geënt.

le. Voor wat wordt verstaan onder de werkzaamheden bij de georganiseerde enting
tegen mond- en klauwzeer wordt verwezen naar de bijlage getiteld: „Werkzaam-
heden te verrichten bij de georganiseerde bestrijding van runderziekten", hoofd-
stuk II.

2e. Bovengenoemde tarieven zijn van toepassing indien de prijs van de entstof ƒ 72,—
per liter bedraagt.

Voor de administratie, welke eventueel overeenkomstig de voorschriften van de ge-
zondheidsdienst door de dierenarts meer moet worden verricht dan hetgeen is weer-
gegeven in de hierbovengenoemde bijlage in hoofdstuk II, is geen tarief vastgesteld.
Geadviseerd wordt hiervoor per provincie in overleg tussen de gezondheidsdienst en de
afdehng van de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde een tarief te bepalen.

Besluit no. 69 (1968-1969)
De Tarievencommissie van het Landbouwschap/Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde heeft het volgende besluit genomen:

De tarieven voor de beloning van de dierenartsen voor werkzaamheden ten behoeve
van de georganiseerde bestrijding van abortus Bang bedragen voor de periode van
1 mei 1968 tot en met 30 april 1969:

A. Voor het bloed afnemen bij een koppelonderzoek ten behoeve van de sanering
van bedrijven,

B. Voor het aanvullend bloedonderzoek op vrije bedrijven en voor alle tussentijdse
bloedonderzoeken bij een deel van de aanwezige runderen niet zijnde een koppel-
onderzoek en voorgeschreven door de gezondheidsdienst:

ƒ 8,— per rundveebeslag plus ƒ 1,50 per behandeld rund.
De Tarievencommissie van het Landbouwschap/Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde is van oordeel, dat centrale afrekening door de gezondheidsdiensten
met de betrokken dierenartsen van de entingen tegen abortus Bang zoveel mogelijk
moet worden doorgevoerd teneinde een nauwkeurige en doeltreffende registratie van
deze entingen te waarborgen.

Voor wat wordt verstaan onder de werkzaamheden ten behoeve van de georganiseerde
bestrijding van abortus Bang wordt verwezen naar de bijlage getiteld: „Werkzaam-
heden te verrichten bij de georganiseerde bestrijding van runderziekten", hoofdstuk

Voor de administratie, welke eventueel overeenkomstig de voorschriften van de ge-
zondheidsdienst door de dierenarts meer moet worden verricht dan is omschreven in
de genoemde bijlage in hoofdstuk III, is geen tarief vastgesteld. Geadviseerd wordt
hiervoor per provincie in overleg tussen dc gezondheidsdienst en de afdeling van de
Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde een tarief te bepalen.

De Tarievencommissie van het Landbouwschap/Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde heeft het volgende besluit genomen:

Tarieven voor het administratief bijhouden van de mutaties en voor de afgifte van
verklaringen

De tarieven voor de beloning van de dierenartsen voor de werkzaamheden die verband
houden met het afgeven van verklaringen ten behoeve van de georganiseerde be-

strijding van tuberculose, abortus Bang en mond- en klauwzeer bedragen in de periode
van 1 mei 1968 tot en met 30 april 1969:
A. Voor het administratief bijhouden van mutaties:

ƒ 0,30 per rund aanwezig bij de jaarlijkse tuberculinatie resp. registratie van het
rundveebeslag.

ƒ 1,50 per afgegeven verklaring, inclusief het zo nodig vermelden van aan-
vullende gegevens omtrent de bestrijding van abortus Bang voor zover de ver-
klaringen tijdens door de dierenarts vastgestelde uren worden afgehaald.

Voor wat wordt verstaan onder de werkzaamheden voor het bijhouden van mutaties
en het afgeven van verklaringen wordt verwezen naar de bijlage getiteld: „Werk-
zaamheden te verrichten bij de georganiseerde bestrijding van runderziekten", hoofd-
stuk IV.

De Tarievencommissie van het Landbouwschap/Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde heeft het volgende besluit genomen:

Het tarief voor de beloning van de dierenartsen voor de werkzaamheden te verrichten
bij de georganiseerde leverbotbestrijding bedraagt voor de periode van 1 mei 1968 tot
en met 30 april 1969;

ƒ 1,— per behandeling per rund inclusief de kosten van het medicament.
Opmerking

Voor wat wordt verstaan onder de werkzaamheden ter begeleiding van de georgani-
seerde leverbotbestrijding wordt verwezen naar de bijlage getiteld; „Werkzaamheden
te verrichten bij de georganiseerde bestrijding van runderziekten", hoofdstuk V.

De Tarievencommissie van het Landbouwschap/Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde heeft het volgende besluit genomen;

De tarieven voor de beloning van de dierenartsen voor de werkzaamheden ten behoeve
van de georganiseerde varkensziektenbestrijding bedragen voor de periode van 1 mei
1968 tot en met 30 april 1969;

ƒ 8,— per bezoek plus ƒ 2,— per geënt varken inclusief de prijs van de entstof
(d.i. de kostprijs (inclusief omzetbelasting) verhoogd met een klein bedrag voor
verlies en breuk) en het aanbrengen van een oormerk (dat gratis ter beschikking
wordt gesteld).

B. Voor de controle-bezoeken (van de practicus die ingeschakeld is bij de georgani-
seerde varkensgezondheidszorg):

in verband tnet het feit, dat niet in alle provincies genoemde onderzoeken plaats-
vinden is geen tarief vastgesteld; geadviseerd wordt een tarief van ƒ 15,- per
controlebezoek inclusief het invullen en toezenden van het op dat bezoek be-
trekking hebbende rapport.

Van dit advies-tarief kan in bijzondere gevallen in overleg tussen de betrokken
gezondheidsdienst en de afdehng van de Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde worden afgeweken.

De Tarievencommissie van het Landbouwschap/Kon. Ned. Maatschappij voor Dier-
geneeskunde heeft het volgende besluit genomen:

Het tarief voor de beloning van de dierenartsen voor het enten van varkens tegen
mond- en klauwzeer, die zich bevinden in gebieden die na 1 mei 1968 zullen zijn
aangewezen als barrière-nood-entingsgebied resp. ringentingsgebied, bedraagt voor een
bedrijf:

met ten minste 51 en ten hoogste 150 varkens:
ƒ 1,— per geënt varken voor de eerste 50 varkens
ƒ 0,75 per geënt varken voor de overige varkens;
met meer dan 150 varkens:

ƒ 1,— per geënt varken voor de eerste 50 varkens
ƒ 0,75 per geënt varken voor het 51e tot en met 150e varken
ƒ 0,50 per geënt varken voor de overige varkens.

In genoemde bedragen is de prijs voor de te gebruiken entstof(fen) niet begrepen.

Toelichting op besluiten nos. 67, 68, 69, 70, 71, 72 en 73 van de Tarievencommissie
van het LandbouwschapJKon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde

Naar het oordeel van de Tarievencommissie van het Landbouwschap/Kon. Ned.
Maatschappij voor Diergeneeskunde kan van „georganiseerde bestrijding van dier-
ziekten" worden gesproken als aan de volgende voorwaarden is voldaan:

c. de dierenarts is vrij, met inachtneming van de terzake gegeven voorschriften, de
gevraagde handelingen uit te voeren op het tijdstip dat hem schikt.

De Tarievencommissie herinnert eraan, dat indertijd is vastgesteld, dat over de
centraal vastgestelde tarieven provinciaal nader overleg kan plaatsvinden tussen de
betrokken gezondheidsdienst en dc afdeling van de Kon. Ned. Maatschappij voor
Diergeneeskunde.

Indien men provinciaal besluit tot een afwijking van het centraal vastgestelde
tarief, zal deze slechts van kracht kunnen zijn als zij de goedkeuring heeft ver-
kregen van het Landbouwschap en de Kon. Ned. Maatschappij voor Diergenees-
kunde.

De Tarievencommissie is van mening, dat de tarieven ook van toepassing zijn zolang,
in afwijking van het sub a. gestelde, de afrekening nog op andere wijze geschiedt dan
door de gezondheidsdienst.

1. Onder het periodiek te verrichten koppelonderzoek wordt verstaan de tuber-
culinatie van alle runderen ouder dan 6 weken, behorende tot een rundvee-
beslag, dat daartoe door de gezondheidsdienst is aangewezen.

a. een intradcrmale inspuiting van tuberculine in het midden van de door
de gezondheidsdienst aangewezen halsvlakte, ongeveer op het punt waar
de diagonalen van die vlakte elkaar snijden nadat de haren op de plaats
van inspuiting zijn weggeknipt;

b. het invullen en opzenden van een bericht van tuberculinatie aan de
gezondheidsdienst op de dag waarop de tuberculinatie is verricht;

d. het noteren van het resultaat van de inspuiting op door de gezondheids-
dienst beschikbaar gestelde formulieren overeenkomstig de daarvoor door
die dienst gegeven voorschriften en het opzenden van die ingevulde for-
mulieren aan de gezondheidsdienst of een door deze aangewezen instantie
binnen de door die dienst aangegeven termijn;

e. het in kennis stellen van de veehouder van de uitslag van de tuberculinatie
of zo hij niet aanwezig is, een ander daartoe bevoegd geacht persoon,
overeenkomstig de aanwijzingen van de gezondheidsdienst;

f. ingeval van tubercuhnatiestaten gebruik wordt gemaakt, die door een
ander dan de dierenarts zijn klaargemaakt wordt onder tuberculinatie ook
verstaan het aanbrengen van mutaties op die staat, welke in de rundvee-
stapel tussen het klaarmaken van die staat en de inspuiting hebben plaats-
gehad.

Onder een V-Z-tuberculinatie wordt verstaan een tuberculinatie van de daartoe
door de gezondheidsdienst aangewezen runderen met zowel vogel- als zoogdier-
tuberculine, welke daarvoor zijn voorgeschreven.

Onder de gewone administratie wordt verstaan het door de dierenarts geheel
gereedmaken van de tuberculinatiestaat volgens de voorschriften die daaromtrent
door de gezondheidsdiensten zijn gegeven.

Onder de werkzaamheden tc verrichten bij de georganiseerde enting tegen mond- en
klauwzeer bij runderen worden de volgende handelingen verstaan:

2. het aan de gezondheidsdienst resp. aan een door deze aangewezen instantie op
door dc gezondheidsdienst beschikbaar gestelde formulieren opgeven van:

c. als het cen enting betreft in de door de minister van Landbouw en Visserij
vastgestelde entperiode in het voorjaar:

het aantal niet-geënte runderen ouder dan 4 maanden met vermelding van
hun schets- en/of oornummers;
als het een enting betreft in de door de minister van Landbouw en Visserij
vastgestelde periode in het najaar:

het aantal geënte kalveren ouder dan 4 maanden mits alle voor een enting
in aanmerking komende kalveren zijn geënt;
als het een enting betreft van runderen buiten de voorjaarsentperiode of van
kalveren buiten de najaarsentperiode:

dc schets- en/of oornummers van de geënte runderen resp. het aantal geënte
kalveren ingeval deze op het tijdstip van enten nog niet waren geïdentifi-
ceerd ;

3 het opzenden van de onder 2 bedoelde formulieren binnen 8 dagen na het ver-
richten van de enting.

Onder de werkzaamheden te verrichten bij de georganiseerde bestrijding van abortus
Bang worden de volgende handelingen verstaan:

b. het volledig invullen van de bij de buisjes behorende lijst, beschikbaar gesteld
door de gezondheidsdienst;

c. het opzenden van de gevulde buisjes en bijbehorende lijst naar de gezond-
heidsdienst.

b. het opgeven aan de gezondheidsdienst van de schets- en/of oornummers van
de geënte runderen, hun geboortedata of maand van geboorte en de data
van enten.

a. het in ontvangst nemen van cen door een veehouder aangeboden verklaring
betrekking hebbende op een aan zijn rundveebeslag toegevoegd rund;

b. het op de tuberculinatiestaat (stallijst) vermelden van de gegevens van het
onder a bedoelde rund, betrekking hebbende op de identificade, waaronder
de geboortedatum, de ziekten waarop de verklaring betrekking heeft, alsmede
de datum van toevoeging van het rund aan het rundveebeslag;

c. het tenminste eenmaal per week opzenden aan de gezondheidsdienst van de
in ontvangst genomen verklaringen, waarop aan de achterzijde de verlangde
gegevens moeten zijn vermeld;

d. het op de tuberculinatiestaat (stallijst) vermelden of anderszins vasdeggen
van de gegevens, die de gezondheidsdienst omtrent het desbetreffende rund-
veebeslag heeft verstrekt.

a. het nagaan of volgens de door de gezondheidsdienst voorgeschreven ad-
ministratie aan alle voorwaarden voor het afgeven van een verklaring is
voldaan;

c. het op de achterzijde van de schets van het rund waarvoor een verklaring
wordt afgegeven, invullen van de vereiste gegevens;

d. het op de tuberculinatiestaat (stallijst) bij de gegevens omtrent het des-
betreffende rund vermelden van het nummer van de afgegeven verklaring
alsmede de datum van afgifte;

Op pagina 696 van de aflevering van 1 juni 1968 van dit Tijdschrift staat in de
voetnoot abusievelijk vermeld „Instituut voor Veterinaire Bacteriologie"
Dit dient te zijn „Instituut voor Veterinaire Virulogie".

Brieven onder nr. 39/68 aan de Redaktie van het Tijdschrift voor Dier-
geneeskunde, Rubenslaan 123, Utrecht.

mg/kg	0	2	3	4	5
aantal dieren	4	8	4	4	4
gemiddelde t°
voor de injektie	39.60	39.40	39.54	39.45	39.35
na /a u	39.30	38.90	39.05	38.34	38.19
na 1 u	39.45	38.60	38.90	38.08	38.38
na 1/2 u	39.50	38.60
na 2 u	39.40	38.60	38.66	38.31	38.13
na 2/2 u	39,30	38.55
na 3 u	39.40	38.50	38.86	38.54	38.61
na 3/2 u	39.20	38.50
na 4 u	39.30	38.70	39.15	38.70	38.90

Cóhcentration meq/1.
Acetic	Propionic	Iso-butyric	Biityric	Iso-valeric	Valeric	Na
acid	acid	acid	acid	acid	acid
78.8±1.5	20.7 ±0.8	1.0±0.1	9.8 ±0.3	1.0±0.1	l.OiO.1	114.6±1

Na	K	Ca	Mg	NH3	CI	HPO4	Total CO.j
meqyl	meqjl	meq^l	meq^l	meq\|l	meqjl	meqjl	mmoljl
		Not
I52.4±l.l	9.7±1.0	determined	0.5 ±0.1	2.5 ±0.3	18.6±0.7	28.6±1.1	100.0±1.7

	Concentration	meq/1.		Total CO2	Flow
K Ca	Mg	NH3	CI	HPO4	mmoVl.	Vh
34.1 ±2.7 6.4 0.4	5.4 ±0.4	4.3±0.7	12.5±0.9	23.8±0.9	40.8±1.7	11.2±0.2

	Concentration meq/1.	Trvtal riDo \'Fir»«/
K Ca	Mg	NHs	CI	HPO4 mmol/1 1/h
35.0±3.2 8.5±0.5	5.2±0.5	3.7 ±0.4	13.9±1.0	22.0±0.7 42.5±1.6 11.5±0.3

species	toedienings-	LDso-waarden*), (72 uur na toediening)
	vorm	R 1929	propionyl-promazine
muis	i.V.	52	19
	s.c.	179	60
rat	i.V.	25	28
	s.c.	> 320	279
hond	s.c.	> 20	> 10
	oraal	> 20	> 10

propionyl-promazine 0.63 mg/kg	i.m.
1	214	32	0	1	1	0	0.5	0.5	0	3.0	_
2	216	33.5	0	0.5	1	0.5	0	0.5	0.5	3.0	_
3	106	24.5	0	0	0	0	0	0	0	0	excitatie,
											saliva tie
4	118	23	0	0	0	0	0	0	0	0	—
5	122	28	0	0	0	0.5	0.5	0	0.5	1.5	_
6	229	24	0	0	0	0	0	0	0	0	—
		2	0	1.5	2.0	1.0	1.0	1.0	1.0
	m (n	= 6)	0	0.25	0.33	0.16	0.16	0.16	0.16
propionyl-promazine 1.25	mg/kg	i.m.
I	105	30.5	0	0.5	1	1.5	1.5	0.5	0.5	5.5	—
2*)			0	0	0	0	0	0	0	0
3	219	29.5	0	1	0.5	1	1.5	1.5	1	6.5	_
4	116	24.5	0	0.5	1	0.5	0.5	0.5	0	3.0	_
5	124	25	0	0	0	0	0	0	0	0	excitatie
6	227	24.5	0	0.5	1	2	1.5	0.5	0	5.5	excitatie
		2	0	2.5	3.5	5	5	3	1.5
	m (n	= 5)	0	0.5	0.7	1	1	0.6	0.3
R 1929 5 mg\|kg i.m.
1	215	25	0	1.5	2.5	1.5	1	0.5	0.5	7.5	_
2	218	29.5	0	2	1.5	1.5	1	0	0	6.0	_
3	213	34.5	0	2	2	2.5	0.5	0.5	0.5	8.0	_
4	119	20.5	0	1.5	2.5	2.5	2	1.5	0	10.0	_
5	121	26.5	0	0.5	1.5	1.5	1	0.5	0	5.0	_
6	228	24	0	2.5	2	2.5	2.5	1.5	0.5	11.5	—
		2	0	10	12	12	8	4.5	1.5
	m {n	= 6)	0	1.66	2	2	1.33	0.75	0.25
R 1929 10 mg\|kg i.m.
1	212	26.5	0	2.5	2.5	2	2.5	2	0.5	12.0	lichte hyper-
											pnoe
2*)			0	0	0	0	0	0	0	0
3	220	31.5	0	1.5	2.5	2	3	1.5	0	10.5	salivatie
4	117	30	0	2.5	2.5	2.5	1.5	0.5	0	9.5	_
5	123	24.5	0	0.5	1.5	2.5	1.5	1.5	0	7.5	_
6	226	20	0	2.5	2.5	2.5	2.5	1	0	11.0	—
		2	0	9.5	11.5	11.5	11.0	6.5	0.5
	m {n ;	= 5)	0	1.9	2.3	2.3	2.2	1.3	0.1

rvek5	1	2	3	4	5	6
aantal dieren	4	2	4	4	4	4
propionyl-promazine 0.63 mg/kg	3	3	0	0	1.5	0
1.25 mg/kg	5.5	0*)	6.5	3.0	0	5.5
R 1929 5 mg/kg	7.5	6.0	8.0	10.0	5.0	11.5
10 mg/kg	12.0	0*)	10.5	9.5	7.5	11.0

											opmer-
reeks	nr.	gewicht	0	/4		1	2	4	8	2	kingen
propionyl-promazine 1 mg\|kg (opl. 10 mg\|ml)
1	207	23	0	0.5	0	0.5	0	0	0	1.0	aiiotriofagie
2	210	24	0	0	0.5	0.5	0.5	0	0	1.5	—
3	202	21.5	0	2	2	1.5	1	0.5	0	7	—
4	205	22	0	0.5	1.5	1.5	0.5	0	0	4	—
5	204	24	0	1.5	1.5	0.5	0	0.5	0	4	—
6	208	15	0	1	1	1	0.5	0.5	0	4	—
7	223	27	0	I	0.5	0	0	0	0	1.5	—
8	225	21.5	0	0.5	0.5	0.5	0.5	0.5	0	2.5	excitatie-
											perioden
9	109	16.5	0	0.5	0.5	0.5	1	1	0	3.5	—
10	111	26	0	0.5	0.5	0	0	0	0	1	—
11	112	30	0	0.5	0.5	0.5	0.5	0.5	0	2.5	excitatie
12	114	23.5	0	0.5	1.5	0.5	0.5	0.5	0.5	4	tremor
		2	0	9.0	10.5	7.5	5.0	4.0	0.5	36.5
	m (n	= 12)	0	0.75	0.88	0.63	0.42	0.33	0.04	3.04
R 1929 2.5 mg/kg (opl. 50 n^/ml)
1	209	22.5	0	2	2	2	I	0.5	0.5	8.0	—
2	206	27.5	0	1.5	I	2	1	1.5	0.5	7.5	—
3	107	25.5	0	2	2	2	1.5	0.5	0	8.0	—
4	201	30	0	1	2	1.5	1.5	1	0	7.0	_
5	203	27	0	2.5	2.5	I	0.5	0.5	0	7.0
6	211	18	0	2	2.5	2.5	0.5	0	0	7.5	—
7	222	27	0	2	3	2.5	1	0	0	8.5	_
8	224	22	0	2.5	2.5	2.5	2	0.5	0	10.0	_
9	108	16	0	1	2.5	2.5	I	0	0	7.0	_
10	110	20.5	0	2	2	2	1.5	0.5	0	8.0	—
11	113	28	0	2.5	1.5	2	2	0.5	0.5	9.0	_
12	115	23	0	1.5	1	2	0.5	0.5	0	5.5	-
		2	0	22.5	24.5	24.5	14.0	6.0	1.5	93.0
	m (n	= 12)	0	1.88	2.04	2.04	1.17	0.50	0.13	7.75

Exp.no.	Cow	Output	PEG-	"Cr-EDTA	Experiment
		pump	concentration	concentration	lasted
		in ml/h	in gjl	in {icjl	in hours
1	Clara	780	9.4	—	23
2	Clara	825	15.2	—	24
3	Clara	370	24.8	—	43
4	Witschoft	1555	7.5	—	42
5	Clara	1630	6.5	—	48
6	Clara	1570	6.4	—	96
7	Witschoft	1270	7.3	60.6	96
8	Witschoft	1390	7.4	—	216

		Concentration	meq/1.		Total CO2 mmol/l	Flow 1/h
K	Ca	Mg	NHs	CI	HPO4
38.3 47.4 37.7 38.5	10.7 9.4 7.6 7.7	6.6 6.2 5.9 5.3	5.0 4.8 5.1 4.0	15.6 17.4 13.7 12.8	24.7 24.5 22.3 22.7	45.2 43.1 53.5 46.9	12.3 11.2 10.0 9.6
.30 a.m..	14.30 p.m.	and 17.30 p.m.

no. patiënt	1372	1486	1495	1343	1343	1139
Haemoglobine g %	8,2	9,4	5,7	5,7	3,7	9,8
Haematocriet %	20,0	23,0	13,0	15,0		27,0
Leucocyten per mm3	6000	8500	9500	18000		6000
Polymk. neutr. leuc. %	57	46	46	67		68
Jeugdvormen						1
Staafkernigen %	2	I	1	1		4
Segmentkernigen %	55	45	45	66		63
Lymfocyten %	42	50	52	27		27
Eosinofiele leuc. %	1	3		6		4
Basofiele leuc. %
Monocyten %		1				1
Bilirubine	verlaagd	normaal	verlaagd	verhoogd		normal
Totaal vetten	710	1745	—	2160
Totaal cholesterol	96	—	—			76
Alk. phosphatase (mmol E.)	3,8	12,0	3,0	6,0		4,
S.G.O.T. I.E.	193	199	862			1155
S.G.P.T. I.E.	4,6	_	28,4			49,
L.D.H. I.E.	1296	2041	4224			1202
S.D.H. I.E.	1,7		0,8			2,
C.P.K. LH.	9,3	12,7	8,0			4,
Totaal eiwit g %	7,2	_	8,0	—		6,
Albumine %	29,2	26,6	28,1	29,1		27j
(j-globuline	24,7	21,9	18,2	20,8		28,
yj-globuline	28,0	28,9	29,7	25,6		24,
y-globuline	18,0	22,8	26,0	24,3		20,
Opmerkingen		hyperly-		hyperly-
		paemisch		paemisch

1422	1364	1604	1454	1537	1551	1308	1420	1406
4,8	5,8	4,6	6,8	2,3	5,0	3,9- 9,2	5,9	6,0
11,0	15,0	11,0	17,5	7,5	8,5	8,0-22,0	18,0	15,5
	11500	7000	5500	19000	14000	5500	7000	11500
	64	43	40	48	79	59	45	56
			1				1	4
			2	5	6		5	2
	64	43	37	43	73	59	39	50
	32	46	59	51	19	41	55	44
	4	11	1
				I	2
	verlaagd	verlaagd	normaal	verhoogd	verlaagd	normaal	normaal	normaal
						355	655	1105
	120					50
	5,4	3,5	5,5	3,8	2,8	2,8	2,8	2,2
	192	141	156		32	158	207	150
	2,7				3,4	3,4	5,3	3,1
	1021	::	1374	2028	990	1122	767	1233
	3,1	—	2,6			1,8		—
	1,1	0,7	5,3	0,4	0,3	0,1		—
	8,5	6,3	6,8	6,8	7,1	5,7	4,6	7,0
	24,1	23,7	29,3	26,3	28,5	36,9	39,5	27,4
	15,7	16,8	18,0	11,4	14,8	19,3	20,1	10,6
	36,8	30,0	29,2	37,7	25,6	29,5	27,7	15,6
6 uur na	23,4	30,0	23,5	24,6	31,3	14,1	12,8	46,5
onderzoek
, gestorven

		grond			gewas			speeksel
normale								normaal	Na >2,5
waarden	5-9	16-26			> 0,20% < 3,00%			K <1,0
bedrijfs-	Na-HCl	K-getal	K-HCl	n	Na^O	KjO	n	Nag/1	K g/1	n
nummer
1	11	36	25	2	0,17	3,60	2	3,22	0,38	4
2	3	20	14	3	0,23	3,68	2	3,12	0,45	8
3	7	22	15	3	0,25	3,99	2	3,40	0,39	4
4	8	21	19	2	0,30	3,42	2	3,10	0,68	3
5	5	22	18	3	—	3,26	1	3,29	0,32	4
6	4	21	17	3	0,24	3,17	2	3,25	0,35	3
7	4	—	—	1	0,34	4,04	2	3,40	0,35	4
8	2	_	—	1	0,54	3,44	2	3,43	0,34	3
9	4	21	13	2	0,26	4,11	2	3,07	0,67	4
10	3	21	12	4	0,29	4,57	2	3,12	0,35	3
11	2	—	—	1	0,28	3,06	2	3,45	0,31	4
12	2	29	16	2	0,41	3,22	2	2,84	1,74¹)	4
13	_	_	_	_	0,20	3,43	2	3,05	0,52	3
14	7	15	14	3	0,27	2,63	2	3,04	0,29	3
15	6	15	10	2	0,20	3,16	2	3,33	0,33	3
16	5	27	19	3	0,35	3,89	2	2,96	0,42	3
17	4	29	20	3	0,23	4,04	2	2,84	1,16	3
18	7	21	18	2	0,35	3,30	2	3,23	0,39	4
19	6	17	11	3	0,22	3,08	2	3,03	0,36	3
20	4	24	17	3	0,74	3,78	1	3,42	0,35	4
21	8	27	17	3	—	2,96	1	3,29	0,48	2
22	7	20	20	4	0,56	3,87	2	2,73	1,17	2
23	4	14	10	2	0,16	3,81	2	2,62	0,90	2
24	4	27	24	3	0,36	3,39	2	3,20	0,46	2
25	6	30	16	1	0,38	5,62	1	3,14	0,56	2
26	8	29	35	3	0,40	4,49	2	3,51	0,44	2
27	5	50	23	1	0,94	3,55	1	3,15	0,40	2
28	5	36	25	2	0,19	4,22	2	3,09	0,66	3
29	6	19	18	3	0,35	3,79	2	3,54	0,32	2
30	_	_	_	—	0,59	3,63	2	3,60	0,36	3
31	8	44	34	1	0,12	4,20	1	3,10	0,41	2
32	5	28	20	3	0,18	3,97	2	3,20	0,60	4!
33	6	32	24	1	0,20	4,12	2	3,24	0,70	3\'
34	_	_	_	—.	0,37	4,75	2	3,03	0,55	3
35	3	23	17	3	—	3,66	2	3,07	0,61	2
36	3	18	14	1	0,33	3,66	2	3,11	0,32	3
37	3	18	14	1	0,31	4,20	2	3,55	0,32	3
38	6	32	25	3	—	4,19	2	3,31	0,55	3
39	8	19	18	2	0,23	4,18	2	3,02	0,55	2

lelk-		bijvoeding		Na-	symptomen
duktie				bemesting
;mid-					te vroeg Ret.	likzucht
leld					afkalven sec.
I	KV	PB	LS
20		—				4-
21	—	—	—	—	-H	—
18	—	—	-I-		—	—
18		—			—
25	—	—	—		_	—
22		—	—	—	—	_
19	-I-		—		_	-1- ^
15		—	—		_	_
18		—	-1-		—	—
16	—	—	—	—.	4-	_
20		—	_	_		_
24	_	_	_	_
22		_	_	_
26		—	_	—	_	_
20	■	—	—	-t-		—
21		—			—	—
20	—	—	—	4-	—	—
21	—	—	—			—
17		—		—	—	—
18 20 20	—	—	—			—
—	—			—
—	—	—			—
19	—	_	_		_	_
19	—	—	—		—	_
14	—	—	—	-1-		—
14	—	—			4-	—
20	-H	—
18	—	—	—		_	_
24	—	—	—		_	_
15		—		—	—	—
16		—				-I-4-
23	—	—	—		—	—
19		—	—		—	—
20	—	—	—			—
23	-1-	—	—	—		—
19	—	—	—	—	4-	—
21	—	—			—	H-
18	—	—			—	—
17		—	—	—	—	—

Day				Concentration meq/1.
	Acetic	Propionic	Iso-butyric	Butyric	Iso-valeric	Valeric	Na
	acid	acid	acid	acid	acid	acid
1st	75.0	18.9	0.9	10.5	0.9	1.1	117.8
4th	76.5	21.5	0.9	12.0	1.0	1.3	121.5
8th	71.9	20.3	0.9	10.0	0.9	1.0	116.5
9th	72.5	20.1	0.9	10.3	1.0	1.0	111.1

behandeling	aantal		drachtig	na
	dieren	le dekking	%	le cn 2e	%
		resp. K.I.		dekking
contr. bl.	23	20	87,0	22	95,6
contr. plac.	19	9	47,4	15	78,9
syn./K.I.	17	8	47,0	16	94,1
syn./----	37	31	83,8*)	34	91,9
syn../PMS	39	29	74,4*)	35	89,7

	gem. worp-		aantal		tweelingen	gem.	%
behandeling	grootte	1-ling	2-ling	3-ling	eenlingen	geb.gew.	perinatale
						d	?	sterfte
						kg	kg
controle	1,65	13	24	0	1,85	4,5	4,0	9,8
syn./----	1,35*)	21	9	1	0,43	5,0	4,5	2,4
syn./PMS	1,89**)	7	18	4	2,57	4,0	3,0	9,1

	totaal aantal	aantal aangegeven
ziekte	aangegeven	gevallen per
	gevallen	100.000 inwoners
roodvonk	6075	49.08
„andere Salmonellosen"	3989	32.22
hepatitis infectiosa	2939	23.74
rubeola (rode hond)	582	4.70
meningitis cerebrosp. epid.	516	4.16
bacillaire dysenterie	375	3.02
febris typhoïdea	29	0.23
paratyfus B	18	0.14

	aantal	spons	spons	750 I.E.	d toege-
behandeling	dieren	ingebracht	verwijderd	P.M.S.	voegd op
		op	op
controle blanco	25	_	.	_	TO
controle placebo	22	TO»)	T 13*)	—	TO
synchr./____/K.I.	20	TO	T 13	—	TO
synchr./. . . ./nat. dekking	39	TO	T 13	—	TO
.synchr./PMS/nat. dekking	41	TO	T 13	T 13	TO

		drach-	kweëen	zonder	T 14	T 15	T 16	totaal
		tigheid		aanwijsbare
				oorzaak
contr. bl.	25	2	__	—
contr. plac.	22	1	—	2
totaal	47	3	—	2
syn/K.I.	20	3	—.	—	0	17	0	17
syn/. . . .	39	1	1	—.	0	29	8	37
syn/PMS	41	1	1	—	1	29	9	39
totaal	100	5	2	—	1	75	17	93

bedrijf	aantal	aantal	aantal	aantal
	onderzochte	positief	negatief	niet af te lezen
	eieren
1	18	4	14	_
2	18	2 •	14	2
3	18	9	9	___
4	18	4	13	1
5	10	2	6	2
6	16	13	2	1
7	10	9	—	1
8	10	10	_	_
9	18	18	—	_
10	18	17	1	_
11	18	2	16	_
12	11	5	4	2
13	30	2	23	5
14	30	6	24	_
15	30	12	17	1
16	17	17	_	_
17	18	12	3	3
totaal	308	144 (46.8%)	146 (47.4%)	18 (5.8%)

Mycoplasma gallisepticum-besmette bedrijven
bedrijf	aantal	aantal	aantal	aantal
	onderzochte	positief	negatief niet af te lezen
	eieren
1	30	—	26	4
2	30	—	27	3
3	30	.—	27	3
4	30	—	26	4
5	30	—	27	3
6	11	—	10	1
7	58	—	52	6
8	30	—	26	4
9	30	—	28	2
10	30	—	28	2
11	30	—	25	5
12	29	—	27	2
13	27	•—	24	3
14	16	—	16	—
15	23	—	23	—
16	30	—	30	—
17	30	—	25	5
18	30	—	30	—
19	30	—	30	—
totaal	554		507 (91.5%)	47 (8.5%)

leeftijd		aantal gevallen		aantal gevallen per 100.000 inw.
1964	1965	1966	1964	1965	1966
0	410	305	336	168	124	136
1 - 4	1307	860	1129	137	89	117
5- 9	376	260	403	33	23	36
10- 14	199	142	219	18	13	20
15-19	185	134	187	17	12	16
20-29	350	238	294	21	14	17
30-39	329	225	265	22	15	17
40-49	292	181	263	21	13	18
50-59	317	215	283	26	17	23
60 en hoger	608	437	610	37	26	36
totaal	4373	2997	3989	37	25	32

jaar	aantal aangegeven ziektegevallen	aantal aangegeven sterfgevallen	letaliteit
1957	1537	6
1958	3204	12
1959	6678	8
1960	3959	12
1961	6633	34
1962	5627	26
1963	5434	15
1964	4373	22
1965	2997	14
1966	3989	22
totaal	44431	1711)	40/00I)

	onderz.	abs.	%	tetra- cycli- ne	chlor- amphe- nicol	beide	onderz.	abs.	%
1958-	12014	250	2,1	159	38	53	9477	209	2,2
1959
1960	11981	142	1,3	108	16	19	6155	92	1,5
1961	13502	534	4,0	480	43	11	9500	463	4,9
1962	12472	1365	10,9	1285	46	34	8175	1191	14,6
1963	10838	1892	17,5	1748	56	58	7946	1568	19,7
1964	11292	2206	19,5	2128	35	43	6715	1552	23,1

oorsprong	1960			1962			1964
van de	aantal	resistente	aantal	resistente	aantal	resistente
stammen	onder-	stammen	onder.	stammen	onder.	stammen
	zochte stammen	abs.	%	zochte stammen	abs.	%	zochte stammen	abs.	%
mens	3253	42	1,3	4359	1065	24,4	2830	863	30,5
kalveren
en run-	57	3	5	170	63	37,1	118	75	64
deren
varken	48	2	4	147	22	15	284	90	31,7
andere dieren	260	11	4	224	18	8	635	63	10
andere
materialen	610	8	1,3	617	35	5,7	177	67	38
totaal	4228	66	1,6	5517	1203	21,8	4044	1158	28,6

B. major i	B. bigemina		1 Signifi- j cance
		n	X	s	n	X	s	i P 1
Double pear form	length	200	3,31/i	0,44,t	40	3,68M	0,45M	<0,001
	width	200	1,90,»	0,27,»	40	1,90M	0,30M	n.s.
Single pear form	length	100	3,69,.	0,43M	20	4,44M	0,41M	<^0,001
	width	100	2,12,,	0,38m	20	2,28M	0,36M	0,05
								< P
								<0,10
Ring and oval form	length	100	3,16M		20	3,43M	0,58M	0,02
								< P
				0,46M				<0,05
	width	100	2,47,»	0,39M	20	2,58M	0,74M	n.s.

			F.A. titer
number	reaction to B. major	reaction to B. major	before challenge	reaction to B, bigemina
animal	first injection	second injection	B, major	B, bigemina	challenge (stabilate 65)
			antigen	antigen
43¹)	no clinical reaction	severe clinical reaction²)	1 : 1280	1 : 160	no clinical reaction
	parasitaemia				parasitaemia
69*)	no clinical reaction	no parasitaemia	1 :2560	1 : 80	no clinical reaction
	parasitaemia				parasitaemia
58³)	severe clinical reaction***)	no parasitaemia	1 : 1280	1 : 20	severe clinical reaction***)
67**)	severe clinical reaction***)	no parasitaemia	1 :640	1 : 20	severe clinical reaction***)

68«)	clinical reaction¹)	no parasitaemia	1 :	40	1	: 640- 1280	slight clinical reaction
61»»)	not very ill, irregular	not done	< 1	;20	1	: 1280	no parasitaemia
	parasitaemia***)
62**)	severe clinical	no parasitaemia	< 1	:20	1	:40	no parasitaemia
	reaction²)
65**)	not very ill.	no parasitaemia	< 1	: 20	1	:80	no parasitaemia
	parasitaemia***)

		klassen
groeps-		(classes)		% BMR melksnelheid	vacuum	aantal	in
code	hyg-	melk-	va.	pos.	kg melk/min.	in cm k.k.	bedrijven	%
(code of	snelheid	cuum	bussen	(rate of milk-	(vacuum	(number
groups)		(rate of		(% of	flow in kg.	in cm Hg	of herds)
		milk.		BMR	milk/min-)	pressure)
		flow)		positive
	1	2	3	cans)
a				2,4	1,90	36	70	18
b			X	3,6	1,88	44	44	11
c		X		4,1	1,38	36	41	10
d	X			7,1	1,84	36	47	12
e		X	X	5,9	1,39	42	39	10
f	X		X	8,4	1,83	44	36	9
g	X	X		10,3	1,34	36	68	17
h	X	X	X	13,4	1,36	43	50	13

groepscode (code of groups)	% BMR pos. bussen (% of BMR pos. cans)	% bedrijven waar 3 van de 4 hygiëne punten als onvoldoende werden beoordeeld (% of herds where 3 out of the 4 marks for hygiene were classified as insufficient)
d	7,1	21,3
f	8,4	31,7
S	10,3	36,7
h	13,4	50,0

groepscode (code of groups)	% BMR pos. bussen (% of BMR pos. cans)	reductasegetal (reductase mark)	reinheidsgetal (mark of cleanness)
a	2,4	6,6	4,3
d	7,1	14,1	8,3
f	8,4	18,2	16,1
g	10,3	17,4	12,9
h	13,4	16,7	14,4

merk melkmachines (different machines)	% BMR positieve bussen (% of BMR positive cans)
A	8,0
B	7,3
C	5,8
D	5,7
E	5,5

Legenda bij fig. 1, 2 en 3.
A.d.	Atrium dextrum
Ao.	Aorta
A.S.	Atrium sinistrum
S.c.	Sinus coronarius
T.p.	Truncus pulmonalis
V.a.	Vena hemiazygos
V.c.	Vena cava
V.c.ca.	Vena cava caudalis
V.c.cr.d.	Vena cava cranialis dextra
V.c.cr.s.	Vena cava cranialis sinistra
Vv.p.	Venae pulmonales

	Davidson e.a.	G i t t e r e.a.	eigen
	(1965)	(1966)	onderzoek
	Gr. Brittannië	Gr. Brittannië	Nederland
H. rubidus	62%	43,4%	87,7%
Oesophagostomum spp.	95%	74,8%	97,8%

dier-	cyclus	oestrus duur	ovulatie	lengte	optreden	FSH/LH
soort	lengte	(dagen)		luteale	postpart.	ver-
	(dagen)			fase	oestrus	houding
				(dagen)	(dagen)	in de
						hypofyse
Paard	21	3-8	24-48 uur voor	16	5-15	> 1
	(14-28)		het einde van de
			oestrus
Rund	21	1-1,5	na de oestrus	16	30-60	< 1
		(6 tot 30 uur)
Varken	21	1,5-3	2e helft oestrus	16	3- 7	> 1
Schaap	17	1-1,5	einde oestrus	13	1-10	< 1
Geit	20	1,5-2	einde oestrus	15	—	< 1

	anatum	6	maal		montevideo	1	maal
s.	brandenburg	1	maal		newport	1	maal
s.	bredeney	1	maal	S.	panama	5	maal
s.	derby	6	maal	s.	rough	1	maal
s.	dublin	1	maal	s.	saint paul	1	maal
s.	give	3	maal	s.	Stanley	7	maal
s.	heidelberg	13	maal	s.	typhimurium	10	maal
s.	infantis	1	maal	s.	welikada	1	maal
s.	meleaegridis	2	maal	s.	worthington	1	maal

S. anatum	1	S. infantis	1
S. derby	1	S. panama	3
S. dublin	1	S. rough	1
S. give	2	S. Stanley	2
S. heidelberg	1	S. typhimurium	5
Totaal	6	Totaal	12
			299