Geograph! et Itineratorei
,Folio n^/S^^

:

*

j\':!

r- ;

.i

a

m

M

f\'

M^lt

- !

i

. .XI

m

m

m

J ■

f

i ^^

M-

ï,^—

-t\'l

- " ■

-

J: ■

I

■wf

i\'vJ

11

■ Iva,:..-- J

t h-
( V

. i

ji, m-r -iilittir iiiTirr

■ ^ »

GEDENKWAERDIG BEDRYF
Der Nederlandfche

Ooft-Indifche Maetfchappye

op de Kufte en in het Keizerrijk

TAISING^of SINA:

Behelzende

het tweede

GEZANDSCHAP

Aen den Onder-koning Singlamong

m Veldheer Taifing Lipoui 5

Door Jan van Kampen en Konstant yn Nobei.

Vervolgtmet een verhaelvanhetvoorgevallendesjaerszeflienhondettdrieen vieren

zeflig, opde Kufte van Sbm, en ontrent dunden Formfa,

Jy onder\'tgezag van Balthasar Bort:

En HET DERDE

GEZANDSCHAP

Aen Konchy, Tartarfche Keiißr van Sina en Ooß^Tamrye:

onderhekityan^ijmElViETEK van Hoorn.

BenefFens een Befchryving van geheel

"^«r^iert doorgaens met verfcheide kopere platen.
^efchreven door D"". O. D AP PER,

t"*^ MSTERD^Mt

B

\' -y \' — ■ .....- — ■ ■ — — — ■ \'

y J a c o B VAN M e ü R s, op de Keifcrs-gracht, in de Stadt Meurs. 16j(

Met ^Privilegien.

Met Privilegie van Sijn Keizerlijke Majefteit.

ExtraSi uit de TriVdegie ^fan
De STATEN van HOLLAND en WEST-VRIESLAND.

Hemn Staten van Hollanden Wefi-Vriejland, hebhenbj brieven van Oüroy, geda-
Steenden 14. Maert M^.aen\'iacob U^vv.s.Boekc\'verkooperenPlaet-fnydertot
uimfierdam,verleem,om alleen te mogen doen Dm\\ken en Ferkoopen voor den tijd van ij achter

eenvokendeJaren,eenB0ekgeintitHleertTvrcQdcGcz^nd{chz^d^

Indifche Maetfchappye, naer het Keizerrijk van Sma, onder het beleid van den Opper-eit
Onder.bevelhebberBAJuTUAZAi^ Bort ende Jan van Kauve^ , af-gevaerdigt
vanB^mi^desJaersi66%. beneffens een Befchryvmg de^ganf^en Keizernjks van

Sina, &c. en ^dateert denzé^. t^aert i6jo. geintituleertI>&rd^Gt%mdkh^^

Keizer van Sina of Taifing, acc. onder beleid van den E. He^ ^A^^r v an
Hoorn, engetrokhn uit de gehouden dagh-aenteekeninge door U\'. U. Uapper,
metverbodvan het zjilveby iemand ander sin geenderhande Talentemogen na-drukhenofver-
kpopenyin\'tgeheeloftendeele, in groot cf kleinformaet, opaUulkepmenenAmendenalstn

^tzjflveO&rojbïdtr is begrepen,

VJ^as onderteekent
JOHAN DE WïTT.
Ter Ordonnantie van de Staten,

Herb. van Beaumont,

A E N

Den Wel-edelen, Geftrengen en
Hoog-geleerden Heer,

T> E HE

JOHAN de WIT,

RAED ^PENSIONARIS,

Stadthouder van de Leenen,

E N

Bewaerder van V Groot 7^egel van den
Lande van HollandenWeB-

K koom Sijn Ed. met plichtige
eerbiedenis ootmoedclijk hier op-
offeren 5 het geen zich, onder be-
wind der Nederlandfche Ooft-
Indifche Maetfchappije , op de
Kufte cn in het wijd - ftrekkend
geweftvan Tai fing of Sim , federt eenige jaren
herwaerts , tulfchen Holländers , Tartars en af-
gevalle Sinefen heeft toegedragen 5 eenfdeels met
Oorlogs-vlooten, derwaerts van "Batavia afge-
zonden , tot herftelling van d Ontweldigde Ei-
landen Tayomn en Formofa ^ en verdelg van Koxing
cn fijn aenhang , algemeine vyand van Tartar
en Hollander : eenfdeels met het gedenkwaerdig
Gezandfchap aen Kpnchy, tegenwoordige Tartar-
fche Keizer van Sina en Oofl-Tartarye^ af te vaer-
digen , op toeleg van den vryen en onbekom-

^ 3 mefden

O T T> % A C H T.

merden Koop - handel door geheel Sina te ver-
krijgen.

Onder andere redenen , die bewogen hebben
tot het ftout beftaen van de JFits doorluchtigen
naem in \'t voorhooft van deze geringe papieren
te doen prenten , en onder het loof van dien
dit werk het licht te betrouwen, is de loffelijke
gewoonte der aelouden, die, zoo de Griekfche
Hiftorifchry ver Dionys de HaUh^rnaßer getuigt, een
doorluchtigen per^^on in het begin van eene rede of hoe\\ fieU
den: om de flechtigheid en wanftel des werks, met
den glans en volmaektheid des gene, dien het
opgedragen wierd , luifter by te zetten en op-

toifel te geven.

Dan beigen miffchien zal haer dezes beftaens
zijn Ed., als die door het aenbieden eens verhaels
van geringe zaken, in dus verre af-gelegen bui-
ten-landfche geweften voorgevallen , alhier on-
der het geftadiglijk uitkijken met Wakenden yver,
op de zorgerlijke wake van \'s lands gewichtige
zaken, oütijdigh word geftoort.

Des onaengezien fchuilt hier onder een hei-
melijk duchten , of wel niet zijn Ed. herflenen,
gefterkt met heufche konften , fchrandere von-
den van achtbaerfte wetenfchappen , en diepe
geheimenilTen van Staet , zich in het bezich-
tigen, by ledige uuren, en befpiegelen des be-
drijfsvan onzen landaert aen dien oord, zouden
mogen verluftigen, en, gelijk de bye , ui^ bit-
tere en zelfs vergiftige bloemen de geurige honig
trekt, uit plukken, welk in tijd en wijk zou kun-
nen te fta komen. \'

Behalve het geen zoo te lande, in het verrich-
ten der Bezendingen en Gezandfchappen , als

op Zee met Oorlog;s - vlooten, m het verllaen

^ ^ der

O T T>%A C UT.

der Koxingfc rovers, onder d eilanden en Qm-
muy: desgclijx met den vyand, over het herftel-
Icn van Taymm en Formofa ^ zich. heeft toege-
dragen, ziet zijne Ed. ook doorgaends , omde
ftofte des t\'aengenamer te maken 3 ingevoeght^
welk eigentlijk het geweft van Sina betreft: te we-
ten 3 een korte belchryvinge van eenige Land-
fchappen, die d\'onzen doorgetrokken zijn : daer-
beneffens de regering, dragt ^ Hjkftaetfie , trou-
wen en wat des meer zy, dacr te lande gebruike-
lijk, in t brede ontfouwen.

Daer en boven is op het einde aengehecht een
Befchryving des gehelen Keizerrijks van Sina,
vertoont in zijne Landfchappen, (uitgezeit die te
voore in de Gezandfchappet^ befchreven ftaen)
gods-dienft of zekten, fteden, ftroomen, meiren,
gewaüen , dieren, tale en letteren.

Zoo het werk die eeremagh gebeuren, om met
de Itralen van zijne Ed. gunfte te mogen befche»
nen, en met vermaek by haer in het lezen opge-
nomen worden , het zal hitte en fcheut geven,
om des t eerder de reeds aengevange Befchry-
ving van geheel Jße en America (op een zeiven
trant, gelijk voor een wijle van geheel Afrika is
ontworpen) in \'t licht te doen komen.

Hier op dan wenfch ik zijne Ed. in alle eerbie-
dems, en met toegenijgden herte. uit den Throon
des Allerhoogften, een voorfpoedigen uitflag, in
het Kloek beleid van s Lands zorgvuldelijke aen-
flagen : beneffens een langen reex van heilzame
jaren , ten einde deeze ftaet gelijke trouwe
dienften , nutte raetplegingen en ftaetkundigc
leflen heeft te verwachten, die Thraßhulm, Arißides
en Terikles oulinx, tot welftant der Landzaten, he-
fteden aen d\'Atheners: "Dtokles aen de Syrakufers :

"Bulis

O TP T) "B^A C HT.

\'Bulis en Spmies aen de Lacedemoniers : Fabrir
tiuSy AppusKlaudm 3 Cn, Tompejus ^ L, JE lm Tuhero^
(tÄ. éM* Torcius Qato , L/fun, Brutus en meer
andere ^ aen de Romeinen. Midlerwijle tracht ik
te blijven

E, Oötmoedigße en toegenegen
Diender^ \'

O. DAPPER.

TWEE-

lol.

tweede

GEZANDSCHAP

O F

B E Z E N D I N G E

N J H E T

KEIZERRYK van sina

0/ T A I S I N G.

Edert een lan-
ge wijle her-
waerts , heb-
ben verfchei-
de volken van
Europe , in-
zonderheydt
Spanjaerden,
Portugeefen ,
, , ^ï^gellche,en

boven al eindelijk de Hollanders,
na den vrijen en onbekommerden
koop-handel, door het ganfch kei-
verrijk van Sina hert gedongen, dan
t elkenshun loffelijk beftaen, vruch-
teloos zien uitvallen: want by de Si-
Jfiefen , eenfdeels op fteun van uit
zich zelfs te kunnen beftaen, door
den overvloet aller dingen t\'hunnen
lande: eenfdeels uit kracht van een
aeloude gewoonte , welke allen
vreemdelingen den rijke ontzeit,
(.behalve die of vrywilliglijk fchat-
tingeii uit de gebuur -koningrijken
den Kerzer toebrengen , of hm als
hooft van alle Vorften , uit name van
hunne Vorften, onder fchijn van ee-
pnten behoorlijke eerbiedigheid
komen betoonen , daer het by hen
Hechts op toeleg van den koop-han-
del gefchiet,) fchenen van aller ee-
heugenisher voor zulke onderlinge
gemeenfchap eenen af keer en gru-
wel te hebben.

Daer en boven zeitmen onder hen
een adoude voorfpeüingh lag : na-
melijk, hoe luiden, wit van han-
den en voeten , e;i gekleet, hun
rijk t\'eener tijde zich ftonden t\'on-
der werpen.

Want de Sinefcn(zo Trigaüt getuigt)
gedogen genen %Teemdehng binnen
de palen des rijks te leven, die na zijn
vaderknd denkt weder te keeren, of
bevonden word met uitheemfche
rijken eenigen handel te hebben.
Ja dat meer is , zy vergunnen genen
vreemdeling altoos toegang tot in
\'t binnenfte des Rijks. En hoewel \'
hier af geene wet by de Sinefm is,
waer by het verboden word , zoo
bevintmen nochtans deze g;ewoon"
te, federt veele eeuwen Vr, uit
een zekere vreze of fchrik tegen
Uitheemfche volken, by hen ingekro-
pen te zijn. ^

Voorts is dit niet alleen te verftaen xn^Mt.
van vreemdelingen, die den Sinefen
door de verre afgelegentheid onbe-
kent zij n : nochte van hunne vyiin-
den, maer ook van vrienden en
onderdanen in het ftuk van fchat-
tingen, als daer zijn de gebuur-vol-
ken van Aorea , die fchier een en de
zelve wetten met de Sinefen onder-
houden , en niet een hunner, zoo
rr/gau^ getuigt, byhem ooitin Sim
gezien was: uitgezeit eenige flaven,
door den eenen of andere krijghs-
overfte van daer gebragt , na ee-
nige jaren in dat rijk zijn verblijf ge-
hadtehebben»

^ \' En

magh komen. De Turk en, Samarkan-
der s , Mogors en die van Tibet, en an-
dere treden,onderfchijn van gezant-
fchap, in Sina, om aldaer hunnen by-
zonderen koop handel te drijveii.
Ook verfpillen deze opgemaekte re-
denaers der vorften , die een ieder
zich verdicht,de gefchenken, op hun
eigen onkoften befchaert, niet ver-
geefs. Want in het weg-trekken ont-
fangenzy veelmeer, als zygegeven
hadden: gemerkt de Kèizer het voor
een fchande zou houden, iemant in
rijkheid van gefchenken toe te geven
Ja dat meer is, al de gezanten, ge-
duurende hun verblijf aldaer^ wor-
den met al hun gevolgh iiit h^t ge-
meen onderhouden, en hun waren,
op \'s Keizers onkofte , ten hoove ge-
fleept, met verlof van allerwegen die
te verkoopen , en weer nieuwe in
tekoopen.
Wanneer fy weder ten rijke uittrek-

Sina gebracht, zonder een duit voor
vrachtloon te betalen. Dit flag van ge-
zantfchap brenght den uitheemfchen
groot gewin äen, die op eens anders
onkoften hun eigen dingen verrigten
De Keizer midlerwijle , aertigdoor
het verdicht gezandfchap bedrogen,
wort uit den naem van Koningen be-
groet, die nooit koningrijken noch
leven gehad hebben.

Wijders, zeidTngaut, zoo eenbui-
ten-landér heimelijk ten rijke van
Sina ingetrokken is, dien ftrafTen zy
niet met flavernije noch met de dood;
maer Verbieden hem het weder-Jtee-
ren in zijn vaderland : miflchien om
gêne nieuwigheden, ten verderf des

der ampt van Majeftraet begifright.
Geen wonder; gemerkt de Sinefen
een zonderlinge af-keer hebben van
alwatuitheemfchis -.jazichfchamen
uit boeken van uitheemfchen iet te
leeren : naerdien zy zich toefchrij-
ven by hen alleen alle vvetenfchap-
pen te vinden zijn , en alle uitheem-
fchen voor ongeletterde Barbaren
houden en noemen. En zoo wanneer
in hunne gefchriften uitheemfchen
gedacht worden,dezelve handelenze
zoodanig , als of zekerlijk die van
heeften nietfeer veel verfchillen.

Zelfs al de fchrift-tekenen of let- .
teren, waer mede zy den naem der
üitheemfchebeduiden,worden fchier
alle uit de letteren van heeften teza-
men gefteit,en geven zy dien zo lelij-
ken naem, als ofze van duivelen fpra-
ken. Voorts zo eenige gezanten uit de
gebuufige koningrijken, ter plicht-"
pleging,oir om manfchap aen den Kei-

kan uitgéfprooken worden, met hoe
groot een afchwaen zy bewaert wor-
den. Want fchoon zy hen van aller,
eeuwen her,voor vrienden gehouden
hebben, zy geleiden of brengen hen
nochtans den ganfchen weg langs, en
laten hen niets zien: ja worden met
veel flooten in de vertrekken der
vreemdehngen binnen het Paleis op-
gefloten. Voor des Keizers aenfchijn
worden zy nooit toegelaten te ver-
fchijnen, maer verhandelen hunne la-
ken met wemigen uitde Majeftraet.

Met uitheemfchen buiten de palen
des rijks ,tenzy op zekere tijden en
plaetfen , of met \'s rijks bewilliging,
word niemant toeg-elaten te verke-

1. 1 ■ ^ -vlïrrisn wm-rtpn

In dezer wijze droegen de Sinefen
zich tegen de uidieemfchen;zoo lang
de heerfchappije over dat geweft aen
h unnen eigen landaert ftont.Maer de
Oofter Tarters, dife het den Sinefen
in onze eeuwe hebben af-handig ge-
maekt, en zich onderworpen, fche-
nen zich rekkelijkelijker in het ver-
gunnen van toegangh t\'hunnen rijke
voor vreemdelingen te zullen tonen:
en de deure van den vrijen handel
voor eenen iegelijk open te zetten.

De hooge Raden van In^iiën op Ba-
tavia , die nooit oog in dufdanige za-
ken loken, van de zege der Tartars,en
deüelfs rekkelijkheid ten handel,ver-
wittigt door den ^oimtMartinus, des
jaers zeftien hondert drie en vijftigh,
mt Sina OM^i Makuß\'er, met een Por-
tugeefch Jacht tot Batavia aengeko-
men en van daer naer K olland over

d £. Heeren Bewint-hebhe?s,
wierden te rade een aenvang dezes
Werks te nemen, en een proeve van
net Eiland Tayowan te doen, met het
af-zenden van eengeladen Jacht,met
koop-waren.Ten dien einde dan\'ver-
trok Koopman fredrik Schedel, met
\'t Jacht de Bruinvifch van Tayovoan, en
liep na negen dagen zeilens voor den
mont der Kantonfe Reviere ter ree,
onder het Eiland Haytamon.

In den aenvang werd door d\'On-
der-koningen van Kanton, by fchrifte-
lijke ^i-kMnêiig&,Schedel de vrije han-
del,

en hetverkoopen der mede ge~
bragte waren, t\'effens het oprechten
van een vaft kantoor in Kanton toe ge-
ftaen, in weerwil van de Portugefen
in Makao, die de Hollanders by brie-
veenbezendingeaen de Onder-ko-
ningen,om den opgang des aeneevan-
gen Averks, als tot hunnen grooten
nadeele, m ^ijnegeboorte te fmoo-
ren, voor land-verraders uitkreten,
voor luiden van buiten en binnen
quaet, zonder eigen land, zonder on-
derhoud, dan flechts van den roof ter

^venhatelijk trachtende Sine-
le Filolofen, door opriaying der Por-
tugefe Jefuiten,by den Onder-konin-
gen d\'onzen te maken, met by bren-
gen:de Hollanders van aller geheuge-
nis her in Sina een quaden en hatefij-
ken naem gehad hadden, en hen noir
den handelten Rijke toegeftaen was.

De Portugefen evenwel , fchoon
door hun bedrog niet uitgewerkt, za-
gen den onzen de voet in Sina dwers
gezet: want zeker ^ Geniagtigde \'As^Gecommit
daer in \'Kanton onlangs uit de Hooft-\'" \'
ilad Peking aengekomen,had zulx de
Onder-koningen afgeraden,zeggen-
de: het een heel andere zake te zijn,
iemant toegang te vergunnen, en een
heel ander zake^ iemant buiten ken-
niffe der hoogfte overheid, een vafte
wooning in \'t land te geven: dat de
Keizer zelf,om genen ondank te be-
halen, alvoorens daer in behoorde er-
kent te worden. Dies Schedel, door
den ouden Onder-koning, (die uic
vreeze voor \'s Keizers ongena gewel-
dig daer over verzet ftont,) aengera-
den, en daer na rondelijk aengezeit
wierd, hy voor d\'eerfle reize zou die-
nen te vertrekken,en al zijn volk me-
de nemen; nadien anders zijn Koning
(daer hy den Ed. H eer Maetzuiker op
Batavia door verftont) milTchien
mögt denken , dat zijn volk in Kan-
ton in hechtenis ware gebleven. Al het
welk,bragt hy tTijner verfchoonigby,
gefchiede om byzondere redenen,
t\'hunnen befte. Schedel dan, na veele
redenen vergeefs gefpüt te hebben,
vertrok weer twee dage daer aen, den
negentienden van Lente-maend, met
het Jacht de Bruin-vi/chnzer Batavia,

Twee brieven wierden hem op zijn
vertrek van wegen de twee Onderko-
ningen voornoemt mede gegeven, te
behan digen aen Niklaes Verbürg, Op-
perhooftin Tayoivan,beneßens eenige
gefchenken. D\'inhout beftont voor-
namelijk in aenbiedinge van hunne
vrientfchap en aenrading, om in Sina
ingeladen te mogen worden, van in
toekomend eenen gezant aen den
Keizer in Peking met rijke gefchen-
kentezenden.

De Hoge Regering op Batavia het
goet begin dezer bezending bemer-
kende , vondraedzaem des by brie ve
hare Heren enMeeftersin Neerland
te verwittigen,en daer op hunnen laft
tothetzenden van eenen gezant aen
den Keizer van Sina en Oofi-Tartarye
af te wachten: daer beneffens, omhet
A z werk

drik Schedeh\'oomoQxnt, verkooren,
-die met twee Jachten, de Schelvis en
Bruinvis, geladen met koopman-
fchappen, na een maend zeilens van
Batavia, in den mont der Kantonfe
Reviere aenquamen, en van daer
tot voor het dorp IVangsoe,dn^rai^len
beneden de {k^-dKaMtoM, aenquamen.

Wagenaer eindelijk, in Kanton te
lande gekomen , leverde den brief
van wege de hooge regering tot Bata-
via, door den Sekretaris, aen den ou-

jaers zeftien hondert vijf en vijfti
den veertienden van zoomer-maend,
twee gezanten, Pieter de Goyer en )a-
kob de Keizer, na Peking aen den Kei-
zer van afgevaerdigt , met brie-
ven van geloofenis en gefchenken
aen den zeiven, ten einde om in het
rijk van Sina den vrijen en onbekom-
merden handelte verkrijgen.

De gezanten quamen den zeven-
tienden vanHooi-maent, des jaers
zeftien hondert zes en vijftig » in de
hooft-ftad Peking.

Des anderen daegs quamen eenige
Rijx-raden, met den eerften Sekre
taris Thouglauja: benefiens twee an-
dere Tartarifche Mandarijns Quan-
ken, en eindelijk na de perzoonen
en plaetfen, van wien en van waer
dezelve eigenrüjk waren gezonden.
Hier op hebbende Mandarijns, als
hen door de gezanten , na behoo-
ren, berichtgedaen was, de perzoo-
nen onder het gezandfchap, (fterk
volgens de lijfte uit Kanton bekomen,
vier en twintig perzoonen) gemon-
ftert, en een voor eenen by naem en
toenaem opgeroepen ; doch moften
de dienaers,in de lijfte niet begrepen.

waren: hoe hunne Koning genaemt
w^as:e.n wat ouderdom hyhad. Daer
op de gezanten hen met behoorlijk
antwoord dienden. Dan vonden zich
evenwel op de vrage.of d\'Hollanders
vaft land hadden, en flechts op zee
zworven, ten minfte op eenige Eilan-
den woonden, niet t\'eenemael vol-
daen.Dies zy tot meerder bewijs een
nette aftekening van onze landen be-
geerden. De gezanten bragten een
wereld-kaert te voorfchijn, en toon-
den hen daer in de gelegentheid van
HoUand, en d\'aenpalende geweften.
De afgezondene Mandarijns, om al-
les den Keizer volkomentii jk te kun-
nen toonen, fchreven de namen der

landen

na \'t Kehernik

TJan Sina, üfTaißng. ^

De rijx-bezorger of rijx-kanceliet,
zad in deze vergadering aen het
hoog eind, op een breeden en ver-
heven zit-bank, met de benen kruis-
linx onder het lijfgeflagen : neffens
hem aen de rechte zy de twee Tarta-
rifcheHeeren, en aen de linker zij-
de zeker Jefait Adam Schal. geboor-
tighvan Keulen, een ftokoudman,
op de Tartarifche wijze gekleet en
gefch ooren, die zich over de zes en
veertigh jaren, en al onder de reaee-
ringh der Sinefe Keizeren, aen^hct
Pekingfe hof opgehouden had.

De rijx raden zaten zonder eenige
cierlijkheid, orde en ftatelijkheid
by malkandre : de banken waren
ileclitsmeteen oud witlinnenkleed
overdekt.

De rijx-bezorger bewellekonide
de gezanten met weinigh woorden,
en beval hen neer te zitten. Voorts
langde hy zelf de gefchenken uit de
koffer over: vraeghdc t\'elkens waer
het een en\'t ander van daen quam: op
wat wijze het gemaekt: waer toe hec
bequaem en waer het gekocht: als
ook hoe veel dagh-reifens, die plaets
van Hollanden gelegen was.

Daer op de gezanten door den Jefuit
^hal, die hen voor tolk diende, na
behoorcn antwoord gaven.
_ Midlerwijle quam ter vergade-
ring orde van den Keizer: waer by
SchalheUii wierd in gefchrift te ftel^
len en hec zelve aen zijne Majefteit
noch dien zeiven avont te behandi-
gen : te weten, of de Hollanders land
of geen land hadden: als ook waer
en hoe verre het zelve van het zijn
gelegen ware: daer en boven hoe de
H ollandfche Prins was genaemt, en
wat wijze van land-beftier de Hol-
landers hadden. Waer op Schal den
rijx-bezorger dit in gefchrift over
gaf: Dat het land voor henen den Span-
jaerdhad toegekomen of noch met recht
t&equam: en zoo voorts.

Dan de rijx-bezorger deed Schal
het zelve rot twee mael toe verfchrij-
ven en uit doen, \'t geen hy daer in
niet begeerde te hebben, of dat hem
docht onnoodigh of aenftootelijk te
zijn; met te zeggen: \'t isgenoech dat
ghy weet dat deze luiden eigenland
3 lieb-

hebben : \'t welk niet verre van uw
land gelegen is : en hoe het zelve be-
ftiert word: als ook dat ghy hunne
ipraken kent. Eindelijk, wanneer
Schal\\\\Q.t voor de derde mak zou ver-
fchrijven, ontfchuldigde hy zich op
zijnen hoogen ouderdom, en zwak-
heid van gezicht: dies hy het door ee-
nenvan zijne dienaers liet verfchrij-
ven : en wierdditaenftonts, ben ef-
fens eenige kleine gefchenken, aen
den Keizer gezonden.

De Keizer, na bekomen bericht
van de zaken der Hollanders, zond
den een en derrigllen denRijx-raden
eenen bevel-brief toe: met verklaring
daer by: dat hy de gezanten, in hoe-
danigheid van gezanten, aennam, en
toeliet, de zelve voor zijn aenfchijn

zouden mogen gebragt worden, zoo

dra hy in zijn nieuw hof op den
Throon zou gezeten zijn. De bevel-
brief, aen de Rijx-raden, quam op
deze zin uit:

Groot achtbare Lipous. De Holland-
fche gezanten zijn om den Keizer te be-
groeten , en hunne gehoorzaemheid aen
hem te toonen , met hunne gefchenken
alhier gekomen : \'t welk men niet kan
bevinden dat zy by menfchen gedenken,
ja over duizent en duizent jaren ^aen de-
ze kroone gedaen hebben. Dewijl het
dan nu d\'eerfie reize is, zoo heb ik de
zelve voor gezanten aengenoomen , en
geve hen verlof, dat zy luiden, wanneer
ikinrnijnnieuw hof, op mijnen Throon
zal gezeten zijn , daer in voor mijn aen-
fchijn, om eerbiedigheid te toonen, zul-
len gebragt worden: ten einde zy daer na
welonthaelt, en op hun verzoek tot ge-
noegen gehandelt , en fpoediglijk weder
afgevaerdigt moogen word en, om te ver-
trekken . T? meer, dewijlze ten inzicht e
van mijne vermaertheid van een onbe-
denkelijken verren weg over zee, en dan
weer over land gekomen zijn : ja gelijk
als van de hooge bergen uit eenfchaduwe
hunne voetentot VtKmg, om te rufien
en de klaerte der zonne in den hemel
met openende oogen faenfchouwen,gezet
hebben. Hoe zou men zoodanige per-
zoonen ydie van zoo eenen verren wegh
komen, kunnen tegenfpreeken, en hun
verzoek weigeren.

Wanneer de Keizer de geloofenis-
brieven der gezanten aen hem, an-
dermael door Schal had doen ver-
zetten, en na den rechten zin van
woord tot woord vertalen , fchep-
te hy daer uit een zonderlingh
groot genoegen , en zond aen den
Rijx opper-fchrijver eenen tweeden
bevel-brief af: D\'inlioud luide als
volght:

Hebbende den zeihenden dagh van de
zeflemane (fby ons den zefien {uan Oogji-
maend) den Hollandfchen brief ander-
mael doen lezen , en de zin daer af be-
komen , bevind ik dat het gezandfchap
der Hollanders, welk zy vrywilligh en
uit hunne eigen bewegenis aengenomen
hebben , met een goede grond en uit een
zuivergemoet begonnen is , en dat van
landen over de gr oote zee gelegen: even
alleens, gelijk een vogel, die los in de
lucht zweeft, en tot het af komen niet te
dwingen is. En dewijl ik deze be%.ending
hooger als iet anders achte, en als my
zeiven beminne, jaaengenamer als aen-
genamer houde, zo belafi ik u,ghy Kance-
lier en andere Rijx-raden, op hun ver-
zoek , welk zy by dit gezandfchap doen^
om in dit mijn rijk te mogen gaen en ko-
men , een dienßig beßuit te maken, en
ray des te verwittigen.

Hier op deed de Rijx-kancelier dö
gezanten door gemagtighden voor
houden: of zy niet alle jaers, often
langftenalle driejaren zouden kun-
nen weder komen, om den Keizer
plichtelijk te begroeten. Zy zouden,
gaven de gezanten daer op tot ant-
woord, om zeker te gaen, beter alle
vijfjaren eens in Pekingk\\mn<in ver-
fchijnen : met dien beding: dat de
Hollanders ondertufTchen jaerlix in
Kanton,met vierfchepen,mogtenko-
men handelen. Daer na deed de Rijx-
kancelier ter Rijx-vergadering van
Tarters en Sinefen, de zake der Hol-
landers gunftelijk voor dragen, oor-
deelende men hun verzoek, van al-
le vijfjaren eens den Keizer te ko-
men begroeten , behoorden toe te

Hiertoe neigden al de andere Tar-
terfche Raeds-heeren : maer de Si-
neefche geheten zich als of zy den
Hollanders noch grooter gunrte wil-
den

na V Keizerrijk van

den toedragen en dreven , dat mei%k
dezelve niet als om de negen jaren
behoorde wederom te laten komen :
dewijl men hen anders, door de ver-
heid der reize , te veel in de wäegh-
fchael zou Itellen Dan zy hadden
hier een achter-deur open,die deXar-
terfche Raeds-heeren niet gemerkt
hadden : want zy verftonden dat
de Hollanders midlerwijle in Kanton
niet zouden mogen komen handelen.
Wij ders,gaven zy den raed in beden-
ken , of onder fchijn van Hollanders
niet wel Engelfchen moghten fchui-
len: by brengende, de Engelfchen
o ver dertigjaren met vier fchepen in
de haven van Heytamon Zout-jonken
hadden aengehaelt, den Mandarij n
gevangen genomen, de fterkte om
verre gefchoten, en andere vuile din-
gen meer bedreven : vvaeroverzy fe-
dert voor vyanden van den ftaet ver-
klaert en gehouden ware: ja, volgens

belluittoenmaels genomen, nooit na

dien tijd in^i;^^foüden ingelaten wor-
den : dies men nader proeve en be-
fcheidvan d\'oprechtigheid der Hol-
landers behoorden te, hebben : voor
al ^r zy ten rijke ingelaten wierden.

Ook konmen, (behalve het met
de gewoonte ftreet, hen. den vrijen
handel in \'t rijk toe te ftaen,) dit ver-
zoek uit de geloofenis brieven der
pzanten niet vernemen: derhalve,
huns vermoedens, de gezanten bui-
ten hunnen laft gingen.

Wonder vreemt quam dit denge-
zanten te voore, als die tot noch toe
gene andere gedachten hadden ge-
had : of de K eizer had, volgens den
inhoud van den tweeden beVel-brief,
het verzoek der Hollanders, o ver het
Ituk van den vrijen handel in Kanton,
volkomeiitlijk toegeftaen, en zy al-
leenlijk hem 4aer over in Peking zou-
den komen bedanken.

De Jefuiten ^ehalen noch twee an-
dere , in Peking woonachtig, die het
verarmen van MakaoAooi defen han-
del te gemoetzagen, om den voort-
ganpan dit werk in zijne geboorte
te finooren, hadden ontrent drie
hondert teyl zilver onder derijx-ra-
den verfpilt, met.belofte van noch \'
J^eer. Ook hadden zv de Tarters i

Sina, of Taißng. f

wijs gemaekt, dat de Hollanders, On-
der dekmantel van te handelen, niet
anders zochten dan eene voetin het
land te krijgen , en daer na te roven
wat zy konden mee ftepen.

Daer en boven häd het aenbren-
gen van den Kommifaris , die over
driejaren in KantonW2.s gt^yQ^^k, als
ook hetfchrijven vanden Tutang, die
zich als toen noch in Kanton bevond,
en ten dien einde,door de Portugefen
van Makao , met zilver omgekocht
was, aldaer zulk een gevoelen in de
herten van veelen gebracht, datmen
de Hollanders niet anders, dan voor
een deel tzamen gerot volk hield,
dat geen land had, en zich alleenlijk
metrooven en andere ongeoorlofde
middelen, inzonderheid ter zee, ont-
hield.

Eindelijk bevonden de gezanten ^
dat de Rijx-kancelier en andere Ra-
den , om den zin van deze woorden
in de geloolenis-brieven, te moogen
gaen en keer en, daer mede niet anders
betekent wierd, als te moogen han-
delen , aen den Keizer te doen uit-
leggen en verklaren, met zilver mo-
ften omgekocht worden.

Wonder vreemt quam hen dit te
voore: aengezien zy niet beter wi-
ften of de vijf en dertigh hondert teyl
zilvers, die zy by fchuld-brief aen de
Kanton je onderkoning op hun aenwe-
zen aldaer te dien einde belooft had-
den te betalen, waren onder de Rijx-
mden verdeelt enuitgefchoten. Hier
in dan door de Onder-koning bedro-
gen , wierden zy gedwongen na an-
dere middelen uit te zién, om hun
oogh-merk te bereiken.

Dies ftelden zy voor eer ft ter ver-
gadering van den eerften Rijx kance-
lier, ten dien einde beleid, het purit
van den jaerlijxen handel in Kantm^
in perzoone duidelijk voor, en hiel-
den daer op aen , om dien te ver-
krijgen .

Daer nazonden zy den Mandarijn
van den ouden Kantanfchen OnA^ï-
koning by den eerften Rijx-^kance-
lier, met aenbiedinge van in Peking
zoo lang te blijven, ter tijd toe zijne
Majefteit ten vollen verzekert was,
dat zyHollandcrs en geneEngelfche

waren.

waren. Ook verzochten zy aen den
Keizer en Rijx-raden, om een wapen
of merk, in metael gefneden, ten ein-
de daer mede alle de zee-brieven
van hunne fchepen, die de kufte van
Sina verby voeren of aen deden, te
verzegelen, tot onderfcheid van de
fchepen van andere volken : als ook
om een wimpel of eenig ander teken,
te laten afwaeien op hunne fchepen,
nefïèns de vlaggen.

Ten lefte verzochten zy uitdruk-
kelijk by een vertoog , door een^n
van de klerken der Rijx-raden inge-
ftelt, om als eigen onderdanen in ^i-
na te mogen verkeeren, woonenge-
woonelijke gerechtigheden van het
land te betalen, even als aen die van
lieukieu, Ainan en Siawi, volgens d\'où-
de Sinefe wetten, vergunt was.

deze drie volken, ter erkentenis, zij-
ne Majefteit alle drie jaer eens met
gefchenken te komen begroeten:
hoewel met dien beding, dat alsdan
hetfchip of de fchepen, waer mee de
gezanten over quamen, op hunne
tijd weder mogten vertrekken , zon-
der na de weder-komfte der gezan-
ten te wachten: naerdien de fchepen,
in \'t zoutwater gewoon, in \'t verfcji
niet konden duuren, zonder te be-
derven en verrotten. Maer alles te
vergeefs: en wierd niet uitgerecht
met al wat zy voorftelden,

Tien of veertien duizent teylen,
was de rechte fteutel, om deze deu-
te t\'openen: dan toen niet te vinden;
dewijl zy dezelve alreeds verfchon-
ken hadden: en tot het lenen der pen-
ningen was niemantte vinden, \'ten
ware met intereft tegen acht of tien
ten hondert ter maend.Dit docht den
gezanten ongeraden; en als dan noch
met hachelijkheid van hun oogmerk
te treffen vermengt.

De Keizer eindelijk door de Rijx-

raden van hunne verrichting in deze
zak en veiwittigt, en hoe de Hollan-
ders wel genegen waren alle vijf ja-
ren eens in gezantfchap aen zijne
Majefteit te komen : daer en boven
noo zy flechts des daegs reifden;Zon-
der de nachten te rekenen , haelde
het getal van vijfjaren dóór, en ftel-
de in plaets van vijf, uit een zonder-
linge genegentheid tot de Hollan-
ders , om Ifen niet te veel te belaften,
acht jaren. Want hoe ,zeidehy, zou-
den zy dat gaende kunnen houden ?
en hoe zou men dengenen zoodani-
ge laften derven op leggen, die wy
nietvan doen hebben, nochte vree-
zen , en uit eigen genegenthcid en
een zuiver gemoet, met zoo meeni-
gerlei goederen my komen begroe-
ten en befchenken. Ge\\viifelijk,men
moet deze luiden nootzakelijk an-
ders handelen, op dat zy , na het
volbrengen der reize, twee of drie
jaren t\'huis mogen blijven , ter rufte.
Derhalve hier uit bleek, dat daer te-

duit te nemen, en dezaektot nader
gelegentheid uit teftellen. Ook was
zelfde Rijx opper-fchrijver van ge-
voelen , dat alte groote woeling en
haefting het werk meer verbrodden,
als vorderen zou.

Onder andere kregen ook de Man-
darijns van de Kantonze Onder ko-
ningen, die hen daer over aenfpra-
ken, het volgend io antwoord,

Ho£ is bet niet genoech, dat die hier
ter begroeting van zijne Majefteit de
eerfte reize van hun leven in gezant-
fchap zijn gekomen, en tenaenzisn van
de quade geruchten ly velen van de
grootftenin Sin\'Ain\'toogivaren,
reeds , om in die hoedanigheid dit rijk
te mogen bewandelen, als vrienden aen-
genomen zijn ^ Zqo men te hert op den
vrijen handel ifil dringen, men zou licht

het een met het ander verbrodden.

Zy moeten niet denken, nochte zich in
heelden, dat men hier na hen heeftß^J^
wachten en verbonden is, om hen aucs
met den eerßen toe teßaen, en tn te wil-

ligen.Datzyte<i^enhetaenßäendejaer,üj

zoo haeß als zy kunnen , den Keizer voor
deze aunftige aenneming, met etn ge-
fchenk komen bedanken : dan zal daer
toe zich bequarner gelegentheid op doen.

malen : daer zy met zonderlingen-
pracht otithaek wierden.

Ten leften vaerdighde de Keizer
hp met den volgenden brief aen zijn
Ed. Johan Maetzuiker weer te ruch
nacr Batavia.

De Keizer zend dezen Brief na Hol-
landfch Batavia , aen den Koning
lohan Maetzuiker.

Onze landen zijn zoo verre als\'tOo~
Je van V Welle gejcheiden: zulx voy el-
kanderen zeer zwarelijk kunnen gena-
ken. Zedert vele voorgaende eeuwen,
tot dezen tegemmordigen tijd, zijnde
Hollanders hy ons niet gezien geweefi.
Doch.ghy zijt zeer wijs, en van eengoet
gemoed, ds die tot my gezonden hebt,
Pieter de Goyer en Jakob de Keizer:
de welke uit uwen naem gefihenken <re-

^ra.jhehhen. Vw land zs tien duizent
mie vene gelegen. Dan ghy toont uw
oprecht gemoed, met mijner te .eden-
izen. Hierom is mijn hert ook zeer tot
genegen. Derhalve zend ik aen u
tmee rollen zatijn, met draken : twee
andere rollen zatijn : vier rollen qe-
bloemt zatijn: vier rollen hlaeuwe za-
tijn zonder bloemen : vier rollen kin •
vier rollen ge kamelot: tien flukkenpè-
Imgs: tienfiukkenpanfu: tienfiukken
doorluchtige fhfjes , en drie hondert
teylen zilver. Ghy hebt verzocht om in
mijn land te komen handelen : waren
daer in te brengen, en andere waren
daer weder uit te voeren: waer van de
gemeine man voordeel zou kunnen trek-
ken. Doih aengezien uw land zeer verre
afgelegen is, en hier. zeer harde winden
^vaeien, waer door defchepen met groot
gevaer overkomen, ^« het hier aen land
zeer kout is, ja hagelt en Jneeuwt, zoo
zou het my deer en , in \'t herte zeer
doen , indien hier van uw volk quam,
indien het u derhalve behaegt , dat zy
hier komen, zoo laetze alleen om de acht
men eens komen, en niet meer dan hon-
denman: waer van twintig ter plaetfe
mogen optrekken, daer ik mijn hofhou-
de. Dan kunt ghy uwe koopmanfchappen
aen land in uw logement hrengenj zon-
der die op zee voor Kanton te verhan-
delen. Dit heb ik uit goede genegen-
heid fuwen bede alzoo goet gevonden,
en ver trouwe dat u zulx ook zal aen ge-
naem wezen.

Dit, is het \\ dat ik u wilde bekent
maken.

In het dertiende jaer, d\' achtße
maend, den negen en twintigßen dagh
der regeering Xunchi.

Wat lager Hond,

Hongtee Thoepe.

D\'onzen dus in hun voornemen te
leur geftelt, als die, naerluid des Kei-
zers brief , niet anders hadden ver-
worven, dan om de acht jaer eens met
koopmanfchappen in zijn lande te
mogen komen handelen , heten fe-
dert een wijle het werk beruften, met
eenige huivering in de hitte van dien
toeleg.

Dan by voorval van het verlies der
Eilanden van Tayowan en geheel For-
mofa, der Kompanjie desjaers zeftien
hondert een en zeftig, door den rover
Koxinga oi Iquon en zijnen aenhang,
afhandig gemaekt, begon men weer
by den Tartar om den vryen handel
verzoek te doen , op toezegging en
belofte, by vergunning van dien, Ko-
xinga, den algemeenen vyand van
Tattar en Hollander , 200 te water

als te lande te helpen verdelgen.

Dewijl dan Tayowan en Formofa:
desgelijx Koxinga dik wils in hetfpel
zullen komen en gedacht worden:
daer en boven het verlies dierplaet-
fen nieuwe aenleidinge tot het oud
verzoek , onder voorwending van
den vyand te helpen verdelgen, gege-
ven hebben, fchijnt de zake te verei-
fchen , de zelve met een korte be-
befchry ving voor af ten toone te ftel-
len, daer benefïèns, op wat wijze die
by den vyant verovert en der Kom-
panjie afhandig gemaekt zijn, t\'ont-
fouwen.

iEt groot Eiland formofa (welk
llaeite fchoon bediet) wort alzoo
\'gemeenelijk by d\'onzen ge-
naemt, na den voorgang dej Span-
jers; dewijl die, volgens getuigenis
van den Jefuit Marlijn , in het opbou-
wen der vefting Kilung aen deffelfs
Noorder aen zee gelegen uithoek ,
het den naem van Hermofa gege-
ven hebben, dat \'s Schoon Eiland; \'t zy
om zijn fchoon opzicht, uit zee aen
te zien, of om zijne fchone ingelege
vruchtbare landouwen.

H et is by de Sinefen met den naem
van lalikieu bekent, -dat \'s groot li-
kieu : want is in \'tSineefch groot
gezeit , tot onderfcheit van een an-
der klein , welk de Portugefen met
een verbafterden en bedorven naem
Zf^^io noemen.

De Formofanen of inwoonders
zelfs noemen het Pekan , of, gelijk
andere fpellen, Pakkang en Pakkande.

Het is gelegen onder de kreefts-
zonne-keer-kring, metzijn midden
op drie en twintig graden ; want het
begint ten zuiden op de Noorder bre-
te van een en twintig graden , en ein-
digt ontrent op vijf en twintig gra-
den en een halve, een ftreke van acht
en zeftig mijlen min een halve.
D\'omtrek wort by eenigen begroot
op hondert en dertig mijlen.

Formofa leit fchier alleens tegen het
noord-oofte geftrekt,als de vafte kuft
van Sina: en ontrent met zijne Zui-
der hoek veertig Duitfche mijlen, en
met zijne Noorder hoek ontrent ze-
ventien mijlen van het Landfchap
van fükien. Aen de Noordzijde van
/^mc/ä leit een fraeie Bay, Sant Lau-
rens genoemt.

Om het Eiland van Formofa fchiet
een ftijve ft room , met een Noor de
wint , na\'tZuide: en met eenZuide
wint ,na\'tNoorde..

Het Formofa wiert voorhe-

neby de Sinefen gerekent onder het
Landfchap van Fokien; doch is heden
den Sinefen of Tarter op het vaft
land niet onderworpen; maer heeft
zijne eigen inwoonders, die in vry-
lieid op zich zelfs leven ; hoewel fe-
ien voorliene den Hollanders, eens-\'
deels door de wapenen, eensdeels uit
vryewil, onderworpen waeren, ge-
lijk heden Sepoan, de zoOn van Koxin,
met zijn aenhang al het plat Land en
d\'inwoonders meeft heeft onder zij-
ne gehoorzaemheid gebragt; maer
nietdieop\'cgebergt woonen.

Hetisoulinx, zoo de Jefuit Mar-
getuigt, van de Sinefen bewoont
geworden ; maer deffelfs inwoon-
ders hebben heden \'s daegs de Sinefe
zeden geheellijk afgeleit.

Het geen van het Eiland Formofa
voorders zal bygebragt worden, is in-
zonderheid getrokken uit de fchrif-
ten van zekeren Schotsman , Da-
vid tVricht, die eenige jaren, kort
voor het overgaen , zijrt verblijf
daer op heeft gehad , en met grote
naukeurigheit den aert desLands,ze-
den, dracht der inwoonders, Gods-
dienft. en wat des meer zy , aen-
gemerkt: en nevens verfcheide an-
dere ft ukken van Sina ons ter hand
geftelt. Dan zal voor af laten vol-
gen , \'t geen ook door Georgitis Kan-
didiiis, die zich aldaer, tot voortplan-
ting van den hervormdenGodsdienft,
des jaers zeftien hondert acht en
twintig bevond nopende dezeden en
Gods dien ft van dit Eiland in \'t licht
gekomen is-

Het Eiland Formofa is dorp- en
volk rijk. D\'inwoonders leven in ge-
duuri^en oorlog ,met elkandre, dorp
tegen dorp.

Het heeft veel vifch-rijke ftromen,
j voed boven mate veel herten, wilde
i verkens, reetjes , fteenbokken , ha-
zen, velthoenders, patryzen, duiven:
desgelijx koeien en paerden op\'t ge-
bergte : die ook zeer dikke horens
met takken dragen:hebben fmakelijk
vkefch , en worden Olmmnghjêim-
woonders genoemt. Da^r zijn ook ti-
gers en feker ander gedierte,ge-
leten.Het is van geihlte als een beer;
hoewel wat grooter, met vellen, die
in grote waerde gehouden worden.
Het land is in zich zelf vet en vrucht-

baer;

na\'t Keizerrijk van Sina, ofj\'aifug. i j

baer;doclileitmeeft,doorliii-eniia-, defciiiiuren, zonder uit tedorfclien
latigheitderin\\voonders,onbebou\\vt. r^f. —.t.
Al het geboomte is meelt wilt. Eeni-
ge bomen geven zekere vrucht, die
bj d\'inwoonders met grote fniaek ge-
geten worden ; maer walgen onzen
land-aert. Daer groeit ook genber en
kaneel. Men zeit daer ook zilver en
gout-mijnen zijn.

D\'inwoonders zijn tweederlei, Si-
nefen en Formofanen. De Formofa-
iieniseen wilt, woeft en rou-volk.
De mannen vallen meerendeels lang
van ftal,fterk van lijf en leden,als hal-
ve reuzen: zijn van verruwe tulTchen
zwart en bruin, en gaen des zomers
ganfch naekt zonder fchaemte. Zy
fcheren het hair fraei; doch fnijden
hetmetgeen fcheermefch af;maer op
een hout met een parring:het klein of
korthair wort uitgeplukt met zeker
koper of yzer Werktuig : of met een
dubbelde draet van eenlamboe dae
^y het hair in\'tmidden door doeT

draicn het dan om en trekken in de-
zer wijze het zelve zoo aende baert

als i op andere plaetfen des hchaems
mt. De vrouwen daer en tegen ziin
klein en kort van ftal: hoewd vet en
Iterk ; van verruwe uit den bruinen
geehenookgekleet. DezewafTchen
des daegs twee mael met warm water
iiet naekte lijf af, zonder fchaemte
voorden voorbygaenden man.Hetis
een vriendelijk getrou en goethertlg
volk, niet geneigt totftelen en roven,
uitgezeit die van het dorp Soulang.

Hun hooftnering enhanteringbe-
ftaet in hst velt te bouwen enriiste

nemen, wanneer zy in \'t veltgaen, een
pot of bamboes van dit dik , en een
bamboes met water: \'twelk hen voor
koft en drank den gehelen dag ver-
ftrekt : maer van het bovenfte en
klaerileflechtseen weinig, en dient
hen dit alleen tot verfterking en lef-
fching des dorfts. De meefte rijs wort
in dezen drank te maken verbezigt.

De vrouwen, zoo niet op het velt
ten arbeit zijn, varen ook met hae-
re Champans , of kleine vaertui-
hen , om vifch en krabben te van-
gen en oefters aen ftratjt te halen,
B 2 die

die zy naeft de rijs voor haere befte
cn voornaemfte fpijze houden. De
vifch wort met fchobben en ingewant
in potten ingezouten, en aldus , na
eenen tijt lang geftaen te hebben, met
vui^igheit met al genuttigt : daerzy
geen afkeer van hebben : fchoon in
net uitlialen de wurmen en maden by
duizenden daer uitkruipen.

Midlervvijle zitten de mannen mee-
ftendeel leedig: inzonderheit jonge
fterke luiden van zeventien tot drie
en vier en twintig jaer : ouden van
veertig tot zeftigzijnmeeft met hun
wijven in \'t velt, by nacht en dag. Al-
daer hebben zy hunne ruft enilaep-
plaetsonder een klein hutje, en ko-
men by wijle in den tijd van twee
maenden niet in het dorp, \'ten zy
wanneer een Feeft gehouden word.
• De voornaemfte arbeit der man-
nen is jagen op herten, welk gefchiet
met ftiikken, Afagayen, pijlen bö-
ge. De herten eeten zy zelfs ^iet;
maer verkopen die voor kleeèjes,
hout en andere waren aen de S/ne-
len.

De hoofden , armen^J>e€nen of
ftukken van eenig ^eente hunner
verflagen vyanden worden by hen in
grooter waerde gehouden, als by ons,
zilver , gout, peerlen of eenige edele
gefteenten. By ontftaen van brant in
een huis, bergen zy dit voor alkan-
dere dingen.

Die met het hooft of fleehts met het
hair of een Afagay vanzijnèn Vyand
t\'huis komt, wort met juichen en het
aenrechten van grote Feeften ontfan-
gen; Ja zulk een zoodanig geëert en
ontzien , dat bykans in veertien da-
gen niemant hem opentlijk derft aen-
ipreken.

Niemant wort om dieverye, doot-
flag of overfpel opentlijk geftraft: elk
Wreekt zich zeiven, na mate van het
geleden ongelijk. Zoo de diefftal
in \'t hcht komt, de geen , dien het
goetontnomen is, treet met den ee-
nen of anderen vriend in het huis van
den dief, enhaelt\'er zoo veel uit als
hem goed dunkt, of als hy met hem
verdraegt

In gevalle by weigering, hy haelt
het met denzwaerdeofmetgew^elt:
vergadert al zijn volk en doet hem in
\'tby zon der oorlog aen, tot vergoe-
ding der fchade.

Zoo wanneer iemant eenen ande-
re by zijne vrouw in onkuifcheid
vind, hy gaet in deifelfs huis en haelt
twee of drie verkens uit zijne ftal, tot
ftraife des overfpels.

Zoo iemant wort dootgeftagen, de
vrienden ter beider zijde verzoenen
den manftacht met een zeker getal
van verkens of herte-vellen.

Zy doen elkandren op hunne ma-
nieregroote eere en heufcheid aen:
niet ten opzichte van meerder aen-
zien , waerdigheid , ftaet of rijk-
dom van den eenen boven den ander;
maer ten aenzien van hunnen ouder-
dom. In het ontmoeten op ftraet,
gaet de jonger een weinig uit den
weg , en keert den ouder de rugge
toe , tot dat hy verby is. Nooit derft
een jonger het bevel van zijnen ou-
der weigeren : noch in zijne gezel-
fchap zich yerftouten te fpreken.
Op maeltijden wort eerft eeten en
drinken aen den oudtften gegeven ,
zonder eenig aenfchou van andere
hoedanigheid

Mans-perfonen beneden de twin-
tig of een en twintig jaren mogen niet
trouwen: ook mogen zy van jongs af
tot hun vijf of zeventiende jaer het
hair niet langer laten waffen, dan tot
effen over d\'ooren : maer na dien tijt
wel. Wanneer zy weder lang hair
hebben , beginnen zy aenvang van
vryaedje te maken.

De vrouwen trouwen zoo vroeg,
als zy tot het houwelijk bequaem
zijn. Het vryen en trouwen gefchiet
in dezer wijze. Wanneer een jong-
man zin in eene jonge dochter krijgt»
ftuurt hy zijne zufter, nichte of een
andere vrouw uit het maegfchap, ten
huize van de dochter : gewoonehjk
benefTens het goet, aen de dochter
tot eenbruitfchatte geven , met ver-
zoek van de dochter ten houwelijk
op de vader , moeder ot vrienden.
Zoo die in het verzoek bewilligen,
het gegeven goet blijft daer , en het
houwelijk is klaer , zonder andere
plcchtelijkheden te gebruiken , of
bruilofts-feeft te houden: en njtagh de

brui-

bruidegom den toekomenden nacht i geflacht liaer eigen velden
by de bruit flapen. \' --------^-^i- r. i i

Het goed of bruidfchat is verfchei-
den, na eens ieders ftaet en vermoo-
gen. De rijkfte geven zeven of acht
rokjes : ook zoo veel kleetjes om
\'tlijf: drie of vier hondert arm-rin-
gen , gevlochten van bamboezen:
tien oftwalef vinger-ringen,gemaekt
van metael of hertshoorn : vier of
vijf gordels om \'t lijf van grof lijn-
waet : tien of twalef kleetjes , ge-
maekt van honds-hair, QnEtharao\'m
hunne tale genaemt: twintig of dertig
Kangans ot Sineefche kleetjes: een
groot bofch honds-hair , Ayam Ma-
miang genoemt, daer een man ge-
noech aen heeft te dragen: een
hooft-cieraed , bykans als een Bif-
fchops hoet, van ftroo en honts hair
gewrocht : vier of vijf paer koufen

van onbereide herte vellen.

Slechte luiden geven drie of vier
arm-ringen van bamboefen: twee of
drie rokjes, en ook zoo veel kleetjes
om\'tlijf.

Die van middel-matigenftaetge-
ven wauneer.

De vrouw komt nier by den man in
huis woonen: maerzyblijftinhaer
huis, werkt, drinkt, eet, enflaept
daer: defgelijx de man in zijn huis.
Alleen komt des nachts de man in\'t
huis van zijne vrouw, moet heime-
lijk kruipen als een dief, zonder by
het vuur of keerlTè te mogen komen
of een wo ord te fpreken; maer moet
ftrax ftii-zwijgend op dekooygaen
leggen: zoo hy iet begeert, mag het
niet eifchen, maer hoeft een weinig.
Waer op de vrouw hem brengt, des
ny van noode heeft: en gaet zy dan
weder by het ander volk : naditge-
kheiden is, komt zy by hem op de

ilaep-plaetfe leggen.

Des anderen daegs, voor zonnen

opgang, moet deman opftaen, en

lieimelijkzonder fpreken weggaan,

enmaghdes daegs niet weder in huis
komen.

Het ongetrout man-volk , of ge-
trouwt, maer welk by de vrouwen
met flaept, heeft een afgezonderde

llaep-plaetfe in het dorp.

De vrouw heeft methaervoMc en

Zoo de mannen genen zin of be-
hagen in de vrouwen hebben, zy
moogen die verlaten en een andere
trouwen : doch het gegeven goet of
bruidfchat niet wederom nemen, het
en ware om gewichtiger reden : \'t zy
de zelve o verfpel gedaen of den man
geflagen of iet anders bedreven had.
De zelve vryheid , die de mannen
hebben, genieten ook de vrouwen.
Ja veranderen de mannen dikwils
tien en twalef mael van vrouwen: en
de vrouwen van mannen.

Ieder heeft flechts eene vrouwe,en
zeer zelden twee : welk laetfte by
hen niet voor wel gedaen gehouden
word. Niet tegenftaende zy vrouwen
hebben , zijn evenwel groote^hoer-
reerders: beide mannen en vrouwen.

Onder magen, tot in het vierde
lit, word geen huwelijk aengegaen.

De huizen zijn fraei gebouwt,met
zolderinge van Bambóefen, en vier
deuren; aen d\'ooft, weft, zuiden
noord-zijde : zomwijle ook met
acht: tweein\'toofte: twee in\'t we-
ite : twefe ten Szuide , en twee ten
noorde. Ieder huis ftaetgebouwt op
een hooge plaetfe van kley, tot on-
trent een mans lengte opgeworpen.

Tot cieraed hangen buiten \'s huis
aen de gevels herten en verkens
hoofden: binnen\'s huis pronken ee-
nige kleetjes , die zyvan deSinefen
voor rijs, en herten-vleefch ruilen:
defgelijx herte vellen, die zy in plaets
van zilver en gout gebruiken.

Het huis-raet beftaet in houwe-
len , tot den velt-bouw, in Afagayen,
fchilden , zwaerden en bogen , om
ter jacht en tegen den vyant te gebrui-
ken. De vaten, daer zy uit eeten en

aerde potten en kannen. ,

Wat belangt de klederen, de mee-
fte koftelijkite cieraedje isvanhon-
de - hair gemaekt : want gelijk hier
te lande de wol van de fchapen ge-
fchoren word, om klederen daer van
te maken,zoo plukken zy aldaer jaer-,

eieren dan de klederen daer mede:
in plaets van goude of zilvere kan-
ten , ofkoitelijkc boorden.

Zoo iemant o verled,en is,word den Lijkßtkt.
tweeden dag het lijk op een ftfellaed-
je , gemaekt van kleine gefpouwe
Bambóefen, tot de hoogte van twee
ellen van de vloer,methanden en voe-
ten vaftgebonden geleit,en alzoo aen
een vuur, nevens den dooden aenge-
fteken, te drogen gelaten. Dan hou-
den zy, met het flachten van verkens
en lullig t\'eeten en te drinken, een
dood-feeft. Derwaerdsis eengroote
toeloop van volks uit het dorp: w^ant
aenftonds, na het overlijden van ie-
mand , word, voor het huis op een
trommel geflagen , gemaekt van een
uitgeholden boomtop welk geluit bei-
de mannen en vrouwen zich daer
naer toe begeven. Eik der vrouwen
brengt, een pot met drank mede, en,
na wel gedronken te hebben, danzen
voor het lijk-huis op een wonderlij-
ke maniere: te w^eten,op omgekeerde
troggen van groote uitgeholde boo-
men ; by na gelijk een oofterfche kift,
doch een weinigh längeren breder:
waeruitdoorde holte een domme-
lend gebit ontftaet: hoewel zyniet
danfen, fpringen, huppelen noch lo-
pen; maer verroeren flechts beide
armen en voeten een weinig.De vrou-
wen zijn aen twee rijen geichaert, ie -
der van vijf,met de ruch na elkandere
toe. De vermoeide worden by andere

vervangen. Dit gedans duurt ontrent

twee uuren. De doode leid midler-
wijle te drogen tot aen den negenden
dagh , niet zonder verwekken van
bykans een onlijdelijken ftank in\'t

geritellinge, behangen rontom met
kleedjes als een paveljoen , geleit:

endanweergelijktevoorehetdüod"
feeft hernieuwt. ,,.>1

Tot in het derde jaer blijft het
lijk (reeds tot been en geraemte
opgedroogt) op deze tweede fteh

na V Keizerrijk van

begraven, met hetaenrechten w^eer
van een feeft; hoewel fonder danzen. \'

In eenige dorpen halen zy den ge-
ne , die heel ziek en groote pijne
heeft, byeen ftrik om den hals op-
waerds , en laten hem dan, in ma-
niere van wippen, weder vallen ,om
denkranke daer door van zijne pijne
te verloffen, en aen een korte dood
te helpen.

^"ds-dienfi. Schoon niet een onder de Formo-
fanen een letter kan fchrijven ofle-
zen, zoo hebben zy nochtans een
gedaente of fchijn van gods-dienft,
by hen van ouders tot ouders, door
mondelijkeoverlevering,ontfangen.

Zy geiooven aen geen begin noch
einde der Wereld : maer willen dat
■ dezelve van eeuwigheid geweeft zy,
en eeuwigh duuren zal.

D\' onfterfelijkheid der zielen is
by hen bekent, als blijkt uit dit vol-
gend gebruik.

By overlijden van iemant, word

voor deffelfs huis een hutje, inma-
niere van een ftellaedje, opgerecht,
met groente rontom befteken en
andere cieraedje opgetooit. Op ie-
der der vierhoeken waeid een vlag-
ge ai . Binnenin \'t hutje ftaet een Ka-
labas met verfch water, en daer by
leideen kleine Bamboes: want zoo
d\'oudften menen , komen de zielen
der geftorvenen dagelix in dit hutje
zich waffchen en baden : hoewel de
meefte het jQechts voor een manie-
re en gewoonte houden , zonder aen
de zielen der geftorvenen te ge-
denken.

Zy fpreken ook vanbelooninge en
ftraffe der zielen, na ditleven. Zoo
een menfch zich by zijn leven niet
w eldraegt, heeft h ƒ, huns gevoelens,
in een groote gracht van vuihgheid
queliaedjete lijden: ten tegen deel e,

die zich weldragen, i^omen over de
grachte aen eenen oort, daer een
vermakelijk en heerlijk leven is
Over deze diepe en vuile gracht is
een heel fmalle brug van Bamboe-
len geflagen, tot overgang voor de
zielen der geftorvenem Die zich
met wel gedragen hebben, vallen in
het overgaen , door het omdraien
van de brug, in deze vuile gracht of

Twee Je Gezandfchap ^ of Be
om geen qiiaet van hem t\'ontfangen : plaetfe,daer defe Goden ieder in \'tbj

(Uili ---------------------111

want als God Timagifanhach de luiden
fchoon maela ; zoo maekt deezhen
weer lelijk. Waer over zy Tamagifan-
hach tegen Sariafing bidden, dat hy
hem bekijven en ftraffen wil

Behaiven deze zijn \'er twee andere
Goden : d\'een Ta/^/^^/^ , en d\'ander
Tapahape géaetQn, die zyaenroepen
en dienen,(hoewel meeft de mannen O
wanneer zy ten oorlog trekken. Daer
cn boven (lellen zy veel duivelen.

Een eed wordt geftaeft door het
brcken.van een ftrootje met eikande-
ren, in plaets van zwecren.

De wijven, en niet de mannen, be-
dienen het ampt van priefters of lee-
raars, in ftuk van Gods-dienft, die zy
Inihs noemen. De opcntlijkedienft,
dien deze leerareftcn aen de goden
in de kerken doen , beftaet in hen
aen te roepen en ofTerhande te doen .
Ten offer hefteden zy aen de goden

gedachte verkens, ge walmde rijs, Pi-, plaetfe toe, en vallen by nacht , om
nang en meenigte van drank , herten | nietgezien of verraden te worden, m
en verkens hoofden. Na het offeren I des vyands velden, op toeleg van le-
ftaet een of twee van de leerareffen j mand in de veldhuizen te vinden.
op,enroepthareGodenmereenlan-i Dien zy vinden , \'t zy oi^ of jong,
ge reden aen: op het einde verdraeit) man of vrouw, flaen zy dood, met
zyd\'oogen in \'thooft, valt neder op i af-houwen van hooft, en afkappen
daerde,enkijktenfchreeuwtyzelijk: j van handen en voeten, en nemen al
ais dan vecfchijnen haer de Goden. ! den hufpot met zich : by wijle ook
Zy blijft eindelijk op d\'aerde neerleg- \'t geheel hchaem aen ftukken gekapt,
gen,alsdood,kan zich niet verroeren, om\'t huis daer mede te pronken:
noch door vijf of zes man opgerecht i maer vervolgtdoor een grote menig-
worden. Ten lefte komt zy weder tot te, nemen zy flechts het hooft mee,
haer zelve, en beeft als met grote be- of, tot minder beletfel in \'t vluchten

nautheid bevangen. Midlerwijlezijn
haer quanfuis de Goden verfchenen,
en doet \'t omftaende volk,welk meeft

wijven zijn,niet anders alsfchreien en , —

weenen: en drinken de meeften haer j Iers overmant worden,of eenige doo-
fmoor dronken. Na dit ontrent een i den of gequetftert krijgen, zy nemen
uure geduurt heeft, khmt delcerares j aenftonts de vlucht: want Zo een van

op het dak der kerke, gaet op beide, hun volk dood geflagen is,\'t word by

hén ZO hoog gehouden, als of by ons
een geheel leger geflagen» of in de
vluchtgedreven was.Ook trekt zom-
wijlen een geheel dorp op:of fpannen

haere fchameiheid, klopt met de han- twee of drie dorpen famen,en trekken

den daer op, enlaet haer water bren- by daege tegens een andere plaetie,

gen, om het lichaem te waffchen: en om het zelve opentlijk te bevechten,

ftaet dus moeder naekt. Deze dienft Dus verre Kandidms Het volgend

gefchiet in \'t openbaer op de kerken, van Formofa behelfen de fchrif te van

Elk huis heeft ook zijne eigen tVricht. ^^^

onder een eenig opperliooft ; maer
is verdeelt in elf iieetfchappyen of
machten , gelegen ten platten lande:
ieder met verfcheide lieden en dor-
den onder haer , behalve ontallijke
■ leerfchappyen, die op \'t gebergte leg-
gen, *

Onder de heerfchappye der Hol-

De derde heerfchappye is die van

den Keizer van Midag, gelegen tegen
A van Teyowan, bezui-

den de Pafient/e-reviere.Dees Keizer
heeft zeventien fteden onder zijn
gebied : de grootfte is genaemt
Middag, zijn hof-ftad en verblijf-
plaets, Sada , Boe dor, Deredonejel,
Goema, zijn vier andere voorname
nooit fteden der voorzeide zeven-

^i.V.\'lx\'«

Goema een brave ftad, gelegen
anderMve mijle van de Paüentie
Ol Gedult reviere , op de vlakte ;
daer al d andere op \'t gebergte leg-

Voorhene ftonden onder het ge-
bied van dezen Keizer zeven en
twintig fteden ,; maer d\'andere tien

vielen hem af. De Keizer hout seen
prachtigen llaet, en is inhetuitgaen
ilechts met eenen of twee verzel-
Ichapt. Hy heeft noit kriftenen in
dogen; noch genen tolk, om de fpra
ke te leeren; maer mochten wel (b

door reizen.

Ontrent zeven uuren benoorden
Middag, en vier mijlen van zee, leid
de Patieniie of Geddt - berg , alzoo
genoemt,om zijne moeielijkhei^ van
te beklimmen. Hy is vierkant gelijk

by zich, en voert geftadig oorlog te-
gen zijne gebuureii. Hyftontvoor-
heene in \'t verbont met de Hollan-
ders, en gedoogde aldaer eenen Ser-
jant met vijf en twintigh krijgs-
knechten. ^

De vijfde Heerfchappye is die
van Sapat, gelegen heel op d\'an-
dere zijde van Formofa , en heeft
haer gebied over tien fteden. De
Overfte ftaet in verbont met Pi-
maba.

De zefte heerfchappye is genoemt
Tokabolder : heeft onder haer ge-
bied acht fteden met dorpen. De
voornaemfte fteden zijn groot en
klein Tokabolder.

ïn Tokabolder leid een zeer hooge
bergh, die van Tayowan kan gezien
worden.

Groot Tokabolder leidhoogh, en
wel een dagh-reizens in het ge-
bergte.

C De

Tweede Gezandjchap of Be-zend mg

De zevende Heerfchappye is die\'
van Kardeman, een vrouwe, die by de
Hollanders, om liaere goedaerdig-
lieid tegen de kriftenen , de goede
Vrouwe genoemt wierd . Zy gebied
over vijt dorpen. Wanner d\'onzen te
velde trokken, Huurde zy hen lijf-
toch! toe : zy had groot gezach over
haer onderdanen : was voorheene
weduwe ; maer quam namaels re
trouwen aen eenen Prins van den
lande : is ook in Ttiwan geweeft.

D\' achtfte heerfchappye gebied
over twalef dorpen. De voornaemfte
zijn: Deredou,Orraro,Porraven,Barra-
ha, ïVarra warra, Tanna tanna, Kuheca.

De negende heerfchappye is ge-
h^ttQYi Tokodekal, heeft ondër
haer zeven fteden en zeven dorpen.
De hooft-ftad is Tokodekal , daer
d\'overfte zijn verblijf heeft.

De tiende heerfchappye is ge-
naemt Pukkal: beftaet flechts in een
eenige ftad; maer is in beftek wel
zoo groot als de ftad Haerlera \'m.Hol-
. land. Zy voert geftadig oorlog tegen
de zeven dorpen van Tokodekal. Des-
gelijx tegen Percuzi en Pergunu, twee
lieden, Welke d\'elfde heerfchappye
maken.

Boven al deze voorzeide plaetfen,
zijn\'er noch eenige duizend heer-
fchappyen meer in \'t gebergte ; dan
onmogelijk, om de veelheid, metna-
me te noemen. Ieder magt of heer-
fchappye is op zich zelf, en geduurig
tegen elkandre in \'t oorlog. Maer de
plaetfen, die voorhene onder d\'on-
zen ftonden, wierden door hun ge-
zag en wijs beleit in vrede gehouden.

Het eiland van Formofa en Taiwan,
inzonderheit de kuft,is veel ftorm en
onweer onderworpen : ja worden
meenigmael, door kracht der wint,
hele bomen en huizen met het fcheu-
ren van muuren en daken ter neer
gevelt. Waer door aldaer jaerhx, in-
zonderheit in het ftorm-Saifoen veel
fchepen komen te blijven.

Harde en vervaerlijke aerdbevin-
gen ftaen ook beide deze eilanden
uit. Desjaers zeftien hondert vieren
vijftig, ontftont den veertiende van
Winter-maent, een gruwelijke aerd-
beving, die zeven weken vervolgens

aenhield. Het regent daer zeer fterk:
waer over men aldaer niet langer dan
twee maenden kan te velde trekken,
in Winter en Loumaend : want dan
zijn de ftromen op het laegft . De
voomaemile regen-maenden zijn "

van gras tot oogft-maend. Daer zijn
twee Moujbns of ftorm - zaifoenen :
d\'een de noorder en d\'ander de zui-
der begint metWijn-

maend, en duurt tot Lente-maend:
de tweede begint met Bloei-maend,
en duurt tot Herfft-maent,die de wij-
fel-maent by d\'onzen genoemt wort,
om zijn ongeftadige wint en weer.

Zeer vifch-rijk is de zee onder het
eilant /ömö/iï,inzonderheid van har-
ders en konings viflchen. De Sine-
fen van het vaft land van Sina , ko-
men jaerhx tegen Sprokkel-maend
meer als met duizent Jonken ter har-
der-vangft : waer onder eenige twee
en drie honderd laften voeren mo-
gen. Ook loopt onder deze Jonken
een foort van fchepen, die zy Koiaes
of Wankans noemen,een flag kleinder
Jonken, als hier de kabeljau-vangers.

De Harder is een vifch van groote
als fchel-vifch. De gevangen vifch
word in de ruch opgelpouwen als ab-
berdaen: als dan gepakt en ingezou-
ten, en alzoo door ganfch Sina lot
fpijze verzonden, gelijk hier te lande
de haring doorgeheel£^^rö/f. Ook
word de kuit dezer vifch in potten
gezouten, die in haer vel geheel aen-
genaem en root blijft leggen, en voor
een lekker difch-gerecht by de Sine-
fen gehouden worden.

Voor de vryheid van het viflchen
onder dit eiland, plachten de Sinefen
de tiende vifch tot pacht aen de
Kompanjie te betalen.

Het eiland van Formofa bezit

Vrstchtbaer-

over al vruchtbare landouwen; maer tó des

leggen meerendeels, door nalatigheit

en luiheid der inwoonders , onbe-
bout: de vruchtbaerfte bezit de Kei-
zer N2i\\\\Mtdag. Hetgeettovervloe-
delijk rijs, tarruwe, gerft,geerft, Kay-
jang, genber , zuiker, mafquinades:
velerlei bomen ^ beneven hmoenen,
oranje-appelen, guyjavas, pizang, ci-
troenen, pompel-moefen, water-me-
loenen, pompoenen, ananaffen, ra-
dix

dix-cliina,Kadjaiig,Fokkafokas,Patat-
tes, Ubes, warmoes, kool, wortelen,
en velerlei genees kruiden,en arends-
liout. Katjang is een zeker klein zaet,
groen, zoo groot als koriander-zaet:
word gekookt op zoute en verfclie
vifch, en heeft een goedefmaek./fyf-
kafokas is een vrucht van fatfoen als
een peer;macr wel driemael zo groot,
onder wit en purper van kleur; en bo-
ven zo glatals een fpiegehwaft gelijk
pompoenen boven d\'aerde. Zy wort,
eerft aen vier ftukken gefneden, ge-
kookt by vleefch of fpêk, gelijk rapen
ofwortelen,in \'tzop zuiker gemengt.

Men heeft\'er fchapen,hoewel wei-
nigh, veel wik gedierte, bokken, gei-
ten! , reen, fteen-bokken, konijnen,
nazen, tamme en zeer wilde zwij-
nen, tigers, beeren, apen , meer-
katten en herten in een ongeloofehi-
kemeenigte, die dikwils aen troepen
van drie duizend te zamen fcholen:
een brave wilt-vangft voor de Formo-
lanen. Daer lout zeker ander gedierte
by de Hollanders Tayowans duivelv^-
noemt: lang een elle, enbreetvijf
duim. Het is volfchobben onderen
boven op zijnlijf, heeft vier voeten,
een lang fcherp hooft,met zeer fcher-
pe klaeuwen, en een fleert, die op
het eind fpitsachtig toe llrekt. Zijn
voedfel is geen ander dan mieren:
want, als het honger krijgt, lleekthet
de tong uit, daer de mieren, als zyidat
vernemen, gaen op-zitten. Wanneer
het verneemt dat de tong, die uit de
natuur llij mig is, vol is, dan flokt het
de mieren tot deffelfs voedfel in.
\'tKan geen gedierte op d\'aerdbodem
quaet doen, dan demieren : is zeer
voor menfchen, en maekt,
zoo dra het menfchen verneemt,een
gat in cl aerde, en kruipt\'er in; of
rolt zich ront in malkander; maer
komt, gevat by de fteert, en heen en
weer gefchut, weer tot zijne voOrige
geltalte: zulx hett\'onrecht den naem
van Tay Omans-duiveh^,^ d\'onzen ge-
kregen heeft: want ten aenzien van
een wilt beeft, heeft het zijns gelijk
niet: gemerkt het tegen niemand zal
«aen, noch fich verweeren. Men zeit
het nergens in ganfch Afien houd,
dan op dit eiland Formofa, Men heeft

19

\'er allerlei gevogelte, behalven pape-
gaien. Daer zijn ook flangen, dui-
zend-been en, fcorpioenenhagedif-
fen, en meer ander ongedierte. Ook
vertonen fich by wijlen groote zwer-
men van fpringhanen.

Des jaers zeftienhonderd vijf en
vijftig, verfpreiden zich over het ge-
heel eiland Formofa en Tayovoan, mee-
nigte van fpringhanen. Öp haereer-
fte verfchijning op Tayovoan quam en
dezelve uit de lucht zoo dik neder-
dalen, als fnee-vlokken hier te lande;
zulx hemel noch aerde van elkan-
dre te kennen was : en het aerdrijk
over al met fpringhanen bedekt lag.
jSFa twee dagen verblijven, ftelden zy
haren koers na Sakkam, met der mate
zich aldaer te vermenigvuldigen, d^t
geen plaets op Formoja daer vry van
was. De Sinefen trachten de jonge
fpinghanen op te vangen, gelijk zy,
in den tijd van vier of vijf dagen, op
den bodem van Sakkam ter zwaerte
van dertigh duizend pikol kregen.
Dan te vergeefs: en waren de Sinefen
ten langen lefte, ziende zy verloren
werk deden, daer uit gefcheiden. De
zuiker en rijs-velden wierden al om
bedorven, en door dit gediertekael
gemaekt. Grooten overvloet van
goutbeftuit dit eilant in zijne bergen,
hoeweldie ongeopentblijven.

Tegen \'t Noord-pofte van Formofa
leid een groot goud-rijk geberghte
Het is omringt door zeker ander
marmer gebergte , en loopt aen den
voet dezes geberghte een zeker
ftrooni, met zeer vele kromten en
bogtenalseen doolhof; zulx iemant
die dit gebergte zou willen aendoen,
zeven en twinrigmael dien zou heb-
ben over te trekken ; niet zonder
groot gevaer,ter oorzake van de ftee-
nen, die van den eenen en anderen
kant afvallen. Inoogft-maentword
door de zware regen een ongeloofe-
lijke meenigt^e gouds uit dit gebergte
afgefpoelt,welk komt vallen in zeke-
re putten, aen den voet des gebergte
gemaekt. D\'inwoonders ,\\lie alle
goud-fmitten zijn, en rontom deze
plaetfe in huizen wonen , trekken
daer na het water uit defe putten, en
vinden op den gronthetklaer gout.

C 2 Dit

f,

Dit gebergte word bewoont by ze-
ker volk, \'twelk niemand onderda-
nigh. is , nochte van niémand kan
overweldigt worden.Dikwils hebben
de Hollanders getracht eenen aen-
flag op dit gebergte te doen; dan zijn
f ellekens door d\'onaenkomelijkheid
der plaetfe te ruch gedreven.
Wezen chr Wat belangt de geftaltenis en we-
mrvoonders. ^^^ der Formofanen: de mannen val-
len kloek van leden, inzonderheid
die op de vlakten woonen : maer de
berg-luidenwatkleinder : hetvroii-
volk helt na den kleine kant. Zyzijn
vol van aenzicht, groot van oogen,
plat van neus; maer gemenelijk groot
van borften, baerdeloos, niet uit de
natuur, maer door het geftadiguit-
trekken der hairen ; zoo dra een
nieu komt uit -te fchieten : dan ten
tegendeele wonder larigh van ooren,
by hen voor een groote cieraet ge-
houden : die in de lel door-boort
zijn,en met het opfchroeven van een.
hoorntje, fchroefs-gewijze ge vormt,

ront eri breet uitftaen. Eenigen fle-
ken tôt cieraet in de gaten een klein
tafel-bort, boven mate kunlligh ge-
verft en gefneden ; anderen gefchil-
derde fchelpen , inzonderheid op
feeft-dagen, wanneer zy voor hun-
ne afgoden verfchijnen ; want op
andere dagen latenze d\'ooren bloot
zonder cieraet en ongefchroeft neer-
hangen ! die dan, zeer lelijk om te
zien is, by na tot half wegen de borft
komen. Het hair is git zwart en lang,
en word op tweederlei byzondere

manieren gedragen : te weten by de
meeften gelijk hier te lande.Maer an-
dere hebben het na d\'oudeSineefche
wijze,boven \'t hooft toegebonden of
gevlochten in een tui^- De kleure des
aenzichts en Üjfs is zwartachtig geel,
of tuffchen geel en zwart. Maer het
man-volk van Kabelang tuflchen geel
en wit. Het vrou-volk van Mtdag
is geel van kleur ; defgelijk dat van
Soeten Nouwe en het eiland Lamey.

Zy zijn fterk van geheugenis,

goet

goet van verflant, en fclierp van oor-
deel , willig en bereid, boven andere
Indiaenen , tot het kriften geloof
tontfangen.

De dragt des zomers is flechts een
katoen kleed : boven ruim als een
ilaep-laken, over be borft aen twee
hoeken toegebohden, en onder den
eene arm door-geflagen : zulx d\'ee-
ne zijde des hchaems gewonelijk be-
dekt en d\'andere bloot blijft. Om de
"liddel is het toegegort, en hangt tot

Iragen noit fchoe-
nen nocii kouzen; maer wel te mets
zekere vdt-fchoenen, gemaekt van
fteen-bokke-velien, en metbantjes
boven toegebonden.

Des winters bedekken zyhunli-
chaenimettigers, luipaerts, beeren
andere vellen, tegen de koude.
D ouderlingen, die onder het gebied
van ^^^ W ftaen, waeren voorheene

op zijn Holiandfch gekleed; maer al
dereftdesvolk opzijn Sineefch.
voor de komfte der Spanjaerts en

Hollanders gingen al d\'inwoonders-
naekt. De berg-luiden gaen naekt,
flechts bedekt met een klein kleetje
voor hunne fchamelheid.

De dragt der vrouwen komt meeft
over een met dien van de mannen;
^eenlijk met die verandering,dat zy
doeken om de been en hebben geflin-
gert en gebonden : zy dragen boven-
rokken , doch niet verder dan tot aen
haer middel-lijf,en onder een katoen
kleetje, tot aen de knien. Het hooft
is bemopt met een zijde of felpe
doek , van twee Hollandfche ellen
lang, welk met twee einden op haer
voorhooft,gelijk twee hoorn en, voor
uitfteekt. Schoenen worden noirby
haer gedragen. Ieder vrou heeft ge-
wonelijk een verken achter zich loo-
pen, gelijk een kind.

Cieraets halve hebben de mannen
de huitvanhunborften, ruchen ar-
men, met zekere verf befchildert,
welk in het vleefchblijftzitten, en
noit lutgaet: draegen ketenen van
C 5 glas-

glas-kralen om hals en armen , en
yzere ringen , die zeer vaft fluiten,
van de voorhand af tot aen de elle-
boog toe, met zulk een naeuwe ope^
ning , dat zy onmogelijk fchijnen
over de hand te kunnen gedaen wor-
den : defgelijx omdebeenenfraeie
■ witte fchulpen gevoegt neven elkan-
dre, gelijk een kant.

Het man - volk van Tokkadekol
dräegttot cieraet een lang riet, welks
eene punt achter op zijn middel
ruft, en d\'ander is verre wegh boven
zijn hooft gebogen, en aldaer ver-
ciert met een wit of root vaentje:
niet breeder dan twee handen; hoe-
wel tot negentien uitgeftrekt word.

Het hooft is hen op heilige dagen
verciert met hanen-veren en hanen-
ft:eerten,en d\'armen en benen met be-
ren-ftaerten.Het vrou-Volk,draegt tot
cieraet, om haeren hals ketenen van
glas en fteenen ; eenigen ook van
rijxdaelderl Herte-vellen, flechts op
d\'aerde neer - gefpreid, verftrekken
bedden en dekens. Zy hebben ge-
ne ambachten noch ampten; maer
een iegelijk maekt het geen hem van
noden is. Weten zeer vaerdig met pijl
en boge om te gaen. Zijn gaeuwe

zwemmers,engrotewater-treders,eii

kunnen met eenen HoUander gemak-
kelijk over eenfnelle ftroom treden.

Zy oefenen zich inzonderheid in
\'tlopen, en zijn wonder vluch te
voet: ja is geen volk ter wereld, welk
hen hier in te boven gaet, nochte kan
geen peert, in \'t lopen, tegen hen uit-
herden. Onder het lopen hebbenze
in ieder hant zekeren klinker van
yzer of ftael, lang ontrent zes duim,
en breet vijf duim, rond gebogen,
daer zy mede op d\'yzere arm-rmgen
t\'ellekens klinken, tot aenmoedi-
sing in\'t lopen : ras of langzaem, na
zy ?as of langzaem lopen.

Zy vaeren niet ter zee met fche-
pen , maer wel op de ftromen, met
klein vaertuig,uit een gehelen boom
gehouwen.

gegoten. Oepot, dus opgevuit, en
wc!dichttoegemaekt met cement,
wort Zeven voeten onder d\'aerde ge-
ißelt, den tijd van een jaer lang. E\'m-
dehjkwordde pot uit d\'aerde geno-
men en uit de rijs al devocht(want
meelt al het water is in d\'opgefvvollen
rijs getrokken) mee handen uitge-
drukt. Na verloop van acht dägen ver-
andert deze uitgedrukte vocht in een

bequameii en zeer gezonden drank,

------- , , vudiiw^i. iv^iisaiiL

een kint geboren word, maekt de va-
der twee of drie potten van dezen
drank vaerdig, om ten troudage des
kints, en eer niet uit te fchenken. AJ
de wilden, mannen en vrouwen, zijn
zeer genegen tot dezen drank : en is
dêes ook \'tgrootfte onthael, waer
mede zy iemant befchenken, die hen
^omtbefoeken.

Noch is by hen een ander drank ge-
fbruikdijk Äuthajgen3.tmt, gemaekt
mt de voorzeide uitgeperL rijs:
(want dezelve word bewaert en niet
weg-gefmeten) te weten een hant vol
van die rijs word in cenkalabas van
vier mingelen gedaen, en voorts vol
waters gegoten. Deze is een koele
drank, niet fterk, en heeft alleenlijk
een na-fmaek van d^Mafakhaum.

In het Noorder deel van
glichen Ktlangcn lamfuy,tn tufTchen

TamJuy^ndmPatientie-bergv^ontm

ander drank van haut-afTche gemaekt,

. ^ vjij^s,!! uiij Lc uijiiKcxi : want

hy veroorzaekt den roden loop; hoe-
wel gezont voor de Formofanen. De
dageiixe drank is water.

De gemeine en dageiixe fpijze is spijze
gedroogt herten- en Wilt-zwijnen-
vleefch cn vifch, al raeu, zonder te ko-
ken of te braden , zelfs de darmen
worden by hen raeu genuttigt. Ge-

«roirMrlo «.«ie li___1 , I-

Gewalmde rijs is, die in een pot\'
met gaten over een andere pot, met
kokend water, gehangen heeft, en,
door het ontfangen der warmte, week
en zoet geworden is. InhetZüider-
deel van Akkou en Zoe ten au worden
koeken van rijs gemaekt. Her herten-
vleefch word by hen op een zonder-
linge wijze aldus bereit: te weten, al
het vleefch, gefneden van de benen
op ftrooken van twee vingeren dik.

D\'inwoonderszuigenook toebak,
doch groeit daer niet; maer wort hen
die uit Sina toegebragt. De pijpen
zijn van dun Bamboes-riet, met ftene
hooiden. Die d\'onzen daer veeltijds

dronken, wiert gebrast: dees

IS fterk en flecht, gelijk affchraepfel

van tabak.

De huizen zijn algebout van hout Huken.
en Bamboes-riet, uit onkundigheit
van kalk of fteen te maken, die, ter
oorzake van de vergangkelijkheit der
Bambóefen, niet langer dan vier of
vijf jaeren ftaen kunnen blijven. Dan
worden d\'oudegefloopt en nieuwe in
de plaéts herbout; hoewel niet zon-
der grote onkoften ; doorhetgulzig
drinken der timmerluiden , geduu-
rende en na den bou-tijd : zulx een
arm man naulix een huis kan opzet-
ten. In \'t gemeen ftaet een huis zes
voeten hoog van d\'aerde , op opge-
worpen klei, als het fondament welk

eerft

eerft geleid word, en rijft van de ftraet
een brugge na de zelve om over te
gaen : het voorfte deel van\'tfonda-
dament loopt voor halve maens ge-
wijze ront; desgeiijx voor het dak van
den huize. Het dak, gemaekt van
ftroo en ander dektuig, tot de hoog-
te van twintig dertig en meer voeten,
Ipringt of is getrokken wei vier voe-
ten buiten het huis of gevel, omb^^
regen droog daer onder te ftaen. Ie-
der huis is bynazeftig voet breet, en
twee hondert voeten lang, al met een
eenig vertrek en eene verdieping.
Met allerlei fnuizeryen van zwijns-
tanden, glazen, fchelpen aen draden
gebonden , ishetoverdak behangen:
waer uit door het waien tegen elkan-
dre, een zeker klank ontftaet, zeer
aengenaem voor hen te horen. Het
dak, te voore op den gront gereet ge-
maekt , wort door de bouwers, ge-
fchaert aen twee parthyen , d\'eene
aen d\'eene, en d\'ander aen d\'andere
zijde, op het huis gezet. Na het op-
zetten des daks zetten de bouwers
zich geweldig aen den drank en zui-
pen den Bouheerbyna arm. Herbou-
wen word by hen op een gezetten
tijdt van \'t jaer aangevangen : tew^e-
ten, in Lou- en Sprokkel-maent: aen-
gezien deze droge maenden zijn.
Dan voor het bouwen flaen zy zorg-
vuldelijk hunne dromen ga, met die
des morgens tegen elkandre op te ha-
len. Is de droom van een paei of Pi-
fang-boom of korten Bamboes, het
wort by hen voor een goet beduitfel
opgenomen en met het bouwen aen-
gevangen. Maer wort voor een quaet
beduitfel genomen, zoo de droom op
een langen Bamboes , Foerih in de
landtalegenoemt,uitkomt; zulxhet
bouwen daerom geftaektwort.Ophet
aenvangen van hetbouvven, fpreken
zy aldus tot eenen van hunne Go-
den : Vader , hlijve ons hy , ah wy uit
Bamhoes fnijden gaen. Wy fullen ueen
huis houwen en hetmd Jlopen : dan zul-
len wy u meer dienen ^ dan oit te voore.

Ge-

ganich \'Maling, \'twelk zoo veelzeg-
gen wil. U , O Goden , ter €ere , u
deze Bamhoes nu gefneden, van wegen
ghy onze dromen goedt gemaekt hek.
Deze fmalle Bamboes wordniet van
zijne bladen befnoeit, ten einde de

w A CD L^WiA Ikiii> ^ \\ J ï IJ. —

Zijdedes tempels: want aen de Zuid-
zijde is^de begraef- en ofFer-plaets
hunner doden ; maer aen de Noord-
zijde des tempels word alles geofTert,

wat levendig is.

Na het afkappen der Bamboefen,
20 veel van node is, word het oud huis
om verre gehaek ; doch alvorens een
kiem hutje opgeflagen, als flegts groot
genoechis om hun goet te kunnen

daermverbergen.Eerdeboueenaen-

vang neemt, wordden Goden opgeof-
iert, een bos Pinang, gewalmderijs.en
een droge harder : of zekere andere
Vilch, metverzoekaenhen, van niet
toornig daer over te zijn; Want,voegen
zy daer o^,ivy willen u een nieu huis hou-
wen: wy hidden u,lewaert ons. O ghy,die
ons in al ons verdriet en tegen onze vy-
anden hefchermt heht, en in allen noot
bezorgt, wy hidden u, zijt niet toornig
over ons: ontfangt onze offerhanden, f«
trede met ons in onze nieuwe huizen. Dit
naulix geeindlgt, word onder hen om-
vraeg na eens ieders dromen van dien
voorigen nacht gedaen. Die den be-
ften droom heeft gehad, moet eerft
aenvangen te werken, Dees offert dan
aen de Goden drank en Pinang, en bid
nen te willen vergunnen twee gaeu-
Wchandcn,om te werken.Wanneer de
muuren gemaekt zijn, moet demee-
fter des werks d\'eerfte intredeinhet
meuhuisdoen : die dan eerft een gif-
te aen de Goden voor alle menfchen
opoffert.

^^^ tijde van het opzetten des
R k of vier wijven met

Bamboefen vol waters in haere han-
den, dat zy geftadig daer uit drinken
en t elkens weer uit de mont fpuwen.
Zoo het water uit haere mont recht

H - ^ -------- ^ -mr mn jÊ. a.^ ^ ^ ^^ ^

zwinder zy lopen, hoe eerder het dak
zal opraken. Na het dak volkomen
opgezet, en \'t ganfch huis voltoit is,
word\'ervveerluftiggezopen,tot dron-
kenheit toe. Een weinig van den hui-
ze zitten twee of drie mannen, ieder

tot hunne Goden. Hierdrank. Koom
laet ons te zamen drinkem. Zi]t niet toor-
nig over ons volk. Zijt ons hehulpzaem in
den opbou.Eïnddïjk wort weer na eens
ieders dromen omvraeg gedaen. Die
den beften heeft gehad, moet eerft de
vloer leggen, en eerft vuur ontfteken.

Dan voor het offeren aen de Go-
den, biedenze aen hunne Profeterffen
of duivel-jaegfters een bos Pafie, dat\'s
een gerf ongedorfchte rijs,mQX verzoek
van des middags aen hunne huizen te
willen komen,ten ofler van een zwijn
aen de Goden. Het zwijn, welk op
t\'ofièren is,word met zijn hooft tegen
\'t oofte (want de Godt van \'t oofte is,
huns gevoelens,beter dan de God van
\'t wefte) gelelt en op de ruch in vollen
flag met een rijs-ftamper geflagen,
zonder het hooft magh geraekt wor-
den , uit vreze voor querfing der kae-
kebenen: want die moeren heel en on-
gefchonden blijven. Komt de rijsftam-
per onder het ftaen te breken,het wort
by hen voor een teken opgenomen
van binnen \'s jaers te zuilen ft erven.
Te gelijk met het zwijn word Pinang,
Sire en gewalmde rijs opgeoffert, en
op\'t hooft een weinig Mafakhaw ge-
plengt. Eindelijk fnijdt men de buik
des zwijns uit op kleineftukken, en
leid een ftuk in huis op de kift, tot cie^
raet, met bidden aen de Goden te wil-
len de kiften vullen met koftelijke
goederen.

Van gelijke word een ftuk op hun-
ne zwaerden en fchilden geleit, en
bede den Goden geft\'ort,,om ver-
fterking tegen hunne vyanden. Ja
geen Halabas is in huis , of word
mether opleggen Van een ftuk buik-

de Goden in verkeft-fchotten gebragt,
met deze woorden daer over t\'uiten :
Dit geven wyu, onze Goden, om onze
zvoijnen te hevoaren en vet te maken.
Voor haer moeite krijgt de duivel-
jaegfter tien bos pagie , een vadem
gefchildert kleet: de rechter fchou-
der van ieder verken, een ftuk des
zwijnsbuik, een (luk van\'thert, le-
ver , nieren , een weinig reufels en
Mafakhaw : eindelijk word zy ver-
zocht van alle daegs tot hunne hui-
zen te komen, om te bidden, datzy
lang mogen flaen. Een zulke kracht
fchryven de Formofanen deze offer-
hande roe,datfy geloven dat geen dui
vel of geeft hen nochte hunne huizin-
gen kan befchadigen of quaet doen.

Zoo by ongeval brand in deze hui-
zen komt t\'cntftaen, (waer door dik-
wils heele buurten ja dorpen, door de
lichte onvonkbaerheit der ftofTe, aen
kolen raken)de fchult wort op den eer-
ftenmangeleit, dien zy op ftraet vin-
den , fchoon zulx niet waer is. Dees
moet daer voor vergoeding van fcha-
de tot heropbouvving geven: is hy on-
willig, zijn huis wort hem verbrant :
wort\'er niemant gevonden, ieder biet
den gene,wiens huis verbrant is,de be-
hulpelijke hant in het heropbouwen.

In dezer wijze worden de huizen
op de vlakte gebout, maer die op de
bergen zijn geiijk zwijne kotten.

Wat belangt de magt en fterkte de-
zes eilants -.het is zeer manrijk: want
haeft onmogelijk is te brengen de gro-
te meenigte des volks inrekening.De
Steden, door het geduurig oorlogen
tegen elkandre, zijn met allerlei von-
den van vaftigheden gefterkt; en om-
ringt,inplaets van muur^n, met dikke

en vafte bolTchaedjen, veel vafteren
fterker,dan eenige wallen ^muuren:
want de bomen in de bollchaedjen,
zijn zeer dicht en tot over de drie
hondert treden in de brete geplant.

D\'uit en ingang is flechts een kruis-
padt, met vele bochten en omwegen,
daer niet meer als man voor man

door

door kan gaen. Ter weder zijde van
dit naii pat, zijn onderwegen noch
verborgen pla-etfen , daer zy ter lage
kunnen leggen, zoo dat geen men Ich
fcheut vry voorby kan komen. Des
nachts zijn deze wegen beze| met
voer-angeis, fcheen -angels en buik-
angels van zeer hert hout: ook beleit
met ftrikken, die twee groote angels
in ieder zijde des optreders fmijten.
Na hun welgevallen kunnen fy dit pat
veranderen en weer een ander maken.

In Middagh en Pimeha]^. in ieder
Stadt byna zijn drie of vier zeer hoge
torens van bambóefen, daer op nacht
en dagwacht leit, in vollen geweer,
mejpijlenboge.

Zy voeren geüadig tegen eikande-
ren oorlog, Heertegen Heer, ja dorp
tegen dorp,welk duurt zoo lang d\'een
of ander overwonnen, of onder een
Opperhooft gebragt is.Eer zy te velde
trekken,geven zy alle nachten te voo-\'
re acht op hunne dromen, en opliet
gezang en vhegen van zeker klein vo-
geltje, genaemt Zoodeesvo- ..zonaa
gel hen meree^n wurm m de bek tegen | iemanc by haer tehken, tenolFer-

te zullen bevechten.Maer vliegt deze
vogel van of voorby hen heen, \'t ont-
ftelt hen zeer, en doet hen weer te
ruch keren. Tot Veltheer, dien zy Ta-
mat awa noemen, word een der ftrijd-
baerfte en kloekmoedigfte onder hen
allen gekoren. Noit word by hen een
veld-tocht aenge vangen, \'een zy by
voorgang van olTer aen de Goden,
om een goet geluk.

Over den overwonnen vyant word
geen meedogengetoonr,nochlijfgena
gegeven; macrailes tot vrou en kinde-
ren toe vermoort; ja \'t is hen niet ge-
noech dc menfchen vermoort te heb-
reufel van een geflacht zwijn; desge-
lijx eenige voeten,met gewalmde rijs.
Pinang en Mafakhaw. Na haer weder-
komft e verhack zy quanfuis,welk een
droevighgeklagh de zielen gemaekt
hebben,tn hocfy uitgehongert waren. /
De wapenen zijn pijl en boge,fchik

c^n zweert oi bredehouwers,werp

fagayen Zo lang als een halve piek,met
dne weerhaken aen wederzijde, diefy
op het een eind, by een lang tou, aeri
het hooft hebben vaft gemaekt. Wan-
neer zy nu iemant met zulk een Hafa-
gaye hebben getroffen , palmen zy
het tou na zich toe , en t\'effèns den

by de linke, afhouwen. Niet altijts
leveren ook de ganfche heirfcharen
elkandren te gelijk fïagh ; maer by
wijle, wanneerfe by elkandre geko-
men zijn, treet een uit d\'een e party,

verwinnaer flaet den verwonnen het
hooft af,zetten hetzelve op een pael,
znijden het vleefch af, en maken zich
vrolijk met daer rontom te danfTen,
onder \'t drinken van Mafakaw;kQ&ïtn
alzoo zeeg pralend t\'huiswaerd , en
fetten de bekkenelen aldaer te pronk.

Zoo iemant onder de Formofanen
of wilden, komt een ziekte te krij-
gen , dan wort een genees-meefleres
(want het vrou,en niet het man-volk
bemoeit zich met het genezen der
ziekten) ontboden, welke de plaet
fe des weedoms ontdekt door vragen,
flerkt, beweegt en vrijft: zulxdezie-

kranker wort: vv^ant kennis van krui-
den of andere geneesmiddelén, dien-
ftig ter genezing , is by hen niette
vinden. Zy flaen den kranken toe al
t\'eeten, wat hen luft. Dan eer de Ta-
mat atah (zoo worden degenees-mee-
flereffen daer te lande genoemt) by
den kranke komt , offert zy aen de
Goden, is de ziekte klein, met den
drank Mafakhaw ; maer met Pinang
cnSiry , zoo de ziekte zwaer is. By
aenhoudinge der ziekte wort een dui-
vel-jaegfter ontboden, welke »geko-
men by de kranke, aen de Goden Ta-
gitelag en Tagefikel offert, hoewel de
duivel jaegfter met den beflen buit
gaet ftrijken. Wil dan noch de ziekte
niet verminderen , zoo komt de ge-
nees-meefteres, met de duivel jaeg-
fter wederom en ftelt bezwering te
werk, O ver den uitflag der ziekte, ten\'
leven offterven, in dezer wijze : de
duivel jaegfter, met voorgevi\'ifg van
met den geeft des kranke te willen
fpreken , vat de vingeren des kranke
en rektze uit: knakken de vingeren.

zoo niet : \'t is een voorbediedenis,
gelijk zy zeggen , des doods. Ten
tweede wort een blat van zekeren
boom,diennoemen, den
kranke gegeven : welk hy voor den
monc zet : dan komt de duivel-jaeg-
fter met een mont vol waters, enfpat
na den kranke, dedooc flaet te vol
gen. Zoo de kranke van zijne ziekte
opkomt, vermagh hy niet t\'haerer
vergadering verfchijnen, geduurende
hun Karichang ; maer moet wachten
ter tijdt\'toe het verby is. Tenteken
van dankbaerheit voor de behoude-
nis des levens, brengt de genezene op
d\'offerplaets der duivel-jaegfter een
^otyolMafakhaw, door haer aen de
Goden Takafoeloe Telumalum mTapa-
liAppe op t\' offeren, met te zeggen:
Neem dit tot een dankbaerheit van mij-
ne handen. Zeer wel u\'tvanugedaen
my het leven te vergunnen. In het gaen

blinden , kreupelen of verleemden :
want zoo zulk een hem ontmoete,
hy zou weer te ruch moeten keeren :
of,by nalating, met een ziekte op nieu
geftraft worden. Iemant onder hec
gaen te horen niefen,wort ook by hen
voor een wonder quaet teken gehou-
den. Dan zoo de kranke het bed noch
hout, en de ziekte dagelix ergert, met
inwendige ftekingen, defchultwort
op een inwendige verfoeking des dui-
vels , dien zy Schytinglitto noemen,
geleit. Tot uitdrijving van dien word
de duivel-jaegfter ontboden , die
haer kunft in defer wijze te werk ftelt:
eerft ofïèrtze aen haere Goden, met
verzoek van verfterking tegen den
duivel én aftrekking van alle vrees-
achtigheid, die haer over mogten ko-
men : eifchtdan eenzwaertmet een
pot vol Mafakhaw: en zoekt, met een
ftroo wispen in haere handen, inge-
zelfchap van zeker getal der kloekfte
jongmans ., die \'thert hebben haer
met blote degens te volgen, al de hoe-
ken van \'t huis door na den duivel.

uit met een vrezelijk gefchrei van
haer en de jongmans. Steekt dan de
ftroo Vwispen in brand, trekt haer
zwaert uit, met voorgeven de dui-
vel bang voor vuur en zwaert is.
Na hem een ftuk weegs gejaegt te
hebben, tot aen het een ot ander lo-
pend

na ^tKeizerrijk van Sina, ofTaißng, 49

pend water, ofna\'tbofcli, zoo geen : klokken zijn\'er niet. Dan word den
water daer is, neemt zy de pot met j doode, eerft in warm water afgewaf-
Majakhaiv, dient liaer zelve met een j fen, zijn befte gev/aed aengetogen,
goeden teugii eerft daer uit, en fmijt met brazeletten en andere fraeiglie-

liet overig met pot en al, na den dui-.
vel, met deze woorden tot den dui-
vel t\'uiten : neme dejepot en drinke en ___________^ ^^ lw^^v;

kere niet weder in het huis, daer ik u uit- gen by liet lijk leggen : want, geven

gejaegt heb. Dan plant zy een Bam- zy tot reden, indienze zulx\'niet de

den,de ziele zou over hen quaet zijn.
Defgelijx word totreis-koft voor de
ziele een zwijngeilagt, en de doode
aldus den goden opgeoffèrt. Voor

zeiyen, en toont eenig hair, te voore 1 het lijk-huis word een bamboes op-
by haer verfteken, aen ^den volke : | gerecht, met wimpels daer aen, en

daer by een groote tobbe met water
voor de ziele rot laevenis gezet. Te-
gen den avondkomen al de vrienden,
in rou gewaed, verzelt met degan-
fche burgery in \'t lijk-huis vergade-
ren, ieder met een ^01 Mafakhawhy
zich, daer uit zy in het inkomen op
den drempel plengen, met te zeggen,
dit is voor de ziele. De naefte vrien-
den leggen zich op het bloot dood
lichaem, met een droevig geklag en
deerlijk gefchrei van deze woorden :
Waer om geflorven ^ Waer om van ons
^^gg^gaent wat quaed hebben wyu ge-
daen} Wat leetmifdreven? O mijn zoon,
mijn ließe kint, kome hier by ons, blijve
met ons. Zoo niet, neme ons tot u ; naer-
dien wy bereid zijn met u te flèrven. Wat

met toeroeping aen al de toefienders, | zullen wy fonder u uitrechten > wat doen

wy hier, na u ?

Tot vermeerdering der droefenis
maken de vrouwen, met het gefta-
dig trappen op een trogge, voor de
I deure, een zeer naer en jammerlijk
I geluit. Waeropdomftaenderstotel-

j ------------------ kandre: hoor hoe de bomen het verlies

zy den kranken aen hunne goden, van zoodanigen man beklagen. Ditge-
Wanneer dan de kranke nu aen het , trap op de trogge wort by hen Smagh-
zieitogenis,v^\'ordhemzoo veelfter- \\ dakdaken genoemt. Daer worden
ken arank ter kele ingegoten , dat ook verfcheide huil-wijvengehuurt,
hem die ter neus en mont weer uit- ^ die geftadig by den doode zitten te

braekt,en hy verfmoort.Wanneer de
geeft gegeven is,roepen al de omftan-
ders luids keels, dat hy dood is : ma-
ken t\'effens groot misbaer met han-
den en voeten te ftampen en te klop-

pen. Daerenboven word tot waer- [ een goede vrouwe met goedé vrien-
fchouwing,dat in de ftad een dood is, | den voor den zelveij. De jonge man-
hifl-;,.!, _ 1 „ nen midlerwijle zijn geduurigh met

klinkers inde handen,en lopen bezig-
D 3 Na

voorgeven zy den duivel aQagen. De
vroüdes overleden (zoo hy een vrou-
we komt na te faten) ftortvoorden
zelven, zoo lang hy binnen \'s huis is,
gebeden aen de goden uit, om hunne
genade t\'hemwaerds te verwerven.
Zoo lang het lijk boven d\'aerde ftaet,
mag de vrou geen befem roeren ^ om
het huis uit te vegen. Wanneer zy het
huis, na het uitdragen des lijks, komt
uit te vegen , moet zy den befem aen
de zuid-zijde weg fm ij ten; zeggende:
wie komt het huis toe; waer op zy
haer zelf antwoord, het hoort my,
noch ons niet roe:war hebben wy dan
met dezen huize te doen. Zoodanige
na rechtmen een groot feeft aen , Ga- j phchtplegingen en manieren gcbrui-
halhal genoemt, met ftachiing van ken deze wilden over hunne dooden.

Zeven feeften of hoogtijden wor- zevenTee.
den byhen met groote plechtigheden
geviert. Het eerfte, genoemt Toep au- Eerße.
poe lakkang, begint by hen op het uit-
gaen van Gras-maend , en word ge-
viert aen den zeekant: derwaerds jon-
gen en ouden, hoogen en lagen, zich
gelijker hand begeven: alwaer de dui-
vel jaegfters zich gelaten met hunne

fakhaw by.Zomwijl word\'er geweent; j goden tefpreken, en weer antwoord
zomwijlgedronken, ter tijd de drank van hen t\'ontfangcn. Eerftelijk word
de herffenen beftoven heeft. Dan tre- den gode zwijnen vleefch, rijs, Ma-
den de naefte vrienden weer tot den fakhaw en Pizang opgeoffert, met be-
doden, herhalen tn vangen de boven- j de aen hen van regen te willen ver-
geleide kiachredcn weer aen; waerom ; gunnen , tot welig opgroeing des
hy geftorven is. Is \'t een lijk van een zaets: of, is \'t zaet reeds opgefchoten.

rijke, \'t wort eenige jaren boven d\'aer-
degc]atcn,enalle daegs, met\'tvoor-
zetten vaneeten en drinken bedient.

By aldien d\'o verleden jongman ge-
ftorven is, worden de kloeke daden
zijns ganfchen levens,en de meenigte
zijner verftagene vyanden opgehaelc.
Boven zijn hooft wort een rotting op-
gehangen,met zo veie kerven daer in,
als hy mannen gedoot heeft. Einde-
lijk word de dooden na de ruft-plaets

gedragen, welk dicht by den tempel of de meefte vyants hoofden verfla-
is , daer een hunner negen of tien : ge en mede gebragt te hebben. Defge-
dagen by hem moet waken,zonder in \' lijx verhaelt een iegelijk t\'zijnen roem
al dien tijd eenige van zijne vrienden by zoo vele wijven geftapen, ofzoo
hem komen bezoeken: want zy va- vele ongchuuwde dochters vcrkragr,
ftelijk geiooven dat de duivel by hem | of zoo meenigmaei met mannen en
ruft. Na verloop van tien dagen,gaen j vrouwen de ftomme zonde geplecgt
de vrienden met klinkers en ontfteke | te hebben. Wie in dien oogft het
Pifang-homQti met vuur in de handen, | fterkfte gearbeid heeft, word voor
en maken een gruwelijk gefchrei, men I den braeiften gehouden.

Het

na V Keizerrijk van

Het tweede Feeft, Waralo Lang Va-
rolho genaemt, d^n\'svafthindendegQ-
zeit, komt gemeenelijk in zoomer-
maent.Tcgens dit feeft geven zy acht
op hunne dromen en gezang der vo-
gelen. Ten dage der oflerhande ftaen
zy vroeg op , en maken zich offer-
veerdigh, mannen en vrouwen met
groote aendacht ieder tot zijn vverck:
de vrouwen bewijden eerft d\'yzers,
daerzy de wilde of onkruiden mede
rukken:de manr,daer fy hoeden in uit
dragen; desgeiijx de Kallahajen, rin-
gen, brazeletten, kiften, voorge-
vel des huis en brug : bidden te ge-
lijk de goden Tamagifangak en Teka-
roepada^ om geluk , en befcherming
tegen het afbranden hunner huizen:
en bevrijding voor alle vergiftige en
fchaedelijke dieren. Dit gefchiet,
eerze eens uitgaen.

Defgeiijx ftorten de mannen hunne
gebeden uit voor hunne goden Topo-
hap en Tatauoelie, en offeren hen Mor
fakha^p ; gewalmde rijs , Pinangs
i\'/r/enzwijnenvleefch; met verzoek
van hen ten tij de van Oorloge tegens
hunne vyanden te willen befchermen:
hunne degens , pijlen, Hafaghayen
fcherp te maeken, en eindelijk tegen
des vyants geworpen pijlen en Hafag-
hayen hun lichaem te verherden en
fcheut-vry te maeken.

Dan begeve zich t\'feffens mannen
en vrouwen, doch meeft vrouwen na
deLeeraresofDuivel-jaegfter Ihis ge-
naemt, welke , zoo dra zy hen in \'t
oog krijght, groote bewegingh van
groetenis en eerbiedenis voor hen
aenrecht. Voor eensgejaren bevond
liaer aldaer zekere overgeven ihu of
Duivei-jaegfter,genaemt ri/aiiïM^^-
ka, die gewoon was yzelijke gruwel-
ftukken ia dit feeft te bedrijven. Te
weten, zy klam boven op het dak van
haeren tempel, en bleef daer ftaen in
het gezicht van al haer volk : hief dan
in volle vergadering eene wijdlopige
reden voor hen aen, met ophaling hoe
de goden haer haeft ten hemel zou-
den opgenomen hebben : daer na
begon zy om den drank-offer te roe-
, pen, en zeide, houdende een groote
pot met drank in beide haere handen,
dat anders de goden niet drinken

Sina, of Taifing. 5 r

wouden. Dronk toen haer fmoor
dronken , klcede haer moeder naekt
uit, zonder iecs, tot -bedekking van
haere fchameiheid , aen te houden;
ter oorzake de kinderen Godes, met
geen aerdfch gewaed, gelijk zy voor-
gaf, in den hemel konden komen.
Staende dus in het gezicht van al de
menfchen, begon zy, als een zwijn,
al uit te wateren, wat zy verzwolgen
had, en zeide, dat de Goden, na mate
van haer geftorten water, regen zou-
den geven : quamzy weinig te wate-
ren , weinig regens zouden de Goden
geven: waer op het volk des te meer-
der drank gaf, om overvloedelijk re-
gen te hebben. Zoo de pis der dui-
vel jaegfter komt door het dak te lo-
pen; d\'omftaenders beloven zich een
vruchtbaer jaer ; zoo niet een on-
vruchtbaer. Dies zy te meer drinken,
om het volk te vrede te ftel\'ien. Dan
ftaet zy, voor d\' oogen der ganfche
vergaderingh, op haere fchameiheid
een lange wijle, en begint te preken,
\'t geen de goden haer belaft hadden
te zeggen : welk geduurig kloppen
op deze plaetfe met zulke een groote
aendacht by d\'omftaenders aenge-
zien word, als hier te lande naher le-
zen van een text des bybels van den
predik ftoel geluiftert word. Einde-
lijk daelt zy van boven, en valt plat
neder op den gront zoo lang als zy is:
begint als een beeft te brullen en te
fchuimbekken: tommelt heen en we-
der, flaet met handen en voeten van
elkandre , en blijft dan eenweinigh
lijds ftil leggen, ter tijd toe hare met-
gezellen haer komen optillen, welke
haer gelaten een groote zwaer te te
moeten tillen; met voorgeven van dat
de goden in haer zijn. Na dat zy een
kleine rede voor den volke heeft ge-
daen , word fy door hare metgezellen
ten tempel geleid, daer zy haer fmoor
dronken drinkt. Het zelffte doen ha-
re metgezellen uit haere potten met
elkandre. Al het welk gefchiet den
Goden ter eere, om een goederegen
en vruchtbaerjaer Verlangen.

Al de vrouwen moeten in dit Feeft
moeder-naekt verfchijnen ; behalve
met haere fchamelheit, welke zy met
een Kagpay,d^l\'s,een klein ftukje doeksy

be-

bedekt houden : desgeUjx komen de
mannen naekt te voorfchijn. Wan-
neer de drank op d\'opper-plaets is uit-
geveegt, treet de fchare t\'iiuiswaerds,
en bhjft aen den drank tot in den
morgenftont : gaende van huis tot
huis te drinken en hoereren/t zy met
zufters, dochters of andere, niemand
uitgezondert: want \'tfcheen is by
hen weinig..

Derde. Het derde Feeft, genaemt Sickaria-
riang , Word by hen in Hoimaend ge-
houden. Na dat een iegehjk in zijn
huis geoflerr, en met de goden, gehjk
zy voorgeven , gelprooken heeft,
vervaerdigen zy zich ter offèr-plaet-
fe, aen den zee-kant. De mannen ver-
fchijnen moedernaekt : de vrouwen
ft echts met een klein kleetje voor ha-
refchaemte. Ter by ecnkomfte van
allen , offert de duivel-jaegfter voor
hen een gefchenkaen de goden. De
begeerte der mannen op hunne go-
den is, verft erkt te mogen worden te-
gen hunne vyanden. Het verzoek
der vrouwen oogt op bewaringh des
korens tegen winden , ftormen, en
wilde dieren.

Onder al andere feeften word dit
feeft het meefte geviert, naerdien het
een Bacchus en Venus feeft is, zulx def-
felfs verfchil by d\'anderen, in het ple-
gen van gruwelijke en onnatuurlijke
zonden, als dag en nacht is. Dejong-
mans wordendoor de geleerden of en
d\'ouderlingen der fteden belaft naekt
in dit feeft te gaen, en zich met lopen
en wapen-handel t\'oeffenen , daer in
zy hen zonder eenig tegenfpreken te
wiilszijn.

Vierde. Het vicrdc feeft genaemt Lingout,
begint in Herfft-maend , en word
op den oever der zee, by den mond
van den ftroom, metgrooten y ver ge-
viert. Dervvaert vervoegen zich man
ncn en vrouwen, beide met naekten
lijve; ten einde den goden regen af te
bidden, bewaring des korens in d\' ai-
ten , en bevrijding voor ftorm en on-
weer , die geweldigh in deze maent
d\'overhand\'hebben. Groote onkuif-
heid word op ditfeeft bedreven. De
jongers zijn met groente befteken en
bekranft, en ftaen loopvaerdig met
klinkets in de handen, ten vermack

hunner goden. Wie eerft.aen den
ftroom komt, wint den anderen den
prijs a£ De jongmans worden door
de jonge dochters over den ftroom
geholpen , en meeft daer over gedra-
gen. D\'cerfte,die over komt, word
van al dejonge dochters boven d\'an-
deren bemint, en krijght de goelik-
fte t\'zijner wille. Zommigen oefe-
nen dit fpel eenige dagen te voe-
ren , om de befte der dochters te ge
winnen.

Het vijfde feeft, genaemt Piniangh, vijfde.
word in Wijn- maend geviert. Te we-
ten ; d\'ouderlingen of geleerden heb-
ben een fchil-pads fchelp, gemaekt
met een ront hout,aen hun lijf gebon-
den : daer op zydes nachts, met de
gemeente achter aen , gaen re trom-
melen en gieren. Op dit feeft ver-
fchijnenze alie ter oftèr-plaets ge-
kleet, om met de fchille-pads fchelp
om te loopen : eerft die hunne ou-
ders noch in \'t leven hebben : daer na
die ouderloos zijn. Ook word op dit
feeft geen minder zonde bedreven,
met het plegen van allerlei ongebon-
dentheden,als op het vierde.

Het zefte is genaemt Itaoungang, Zeße.
Op dit feeft verfchijnen d\' oude en
jonge mannen, in een byzonder ftagh
van kleding en gebruiken een kluch-
tige maniere van handen en voeten te
bewegen : fpringen met de voeten
aen elkandre geflagen, zeer vaerdigh
van een kant na den ander : bedrij-
ven defgelijx met de handen zondcr-
lingehantgrepen; ja zijn naulix aide
plechtigheden , diezy hunnen goden
ter eeren doen, te bcfchrijven. Dit
duurt twee dagen vervolgens, \'s Mor-
gens en \'s avonds neemt die vergaede-
ringeenaenvang, op her ftaen van de
fchille pads-fchelp.Na het offeren aen
hunne goden, op verfcheide manie-
ren, vervoegen zy zich ten drank , en
brengen dien nacht over met dron-
kenfchap en hoereren.

Het zevende feeft, geheten Karou- Zevende,
loutaen,y^ord in Slachc-maend gehou-
den, met overgroote plechtigheid, en
het bedrijven van allerlei vuile geil-
heden. Ten tijde dezes fee ft s heb-
benze hooft en armen met witte ve-
ren verliere.

De

^iYtno- De Formofanen (uirgezeit die door
^^\'\'deftkn tot her Kriften-geloof bekeert

^fioden. zyn,) gelooven niet aen den eenigen-
God, Schepper des Hemels en der
Aerde; maer hebben Hechts dertien
valfcheAf-goden. D\'eerfte en voor-
naemfte is geheeten Tamagifangang,
en woont in\'twefte des hemels: de
andere zyn gemahn,is genaemt Taka-
raenpada, en heeft haer wooning daer
tegen over in \'toofte. Beide deze
worden by hen voor hunne maghtig-
fte Goden gehouden, en met een
wonder groot gezach èn gehoor-
zaemheit bejegent;uitvreeze anders
voor vernieling hunner fteden. Ziek-
te en duure tyd willen de Formafanen
oat door traegheid van hen aen te
bidden, ontftaet.

De derde God, genaemt Tamagi-
Jangak, woont in\'t zuide, en zoekt
fchoone menfchen : gelijk de vier-
de, deiTeifs gemalin 7 in
^tooite Kooren en veldvruchten, en
s menfchenleven, ftaet, naer hun ge-
voelen, in hetgewout van hun bei-
de: waer over aen hen beide 00I5. offer
van zaden en veldgewaffèn gedaen
wort, inzonderheid by de Vrouwen:
gemerkt deze de landbouw flaen:
zy willen dat de Donder de ftem van
de Goddin Teckarupada is ; wan-
neer zy op haren gemalin is kyven-
de, over het ophouden van regen
op d\'aerde te zenden: waer op Ta-
magifangak haere ftemme horende

aenftonts regen zend.

De vijfde God , Tagittellaegk, en
deffelfs gemalin Tagifikef de zefte,
nebben de maght en overhand over
ZieJ^ten, en worden door de zieken
aengebeden en geviert.

De zev^de God Tiwarakahoeloe en
cl andere Tamakakamak, hebben over
der Jacht te gebieden.

De negende God, met name Ta-
pahatm ói\'mÓLQtQTatavDoeli, voeren
heerfchappye en gezagh over den
oorlogh. Deeze worden by meeft
alle het manvolk geviert, naer dien
defe alle ten oorlog trekken.De elfde,
genaemtr^y^^,^, en d\'andererW^-
• ämg zijn de voornaemfte Goden
ov^hunnejaerlixezevenFeeften.

De dertiende Godtis genaemt Fa-^

rihhe, Fikarigo Gougofey. Deesword
gezeidtegen \'tnoorden te woonen,
en niet goet te zijn, maer de men-
fchen zwart, pokdaelig en lelijk te
maeken , die de God Tamagifanghach
fchoon gemaekt heeft. Waer over hy
flechts by de Formofanen tot afwen-
ding van fchaeden gebeden wort: en
Tamag^ang tegen Teckaroepada, dat
hy hem bekijven en ftraffen wille.

Volghens zeggen der Formofanen,
was voor heene deze Gode en mans-
perzoon, woonachtigh binnen Sin-
kam , geweldigh wreet en nors van
gelaet, en ongemeen lang van neus,
en daer over ten Ipot by eene iege-
lijk. In \'t fchaemte dan en ongedult
van langer het fpotten te hooren, ver-
zocht hyhertelijke de Goden van in
den hemel te moogen opgenoomen
worden, gelijk ook aenftonts ge-
fchiede. Want toen het volk hem
weer begon te befpotten, wiert hy
door de Goden ten hemel opgenoo-
men. Dan na een verblijf van eene
wijle, daelde hy weer neder , en
bragt zynenLandgenooten zeven en
twintig artikelen toe, met bevel van
de zelve kloekmoedelijk t\'onder-
houden , of, bynaelaetingh, of over-
tredinge der zei ver, henflimmer te
plagen,dan hy door hen geplaegt was.
Deeze punten worden by hen alle
maenden eens, wanneer de maen on-
trent zekre fter in de lucht komt tien
dagenlang vervolgens onderhouden:
en is deze tijd genaemt Karichang, ge-
lijk die hier na te verklaren zijn.

De Formofanen toonen zich zeer
nalatigh in den landbouwery ; niet
tegenftaende zy vruchtbare lands-
douwen bezitten. Twee Goden, de
opperften, hebben by hen hetgebiet
over de zaigewafTen : d\'een genaemt

over de zai-gewafl"en; maer ook over
de velden en menfchen. Zy wille«
dat deze Goden het meefte vermaek
in twee zekre huizen nemen : met
name Tamacuwalo, en Tamahaf ten
aenziene de zelve alleenlijk tot ofFer-
plaerfen voor hen gefticht zijn: om
daer in aen hen overvloedelijk veld-
gewailen t\'ofTeren.

ven beginnen te zaien , zonder te
vooreaen deze huizen twee zwijnen
geofTert te hebben : die hen, op aen-
diening van te willen zaien, by zeke-
ren inwoonder van die huizen afge-
vordert worden: waer tegen zy geen
misnoegen derven tonen , uit vreze
van de Goden te vertoornen. Des-
gelijx komen d\'oudften des dorps,
wanneer het regent, met een zwijn
en groten overvloet Mafakhaw het
volk van deze twee huizen befchen-
ken , ten dlenfte van hunne Go-
den.

Komenze in het gaen na de zai-
velden eenigh wilt beeft t\'ontmoe-
ten, en dat te doden, de lever en her
herte worden, ten offer aen de Go-
den , in die huizen gebraght. Wan-
neer nu al de zaiers by een en zai-
vaerdig zijn, is dit volk van de twee
huizen benootzaekt een zekere klei-
ne vlakte te bezaien , met navol-
ging daer in van de ganfche gemeen-
te. Na dit ftuk lant bezait is , wor-
den tuflchen twee ftroo-fchoven,
by hen Tengura genaemt , een Pi-
fang-blat, een weinig Siry en kalk ge-
leit, ten offer aen de Goden: t\'ef-
fens met roepen om byftant in het
zaiefi.

Het zaet in d\'aerde gefmeten,
word een rijs-pot, Sangi in de tale
des Lands geheten, op de Noort-
zijde der twee huizen geftelt, en
Zoo lang daer gelaten , ter tijdt toe
de rijs haeren volftagea wasdom
heeft.

Komt het koren by de potten
(want nevens de zelve wort een wei-
nigh gezait) wel te flagen : zy wor-
den met grote blijdfchap ingenomen,
met vaft betrouwen van dat al hun
koren zoo wel flagen zal.

In den zaitijdt magh geen tabak
gedronken worden , of zou anders
al hun gezai, zoo deduivel-jaegfter
hen wijs-maekt, in tabak verande-
ren. Ter zelffter tijdt mogenze gee-
ne winden van achteren loflTen : of
anders zouden de Goden quaet zijn,
die met geen ftank willen bedient
worden.

De graten van gegete zoute vifch of

tijdt op \'tlant niet fmijten; maer bren-
genze in een TalangakofKalabasin
\'tBofch,uit inbeelding van anders het
vergiftig gedierte hun koren zou op
eeten.Geen Pifang noch te mogen ge-
geten worden, uit vreze dat de wil-
de beeften daer door de fmaek van
hun koren zouden krijgen.

Zy moogen geen vuur by zich
hebben : anders zou het koren ver-
brant worden. Niemant magh in den
zai-tijdt zuiker-riet nochte granaet-
appels \'s morgens eeten ; maer wel
\'s avonts. Ook is hen verboden ge-
braden vleefch t\'eeten : of zou an-
ders het koren door de wilde zwij-
nen aen brant geftoken worden; van
gelijke Machalé^its gefoute vleefch,2Ln-
ders zouden de Kurzes of wurmen
in\'t koren komen ; moeten desge-
lijks zich onthouden van Kanging,
(een zekere vifch;) en van een hay
t\'eeten, ter oorzake zy deze laefte
niet hebben: waerom zy geloven,
dat het koren geen airen zou krij-
gen. .

Zoo zy op den velde fliepen, hun
koren zou nier opgroeien; maer leg-
gende voortkomen. Geen water,
\'t en zy met den drank Mafakhaw ge-
mengt, magh gedronken worden,
of het koren zou tot water wor-
den.

Zoo eenigh ftof onder den velt-
bou in iemants oogen quam te val-
len , hy magh zich daer niet van
fchoon maken; maer moet uit dezai-
plaets gaen.

Noit wordby hen koren gefneden,
zonder ofler aen de Goden te doen.

Komt iemant een doorn in de voet
te treden, hy moet den zeiven buiten
het velt uittrekken. Geen vrou derft
haer achterfte deel aen eenen man
vertonen , nochte het hooft tuf-
fchen haere beenen buigen, nochte
nakend gaen. Meer andere waen-
geloven worden , geduurende den
zai-tijdt, by hen onderhouden.
Wanneer nu het koren af te maien
is , wort het eerfte bos uitgedorft,
en daer boven op een klomp aer-
de geleid, met bede aen de Go-
den, om d\'airenteverzwaeren.

Na

van Sina of Taißng, 3 ƒ

bybrengen: de Goden het herte meeft
beminnen.

Van ter Jacht weer te ruch geko-
men , doenze in het huis , welk ge-
bouwt is, om hun gereetfchap daer in
op te hangen, aen de Goden ofterhan-
de,met verfoek, dat die na hen komen
tejagen, geen voorfpoet mogen heb-
ben , nochte iets vangen. Eindelijk
word dit huis geftoopt, en aen kolen
geleid. Nahet verrechten van al de-
ze dienftplegingen, komen de vrou-
wen , des by een bode door de man-
nen verwittigt, om de heeften tehel-
)en t\'huis brengen. Deze vervoegen
laer derwaert, metgrooten overvloet
van den beften drank, om met elkan-
dre vrolijk te zijn ; zulx aldaer een
yzelijk nat verzwolgen, en het brein
door den drank beftoven word.

Dikwils worden t\'eenerjachteze-
ven en acht honderd, duizent, ja twee
duizend harten gevangen; zoo dat
d\'onzen aldaer de befte harten-bout,
voor twalef ftuiverskonden bekomen.

Onder al def Formofanen of wilden t»u:
is een groote verfcheidenheid van talc
offpraek, en dikwils in twee dorpen,
naulix drie of vier mijlen van elkan-
dre gelegen, een ganfch byzondere:
zulx d\'inwoonders van\'t een dorp,
die van het ander nietverftaen kun-
i nen: maer zich van tolken onderling
\' moeten dienen.

Zy hebben geen gebruik van lette-
ren , en by gevolg gene fchriften, of
boeken: nochte niemand onderhen
kan een letter lezen en fchrij ven. Al-
leen hebben d\'onzen eenige leeren
lezen en fchrij ven.

Zeer bequaem was het eiland For- ^oofhmdei,
moza en Tayowan voor d\'onzen tot den
Sinefen handel: wijl die tot allen tijde
desjaers bezocht, en uit den ftroom
Chinch of Cinchieu, op de kuft van Sina,
konden bevaren worden.

De voornaemfte koopwaren, die
d\'onzen op Formofa bequamen, be-
ftonden in zuiker, fteen-box en har-
te vellen, die zy van daer naJapan ver-
voerden.

Der Kompanjies koopmanfchap-
pen wierden met Sinefe Jonken na
den ftroom Chineheo en de Stadt Ey-
muy aen haeren Faktoor of koopman
E z ver-

laeght te Worden , als zy hem
geplaeght hadden.

By verlof van dezen Fariche , mo-
gen de Formofanen in den tijt van den
Karichang gene huifen houwen noch
muur en noch rußplaetfen , hy hen Tac-
k.o\'^sgenaemt, nochpagers of heini?igen
op Hvelt maken, uit vrefe,foo zy an-
ders deden, dees Fariche alles aen hrant
zou fieken en vernielen.

n.

Zy mogen niet kopen nochte verkopen,
vellen, zout, Gangans , gefchilderde
kleetjesnoch iet anders t of zouden alles
verliezen,

III.

Mannen van volwaffen ouderdom mo-
gen in den tijt van den Karichang hy
hunne vrouwen niet ßapen : desgeiijx
een jongman niet trouwen , nochte fijn
huisraet of goet tot fijne Bruit hrengen:
mag ook niet hy haerßapen. Zoo een man
zijne vrou in dien tijt hekent, hy heelt

.......Jich vaflelijk inkortte fulkn ßerven.

De Formofanen onderhouden zeer | Zoo een bruidegom fijne hruit hekent, hy
ftips zekeren tijdt , dien zy Kari- j vreeß voor een geßadige fiekte en met
chang noemen ,\'met zich, geduurende | haer altijt in twifl en haet te leven.
dezelve, van verfcheide dingen t\'ont- j IV

houden en mijden. ?

De Karichang verfchijnt alle maen- Zy mogen gene nieuwe velden maken,
den eens, als de maentontrentzeke- nochteflrooof gras daer opleggen : ook

re fter in de lucht komt, en geduurt
tien dagen. Dees Karichangysiotó.gQ-
zeit hier uit zijnen oorfpronggeno-
men te hebben: Zeker man, woon-
achtig in Sinkan, genaemt Fariche Fik-
ri go Gon go Sey, wasmagtig wreeten
bars van gelaet, met een lange neus,
daèr over hy by ieder van zyn volk
befpot wiert, Dees derhalve, uit ver-
driet in dit fpotten , bad de Goden, l^orden. Mogen ook gene heeften van-
om in den hemel opgenomen tewor- gen nochte hrafeletten maken: of anders

den, gelijk aenftonds gefchiede , na
hun zeggen , zoo dra het volk hem
weder begon te befpotten. Na een
wijle daelde hy weer uit den hemel

op d\'aerde, en belafte toen zijne ^ „ „

Land - genooten, in weerwrake van of dragen: wat het ook zoude mogen zijn ,

het fpotcen , de volgende zeven en al fchoon het een Bamhoes waer,daer zy

twintigh artikelen t\'onderhouden, hunnen drank ïn dragen : of fouden het

op ftraffe,by nalatigheid,van flimmer mliezen en grote ziekten op \'t lijflmlen.

na Keizerrijk van Sina cf Taifing,

VIL

Gene hruggen tot de huizen of over
eenige ftromen nochte tot vef-kens-kot-

ten mogen gemaekt worden : of de hrug-
gen fouden gebroken worden en dever-
kensft erven.

Vlli

Gene kleetjes,Q2.n%2Xi%rijs,rijs-ftam-
per s , en zwarte potten met twee oor en,
noch andere drank potten mogen in huis
gehragt worden ; noch groene Bamhoefen
gekapt ; maer droog : doch mogen die
niet in hun eigen hms fetten ; maer wel |
tot een van hunnegehuuren: tertijt toe \'
de Karichang over is.

IX.

Mogen geen Pinang- noch klapper-
hoornen of Bamhoefen , noch Patatis,
noch eenige andere gewajfen in dien tijt
planten.

\' X,

Zy mogen geen vuur op hunne nieuwe
vergader-plaetfen ftoken, die zy Kauo
noemen , nochte daer in niet ßapen, of
fouden grote ßekten krijgen.

XI.

Jonggefellen, die in langen tijt niet
gelopen hehhen, Tragaduwel genaemt,
mogen niet lopen m dien tijt, uit vrefe
voor ßekte.

XII.

Geen kint in dien tijt gehören, mag
van zime moeder genomen worden, of
anders fou hetßerven.

XïII.

mannen mogen gene arm-ringen,
S genoemt, dragen, of hunne ar-

i3a.ia.in.iii genoemt, aragen
men zouden feer worden.

XIV.

Zy mogen gene zwijnen doden ,fchoon
een van hunne voornaemße vrienden hy
hen gekomen was; maer wachten, tot de
Karichang over \'is: \'t en zy iemant doot

ivaers,

XV. "

Mogen voor zich felfs welviffchen
\'vangen en drogen; maer niet voor an-
dere, fchoon zy ter Jacht gingen.

XVI.

Mogen gene zwijnen in hunne nieuwe
huifen fetten, gemaekt voor den Kari-
chang : ZOO te voore daer geen in ge-
weeft zijn : maer moeten wachten tot
over denY^dinchmg : of fouden anders
defelve verliefen.

XVII.

Zoo een vrou we in den Karichang een
kint komt te haren, fy magh dien genen
naem geven: ofhetfouflerven.

xvin.

De moeder of kraem-vrou magin dien
tijt niet uitgaen : noch het kint verder,
dan tot aen de gehuur-huifen gehragt
worden.

XIX.

Een nieu gekoren Tamatawa of Hop-
man , magh in dien tijdt niet te velde
trekken : maer moet wachten tot over
den Karichang.

XX.

Een bruidegom mag met de hruit niet
wandelen : V en zy alree te voore met
haer gewandelt heeft : effou een fwaere
ziekte krijgefi.

XXI.

Geen vader of moeder mag uit haer
dochters mondt de twee voorfte tanden

trekken, {gelijk hy hen gebruikelijk is)
ook gene gaten in d\'oor en hooren, ten tij-
de des Karichangs.

XXII.

Geen jongman magh in dezen tijt uit-
reizen , foo hetfijn eerfte reize is.

XXIII.

Gene jonge dochter mag op de troch
danfen , foo zy het noit te vore gedaen
heeft ; maer moet wachten tot dat de
Karichang ij.

XXIV.

Geen kleine kinderen , Taligüg ge-
naemt , mogen arm-ringen in dien tijt
dragen, of hen zou quaet gefchieden.

XXV.

Zy mogen voor d eerfte reife in dien
I tijt den groten omgang ^ Zapuliangg^-

E z naemt,

naemt, niet dragen tot de

noch in dezelve gaen , hy aldien zy te

-vooren daer niet in geweefi zijn.

XXVI.

Zoo een Sinees ofeenigandere vreem-
deling een verhont met iemant hunner
gemaekt heeft , dien mogen zy in dien
tijt in hunne huizen niet brengen : maer
wel tot een van hunne gehuuren , totdat
de Karichang over is , en hem dan lufiig
onthalen. Het oprechten van een ver-
hont gefchiet by hen in defer wijfe : zy
houden in hunne handen een ftroo over
de kiften, voor hunne goden; met defe
woorden daer over f uiten. Zalik \'in dit
verdrag met mijn makker veel winnen ^
wanneer ik tegens hemtoornighfpreek,
fal hy verduldig zijn ? Hier op offeren
zy den goden gewalemde rijs, Mafak-
haw, Pinang en Siri,

XXVII.

Sy mogen geen Mariche thad Kad-
\' maken in hunne Steden, Bui-

zen , Velden noch op de jacht : en ook
geen Vagakang, in den tijd van den
Karichang.

Qoriegen. Dcs jacrs zeftieti honderd twee en
vijftigh , den zevenden van Herfft-
maend , floegen de Sinefen van Tayo-
wan en ïormofa, onderdanen van de
Ooft-Indifche Kompanjie, op fteun
van hun grote magt van volk, tegen
de Hollanders aen \'t muiten , onder
het Onder-hooft Faiet, een overfte
van Smeer dorp, gelegen twee mijlen
van Sakam, op toeleg van \'tkafteel op
Tayowan t\'overrompelen.

D\' aenftagh wierd by hen in dezer
wijze befteken : Te weten, byhen
was in den raed befloten het Opper-
hooft des kafteels van Tayowan , met
name Niklaes Verburg , al de Bevel-
hebbers en beften bloem der kooplui-
den , uit de Stadt Zeelandia, op hun
gewonelijk Feeft van de volle Maen
(welk by hen met het ontftekenvan
keerfen en aenrechten van maeltij-
den plechtelijk geviert word) te no-
digen, met voornemen van hen alle,
onder het drokfte van goe cier ma-
ken, ter neer te matfen.

Nadien gruwel-daet ,zoudenze op
het kafteel aengetrokken hebben,
quanfuis onder fchijn van het Opper-
hooft t\'huis te brengen , om na het
openen der poorte of deuren ten ka-
ftele in te dringen, cn dat t\'ovcrwel-
digen.

Dan Pau, mede een Opper-hooft
der Sineefen in de ftadt Zeelandia, en
broeder van den Veldheer Faiet, be-
gon nacdenken in dien aenftag van
fijnen broeder te krijgen , en met
den zeiven daer over teherrewerren.
\'tis, zeidehy, een prijzelijke zake,
die ghy met uwen Luitenant tracht
aen te vangen. Maer denke, zoo de
aenftagh mislukt, en de Hollanders
d\' overhand komen te bevechten,
het niet alleen u; maer het leven van
zoo veele duizenden onnoozele zie-
len wil koften, die door u opgerooic
worden.

Na veel gefpreks van deze en an-
dere redenen wederzydelings gehou-
den , kreegh eindelijk het Opper-
hooft Pau, tot antwoord van den
Veldheer Faiet : is uwe vreeze zoo
groot, het ftaet u vry na uwewoo-
ninge te vertrekken. Zoo dan, \'t zy
de Hollanders of wy d\'overhand krij-
gen , ghy zijt bevrijdt altoos : \'t is
beter in vryheid te leven, als een ftaef
tefterven.

Pau op dit antwoord , vertrok;
maer vond raedzaem, na veel over-
legs op wegh , de verraderye t\'ont-
dekken.

Gekomen dan op Tayowan, onder
het kafteel, verzocht op den Ser-
jan t , om met het Opper hooft in
mont-gemeenfchap te treden. De Ser-
jant, die zich des weinigh kreunde,
liet Pau byna onbeantwoort ftaen
wachten , uit oorzake het Opper-
hooft Verburgh by den Prediker in\'t
gebedt was. Pau riep daer op ten an-
dere male, om ingelaten te worden,
t\'effèns met byvoegen van de noot-

wendigheid der zake.

Pau eindelijk ingelaten enby het
Opper-hooft gekomen, deedverftag
des toelegs , dien de Sinefen brouw-
den.

Verburgh, daer over ontftelt, be-
val Pau op het kafteel in bewaernis

te

waeren, alleen weer te rüch quam:
want d\'acht waeren door de Sinefen
op de vlucht gedreven.

De Duitfchen, die in het dorp Sa-
kam woonden ten getal van dertigh,
naemen de wyk in de ft al, tot behou-
denis van hun leven , hoewel niet
zonder vreze en vervaertheid.

faiet, die het marren voor fcha-
delijk aenzagh en lucht van denon-
dekten aenflag had, trok met zyn
ganfche maght op, nae Sakamtoe,
hieu aldaer alles ter neer, enleidede
huifen in kolen.

De Tuinier van de onzen, die des
zondags \'s morgens gingh om een
mant met vruchten nae het opper-
hooft op Tayowan in het kafteel te
brengen, wiert op weg achterhaelt
en zijn hooft, gehouwen van den lij-
ve, in de mant, in plaets van d\'uit-
genoomenvrucliten, geleid, en on-
der de fteene brugge met den romp
gefmeeten. Middelerwyle waeren
de dartigh Duitfchen in de ftal met
groote vreze en vervaertheit bevan-
gen.

De ftal-meefter, genaemt Mari-
nes, befloot met drie ftal-knechten,
op een paert, met een zwaert in de
hant, uit de ftal na Tayowanxo-xtek-
ken. Dan eer zy daer konden ko-
men, moftenze recht door Sakam
trekken , daer \'s vyandts grootfte
magt lach, fterk ontrent feftien dui-
zent.

In het doorryden, niet zonder
groot lijfs-gevaer en tegenftreven,
lioegh de ftal-meefter eenen Sinees

j \' ^^^ lyve, en quam
emdelijk, beneven zyne drie ftal-
knechten, door de engte of naeuw
op Tayowan , op zondagh den acht-
ften van herfft-maent, des voormid-
dagh onder depreke.

Het opperhooft Verhurgh^ verwit-
tight door hem van de gelegenisder
zaeken , en de benauwtheit, daer
de vier en twintigh achter gebleven
m waeren, door\'svyants naederen
aen den ftal, veerdighde aenftonts
den, voer met een iToep en boot van
Tayowan na het dorp Sakam, en
fprong, gekomen recht by en over
de ftal, op bevel van Danker , met
den hopman Hans Pieter/z. Schefledf
voor aen uit de vaer-tuigen, die weer
na Tayowan voeren, tot de borft toe
in \'t water. Dit gemerkt by den vyant,
fterk zeftien duizent man, trok de
luitenant des veltheers Faietmttetxi
troep van duizent man den onzen in
zee tegen , in nieenigh van hen al-
daer aen te taften en ter neer te mat-
fen; gelyk zy met groot gemak zou-
den konnen gedaen hebben.

Dan naulix hadde d\'onzen de voe-
ten uit de floep en boot gezet, of de
vyant begon den hertret te nemen.
Wel loften zy voor d\' eerfte reize
hunne roers op den vyant ; maer
konden die voor de tweede male,
belemmert door de diepte der zee,
niet herladen.

Middelerwyle\'ontftont, niet zon-
t^er een zonderlingh befchikkingh
Gods , krakeel onder den vyant :
want Faiet, die met het gros des
heirs op den oever bleef wachten,
beval den luitenant loukeqwa uit het
water te komen, en naer lant te ver-
trekken, teroorzaeke, zoo hy zei-
de, hem grooter vermaek zou zijn
de Kriftenen te lande dan te water te
2ien neermatfen.

Loukeqwa was van een heel ander
gevoelenden wdlde d\'onzen in \'t water
aengetaft te hebben, fchoon \'t vijf of
zes hondert man zou koften; ja,
liet zich voorftaen noch koop daer
aen te hebben: gemerkt, zyns bedun-
kens , deze troep de befte van onze
^aghtwas. Na veel ftribbelens wiert
lietgevoelen des veltheers ingevolgt,
die aenftonts den luitenant het op-
trekken met zyn volk uit het water
beval. Dit ftak den onzen een herte
onder de riem, en gaf middelerwyle
gelegent van te lande te ftappen, om
met den vyand fchermutfelingh te
houden.

vyandt op de rechte. Midderwij-
lequam zekere zwartin , getrouwt
aen eenen duits man, en op \'tuitfter-
fte zwanger uit het bofch, (derw^aert
zy uit vreeze voor de Sinefen ge-
vlucht was) totd\'onzen gelopen: dan
wiert, naerdien zy te na aen \'s vyants
zijde quam uitlopen, door twee hop-
mannen onderfchept, die haer in \'t
aenfchijn vati ons volk het kint uit
denlijvefneden, en dat, op ftukken
gehouwen, naer d\'onzen toefmeten,
met dreigen zy hen het zelffte zou-
den doen.

De Hollanders, evenwel, aenge-
moedight door Banker , trokken
kloekmoedelijk op \'s vyants heir aen,
en deden eenen hunner bevel-heb-
bers fneuvelen. Groote verflaegenis
baerde dit onder de Sinefen, die den
geliieuvelden opnaemen, en met
eenyzelijk gefchrei op de vlucht na
deftadt 5<?.^dwftaken, weg-werpen-
de geweer en al wat zyby zich had-
den.

D\'onzen gaven van achteren luftig
ophenvimr, en joegenze tot door
de ftadt Sakam na.

Eindelijk vertrokken d\'onzen zich
weder na Sakam, en naemen hunne
nachtruften in de ftal. Des nachts
kregen zy twee duizent kriften For-
mofanen tot byftant, door het opperT
hooft Verhurgh hen toegezonden : die
des maen daglis, den negenden, den
vyand gingen op zoeken; doch von-
den niemant, maer zagen des ande-
ren daeghs voor zonnen opgang den
vyand van een klein geberghte op
trekken.

Dan tuflchen beide was een fpruit,
die door zijne diepte het bykomen
tot elkandre belette. D\'onzen, om
over te komen, zakten een weinigh
af Dit deed onze Formofanen, die
het voor deizen aenzagen, met een
groote doldriftigheit weg, en naer het
Dorp van Sinkan toe lopen: Dan een
Serjanc jooß van Bergen, ftak eenen
hunner met een Hafagaye, en bracht-
ze hier door alle weer te ruch.

Midderwijle quam een Serjant met
twintigh man over den fpruit, en be-

Dan eer de helft van de Hollan-
ders over was , waren de méefte kri-
ften Formofanen over , en trokken
toen gelijkelijk tegen den vyant aen,
die, na het uit ftaen van drie maellos
branden met musketten op hem , op
de vlucht ftak.

Dien dag ontftont een bloedig ge-
vecht, met verlies aen \'s vyants zij-
de van achtien hondert man: behal-
ve vrouwen en kinderen : beneven
het opperhooft F a iet.

D\'onzen joegen de vluchtelingen
na, tot zonnen ondergang; en von-
der, gekomen by hunne leger en ruft-
plaetfe, ketels, pannen, en diergelij-
ke koken gereetfchap, met lekkere
difgerechten, om daer mee, nae het
bevechten der zege, goe cier te mae-
ken .

De Luitenant Generael Louequa,
bleefacht dagen in het klein geberg-
te fchuil, en quam toen weder zij-
ne wooningh tot Tankoya, zeven
mijlen van Tayowan, nemen. Doch ^
wiert by ons volk gevangen, en tot\'
Tayowan gebragt, en aldaer levendig
voor het vuur gebraeden : daer nae
achter een peert door de geheele ftad
gefleept, en zijn hooft by des opper-
hoofts hof op een ftaek gezet.

De twee hopmannen, die de zwan-
gre zwartin voornoemt, fchendig om
\'t leven hadden gebraght, wierden
geraebraekt en gevierendeelt.

Dit oorlogen duurde vijftien da-
gen : en Avicrden in al dien tijd on-
trent vier duizent mannen en vijf
duizent vrouwen , behaiven kinde-
ren , ter neer gemaekt en vernielt:
zonder d\'onzen, een wonder, eenen
dooden of gequefte hadden.

Twee jaren nae dit oorlogen, des
jaers zeftien hondert vier en vijftig,
in bloeimaent, onftont weer op het
Eiland Tayowan en Formofa uit den
noordwefte een groote meenighte
Springhaenen, die al de veldgewaf-
fen af-knaegden : waer door hon-
gers noot over de acht duifent men-
fchen te fneuvelen quamen. Zy wa-
ren wonder van geftalte ; hadden een
ring-kraeg om den hals, gelijk een

pieke-

naKeizerrijk -van
piekenier,eneenyzere hoed of h?I-
met op het hooft, als de zoldaten
dragen.

Zy maekten in het vliegen met
liimne vleugels zulk een fterk geraes^ \'
cn groot gefnor, als of\'er een groote
wind O ver quam waeien.

Zy ft.aken van het Eiland Tayovoan
na Formoja over , bleven daer drie
maenden , en namen eindelijk van
daer na\'t Noord-wefte de wijkrop den

Sina, ofTaifing. ^x

negenden van Ooghft-maend des
Zondaeghs avonds: van waer zy ge-
komen waren. Dan hier door was de
ellende niet gedempt: want zy lieten
jongen na, die flimmer waeren als
d\'ouden, en voorts al af maeiden,
wat noch overgebleven was. Deze
jongen, dewijl zyniet vluchwaren,
wierden meerendeels by de Sinefen,
door bevel van ons Opper-hooft, ge-
vangen.

Eiland Tayovpan,

i Et Eiland Taiwan, of too an-
dere fpelden, Tayouan en
Tayowan , is gelegen aen de
zuid-zijde van/öm^yä, drie
vierendeel mijls met zijne noord en
ontrent een boog-fcheut met zijn
zuid-eind daer vanaf. Bylaegwater
isdewijte, tuffchen het zuid-eind en
Formoja,ovQi waedbaer;raaer tuffchcn
het noord-eind en Formofa wel der-
tienvoetwaters.

Het leid geftrekt meeft zuide ten
oofte en noorde ten wefte : is groot
derdehalve mijle iii de lengte en een
vierendeel mijls in de brete. Eigent-
iijk is Tayowan van nature een zant-
plaet; hoewel ook een eiland.

Op het noord-eind ftaet een fterke
vefting, het kafieel van Zeelandia hy
d onzen genaemr , en gefticht door
hen des jaers zeftien hondert twee en
dertig, boven op een gebergte of ho-
gen zant-duin. Het wiert omringt
^et tweern uuren van grauwen fteen,
a\'een boven d\'ander, en de tweede
muur met vier halve manen.

Onder het kafteel, ten welle,Ieid
een vierkante vefting, weerbaer door
tweepunten.

Een boog-fcheut van \'t kafteel leid
een fterke ronduit, defleuteldeska-
iteels, genaemt Uitrecht, zeftien voet
hoog van fteen opgehaelt, en gefterkt
metzeven ftrijk-weringen.
Ooft waercs van het kafteel leid een

Stadt, by d\' onzen gefticht en Tayo-
wan genaemt: is niet boven een vie-
rendeel uurgaens in derontegroot:
maer was, voor de verovering, zoo
net en fchoon bebouwt, als eenige
Stadtin hoewel niet ten de-

le zoo koftelijk in huizen. De ftraten
waeren met vierkanten brik-fteen ge-
plaveit, die by d\'onzen zeer fchoon
\' en zuiver gehouden wierden.

Daer bevonden zich toenmaels
ontrent tien duizent Sinefen op dit
Eiland, die zich meeft met den koop-
handel erneerden : behalve onze Kri-
nen en Heidenen of Formofanen,
\'s lands ingeboornen.

Op het Eiland vm Tayowan zijn
meeft zantduinen : en is by gevolg
niet vruchtbaer: want het geeft fchier
niet dan pijn-appels en andere wilde
bomen. Een halve kartou-fcheut vati
\\ kafteel is d\'ingang van een kanaelof
haven, by de Sinefen Loakhau en by de
onzen,om zijn engte,\'t Nau van Tayo-
wan genaemt. Met hoog water isde
diepte niet boven dertien of veertien
voet. Recht tegen over \'t kafteel Zee-
landia leid een zant-plaet boven wa-
ter , Baxemhoy geheten , bezet met
vele vilTchers dorpen.

Sedert de Sinefen Tayowan onder
den zee-rover Koxinga en zijnen zoon
Sepoan bezeten hebben, is aen het ka-
fteel, tuflchen de punt Amjlerdam en
Gelderland, noch een poorc gemaekt,
en by de nieuwe punt een goot van
anderhalve vadem wijt, wederzijds
met fteen opgehaelt, en aen de muur
metyzere traliën voorzien,daer water
en vifch door komt;en zich verzamelt
binnen het kafteel voor des Opper-
hooftshuis, in een tank of ftene wa-
ter bak. Aldaer ftaet eenfpeel-huisje,
/ welk

diende.

Des jaers zeftien hondert vier en
zeftig was, volgens bericht der onzen,
die uit de vlote voorTd>o»^^w , onder
den Admirael Balthafar Bort, aen den
vyant tot verloffing der gevangene
Neerianders, t\'efTens om een verdrag
van vrede te treffen,der \\Vaerts gezon-
den waren,het kafteel allerwegen met
gefchut voorzien, en de borftwerin-
gen rontom met nieuwe bambóefen:
daer beneffens de barmte langs het
het kanael met een en twintig ftuk-\'
ken gdchut, ftaende tufTchen fchans

korven,bezet.In het kafteel woonden

alleenlijk des overleden ouden Koxins
v/ijven en wierden aldaer bewaert: de
krijgsknechten hielden daer buiten
huis in opgerechtefchuuren.

De vervalle en omverre gehaelde
huizen in \'t quartier lagen noch onop-
gemaekt.Om het Fort Sakkam,o^ For-
mofa, lag ook gefchut, en voor\'c zelve
beneden op de aerde ftonden twee
ftukken.Het dorp aldaer was met hui-
zen vei meerdert: vijf hondert fton-
den al: doch niet alle van fteen op-
gehaelt. De landweg om de Zuid was
ook meer dan voorhene met wonin-
gen betimmert. Daer wierden niet
meer dan vier en twintig vaertuigen
getelt, meeft Koyaes , die in \'t bin-
nen-water by het quartier lagen: daer
beneffens het Fluitje Kortenhoef, welk
den vyand in den oorlogh in handen
gevallen was

van Tayowan zijn heden ongefchore
Sinefen : die zich onder den Tarter-
fchen Keizer van Sina niet willen bui-
gen, en het zelve nevens dat van For-
mofa onder hunnen Overfte Koxinga
des jaers zeftien hondert een en ze-
ftig der Ooft-Indifche Maetfchap-

pye
beic

eide deze Eilanden lange jaren beze-
ten heeft.

De Sinefen op beide deze Eilan-
den Tayowan en Formofa onderhouden
een en dezelve zeden, maniere, kle-
ding , talé en Godsdienft : desgelijx
fpreken een en dezelve tale met die
ophet vaft land van Sïna ; verfchillen
alleen in het dragen des hairs : welk
ze lang dragen, hoewel net gevloch-
ten; maer die op \'t vaft land, door
dwang der Tartars, ten teken van on-
derdanigheid, na de Tartarifche wij-
■^e koit\'of afgefchoren : flechts met
een tuit achter aen \'t hooft.

Gelijk de Formofanen verfcheide
Goden hebben en aenbidden , zo ook
de Sinefen , die heden deze Eilanden
bewonen. De voornoemde Schots-
man David JVrkht ftelt een getal van
twee en zeventig in volgende woor-
den.

Zy erkennen een almagtigen God,
Schepper en Beftierder van hemel,
aerde, zee, zon, maen en fterren, dien
zy Ty noemen, en voor denOpper-
ften en eerften God houden. Zy doen
offerhande aen dezen groten God;
hoew el maer eenmael\'s jaers : als een
levendig zwijn, verbrant met zandel-
hout: want een fchaep of ander vee
t\'offcren, wort by hen voor een grou-
wel geacht.

De tweede God wort by hen ge-
naemt, 7/^« ShoJoch Koung Shanch Tee.
Dees is de tweede perzoon of Op-
perfte voorzitter des hemels en Be-
ftierder : waeromhy Tien Sho, dat\'s
tweede perfoon des Bernds: en Joch
Koung en Shang tee, dat \'s Beftierder
des Aer-trijks genoemt wort. Hy
heeft alles onder zijne magt en noch
drie Geeften onder zijn gebier: d\'eer-
fte is genaemt Heuoung , dat \'sBe-
ftierder der regen ; hoewel de ge-

wort voor den zeften Godt gere-
kent en gezeit wasdom in het ko-
ren te brengen en regen op heraert-
rijkte geven, tot ververfchingh van
alles.

De tweede Geeft is genoemt Te~
oung , die magt heeft over herleven

der aerde leeft of groeit. Hy word

voor den zevenden God gehouden.

De derde Geeft en achtfte God
word genaemt Tfuy Zyen Tei Oung,
dat \'s Beftierder van de Zee en van alles

voat\'erinof opis.

Den derden perfoon indenhemel
noemen de Sinefen /öj^ Tee : die
voorhene mede een Vorft op d\'aer-

de;

over/hy in den hemei opgenomen
wiert.

De vierde Godt wordt genaemt
Quanoung : die mede voorhene een
fter f?èh}k menfch op d\'aerde was: ins-
gehjx de vijfde , dien zy Jamoungh
noemen : maer beide daer na , om
hunne brave daden, ten hemel verhe-
ven hebben.

Aen deze vijf Goden, als Opper-

hemels : dedrie voornoemde, alsze-
fte, zevende en achtfte zijn minder
Goden of Geeften , dienaers van
den tweeden GodTiehShoJochJoung
SchangTee.

Behalve deze acht Goden, zijn \'er
noch acht en twintig Raetsheeren

oni aldaer verflag van de zonden
der menfchen te doen , die zy in
het geheel jaer bedreven hebben:
waer van zy vergiffenis verwer-
ven.

D\'eerfte aerdfche God of liever
Goddin , de zeven en dertighfte
in getale , is genaemt Pot Sou, en
wort uitgebeelt in de gedaen te van
een vrouw , met een kint op d\'ar-
men.

Zy was, volgens de Sinefen, een
Koninghs dochter , en groote Pro-
feeterlie , en had-, zonder oit man
bekent te hebben , een kint ter we-
^itgebragt, welkzy Kachii noemen.
Uit, wanneer het tot zijne jaren ge-
komen was , had mede zeer groot
verftant en fchranderheid : hoewel
minder, dan de moeder : ook wort

-----------,------j..^ geheten ,

ois op haer pafte , en een üok-oud
man was.

Daer zijn\'er, die haer voor gene

1 \' ^oor een buiten-

andkhe vrouwe willen gehouden
hebbea : en eenige voor een afbeel-
dinge van de maegc Marys , gelijk
! Jofef, haer man.
; _ D\'acht cn dertigfte aerdfche God
\'is genaemt Quaniem, maer by Mar-
kus Paulus, Quamina: hy Joannes Gon-
fales, Quianina: die zeidt dat zy de
dochter van den Sineefcheo Keizer
Tzonton was, die de muuren tuffchen
Sina en Tartarye doen maken had.
Maer dit gevoelen wraekt David
Wricht: en wil dat zy de dochter

lange jaren voor den eerften Keizer
Quantekong of kort na den aigemei-

nen watervloet heerfchte.

Dees Biou V Songong had drie doch-
ters , twee der welke reeds getrout
waeren : maer de derde , deze qua-
niem , nam voor nimmermeer te trou-

vel aen den opziender, om haer des
te meer te veroederigen , haer niet
anders te laten doen , ais water en
hout in het klooftet te brengen , en
het zelve fchoon te maken. Maer
de zwanen , zoo de Kronijken van
Sina verhalen , quamen van het ge-
bergte , en d\'Engelen uit den henael
hoJpen haer water dragen : despe-
lijx dc vogelen van den hemel het
kloofter fchoon maken , en de hee-
ften uit het wout haer hout toe bren-
gen.

De vader des v.erwitticht, en den-
kende zy zoodanige dingen , door
toverye deed, wierd daer over zeer
vertoornt, en beval het kloofteraen

brantte fteken.

rgneven.
Dan de hemelen, uirmeedogent-
heid over haer, gemeikt de vader vart
zijn voornemen niet aftiet, belaftc
den God van de regen , genaemt
Heuong , een fterke ftort-regen en
water-vloet op d\'aerde te laten vallen,
tot uitblufTching van den brand des
/ 2 kloo-

kloofter raekte en haere toevlucht na
het gebergte nam, daer zy een lange
wijle verbleef. De vader midlerwijle
wiert, door bcfchikking des hemels,
met laferye befmet en meeft door de
wurmen opgegeten , zonder eenige
artzen of heelmeefters hem wiften te
genezen. Maer de dochtet verwittigt
van des vaders quael, door zekeren
geeft, quam by hem en genas hem aen^
ftonts : dies de vader haer wilde aen-
bidden ; maer zy weigerde die eere
en beval hem den hemel en Goden
daer voor te danken : welk hy met
grooten aendachtdeed, en kreeg ver-
giffenis van zijnen misdaet: wanthy
een heilig man in al zijn leven was
geweeft, en nooitde Goden verftoort
had, als in dien tijdt.

Niet lange daer na quam Biou Tfon-
gong te ftcrven. Na zijne dood begaf
Quaniem haer na eene plaetfe, onder
hetgebiet van Sina gelegen , Lamboy
genoemt, daer zy haer leven tot acn
haere dood met grooten aendacht
overbragt. Na haere dood wiert haer
ter eere een fchone en groote tempel
gebouwt, en het lijk daer in geleit.
En is , zoo de Sinefe Hiftorien en
Kronijken getuigen, haer lichaem op
heden noch zoo verfch,als of het eerft
geftorven was. Alle jaers gaen dePrie-
fters derwaerts ter bevaert. In grote
achting is deze Quaniem by de Sine-
fen, en wort by jhen om hulpe enby-
ftantaengebeden. Haer ter eere wor-
den alle jaers drie Feeften gehouden:
maer de grootfte in de zefte mane, op
den achtienden dag. Dit Feeft duurt
drie dagen door geheel Sina, geduu-
rendede welke de Sinefen niet anders
doen, als door alle ftraten IVayangs
of toneel-fpelen haer ter eere verto-
nen.

De negen cn dertigfte God of God-
din is genaemt A\'im^ , of volgens an-
dere Mat zou. Zy was geboortig uit
de Stadt Kotzo, in het Landfchap van
Houkong: dacr haer vader Onder-Ko-
ning was. DezeÄmö befloot mede
haer leven maegt te blijven, en ging
woonen op het Eiland Piskadores of
vißchersEiland: anders by d\'inwoon-
twalef mijlen van het Eiland Formoja :
alwaer zy haer leven in grote heilig-
heid en jammerlijken ftaet geeindigt
heeft. Haer beeltenis ftaet aldaer in
een tempel levens groote afgebeelt,
met twee dienarefl^en, een aen de rech-
ter en een aen de hnke zijde : ieder
met een waier in de hand , die het
hooft van Nioma bedekken en mede
heilig geleeft hebben. Ook heeft zy
twee geeften onder haer gebiet.

Zy word onder de Sinefen voor
een magtige Goddin geviert, en trcet
geen Keizer ter heerfchappye , of
moet voor déze Nioma eerbiedenis
en een voetval komendoen.

De grootfte vierdagh, ter eere van
deze Nioma aengerecht, is op den drie
en twintighften dagh van de derde
mane.DePriefters komen uitallc oor-
den des Keizerrijks, ter plaetfe, daer
zy is,ter beevaert: gemerkt zy kennis
en wetenfchap heeft: wanneer eenige
vreemde volken daer, en op wat Ei-
land zy komen zullen: cn of zy goet
of quaet in \'tzin hebben. Ja zal nie-
mant lichtelijk iet aenvangen of komt
eerft by Nioma om ract vragen. Hae-
re opkomfte van eere en aenbidden
wort aldus in de Sinefe Kronijken ver-
haelt: Zeker Admirael, met name Kom-
po , was met een uitgerujle krijgs-vloot
tegens een ander vreemd volk ten ß rij de
getogen ; maer gekomen door te gen-
wint onder het Eiland Vohoc, wiert ge-
nootzaekt aldaer het anker te lat en val-
len. D\'\'Admirael, wanneer de wint weer
was verandert, leval weer zeil te gaen
en het anker op te winden : doch kon on-
mogelijk het geheel fcheeps-volk dit niet
uit den gront lichten. By hier over ver-
toornt , quam zelf achter , om het volk
aen teprefien. Midlerwijle zag/;)/Nio-
ma op het anker zitten, daer hy z.oo dicht
hy gong,als mogelijk was,met verzoek, hy
aldien zy een heilige Santin was, te zeg-
gen,wat hy doen of lat en zoude.Waer opjy
hem antwoorde: ingevalle hy de zege wil-
de bevechten , haer met zich in de vloot
diende te nemen: want de volken voegde
zy daer hy, daer d\'Admirael tegen aen-
gingywaeren groote bezweerders,duivel-
jagers en toveraers,en konden door hunne

de zee te fmijten, alsof de gehele vloot
voor degene, die aenquamen, in de hrant
jiont. Dies d\'\'Admirael haer met zich in
de vloot nam. Gekomen ter plaetfe, daer
het gemunt was > deed het vreemd volk,
\'^^b^jk^ïom^voorzeidhad: dochfmeet
ook olie in de zee • en met meer-
der kracht en uitwerking, dan d\'andere,
die te niet gehragt wierd. Derhalve de
vreemde Koning zich henootzaekt vond
te flrijden tegen de Sinefen , die hem
m£t hulpe van de Goddin Nioma onder
gehoorzaemheid hragten, D\'Admirael
gedachtig aen de dienjien van Nioma,
die hy reeds genoten en noch van haer te
verwachten had, verzocht van haer, op
het fcheiden, een wonder teken, om van
" wegen aen den Keizer temogen

ver t onen. By geval had hy een dorre rot-
ting in de hand, die Nioma op zijn ver-
zoek aenjionts deed groeien en hloeien,
en zonderling welriekendmaekte. D\'Ad-
mirael zette deze op de Kampanje en
ging daer mede zeil. Gekomen hy den
Keizer, deedhy verfagvanzijn weder-
varen. Waer op de Kei7.er, tot erkente-
nis van haere dienflen, Nioma voor een
Goddin door het geheel Rijk Beval te
vieren.

Ieder fchip heeft het beeltenis van
Nioma achter op, en word alle daeghs
ofTerhande van het zee-volk aen de
zelve gedaen.

De veertighfte God is Sikjaa ge-
naemr , gebooren in het Koningrijk
van Tantaiko, tegen\'c weften van Sina.-

Dees word gehouden voor den eer-
ften vinder van den Gods-dienlt, dien
de Sinefen noch heden onderhouden.
Hy droegh nooit iet op zijn hooft,
«och at oitiet, welk leven had ont-
- bragt zijn leven ongetrouwt

in vroomheid over; ja zonder immer
youvybekenttehebben. Dees^/W

fiaer levens groote in de tempels op
de altaren,zittende afgebeelt,ter rech
te zijde van de deur in \'t inkomen .Te-
gen hem over, en in eenige tempels
rontom,üaen lange tafels: daer aen de
priefters geftadig zitten lezen en pre-
vckn, hmende Sikjaa, om in den he-
mel te mogen komen.Ook zijn\'er ge-
duurigh twee priefters, die geftadigh
dagh en nacht voor\'talraer leggen te
bidden, en t\'elkens zich weder op en

weder neer buigen. Zy hebben mee-
nightevan trommelen ,fchalmaien en
merale gommen, daer zyalle gelijk
geftadigh op flaen: waer uit geen on-
aengename toon ontftaet.

In leven volgen de priefters deze
Sikjaa na , die anders niet ceten als
rijs , granen en kruiden : leven in
groote armoede cn elende : eenige
in de wildernifl^en als kluizenaers :
andere gaen de tempels bezoeken
door het land , en laten zich bezi-
gen tot het doen van offcrhandc
in de huizen van byzondereluiden:
voor een gering geit: zonder zy ee-
nigen byftant altoos van den Keizer
of van het land hebben. Zy dragen
afgrijzelijke lange nagels, tot de leng-
te van zes, acht, tien en twalef duim:
want lange nagels word by de Sinefen
voor een groote cieraec gehouden.

De leere van , zie in \'t

brede ontfouwen inde volgendeBs-
fchrij ving van Sina, oppag. 11 o,

d\'Een en veertigfte God is gfenaemt
Ang-jaa. Dees word gebraght van
huis tot huis, op den elfden dagh van
de ecrfte mane,op een altacr,door drie
priefters, met drie andere achter aen.
Voor hem ftaet op het altacr een
brandend wierooks-vat. De priefters,
gekomen voor een huis, zetten hem
neder en flaen, al zingende en bid-
dende, twee kleine bekkens tegen
malkandre, tot dat de huis-heer komt
hen ecnigh geltin een papiertjebren-
gen, ten ofFerhande voor dezen God.

, Pees Ang-jaa is niet gekleet, gelijk
d\'andere Goden: maer naekt,flechts
meteen kleetje om zijn middd tot
aen de knien : en over de fchouders
een fluier geflagen. Deflelfs hair,
baert, knevels en gezicht is meeft on-
bekent, tenaenzien van d\'andereSi-
nefe Goden : wantdeesisalseenkri-
ften mcnfch in zijn wezen cn gelaet.
De Sinefen zelfs weten van deze ver-
anderinge gene reden re geven.

De twee en veertigfte God is Tou-
genaemr. Dees is afgebeeld in
de gedaente van een oud grijs man
met een witte baert: en word ige-
zeit een groote hater van dieverye,
fpeelders en dobbelaers geweeft te
zijn: diehyinallemanierezochtuit
¥ 3 te

teroien: waer over de Sinefehemin
den hemel geplaeft hebben en gefta-
digh aenbidden, oni voor dieverye
bevrydtebiijveri.

De drie en veertigfte God is Teitou-
kong geheten: dees was by zij n leven
een manhaftige en ftrydbaere held,en
flaet afgebeelt met een bloot zwaert
op zijne linke arm. Zijne brave en
koene daden, den rijke in het uitdrij-
ven van den vyand bewezen , hebben
hem hemelvvaerrs verheven, en by de
gemeente voor eenen God doen
eeren.