Vak

3

NOT A HIS-15KNO KMISW E S,

MKT HETUEKKINU TOT OEN

BENEVENS

00» )i;

ölct. tl Ceil M ^Ciccj maiv.

■Kygt;. •■•1 ** (■

öe opbrengst vctn dit werkje komt ten bate der armen.

AMSTERDAM,

C. I.. VAN LANG ENHTVSEN, I\'itgevor.

323

■; ■-:V-

NOTARIS- BEXOEMI \\G

MET BETREKKING TOT DEN

BENEVENS

Statistische Tatiellen.

DOOR

ÖlLt. JCcnzsi tyVicyman.

De opbrengst van dit werkje komt ten bate der armen.

AMSTERDAM.

(C. L. VAN LANGENHULJSEN, Uitgever.)

-.............,\' ■: ; \'• -

■ : ■■-X^T^/:

\'

lodor NtMloilandor is tot olkc lautlsbodioiiiiig 1)01)00iiihaii i .

Grondwot, art. 5.

Do hf lijdors dor ondorsi\'lioideno godsilionsten gonioton allon doztdHie hiirgorliJUo on bni\'goi-schapsrogtou on ht»i)bon fttlijkc nanspraak up liot hokloodon van waardighoden, amblon on bodioningon.

Grondwet, au 10\'.».

Vóói\'dat ik overga tot inijno beschouwing, naar aanleiding der bestaande verhouding tussehen het getal der katholieke en niet-katho-lieke notarissen in Nederland, laat ik een enkel woord voorafgaan over de statistische tabellen, waarbij die verhouding wordt geconstateerd : over hare wijze van bewerking, en de wettelijke beginselen_; die aan hare samenstelling ten grondslag liggen.

Drieëntwintig van die tabellen bevatten voor iedere gemeente, voor ieder kanton en voor ieder arrondissement het bevolkingscijfer, naar de uitkomsten der (i⁰ tienjarige volkstelling in hot Koninkrijk der Nederlanden op den 31^en December 1879, en het aantal notarissen en derzelver namen, onderscheiden in Katholieken on niet-Katho-lieken !).

Aan die 23 tabellen zijn nog 2 andere toegevoegd; een daarvan bevat eene „recapitulatiequot; van het bevolkingscijfer van ieder arrondissement en van het aantal der benoemde notarissen, die in ieder arrondissement ter plaatse bevoegd zijn; do andere geeft, bij wijze van aanhangsel, een overzicht van de gezindten der notarissen.

\') Katholiek aiuigeilukl mot oon -f niet-Katholiek aangeduiil mot eon —

welke onder liet tegenwoordig Ministerie zijn benoemd en van die dor notarissen, in wier plaats de nienw benoemden zijn aangesteld.

De verdeeling in arrondissementen, die aan deze statistiek ten grondslag ligt, vindt haar oorzaak in het bij de Wet op het Notarisambt aangenomen beginsel omtrent „de plaatselijke bevoegdheid van den notarisquot; \').

Hoewel de persoon, die de wettelijke vsreischten in zich veree-nigt om tot notaris te worden benoemd, voor het geheele Kijk benoembaar is, zoo krijgt hij, als notaris, toch niét de bevoegdheid, om over het i/rhcclc Rijk de notariëele praktijk nit te oefenen. Behalve eene standplaats, wordt hem ook een ijcdeeltc van het Kijk, een zoogenaamde ambtskring, aangewezen, waarbinnen hij, maar daar ook alléén, als notaris werkzaam kan zijn.

De grens dier plaatselijke bevoegdheid valt samen met die van hot arrondissement, waarbinnen de standplaats is gelegen.

Buiten dien plaatselijk bepaalden ambtskring houdt de notaris als \'t ware op, notaris te zijn.

Naar aanleiding van de wijzigingswet van den 9^equot; April 1877, waardoor het aantal arrondissementen (sedert bepaald op 2:!) en kantons aanmerkelijk is ingekrompen en waardoor diensvolgens hunne grenzen gedeeltelijk zijn verlegd en uitgebreid, heeft echter eene overgangsbepaling eene uitzondering toegelaten op het hierboven genoemde beginsel van beperking der bevoegdheid van den notaris binnen de grens van het arrondissement, waarin de standplaats is gelegen. Zij steunt op de overweging, dat de notarissen, die in 1877 in het bezit waren eener goede praktijk, door de veranderde indeeling der arrondissementen verhinderd zouden worden die praktijk voortdurend uitte oefenen.

Men wilde zoogenaamde „verkregen rechtenquot; eerbiedigen.

Vandaar hare bepaling, dat de notarissen, aangesteld vóór het in werking treden dezer wet, dus vóór den 15quot;quot; Mei 1877 , onverminderd Imnne bevoegdheid in den geheelen omtrek van het nieuwe arrondissement, tevens bevoegd zouden blijven hunne bediening uit te oefenen in don geheelen omtrek van liet voormalig arrondissement, waarin hunne standplaats was gevestigd.

\') Wie met het zoogenaamd „ressort\'\' van den notaris nader kennis wil maken, verwijs ik naar mijn Academisch proefschrift, getiteld; „De plaatselijke bevoegdheid van don notaiisquot;, Amsterdam, 25 Mei 1884 — waarin het onderwerp in zijne historische ontwikkeling, sinds het Plakkaat van den \'21 en Maart 1524 van Keizer Karei V, wordt beschouwd en waarbij — met behoud nochtans van de standplaats — de wenschelijkheid wordt betoogd van de opheffing van liet ressort; waardoor alleen de grens van het Rijk de grens zon worden van de plaatselijke bevoegdheid van den notaris.

Op hen, (lio nu dien datum tot notarissen zijn aangesteld, is derhalve die nit/.onderinysbepaliiig uid van toepassing.

Met het oog mi op di\'ii tiJdelijUen aart! dier uitzondering, die sedert 1877 reeds veel van hare uitwerking heeft verloren en bijkans bij iedere vaeatnur in hare toepassing wordt beperkt, heb ik dan ook gemeend, haar bij de indeeling dezer statistiek buiten aanmerking te kunnen laten.

Heeft het notariaat, zooals de historie ons leert, zijn aanzijn aan de maatschappij en hare behoeften te danken, dan ligt ook het voldoen aan die maatsehappelijke behoeften in de roeping van het notariaat.

Dit werd dan ook door den Wetgever van 1812 zoo begrepen, toen hij bepaalde, dat aan ioderen notaris, bij het besluit zijner benoeming, oene bepaalde „standplaatsquot; zou worden aangewezen, niet de verplichting aldaar zijn werkelijk en gestadig verblijf te houden Daarmede heeft men althans getracht, het publiek do gelegenheid te geven om bij voorkomende gelegenheden notariëele hulp te erlangen.

Deze standplaatsen nu worden, met uitzondering van de steden, welke uit meer dan een kanton bestaan, zoodanig over het geheele arrondissement verdeeld, dat er ten minste 2 notarissen in ieder kanton gevestigd zijn.

Ter verkrijging van oen juister overzicht van den notariöelen toestand van ons land, heb ik de arrondissementen kantonsgewijs he-handeld, met uitzondering natuurlijk van de steden Amsterdam en Rotterdam, de eenigo, welke uit meer dan oen kanton bestaan.

Evenals de benoeming tot notaris, met aanwijzing van eeno bepaalde standplaats, door den Koning geschiedt, bepaalt deze ook , bij een reglement van algemeen bestuur, hot maximum van bet getal notarissen, hetwelk voor ieder arrondissement kan worden aangesteld, des echter, dat het getal in geen arrondissement meer zal kunnen bedragen dan een notaris op de 4000 zielen.

Na 1842, na het inwerking treden van de wet, op het Notarisambt, heeft de llegeering, naar aanleiding van de tienjarige volkstellingen, gemeend, telkens niet, uitzondering van do volkstelling op 31 December 1S7!) — het inaxinuun in overeenstemming te moeten brengen met de verkregen resultaten; laatstelijk bij K. 15, van den 1\'\'quot; September 1877.

Na deze korte uiteenzetting dor wettelijke bepalingen betreffende de benoeming en liet getal der notarissen, do notaris-standplaats en de plaatselijke bevoegdheid van den notaris, kom ik meer rechtstreeks tot het onderwerp, dat ik mij ter bespreking heb voorgesteld: tot de notaris-benoemingen met betrekking tot den godsdienst.

„leder Nederlanderquot; —-zegt art. 5 der Grondwet— „is tot elke landsbediening benoembaar.quot; Daaruit volgt nog niet, dat iedere Nederlander, omdat hij Nederlander is, tot notaris kan worden benoemd ; alleen hij, die bewijzen van kennis en bekwaamheid heeft afgelegd, kan daarvoor in aanmerking komen. Maar heeft men eenmaal het radicaal van candidaat verkregen en beantwoordt men overigens aan de bij de Wet op het Notaris-ambt gestolde vereischten, dan is ieder candidaat-notaris bevoegd, om tot notaris te worden benoemd.

Zijne godsdienstige overtuiging mag dan op die bevoegdheid geen invloed uitoefenen.

Maar volgt uit het in art. 169 der Grondwet neergelegd be ginsel, n.l. dut do godsdienstige overtuiging van den candidaat-notaris geen invloed mag uitoefenen op diens bevoegdheid om tot notaris te worden benoemd, nu ook, dat do godsdienst aan noUiviti-benoeiiniujen geheel vreemd moot blijven?

Zij, die op deze vraag een bevestigend antwoord plegen te geven en daarbij een beroep doen op de beide aangehaalde artikelen onzer Grondwet, houden, naar mijne meening, geen of althans te weinig rekening met het historisch verleden; met den tijd waarin, en de tijdsomstandigheden, waaronder die artikelen zijn ontstaan.—-Een fout, een grove fout voorwaar! van hem die het onderneemt, dergelijke wetsartikelen te interpreteeren. Eenmaal losgerukt van hun historisch verleden, moest de interpretatie der bewuste artikelen tot verwarring van begrippen leiden en tot conclusies, ten eenenmale in strijd met de bedoeling onzer Grondwet.

Om het beginsel van art. Ki\'J der Grondwet in zijne juiste historische beteekenis weer te geven, moet men een terugblik slaan op de maatschappelijke verhouding dor burgers vóór 1798, hot jaar van de zoogenaamde emancipatie der Katholieken.

Dat beginsel werd, in art. 20 van de „Algemeene Beginselenquot; der Staatsregeling van 1798, volgenderwijs weergegeven: „Geene burgerlijke voordooien of nadoelen zijn aan do belijdenis van oenig Kerk-lijk Leerstelsel gehogt.quot;

Vóór 1798, toon men nog zuchtte onder den loodzwaron druk der Plakkaten , was dat geheel anders.

— 7

Niot uttf burgers, maar alleen zij , die tot do hoorscliciulo Staalw-kerk behoorden, genoten de voordoden; werden, niet nitslnüing van bijna ieder ander, benoemd tot openbare ambten en bedieningen.

Men wilde voortaan geen Staatskerk meer.

Hoewel verschillend in de omschrijving, bleei\' het beginsel, dat een hcpaalde godsdienst den belijder noch tot eenig voor-, nocli tot eenig nadeel kon strekken, in do Staatsregelingen van 1801 en 180.quot;i en in de constitutioneele wetten van 180(5, op uitdrukkelijke wijze, gehuldigd.

Een waarborg nu te geven tegen uitxhnliiKj van den sollicitant uit hoofde zijner (jodadienxfiije oDciiiiigiiii/, was ook de grondgedachte der bepalingen van art. 134 van de (irondwet van 181-1 eu van art. 1 !)2 van do Grondwet van 1815, waarvan de grondwetgevers van 1810, 1848 en 1887 niet zijn afgeweken.

En wanneer dan art. 1()9 onzer Grondwet bepaalt, dat de belijders der onderscheidene godsdiensten gelijke aanspraak hobbcn op het bekleeden van waardigheden, ambten en bedieningen. dan mag ook op de godsdienstige belijdenis van den sollicitant alleen in dien zin niet worden gelet, dat aan de belijders van een hcpacddeji godsdienst, ter wille van dien (/odsdiennf, bij notaris-benoemingen , een worde gegeven.

En hoe nu is dit beginsel toegepast ?

Op die vraag zal onze oud-Minister Mr. .1. Heemskerk Azn, in zijn bekend werk: „De praktijk onzer Grondwet,quot; op blz. 85, deel II, ons het antwoord geven; „Het zou ongerijmd zijn te ontkennon , dat het zuivere grondwettige beginsel van gelijk recht voor allen nog weinig in do zeden is doorgedrongen, en dat de meerderheid der bevolking — het was het jaar 1881, waarin dit geschreven werd---voortdurend beducht is voor het geven van een belangrijk aandeel in het Staatsbestuur aan Catholieke medeburgers. Ieder minister, die zelfs de billijkste en go-matigdste verlangens van die zijde wil bevredigen, moet tegen den stroom oproeijen en heeft met onwil en hinderpalen te worstelen bij do groote meerderheid van hen die hij hoort on raadpleegt.quot;

Maar dan ligt in hot bovenbedoelde grondwettelijke beginsel, waarvan Mr. Heemskerk getuigt, dat hot nog weinig in de zeden van hot Nederlandsche volk is doorgedrongen , nog volstrekt niet opgesloten , dat do godsdienst aan notamp;ris-benodHini/en geheel vreemd moet blijven.

Niet, dat de godsdienst in het algemeen, a priori en per se, iemand meer of minder geschikt maakt tot het uitoefenen van ambten en bedieningen — geenszins! maar daaruit volgt nog niet, dat er, onder zekere omstandigheden, geen betrekkingen kunnen voorkomen, waarbij do geloofsbelijdenis van invloed is op don werkkring van den

— 8 —

te benoemen persoon, waardoor de belader van den oenen de voorkeur verdient boven dien van den anderen godsdienst.

Kraehtens hun natuur, zijn er ambten en betrekkingen, die liunue bizondore eisclien stellen.

Want wie zou, met een beroep op de bepaling van artikel 16!) der Grondwet, de handelwijze van een kantonrechter willen afkeuren, die, bij het voorzien in eene voogdij, aan den belijder van den godsdienst waarin de minderjarige door zijne ouders is opgevoed, de voorkeur geeft boven dien van een anderen godsdienst, omdat hij , ook met het owj op dt n godsdiend, de benoeming van genen het meest in het belang acht van den minderjarige, wiens opvoeding voortaan aan de zorgen van den voogd zal zijn toevertrouwd, om, naar best vermogen, de taak der ouders te vervangen ?

Waarom — om nog een voorbeeld te noemen — zal de voogdij van een minderjarigen Koning, niettegenstaande de grondwetgever met zijne bepaling van artikel 5 do uitsluiting der vroegere „bevoorrechting wegens rang of geboortequot; waarschijnlijk op het oog heeft gehad, wel altijd worden opgedragen aan aanzienlijke Nederlanders? Omdat die betrekking hare bizondore eischen heeft en het voorgestelde doel: de opvoeding van een Koningskind, niet of niet voldoende zou worden bereikt, indien die gewichtige taak werd toevertrouwd aan personen, die hunne eigene opvoeding op straat hebben opgedaan.

De grondwetgever van 1887 heeft dan ook gemeend uit artikel of) der Grondwet van \'48 de bepaling; „Zoolang de Koning minderjarig is staat hij onder voogdij van eenige leden van hot koninklijk lluis en eenige aanzicidijke Nederlandersquot; gerust te kunnen weglaten als iets, dat van zelf spreekt en dat in de werkelijkheid wel altijd zoo zal zijn en blijven.

Wie dan uit de artikelen 5 en Ui9 onzer Grondwet, doelende op de gelijkheid ten opzichte van rang of geboorte en ten opzichte van den godsdienst, wil bewijzen, dat men bij het begeven van ambten en betrekkingen, onder welke omstandigheden ook, rang of geboorte noch godsdienst in aanmerking mag nemen, bewijst te veel en streeft zoodoende het doel van de Grondwet voorbij.

En waarom — om nu op nolariöel terrein te komen — is er tot heden dan geen grondwettig bezwaar gevonden in al die bepalingen van de wet op het Notaris-ambt, waarbij onderscheid wordt gemaakt in leeftijd, bewijzen van bekwaamheid en zedelijkheid; in de bepalingen omtrent cumulatie van het notariaat met andere ambten en het uitoefenen van beroepen gelijktijdig met het notariaat? En toch — let

— 9 -

wel! — sluiten die bopulingen ium vele Nederluiulers den weg af tot het notiU\'iiiat, niettegonstiuuule artikel 5 der Grondwet zegt; , lader Nederlander is lot elke landsbediening benoembaarquot;

Op deze en dergelijke vragen geeft het gezond verstand euivou-dig het antwoord.

En wat zou er nu tegen zijn, zoo de Minister van Justitie, ter vervulling eener notaris-vacature voor eene in hoofdzaak prote-stantsche streek, oen l\'rotestant aan den Ivoning voordroeg?

Het is vaar, dat de tijd, waarin de Staat het notariaat niet mtdrnkkelijkn nih niliiKj der Katholleken, alleen voor de leden van zijne Kerk reserveerde, thans voorbij is; het is waar, dat een Protestant behoorende tot die oude Staatskerk, thans niet meer als zooelanicj on alleen om die reden benoemd mag worden; het is waar, dat voor den Staat iedere godsdienst, het zij men protestant, Israëliet of katholiek is of van welke godsdienstige overtuiging ook, volmaakt hetzelfde moet zijn en dat dus de godsdienst, als godsdienst, voor den Staat geen roden meer mag zijn van voor- oi acldernitz\'elti)i() van den eandidaat-sollicitant nit-hoofde zijner godsdienstige overtniyinj — maar dit alles heeft immers ook met eene benoeming van oen Protestant tot notaris in eene streek met eene in hoofdzaak protestantsohe bevolking niets gemeen!?

Dezelfde reden die hier bestaat om bij eene notaris-vacature voor eene protestantsdie streek een Protestant, zou ook bestaan om b v. voor eene katholieke streek, een Kat koliek aan den Koning voor te dragen.

Dit is zoo klaar als de dag en zelfs bevattelijk voor een kind, zou men zeggen.

En toch zij men, waar van den katholieken godsdienst sprake is, niet te voorbarig en zeker niet te optimistisch in zijn oordeel.

Nog onlangs leverde de Arnheinsehe Courant een merkwaardig staaltje. . . tot leering.

VVat was het geval! ?

De benoeming van den heer H.-1. Weve, den lOen Juni 1.1. tot notaris te \'s-Gravenhage, viel naar het scheen, niet in den smaak van den schrijver van de „Brieven uit de Hofstad.quot;

Men moet weten, de heer Weve was, schrik toch vooral niet! . . .katholiek en werd benoemd tot notaris ter standplaats \'s-Gravenhage, waar, vóór zijne benoeming, 18 niet-katholieke en 4 katholieke notarissen Imnne standplaats hadden, met eene bevolking van 78(572 niet-Ivatholieken en .\'i l788 Katholieken.

Door den vernuftigen schrijver werd ontdekt, dat er punten van verschil, maar ook punten van overeenkomst bestonden tusschen de be-

— 10 —

noeming van den 16°quot; Maart 1888 van den lieer W. E. van Horckel tol notaris te Delft en die van den hoer H. -1. Weve tot notaris te\'s-Gravenliage.

Mij schrijft: „Ik zou de steimning van de haagsche wereld onvolledig wedergeven, wanneer ik do klacht niet vermeldde, die hier over den minister van Justitie aangeheven wordt wegens de benoeming van een haagsclien notaris, In plaut-s van een kort geleden gestorven haagschen notaris, die een halve eeuw geleden zijn vader had opgevolgd, is niet benoemd diens zoon, die de vereischte anciënniteit als candidaat-notaris bezat, maar een andere candidaat, ook wel Hagenaar, ook wel van voldoende anciënniteit, maar katholiek. Nu keurt men in de eerste plaats af, dat de minister den zoon van den overledene niet ter benoeming heeft voorgedragen, en in de tweede plaats, dat hij ter opvolging van een overleden protestantschen notaris een Katholiek voorgedragen heeft. Ge zult zeggen, dat de minister van Justitie zich op deze beide punten met glans en glorie verdedigen kan. In de eerste plaats kan hij zich beroepen op do veelvuldige en niet ongegronde klachten over de zoogenoemde erfelijkheid van de notariaten, die eischt dat de vader altoos door den zoon wordt opgevolgd; ten tweede kan de minister zeggen: Volgens artikel zóóveel van do Grondwet (wanneer dat er ten minste uog in staat) mag ik niet naar het kerkgenootschap vragen, maar ik acht het billijk , do candidaten tor benoeming voor te dragen naar anciënniteit. Dit zon zeker zeer mooi klinken en de klachten doen verstommen. Maar er is een kleine mikmak in de zaak, die aan deze beweegredenen veel waarde ontrooft. Benige maanden geleden deed zich te Delft een dergelijk geval voor: een notaris overleed, nalatende een zoon-candidaat, naar anciënniteit uitermate jong, en die veel oudere candidaten tot mede-sollicitanten had. Toch droeg de minister van Justitie den zoon ter benoeming voor Uier werd juist het tegenovergestelde gedaan als in Den Haag: de erfelijkheid van hot notariaat gehandhaafd ten koste der anciënniteit. Slechts in één opzicht bestond er een groot verschil tnsschen het delftsche en het haagsche geval. De daar overleden notaris was katholiek, de haagsche protestant en de eenigo overeenkomst tnsschen do twee benoemingen was, dat in beide gevallen een geloofsgenoot van den minister van .lustitio benoemd werd. liet is nu geraden, ovor het bewuste artikel van de Grondwet maar te zwijgen.quot;

Tot zoover de aan do Arnhetmche Courant verbonden brieven-schijver, die het heusch niet kon helpen , dat hij bij zijne redeneering zoo jammerlijk don aap uit de mouw liet kijken.

In de eerste plaats werd de voordracht ter benoeming van den heer van Berckel niet gedaan door den heer Iluijs van Beerenbroek, doch

— 11 —

door dions nmbtsvoorganger, den hoor Du Tour van Hcllincluive, dus niot door 0011 katliolieken, maar door oon protostaiitschcu Miiii.stor; en in do tweede plaats schemerde liet don sclirijvor zoozeer voor dei; geest, dat hij niet eens wist of het artikel, doelende op de gelijkheid ten opzichte van den godsdienst nog een grondwetsartikel was, — laat staan dat het hem gelukt zou zijn den zin daarvan te vatten

Hoe treurig, niet waar?

Treurig, omdat hieruit weèr voor do zóoveelste maai blijkt, digt;,t er nog zoo velen gevonden worden, wier verstand, reeds hij de gedachte alleen aan godsdienst, beneveld raakt door eenc onzuivere opwelling van liet hart, die men onedelen hartstocht noemt. Door dezulken schijnt dan ook maar niet begrepen te kunnen worden, dat, b.v. in eene protestantsche streek, de protestantsche candidaat-notaris niet zou worden benoemd, oniddl hij protestant is, maar omdat hij, protestant zijnde, in eene protestantsche streek beter op zijne plaats is dan b.v. een katholieke notaris.

Nog moet ik de aandacht vestigen op een ander punt, dat bij de bespreking van notaris-benoemingen met betrekking tot den godsdienst, zoo licht aanleiding geeft tot verwarring van begrippen en doorgaans de zaak, waar het eigenlijk op aankomt, op den achtergrond dringt; ik bedoel de anciënniteit van den nieuw-benoemde, als candidaat-notaris.

Hiertoe laat ik den alleszins kuii#gen redacteur van liet „Weekblad voor Notaris-ambt en Registratiequot; den hoer Mr. M. W. F. Treub, advocaat en privaat-docent voor notariaat en fiscaalrecht aan de Universiteit van Amsterdam, aan het woord. \') „Uit verschillende benoemingen van don laatsten tijd is gebleken, dat onder het tegenwoordige ministerie, bij de beantwoording der vraag aan welken der sollicitanten een opengevallen notariëele standplaats behoort te worden toevertrouwd; niet uitsluitend op anciënniteit wordt gelet. Wie dit moge afkeuren, wij niet. Anciënniteit kan wel een maatstaf zijn, maar het mag niet (/r maatstaf bij de benoeming wezen. W aar do geschiktheid van twee sollicitanten gelijk is, achten ook wij het billijk dat hij het wint, die het langst gewacht heeft.

„Maar een groot aantal dienstjaren bij gelijke geschiktheid den doorslag te laten geven, is heel iets anders dan in den langen diensttijd een kenmerk, een maatstaf van geschiktheid te zien.

„Natuurlijk willen wij hiermede niet te kennen geven, dat naar ons gevoelen practische vorming voor den notaris niet noodig is. In

\') N^r. 1014 van liet gonoonulc Wcekbhul van den ^w2on Juni 11.

— 12 -

liei minst niet; nuuir voor dio practisclio vorming is oen wei\'kzaamlieid vim onkolo jaron voldooiulo. Nioniaiul toch zul in ernst beweren, dat oen sollieitant die 15 jaren candidaat is moot voorgaan boven een can-didaat van (i, 8 of 10 jaren, omdat de eerste meer practische bedrevenheid heeft, dan de laatste. Hij die in 4 of 5 jaren geen voldoende prac-tisehe bedrevenheid weet te verwerven, verwerft haar in 20 jaren ook niet.

,, Hadden de benoemingen in het notariaat ten doel zoo geleidelijk mogelijk oprniming te brengen in hot overgroote getal eandidaat-nota-rissen, aan do anciënniteit der sollicitanten zon inderdaad een alles overwegende invloed toekomen; maar dit doel hebben die benoemingen niet en mogen zij niet hebben, liet bezit van liet diploma van candi-daat-notaris geeft geen aaiixpriu(k op benoeming, het is slechts oen der vereisehten van benoembaarheid.

„Vooral in den tegenwoordigen tijd, mi het notariaat in de achting van het publiek, hetzij dan te recht of ten onrechte, zoozeer is gedaald, moet de vraag: „wie is de oudste?quot; ver achterstaan bij de vraag: „wie is de geschiktsteyquot; quot;

Wanneer men nn den notaris beschouwt, niet enkel in zijn wettelijk karakter, maar in dat waarin hij zich in het dagelijksch loven aan ons voordoet, als den gewilden raadsman in de teederste familie aangelegenheden, wiens werkkring zoozeer in hot familieleven en in dat van het individu Ingrijpt, kan dan een persoon, wiens levensbeschouwing zoo geheel en al afwijkt van die der bevolking in wier midden en in wier belang hij tot notaris is aangesteld, wol beschouwd worden als de geschiktste, de meest gewenschte, als do rechte man op de rechte plaats, ter uitoefening van dat gewichtige aan hom toevertrouwde ambt?

Ook de genoemde redacteur van het „Weekblad voor Notarisambt en Registratiequot; — zeker voor niet-Katholieken een onverdacht getuige — geeft op deze vraag een ontkennend antwoord.

Naar aanleiding van de benoeming van don heer J. H. A. Looft\' tot notaris te Drnnen, met eone bevolking van 2745 Katholieken en 78 niet-Katholieken, schreef de Tilburgsche Courant van don 30^e11 Mei 11. o.a. „Wat men tot dusverre onder do liberale ministeries niet had kunnen verkrijgen is dezer dagen geschied, nl. do benoeming van een Katholiek bij een protestantsche vacature, in oen geheel katholieke streek in Noord-Brabant. Dikwijls is er opgowezen, dat do Katholieken bij de benoeming in landsbetrekkingen stelselmatig worden geweerd, zoodat van deze verandering ten goede mag molding gemaakt worden.quot;

liet bovenstaande werd overgenomen in n^r. 1015 van\' het genoemde Weekblad, waarop door den lieer Mr. Treub de volgende commentaar werd geleverd: „üe hoofdstrekking daarvan zal over het algemeen wel weinig tegenspraak vinden. Tot het uitoefenen van het notariaat in katholieke streken zijn katholieke candidaten — ceteris paribus — hot meest geschikt, het is dus in liet welbegrepen belang van het pubiiek on hot notariaat hun de voorkeur te geven boven hunne niet-katholieko mededingers. Om dezelfde reden behoort in een protestantsche streek een protestantsch candidaat een schreefje voor te hebben.quot;

Natuurlijk mag, hij notaris-benoemingen, liet voorkeur-geven aan een Protestant of liever aan den belijder van welken godsdienst ook, niet meer zijn, zooals vroeger, doet, uitsluitend om den helijdn- van den godsdienst te bevoordeelen, maar, met het oog op de plaatselijke omstandigheden, slechts middel, om het doel, dat met hot audit wordt beoogd, beter te kunnen bereiken.

Dat er ook nog andere redenon bestaan . waarom bij heiwcm\'nujeu op den godsdienst wel gelet mag worden, zou men kunnen afleiden uit de woorden van den heer van Eek, door hom in do Kamerzitting van don 18quot; November 1871 uitgesproken: „Vooraf wil ik in het algemeen opmerken, dat ik mij vereenig met de uitdrukking, zooals men die van den Minister (Minister van Justitie, den hoer Jolles) heeft aangehaald, dat hij in de eerste plaats zal letton op de geschiktheid, maar dat hij bij gelijke geschiktheid ook wol zal letten op don godsdienst, opdat er (/een onderdnd\'kiiif/ run de minderheid plaats hehbe (ik cursiveer). Op dit punt mag, geloof ik. wel gelet worden , en — het is nog altijd het niet-katholieko Kamerlid van Eek, dat aan het woord is — en als eene miii-dorhoid zich kwam beklagen, zou ik bij gelijke geschiktheid op hare belangen letten. Vooral moet eene meerderheid zorgen, dat eene \'minderheid niet onderdrukt worde.quot; \')

Nu moet men weten, dat do Kamerleden, de heeren Zinnicq Bergmanu, Haffmans, Heydenrijck, van der Doos de Willebois en van Nispen tot Sevenaer, die tot de zoogenaamde minderiieid behoorden, bij die gelegenheid, zij \'t dan ook op verschillenden toon, achteroen-volgens klachten hadden doen liooren over het achterstellen van de Katholieken in ambten en betrekkingen.

En die klachten werden door statistische tabelion genoegzaam gestaafd.

\') Ik inii\'siveer on voeg or bij, dal in 1S71 do iiboralon do mcerdorhoid haddon do moordorlioid in liet Wotgovond Liolinnm.

— 14

Nu zou inou meeuon, dat nieu teu minste liet feit erkende, dat inderdaad het verschil zóó groot was, dat er eene wanverhouding bestond. En toch, misgedacht!

Daar ik eciiter niet gaarne iemand den lof (!) onthoud, die hem toekomt, moet ik er terstond bijvoegen , dat het, buiten de Kamer, hel „Algemeen Handelsbladquot; was — hel Handelsblad ui. van 1871 — dat de destijds bestaande onevenredigheid tusschen Katholieken en niet-Katholieken bij het bekleeden van openbare betrekkingen, van welken aard ook, volmondig toegaf, en in zijn artikel, getiteld: „Verdraagzaamheid,quot; naar aanleiding van hot in de Tweede Kamer gevoerde debat, o. a. schreef: „Die er het woord over voerden (die van do liberale partij nl.) spraken allen in dien zin , alsof de onevenredigheid, waarover geklaagd werd, niet bestond of stelden op den voorgrond, dat naar de godsdienstige gezindheid bij benoemingen niet of slechts als bijkomende omstandigheden mag gelet worden. Niemand hunner erkende het juiste en rechtmatige van de bewering der katholieke ledenquot;. En een weinig verder: „Dat er onevenredigheid bestaat tusschen Katholieken eu niet-Katholieken bij het bekleeden van openbare betrekkingen, van welken aard ook, is ontegenzeggelijk, wanneer men oj) de verhouding der bevolking let. Geschiktheid is echter de eenige maatstaf, die in aanmerking mag komen, maar ook al let men alleen op dien maatstaf, dan valt de rekening ten nadeele der Katholieken uit. Het is immers niet aannemelijk, dat de (leschiktheid fitssciien de belijders der verschillende gezindheden zoozeer uiteenloopt als de statistici: der benoeminyev zon aanwijzen.quot; (Ik cursiveer.)

Zoodra er van benoemingen sprake is, wordt die „geschiktheidquot; — want daar komt het immers maar op aan? — in hare volle lengte uitgemeten en is in den mond der niet-Katholieken schering en inslag.

Naar aanleiding hiervan, deed de heer Haffmans dan ook, in de Kamerzitting van den 2(1quot; November 1872, als \'t ware, de verzuchting hooren: „Tk hoop niet dit jaar afgescheept te worden met de phrase, die ten vorige jaar tegen mij gerigt werd, toen het heette: „Ik let alleen op de geschiktheid.quot; Ik heb toen reeds aangetoond hoe rekbaar dat begrip van geschiktheid is. . . . Het is eene quaestie van louter appreciatie en de beslissing over de geschiktheid kan niet vreemd blijven aan gunst of ongunst. En inderdaad, ik vraag: Wanneer men het geluk heeft tot de vrienden te behooren: Wie is er dan ongeschikt?quot;

Hij het onderwerp, dat ons thans bezig houdt, kan gelukkig! een

dergelijk onvruchtbaar debat, hetwelk do gemoederen van weerszijden onaangenaam moet stemmen. verder buiten beschouwing blijven; alleen moet ik er nog op wijzen, dat de voor bekwaamheid en wetenschappelijke kennis gestelde vereischton van het notaris-Staatsexamen voor een ieder gelijk zijn, en dat iedere candidaat-sollicitant, wil hij in aanmerking kunnen komen , eene schriftelijke verklaring van een notaris moet overleggen , waaruit blijkt, dat hij minstens 2 jaren in do nota-riëele practijk is werkzaam geweest.

Bijna 20 jaren zijn verloopen sedert men, met statistische tabellen , de aandacht der Kegeering op dit belangrijk vraagstuk der benoemingen heeft gevestigd, en wel naar aanleiding van de door de Redactie van do „ Maasbode\'\' openbaar gemaakte „Statistieke tabellen tor bepaling der verhouding tusschen het getal der Katholieke en niet- Katholieke ambtenaren in Nederland, tegen het einde van het jaar 1871,quot; eerst in de kolommen van haar blad en een weinig later, in 1872, in een afzonderlijk te l!ot-terdam bij C. W. van Belle uitgegeven boekdeeltje van 103 bladzijden druks, waarvan ik op het oogenblik een exemplaar voor mij heb liggen.

Heeds bij den eersten oogopslag ziet men het groote verschil tusschen onze statistiek en die van 1871, rubriek „notarissen,quot; welke laatste in meer dan één opzicht verouderd en daardoor, tot op zekere hoogte. onbruikbaar geworden is. Vooral de hierboven besproken wet omtrent de rechterlijke indeeling van ons land, die het aantal arrondissementen van 34 tot op 23 hoeft verminderd , heeft aan die statistiek, van het oogenblik als \'t ware af, dat die wet in werking trad, haar waarde bijna geheel ontnomen Wil men, met oenige juistheid althans, do verhouding aantoonon tusschen de gezindten der notarissen on tusschen dio dor bevolking, in wier midden zij tot notaris zijn aangesteld, dan moot oeno mot dat doel samengestelde statistiek de arroadisseinentsverdeelinci van ons land tot grondslag hebben. Ook de bevolking dus moet arrondis-sementsgewijs worden ingedeeld. En ten opzichte van do indoeling dor bevolking heeft onze statistiek, in vergelijking met hare voorgangstor, eene wijziging en tevens eene belangrijke uitbreiding ondergaan. Niet alleen het bevolkingscijfer van ieder arrondissement in zijn geheel, maar ook dat van ieder kanton en dat van iedere gemeente, waaruit een arondissement is samengesteld, is daarbij opgenomen. Mocht dan soms oen bepaald arrondissement een zekere wanverhouding aanwijzen tusschen de gezindten der aldaar plaatselijk bevoegde notarissen on der aldaar wonende bevolking, dan valt hot gemakkelijk na to gaan.

16 -

waar de schoen eigenlijk wringt en vvolke standplaats beschouwd kan worden als daarvoor aangewezen om, bij voorkomende gelegenheid, een meer gezonde en billijke verhouding in het leven te roepen.

Ik ging hier van de veronderstelling uit, dat er eene zekere wanverhouding bestond. Maar is deze veronderstelling fictie of is zij werkelijkheid? Bestaat er werkelijk onevenredigheid tusschen hot getal der katholieke en niet-katholieke notarissen in Nederland. wanneer men op de verhouding der bevolking let? Nog in het najaar van 1882 legde de Minister Modderman, in onze Landsvergaderzaal, openlijk de erkentenis ai\', dat er voorzeker „groote wanverhoudingquot; bestond „tusschen hel aantal Katholieke en niet-Katholieke ambtenarenquot;, welke erkentenis uitgelokt werd door de woorden van den heer Schaepman, die zich in de Kamerzitting van den S\'¹\'¹ December 1882 de volgende opmerking veroorloofde: „Op dat stuk (op het stuk van notaris-benoemingen) hoeft de Minister somtijds den schijn aangenomen alsof hij inderdaad de¹ oude traditie wilde vergeten; maar aan den anderen kant moet ik bekennen dat hij met zooveel angstvalligheid do godsdienstige belijdenis van don voorganger in het oog heeft gehouden, dat zoowel in het noorden als in het zuiden van ons land voor een Katholiek geen gelegenheid schijnt te bestaan om daar, waar eenmaal oen Protestant gezeteld heeft, diens plaats in te nemen.quot; Aan deze opmerking liet hij, bij wijze van inleiding, de volgende verklaring voorafgaan; „Ik behoor niet tot hen, die van hunne Katholieke belijdenis eene soort van bedeltitel willen maken tot verkrijging van do eene of andere betrekking. Integendeel, ik meen dat de eigen kracht van den man in den Nedorlandschen staat voldoende is om tot iets te komen. Maar ik kan niet ontveinzen dat somtijds door regeeringsdaden op mij do indruk gemaakt wordt, alsof de gelijkheid en het regt van alle godsdienstige belijdenissen op dat stuk werd vergeten.quot;

Met ingenomenheid breng ik hier deze kloeke woorden van Dr. Schaepman in herinnering, omdat zij niet alleen beschouwd mogen worden als uit het hart van den Katholiek gegrepen, maar ook, omdat zij naar ik hoop, zullen strekken, ter voorkoming van iedere misvatting en misduiding van mijn streven om mot dezen arbeid , op bescheiden wijze mede te werken in liet welbegrepen belang zoowel van het publiek als van het notariaat.

Na de verklaringen van hot Handelsblad, in 1871, en van den Minister Modderman, in 1S82, dat er wanverhouding bestaat tusschen hot getal der katholieke en niet-katholieke notarissen in Nederland, kunnen wij het erkennen van dat feit verder gerust overlaten aan een

— 17

ieder van hen, die maar oen vluchtigen blik wil slaan in de volgende statistische tabellen.

Voor hen evenwel , die nog wel eens de gewoonte hebben van een boekwerk, brochure of statistiek alleen het inleidend woord te lezen, willen wij, te dezer plaatse, ons gaarne de moeite van eenige herhalingen getroosten, door hier en daar uit onze tabellen een greep te doen.

Arrondissement \'s-Hertotjenbosch.

Bevolking: 214482 K. en 31969 n.-K Notarissen: 58:35 K. on 23 n.-K.

Arrondissement Breda.

Bevolking: 16635G K. en 24330 n.-K. Notarissen: 38:21 K. en 17 n.-K.

\'2

— 18 —

Arrondissement Maastricht.

Bevolking: 123330 K. en 3041 n.-K.

— 19 —

— 20 -

Arrondissement Haarlem.

Bevolkinn\': 50010 K. en 103223 n.-lv.

Ik moet hieraan nog toevoegen, dat men mij van welwillende zijde heeft opgemerkt, dat er onder de gemeenten, waar oen niot-katho-liekc notaris zijne standplaats heeft en waar, met het oog op de verhouding der bevolking, een katholieke notaris beter op zijne plaats zou wezen, nog zoovele gevonden worden, waar men van oen „goed notariaat kan spreken of althans waar de betrokken notaris een beter bestaan vindt dan deze of gene zijnor katholieke collegaas in zijne omgeving.

Dit kan ook „toevalquot; zijn !

Maar hoe dit zij — de gegevens waren mij niet algemeen en niet overtuigend genoeg om op deze bemerking verder in te gaan. Genoeg, zoo ik de aandacht er op heb gevestigd, om liet verder aan anderen, die zich op hunne plaatselijke bekendheid kunnen beroepen, over te laten de juistheid dier bemerking te ontkennen ol te staven. Men begrijpt , dat, iu dit laatste geval, do statistiek nog in een geheel ander licht zou komen te staan.

Kccds uit hot bovenstiuuido blijkt , dut do Kullioliekon liij huiino niet-katliülioko lanilgenooteii ton achter staun. 01 moet hier soms gedacht worden aan het arlilersh\'llen dor Katholieken H liet vortclii! in de/.e uitdrukking maakt een verschil in hot wezen dor handelingen, waardoor die toestand is geworden. Gelijk ieder andere handeling zoo zijn ook deze de uitwendige vormen, waarin de wil zich openbaart • de verwezenlijking van dien wil naar buiten. Van do qualilicatie van dien wil hangt dan ook de qualificatie der handeling af. Om echter het causaal verband van de handeling niet den wil van den handelende te kunnen aannemen, moeten er bewijzen , overtuigende en onwederlegbaro bewijzen, worden bijgebracht.

Doordrongen als liet niet-katholiek Kamerlid, de heer (rodofroi, dan ook was, van de onmogelijkheid om hiervan het bewijs te leveren, legde hij in do Kamerzitting van den 20\'\'quot; November 1872, plechtig, men zou haast zeggen: aandoenlijk! de verklaring af; „Ik beloof hem (nl. den heer Haffmans) dat, zoodra hij in deze Vergadering zal leveren liet bewijs van een feit van opzeltflijke uitsluiting van een Katholiek bij het begeven van een ambt, oindal hij Katholiek in, ik mij aan zijne zijde zal scharen en met hem krachtig zal handhaven de bepaling van artikel 6 (thans art. 5) der Grondwet, „dat ieder Nederlanden\'tot elke landsbediening benoembaar is\'\'. Waarop de heer Haffmans, op do hem eigene wijze, antwoordde : „Die opzettelijkheid zou uit de ziel van den betrokken Minister moeten getrokken worden en dat is niet doenlijk. Maar do opzettelijkheid kan nog op eene andere wijze blijken, namelijk door do cijfers der statistiek ; hel exorbitaiU\'i van de onevenrediyheid het hcwijs can de opzettelijkheid.

Zoover als de heer Haffmans gaat ga ik niet. Opzet — ik wil hot gaarne bekennen — opzet wil er bij mij niet in; zelfs niet met de welsprekende cijfers dezer statistiek voor mij.

En toch ! niet, alsof ik onbekendheid veronderstel met den foitelijken toestand; want het mag van algemeeno bekendheid wordon beschouwd of hot kon ten minste bekend zijn, hoe de „Courrier do la Mousequot;, tegen 1830, toen onze vereeniging met België ten einde liep; hoe do „Tijdquot; soms dag aan dag , van Februari tot December 1848, iu de kolommen van haar blad, en hoe eindelijk de „Maasbode,quot; waarover ik reeds sprak, door namen en cijfers de toepassing aantoonden van het reeds aangehaalde grondwettelijk beginsel, dat eens door Thorbecko genoemd word het „onaantastbaar recht,\'\' ook voorden Nederlaiulschen katholieken onderdaan.

En toch!.... opzet, ik herhaal het, opzet wil er bij mij niet in.

Do handelwijze, die de bestaande onevenredigheid lussohen het getal der katholieke en niet-katholieke notarissen in Nederland ten ge-

volge had, acht ik, wol niet verdedigbaar, zelfs laakbaar, maar toch, in zekeren zin, verklaarbaar; verklaarbaar langs historischen weg. Kn bij deze inijiie poging, om die bestaande onevenredigheid te verklaren , moet ik dien bangen en droeven tijd in herinnering brengen, waarin bijna :! eeuwen do Katholieken door hunne stad- en landgenooten, op zoo\'n onchristelijke wijze, zijn vervolgd en onderdrukt.

Het is ook uit dien tijd , dat de volgende Resolutie dag teek ent: \')

„Bij resumtie gedelibereert zijnde op het Rapport ter Vergadering uitgebragt den 18 December 1781 door de Heeren van de Ridderschap en verdere haar Edele Gr. Mog. Gecommitteerden, welke...

„Is goedgevonden en verstaan, dat van nu voortaan geen Notarissen sullen moogen worden aangesteld of geadmitteert, professie iloctidc van de Roomsch Catholijke Reliyie.quot;

Het noodwendig gevolg hiervan kon dan ook niet uitblijven. Toen liel Bataafsche Volk, bij do Staatsregeling van 17i)8, don Katholieken eindelijk! hunne rechten weder teruggaf, waren zij, als \'t ware, maat-schappelijk vernietigd.

Met do bepaling van artikel der „Algemeene beginselenquot; luidende: „Alle Leden der Maatschappij hebben, zonder onderscheiding van geboorte, bezitting, stand, of rang, eene fidijkc aanspraak op der-zelver voordedenquot; in verband met de bepaling van artikel 20: „Geene burgerlijke voordeelen, of nadoelen, zijn aan de belijdenis van eenig Kerklijk Leerstelsel gehegtquot; erkende men, wel is waar, het recht, ook voor den Katholiek, om voortaan weder bij het bekleeden van waardigheden, ambten en bedieningen in aanmerking te komen, maar dat recht was voor den Katholiek, vooral teil opzichte van die ambten, waarvoor, evenals voor het notariaat, het bewijs van kennis en bekwaamheid moest worden afgelegd, vooralsnog voor geene toepassing vatbaar. Vooral in dit opzicht hebben de nawoëen van dien tijd der verdrukking zich lang doen gevoelen.

Het lag in den aard der zaak; het kostte tijd; het kostte moeite en opolfering; het kostte de grootste klachtsinspanning voor den Katholiek, om in de zoo ongunstige omstandigheden, waarin hij was geraakt, zich-zelven wederom op te bouwen.

Maar dit gemis aan de noodige ontwikkeling en bekwaamheid tot het uitoefenen van een ambt was niet het eenige, wat men te boven moest komen; men had een bezwaar, veel grooter dan dat, te over-

\') Hesolutio van den 1!? Mcy 17iH, to vinden in het Groot Placaet-Hoeck _ï ileel VI bM/. \'MX,

winnen: liet was vooral de minachting waarin do Katholiek bij zijne vroeger zoo hartstochtelijke vervolgers stond aangeschreven.

Men had den Katholiek altijd beschouwd en hem ook behandeld als een wezen, gevaarlijk voor staat en maatschappij, slechts dienstig om de noodige belastingen te betalen.

En al verkondigde nu hot Bataafsche Volk, in den aanhef van zijne Staatsregeling, het beginsel „dat het voornaame bederf van alle Regeeringen gelegen is in de miskenning der natuurlijke en geheiligde rechten van een Mensch in maatschappijquot; en al verklaarde het, in artikel 6: „Allo do plichten van den Mensch in de maatschappij hebben hunnen grondslag in deze heilige Wet: Doe eenen ander niet, hetgeen (jij niet ivenscht dat aan n geschiede. Doe aan anderen , ten allen tijde, zooveel goeds, als gij, in gelijke omstandigheden, van hen zondt wenschen te ontvangenquot; als een dier stellingen, waarop het, als op den wettigen grondslag, zijne Staatsregeling van 1793 zou vestigen, — men begrijpt, dat alleen de plechtige afkondiging dier beginselen niet in staat was eene wijziging te brengen in do zooeven genoemde opvatting.

Die opvatting omtrent don persoon van den Katholiek en omtrent diens maatschappelijke verhouding tot zijne medeburgers bleef een vóóroordeel, waarin men opgroeide, dat men van huis uit, als\'t ware, medekreeg en dat alleen door verloop van tijd zou moeten slijten, maar toch, in al dien tijd, zóó weinig gesleten was, dat ons, Katholieken, nog heden ten dage, bijna een eeuw na onze emancipatie, het verwijt van „onontwikkeldquot;, „onbeschaafdquot; en „ongeschikt \' somwijlen voor de voeten wordt geworpen.

Zoo het nog waar mocht zijn , vergeet men toch, dat men daarmede zijne eigene misdaad verwijt.

Aldus beschouwd, wordt liet ook duidelijk, dat wij telkens, zoodra ons maar een klacht ontsnapte over do achteruitzetting, die wij, als Katholieken, tot voor nog korten tijd geleden ondervonden, naar huis worden gestuurd met do verzekering: „ik lot alleen op de „geschikthoid\'\'. En wanneer dan in eene katholieke gemeente, met voorbijgaan van een katholieken candidaat-notaris, een niet-katholieke notaris werd benoemd, dan was dat niet, omdat die Katholiek niet bekwaam genoeg was; ook niet, omdat hij bepaald ongeschikt was; maar dat kwam, on daar konden we niets aan doen! omdat wij, mot-Katholieken, voor die betrekking heter geschikt waren; beter geschikt, krachtens onze natuur.

Aan de vrucht kont men den boom!

Hij hot verklaren dor bestaande onevenredigheid tussclien liet getal tier katholieke en niet-katholieke notarissen in Nederland, welke bijna \') alle onder het regimo van de Grondwet van \'48 zijn benoemd, moet men vooral niet uit hot oog verliezen, dat het zooeven bedoelde beginsel van „Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap\'\', ons, in een tijtl van gemoedsaandoening en overspanning, van over do grenzen aangewaaid , geënt werd op den bijna 3 eeuwen ouden stam der onverdraagzaamheid; en dat de nazaten van hot invloedrijk dool van het Bataaf-scho Volk als zoovele loten zijn, aan dien stam ontsproten.

Eti zoo wij hierbij dan tevens in herinnering brengen het spreekwoordelijk geworden gezegde: „Do natuur gaat vaak boven do leerquot;, dan betreuren wij do waarheid, die aan dit gezegde ten grondslag ligt, zoo slechts ilio leer schoon en verheven in haar beginsel is, gelijk toch de leer: „Doe eenen ander niet, heUjcm (jij niet wensclit dat nan 11 lt;je-aehiede. Doe aan anderen, ten allen tijde, zooeed goeds, als (jij, in gelijke oinduiulnjheden, van hen zandt wenschen te ontvanyen\', welke door de gezaghebbenden van 1798 vrijwillig en, naar wij gaarne aannemen, in alle oprechtheid, hun nageslacht tot voorbeeld! aanvaard werd, om aan do maatschappij een nieuw aanschijn te geven, — waarlijk schoon en verheven was.

Niet op hot beginsel alleen, maar op de toepassing, op do eerlijke toepassing van hot beginsel komt het aan!

I gt;o handelwijze, die do bostaande onovenredighoid tusschen het getal dor katholieke en niet-katholieke notarissen in Nederland ten gevolge had , zou ik dan willen beschoiiwon , als te zijn geschied „instinctmatigquot;, maar daarom nog niet „zonder schuld.quot; Want het lag niet in mijne bodoeling, voor die handolwijze du niet-toerokeningsvatbaarheid van den handelende to bepleiten, welke ook niet clan op grond van een voorafgaand me-disch advies zou kunnen worden aangenomen. Mijn doel was slechts om de „matequot; van schuld, zoo mogelijk, historisch aan te toonen en te doen uitkomen, dat ik den handelende niet beschouw als de een\'nj schuldige. Schuldiger dan deze acht ik zekere leiders van vroeger en thans, die, wel wetende wal zij doen,, een diepe wonde in ons volksleven mot wreedheid weder hebben opengereten on or steeds op uit zijn , in woord en goschrilt, nu eens op den liotclijken en verleidolijken toon eens vogelaars, dan weder met een al te sterk Oostersch gekleurd tintje of met „anti-papistische felheidquot; het vroegere nog zoo weinig onder-

\'■) Met niUondei itig mituurlijk van de omlor het tegen woord ig Ministerie benoemden en van nug geen 1\'ital, welke vóór \'48 zijn aangesteld.

ilnikto wantrouwen ten opzichte der Katholieken te doen voortleven.

Want ik vraag liet mijnen katholieken landgenooten eens in gemoede af: Zoudt gij niet, wanneer men u voortdurend zat te pluimstrijken door telkens den volke luidkeels te verkondigen, dat gij, en gij alleen, „het dunkend deel der natiequot; zijt, gevaar loopen een wei-nigje pedant te worden en, onder den invloed van die ondragelijke pedanterie met al hare onhebbelijkheden , teekenen van ongeduld, van onverdraagzaamheid te geven ten opzichte uwer andersdenkende landgenooten ; te meer, zoo deze u dan nog worden voorgesteld als medeburgers, die liet vaderlandslievend hart niet op de rechte plaats hebben , ja het er zelfs niet küunen hebben ?

Er bestaat nu eenmaal verschil van godsdienstige overtuiging tusschen ons, Nederlanders, en dat verschil zal wel niet spoedig verdwijnen. liet is zelfs een historische toestand, die met ons onafhankelijk volksbestaan nauw samenhangt en waarmede men rekening hoeft te houden.

Maar kimnen wij dan niet, met de innigste verkleefdheid aan onze godsdienstige belijdenis, van beide zijden, elkanders rechten eerbiedigen ?

Wie de mogelijkheid hiervan in twijfel trekt, brenge zich nog even die edele en sympathieke persoonlijkheid voor den geest van onzen te vroeg ontvallenen prof. Dr. Alberdingk Thijm, wiens heengaan door duizenden zoo diep wordt betreurd. Neen ! geen halfheid of beginselloosheid, maar eeno innige oprecht gemeende overtuiging vormt mannen van karakter, die aanspraak kunnen maken op onze achting.

Laten wij dan , niettegemtaande ons verschil in godsdienstige over-InigiiK/, elkander leeren hoogachten en waardeeren om de eigenschappen naar hart en geest; laten wij, in het belang van het Vaderland, dat wij innig liefhebben, in het belang onzer nationale onafhankelijkheid, die wij voortdurend willen handhaven, als onderdanen van denzelfden door ons geliefden Vorst, als burgers van denzelfden Staat, als leden van hetzelfde huisgezin, elkander de vriendenhand toereiken ter bestrijding dier treurige oorzaak, waarvan de bedoelde onevenredigheid , in zake benoemingen , slechts een der velerlei gevolgen is.

„Nederland is klein_; in menig opzigt zwak. Maar toch kan het stork zijn zoolang er slechts eendragt is en zoolang een iegelijk en ook

— 26 —

diegenen vooral, ilie aan deze tafel gezeten zijn, in liet oog houden dat de Nederlandsehe natie bestaat niet uit drie vijfden maar uit vijf vijfden.quot; \') Hot was de Minister Modderman, die van achter de groene tafel, ten aanhooren van liet gansche Nederlandsehe Volk , deze laatste behar-tenswaardige woorden sprak.

Het zij mij ten slotte nog geoorloofd bij het vraagstuk, dat ik getracht heb met een kalm hoofd cn een kalm hart te bespreken, het standpunt aan te wijzen, dat, naar mijne bescheiden meening, moet worden ingenomen en daarbij als het eenig juiste moet worden aangemerkt.

Al aanstonds zij gezegd, dat men een onjuist standpunt zou innemen, \'I welk ongewenschte toestanden ton gevolge kon hebben , zoo men meende, dat de keuze tusschen een katholieken cn niet-katholiekon sollicitant diende afhankelijk te worden gesteld van het grooter of kleiner getal candidaten der respectieve godsdienstrichtingen. Want stel , dat hot getal der katholieke candidaat-notarissen grooter was of grootor werd dan dat der niot-katholieke, in verhouding tot het f/ewenschte getal der katholieke on niet-katholioke notarissen in Nederland, dan zou het gevolg zijn. dat er in niot-katholieke streken katholieke notarissen kwamen. En zon dat dan gewenscht zijn? Immers neen!

Onjuist noemde ik dit standpunt, vooral omdat men dan daarbij den persoon van den notaris te veel in aanmerking laat komen on niet genoegzaam zou letten op het hel any van het publiek, dat, bij notaris-benoemingen , beslist op den voorgrond moet staan.

Men meeno toch niet, dat een ambt in het algemeen en allerminst het ambt van het notariaat bestaat voor den ambtenaar, met hot dool om oen aantal personen, veel minder bepaalde personen, oen fatsoenlijk bestaan te verzekeren.

Het notariaat vooral heeft zijn historisch verleden on zijn ontstaan te danken aan de maatschappij en hare behoeften, mot wier ontwikkeling die van het notariaat hand aan hand is gegaan.

Ik schreef roods in Mei 1884, in mijn academisch proefschrift, dat het notariaat mot den ontwikkelingsgang der maatschappij historisch denzelfden tred houdt: was, in den ouden tijd, de maatschappij weinig ontwikkeld, ook het zoogenaamde notariaat van woleer had weinig bo-tcekenis, was weinig in aanzien en spoelde eene beschoidene en onbeduidende rol in de menschelijke samenleving. Gaandeweg, naarmate hot maatschappelijk leven en verkeer in omvang toenam, hoeft ook hol

\') Kamerzitting van den 9en December 188Ü.

notariaat zich ontwikkeld, is opgewassen tot een zelfstandig geregeld rechtsinstitnnt en mot do maatschappij geworden wat het thans is.

Hij het vervullen van notaris-vacaturen treedt dus, gelijk ik zoide, het publiek hela nu beslist op den voorgrond en mag liet belang van den candidaat sollicitant eerst op de tweede plaats in aanmerking komen.

Dat belang, zoowel van het publiek als van den candidaat-sollicitant, brengt mede, dat men rekening houdo niet de gesteldheid van de plaats, waar de nieuw benoemde als notaris zal optreden En die plaatselijke gesteldheid vindt ook, vindt meer en meer, naarmate het politieke leven zich ontwikkelt, hare uitdrukking in de godsdienstige overtuiging dier bevolking.

„Mag ikquot;, zoo vroeg, in de Kamerzitting van don 18quot;quot; November 1871, het niet-katholieke Kamerlid, de heer van Akerlaken, „mag ik van mijne ondervinding spreken, mijnheer de Voorzitter? Ik zou eene exceptie op don regel- kunnen stellen, dat men bij het begeven van ambten alleen moet afgaan op de capaciteiten en niet op den godsdienst. Eene exceptie zou mijns inziens kunnen bestaan bijvoorbeeld ten opzichte van notarissen, omdat hot mij voorkomt dat bij de benoeming van dergelijke ambtenaren wel eenigermate op den godsdienst en op de bevolking, ilie verschillende godsdiensten belijdt, mag gelet worden. \'

We mogen hier dus aannemen, dat de lieer van Akerlaken, die oen beroep doet op zijne oiidcrvinduif/, zijne meening uitspreekt, op grond van zijn kennis met de eischen van liet notariaat.

Wij zagen reeds, dat, bij benoemingen, de godsdienst iu aanmerking mag komen, zoo deze van invloed is op den werkkring van den te benoemen persoon en alzoo, in meerdere of mindere mate, te beschouwen is als een eiscli van het ambt.

Dat de godsdienst van invloed is op den werkkring van den notaris blijkt ook overtuigend uit de aangehaalde Resolutie van deu 13\'quot; Mei 1734.

Of, met het oog op de godsdienstige overtuiging der bevolking, het plaatselijk belang ook soms kou medebrengen, dat er een notaris wierd benoemd, die niet tot de heerschende Staatskerk van die dagen behoorde, kwam natuurlijk niet op in de hersenen van de hoeren der Kidderschap ou der EdelGrootMogende Geconnniteerden; het paste ook zoo niet in den geest van dien tijd. Men w\'ilde geen invloed van den Koomsch-Katholiekeu godsdienst en daarom. . . maar korte nietten gemaakt: geen notarissen, professie doende van de lioomsch Catholijke Religie.

Het moet gezegd, de Hoeren begrepen uitstekend de gewichtige rol, die het notariaat in de menschelijke samenleving speelt!

Wil men hot publiok beUuig zijn vollen ciscli geven, diin moot iedcro iiotaris-staiuiplaats eeno güdsdienstigo riehting vortegouwooi\'-digon on wol in den regel dio riehting, welke do meerderheid der bevolking, in wier midden de standplaats is gelegen, is toegedaan.

Mijn streven is te ernstig en te goed gemeend in hot belang van het Nederlandsche volk, dan dat ik mijn aandacht niet zou hebben gewijd aan eene omstandigheid, die van invloed zon kunnen zijn bij het vaststellen der godsdienstige richting eener notaris-standplaats; ik bedoel: de yeyoedhekl der bevolking.

Wanneer het geval zich voordeed, dat van de bevolking, in wier midden do standplaats is go legen, de gezamenlijke belijders van een bepaalden godsdienst, eene kleine meerdorhoid vormde, dan zou het kunnen gebeuren, dat_; met hot oog op do meerdere gegoedheid dor minderheid, hot publiek belang dier plaats medebracht, dat ook do godsdienst van den notaris dier plaats in overeenstemming was met dio dor minderheid. Want, in financiel opzicht minder gegoeden hebben ook, uit den aard der zaak, minder behoefte aan notariëole hulp.

Men begrijpe mij wel, mijn stroven is om eon maatstaf aan to geven, uiterlijk waarneembaar; algemeen en daardoor toepasselijk voor iedere standplaats van ons land; billijk, zoodat hij door iedcro partij kan worden aanvaard.

Ook die gegoedheid moet dan naar uiterlijk waarneembare teckenen worden beoordeeld, waarvoor do aanslag in do plaatselijke belasting mij voorkomt als do meest gewenschte maatstaf.

Niet, dat de aanslag in do plaatselijke belasting altijd on in iedere omstandigheid eeno nauwkeurige en volkomeno afspiegeling is van de gegoedheid van den belastingschuldige, maar hij is een algemeen erkende en in do volksovertuiging opgenomen maatstaf, die, evenals het uil officiöole bescheiden te constateeren bevolkingscijfer, — eenmaal aangenomen — in zijne toepassing niet aan willekeur ondorhovig is on, onafhankelijk van do bovendrijvende politieke partij, aan hare politieke tegenstanders geen reden tot klagen kan geven.

Ik moot hier terstond bijvoegen, dat ik mij volkomen veroenig met de meening van den geachten Redacteur van het genocindo „ Weekblad voor Notaris-ambt en Registratiequot;, in nquot;. 101 (i van dat blad geuit, dat hij hot niet wenschelijk zou achten, „indien bij notaricolo benoemingen in streken mot eene in hoofdzaak protestantsche of in hoofdzaak katholieke bevolking op het bestaan eener minderheid mot eene van de meerderheid afwijkende geloofsovertuiging, in het geheel geen acht geslagen werd.quot;

— 29 -

Alleen zou ik aan deze mijne volkomene iustemining do voorwaarde willen verbinden, dat hot achtslaan op do minderheid geschiedde „met mate.quot;

Want zoo ik hot kanton Veghel beschouw:

dan acht ik die wijze van achtslaan op het bestaan eeuor minderheid met eene van do meerderheid afwijkende geloofsovertuiging wol wat „al te sterk.quot;

Hoe nu moet die „matequot; worden betracht?

voorbeeld van don wetgever, die bepaalde, dat het getal der

notarissen in goon arrondissement moer zal kunnen bedragen dan een op de 4000 zielen, zou ik als algemeenen regel willen zien aangenomen, dat hot gezamenlijk bedrag der minderheden, die deuzelfden godsdienst belijden, in ieder arrondissement minstens 4000 moest bedragen, om aanspraak te kunnen maken op een in dat arrondissement ter plaatse bevoegden notaris, die hare godsdienstige richting is toegedaan ; maar ook nooit meer dan een op de 4000 zielen, hoo groot dat getal der minderheden, van denzelfden godsdienst, ook zij.

In het arrondissement Heerenveen b v., waar de 24 notarissen allen niet-katholiek zijn, hebben de Katholieken in geen der gemeenten, waaruit het arrondissement bestaat, de meerderheid, en toch zijn er in dat arrondissement 7607 Katholieken.

De eenige moeilijkheid, die zich hierbij zon kunnen voordoen, bestaat in het doen der keuze van do gemeente, waar de notaris, die de godsdienstige richting der minderheden vertegenwoordigt, zijne standplaats zou moeten hebben. En toch, dunkt mij, dat de moeilijkheid grooter is in schijn dan in werkelijkheid. Want ook hier behoeft voor willekeur geen plaats te zijn, wanneer men, met de praktijk voor oogen, slechts let op het verschijnsel, dat de notaris, in den regel en in hoofdzaak, zijn werkkring zoekt en ook vindt in zijne omgeving.

Waar dus het grootste gedeelte van dat getal dor minderheden woonachtig is, daar, in die gemeente, zal ook de standplaats moeten zijn van den dosbetreffenden notaris, door wiens benoeming dan tevens de, in den bedoelden zin aangegeven, uitzondering wordt gemaakt op den vooropgestel den regel, dat de godsdienstige richting eener notarisstandplaats de richting zij, die de meerderheid der bevolking is toegedaan.

Wanneer ik dan nog wijs op het denkbare geval, dat er voor eene notaris-vacature geen candidaat van do godsdienstige richting dier standplaats zich beschikbaar stelt, dan bob ik slechts te herhalen, wat ik in het begin als mijne mooning te kennen gaf, dat de godsdienstige overtuiging van den candidaat geen invloed mag uitoefenen op diens „bevoegdheidquot;, om op elke standplaats van ons land tot notaris te worden benoemd. Met was slechts do vraag, die ik stelde en meende in ontkennenden zin te moeten beantwoorden, of een persoon, wiens levensbeschouwing geheel en al afwijkt van die der bevolking in wiei-midden on in wier belang hij tot notaris is aangesteld, wel beschouwd kan worden als de geschiktste, de meest gewenschte, als de rechte man op de rechte plaats, ter uitoefening van dat gewichtige aan hem toevertrouwde ambt.

Ook wij zijn van meening, dat bij notaris-benoemingen de

— 31 —

vraag naar de „goschiktheidquot; van den candiaat-sollicitant een punt moet zijn van ernstige overweging; maar geschiktheid evenwei, beoordeeld met liet oog op het belang der hevolkiny, in wier midden hij als notaris zal optreden.

Boven in den gevel van ons Nederiandsch Staatsgebouw staat wel, sinds 1798, met gulden letteren, „Gelijk recht voor allenquot; gegrift, maar hij, die daarbinnen treedt, ontwaart al spoedig, dat nog menig onderdeel eene dringende wijziging behoeft, om den inwendigen, ouden en verouderden stijl in overeenstemming te brengen mot zijn modernen gevel.

Zoo ik dan met dezen arbeid een steentje zal hebben bijgedragen voor dit groote en grootsche werk, dan acht ik mijn moeite ruimschoots beloond.

Vóórdat ik mijne statistische tabellen open, moet mij nog een woord van oprechten dank van het hart aan allen, die met do meeste bereidvaardigheid en welwillendheid al de gegevens en inlichtingen hebben verstrekt, welke mij noodig waren tot het samenstellen dier tabellen.

-

■■■

■

STATISTISCHE TABELLEN

A A N W 1.1 Z Pi N I) E

DE BESTAANDE VERHOUDING

TUSSCHEN

het getal der katholieke-en niet-katholieke Notarissen

IN NEDERLAND

01\'

1 OCTOBER 18 81).

■ ...... ■ ■-

RECAPITULATIE.

I5nVOI,KIN(i.

V A 0 A ï LI li E N.

■ ■ ■ ■

■

■ \';m • ■

■

■

■ - , ■

■ - ■

■

. ■

■ ■ ■. ......

i\\.

■

isii •• - : ............

■

■ ■

-

ra

1. Ammdisscment \'s U (gt; r to lt;gt;• c n 1) o s c h.

I I K R H A L I N G.

! 35 Kath. on 23 niot-Kath.

\'2. Arrondissriiicnl Bi* cd a.

Te zamen... ,2943010774. 8 notarissen: 2 Kath. en 6 niet-Kath.

H E li M AL ING.

Arrondissement B j¹ e d a.

•i. AiToiidisseiiieiit M :i a s t r i c h t.

i\'¹. L. J. Dunioiiliii Mr. ii. W. II. Haenen A. Nierslrasz A. K. J. II. Herfst

H E R H A L I N G.

A rrondisseni e u / . Ma ast rich!.

4. Arrondisseinent Roermond.

To zamon... 1336091 721 6 notarissen: 4 Kath. on 2 niot-Kath.

II E R H A M N (;.

Arrondissement It o c r in o ]« d.

5. Arrondissement Arnhem.

Po zamon .. .37(527 7i)32 I 10 notarissen; (i Kath . on 4 niet-Kath.