LATIJNSCHE SPRAAKKUNST.

\\

Gedrukt bij J. J. GROEN te Leiden.

vUr /S f

s3S

LATIJNSCHE

SPRAAKKUNST

L. H. BOEKING,

OUD-LEERAAR AAN HET SEMINARIE HAGEVELD.

Vierde verbeterde druk.

J. W. VAN LEEUWEN.

Uitgever en Antiquar. Boekhandel. Hooigracht 74. 1888.

i irsr ü o XT id.

Biz

Inleiding....................................i.

ETYMOLOGIA.

Hoofdstuk 1. Over de uitspraak der letters en den klemtoon

der lettergrepen......................2.

„ II. Over de verdeeling der woorden..........5.

„ HL Over het substantivum in het algemeen . . 6. „ IV. Over de regelmatige declinaties.

De eerste declinatie..................8.

De tweede declinatie.........10.

De derde declinatie .........13.

De vierde declinatie.........20.

De vijfde declinatie.........21.

„ V. Over de onregelmatige declinatie.

Samengestelde declinatie ........23.

Substantiva indeclinabilia........23.

Singularia tantum......■ . . . . 23.

Pluralia tantum...........24.

Defectiva casibus.............26.

Abundantia .......... . 27.

„ VI. Over de geslachtsregels.

Algemeene regels..........27.

Bijzondere regels..........31,

„ VII. Over het adjectivum.

Over de declinatie der adjectiva.....35.

Over de vergelijkingstrappen......41.

„ VIII. Over de numeralia..........45.

ii Inhoud.

Biz.

Hoofdstuk IX. Over de pronomina.........52.

„ X. Over de verba in het algemeen.....59.

„ XI. Conjugatie van het verbum sum . . . . 61.

„ XII. Conjugatie der verba activa......64.

„ XIII. Conjugatie der verba passiva.....73.

,, XIV. Over de verba deponentia.......81.

„ XV. Over de conjugatio periphrastica . . . . 88.

„ XVI. Over de verba impersonalia......92.

,, XVII. Over de onregelmatige verba.....95.

„ XVIII. Over de verba defectiva.......105.

Lijst der voornaamste verba met onregelmatig

gevormde perfecta en supina..........108.

„ XIX. Over de afleiding en samenstelling der woorden.

Over de afleiding der substantiva .... 122.

Over de afleiding der adjectiva.....126.

Over de afleiding der verba......129.

Over de samenstelling der woorden . . . 130.

„ XX. Over de adverbia.........132.

„ XXI. Over de prsepositiones .......135.

„ XXII. Over de conjunctiones en interjectiones , . 145.

SYNTAXIS.

I. Over de bcstanddeelen van den zin . . 147.

II. Regels van overeenkomst.

Overeenkomst tusschen het subject en het

praedicaat............150.

Overeenkomst tusschen het substantivum en

het attributum..........155.

Overeenkomst tusschen het substantivum en

het nomen appositum........159.

Overeenkomst tusschen het pronomen relativum en het antecedens........161.

III. Over het gebruik van den nominativus . . 166.

IV. Over het gebruik van den accusativus . . 170. V. Over het gebruik van den dativus .... 176.

inhoud. in

Biz.

Over het gebruik van den genetivus . . . 183.

Over het gebruik van den ablativus . . 200.

Over het gebruik van den vocativus . . . 211. Over het gebruik der naamvallen bij bepalingen van plaats, tijd en ruimte.

Plaatsbepalingen..........212.

Tijdsbepalingen..........216.

Ruimtebepalingen.........220

Over het gebruik der naamvallen bij de ver-

gelijkingstrappen..........221.

Over de beteekenis en het gebruik der tempora 228.

Over de consecutio temporum.....232.

Over de beteekenis en het gebruik van den

indicativus en conjunctivus in hoofdzinnen . 236, Over de beteekenis en het gebruik van den indicativus en conjunctivus in bijzinnen, die

met een conjunctie beginnen......239.

Conjunctiones condicionales......241.

Conjunctïones concessivae...... . 245.

Conjunctiones comparativae......247.

Conjunctiones causales........248.

Conjunctiones finales........252.

Conjunctiones temporales.......261.

Over het gebruik van den indicativus en

conjunctivus in vragende zinnen.....266.

Over het gebruik van den indicativus en

conjunctivus in relatieve zinnen.....271.

Over de beteekenis en het gebruik van den

imperativus............274.

Over den infinitivus.........276.

Over den accusativus cum infinitive . . . 284.

Over de oratio obliqua.......293.

Over de participia.........296.

Over den ablativus absolutus.....301.

Over het gerundivum en gerundium . . . 306.

Over de supina....... . 312.

IV INHOUD.

Biz

I Toofdstulc XXV. Over het gebruik van sommige substantiva 313

XXVI. Over het gebruik der pronomina.

Pronomina personalia en possessiva. . . 318

Pronomina reflexiva........320

Pronomina demonstrativa......324

Pronomina interrogativa......329

Pronomina indefinita.......-SS¹

Pronominalia..........333

XXVII. Over het gebruik van sommige adverbia 335

XXVIII. Over de plaatsing der praeposities. . . 339 XXIX. Over de coordineerende conjuncties.

Conjunctiones copulativae......341

Conjunctiones disjunctivae......346

Conjunctiones adversativae......347

Conjunctiones conclusivac......349

PROSODIA.

I. Over de quantiteit der lettergrepen . . 351. 11. Over de verzen in het algemeen . . .357. 11 f. Over de voornaamste soorten van eenvoudige verzen...........363.

IV. Over de voornaamste soorten van samengestelde verzen.........369.

V. Over de verbinding van verzen tot gedichten 372.

Aanhangsel I. Over den Romeinschen kalender.....375.

„ II. Over de Romeinsche maten, munten en gewichten 378. „ III. Over de gebruikelijkste alkortingen.....380.

Algemeen register

INLEIDING.

Dc Latijnsche spraakkunst of grammatica leert de Latijnsche taal juist verstaan en zuiver schrijven en spreken.

Zij bestaat uit drie deelen:

I. de woordvorming of etymologia. Deze leert de eigenschappen, de veranderingen en de afleiding kennen der woorden.

II. de woordvoeging of syntaxis. Deze bevat de regels, volgens welke de woorden tot zinnen en deze tot een rede worden verbonden.

III. de versbouwkunde of prosodia. Deze maakt ons bekend met de lengte der lettergrepen en hoe de woorden tot verzen worden samengevoegd.

4e druk.

ETYMOLOGIA.

EERSTE HOOFDSTUK.

OVER DE UITSPRAAK DER LETTERS EN DEN KLEMTOON DER LETTERGREPEN.

§ 1, De Latijnsche taal heeft dezelfde klinkers (vocale?) als de Nederlandsche met uitzondering van de ij. Daarentegen komt in verscheidene woorden de Grieksche y (ypsilon) voor, welke evenals de Nederlandsche i wordt uitgesproken. 15.v. pyra (pira), brandstapel, eyenus (cicnus), zivaan.

§ 2, De gebruikelijkste tweeklanken (diphthongi) zijn ac, au en oe. Zij worden uitgesproken als de Nederlandsche ee, ou en eu. B.v. aestas (eestas), zomer, aurum (ourum), goud, poena (p e u n a), straf.

Zoo ae en oe geen tweeklank vormen, zet men boven de e het scheidingsteeken (diaerësis). B.v. poëta, dichter, aer, lucht.

De tweeklank e u, welke als u i wordt uitgesproken, komt behalve in Grieksche woorden, zooals Perseus (eigennaam), eurus, oostenwind, slechts voor in heus, he, hei, hcu en eheu, ach, ceu, evenals, seu. of, neu, en dat niet, neuter, geen van beiden en n e u t i q u a m, volstrekt niet. In alle overige woorden behooren de eu tot twee lettergrepen. B.v. malleus (malle-us), hamer.

De tweeklank u i komt slechts voor in hui, he, p h u i, foei en bij dichters in h u i c en c u i (twee voornaamwoorden).

De tweeklank ei wordt slechts aangetroffen in hei, ach. In alle overige woorden spreekt men de ei gescheiden uit. B.v. mallei (malle-i), hamers.

Den Nederlandschen tweeklank ie vindt men niet in het Latijn. Men spreke derhalve het woord h o d i e, heden, in drie lettergrepen uit.

Letters, Uitspraak.

§ 3. De medeklinkers (consonantes) zijn met uitzondering ! van de w in het Latijn dezelfde als in het Nederlandsch De j | wordt dikwijls geschreven als i. De h wordt niet als consonant beschouwd, maar als het t e e k e n e e n e r aanblazing der daaropvolgende vocaal en wordt dan ook dikwijls weggelaten. B.v. Hannibal en Annibal. De k komt slechts voor in Kalendae, de eerste dag der maand, en in de eigennamen Kaeso en Kar-t h a g o.

De consonanten worden verdeeld in;

liquidae of vloeiende: 1, m, n, r; en

m u t a e of stomme, waartoe alle overige consonanten behooren behalve de s, welke als sisklank op zich zelve staat en de j en v, die halfklinkers of semivocales worden genoemd.

De m u t a e worden verdeeld in:

la bi a les of lipletters; b, p, f.

linguales of tongletters: d, t.

gutturales of keelletters: c, g, k, q.

X en z worden d up lice s of dubbele consonanten genoemd. X staat voor es of gs en z voor ds of ts.

Wij spreken in het algemeen de medeklinkers in het Latijn juist uit gelijk in onze taal. Men lette echter op de volgende uitzonderingen.

C wordt als k uitgesproken vóór a, o, u, au, vóór een consonant en op het einde van een woord. B.v. cast ra, legerplaats, color, kleur, cura, zorg, causa, oorzaak, classis, vloot, lac, melk. In alle overige gevallen wordt zij uitgesproken als een scherpe s. B v. c e r a, zvas, Cyrus (eigennaam) , c o e p t u m, onderneming, va cc a e (vaksee), koeien.

De q komt alleen voor in verbinding met u en wordt met deze vocaal uitgesproken als kw B.v. aqua (akwa), water.

Gu voorafgegaan door n en gevolgd door een vocaal wordt uitgesproken als gw, alzoo tweelettergrepig: lingua (lin-gwa), tong, sanguis (san-gwis), bloed. Zoo er geen n voorafgaat, volgt men de uitspraak van onze taal, alzoo drielettergrepig: arguo (ar-gu-o), tk beschuldig, vijflettergrepig: e x i g u i t a s (ex-i-gu-i-tas), geringheid.

Su vóór een vocaal staande wordt uitgesproken als sw in suadeo (swadeo), ik raad aan, suavis (swavis), aangenaam en su es co (swesco), ik word gewoon, anders als su. B.v. suus (su-us), zijn, sues (su-es), zwijnen.

Ti wordt gewoonlijk uitgesproken als ti. B.v. Tiberius (eigennaam), t o t i d e m , even zoovelen, h o r t i, tuinen.

Ti wordt echter als tsi uitgesproken, wanneer er een vocaal op volgt [B.v. ratio (ra-tsio), reden, motio (mo-tsio), bciucging\\

Qnantiteit, Klemtoon.

behalve in de vier volgende gevallen, waarin t i de Nederlandsche uitspraak behoudt:

1°. wanneer s, t of x voorafgaat. B.v. ostium, haven, A11 i u s (eigennaam), mixtio, vermenging.

2°. in totïus,

3°. in Grieksche woorden. B.v. Miltiades.

4°. in den verouderden i n f i n i t i v u s p r a e s e n s p a s s i v i op er. B.v. qua tier.

§ 4. Een lettergreep is lang of kort. Ter aanduiding hiervan kan men het teeken - boven een lange en het teeken - boven sen korte lettergreep plaatsen. B.v. mensa, tafel.

Ofschoon de leer van de lengte of quantiteit der lettergrepen eerst behandeld wordt in het derde deel der grammatica, zoo zij hier met het oog op de uitspraak het volgende opgemerkt.

Een lettergreep is lang:

iquot;. wanneer zij een diphthong bevat. B.v. poena, straf, caösa, oorzaak.

2°. wanneer zij eindigt op een consonant en de volgende lettergreep begint met een consonant. B.v. 111 e, deze, a r m a, tvafenen.

3°. wanneer zij eindigt op een vocaal en de volgende lettergreep begint met j, x, z. B.v. major, grooter, axis, as, gaza, schat.

4°. gewoonlijk ook wanneer zij eindigt op een vocaal en de volgende lettergreep begint met twee consonanten, waarvan de tweede niet is 1 of r. B.v. rëstis, strop, doch assécla, bijloo-per, v o 1 ü c r i s , vogel.

Een lettergreep is kort, wanneer zij op een vocaal eindigt en de volgende lettergreep met een vocaal of h begint. B.v. dubïum, twijfel, nihil, niets.

§ 5. Om een woord van twee of meer lettergrepen behoorlijk uit te spreken moet men op een dezer lettergrepen den klemtoon leggen. Zoo zegt men ook in het Nederlandsch; vader, bewónderen, bewegen In het Latijn volgt men hierbij deze regels.

r\'. Bij een woord van twee lettergrepen valt de klemtoon altijd op de eerste. B.v. rhétor, redenaar, hómo, nicnsch, Dclis, God.

2°. Bij een woord van drie of meer lettergrepen valt de klemtoon op de voorlaatste of paenultima, zoo deze lang is en anders op de derde van achteren of antepaenultima. B.v. palümbes, houtduif, gratia, gunst. Vgl § 15. 3 en 4, A.

—5- § 6—7- Afbreken, Rcdedcelen. 5

A a n m e r k i n g. Uc achtervoegsels n e, que, v e, c e maken dat de klemtoon op de paenultima valt, niettegenstaande deze kort is. Men zegge dus: omniaque, patréve. Alleen zoo door aanhechting van q u e een nieuw woord ontstaat, zooals d é n i q u e uit deinque, volgt men den gewonen regel. Men onderscheide dus i\'taque, derhalve van itaque, £71 zoo, ütique, voorzeker van ut (que, en opdat. Om de gelijkvormigheid met utérque en plerfque zeggen sommigen altijd utraque en pleraque, ofschoon hier door aanhechting van que een nieuw woord ontstaan is.

Bij de composita van facio, waarin de a blijft, zooals calefacio, benefacio, heeft de lettergreep fa, zoo zij paen ultima is, den klemtoon. B.v. calefacit, bene facit.

Wijl het van het hoogste belang is om van jongs af de woorden juist uit te spreken, zullen wij voor de eerstbeginnenden bij de drie- en meerlettergrepige woorden op de paenultima het tee-ken - of ^ zetten, wanneer hare quantiteit niet uit de regels van § 4 kan afgeleid worden.

§ 6. De volgende regels leeren hoe men de woorden op het einde van een regel gewoon is af te breken.

i⁰. Twee vocalen, die geen diphthong vormen, behooren tot twee lettergrepen. B.v. ])e-us.

2⁰. Samengestelde woorden scheidt men volgens de deelen, waaruit zij zijn samengesteld. B.v. ab-ütor, re-spondeo, di-sto, dis-triho, abs-condo, ab-scindo, tran-scrïbo, su-spicio, pot-est, 1 o n g - a e v u s, m a g n - a 11 i m u s, anim- advert o.

De welluidendheidshalve aangehechte d van prod, red, sed behoort bij het voorvoegsel. B.v. prod-ire, red-ire, sed-itio.

3quot;. Een consonant, die tusschen twee vocalen staat, behoort bij de tweede lettergreep. B.v. A-le-xander, e-le-ge-ram.

4°. Wanneer meerdere consonanten, waarmede een Latijnsch woord kan beginnen, bij elkander staan, moeten zij bij de volgende lettergreep gevoegd worden. Men schrijve dus: nu-cleus (clarus), a-cris (crassus), fi-glïnus (gloria), va-fre (frater), i-gnis (gnarus), a-gri (gratia), po-pies (placeo), a-prïlis (primus), ma-tris (trans), e-sca (scio), v e - s p a (spatium) , f u - s t i s (sterno) , c a - s t r a (stringo). Kunnen meerdere consonanten niet aan het begin van een Latijnsch woord staan, dan worden zij gescheiden. B.v. d o c-t u s, tinc-tus, 0 m-n is, scrip- si, scrip-tum, mon-strum, va 1 -1 is, an-nus.

TWEEDE HOOFDSTUK.

OVEE DE VERDEELING DER WOORDEN.

§ 7. Volgens hunne beteeken is worden de woorden verdeeld in drie hoofdsoorten:

nomina, naamwoorden.

Nomina, Substantivuin.

verba, werkwoorden.

particülac, kleine rededeelen.

§ 8. De n o m i n a worden verdeeld in:

substantlva, zelfstandige naamwoorden.

adjectïva, bijvoegelijke naamwoorden.

n u m e r a 1 i a, telwoorden.

pronomina, voornaamwoorden.

De nomina kunnen in het Latijn evenals in het Nederlandsch verbogen of gedeclineerd worden. Hierbij doet zich echter een belangrijk onderscheid voor. In het Nederlandsch geschiedt de verbuiging èn door middel van het lidwoord èn door zekere veranderingen van het naamwoord. In het Latijn daarentegen bestaat geen lidwoord en geschiedt de verbuiging alleen door het naamwoord te veranderen.

Het gemis van het lidwoord heett ten gevolge, dat men bij de vertaling uit het Latijn in het Nederlandsch enkel uit den samenhang moet opmaken of men bij een naamwoord het bepalend of het onbepalend of geen lidwoord moet plaatsen. Virbijv. kan beteekenen dc man, een man of enkel man.

DERDE HOOFDSTUK.

OVER HET SÜBSTANTIVUM IN HET ALGEMEEN.

§ 9. Het substantivum is of een algemeen zelfstandig naamwoord, nomen appellatïvum öf een eigen zelfstandig naamwoord, nomen proprium.

Een nomen a p p e 11 a t i v u m is een naam, welke aan alle voorwerpen van dezelfde soort gemeen is. B.v. arbor, boom, h o m o, mcnsch.

Een nomen proprium is een naam, welke slechts aan een voorwerp van dezelfde soort eigen is. B.v. Bucephalus ^de naam van het bekende paard van Alexander den Groote), A t h ë n a e (de naam eener stad).

De substantiva worden ook verdeeld in nomina eoncrëta en abstracta.

Een nomen concretum is de naam van een zinnelijk waarneembare zaak of persoon. B.v. arbor, boom, senex, grijsaard.

Een nomen abstractum is de naam van een zaak, welke niet zinnelijk waarneembaar is. B.v. seneetus, ouderdom, corruptio, verleiding.

Vervolgens noemt men:

Geslacht, Stam, Dcclinatics.

collectiva de substantiva, die een verzameling aanduiden van personen of zaken. B.v. e.xercitus, leger, grex, kudde.

patron ymïca de eigennamen, die een persoon aanduiden als iemands zoon, dochter of afstammeling. B.v. Peilde s, een zoon van rdeus.

gentilia de eigennamen, die de bewoners van een stad of land aanduiden. B.v. Atheniensis, een Athener.

deminutïva de woorden, die een verkleining te kennen geven. B.v. agellus, akkertje.

§ 10. De Latijnsche substantiva hebben drie geslachten of genera:

het m a n n e 1 ij k geslacht, genus mas c u 11 n u m. het vrouwelijk geslacht, genus feminïnum.

het onzijdig geslacht, genus neutrum.

Het getal of numerus is enkelvoudig of singularis en meervoudig of pluralis.

De verbuiging geschiedt in zes naamvallen of casus. Zij zijn: n o m i n a t ï v u s, de naamval van het onder w e r p.

g e n e t ï v u s, de naamval, die aanduidt v a n w i e n iets is.

d a t ï v u s, de naamval, dien wij aangeven door de voorzetsels aan of voor.

accusativus, de naamval van het voorwerp.

vocatïvus, de naamval, waarmede men iemand aanspreekt, ablatlvus, de naamval, dien wij aanduiden door de voorzetsels met of door.

Aanmerking. De nominativus en vocativus worden casus recti genoemd en de overige naamvallen casus oblïqui.

§ 11, Elk substantivum bestaat uit een gedeelte, dat stam en een gedeelte, dat uitgang genoemd wordt.

De stam is dat gedeelte, hetwelk overblijft, wanneer men den uitgang van den genetivus singularis wegneemt. B.v. pater, genetivus p a t r i s, stam p a t r.

Zonder in verdere bijzonderheden te treden wenschen wij echter op te merken, dat de uitgang, zooals deze zich thans vertoont, in vele gevallen met de laatste letter van den stam is verbonden of samengesmolten.

De naamvallen van een substantivum worden gevormd door achter den s t a m zekere uitgangen te voegen. Deze uitgangen zijn niet dezelfde voor alle woorden, maar worden tot vijf soorten teruggebracht. Hierdoor ontstaan vijf declinaties.

Om te weten volgens welke declinatie een substantivum verbogen wordt ziet men naar den uitgang van den genetivus singularis. Deze is in de

8 Eer sic cTecliiiatie. % 12..

iste declinatie ae (es).

2de „ i.

3^de « »s.

4lt;le „ US.

S^lt;le ei. _

Alle declinaties hebben het volgende gemeen.

1°. De neutra hebben zoowel in het enkelvoud als in het meervoud den nominativus, accusativus en vocativus aan elkander gelijk en deze naamvallen gaan in het meervoud uit op a.

2°. Alle substantiva hebben in het meervoud den vocativus aan den nominativus enden ab la t i v u s aan den d at iv u s gelijk.

VIERDE HOOFDSTUK.

OVER DE REGELMATIGE DECLINATIES.

De eerste declinatie.

§ 12. De Latijnsche woorden der eerste declinatie gaan in den nominativus singularis uit op a.

De uitgangen dezer declinatie zijn:

Singularis. Pluralis.

Nom. a Nom. ae

Gen. ae Gen. arum

Dat. ae Dat. is

A cc. am A cc. as.

Voc. a Voc. ae

Abl. a Abl. is

Voorbeeld van verbuiging.

Singularis. Pluralis.

Nom. mensa, de tafel. mensae, de tafels.

Gen. mensae, van de tajel. mensa rum, van de tafels.

Dat. mensae, aan of voor de tafel, mensis, aan of voor de tafels. Acc. mensam, de tafel. mensas, de tafels.

Voc. mensa, o tafel. mensae, o tafels.

Abl. mens a, met of door de tafel. \' mens i s, met of door dc tajels.

Voorbeelden ter oefening.

fortüna, f. geluk.

incöla, m., inwoner.

penna, ffiueiier.

poëta, m. dichter.

*

\\

Eerste declinatie.

Aanmerking I. De vrouwelijke woorden dea, godin en filia, doclder hebben in den D a t. en A b 1, P1 u r. d e a b u s en i i 1 i a b u s, om hen te onderscheiden van de mannelijke woorden deus, god en filius, zoon, der tweede declinatie. Zoo de beteekenis van godinnen en dochters uit den samenhang duidelijk is, zegt men d i i s en filiis.

Aanmerking II. Het woord fa mil ia, huisgezin, heeft zcer dikwijls in den Gen. Sing den uitgang as, wanneer het voorafgegaan wordt door pater, vader, mater, moeder, filius of filia B.v. filia familias, de dochter des hnisgezins.

Aanmerking III. Bij dichters gaat de Gen. Sing, soms uit op ai. B.v. aula, het hof, a u 1 a i

§ 13. De Grieksche woorden der eerste declinatie gaan in den nominativus singularis uit op e, as, es

Voorbeelden van verbuiging.

i.

Singularis. Pluralis.

Nom. ode, het gezang. odae, de gezangen.

Gen. odes, van het gezang. odarum, van de. gezangen. Dat. od a e, aan of voor het gezang, odis, aan of voor de gezangen. Acc oden, het gezang. odas, de gezangen.

V o c. ode, o gezang. od a e, o gezangen.

A bi. ode, met of door het gezang, odis, met of door de gezangen.

2.

Nom. tiaras, de haarband tiarae, de haarbanden.

Gen. tiarae, van den haarband.^ tiararum, van de haarbanden. D a t. tiar a e, aan of voor den haar- tiar i s, aan of voor de haarband (banden. Acc. tiaran, den haarband. tiaras, de haarbanden.

V o c. tiar a, o haarband. tiar a e, o haarbanden.

Abl. tiara, met of door den haar- tiar is, met of door de haarband. (banden.

3-

Nom. satrap e s , de landvoogd. satrapac, de landvoogden.

G e n. satrap a e^van den landvoogd, satrap a r u m, v. de landvoogden.

Dat. satrapac, aan of voor den satrap is, aan of voor de land-

(landvoogd. (voogden.

Acc. satrapen, den landvoogd. satrapas, de landvoogden.

V o c. satrap e, o landvoogd. satrap a e, o landvoogden. Abl. satrap e, met of door den satrapis, niet of door de land-

landvoogd. {voogden.

Tiueede dcc I viatic.

Voorbeelden ter oefening.

aloe, f. aloe. Lethe, f. (eigennaam), comêtes, m. staartster.

crambe, f. kool. boreas, m. noordemuind. dynastes, m, opperheer. epitome, f. uittreksel.Aeneas, m. (eigennaam) pyrites, m. vuursteen. isagöge, f. inleiding, anagnostes, m. ï^ö/\'A\'.CYT.Anehïses.m.(eigennaam).

Aanmerkingen. De namen van steden op e zooals Sinope hebben in den Gen. Sing, op de vraag waar den uitgang ae. B.v. S i n 5 p a e, te Sinope.

De woorden op as hebben dikwijls am in den Ace. Sing Vele Grieksche woorden op e en e s nemen zoowel in den nominativus als in de overige naamvallen de Latijnsche uitgangen aan.

De tweede declinatie.

$ 14. De Latijnsche woorden der tweede declinatie gaan in den nominativus singularis uit op er, i r, us, u m. De letters c r en ir behooren tot den stam van het woord. De woorden op um zijn onzijdig. De uitgangen dezer declinatie zijn: Singularis. Pluralis.

Masc. en Fem. Neutrum. Masc. en Fem. Neutrum.

Nom. er, ir, us, um Nom. i a

Gen. i Ge n. orum

Dat. o Da t. is

A cc. um A cc. os a

Voc. er, ir, e, um Voc. i a

Abl. o Abl. is

H 15. __ quot;Voorbeelden van verbuiging.

i.

Singularis. Pluralis.

Nom. puer, de knaap. v puëri, de knapen,.

Gen. puëri, van den knaap. puerörum, van de knapen. Dat. puër o, aan of voor den knaap, puër i s , aan of voor de knapen. A c c. puër u m, den knaap. puër o s, de knapen.

Voc. puer, o knaap. puëri, o knapen.

Abl. puër o, met of door den knaap, puër i s, met of door de knapen.

Aanmerking. Evenals puer worden ook verbogen: adulter, m. echtbreker. presbyter, m. priester.

gen er, m. schoonzoon. so eer, m. schoonvader.

Liber, m. (bijnaam van Bacchus) vesper, m. avond.

libëri, m. kinderen (enkel meerv.)

Celtiber en Iber, twee volksnamen, hebben ëri Mulcïber, bijnaam van Vulcanus, heeft Mulcibëri en Mulcïbri.

S| 15. Tweede declinatie. 11

Alle overige substantiva op er der tweede declinatie stooten de c uit. Zij gaan naar het volgende voorbeeld.

Nom. ager, de akker. agr i, de akkers.

Gen. agri, van den akker. agrorum, van de akkers.

Dat. agro, aan of voor den akker, agris, aan of voor de akkers. A cc. agrum, den akker. agros, de akkers.

V o c. ager, o akker. agr i. o akkers.

A b 1. agr o, met of door den akker, agr i s, met of door de akkers.

2.

Nom. vir, de man. viri, de mannen

Gen. viri, van den man., vir5rum, van de mannen.

Dat. vir o, aan of voor den man. vir is, aan of voor de mannen. A c c. vir um , den man. vir o s, de mannen.

V o c. vir, o man. vir i, o mannen.

A b 1. vir o, met of door den man. vir i s, met of door de mannen.

Aanmerking. Volgens vir worden verbogen de substantiva, die samengesteld zijn met vir, zooals: decemvir, tienman, alsmede levir, zwager, en Trevir (volksnaam).

3-

Nom. popülus, het volk. popüli, de volken.

Gen. popüli, van het volk. populo rum, van de volken.

Dat. populo, aan of voor het volk. popülis, aan oi voor de volken.

Ace. popülum, het volk. popülos, de volken.

Voc-1 popülel o volk. popüli, o volken.

Abl. popül o, met oi door het volk. popülis, met oi door de volken

Aanmerking. De Latijnsche eigennamen op i us en jus, alsmede filius, zoon, en genius, besehermgeest, gaan in den Voc. Sing uit op i in plaats van op ie en je. Deze vocati-vus op i heeft den klemtoon altijd op de voorlaatste. B.v. Vir-gilius, Virgtli, Gajus, Gai, Pompëjus, Pompei, filius, fili. De Latijnsche eigennamen, die eigenlijk adjectiva zijn, zooals Pi us, alsmede de Grieksc-he eigennamen op lus, zooals Arïus, hebben den Voc. regelmatig, derhalve Pie, Arïe.

Deus, God, wordt aldus verbogen.

Nom. Deus. Dii, ook Di, zelden Dei.

G e n. Dei. DiSlaun.

Dat Deo. Diis, ook Dis, zelden Deis.

A cc. Deum Deos.

Voc. Deus. Dii, ook Di, zelden Dei.

Abl. Deo. v Diis, ook Dis, zelden Deis

Tiucci/c dcc Una tic.

4-

Nom. bellum, dc oorlog. bell a, de oorlogen.

Gen. belli, van den oorlog. bellorum, van dc oorlogen.

Dat. bello, aan of voor den oorlog, bellis, aan of voor dc oorlogen.

A cc. bellum, den oorlog. bell a, de oorlogen.

V o c. bell u m , o oorlog. bell a, o oorlogen.

Abl. bello, met of door den oorlog, bell i s, met of door de oorlogen.

Aanmerking. De substantiva op ium en ius hebben in den Gen. Sing, soms i in plaats van ii. Ook hier valt de klemtoon altijd op de voorlaatste. B.v. consilium, constli, Appius, Appi.

Voorbeelden ter oefening.

auster, m. zuidenwind. genius, m. beschermgeest.

culter, m. vies. Horatius, m. (eigennaam),

faber, m. werkman. ocülus, m. oog.

gener, m schoonzoon. rusticus, m. boer.

liber, ra. bock. servus, m slaaf.

magister, m meester. ventus, m. wind

triumvir, m. drieman. donum, geschenk.

centumvir, m. honderdman. exemplum, voorbeeld.

annus, m. jaar. furtum, diefstal.

campus, m. veld. officium, pheht.

cibus, m spijs. pocülum, beker.

domïnus, m. heer. proelium, gevecht.

§ 17—19- Derde declinatie. 13

Voorbeelden ter oefening.

Athreus, m. (eigennaam). Naxos, f (eigennaam).

Morpheus, m. ,, Samos, f. ,,

Orpheus, m. „ colon, plint.

Arctos, f. beer gesternte. iclolon, beeld.

Delos, f. (eigennaam). symposion , gastmaal.

§ 17. De Grieksche eigennamen op ens hebben in den A c c. Sin g. ook ea. B.v. Per sea.

! Sommige Grieksche eigennamen op os hebben in den Gen en Acc. Sing, somtijds o. B.v. Athos, Atho. Sommige Grieksche eigennamen op os hebben in den Gen en Acc. Sing, somtijds o. B.v. Athos, Atho.

De Grieksche eigennaam Pa nth us heeft in den Voc. Sing. Pant hu.

In den Gen. Plur. van oorspronkelijk Grieksche woorden vindt men soms bij titels van boeken den uitgang on. B.v. Libri georgicon, I hoclien cn\'er den landbouw.

§ 18. Sommige substantiva der eerste en tweede declinatie hebben in den Ge n. P1 ur. u m in plaats van a rum of or u m , en wel gewoonlijk :

i⁰. de namen van munten, maten en gewichten, zoo zij een telwoord bij zich hebben. B.v. duo milia sestertium (van sestertius, een geldstuk van 8 of 9 centen Nederlandsch); tria milia am-1) h ö r u m (van amphora, een Romeinsche inhoudsmaat van ongeveer een ton).^v^oo deze substantiva geen telwoord bij zich hebben of zoo het telwoor^ niet dient om de hoeveelheid van het geld, de maat of het gewicht Ate bepalen, moet men den uitgang arum of or urn behouden. B.v. N o\' t a e d u o r u m h o r u m n u m m o r u m d i v e r s a e sunt, de \'■ stempels dezer twee geldstukken zijn verschillend.

20. eenige woorden en uitdrukkingen, zooals: praefectus socium, hoofd der bondgenooten, praefectus fabrum, hoofd der werklieden, duumvïrum, triumvïrum, dikwijls liberum, soms deum, zooals in de spreekwijze pro deum atque hominum fidem, bij der goden en menschen trow.u,

3⁰. soms ook e i wel vooral bij dichters de namen van vreemde volken en de composita op cöla en gëna. B.v. Lapïthum, Arglvum, caelicölum, terrigënum.

Derde declinatie.

§ 19. De woorden der derde declinatie gaan in den nominativus singularis uit op een vocaal of op c, 1, n, r, s, t, x.

De stam der meeste woorden van deze declinatie kan alleen gevonden women door is van den Gen. Sing, weg te schrappen.\' B.v. leo, leeznu, genetivus 1 eon is, stam leon; carmen, gezang, genetivus car minis, stam car min; vox, .Samp;7;/, genetivus voc is, stam voc.

Om derhalve een substantivum van deze declinatie te kunnen verbuigen, moet men den Nom. en den Gen. kennen. Zoo men niet zeker weet, hoe deze beide casus zijn, raadplege men altijd zijn woordenboek.

Derde declinatie.

Dc uitgangen dezer declinatie zijn: Singular! s.

Masc. en Fem. Neutrum.

Voorbeelden van verbuiging.

Derde deelinatie.

Voorbeelden ter oefening.

actas, atis, f leeftijd. lex, legis, f. ter/¹

agger, éris, m. dam. miles, ïtis, m. soldaat.

anser, éris, m. gans. muiier, ëris, f. vrome.

artïfex, icis, m. kunstenaar. natio, önis, f. volksstam.

cadaver, ëris, n. lijk. nepos, otis, m. kleinzoon.

caput, ïtis, n. hoofd. nux, nucis, f. noot.

corpus, öris, n lichaam. obses, ïdis, m. gijzelaar.

cuspis, idis, f. punt. ordo, ïnis, m. rij.

custos, ödis, m. wachter. pectus, oris, n. borst.

dux, ducis, m. aanvoerder. pondus, ëris, n. gewicht.

flumen , ïnis , n. rivier. sermo, onis, m. gesprek.

heres, ëdis, m. erfgenaam. tempus, öris, n. tijd.

lapis, ïdis, m. steen. rex, regis, m. koning.

latus, ëris, n. zijde. vigil, ïlis, m wachter.

lepus, öris, m. haas virgo, ïnis, f. maagd.

§ 20. In den Acc Sing, hebben im in plaats van e\'m: 1quot;. de namen van steden en rivieren en de Grieksche substantiva op is, die den Gen. gelijk hebben aan den Nom. B.v. Neapölis, N e a p ö 1 i m, Tibëris, T i b ë r i m, basis, grondslag, basim, poësis, dichtkunst, poësim.

2°. de volgende vrouwelijke substantiva, die insgelijks den Gen. i gelijk hebben aan den Nom.

altijd

a m u s s i s, richtsnoer. s i t i s, dorst.

b u r i s, ploegstaart. t u s s i s , hoest.

r a v i s, heeschhcid. vis, geweld.

Cucümis, m. kontkommer, heeft met den Gen. cucümis: cu-cümim, doch met den Gen. cucumëris: cue u me rem.

gewoonlijk

febris, koorts. rest is, strop.

pelvis, bekken. sec Oris, bijl.

puppis, achtersteven. turris, toren.

.

somtijds

b i p e n n i s, bijl. _sn a v i s, schip.

* c 1 a v i s, sleutel. n e p t i s, kleindochter.

J m e s s i s, oogst. s e m e 111 i s, zaaiing.

§ 21. In den A b 1. Sin g. hebben i in plaats van e: *

r. de substantiva, die in den Acc. Sing, im hebben. B.v.

i6 Derde declinatie. % 22.

Ncapöli, pocsi, siti. Die met im en em hebben i en e en wel in dezelfde verhouding. Restis echter heeft alleen res te, en sec Or is alleen secOri.

2quot; de neutra op e, al, ar. B.v. mare, zee, marjC vectïgal, belasting. vectigali, calcar, spoor, calcari. Hiervan zijn uitgezonderd :

sal, salis, zont, geestigheid baccar, aris, wilde nardus.

(in sing. m. en n. in plur. m.) j u b a r, aris, glans.

far, farris, meel. hep ar, atis, lever.

nectar, aris, nectar.

alsmede de namen van steden op e, zooals Praeneste en rete, net

30. de namen der maanden op er en is. B.v. Aprïlis, Apr 1 li, September, Septembri.

40. de appellativa op is, die oorspronkelijk adjectiva zijn, zooals aequalis, tijdgenoot, aequali. Maar de eigennamen op is, alsmede juvënis, jongeling, en gewoonlijk ook volücris, vogel en aedïlis, aedicl, hebben e. B.v. Martialis, Martiale, Atheniensis, Athener, Atheniense,

5⁰. Imber, slagregen, heeft imbre en imbri. Ook vindt men den A bl. op i in de volgende spreekwijzen: alio ui aqua et igni in ter-die ere, iemand het gebruik van water en vuur ontzeggen, in ballingschap zenden; ferro ignïque, te vuur en te zwaard; r\\\\r\\,op het land; vespere en vesperi, des avonds; temperi, bij tijds; luce en luci,\' op den dag; ten laatste somtijds bij sommige namen van steden op de vraag waar, zooals: Lacedaemöni, Carthagini, en bij enkele parisy 11 a ba op is, zooals: amnis, avis, civis.

§ 22. In den Gen. Plur. hebben ium in plaats van um;

iⁿ. de neutra op e, al, ar, die in den Abl. Sing, i hebben. Deze woorden gaan in den Nongt;~Acc. en Voc. Plur. uit op ia in plaats van op a. B v. m a r i u m, m a r i a. Evenzoo r e t i u m , r e t i a.

2°. de parisyllaba (woorden, die in den Gen Sing, evenveel lettergrepen hebben als in den Nom.) op es en is. B.v turns, turrium, aequalis, aequa-Hum, nubes, wolk, nubium. ^

Uitgezonderd zijn de volgende substantiva, die altijd um hebben: (ambages), f. omweg. Vgl. § 34 3quot;. strues, f. stapel.

ca nis, m. hond. vates, m. waarzegger.

juvënis, m. jongeling. volücris, f. vogel.

Apis, f. bij, mensis, m. maand, panis, m. brood en sedes, f. zitplaats, hebben um en ium.

Derde declinatie.

Derde declinatie.

Pluralis. Nom. altaria. cervicalia.

Gen. altarium. cervicalium.

D a t. altarïbus. cervicalïbus.

A cc. alt ar ia. cervicalia.

Voc. altaria. cervicalia.

Abl. altarïbus. cervicalïbus.

Verschillende woorden op i s.

Derde dcelinatie.

Charybdis, f. (gr. eigennaam) fons, fontis , m. bron.

cinis, eris , m. asc/i. fraus, fraudis, f. bedrog.

December, bris, m. December, juvenis, m. jongeling.

fames, f. honger. laquear, n. zoldering.

mare, 11 zee. senex, senis, m grijsaard.

monïle, n. halsband. sors , sortis , f. lot

mos, moris, m. gebruik. tigris, is, m. (gr. subst.) tijger.

natalis^.foorspr.adj.^\'AwAv/rtg-. tigris, ïdis, m. (gr. subst.) tijger.

os, oris , n. mond. Tigris, is, m. (eigennaam).

os, ossis, n. been tribunal, n. rechterstoel.

quies, ëtis, f. rust. vas, vadis, m. borg.

Quiris , ïtis, m. (volksnaam) vectïgal, n. belasting.

securis, f. bijl. voluntas , atis, f. zvil.

§ 23. De G r i e k s c li e en vreemde eigennamen op e s, G e n. i s hebben, zoo zij parisyllaba zijn, dikwijls ook i in den Gen. Sing. B.v. Themistocles, Themistoclis en Themistocli.

Pe Grieksche woorden op ma, zooals poëma, gedicht, hebben in den Dat. en Abl. Plur. gewoonlijk is in plaats van ibus. 11.v. poema t i s.

Sommige substantiva, die in den Gen. Plur. uitgaan op ium, hebben soms in den Ace. Plur. den uitgang is, en geheel verouderd eis (uit te spreken is). B.v. artis, kunsten, civis (civeis), burgers.

De onzijdige namen van feesten, die enkel in het meervoud voorkomen, hebben in plaats van ium ook iorum in den Gen. Plur. B.v. Saturnalia, Saturn alium en Saturnaliorum.

§ 24. J uppïter heeft Gen. Jovis, Dat. Jovi, Ace. Jovem, Abl. Jove.

Bos, rund, Gen bovis, gaat in het enkelvoud regelmatig, maar in het meervoud: Nom. Acc. en Voc. boves. Gen. boum. Dat en Abl. bubus, soms bobus.

Sus, zwijn, Gen. suis, gaat regelmatig, doch heeft in den Dat. en Abl. Plur. liever sub us dan suïbus.

Van vis, dat in hot enkelvoud geweld, en in het meervoud krachten beteekent. bestaat in het enkelvoud behalve den Nom. slechts de Acc. vim én de Abl. vi. In het meervoud is de Nom. Act. en Voc. vires, de Gen. virium, de Dat. en Abl vinbus

Van ops, dat in het enkelvoud ludp, en in het meervoud schatten beteekent, bestaat in het enkelvoud slechts de Gen. opis, de Acc. opem, en de Abl. ope. In het meervoud gaat het regelmatig behalve in den Gen. opum.

§ 25. Grieksohe uitgangen.

Verschillende Grieksche woorden worden vooral bij dichters in sommige naamvallen op Grieksche wijze gedeclineerd. Zoo komen voor;

2o Vierde declinatie. § 26.

i⁰. de Gen. Sing, op os. B.v. Peleus, Peleos. In proza gebruikt men dezen uitgang gewoonlijk bij Pan (de herdersgod), Panos.

De fenilnina op o zooals: echo, echo, Calypso, hebben gewoonlijk in den Gen. us. B.v. echus, Calypsus. Meestal blijven zij in de overige casus onverbogen.

2⁰. de Acc. Sing, op a. B.v. heros, held, her5a, Agamemnon, Agamemnöna. In proza gebruike men dezen vorm slechts bij aër, lucht, aether, bovenlucht en Pan

de Acc. Sing, op in, yn, en. B.v. Tigrin, Halyn, Xerxen. De Latijnsche uitgang is echter verreweg de verkieslijkste.

3⁰. De Voc. Sing, der Grieksche eigennamen op is, ys, eus wordt gevormd door wegwerping der s. B.v. Daphnis, Daphni, Tiphys, Ti-phy, Orpheus, Orpheu. Die op is, id is hebben den Voc. dikwijls gelijk aan den Nom. B.v. Thai en Thais.

Van de mannelijke eigennamen op as, antis gaat de Voc. uit op a. B.v. Calchas, Calcha.

De eigennamen op es hebben es of e. B.v, Achilles en Achille.

4⁰. De neutra op os hebben in den Nom. en Acc. Plur. den uitgang e. B.v. cetos (een groote zeevisch), cete.

5°. Bij opschriften van boeken komt ook in deze declinatie soms de Gen. Plur. op on voor. B.v. metamorphoseon.

6°. Soms komt bij dichters de D a t. P1 u r. op s i of s i n voor. B.v. Lemniides, Lemnidsi, Troas, Troamp;sin.

7⁰. Meermalen en somtijds zelfs bij goede prozaschrijvers hebben de ongelijklettergrepige Grieksche woorden den Acc. Plur. op as. B.v. phalanx, coloiine, phalangas, Aethiops, Aethiöpas.

De vierde declinatie.

§ 26. Do woorden dezer declinatie gaan uit op u s en u; die op u zijn onzijdig.

De uitgangen zijn:

Voorbeelden van verbuiging.

§ 2/—28. Vijfde dcciinatie 21

Pluralis.

N o m. fruct u s. corn u a.

G e n. fruct u u m. com u u m.

Dat. fruct ï b u s. corn ï b u s.

A c c. fruct u s. corn u a.

Voc. fruct us. corn ua.

Abl. fructïbus. cornïbus.

Voorbeelden ter oefening.

J anus, f. oude vrouzv. porticus , \\ galerij.

■| cantus, m. gezang. socrus, f. \\jioonvweder.

currus, m, xvagen. transïtus, m. overtocht.

exereïtus, m. leger. usus, m. gebruik.

I genu, n. knie. versus, m. vers.

inurus, f.nurus, f. schoondoeliter. vultus, m. gelaat.

§ 27. De volgende woorden hebben in den Dat. en Abl. P1 u r. u b u s in plaats van i b u s: \'

Ia c u s, f.a c u s, f. naald. p e c u . -rï. vee.

arcus, m. boog. quercus, f. eik.

a r t u s, xw.gewricht. Vgl. § 34.3⁰.s p e c u s, m. hol.

I lacus, m. meer. tribus, f. volksstam.

partus, m. geboorte. veru, n. braadspit.

•f

Tortus, haven, heeft u b u s en i b u s. i

Aanmerking I. Domus, huis, wordt aldus verbogen:.

Singularis. Pluralis.

N o m. domus. domus.

G c n. domus, (d o m i, te /mis.) domuum of domörum.

Dat. domui, zelden domo. domïbus.

Acc. domum. domos, soms domus.

Voc. domus. domus.

Abl. domo, zelden domu. domïbus.

Aanmerking II. Bij sommige woorden vindt men soms den Gen. Sing, op i in plaats van op us. B.v. senatus, scnati, en

den Dat. Sing, op u in plaats van op ui. B.v. equitatus, ruiterij, equitatu.

De neutra hebben somtijds in den Gen. Sing, u in plaats van us.

De vijfde declinatie. _w

§ 28. De woorden dezer declinatie gaan uit op es. De uitgangen zijn:

Vijfde declinatie.

Singularis. Pluralis.

Nom. es es

Gen. ei e r u m

Dat. ei ebus

Ace. e m es

Voc. es es

A b 1. e ebus

Voorbeeld van verbuiging.

§ 29. Slechts dies en res, zaak, hebben een volledig meervoud; van acies, slagorde, effigies, beeltenis, facies, gelaat, series, reeks en s p e s, hoop, komen bij goede prozaschrijvers in het meervoud slechts de Nom. Acc. en Voc. voor. Van de overige woorden dezer declinatie zooals meridies, middaggla-cies, ijs, bestaat geen meervoud. Deze woorden dienen tevens tot voorbeelden van verbuiging.

Aanmerking. In plaats van op ei gaat de Gen. Sing. soms uit op e of op i. De Dat. Sing. gaat soms uit op e.

§ 30. Quantiteit van de paennltima der uitgangen van de vijf declinaties.

lquot;. De voorlaatste lettergreep der dativi en ablativi op ïbus en übus is kort. B.v. legïbus, quereübus; op abus en êbus lang. B.v. fi li abus, diëbus.

2°. De voorlaatste lettergreep der genetivi op arum, 5 r u m, ërum is lang. B.v. mensarum, puerörum, dié rum.

3⁰. Van den uitgang ei der vijfde declinatie is de e lang, zoo er vóór e een vocaal staat. B.v. diëi; doch kort, zoo er vóór e een consonant staat. B.v. fidëi.

4°. De vocativi op ai en ëi van de eigennamen der tweede declinatie op a j u s en e j u s hebben de voorlaatste lettergreep lang. B.v. G a i, P o m p ë i.

Onregelmatige declinatie.

VIJFDE HOOFDSTUK.

OVEE DE ONEEamp;ELMATIGE DECLINATIE.

§ 31. Samengestelds declinatie.

Wanneer een substantivum samengesteld is uit twee woorden, die beiden inden N om. staan, worden beide woorden gedeclineerd. B.v. respublïca, gemeencbest, Gen. reipublïcae. Dat. rei-publïcae, enz.; j usj u rand u m, eed, Gen. j urisj urandi, Dat. jurijurando, enz. Vgl. § 148.

Zoo een substantivum samengesteld is uit twee woorden, waarvan het eene in den N o m. en het andere in den G e n. staat, wordt alleen het woord in den Nom. gedeclineerd. B.v. jurisconsult us, rechtsgeleerde, Gen. juris consul ti, Dat. juris-consulto, enz. Evenzoo senatusco ns u 11 u m, raadsbesluit, ple-biscltum, volksbesluit.

§ 32. Substantiva indeclinabilia.

Tot de substantiva, die niet verbogen kunnen worden, be-hooren:

1quot;. de namen der letters, sommige vree m d e woorden, zooals: m a n n a en vele G ri ek s ch e woorden op i en y. B.v. g u m m i, gom, asty, de stad (Athene). Van deze woorden bestaan echter meermalen verbuigbare bijvormen, zooals van gummi: gum en, ïnis, gumma, atis, gummis, is.

2quot;. vele vreemde, vooral Hebreeuwsche eigennamen, zooals: J udith, Bethleëm. Die eigennamen, welke een La tij n-schen of Griekschen uitgang hebben, zooals Marïa, Joannes, Judas worden naar de eerste of derde declinatie verbogen.

Soms nemen vreemde eigennamen met onverbuigbaren uitgang een Latijnschen uitgang aan en kunnen dan verbogen worden. B.v. Abrahamus, Judïtha. David, Daniel en Gabriel blijven in den Nom. gewoonlijk onveranderd en worden verder regelmatig naar de derde declinatie verbogen. B.v. Gen. Davïdis, Daniëlis, Ga brie lis. Jesus heeft in den Acc. Jesum, in de overige naamvallen J e s u.

§ 33i Singularia tantum.

Tot de substantiva, die slechts in het enkelvoud voorkomen, behooren

i⁰. de namen van afgetrokken denkbeelden, die slechts enkel^: voudig gedacht worden, zooals de namen van deugden, ondeugden, wetenschappen. B.v. sapient ia, wijsheid, pudor, schaamte

Pluralia tantum.

Men gebruikt echter in het Latijn de nomina abstracta in het meervoud:

a. wanneer het aangeduide denkbeeld op meerdere personen betrekking heeft. B.v. Cornelius Nepos vitas mul to rum illustrium imperatorum descripsit, Cornelius Nepos heeft het leven van vele aanzienlijke veldheer en beschreven. Incurres in odia hominum,

zult den haat der inenschen beloopen. Inimicitiae acerbissimae erant inter Romanos et Carthaginienses, er bestond een zeer hevige vijandschap tusschen de Romeinen en de Carthagers.

Dichters zetten soms voor de deftigheid een meervoud, al wordt er maar van één enkele zaak gesproken. Men noemt dit een pluralis majestaticus. B.v Rector Olympi non agat hos currus, (den zonnewagen).

b. wanneer men verschillende soorten of uitingen van een afgetrokken denkbeeld wil aanduiden, B.v. somnus et qnietes cetërae, de slaap en de overige soorten van rust; timiditates, uitingen van vrees; irae, uitvallen van toorn; am ores, liefdesbetuigingen; mortes, sterfgevallen.

2°. de stofnamen, zooals: au rum, goud, nix, sneeuw. Men gebruikt echter het meervoud om de stofsoorten uitte drukken of de voorwerpen, die uit zekere stof vervaardigd zijn. B.v. sales, ver-schillende zouten ; 1 i g n a, houtsoorten ; a e r a, koperen instrumenten / c e r a e, wassen beelden ; 1 a r d a, zijden gerookt spek.

Als stofnamen worden ook beschouwd de namen van tuin- en veldvruchten en der voortbrengselen van akkerbouw en veeteelt, wanneer men namelijk aan de geheele soort denkt. B.v. Hae villae abundant porco, hae do, agno, gallina, deze landgoederen zijn rijk aan varkens, bokken, lammeren en kippen. Catinus eieëris, een schotel erwten.

3°. de nomina propria, tenzij men daardoor meerdere personen wil aanduiden, die den zelfden naam dragen of die zekere gelijkenis met een bepaalden persoon hebben. B.v Tres Scipiönes, de drie Scipws. Cicerones, redenaars als Cicero.

4°. verschillende op zich zeiven staande woorden, zooals; album, register, apparatus, toebereidselen, f a m a, gerucht {afzonderlijke geruchten heeten rum or es), justitium, de vacantiedagen bij het gerecht, 1 etum, dood, mundus, kaptafelgereedschap, specimen, proef, stalen, su pel lex, huisraad, ver, lente, vesper of vespëra, avond, vestis, kleeding (de afzonderlijke kleedingstukken heeten vestimenta).

5°. Meermalen staan ook algemeene benamingen van militairen in het enkelvoud in plaats van in het meervoud. B.v. miles, eques, pedes, hostis.

Aanmerkingen. De benamingen van het 1 i c h a a m en de 1 i c h a a m s-deelen, die in het Nederlandsch gewoonlijk in het enkelvoud gebruikt worden, zetten de Latijnen gaarne in het meervoud, wanneer zij op meer dan één persoon betrekking hebben. B.v. Mi lit es terga dant, corpora curant. Men vindt echter bij de beste schrijvers ook het enkelvoud. B.v, Animadvertit Sequanos capite demisso terram intueri.

§ 34. Pluralia tantum.

Tot de substantiva, die alleen of gewoonlijk in het meervoud voorkomen , behooren:

Plnralia tantum.

i⁰. verschillende namen van personen, waarbij de Latijnen zoowel als de Nederlanders aan een veelvoud denken. B.v. caelïtes, de hemelingen, excubiae, wacht, ge mini, tweelingen, infëri, de bewoners der onderwereld, libëri, kinderen, lemüres, spoken, majöres, vooronders, m a n e s , de schimmen der afgestorvenen , o p t i m a t e s, amp; aanzienlijken, pen at es, huisgoden, postëri, nakomelingen, prim ores, de aanzienlijken, proeëres, de aanzienlijken, s u p ë r i, de bewoners der bovenwereld.

2⁰. de namen van bepaalde dagen, zooals: Kalendae, c/t\' der maand, Nonae, de 5de of •yde dag der maand. Id us, de i3^cle of 15de dag der maand, nundïnae, marktdag, feriae, vacatitie; de namen van feesten en feestelijke spelen, zooals: Bacchanalia, het feest van Bacchus, na tali t ia, verjaarfeest, sponsalia, verlovings-inaal; verschillende namen van volken, eilandengroepen, gebergten, steden, zooals: Aborigines, Baleares, Alpes, Athënae.

3⁰. verschillende namen van samengestelde zaken, wier samenstellende deelen de Latijnen zich of niet voorstelden of met andere woorden aanduidden. Het begrip van vele dezer woorden drukken ook wij in het meervoud uit. De voornaamste dezer woorden zijn: altaria, «/Azar, ambages, omweg_, angustiae, bergpas, argutiae, spitsvondigheid, a r m a , wapenen, armamenta, scheepstuig, artus, gewrichten ;• b a 1-neae, badhuis, bellaria, dessert, bigae, tweespan, blanditiae, liefkoozingen , c a n c e 11 i, traliewerk , c a n i, grijze haren, c a s s e s, ja-gerstiet, cervices, nek, clathri, traliën, c.\\\\\\.Q:\\\\a.Q., pakzadel, co-dicilli, briefje, compëdes, voetkluister, crepundia, speelgoed, cunabüla, wieg, cunae, wieg, deliciae, vermaak, dirae, vloek, divitiae, rijkdom, exta, ingewanden, exsequiae, begrafenis, exuviae, buitgemaakte wapenen, facetiae, aardigheden, fauces, keel, fasti, kalender, almanak, fides, lier, fores, dubbele deur, fori, rijen banken, foria, uitwerpselen, grates, dankbetuiging, ilia, onderlijf, illecëbrae, verleiding, in cunabüla, wieg, indutiae, wapenstilstand, in du viae, kleederen, ineptiae, zotteklap, inferiae, lijkoffer , i n si d i a e, hinderlaag, i n t e s t ï n a, ingewanden, j u s t a, lijk-plechtigheden, loculi, kistje, lustra, het leger van wilde dieren, manubiae, buit, minae, bedreigingen, m oen ia, stadsmuur, nugae, beuzelingen, parietïnae, ruitte, phalërae, paardentuig, praecor-d i a middenrif, praestigiae, goochelarij, p r e c e s , gebed, primitiae, eerstelingen, pugillares, schrijftafel, quadrigae, vierspan, quis-quiliae, on tuig, reliquiae, overblijfselen, renes, nieren, salinae, zoutgroeven, s c a 1 a e, trap, s c o p a e . bezem, s c r u t a, rommel s e n t e s, doornstruiken, s e r t a, krans, s o r d e s, morsigheid, s p o 1 i a, buit, tenëbrae, duisternis, thermae, luarme baden, tormina, kramp in het lijf, \\.x\\ca.lt;i, potsen, utensilia, gereedschap, valvae, vleugeldeur, vepres, doornstruiken, verbëra, geeselslagen, vindiciae, rechtvaardiging, virgulta, houtgewas.

4⁽⁾. eenige woorden, die in het meervoud eene van het enkelvoud afwijkende beteekenis hebben :

Singularis. Pluralis.

aedes, tempel. aedes, tempels, huis.

aqua, water. aquae, wateren, gezondheidsbron.

au x ilium, hulp. auxilia, hulpmiddelen, hulptroepen.

Dcfcctiva casibus.

carcer, kerker. carcëres, sluitboom der renbaan.

c a s t r u m, kasteel. c a s t r a, legerplaats.

comitium, vergaderplaats van het comitia, volksvergadering.

Romeinsche volk op het forum.

copia, voorraad., overvloed. copiae, troepen.

cupedia, snoepachtigheid. cupediae, lekkernijen.

e p ü 1 u m, openbaar feestmaal. e p ü 1 a e, gerechten.

facultas, geschiktheid. facilitates, (tijdelijk) vermogen.

finis, grens. fines, grenzen, grondgebied.

fortüna, geluk. fortünae, (tijdelijk) vermogen.

gratia, dankbaarheid. gratiae, dankbetuiging.

hortus, tuin. li o r t i, tuinen, buitenplaats.

impediment u m, beletsel. i m p e d i m e n t a, beletselen, bagage.

1 i11ëra, letter. li11ërae, letters, brief, letterkunde.

1 u d u s , spel. 1 u d i, spelen, openbaar schouwspel.

naris, neusgat. nares, neus.

n a t a 1 i s , geboortedag. n a t a 1 e s, afkomst.

o p ë r a . moeite. o p ë r a e, \'werklieden.

(ops), hulp Vgl. §24. o pes, schatten [speelt).

pars, deel. partes, deelen, partij, rol {die men

rostrum, snavel, scheepssneb. rostra, het spreekgestoelte op het

tabüla, plank. t a b ü 1 a e, rekeningboeken. [forum.

tempus, tijd. t e m p ö r a, slapen aan het hoofd.

§ 35. Defectiva casibus.

Tot de substantiva, die één of meer casus missen, behooren:

i⁰. sommige substantiva. waarvan de Nom. Sing, ontbreekt. B.v. (daps), da pis, spijs, (dicio) , die ion is, heerschappij, (frux), frugis, veldvrucht, (internecio), internecionis, ondergang, (pollis), poll iris, fijn meel. Van vicis (Gen.), beurt, afwissedng, ontbreekt behalve den Nom. ook de Dat. Sing, en de Gen. Plur.

2⁰. verschillende woorden, die slechts in den Nom. en Acc voorkomen, namelijk: de Griekse he neutra op os en es in het enkelvoud en op e in het meervoud, zooals: cacoëthes, kwaadaardige ziekte, cc tos, (een groote zeevisch) Tempe, (dal in Thessalië); vervolgens het meervoud van sommige monosyllaba, als: nee es, verschillende soorten van een geweldigen dood, tura, wierookkorrels; eindelijk de woorden fas goddelijk recht, nefas, onrecht, nihil niets (voor de ontbrekende casus van nihil gebruikt men nulla res), ins tar, evenóeeld, vorm, voorkomen. T5 v. Navis urbis insta]; habere videtur. Bijzonder wordt dit woord gebruikt in de beteekenis van als, zooveel als, zoogoed als, doch slechts in verbindingen , waarin het als N o m. of A c c. te verklaren is B v. Achlvi equum montis instar aedificave-runt. Plato mihi unus est instar omnium philosophorum. Men zegge niet: ad instar.

3⁰ verschillende substantiva, die slechts in bepaalde verbindingen voorkomen, zooals: dicis causa, in schijn, ad incttas redigëre, tot het uiterste brengen, infitias ire, loochenen, venum dare, verkoopen, venum ire, verkocht worden, pessum dare, te gronde helpen, pes-sum ire, te gronde gaan, spon te, vrijwillig, dat gewoonlijk slechts in den Abl. en wel in verbinding met een pronomen possessivum

Ahundantia.

voorkomt. B.v. Vidua se pcjerasse sua spontc profess a est, de weduwe bekende vrijwillig dat zij een valschcn eed had gedaan.

Ook verdient nog genoemd te worden het substantivum m a n e, ochtend, dat slechts in den Nom. Acc. en Abl. Sing, voorkomt, en nemo, niemand, dat slechts in den Nom. Dat. en Acc. Sing, mag gebruikt worden. In plaats van nemïnis zegt men nullius en in plaats van nemïne nullo.

§ 36. Abundantia,

Tot de substantiva, die verschillende vormen van volkomen gelijke beteekenis hebben, behooren :

i⁰. de heteroclïta of substantiva, die met denzelfden of met een verschillenden nominativus op verschillende wijze verbogen worden. B.v. elephantus, i elephas, antis (slechts in den N om.

gebruikelijk), olifant.

femur , ö r i s. femen, 1 n i s (niet in den N o m.), dij.

juventus, ütis. juventa, ae (dichterlijk), jeugd.

requies, êtis. requies, ei (slechts in den Acc. en

Abl. requiem, requie), rust. vas, vasis (in het meervoud niet vasum, i (in het enkelvoud niet ge-

gebruikelijk) bniikelijk), vat.

Verder verschillende substantiva, die naar de iste en 5^e decli\'rtatie gaan, zooals: barb aria en barbaries, ruwheid, luxuriaen luxuries, weelderigheid, materia en materies, stof. Gewoonlijk worden van de vormen der 5de declinatie slechts de Nom. Acc. en Abl Sing gebruikt.

2⁰. de heterogene a of substantiva, die een verschillend geslacht hebben. B.v. bacülum, n. en bacülus, m. stok, commentarius, m. en commentarium, n. geschrift, cubitus, m. en cubïtum, n. (bijzonder als maat), elleboog.

De volgende woorden hebben in het m e e r v o u d een ander geslacht dan in het enkelvoud:

carbisus, i, f. lijnwaad. Plur. carbasa, n.

caelum, i, n hemel. „ caeli, m

frenum, i, n gebit. „ freni, m en frena, n.

jocus, i, m. scherts. „ joci, m en joca, n.

locus, i, m plaats. „ loei, m.plaatsen in boeken en

oorden-, loca, n. alleen oorden. ostrea, ae, f oester. „ ostreae, f en ostrea, n

rastrum, i, n. hark. ,, rastri, m. en rastra, n.

sibïlus, i, m. gesis, ,, siblii,m. en dichterl ijk ook

sibïla, n.

tartS,rus, i, m. onderwereld. „ tartara, n.

tonïtrus, us, m. donder. „ tonitrua, n.

3quot;. sommige woorden, die heteroclita en heterogenea te gelijk zijn B v.

alimonia, a e, f. en alimonium, i, n. voeding.

cingüla, ae, f. en cingülum, i, n. gordel.

contagium, i, n. en contagio, onis, f. besmetting.

menda, ae, f. en mendum, i, n schrijffout.

Geslaclitsrcgcls.

ZESDE HOOFDSTUK.

OVER DE GESLACHTSEEGELS.

Algemeens regels.

§ 37. Mannelijk zijn de namen van mannen, volken, maanden, rivieren, bergen en winden. B.v. poeta, dichter, P e r s a, ccn Pers, J a 11 u a r i u s, Januari, G a r u m n a, de Garonne, Atlas, het Atlasgebergte, aquïlo, noordenwind.

Uitzonderingen. Vrouwelijk zijn opërae, werklieden, vigi-liae en excubiae, icacht, copiae, troepen, verder Styx en Lethe, twee rivieren der onderwereld , en eenige rivieren op a der eerste declinatie, zooals : A 11 i a.

Zoo bij de namen der b e r g e 11 geen m o n s staat, hebben zij gewoonlijk het geslacht van hunnen uitgang, zooals Ida of Ide, f. Pelion, n.

Onzijdig zijn acroania, grappenmaker, auxilia, hulptroepen, m a n c i p i u m , slaaf.

§ 38. Vrouwelijk zijn de namen van vrouwen, boo men, gewassen, steden, landen en eilanden. B.v. mater, moeder, quercus, eik, Babylon, Italia, Cyprus.

Uitzonderingen. Van de namen van vrouwen zijn onzijdig scortum en prostibülum, welke woorden een slechte vrouw aanduiden.

Van de namen van boom en en gewassen zijn onzijdig die op um der tweede en die op er der derde declinatie, alsmede robur, eik.

Mannelijk zijn du mus, doornstruik, calamus, riet en enkele anderen.

Van de namen van steden zijn

m a n n e 1 ij k :

t⁰. de pluralia op i, als: Argi, Delphi.

2⁰. vier op o: Hippo, Narbo, Trusïno, Sulmo.

3°. Tunes en Can opus, eenige op us, untis, als; Pes sin us en op us, i, als: Stymphalus en soms ook Marathon.

o n z ij d i g :

iquot;. die op um en de Grieksche op on, als: Tuscülum, Ilior.

2quot;. de pluralia op a, als: Susa.

3⁰. die op e en ur van de derde declinatie, als: Praeneste, Tibur.

4°. de indeclinabilia op i en y, als: Illiturgi, A sty.

Van de namen van landen zijn

mannelijk: Bospörus, Pontus, Hellespont us en Psthmus.

o n z ij d i g: de enkelvoudige op u m en de meervoudige op a , als: L a t i u m , B a c t r a.

Van de namen van eilanden zijn onzijdig eenige op um, alsquot; mede Delta.

Gcslachtsregels.

§ 39. Sommige namen van personen hebben een dubbel geslacht. Deze substantiva , welke com m u n i a worden genoemd , kunnen zoowel een man als een vrouw aanduiden. Zij zijn voornamelijk:

ado 1 escens, jongeling, meisje, index, aanbrenger, aanbreng-a f fï n i s, schoonbroeder, schoon- {ster.

{zuster i n fa n s , kind (beneden 7 jaar), antistes, opperpriester, opper- interpres, tolk.

{priesteres. j u v é n i s, jongeling, meisje. a r 11 f e x, kunstenaar, kunstenares, pare n s, vader, moeder.

c i v i s, burger, burgeres. p a t r u ë 1 i s, neef. nicht.

comes, gezel, gezellin. praesul, bestuurder, bestuur-

c o n j u x, echtgenoot. {deres.

contubernalis, tentkamcraad. sacerdos, priester, priesteres. c o n v i v a, gast. s a t e 11 e s, begeleider, begeleidster.

dux, leidsman, leidsvrouiu. v a t e s, waarzegger, waarzegster. he res, erfgenaam. vind ex, wreker, wreekster. \'\'

hospes, gastheer, gastvrouw.

Van a n t i s t e s en hospes komen voor het v rouwe! ij k geslacht ook de vormen a n t i s t ï t a en hospita voor.

§ 40. Verscheidene namen van personen hebben voor het mannelijk en vrouwelijk geslacht een verschillenden uitgang. Zij worden m o b i 1 i a geheeten. Zoo het m a n n e 1 ij k e substantivum op us of er uitgaat, heeft het vrouwelijke den uitgang a. B.v. coquus, kok, co qua, keukenmeid, mag is ter₎ leermeester, m a g i s t r a, leermeesteres. Eindigt het m a n n e 1 ij k e substantivum op tor, dan gaat het vrouwelijke uit op trix. B.v. victor, overwinnaar, v ic t rix, overwinnares. Nu tritor, opvoeder, heeft echter n u t r i x, voedster.

De volgende mobilia wijken van dezen regel af:

avus, grootvader a via, grootmoeder.

c a u p o, waard. c o p a, waardin.

c 1 i e n s , beschermeling. c 1 i e n t a, beschermeling.

fidïcen, snarenspeler. fidicïna, snarenspeclster.

1 e n o, koppelaar. 1 e n a , koppelaarster.

nepos, kleinzoon. n e p t i s, kleindochter.

poëta, dichter. poëtria, dichteres.

psaltes, snarenspeler. psaltria, snarenspeelster.

puer, knaap. puella, meisje.

Gcsliiclitsrcgcls.

rex, koning, r e g ï n a, koningin.

s o c e r, sclwonvadcr. s o c r u s, schoonmoeder.

t i b ï c e n, fluitspeler. t i b i c ï n a, fluitspeelster.

§ 41. Onder de namen van dieren vindt men:

10. co m m u n i a. Hiertoe behooren : bos, os, koe, c ani s, hond, tccf, elephant us, olifant.

2⁰. m o b i 1 i a. Hiertoe behooren;

agnus, lam. ag n a , wijfjeslam.

aries, ram. ovis, 001.

caper, bok. capra, geit.

cat us, kater. fel es, kat.

cervus, hert. eer va, hinde.

columbus, doffer. columba, duif.

e q u u s , hengst. e q u a, merrie.

gallus, haan. g a 11 ï n a, kif.

haedus, bokje. capella, geitje.

juvencus, var. juvenca, vaars.

leo, leeuw. leaena, leetiwin.

t a u r u s, stier. v a c c a, koe.

ursus, beer. ursa, berin.

v i t ü 1 u s, kalf. v i t ü 1 a , kalf.

3⁰. epicoena. Hieronder verstaat men de namen van cl i e r e n, welke voor de twee natuurlijke geslachten slechts één taalkundig geslacht hebben. Zoo zijn de woorden corvus, raaf, passer, musch, turdus, lijster, masculina, ook al worden zij gebruikt voor een vrouwelijk dier en de woorden aqulla, arend, anas, eend, vulpes, vos, feminina hetzij zij gebruikt worden voor een mannetje of een wijfje. Zoo men bepaald wil uitdrukken, dat men een mannelijk of een vrouwelijk dier bedoelt, moet men bij den naam van het dier het woord mas of femina voegen. B.v. anas mas, waard, anas femina, caul.

§ 42. O n z ij d i g zijn :

1°. de substantiva i n deel i n a b i 1 ia met uitzondering van de namen van personen. Vgl. § 32. De namen der letters worden soms vrouwelijk gebruikt door er littëra onder te verstaan. B.v. Duae T.

2°. de woorden, die alleen als woorden worden beschouwd zonder oo hunne beteekenis te letten. B.v. Pater est masculinum, het woord vader is mannelijk.

3⁰. de woorden, die geen nomina zijn en als substantiva gebruikt worden. B.v. Ultïmum vale, het laatste vaarwel* T u u m scire, itw weten.

§ 43—45- Geslachtsregels. 31

Bijzondere regels.

De Ij ij /. oudere regels gelden niet voor de woorden, wier geslacht reeds bepaald is door de algemeene regels.

Eerste declinatie.

§ 43. De woorden op a en e zijn vrouwelijk, die op as en es mannelijk. Behalve de uitzonderingen volgens de algemeene regels, zooals de namen van mannen en volken, is nog mannelijk op a Had ia, de AdriatiscJie zee.

Tweede declinatie

S 44:. De woorden op er, ir, us, os, eus zijn mannelijk, die op um en on zijn onzijdig.

Behalve de uitzonderingen volgens de algemeene regels zijn van de woorden op us

v r o u w e 1 ij k:

i⁰ vier zuiver Latijnsche woorden: alvus, buik, colus, spinrokken, h u mus, grond, en v a n n u s, wan.

2⁰. verscheidene uit het Grieksch afkomstige woorden. B.v. an tidöt 11 s, tegengif, a t Ö m u s, ondeelbaar lichaam, d i a 1 e c t u s, tongval, ere m u s , woestijn, exödus, uitgang, methödus, leerwijze, period us, volzin, phase lus, scheepje, synödus, vergadering.

o n z ij d i g:

pelitgus, zee, virus, venijn en gewoonlijk v u I g u s, gcmcc7i, welke woorden tevens het meervoud missen.

Derde declinatie.

§ 45. Mannelijk zijn de woorden op o, or, os, er, benevens de imparisyllaba op es. B.v. s e r m o, gesprek, cal or, warmte, flos, bloem, passer, musch, paries (ëtis), wand.

Uitzonderingen op o:

De woorden op do, go. i o zijn vrouwelijk; daarbij caro en echo zijn het evenzoo;

doch mannelijk zijn harp;tgo,

or do cardo,scipio,

stellio, sep ten trio,

m a r g o , 1 i g o, p u g i o ,

titio, papilio,

u n i 0 , c u r c u I i 0,

scorp io, vespertilio,

alsmede de substantiva op io, die een getal aanduiden, zooals: ter-n i o, drietal

Harpago, haak, ordo, volgorde, cardo, hengsel, scipio, staf, stellio, sterhagedis, septentrio, noorden, margo, rand, Hgo, spade, pugio, dolk, titio, brandend stuk hout, papilio, vlinder, mao, parel, curculio, koren-worm , scorpio, schorpioen , vespertilio, vleermuis.

32 Geslachtsregeh. % 46.

Uitzonderingen op or;

Neutra zijn er vier op or:

marmor, aequor, ador, cor.

Feminini generis is slechts arbor, arböris.

Marmor, marmer, aequor, vlakte, ador, spelt, cor, hart, arbor, hoorn.

Uitzonderingen O]) o s :

Feminina zijn op os deze drie: cos, dos, eos,

doch os (oris) en os (ossis)

zijn neutrius generis.

Cos, -wetsteen, dos, huwelijksgift, eos, dageraad.

Uitzonderingen op er:

Neutra zijn er veel op er:

ver, cadaver, iter, tuber,

c i c e r, piper, s i s e r, u b e r,

zingiber, suber, papaver,

verber, acer, siler, spinter Man- en vrouwelijk is lint er.

Ver, lente, cadaver, lijk, iter, reis, tuber, gezwel, cicer, grauwe erwt, piper, peper, siser, suikerwortel, uber, nier, zingiber, gember, papaver, maankop, suber, kurkboom, verber, (gewoonlijk in het meervoud) slag, acer, ahornboom, siler, wilg, spinter, armband, linter, boot

Uitzonderingen op e s:

Een is neut r u m, naamlijk: a e s,

doch feminina: reques,

quies, merces, merges, teges,

com pes, inquies en seges.

Aes, koper, requies en quies, riis.t, nierces, loon, merges,schoof, teges, rietmat, compes, (gewoonlijk in het meervoud) voetkluister, inquies, onrust, seges, zaadveld.

§ 46 Vrouwelijk zijn de woorden op as, aus, is, x, ys, de pa-risyllaba op es, benevens de woorden op s met voorafgaanden medeklinker. B.v. aetas, leeftijd, laus, lof, auris, oor, radix, wortel, chelys, luit, nubes, wolk, hiems, winter.

Uitzonderingen op as:

Drie zijn er m a n n e lij k op as:

as, adimas en elëphas.

Vas (vasis) echter, fas, nefas zijn neutra met den uitgang as.

As, een as (kopergeld), adamp;mas, diamant, elëphas, olifant, vas, vat, fas, goddelijk recht, nefas, onrecht.

Uitzonderingen op is:

Vele woorden zijn op is masculini generis:

panis, penis, crinis, finis,

ignis, lapis, pulvis, cinis,

orbis, amnis en natalis,

sanguis, unguis, glis, annalis,

fa seis, axis, funis, ensis.

Ges lac hts re ge ls.

fust is, vectis, vomis, mensis,

vermis, cucümis en torris,

p o s t i s, m u g ï 1 i s en f o 11 i s ,

cassis, assis, callis, collis,

sentis, piscis en molaris,

eau lis, cossis en canalis.

Man- en vrouwlijk: anguis, torquis,

can is, tigris, pedis, pollis,

corbis en ook nog aqualis.

Panis, brood, penis, staart, crinis, haar, finis, einde, ignis, vuur, lapis, steen, pulvis, stof, cinis, aseh, orbis, kring, amnis, stroom, natalis, geboortedag, sanguis, bloed, unguis, nagel, glis, rat, annalis (gewoonlijk in het meervoud) jaarboek, fascis, bundel, axis, as (van een rad), funis, touw, ensis, zwaard, fustis, stok, vectis, hefboom, vomis, ploegschaar, mensis, maand, vermis, worm, cucümis, komkoinmer, torris, brandend hout, postis, deurpost, mugïlis (zekere zeevisch), follis, blaasbalg, cassis (gewoonlijk in het meervoud) jagersnet, assis, plank, callis, voetpad, collis, heuvel, sentis, doornstruik, piscis, visch, molaris, molensteen en kies, caulis, stronk, cossis, houtworm, canalis, kanaal, anguis, slang, torquis, halsketen, canis, hond, tigris, tijger, pedis, luis, pollis, stuifmeel, corbis, korf, aqualis, watervat.

Uitzonderingen op x:

Met x zijn manlijk die op ex,

bij voorbeeld: codex, ver vex, grex,

doch vrouwlijk blijven lex en nex,

supellex, forfex, faex en prex.

M a n 1 ij k zijn op i x, y x : c a 1 i x,

fornix, phoenix, bombyx, varix,

calyx, coccyx, oryx, sorix,

ook t r a d u x, thorax en op u n x:

deunx, quincunx en ook septunx.

Codex, boek, vervex, hamel, grex, kudde, lex, wet, nex, geweldige dood, supellex, huisraad, forfex, schaar, faex, droesem , prex (gewoonlijk in het meervoud) gebed, calix, kelk, fornix, gewelf, phoenix (een fabelachtige vogel), bombyx, zijdeworm, varix, aderspat, calyx, bloemkelk, coccyx, koekoek, oryx, gazel, sorix (soort van uil), tradux, wijngaardra?ik, thorax, borstharnas, deunx, quincunx, septunx (onderdeden der as).

Uitzonderingen op de parisyllaba op e s:

Masculina zijn op es;

vepres en aciniices,

v e r r e s en ook g a u s S. p e s.

Man- en vrouwlijk is palumbes.

Vepres (gewoonlijk in het meervoud) doornstruiken, acinaces, Perzische sabel, verres, everzwijn, gausipes, doek, palambes, houtduif.

Uitzonderingen op de woorden op s met voorafgaanden medeklinker: Manlijk zijn op ons en ens:

fons, mons, pons, dens, confluens,

bidens, tridens, occtdens,

rudens, torrens, oriens,

verder chalyps, gryps, hydrops,

en ten laatste ook epops

4e druk. 3

Gcslac/itsrcgrls.

Fons , bron , mons , berg-, pons , /gt;/■//,(;■, dens , tand, confluens, plaats , waar zich twee rivieren rcreenigen, biclens, gaffel (in de bcteekenis van tweejarig schaap is het vrouwelijk), tridens, drietand, occidens, westen, rudens, kabeltouw, torrens, bergstroom, oriens, oosten, chalyps, staal, gryps, grijpvogel, hydrops, waterzucht, epops, hoppe (een vogel).

g 47. Onzijdig zijn de woorden op a, e, i, y, c, 1, n, t, ar, ur, us. B.v. aroma, specerij, mare, zee, sinapi, mosterd, misy, truffel, 1 a c, melk, v e c t i g a 1, belasting, carmen, gezang , caput, hoofd, c a 1 c a r, spoor, rob u r, kracht, pectus, borst.

Uitzonderingen ;

Mannelijk zijn op letter 1:

de woorden sol, sal en mugil.

Ook zijn er elf op letter n:

ren, pecten, lien, att3,gen,

p a e a n, canon, agon, lichen,

horizon en ook gnomon, splen.

Vijf O]) ur, als: fur en furfur,

a s t u r, v u 11 u r, en ook t u r t u r.

Vervolgens zijn er vier op us:

mus, polypus, 1 e p u s, tripus.

Doch feminina zijn op us:

inventus, virtus, s e r v ï t u s,

pecus, (pecüdis) cn salus,

s e n e c t u s , ]) a 1 u s en incus,

tellus en meestal sus en gr us:

eindelijk de woorden s i n d o n,

alcyon en ook aëdon.

Sol, zon, sal (Vgl g 21. 2°.), mugil (zekere zeevisch), ren (gewoonlijk in het meervoud) nieren, pecten, kam, lien, milt, attS-gen, korhoen, jiaean, lofzang, canon, richtsnoer, agon, wedstrijd, lichen, dauwworm, horizon, gezichteinder, gnomon, zonnewijzer, splen, milt, fur, dief, furfur, zemelen, astur (soort van havik), vultur, gier, turtur, tortel, mus, muis, polypus, polyp, lepus, haas, tripus, drievoet, juventus, jeugd, virtus, kracht, servïtus, slavernij, pecus, üdis, een stuk vee, (pecus, öris, n. het vee als soort, de schapen), salus, heil, senectus, ouderdom, palus, moeras, incus, aanbeeld, tellus, aarde, sus, ziuijn, grus, kraanvogel, sindon, fiin lijnwaad, alcyon, ijsvogel, aëdon, nachtegaal.

Vierde declinatie.

§ 48. De woorden op us zijn mannelijk, die op u onzijdig.

Uitzonderingen op us:

Slechts feminina zijn op us:

quinquatrus, tribus, portïcus,

acus, domus, Idus, manus.

Man- en vrouwlijk: penus, specus.

Quinquatrus (slechts in het meervoud), zeker feest ter eere van Minerva, tribus, volksstam, portïcus, galerij, acus, naald, domus, huis, Idus (slechts in het meervoud), de 13de of 15 de dag der maand, manus, hand, penus, levensvoorraad, specus, hol.

Verbuiging der adjectiva.

Vijfde declinatie.

§ 49. Alle woorden dezer declinatie zijn vrouwelijk behalve meri-dies, middag, dat mannelijk is. Ook dies is mannelijk; wanneer het echter in het enkelvoud een bepaalden dag aanduidt of ter mijn beteekent, wordt het meermalen v r o u w e 1 ij k gebruikt.

ZEVENDE HOOFDSTUK.

OVER H3T ADJECTIVÜM.

1. Over de declinatie der adjectiva.

§ 50. Evenals in het Nederlandsch moeten de adjectiva ook in het Latijn met hunne substantiva overeenkomen in geslacht, getal en n a a m v a 1.

Sommige adjectiva hebben voor ieder geslacht een verschillenden uitgang. B.v. rex pulcher, de schoone koning, r e g ï n a p u 1 c h r a, de schoone koningin, t e m p 1 u m p u I c h r u m, de schoone tempel.

Andere adjectiva hebben twee uitgangen, één voor het m a s c u 1 i n u m en fe m i n i n u m en een voor het neut r u m. B.v. v i r m or t a li s, de sterfelijke man, muiier m or ta lis, de sterfelijke vroiciu, genus mortale, hei sterfelijk geslacht.

Er zijn ook adjectiva, die slechts één uitgang hebben voor de drie geslachten. B.v. puer praestans, de voortreffelijke knaap, pue11 a praestans, het voortreffelijke meisje, donum praestans, het voortreffelijk geschenk.

Adjectiva van drie uitgangen.

§ 51. De adjectiva van drie uitgangen gaan uit op us, a, u m.

er, a, u m.

er, is, e.

Die op us, a, um en er, a, um gaan in het mannelijk en o n z ij d i g geslacht naar de tweede en in het vrouw el ij k naar de eerste declinatie.

Die op er, is, e gaan in alle geslachten naar de derde declinatie. Zij hebben echter in den Abl. Sing, i, in den Gen. Plur. ium en in den Nom. Acc. en Voc. Plur. van het neutrum ia.

Verbuiging der adjectiva.

No ja, acer,

G e n. acris,

Dat.

A cc.

Voc.

Abl.

g 52. Aanmerkingen.

1°. Volgens bonus gaan alle adjectiva op us behalve vet us (ëris), oud en intercus (ütis), wat onder de huid is, die slechts één uitgang hebben.

2°. Volgens pulcher gaan alle adjectiva op er behalve a. de volgende, die naar acer gaan:

alacer, alacris, alacre, levendig.

c a m p e s t e r, cam pestris, campestre, in het open veld.

/

Verbuiging der adjectiva.

Verbuiging da- adjcctiva.

Alius, alia, alïud (het neutrum is niet: alium) heeft in den Gen. alius en in den Dat. alïi.

Men spreke den G en. en Dat. van alter uit: alterïus, altëri.

In de samenstellingen van uter: uterque, elk (van beiden), utercunque, uterlibet en utervis, wie (van beiden) ook, wordt alleen uter gedeclineerd. B.v. uterque, utraque, u t r u m q u e.

Van alter uter, een van beiden, wordt gewoonlijk slechts uter gedeclineerd. B.v. alterutra, alterutrïus. Soms worden beide

alterïus utrïus.

Voorbeelden ter oefening.

albus, zvit. celer.

alter liber.

probus, braaf. macer, mager.

celëber. malus, slecht.

Hortus (i) pulcher, m, de schoone het snelle paard. Scriba (ae) bonus,

gna nubes (is), f. de groote luolk. Aliud templum (i), n. een andere tempel. Alta lacus (us), f. het diepe meer.

Adjectiva van twee uitgangen.

§ 53. De adjectiva van twee uitgangen gaan uit op is, e. Zij worden verbogen volgens de derde declinatie, doch hebben in den Abl. Sing, i, in den Gen. Plur. ium en in den No m. Ace. en Voc. Plur. van het neutrum ia.

Voorbeeld van verbuiging.

mortalis, mort ale, sterfelijk.

Pluralis.

Singularis.

§ SS — S^- Verbuiging der adjectiva, 3\')

2⁰. De adjectiva op is, die van namen van steden zijn afgeleid, hebben soms e in den Abl.

Voorbeelden ter oefening.

brevis, kort. fortis, sterk.

dulcis, zoet. simllis, gelijk.

Campus (i) viridis, m. het groene veld. Vir tenuis, m. de dunne num. Corpus (öris) debïle, n. het zzvakke lichaam. Mollis facies (ei) f. het zachte gelaat.

Adjectiva van één uitgang.

§ 55. Van één uitgang zijn alle adjectiva, die niet op us, er of is uitgaan, benevens vetus, intercus, congener, de-gëner, pauper en uber.

Zij worden verbogen naar de der d e declinatie, doch hebben, behoudens de uitzonderingen, in den Abl. Sing, i of e, in den Gen. Plur. ium en in den Nom. Acc. en Voc. Plur. van het neutrum i a.

Om deze adjectiva te kunnen declinecren moet men behalve den Nom. ook den Gen. kennen.

1°. Altijd of gewoonlijk hebben i in den Abl. Sing, de adjectiva op ans en ens, die oorspronkelijk participia waren, als • vigilana, waakzaam, sapiens, wijs; vervolgens die op plex als: simplex, eenvoudig, alsmede:

teres, h e b e s, par en i n g e n s,

m e m o r, c o n c o r s, d i s c o r s, r e c e n s,

iners, anceps, praeceps, repens,

i n o p s, p e r v ï c a x en a u d a x,

atrox en trux en pertïnax.

Teres, êtis, langwerpig rond, hebes, étis, stomp, par, is, ge

Vcrjuiging der adjcctiva.

lijk, ingens, ntis, groot, memor, oris, gedachtig, concors, rdis, eendrachtig, discors, rdis, oneenig, recens, ntis, verse h, iners, rtis, ongeschikt, anceps, cipïtis, tweehoofdig, praeceps, cipïtis, steil, repens, ntis, onverwacht, inops, opis, hulpeloos, pcrvïcax, acis, hardnekkig, audax, acis, vermetel, atrox, öcis, gruwzaam, trux, ucis, woest, pcrtïnax, acis, hardnekkig.

Altijd of gewoonlijk hebben e:

s e n e x, pauper, c a e 1 e b s, hospes,

princeps, ales, dives, sospes,

piibes, partïceps en deses,

compos, i m p o s en s u p e r s t e s.

Senex, senis, oud, pauper, éris, arm, caelebs, ibis, ongeJnnvd, hospes, ïtis, gastvrij, princeps, ïpis, eerste, alcs, ïtis, gevleugeld, dives, vïtis, rijk, sospes, ïtis, behouden, pubes, ëris, volwassen, partïceps, cïpis, deelachtig, deses, ïdis, werkeloos, compos, pötis, meester over (iets), impos, pötis, niet meester over (iets), super-stes, stïtis, overlevend.

2quot;. In den Gen. Plur. hebben um de adjectiva, die altijd of gewoonlijk c hebben in den Abl., de composita van par, zooals impar, imparum, en

uber, cicur (eieürum),

memor, supplex (supplïcum),

v e t u s, i m m e m o r, praeceps,

vigil, inops, artïfex.

benevens de adjectiva, die samengesteld zijn met substan tiva, welke in den Gen. Plur. um hebben, zooals: degen er, eris (van genus), ontaard, quadrüpes, edis, viervoetig, versicolor, oris, bont, bi cor por, oris (van corpus), uit tivee lichamen bestaande, anceps, cipïtis (van caput), tweehoofdig. Lo cup les, ëtis, vermogend, heeft um en ium.

Uber, ëris, vruchtbaar, cicur, üris, tam, memor, öris, gedachtig, supplex, ïcis, sineekend, vetus, ëris, oud, immëmor, öris, ongedachtig, praeceps, cipïtis, steil, vigil, ïlis, waakzaam, inops, öpis, hulpeloos, artïfex, ïcis, bekwaam.

3⁰. Vetus heeft in den Nom. Acc. en Voc. Plur. van het neutrum a.

Men merke wel op, dat het Neutrum Plur. op ia der adjectiva van éér uitgang slechts voorkomt van die op as, ans, ens, rs en x, benevens van par, hebes, teres, locüples, quadrüpes, versicölor, anceps en praeceps.

§ 57—59\' Over dc verge Iijkingstrappen. 41

Voorbeelden ter oefening.

/ elemens, ntis, goedertieren, iagens. — *^0 superstc,s„ ^

compos. mendax, acis, leugeiiachtig.vcloK, öcis, snel.

dives. — quadrüpes. - vetus. u-ud-J?\' gt;

Miles (ïtis) audax, m. de stoutmoedige ■ soldaat. Manus (us) atrox, f. de vreeselijke hand. Volans (ntis) falco (5nis), m. de vliegende valk. Uber ager (gri) m. dc vrtichtbare akker. Pertïnax aurïga (ae) m. de hardnekkige wagenmenner. Hebes cornu (us) n. de stompe hoorn.

§ 57. De volgende adjectiva zijn indeclinabilia: frugi, rechtschapen, 11 e q u a m, ondeugend, tot, zoovele, q u o t, hoevele, zoovele als, quotquet en quoteunque, hoevele ook, aliquot, e enige, t o t ï d e m, even zoovele. Men zegge dus: N o m. homo nequam, Gen. homïnis nequam, enz.

De adjectiva tot, quot, enz. alsmede pauci, ae, a, weinige, plerïque, pleraeque, pleraque, de meeste of zeer vele, ce-tëri, ae, a, de overige en nonnulli, ae, a, e enige kunnen slechts bij meervoudige substantiva geplaatst worden.

Van plerïque komen bij latere schrijvers ook de enkelvoudige vormen pleraque (Nom. Fem.) en plerumque (Acc. Masc.) voor. Somtijds wordt plerumque als subs tan tivum gebruikt en zeer dikwijls als ad-\' verbium in de beteekenis van meestal. De Gen. Plur. is niet in gebruik en wordt vervangen door plurimorum, plu rim arum.

Het enkelvoud van ceteri komt slechts voor bij collectiva. B.v. cetera classis. De Nom. van het mannelijk enkelvoud bestaat niet. Somtijds komt ook in het enkt-iroud nonnullus voor.

g 58. Wanneer de adjectiva van één uitgang als substantiva gebruikt worden, volgen zij de declinatie der substantiva. B.v. A sap i en te virtus semper m a x i m i p e n d 11 u r, door den wijze wordt dt denga altijd het hoogst geschat. Par, een paar, heeft gewoonlijk pari in den Abl. Sing.

Hl Over. de.vergelijkingstrappeii.-

§ 59. Evenals in het Nederlandsch zijn ook in iiet Latijn drie vcrgelijkingstrappen:

de stellende trap, gradus positïvus B.v. geleerd, doet us.

de vergrootende trap, gradus comparatïvus. B.v. geleerder, doctior.

de overtreffende trap, gradus s u p e r 1 a t i v u s. B.v. zeer geleerd of het geleerdst, doctissïmus.

Dc comparativus wordt gevormd door ior en de super-la t i v u s door i s s ï m u s te voegen achter den stam van het a d-jectivum. Evenals bij een substantivum wordt de stam van een adjectivum gevonden door den uitgang van den genetivus singularis

Over de vcrgelijkingstrappcu.

Over dt verg-f lij kings trappen.

de vergelijkingstrappen regelmatig, namelijk: pudïcus, eerbaar, puclicior, pudicissïmus; mendïcus, bedelachtig, mendi-cior, mendicissïmus.

bonus, goed.

dexter, rechtsc(h.

egënus, behoeftig.

frugi, rechtschapen.

juvënis, jong.

magnus, groot.

malus, slecht.

matürus, rijp.

multus, veel. _K nequam, ondeugend.

nupërus, kort \'geleden.

parvus, klein.

prospérus, voorspoedig.

provïdus, vooruitziend.

sinister, linksch.

vetus, oud.

Aanmerking. Plus wordt in het enkelvoud slechts gebruikt als een onzijdig substantivum, dat enkelinden Nom. en Acc. voorkomt. Ook bestaat de Gen. pluris, over welks gebruik later zal gesproken worden. In het meervoud is p 1 u r e s, p 1 ura een gewoon adjectivum, dat met uitzondering van den Gen. plurium regelmatig verbogen wordt. Het samengestelde complüres, verscheidene, heeft in den Nom. en Ace. van het neutrum: complüra en soms, doch minder goed compluria.

Plu res heeft altijd de beteekenis van een comparativus, complüres daarentegen nooit en mag dus ook niet met een volgend quam verbonden worden.

5^U. De volgende adjectiva hebben twee onregelmatige superlativi:

44 Over ac verge lijkingstrappen. § 61—62.

Aanmerkingen. Exter of exterus komt gewoonlijk slechts inliet meervoud voor.

Infer of inferus vindt men in goed Latijn slechts in mare infe-r u m , de Toscaansc/ie see, en verder in het meervoud.

Po sterns komt in het enkelvoud niet voor in den Nom van het mannelijk en in zuiver proza slechts bij tijdsbepalingen, als: in pos te-rum die m, tegen den volgenden dag; verder bestaat slechts het plurale tantum posteri, de nakomelingen.

S u p e r u s komt in zuiver proza slechts voor in mare s u p e r u m , dc Adriatische zee, en in het mannelijk en vrouwelijk meervoud.

Over de gebrekkige vergelijkingstrappen.

§ 61. Verschillende adjectiva missen een der vergelijkingstrappen.

De positivus ontbreekt der volgende comparativi en superlativi: c i t e r i o r, aan deze zijde, dichter bij c i t i m u s, het meest aan deze zijde,

gelegen. het dichtst hij gelegen.

de te rior, minder goed. deterrimus, de minst goede.

interior, meer binnenwaarts gelegen, intimus, de binnenste-,

ocior, sneller. ocissimus, snelst.

potior, verkieslijker. potissimus, verkieslijhst.

prior, eerder. primus, de eerste.

propior, nader. proximus, de naaste.

ulterior, aan gene zijde gelegen. u 11 i m u s , de verwijderdste, laatste.

De comparativus ontbreekt van nuperus, alsmede van bellus, lief, bel lis sim us.

diver sus, 7 \'erschillend, d i v e r s i s s i m u s.

falsus, valsch, falsissimus.

inclïtus, beroemd, inclitissimus.

n o v u s, nieuw, n o v i s s i m u s.

sacer, heilig, j sacerrimiis.

en van verscheidene aïs adjectiva gebruikte participia op us, zooals: merïtus, verdienstelijk, meritissimus.

De superlativus ontbreekt behalve van ju ven is ook van de meeste adjectiva verbalia op tlis en bil is en van verschillende op zich zeiven staande woorden, als: agrestis, boerseh, al ace r, levendig, a ter, zwart, caecus, blind, declïvis, af hellend, deses, traag, jejünus, nuchter, longinquus, verwijderd, propinquus, nabij, proclivis, voorover hellend, protervus, moedwillig, salutaris, heilzaam, satur, verzadigd, senex, oud, sur dus, dooj, teres, langwerpig rond, vulgaris, gemeen

Aanmerking. De adjectiva verbalia amabïlis, beminnelijk, fer-tflis, vruchtbaar, fragïlis, breekbaar, ignobïlis, onbekend, mobï-lis, bewegelijk, no bil is, beroemd, utilis, nuttig, hebben den superlativus.

§ 62. Vele adjectiva kunnen noch in den comparativus noch in den superlativus gezet worden. Hiertoe behooren;

iⁿ. de adjectiva, wier beteckenis geen vergelijking toelaat, zooals: 1 i g n e u s, houten, p a t e r n u s, vaderlijk.

2quot;. de adjectiva op 11 s met voorafgaande vocaal. B.v i do neus, geschikt, arduus, steil, dubius, twijfelachtig. De adjectiva op quus hebben echter de vergelijkingstrappen, zooals: antïquus,

§ 63—65. Over dc vergelijkingstrappen.

oud, antiquior, antiquissïmus; ook enkele op uus en ius. Zoo vindt men den superlativus van assiduus en pi us.

3°. de meeste adjectiva, die samengesteld zijn met substantiva en verba, zooals : partïceps, degëner, inops. Uitgezonderd zijn die op dïcus, fI c u s en v ö 1 u s, alsmede de samengestelde met ars, cor en m e n s. B.v. iners, concors, deraens.

4°. de adjectiva, die samengesteld zijn met per, prae en sub B.v. percommödus, zeer gelegen, praedïves, zeer rijk, subdiffieïlis, vrij moeilijk. Uitgezonderd zijn praeclarus, voortreffelijk^ en de adjectiva, die oorspronkelijk parücipia waren, zooals: prae stans, voortreffelijk , p r a e c e 11 e n s , uitstekend.

5⁰. de meeste adjectiva derivata op ïcus, idus, tïmus, ülus,alis, a r i s, i 1 i s, ï n 11 s, o r u s, en verscheidene adjectiva, die tot geen klas teruggebracht kunnen worden, zooals: albus, wit, mediöcris, middelmatig, rudis, ruw. Zoo men niet zeker weet, dat een adjectivum de vergelijkingstrappen heeft, raadplege men altijd ziin woordenboek.

§ 63. Wanneer men den comparativus of superlativus noodig heeft van een adjectivum, dat de vergelijkingstrappen mist, voegt men ma gis, meer, of maxime, het meest, vóór den positivus.,, B.v. m a g i s i d o n e u s, maxime i d o n e u s.

In plaats van maxime kan men ook gebruiken val de, admödum, bene, o p p ï d o, m u 11 u m, zeer, a p p r i m e, imprimis, bijzonder, p e r q u a m, bij uitstek.

Men kan ook vele adjectiva in den superlativus zetten door voorvoeging van per en enkele door voorvoeging van prae. B.v. perdiffieïlis, praedives. In perfïdus, trouweloos, en perjürus, meineedig, heeft per een ontkennende beteekenis. Somtijds wordt een met per samengesteld adjectivum gescheiden. B.v. Altera pars per mihi brevis fore videtur, het komt mij voor, dat het tweede deel zeer kort zal zijn.

§ 64. Sommige comparativi kan men in een verkleinenden vorm zetten door cuius, a, um achter het neutrum te voegen. B.v. grandiuscü-lus, a, um, vrij groot, majuscülus, a, um, een weinig grooter.

ACHTSTE HOOFDSTUK.

OVEE DE NUMEEALIA.

§ 65. De numeralia worden in verschillende soorten verdeeld, waarvan de voornaamste zijn:

1°. de cardinalia of hoofdgetallen; zij staan op de vraag hoeveel (quot) evenals de Nederlandsche telwoorden: een, tzvee.

2°. de or din al ia of ranggetallen; zij staan op de vraag de hoeveelste (quotus) evenals bij ons: de eerste, de tweede.

3⁰. de distributïva of verd ee 1 i n gs ge t a 1 len; zij staan op de vraag hoeveel telkens of hoeveel ieder (quotëni). B.v. telkens een, ieder een.

4⁰. de adverbia numeralia of telbijwoorden; zij staan op de vraag hoeveel maal (quoties). B v. eenmaal, tweemaal.

De volgende tabel geeft een overzicht der verschillende numeralia.

Niimcralia.

Adverbia numeralia.

^ 66—67.

Aanmerkingen op de cardinalia.

§ S6. De drie eerste cardinalia worden aldus verbogen: Singularis. Pluralis.

Nom. unus, una, unum. uni, unae, una.

G e n. unlus. ) unorum, unarum, unorum.

Dat. uni. f ^{in alle} amp;^encraquot; _Ullis. _in alle genera. Ace. unum, unam, unum. unos, unas, una.

Abl. uno, una, uno. unis. in alle genera.

Aanmerking. Het meervoud van unus wordt gebruikt:

i⁰. bij de pluralia tantum, die een enkelvoudige beteekenis hebben. B.v. u n a c a s t r a, ééne legerplaats ; unae n u p t i a e, céne bruiloft.

2⁰. wanneer unus alleen of dezelfde beteekent. B.v. Uni Ubii legates miserant, de Ubiè\'rs alleen hadden gezanten gezonden. Lace-d a e m o n i i septingentos jam a n n o s unis m o r i b u s v i v u n t, de Lacedemoniers leven reeds 700 jaar volgens dezelfde zeden.

3⁰. bij het optellen van deelen, die een meervoud vormen. B.v. Quis ignörat, tria Graecorum genera esse, quorum uni sunt Tones, Aeöles alteri, Dores tertii nominantur, wie weet niet, dat er drie soorten van Grieken zijn, van welke de eenen de Joniërs zijn, de anderen de Aeolié\'rs en de derden Doriërs genoemd worden.

Pluralis. Pluralis.

N o m. duo, duae, duo. N o m. tres, tres, tria.

Gen. duorum, duarum, duorum. Gen trium.

, 1 11 11 t^\\ . i. *l 1 in alle genera. Dat. duoous, duabus, duobus. Dat. tribus. )

Ace. duo en duos, duas, duo. Ace. tres, tres, tria. Abl. duobus, duabus, duobus. Abl. tribus, in alle genera. Volgens duo gaat ook ambo, ambae, ambo, beiden. In plaats van duo rum vindt men soms duum bij milium. § S7. Van quattuor tot centum zijn de cardinalia onverbuigbaar. Ducenti, ae, a en de overige honderdtallen gaan regelmatig naar het meervoud der adjectiva op us, a, um. Bij de samengestelde telwoorden wordt het veranderlijke gedeelte gedeclineerd. B.v. duorum et viginti homïnum, van 22 vic use hen.

Mille is in het enkelvoud (wanneer er van één duizend spraak is) gewoonlijk een onverbuigbaar a dj e c t iv u m. B.v. Nom. Mille milïtes, duizend soldaten; Gen. mille milïtum, van duizend soldaten. Het meervoud m i 1 i a is een onzijdig s u b s t a n-tivum met den Gen. milium en den Dat en Abl. milïbus.

De getelde voorwerpen staan bij milia in den Gen. B.v. duo milia militum, 2000 soldaten; duorum milium mill turn, van 2000 soldaten; duobus milïbus milïtum, aan 2000 soldaten.

Numcralia.

Zoo met milia kleinere getallen zijn verbonden, plaatst men de getelde voorwerpen in den zelfden naamval, wanneer zij achteraan staan. B.v. Habuit tria milia trecentos milites, hij had 3300 soldaten. Staan de getelde voorwerpen vóór milia, dan worden zij gewoonlijk in den Gen. gezet. B.v. Habuit militum tria milia trecentos. Men kan de getelde voorwerpen ook onmiddellijk achter milia in den Gen. plaatsen en de kleinere getallen met et laten volgen. B.v. Habuit tria milia militum et trecentos.

De duizendtallen worden gewoonlijk gevormd door vermenigvuldiging van milia met een cardinale of distributivum. B.v. duo milia of bi na milia, 2000.

De honderdduizendtallen worden gevormd door centum milia of centena milia te vermenigvuldigen met een adverbium numerale. Zoo is een mil Hoen decies centum milia of decies c e 111 ë n a milia.

§ SS. Om de tusschengetallen te vormen plaatst men van 20 tot 100 gewoonlijk öf het kleinste getal voorop met et bf het grootste zonder ct, B.v, quattuor et sexaginta of sexaginta quattuor.

De tusschengetallen met u n u s hebben het substantivum in het meervoud. B.v. homines unus et viginti, homines viginti unus, unus et viginti homines, viginti unus homines. Zoo echter unus met et achteraan staat en gevolgd wordt door het substantivum, kan dit ook in het enkelvoud staan. B.v. viginti et unus homo.

Boven 100 staat het grootste getal altijd voorop met of zonder et. B.v. mille unus of mille et unus. Men mag et slechts plaatsen o n m i d d e 11 ij k achter het grootste getal en nooit tweemaal et gebruiken. B.v. mille (et) trecenti sexaginta sex, niet: mille trecenti sexaginta et sex.

De met 8 en 9 samengestelde getallen worden gewoonlijk gevormd door aftrekking. Un (unus) en duo worden in dit geval niet verbogen. In plaats van undecentum zegt men liever novem et nonaginta of non a gin t a novem. 98 heet altijd octo et nonaginta of nonaginta octo.

Waar wij om een groot getal te noemen honderd of duizend gebruiken, zeggen de Latijnen, zoo er een cardinale noodig is, sex-centi, en zoo er een ordinale of adverbium numerale gevorderd wordt, millesimus of millies. B.v. Sexcentas scribïto mihi d i c as, n ihi 1 do, voer duizend processen tegen mij, ik betaal toch niets. Millies tibi dixi verbum excellendi carêre perfecto, wel honderdmaal heb ik u gezegd, dat het werkwoord excello geen perfectum heeft.

Aanmerkingen op de ordinalia.

§ 69. De ordinalia zijn gewone adjectiva op us, a, um.

4e druk. 4

Numeralia.

Bij de vorming der tusschengetallen zet men gewoonlijk van 13 tot 17 het kleinste getal vóór het grootste en wel zonder et; van 21 tot 98 geschiedt de samenvoeging juist gelijk bij de c a r d i n a 1 i a. Boven 100 zet men gewoonlijk het grootste getal voorop, terwijl men de kleinere getallen zonder verbinding laat volgen. B.v, Anno ducentesimo sexagesimo quarto.

Ook hier worden de met 8 en 9 samengestelde getallen het liefst gevormd door aftrekking.

De duizendtallen der ordinalia worden gevormd door vermenigvuldiging van m i 11 e s i m u s met een adverbium numeral e.

§ 70. De ordinalia worden gebruikt bij het aangeven van jaartallen en uren. B.v, Anno millesimo octingentesimo duodenonagesimo, in het jaar 1888. Quota hora est, hoe laat is het ? Hora f e r e n o n a, bijna negen uur.

Wanneer een ordinale gevolgd wordt door quisque zegt men in het Nederlandsch om de. B.v. Quinto quo que anno ludi celebra-

b a n 111 r, om de vier jaar werden er spelen gehouden. Tertio q u o q u e v e r b o p e c c a t, ow het andere woord maaht hij een fout.

A a n m e r k i n g. Bij het gebruiken der ordinalia rekenen de Romeinen gewoonlijk den terminus a quo en den terminus ad quem mede, evenals wij in onze uitdrukking: van daag over acht dagen. Vandaar beteekent quinto quoque anno, om de vier jaar, tertio quoque verbo, om het andere woord, febris quartana, derdendaagsche koorts, febris tertiana, anderendaagsehe koorts.

Aanmerkingen op de distrifcutiva en adverbia numeralia.

§ 71. De distributiva worden regelmatig gedeclineerd naar het meervoud der i^ste en 2^de declinatie. Behalve van singuli gaat echter de Gen. Plur. gewoonlijk uit op um in plaats van op orum. B.v. binum, ter num.

Bij de tusschengetallen voegt men soms et B.v. Oua-terni et viceni.

7 cl keus duizend heet niet m i 11 ê n i maar singula m i 1 i a of alleen milia.

Bij de tusschengetallen der adverbia numeralia staat het kleinste getal achter het grootste zonder et of vóór het grootste met et. Vóór het grootste zonder et duidt het een vermenigvuldiging aan.

Bij de distributiva en adverbia numeralia kunnen de met 8 en 9 samengestelde getallen evengoed gevormd worden door bijvoeging. B.v. octoni deni, novies decies.

Ninncralia.

§ 72. De distributiva worden gebruikt:

i⁰. om aan te duiden, dat zeker getal op ieder der genoemde personen of zaken van toepassing is. B.v. Caesar et Ariovistus denos comités ad dux er unt, Caesar en Ariovistus brachten ieder tien begeleiders mede. Decern comités zou beteekenen, dat zij te zamen tien begeleiders medebrachten. Multi camëli singula, alii bina tubëra in dorso habent, vele kameelen hebben één, andere twee bulten op den rug. Antonius denarios quingënos singulis militibus dat, Antonins geeft aan iederen soldaat 500 denarien. Staat, zooals in het laatste voorbeeld, bij den persoon of de zaak, waarvan gesproken wordt, s i n g u 1 i (zoo er spraak is van twee uterque, van meerderen unusquisque), dan mag men de getelde voorwerpen ook aangeven dooreen car din a le. B.v. Antonius denarios quingentos singulis militibus dat. Zoo mag men ook het eerste voorbeeld vertalen; Caesar et Ariovistus uterque decern comités adduxerunt.

2⁰. bij het vermenigvuldigen; het vermenigvuldigtal is een distri b u t i v u m, de vermenigvuldiger een adverbium numerale, het product een car din ale. B.v. Sexies octona sunt duodequin-quaginta, 6 X 8 is 48. Non didïcit bis bina quot essent, hij weet niet hoeveel tweemaal twee is.

3⁰. bij de pluralia tantum, die een enkelvoudige beteekenis hebben. B.v. Quinae litferae, vijf brieven. Bina castra, twee legerplaatsen. Quinque litterae zou beteekenen vijf letters, duo castra twee kasteden. In plaats van singuli en terni, die altijd hun distributieve beteekenis behouden, gebruikt men uni en trini. Bij de pluralia tantum, die een meervoudige beteekenis hebben, gebruikt men de car din alia. B.v. Unus ex majoribus, een zijner voorvaderen. Tres liberi, drie kinderen.

Aanmerking. Bini wordt soms in plaats van duo gebruikt om twee zaken aan te duiden, die b ij elkander b e h o o r e n. B.v. B i n a e a u r e s, de twee oor en. Bini s c y p h i, twee bij elkander behoorende bekers.

Over de breuken.

§ 73. De breuken worden in het Latijn op dezelfde wijze uitgedrukt als in het Nederlandsch, de teller door een car din ale en de noemer door een ordinale met of zonder p a r s. B.v. Quintae partes horae tres, -| uur. Quinque octavae,

Wanneer de teller 1 is, wordt hij in het Latijn niet uitgedrukt. B.v. Decima, _T\'₀

Wanneer de teller één minder is dan de noemer, laat men den noemer gewoonlijk weg, maar voegt dan altijd partes bij den teller. B.v. 4, duae partes; septem partes.

I heet pars dimidia, dimidium; half, dimidius. a, um B.v. Dimidium pan is of dimidius pa nis, een half brood. Gewoonlijk gebruikt men echter semis. Gen. se missis. B.v. Semis panis, een half brood; semisses panis, halve brooden. Zoo er een ander getal voorafgaat, laat men gewoonlijk semis zonder verbuiging en zonder verbinding volgen. B.v. 6J- voet, sex semis pedes. Het is half zes, quinta semis hora est. Ecu rijksdaalder, duo semis florêna. Men drukt half ook uit door substantiva en adjectiva samen te stellen met semi. B.v.

Pronomina.

6^ voet, sex pedes et semïpes. Een half uur, semihora. Een half geleerde, semidoctus. Men lette echter wel op de verschillende spreekwijzen der Latijnsche taal. Zoo heet met halven wind zeilen ven turn oblïquum cap tare, half wanhopig zijn prope desperatum esse.

Anderhalf is s e squi en staat vooral in samenstellingen, zooals: se s q 11 i-pes, sesq ui-modi us. Meteen ordinale verbonden voegt het daaraan J toe. B.v. sesqui-tertius — 3J.

Bij de tegenwoordige geldberekening drukke men den jaarlijkschen interest uit door centesimae met een distributivum. B.v. i⁰/_o, cen-tesimae; 2%, binae centesimae; 5%, quinae centesimae.

Over de Romeinsche getalmerken.

§ 74 Betrekkelijk de Romeinsche getalmerken valt op te merken , dat het getal 500 oorspronkelijk werd uitgedrukt door het tecken id. De omgekeerde 0 wordt apoströphus genoemd. Bij iedere vermenigvuldiging met 10 voegt men er een apoströphus achter B.v. 133 = 5000, iddd = 50,000. Zet men evèn-, veel rechte c\'s vóór de 1 als er apostróphi achter staan, dan wordt het getal verdubbeld. B.v. 03= iüoo, ccioo = 10,000.

De duizendtallen worden ook aangegeven door een streep te plaatsen boven het aantal der duizendtallen, zooals XXII1= 23,000; de honderdduizendtallen door ze in te sluiten in de figuur zooals: IH] = 200,000, | XX | = 2,000,000.

NEGENDE HOOFDSTUK.

OVER DE PRONOMINA.

§ 75. De pronomina worden verdeeld in:

pronomina personalia, persoonlijke voornaamwoorden,

„ reflexïva, wederkeerige ,,

„ possessïva, bezittelijke „

„ demonstratïva, aanwijzende ,,

„ relativa, betrekkelijke ,,

„ interrogatïva , vragende „

„ indefin ïta, onbepaalde „

Pronomina personalia.

§ 76. Er zijn in het Latijn twee pronomina personalia, het pronomen personale van den eersten persoon: ego, ik, en van den tweeden persoon: tu, gij. In plaats van het Nederlandsche persoonlijke voornaamwoord van den derden persoon, hij, zij, hst, gebruikt men in het Latijn een pronomen demonstrativum.

Pronomina.