k 155

22

SNKLi

1gt; E

VLUGGE LATINIST.

jElENE ƒ*{ ANDLEIDING

VOORAl TEN DIENSTE VAN HEN, DIE DOOR EIGEN OEFENING ZICH DE EERSTE GRONDEN DER LATOSCIIE TAAI WENSGHEN EIGEN TE MAKEN.

dook

E E IV O XJ D-Igt; O C E TV T.

•HRsm;--.. gt;.x H. \'H. ZALSMAN TE KAMPEN.

Zonder iets toe of af te doen aan de waarde van de grammatica s, lees- en themaboehen, waardoor bij ons de weg gemakkelijk wordt gemaakt om tot de kennis van de latijnsche taal te komen, meent de schrijver van deze handleiding dat voor zijn werk, ook naast die van vele anderen, nog wel een plaatsje zal te vinden zijn. De grond van zijne verwachting is gelegen in het verschil \'.usschen het doel, dat zijne voorgangers voor oogen hadden en ïet zijne.

Zij schreven voor leerlingen, die eens Akademisch onderwijs moesten renieten ; hun plicht was het dus regels en uitzonderingen uitvoerig e behandelen en te zorgen dat ook voor moeilijke plaatsen in hunne verken oplossing te vinden was.

Hier is de praktijk hoofdzaak. Geene uitgebreide regels, slechts oovecl stof moest er gegeven worden dat ieder door eigen oefening •n door toepassing van hetgeen kort uiteengezet was, met behulp an de voorbeelden, in staat werd gesteld om eenige kennis van de rondregels der latijnsche taal op te doen. De leerling, dien wij ns voorstellen, is geen latinist ex professo, hij wenscht slechts zoo-iel van de spraakkunst te weten als hij noodig heeft om later bij et lezen van een laiijnsch werk niet verlegen te zijn.

Daarom ontbreekt het den autodidact niet aan gelegenheid om \'jn geheugen te oefenen, zijn oordeel te scherpen, zijn vernuft te \'.proeven.

Evenwel hebben wij gemeend voor hem, meer dan voor een leer-ng die geregeld onderwijs geniet, de oefeningen niet te moeilijk en te knopt te moeten maken, omdat van zijn geduld reeds zooveel ge-rgd wordt.

De stof hebben wij grootendeels ontleend aan een voor Realund here Bürgerschulen bestemd werkje van H. Viehoff, dat in 65 te Brunswijk is verschenen.

Vindt deze handleiding eenigen bijval, dan volgt er misschien -- 1 ^een stukje, waarin de weg gewezen wordt om de meer moeilijk ijnsche schrijvers ook door zelfoefening te leeren verstaan.

EERSTE HOOFDSTUK.

§ 1. Aanmerkingen over de uitspraak en het schrijven.

C wordt voor a, o, u en voor medeklinkers, alsook aan het einde der woorden als k uitgesproken, b. v.: Cato, cor (hart), cura (zorg), lectus (bed), lac (melk).

C wordt voor e, i, y (upsïlon) en voor ae en eu als c uitgesproken : Cicero, cygnus (zwaan), Caesar, coelum (hemel), ceu (avenals).

Qu luidt gewoonlijk als kw : quatuor (vier), quinque (vijf).

Ti klinkt voor een vocaal als tsi: ratio (rode), doch behoudt de uitspraak ti : 1) in grieksche woorden : Miltiades; 2) als s, x of t voorafgaan: ostium (ingang, monding), mixtio (menging), Attius ; en 3) als de i lang is : totius (van het geheel).

De lengte eens klinkers wordt (zooals in totius aangeduid is) door een daarboven geplaatst dwarsstreepje aangeduid (—) ; de kortheid door een naar boven geopend halfcirkeltje (^J).

Volgens de nederlandsche wijze van uitspraak (want elk volk spreekt thans het latijn naar zijn taaleigen uit), valt de klemtoon in tweelettergrepige woorden telkens op de voorlaatste syllabe (penultïma); in drie- en meerlettergrepige woorden hoort men den klemtoon alleen op de voorlaatste, zoo die lang is: pater (vader), éram (ik was), laudare (prijzen) ; zoo de voorlaatste echter in drie- of meerlettergrepige woorden kort is, dan plaatst men den klemtoon op de derde lettergreep van achteren (antepenultïma): amabilis (beminnenswaardig).

Om meerlettergrepige woorden in lettergrepen goed af te deelen, neme men het volgende in acht: 1) een medeklinker tusschen twee klinkers wordt tot de volgende lettergreep gerekend: lauda-rë. 2) staan er meer medeklinkers tusschen twee klinkers, dan brengt men gene tot de volgende lettergreep, zoo zij aan het begin van een latijnsch woord kunnen staan : a-prïlis (april), ca-stra (leger); is dit niet het geval, dan behoort de eerste consonant tot de voorgaande syllabe en brengt men de overige tot de volgende

6

lettergreep : ar-bor (boom), mon-strum (wonder). 3) samengestelde woorden deelt men in hunne bestanddeelen: dis-par (ongelijk).

§ 2.

De latijnsche taal heeft dezelfde rededeelen als de nederlandsche behalve het lidwoord; uit den zin moet men dus opmaken of mensa beteekent de tafel, eene tafel of tafel zonder lidwoord.

§ 3.

Er zijn 3 geslachten evenals in het nederlandsch :

masculinum, mannelijk, feminlnum, vrouwelijk en neutrum, onzijdig.

Algemeene geslachtsregels.

1. Mannelijk zijn de namen van mannen en mannelijke wezens, volken, rivierén, winden, maanden en dagen.

2. Vrouwelijk zijn: de namen van vrouwen en vrouwelijke wezens, steden, landen en eilanden.

3. Onzijdig zijn de onverbuigbare substantiva (indeclinabilia) en over het algemeen de bijvoegelijke naamwoorden, zelfstandig gebruikt (adjectiva substantive posïta).

§ 4. Verbuiging der substantiva {zelfstandige naamwoorden).

In het latijn zijn er vijf verbuigingen (declinatiönes), die men ook aan den tweeden naamval van het enkelvoud (genitivus singularis) onderscheiden kan.

Men heeft in de latijnsche taal zes naamvallen (casus). Zij zijn :

1. de nominativus, die het onderwerp der handeling aanduidt.

2. de genitivus, de casus van oorsprong en bezit.

8. de dativus — van het begiftigde voorwerp, van doel.

4. de accusativus — van het lijdende voorwerp, der werking.

5. de vocativus — van aanroeping.

6. de ablativus — van middel.

De volgende regels gelden voor alle declinatiën :

1. de nominativus en vocativus zijn doorgaans aan elkander gelijk.

2. de dativus en ablativus zijn in het meervoud altijd gelijk.

3. de neutra hebben drie gelijke casus, zoowel in den singularis, als in den pluralis, namelijk: den nominativus, accusativus en vocativus, en die naamvallen eindigen in den pluralis altijd op a.

7

§ 5. Eerste declinatie.

De woorden, uit het grieksch afkomstig, richten zich in den pluralis alle naar het opgegeven voorbeeld; in den singularis worden zij aldus verbogen :

Nom. epitöm-ë, het kort begrip.

Gen. epitom-ës, van —

Dat. epitom-ae, aan —

Ace. epitom-en, het —

Voc. epitom-e, o kort beprip !

Abl. epitom-ë, van, met of door het kort begrip.

De woorden op a en « zijn vrouwelijk. Waarom zijn echter Persa, een Pers en scriba, een schrijver, mannelijk ?

Eenige woorden dezer verbuiging hebben in den dat. en abl. plur. abus in plaats van is, om ze van gelijkluidende masculina in die naamvallen te onderscheiden, als : Jiliabus, aan de dochters, in plaats van /iliis van filia, eene dochter; anders zouden die naamvallen gelijk zijn aan die van filius, een zoon, hetgeen in den dat. en abl. plur. ook Jiliis heeft.

§ 6. Voorbeelden tot oefening en om van buiten te leeren.

s

8

§ 7. Tweede declinatie. •

Tot de tweede declinatie behooreu de substantiva, welke in den genitivus op i eindigen. Bij latijpsche woorden gaat de nomma-tivus uit op er, us of um ; ook vir (man) met zijne samenstellingen die op ir eindigen, en het adjectivum satur (verzadigd) gaan naar deze declinatie. De woorden op er zijn alle mannelijk, die op «m altiid onzijdig, die op us gewoonlijk mannelijk. Uitgezonderd zün : alvus, buik ; colus, spinrokken ; humus, grond ; vannus, zeef. Onzijdig op us zijn ; pelagus, zee en vulgus, het gemeen (zelden mannelijk). Vele woorden op us, uit het gneksch afkomstig, zijn vrouwelijk ; b.v. diphthongus, tweeklank ; methödus, kunstmatige behandeling, methode.

9

Voorbeelden.

Sing. Sing. Sing.

Nona. Ann-us, het jaar. Nom. Liber, het boek. Nom. Bellum, de Gen. ann-i, van — Gen. libr-i, van — Gen. bell-I, van den Dat. ann-5, aan — Dat. libr-5, aan — Dat. bell-o, aan — § Ace. ann-um, — Acc.libr-um,het— Ace. bellum, den g-Voc. ann-e, o —! Voe. liber, o — Voc. bellum, o Abl. ann-o, van, met Abl. libr-o, van, met Abl. bell-o, van, of door het jaar. of door het boek. met of door den Plur. Plur. Plur.

N. ann-i, de jaren. N. libr-I, de N.bell-a, de

G. ann-örum,van— G. libr-orum, van de ^ G. bell-orum, van de g D. ann-Is, aan — D. libr-ïs, aan de § D. bell-is, aan de A. ann-5s, de — A. libr-5s, de ST A. bell-a, de aq V. ann-ï, o —! V. libr-i, o ^ V. bell-a, o § A. ann-ïs, van, met of A. libr-Is, van, met of A. bell-is, van, met of door de jaren. door de door de

§ 8. Voornaamste uitzonderingen, voorkomende in de tweede declinatie.

1°. Gelijk uit het voorbeeld blijkt, is de vocativus der woorden op us in het algemeen e. Uitzonderingen op dezen regel zijn : a) Deus, God, in den voc. ook Deus ; b) meus, mijn in den voc. mi. c) Filius, zoon en genius, geleigeest hebben, evenals de eigennamen op ius en jus, i, b.v. Tull-ius, Tull-i; Ca-jus, Ca-i.

2°. In alle casus, met uitzondering van den voc. sing, stooten de meeste woorden op er de e uit; echter behouden onder anderen de e :

Asper, ruw. Prosper, gelukkig.

Gener, schoonzoon. Puer, knaap.

Liber, vrij; libëri (erorum) kinde- Socer, schoonvader.

ren; Liber, Bacchus. (Liber, een Tener, teeder.

boek, verliest de e). Vesper, avond.

Miser, ongelukkig.

alsmede de compositia op fer en ger.

§ 9. Voorbeelden tot oefening en om van buiten te leeren.

Eegyptus, Aegypte. Arma (armorum), wapenen ter Ager, akker. verdediging.

Alumnus, kweekeling. Asïnus, ezel.

Argentum, zilver. Aurum, goud.

10

§ 10. A djectiva der beide eerste declinatien.

Naar de twee eerste declinatien worden de adjectiva van 3 uit-

^N^gen^^ectiva e^pronomina (^v°0^rnaalIï^⁰°^^^¹ ^jf^yan

S ^ rotgangen.

Zij zijn de volgende: nuUus, solus,

een^ander, de aider, geen van beiden, f ™\' tTsoUns,

cr car star srtsw

11

totus, ullus, unus, uter,

geheel, eenig, een, wie van beiden,

gen. totius, gen. ullius, gen. unius, gen. utrïus,

dat. totï. dat. ullï. dat. unï. dat. utrï.

§ 11. Voorbeelden tot oefening en om van buiten te leeren.

§ 12. Derde declinatie.

Tot de derde verbuiging behooren de substantiva, welke in den gen. sing, op is uitgaan. De uitgangen van den nom. sing, zijn : a, e, i, o, c, t, 1, n, r, s, t, x.

De verbuiging geschiedt aldus:

12

Masculina en feminina.

13

Neutra.

Singularis.

N. corpus, het i N. opus, het | N. mare, de \\ 6. corpör-is, v. het j Gr. opër-is, van het I G. mar-is, van de j D.corpor-i,aanhetl g D. oper-i, aanhetf ^ D. mar-i, aan def . A. corpus, het\' s A. opus, het gt; ë A. mare, de V i V. corpus, o A. corpor-e, van,

met of door het

N. corpor-a, de Gr. corpor-um, v.

de

D. corpor-ïbus,aan A. corpora, de (de V. corpora, o A. corpor-ïbus, v.,

met of door de

§ 13. Onregelrmtigheden voorkomende in sommige casus der derde declinatie.

1. De regels omtrent de vorming van den gen. sing, zijn voor den eerstbeginnende moeilijk te onthouden ; hij zal daarom beter doen, zich, door het leeren van woorden der derde declinatie met hun genit., eenige vaardigheid in het declineeren te verwerven. Met oplettendheid zal de leerling spoedig vorderen, zoo hij maar op de stammen opmerkzaam is. Den stam vindt men, door den uitgang is van den gen. sing, weg te laten ; de gen. sing, is gewoonlijk in de woordenboeken bij den nom. sing, te vinden.

2. Den acc. sing, vormen eenige woorden op im in plaats van em en wel :

a) de parisyllaba der eigennamen van rivieren en steden op is, zooals : Tibëris (gen. Tiberis) acc. Tiberim. — (Parisyllaba noemt men woorden, welke in den gen. sing, evenveel letter-

• grepen hebben als in den nom. sing.; imparisyllaba, welke meer hebben).

b) de parisyllaba op is van grieksclien oorsprong, b. v. basis.

cj febris, puppis, secilris, sitis, turris, vis,

koorts, achtersteven, bijl. doïst. toren, geweld.

14

3. Den abl. sing, op i hebben;

a) de woorden die in den acc. \'im hebben.

b) de neutra op e, al en ar. Deze hebben ook in den nom. plur. ia in plaats van a, en in den gen. plur. ium in plaats van urn.

4. De genet. plur. is ium in plaats van um :

a) bij die substantiva, welke in den abl. sing, i hebben.

b) bij de parisyllaba. Uitgezonderd van deze zijn wederom . accipiter, apis (meestal), canis, frater, juvëms, havik, bij, \' hond, broeder, jongeling, accipitrum. ap-um (meestal), can-um. fratr-um. juyen-um. mater, panis, senex, vates, volucns, moeder, brood, \' grijsaard, waarzegger, vogel, matr-um. pan-um. sen-um. vat-um. volucr-um.

e) Vele eenlettergrepige woorden, vooral welke op s ot ar eindigen met voorafgaanden medeklinker, b. v. mons, berg, mont-mm,

arx, kasteel, arc-ium.

§ 14.

Masculina der derde dechnatie.

De woorden op er, o, or, os,

Als aër, sermo, labor, mos,

Op es imparisyllaba,

Vindt men gewoonlijk mascüla.

Uitzonderingen.

1. Op de woorden op er.

Als neutra houde men op er Cadaver, verber, iter, ver.

Aer (aër-is), lucht; sermo (sermön-is), taal, gesprek; labor (labör-is), arbeid, moeite ; mos (mor-is), gewoonte ^ cadaver (cada-vër-is), lijk ; verber (verbër-is), slag, stoot; iter (itinër-is), reis, weg.

2. Op de woorden op o.

De woorden op do, go, io Zijn vrouw\'lijk, caro evenzoo;

Doch margo, vespertilio,

Septentrio, papilio En ordo, cardo, (cardïnis)

Zijn masculini generis.

15

Caro (carn-is), vleeseh; inargo (margïn-is), rand; vespertilio (vespertilion-is), vledermuis ; septentrio (septentri5n-is), het noorden ; papilio (papiliön-is), vlinder ; ordo (ordïn-is), orde, rij; cardo (cardïn-is), deurhengsel.

3. Op de woorden op or.

Neutra zijn er vier op or :

Marmor, aequor, ador, cor.

Feminini genëris Is slechts arbor, arböris.

Marmor (marmor-is), marmer; aequor (aequör-is), vlakte, zee ; ador (adör-is), spelt, zeker graan ; cor (cord-is), hart; arbor (arbör-is), boom.

4. Op de woorden op os.

Wel zijn vrouwelijk op os.

Deze drie, cos, dos, eos;

Doch os, oris en os, ossis Zijn neutrius generis.

Cos (cöt-is) slijpsteen; dos (dot-is), huwelijksgoed; eos (een grieksch woord, welks genitivus in het latijn niet voorkomt), morgenrood ; os (ör-is), mond ; os (oss-is), been, bot.

5. Op de imparisyllaba op es.

Eén is neutrum, namelijk aes.

Doch feminina zijn op es,

Seges, merces, requies.

Aes (aer-is), koper; seges (segët-is) , zaadveld; merces (mereëd-is), loon, soldij ; requies of quies (quiët-is), rust.

§ 15.

Feminina der derde declinatie.

Hoofdregel.

Feminini generis Zijn die eindigen op is.

Parisyllaba op es.

En met consonant vóór s ¹).

¹

Hiertoe behooren ook de woorden op £, daar x = « of gs is, gelijk uit de stammen blijkt.

16

Eindlijk die op as en aus.

Zooals lampas, laus eu /raus.

Lampas (lampad-is), fakkel; laus (laud-is), lof; fraus (fraud-is), bedrog.

Uitzonderingen.

1. Op de woorden op is.

Vele woorden zijn op is Masculini generis:

Panis, piscis, crinis, finis.

Ignis, lapis, pulvis, cinis.

Orbis, amnis en canalis,

Fascis, axis, funis, ensis,

Pustis, vermis, collis, mensis.

Panis (pan-is), brood ; piscis (pisc-is), visch ; crinis (crin-is), het haar ; finis (fin-is), einde; ignis (ign-is), vuur; lapis (lapïd-is), steen ; pulvis (pulvër-is), stof; cinis (cinër-is), asch ; orbis (orb-is), kring ; amnis (amn-is), stroom; canalis (canal-is), goot; sanguis (sanguïn-is), bloed ; unguis (ungu-is), nagel, klauw; annalis (annal-is), jaarboek ; fascis (fasc-is), bundel; axis (ax-is), eene as ; funis (fun-is), touw; ensis (ens-is), zwaard ; fustis (fust-is), stok; vermis (verm-is), worm ; collis (coll-is), heuvel; mensis (mens-is), maand.

2. Op de woorden op s met voorgaanden consonant.

Mannelijk is de uitgang ex,

(Behalve lex, supellex, nex),

Voorts /ons, mons, pons en oriens,

Dens, rudens, torrens, occidens.

Supellex (supellectïl-is), huisraad; lex (leg-is), wet; nex (nec-is), geweldige dood ; fons (font-is), bron ; mons (mont-is), berg; pons (pont-is), brug ; oriens (orient-is), het oosten ; dens (dent-is), tand ; rudens (rudent-is), scheepstouw; torrens (torrent-is), bergstroom; occidens (oecident-is), het westen.

3. Op de woorden op as.

Drie masculina zijn op as

-4«, adamas en elephas;

Drie neutra : fas, nefas, en ras.

As (ass-is), de as, eene munt; adamas (adamant-is), diamant; els-

17

phas (elephant-is), olifant; fas (onverbuigbaar, indeclinabile), wat recht is; nefas (insgelijks indeclinabile), onrecht, gruwel ; vas (vas-is), vat, in den pluralis naar de tweede declinatie.

§ 16.

Neutra der derde declinatie.

Hoofdregel.

De woorden op een a en «,

En ook die op c, l, n, t.

En eindelijk die op ar, ur, us Zijn alle generis neutrïus.

Eenige uitzonderingen.

Mannelijk zijn lepus, mus,

Doch feminina servüus,

Juventus, virtus, incus, salus,

Senectus, tellus, pecus, palus.

Mannelijk sal, sol en vultur ;

Ten slotte nog het woordje turtur.

Lepus (lepör-is), haas ; mus (mür-is), muis ; servitus (servitüt-is), slavernij ; juventus (juventüt-is), jeugd ; virtus (virtüt-is), deugd, dapperheid; incus (incüd-is), aanbeeld; salus (salüt-is), heil; senectus (senectüt-is), ouderdom ; tellus (tellür-is), de aarde, aardbodem ; pecus (pecüd-is) een stuk vee; palus (palüd-is), moeras ; sal (sal-is), zout; sol (sol-is), zon ; vultur (vultur-is), gier, roofvogel ; turtur (turtur-is), tortelduif.

§ 17. Voorbeelden tot oefening en om in het geheugen te prenten. Agmen (agmïn-is), leger op marsch. Custos (custöd-is), wachter. Animal (animal-is), dier. Cruor(cracir-is), geronnen bloed.

Avis (av-is), vogel. Crus (crür-is), scheenbeen.

Cacümen (eacumïn-is), spits, top. Eques (equit-is), ridder, ruiter. Calor (calör-is), warmte. Fames (fam-is), honger.

Caput (capït-is), hoofd. Flumen (flumïn-is), rivier.

Carmen (carmïn-is), gedicht. Foedus (foedër-is), verbond. Carthaginiensis (parisyllabum). Car- Frigus (frigör-is), koude.

thager. Grens (gent-is), volk.

Cervix (cervic-is), nek. Genus (genër-is), geslacht.

Civis (civ-is), medeburger. Grex (greg-is), kudde.

Color (colör-is), kleur. Hiems (hiëm-is), winter.

Cortex (cortïc-is), bast. Hostis (host-is), vijand.

Crimen (crimm-is), beschuldiging. Imago (imagïn-is), beeld, misdaad. Inventor(inventör-is), uitvinder.

2

18

§ \'8. Adjectiva der derde declinatie.

In de derde declinatie zijn:

1. Adjectiva van 3 uitgangen, op er, voorliet mannelijk, op is, voor het vrouwelijk en op e, voor het onzijdig geslacht. De e wordt, behalve in den nom. en vocat. sing, van het masculinum, uitgestooten. Celer behoudt overal ook de tweede e.

2. Adjectiva van 2 uitgangen, b.v. is voor het mannelijk en vrouwelijk, ë voor het onzijdig geslacht. De com-parativi op or (mannelijk en vrouwelijk) en us (onzijdig) behooren ook tot deze klasse.

19

3. Adjectiva van één uitgang.

Sing. Plur.

Nom. felix, in alle geslachten. Nom. felic-es (m. en v.), felic-ia (o.)

Gen. felïc-is----—. Gen. felic-ium, in alle geslachten.

Dat. felic-i —----. Dat. felic-ïbus —---—.

Acc. felic-em (m. en v.), felix (n.). Acc. felic-es (m. en v.) felic-ia (o).

Voc. felix, in alle geslachten. Voc. felic-es (m. en v.) felic-ia (o).

Abl. felic-i-----. Abl. felic-ibus, in alle geslachten.

§ 19. Eenige aanmerkingen op de verbuiging der adjectiva van de derde declinatie.

1. De adjectiva en de deelwoorden (participia), als adjectiva gebruikt, hebben in den abl. i in plaats van e. Uitgezonderd zijn, behalve de comparativi, waarover wij naderhand zullen spreken;

Compos, impos, deses, coelebs.

Pauper, pubes, senex, princeps,

Eind\'lijk sospes en superstes.

Compos (compöt-is), machtig; impos (impöt-is), onmachtig; deses (desïd-is), traag ; coelebs (coelïb-is), ongehuwd; pauper (paupër-is), arm, in den abl. sing, pauper-e, ofschoon van de derde declinatie ; pubes (pubër-is), manbaar; senex (sen-is), oud; princeps (princïp-isj, de voornaamste; sospes (sospït-is), behouden; superstes (superstit-is), overlevend.

2. De adjectiva en participia neutra hebben in den nom. acc. en voc. plur. ia in plaats van a ; met uitzondering van de comparativi, die a hebben ; ook vetus heeft vetera.

3. In den gen. plur. hebben zij ium in plaats van urn. Uitgezonderd zijn wederom de comparativa en

Vigil, vetus, memor, supplex,

Celer, uber, dives, caelebs.

Als ook consors, particeps.

2*

18

§ 18. Adjectiva der derde declinatie.

In de derde declinatie zijn :

1. Adjectiva van 3 uitgangen, op er, voor het mannelijk, op is, voor het vrouwelijk en op ë, voor het onzijdig geslacht. De e wordt, behalve in den nom. en vocat. sing, van het masculinum, uitgestooten. Celer behoudt overal ook de tweede e.

2. Adjectiva van 2 uitgangen, b.v. is voor het mannelijk en vrouwelijk, ë voor het onzijdig geslacht. De com-parativi op or (mannelijk en vrouwelijk) en us (onzijdig) behooren ook tot deze klasse.

19

3. Adjectiva van één uitgang.

Sing. Plur.

Nom. felix, in alle geslachten. Nom. felic-es (m. en v.), felic-ia (o.)

Gen. felïc-is----—. Gen. felic-ium, in alle geslachten.

Dat. felic-i — — — — —. Dat. felic-ïbus — — — —■ —.

Acc. felic-em (m. en v.), felix (n.). Acc. felic-es (m. en v.) felic-ia (o).

Voc. felix, in alle geslachten. Voc. felic-es (m. en v.) felic-ia (o).

Abl. felic-i-----. Abl. felic-ibus, in alle geslachten.

§ 19. Eenige aanmerkingen op de vtrhuiging der adjectiva van de derde declinatie.

1. De adjectiva en de deelwoorden (participia), als adjectiva gebruikt, hebben in den abl. i in plaats van e. Uitgezonderd zijn, behalve de comparativi, waarover wij naderhand zullen spreken:

Compos, impos, deses, coelebs.

Pauper, pubes, senex, princeps.

Eind\'lijk sospes en superstes.

Compos (compot-is), machtig; impos (impot-is), onmachtig; deses (desïd-is), traag ; coelebs (coelïb-is), ongehuwd; pauper (paupër-is), arm, in den abl. sing, pauper-e, ofschoon van de derde declinatie ; pubes (pubër-is), manbaar; senex (sen-is), oud; princeps (princïp-isj, de voornaamste; sospes (sospït-isj, behouden; superstes (superstit-is), overlevend.

2. De adjectiva en participia neutra hebben in den nom. acc. en voc. plur. ia in plaats van a ; met uitzondering van de comparativi, die a hebben ; ook vetus heeft vetera.

3. In den gen. plur. hebben zij ium in plaats van um. Uitgezonderd zijn wederom de comparativa en

Vigil, vetus, memor, supplex,

Celer, uber, dives, caelebs.

Als ook consors, particeps.

2*

20

Vigil (vigïl-is), waakzaam ; vetus (veter-is), oud ; memor (memor-is), gedachtig; supplex (supplïc-is), smeekend; celer (celer-is), snel; uber (uber-is), vruclitbaar; dives (divït-is), rijk; caelebs (caelïb-is), ongehuwd; consors (consort-is), deelhebber ; particeps (particïp-is), deelachtig.

Aanmerking. De meeste van substantiva afgeleide adjectiva richten zich naar die substantiva, b.v. : triceps (tricipït-is), driehoofdig, heeft in den gen. plur. tricipit-um, omdat het komt van caput (hoofd).

§ 20. Men oef ene zich door de volgende voorbeelden, en leere die woorden van buiten.

§ 21. Vierde declinatie.

Tot de vierde declinatie behooren de substantiva, welke in den gen. sing, op üs uitgaan. De nom. sing, eindigt op üs of op u. De woorden op us zijn gewoonlijk masculina, die op u zijn neutra zonder eenige uitzondering.

Uitzondering.

Vrouwelijk zijn :

Domus, manus, porticus,

Acus, tribus en idus.

Domus (dom-üs), huis; manus (man-üs), hand; porticus (porticus), zuilengang; acüs (acüs), naald; tribus (trib-üs), stam; idus (Gen. idu-um), de 13 \'^l\' of ISquot;⁶ dag van de romeinsche maand, alleen in den plur. in gebruik (plurale tantum.)

21

Voorbeelden.

§ 22. Onregelmatigheden in de vierde declinatie.

Dit woord wordt dus deels naar de tweede, deels naar de vierde declinatie verbogen.

Domi wordt als Adverbium gebruikt en beteekent te huis. Verder merke men op, dat de dat. en abl. plur. op ttbus uitgaan in plaats van op ïbus bij de volgende woorden.

Acus, lacus, tribus, artus.

Arcus, quercus, specus, partus,

Veru, pecu.

Acüs (ac-üs), naald; lacus (lac-üs). meer ; tribus (trib-üs). stam i

22

artüs (art-üs), gewricht; arcus \'arc-us), boog ; quercus (querc-üs), eikeboom; specus (spee-iis), hol; partus (part-üs), het baren ; pecu (peeüs), vee; veru (ver-üs), braadspit. Portus, haven, heeft \'bus en uhits.

§ 23. Voorbeelden tot oefening, enz.

Arcus eoelestis, regenboog. Idus martiae, de 15\'^io dag der

Gustus, smaak. maand Maart.

Impetus, aanval. Magistratus, overheidspersoon.

Audïtus, gehoor. Sensus, zintuig.

Equitatus, ruiterij. ïactus, gevoel (zintuig).

Motus, beweging. Tontïru, donder.

Motus terrae, aardbeving. üsus, gebruik.

Olfactus, reuk. Vestïtus, kleeding.

Reditus, terugkomst. Visus. gezicht.

Senatus, senaat.

§ 24. Vijfde declinatie.

Tot de vijfde declinatie worden gebracht de substantiva, welke in den gen. sing, den uitgang ei hebben ( ei, zoo er een consonant, ei, zoo er een vocaal voorgaat). De nominativus eindigt op es. Behalve dies en meridies zijn alle woorden dezer declinatie vrouwelijk, doch dies, wanneer het een termijn beteekent, is ook in den singul. vrouwelijk. Weinige woorden dezer declinatie komen in het meervoud voor.

Voorbeeld.

Sing. Plur.

Nom. dies, de dag. Nom. di-es, de dagen.

Gen. dië-i, van den dag. Gen. di ërum, van de —

Dat. die-i, aan — Dat. di-ëbus, aan de —

Ace. di-em, den — Acc. di-es, de —-

Voc. di-es, o —! Voc. di-es, o —!

Abl. di-ë, van, met of door den Abl. di-ëbus, van, met of dooidag. de dagen.

§ 25. Men prente de volgende ivoorden in het geheugen, en oef ene zich in hunne verbuiging.

Acies, scherpte, slagorde. Effigies, afbeelding.

Dies festus, feestdag. Fides, trouw.

23

§ 26. Vergelijking (comparatio) der adjectiva.

1. Men vormt den comparativus gradus (den vergelijkenden trap), door den uitgang van den genitivus, dien de positivus heeft, zoo hij op i eindigt, in tor te veranderen ; doch zoo deze genitivus op is uitgaat, dan zet men in plaats van is. ior. Het neutrum van den uitgang ior is ius; dit heeft, evenals het masculinum en femin., in den gen. wris.

2. De superlativus gradus (overtreffende trap) wordt gevormd door achter den stam den uitgang issimus te plaatsen. Zoo verkrijgt men van altus (stam alt) den superl. alt issimus ; van felix (stam felic), gen. felicis, den superlativus, felic-issimus. Men kan den comparativus ook van den stam vormen en den superlativus nog anders dan is opgegeven ; de leerling zoeke zelf hoe.

3. Van de adjectiva op ar vormt men den superlativus, door achter er van den positivus den uitgang rimus te voegen : b.v. pauper, pauperrimus.

4. De volgende zes adjectiva, op ilis, vormen den superlativus, door het veranderen van den uitgang is in limus. Zij zijn :

facïlis, difficilis, simïlis, dissimilis, gracilis, humilis.

Facilis, gemakkelijk, difficilis, moeilijk, similis, gelijk, dissimilis, ongelijk, gracilis, tenger, humilis, laag. Zoo heeft facil-is, facil-limus enz.

5. Van de adjectiva op dicus, ficus, völus, verandert men, om den comparativus en superlativus te vormen, den uitgang us in entior en entissimus; dus maledic-us, kwaadsprekend, maledic-entior, maledic-entissimus. Evenzoo handele men met benefic-us, weldadig; malefic-us, kwaadhandelend; munific-us, vrijgevig; magnificus, prachtig, roemrijk ; benevölus, welwillend.

6. De comparativus en superlativus van de adjectiva, welke een klinker voor den uitgang us hebben, worden omschreven, en wel de comparativus door magis (meer), en de superlativus door maxime (ten zeerste) of valde (zeer), ook wel summe (hoogst) vóór het adject, in den positivus te plaatsen : b.v. dubi-us, twijfel-

24

achtig, magis dubins, twijfelachtiger, maxime, valde of summe dubius, twijfelachtigst, zeer twijfelachtig of hoogst twijfelachtig.

Hierbij merke men op, dat de superlativus in het latijn een zeer hoogen of den hoogsten graad kan beteekenen (superlat. re-lativus en superlativus absolutus). Doctissimus beteekent dan zoowel zeer geleerd, als de geleerdste. Het spreekt vanzelf dat, wanneer de boven aangegevene omschrijving plaats heeft, de verbuiging van het adjectivum in alle graden dezelfde blijft.

7. De adjectiva op quus laten meestal de gewone vorming der comparativi en superlativi toe, dus: antlquus (oud), antiquior (ius), antiqu-issimus.

§ 27. Onregelmatige comparatie, A bun da ntia en defectiva.

1. Geheel onregelmatig worden de comparativi en superlativi gevormd bij de volgende adjectiva:

bonus (goed), melior, optïmus.

malus (slecht), pejor, pressïmus.

parvus (klein), minor, minimus.

magnus (groot), major, maxïmus.

multus (veel), plus (meer), plurïmus.

In den sing, is plus alleen onzijdig, in den plur. heeft het plurus, plures, plura.

2. Een dubbelen superlativus hebben (abundantia):

extremus (zelden extimus), infïmus of ïmus (onderst,

geringst).

postremus (laatst), posttt-mus (na den dood des vaders geboren), suprêmus of summus (hoogst, laatst).

Deze vier woorden komen zeer zelden in den posit, voor. 5. Eenige adjectiva missen een\' of meer trappen van vergelijking (defectiva) ; zoo ontbreekt de positivus bij ;

citerior, citïmus, p citra faan deze zijde).

interior, intimus, do⁵ i intra (binnen).

prior, primus, gMhet verouderde pris.

propior, proximus, S i prope (nabij).

potior, potissimus (verkieslijker), lt; / het verouderde potis, pote. ulterior, ultimus, (meer aan gene f ultra (aan gene zijde).

zijde, de laatste.)

25

deterior, deterrimus, i

(minder goed), (slecht). f Deze twee woorden zijn niet

------J- , ---- «..„W «yxx

van latijnschen oorsprong.

ocior sneller

Vele adjeetiva laten uit hoofde hunner beteekenis geen trappen van vergelijking toe, b.v. lignëus, van hout, houten; anderen hebben deze niet wegens hunnen vorm ; zoo zij namelijk uitgaan op ïcus, ïmus, ïmus, örus en bundus, b.v. modïcus, matig; legi-timus, wettig; crastïnus, van morgen, tegen morgen ; matütïnus, vroeg ; canörus, welluidend, melodisch ; errabundus, dolend, dwalend. Buitendien vindt men van vele adjeetiva geene gradus comparationis (trappen van vergelijking), b.v. van memor, gedachtig, mediöcris, middelmatig ; mirus, wonderbaar enz.

§ 28. Declinatie der comparativi en superlativi.

De superlative worden verbogen als de adjeetiva van 3 uitgangen op us, a. urn. De comparativi richten zich in de verbuiging naar die der adjeetiva van twee uitgangen (§§ 18 en 19) ; in den nom. acc. en voc. plur. hebben zij in het onzijdig niet ia, maar alleen a ; in den gen. plur. gebruikt men voor ium alleen

um.

Voorbeeld.

Singul. Plur.

M. et F. N. M. et F. N.

Nom. altior, altius. Nom. altiör-es, altiör-a.

Gen. altiör-is, in alle gesl. Gen. altiör-um, in alle gesl.

Dat. altiori, — — —. Dat. altior-ibus, — — —.

Acc. altior em, altius. Acc. altiör-es, altiör-a.

Voc. altior, altius. Voc. altior es, altiör-a.

Abl. altiore en altiori, in alle gesl. Abl. altior-ibus, in alle gesl.

Plus heeft in den gen. pluralis, plurium. Verg. § 27, 1.

§ 29. Vorming der adverbia.

De adverbia, welke stamwoorden zijn, dat is: welke van geen ander woord afgeleid zijn (als eras, morgen ; saepë, dikwijls ; nunc, nu), alsmede diegenen, welke van verba en substantiva afkomen (b.v. statim, op staanden voet, van stare, staan; viritum, man voor man van vir), komen hier niet in aanmerking. Wij hebben hier slechts de van adjeetiva en participia afgeleide adverbia op het oog.

26

1. De adjectiva der eerste en tweede declinatie op us, x, um en er, a, um, vormen hun adverbium door achter den stam a te voegen ; b.v. altus (stam alt), adverbium altè ; miser (stam miser), adv. miser-ë; pulcher (stam pulchr), adv. pulchrc.

2. Aan den stam der adjectiva van de derde declinatie hecht men gewoonlijk den uitgang iter, om hunne adverbia te vormen; zoo krijgt men van het adj. celer (stam celer) het adv. celerïter; van utilis (stam util), utiliter; van simplex (stam simplic), sim-plicïter ; doch bij de adjectiva en participia op ns voegt men niet Her, maar alleen ter achter den stam. Men kan de adverbia echter ook van den gen. sing, der adjectiva vormen. Deze manier zoeke de leerling zelf.

3. Als afwijkende vormen komen voor : bene van bonus, male van malus ; facile van facilis ; difficult er (samengetrokken uitdifïici-liter), van difficilis ; cito, crebro, falso, tuio, zijn adverbia van citus (gezwind), creber (menigvuldig), falsus, (valsch), tutus (veilig).

§ 30. Comparatie der adverbia.

De comparativus van het adverbium heeft denzelfden vorm als het neutrum van den comparativus des adjectivums, waarvan het is afgeleid.

De superlavitus wordt gemaakt door den uitgang its van het adjectivum in ë te veranderen, dus :

27

zonder superlativus.

diutissime (het langst). saepissime (zeer dikwijls).

Zoo de adjectiva hunne comparatie met behulp van magis, maxime, summe en valde vormen, dan heeft dit ook bij de afgeleide adverbia plaats, b.v. : pie, magis pie. maxime, summe, valde pie. Laat een adjectivmn uit zijn aard geene vergelijking toe, dan vindt men evenmin gradus comparationis bij het daarvan afgeleide adverbium.

NutneraUn, getalwoorden.

28

Verbuigbaar zijn alle ranggetallen ; van de grondgetallen worden

verbogen unus, a, um, duo, duae, duo, tres, tres, tria en de honderdtallen ducenti, ae, a, trecenti ae, a enz. ; mille wordt in het enkelvoud niet verbogen ; de plur. gaat naar het meervoud van mare. Unus, a, um gaat naar de eerste verbuiging; over den genit. en dat. sing, zie § 8 ; tres, tres, tria heeft in den gen. trium, dat. tribus enz. Duo en ambo worden op de volgende wijze gedeclineerd.

M. P. N.

Nom. duo, duae, duo.

Gen. duörum, duarum, duorum.

Dat. duöbus, duabus, duobus.

Acc. duos (duo), duas, duo.

Abl. duöbus, duabus, duöbus.

Aanmerkingen. 1000 soldaten wordt vertaald door mille milïtes ; doch 2000 (3000) soldaten, duo (tria) milia militum enz. 31 soldaten is unus et triginta milites of triginta milites et unus, en dan verbuigt men alleen milites en unus. De jaargetallen en de uren van den dag worden door ranggetallen uitgedrukt, b.v. in het jaar 1865, anno millesimo octingentesimo sexagesimo quinto. Hoe laat is het ? quota est hora ? drie uur, hora tertia.

30

Telkens 1000 singula milia. Telkens 100000 centena milia.

» 2000 bina milia. » 500000 quingena milia.

» 3000 terna milia. » 1000000 decies centena

» 10000 dena milia. milia.

Tot vorming der niet aangeduide tusscliengetallen lette men op de volgende voorbeelden : telkens 35 wordt uitgedrukt door triceni quini of quini triceni, ook wel quini et triceni of triceni et quini; 35 maal is: quinquies et trieies,trieies et quinquies of trieies quinquies. Voor de grond- en ranggetallen gelden de volgende regels:

1. Getallen, die met 8 en 9 zijn samengesteld, worden bij wijze van aftrekken gevormd b.v.

38, duodequadraginta; 38ste, duodequadragesïmus en :joo

verder in de volgende tientallen.

89, undequadraginta ; 89ste, undequadragesïmus enz.

2. In samenstellingen van 13 tot 17 staat gewoonlijk het kleinste getal vóór het grootste zonder et, bijv. qnintus decimus.

3. In de getallen van 20 tot 100 staat het kleinste getal met et voorop, of het grootste gaat zonder et vooraan, b.v. 23

31

tres et vigiuti of viginti tres ; tertius et vicesimus ot\' viee-simus tertius.

4. Zijn de eenheden met honderd- of duizendtallen samengesteld, dan kunnen die eenheden met of zonder et achteraanstaan, h.v. 104 kan zijn : centum et quattuor of centum quattuor ; centesimus et quartus of centesinms quartus, de honderd en vierde.

\'5. Komt er in het laatste geval nog een tiental in de samenstelling, dan valt et bij de eenheden weg, doch het kan vóór de tientallen geplaatst of weggelaten worden; b.v. 648, sexcenti et quadraginta octo, of met weglating van et; sexcentesinms et quadragesimus octavus, of zonder et.

Bij het vermenigvuldigen wordt de vermenigvuldiger door de adverbia numeralia, het vermenigvuldigtal door de distributiva, en het product door de cardinalia aangeduid, b.v.

2 X 2 — 4) bis bina sunt quatuor; 4 X ^ =20, quater quina sunt viginti.

Van de numeralia multiplicativa, welke op plex (plic-is) eindigen, vindt men alleen de volgende ;

Simplex eenvoudig, duplex tweevoudig, dubbel, triplex drievoudig, quadruplex viervoudig, quintüplex vijfvoudig, septemplex zevenvoudig, decemplex tienvoudig, centuplex honderdvoudig.

§ 32. Pronomina personalia en possessiva (persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden).

1ste persoon.

Abl. me, van, met of door mij. Abl. nobis, van, met of door ons.

2de persoon.

32

Sing. Plur.

Dat. tibi, aan u. Dat. vobis, aan u.

Acc. te, u. Acc. vos, u.

Voc. tu! gij! Voc. vos! u!

Abl. te, van, met of door u. Abl. vobis, van, met of door u.

Het wederkeerig voornaamwoord sui, wordt in den nom. en voc. niet gebruikt, de plur. is gelijk aan den singul. Men verbuigt bet aldus :

Sing, en plur. Nom. ontbreekt.

Gen. sui, zijner, van zich PI. hunner, van

hen enz.

Dat. sibi, aan zich.

Acc. se, zich.

Abl. se, van, met of door zich.

Over de bezittelijke voornaamwoorden meus, tuus, noster, vester, suus, zie § 11. Cum, met, eene praepositio (voorzetsel) welke den abl. regeert, wordt in plaats van vóór, achter me, te en se geplaatst, b.v. mecum met mij, tecum met u, secum met zich, no-biscum met ons, vobisoum met u.

§ 33. Pronomina demonstrativa et relativa (aanwijzende en betrekkelijke voornaamwoorden.)

Sing. Plur.

M. P. N. M. F. N.

Als ille worden gedeclineerd : istë, ista, istud, die daar (bij u), ipsamp;, ipsa, ipsum, zelf; dit laatste verschilt in zijne verbuiging daarin alleen van ille, dat de nom. en ace. sing, van het neutrnm ipsum en niet ipsud is. Iste wordt ook in een verachterlijken zin gebezigd.

Tot de pronomina demonstrativa behooren ook, is, ea, id en ïdem ; eadem, idem, de verbuiging geschiedt aldus:

Sing. Plur.

M. F. N. M. F. N.

Nom. is, ea, id, hij, zij, het, die, dat. Nom. ii, eae, ea.

Gen. ejus, in alle gesl. Gen. eörum, earum, eörum.

Dat. ei, — — — Dat. iis, (eis), in alle gesl.

Acc. eum, earn, id. Acc. eos, eas, ea.

Voc. ontbreekt. Voc. ontbreekt.

Abl. eo, eii, eo. Abl. iis, (eis), in alle gesl.

De genitivi van dit pronomen kunnen voorkomen als possessiva, zoo namelijk de nederlandsche bezittelijke voornaamwoorden zijn, hun, haar, niet terugslaan op het onderwerp des volzins ; slaan ze terug op het onderwerp, dan worden ze door suus uitgedrukt. Uit de volgende voorbeelden zal het gezegde duidelijker worden;

pater laudat filium suum, de vader prijst zijn (eigen) zoon.

— — — ejus, — — — zijn zoon (eens anders zoon), mater laudat filium suum, de moeder— haar (eigen) zoon.

— — — ejus, — — — haar zoon (eener andere

vrouw).

parentes amant suos liberos, de ouders beminnen hunne kinderen, amo liberos eorum, ik bemin hunne kinderen.

matres amant liberos suos, de moeders beminnen hare kinderen, amo liberos earum, ik bemin hare kinderen (de kinderen dier

moeders).

Sing. Plur.

M. F. N. M. F. N.

Nom. idem, eadem, ïdem, dezelfde, Nom. iidem, eaedem, eadem. hetzelfde.

Gen. ejusdem, in alle genera. Gen. eorundem, earundem,

eorundem.

Dat. eidem, — — — Dat. iisdem, (eisdem), in alle

genera.

Acc. eundem. eandem, idem. Acc. eosdem, easdem. eadem.

3

u

Betrekkelijke voornaamwoorden (pronomina relativa).

Zoo worden ook verbogen quicunque, quilibet; de aanvoegsels cunque en libet blijven natuurlijk overanderd, zooals clem in idem. Van quisquls, quidquid, wie ook, wat ook, al wie, al wat, komen in den sing, alleen de volgende vormen voor ;

M. N.

Nom. quisquis, quidquid.

Acc. quemquem, quidquid.

M. F. N.

Abl. quoquo, quaqua, quoquo.

Als relativum kan ook gebruikt worden uter (tra, trum), wie van beide (§ 10), als ook quantus, a, um, lioe groot, qualis, is, e, hoedanig en quot lioevele, welk laatste onverbuigbaar is en alleen bij woorden in den plur. gevoegd wordt; benevens de samenstellingen met cunque, b. v. quantuscunque, lioe groot ook, gen. m. quanticunque, fem. quantaecunque, neutr. quanticunque.

§ 34. Pronomina interrogativa en indefinita (vragende en onbepaalde voornaamwoorden).

Beide soorten worden deels als adjectiva (in verbinding met eeu substantivum) deels als substantiva zonder eenige bijvoeging gebezisrd.

35

1. Interrogativa (vragende voomaamwoordeiij.

quis (M. en F.) wie, quid (N.) wat? komt alleen als snbstanti-vum voor, qui, quae, quod, welk, welke ? alleen als adjectivum.

Beiden worden als het relativum qui, quae, quod verbogen. Ter versterking wordt er dikwijls liet achtervoegsel nam aan gehecht, b. v. quisnam, quidnam, wie dan, wie toch, wat dan, wat toch ? gen. cujusnam ? Over de vraagwoorden uter ? quan-tus ? qualis ? quot ? zie men de vorige paragraaf.

2. ladeünita (onbepaalde voornaamwoorden).

M. F. N.

Aliquis, aliqua, aliquid, (zelfstandig) aliquod (bijvoegelijk), iemand, iets, verbuigt men als qui, quae, quod; het neutrum plurale echter is aliqua. Na eenige conjunctiones (voegwoorden) si, ne, nisi, num en na relativa valt ali gewoonlijk weg, b. v. si quis (zoo iemand), in plaats van si aliquis.

M. en F. N.

Quisquam, quidquam, ergens iemand, ergens iets. heeft geen plur. en geen femininum.

M. F. N.

quispiam, quaepiam. quidpiam, (adj. quodpiamj, de een of ander, eenig.

M. F. N.

quidam, quaedam, quiddam, (adj. quoddamj een zeker, zeker, wordt ook als qui, quae, quod gedeclineerd ; evenals bij idem ; echter gaat de m voor d in n over, b. v. quendam voor quem-dam, quorundam voor quorumdam.

M. F. N.

quivis, quaevis, quidvis (adj. quodvis), J

nyj- p I elk, ieder, wie hij ook zij.

i wat het — -

quilïbet, quaelïbet, quodlibet. !

M. F. N.

quisque, quaeque, quidque (adj. quodque), ieder.

Bij de 6 laatstgenoemde pronomina worden in de verbuiging de aanvoegsels niet veranderd; bij de verbuiging van unus-quisque, een ieder, wordt unis en quis veranderd en que blijft

3*

86

onverbogen, aldus : unusquisque, unaquaeque, unumquidque (adj. unumquodque), gen. uniuscujnsque, in alle genera, dat. unicjiique,

in alle genera, ace. unumquemque, enz.

WERKWOORDEN (VERBA).

§ 35. Over het hulpwerkwoord esse en zijne composita.

Esse, zijn, wordt gebezigd om vele tijden der verba te helpen vormen. Daarom laten wij de vervoeging van dit hulpwerkwoord voorafgaan.

Indicativus (aantoonende wijze). Conjunctivus (aanvoegende wijze).

Praesens (tegenwoordige tijd).

sum, ik ben. sim, dat ik zij, moge zijn, laat mij zijn.

es, gij zijt. sis, » gij zijt.

est, hij is. sit, » hij zij.

sumus, wij zijn. simus, » wij zyn.

estis, gij zijt. sitis. » gij zijt.

simt, zij zijn. sint, » zij zijn.

Imperfectum (onvolmaakt verleden tijdj.

eram, ik was. essem, dat ik ware, ik zou zijn.

eras, gij waart. esses, » gij waret.

erat, hij was. esset, » hij ware.

eramus, wij waren. esscmus, » wij waren.

eratis, gij waart. essëtis, » gij waret.

erant, zij waren. essent, » zij waren.

Perfectum (volmaakt verleden tijd).

|

I

tui, ik ben j fuërim, dat ik geweest zij, laat mij geweest

■Pmc-fi rrii r7n I rxr\\ Tn^VlC \\s mi ns quot;711 quot;f I VlIVi

fuisti, gij zijt | :k fuëris, » gi] » zijt. (zijl\'\'-

fuit, hij is \' ^ fuërit, » hij » zij.

fuïmus, wij zijn I m fuerïmus, » wij » zyn.

fuistis, gij zijt 1 fuerïtus, » gij » zijt.

fuêrnnt, zij zijn | fuërint, » zij » zijn.

m

Plusquam Perfectum (meer dan volmaakt verleden tijd).

Futurum exactum (tweede toekomende of voltooide toekomende tijd)

Imperativus (gebiedende wijze).

es, wees. esto, gij moet zjjn.

este, zijt. esto, hij moet zijn, laat hem zijn.

estöte, gij moet zijn.

sunto, zij moeten zijn, laat ben zijn.

Infinitivus (onbepaalde wijs).

Praesens, esse, zijn, te zijn.

Perfectum, fuisse, geweest zijn of geweest te zijn.

Futurum, futurum, (am, um) esse, zullen zijn. te zullen zijr

88

Participium (deel woord).

Futurus, a. um, zullende zijn, die zijn zal.

Het participium praesens en praeteritum, het nederlandsche zijnde of geweest zijnde, moet door eene omschrijving uitgedrukt worden, omdat die vormen in het latijn niet bestaan; voor fuërunt gebruikt men ook fuëre, voor essem en voor futurum esse kan in eenige gevallen ook förem en före gebezigd worden.

Naar esse worden ook de composïta geconjugeerd ; als abesse afwezig zijn, adesse tegenwoordig zijn, deësse er niet zijn, ontbreken, interesse, bij iets aanwezig zijn, inesse, ergens in of op zijn, obesse, in den weg zijn, hinderlijk zijn, praeësse, vooraan zijn, aan het hoofd staan, prodesse (uit pro en esse), voordeelig, nuttig zijn. posse uit pote, potis en esse te zamen getrokken, kunnen.

Bij het vervoegen van prodesse, wordt overal, waar de vormen van sum met e beginnen, eene d ingeschoven, als prodes, prodëro, prodëram enz. — Bij het conjugeeren van posse is het volgende op te merken.

1. Volgt er op pot eene s, dan gaat de t in s over, b.v.: possum, possümus, possim enz.

2. Volgt er op pot eene ƒ dan stoot men de ƒ uit. Zoo is het perfectum potui voor pot-fui, plusquamperf. potuëram voor pot-fueram.

3. In het praes. infinitivi en het imperf. conjunctivi, wordt potes in pos samengetrokken; dus possem, posses en zoo verder; posse voor potesse.

4. De imperativus, participia, futur. conjunctivi en futur. infinitivi ontbreken; potens, machtig, komt als adjectivum voor.

§ 36.

Men onderscheidt in het latijn vier conjugatiën. Zij zijn meest kenbaar aan de praesentia infinitivi activi volgens de onderstaande tabel:

De eerste conjugatie gaat in dien infinitivus uit op are. » tweede » » » » » » » ëre.

» derde » » » » » » » ëre.

» vierde » » » y » » » ire.

Om echter alle vormen van een verbum behoorlijk te kunnen afleiden, moet men bovendien nog kennen :

de eerste persoon van het praesens indicativi activi, » » » » » perfectum » »

en het supinum.

o 9

De grondtijden dan, d. i. de tijden, waarvan de andere moeten afgeleid worden, zijn ; het praes. indicativi activi, liet perf. ind. activi, het supinum en het praes. inf. activi ; van amo b.v. amo, amavi, amatum, amare.

De afleiding van die grondvormen geschiedt aldus :

1. Van het praes. infinitivi activi worden afgeleid :

a) het praesens infinitivi passivi.

b) het imperfectum conjunctivi activi en passivi.

c) de imperativus activi en passivi.

2. Van het praesens indicativi activi-;

a) het praesens indicativi passivi.

b) het praesens conjunctivi activi en passivi.

c) het imperfectum indicativi activi en passivi.

d) het futurum indicativi activi en passivi.

e) het participium praesens activi en het participium futurum passivi; dit participium wordt ook wel gerundivum genoemd.

3. Van het perfectum indicativi activi komen :

n) het perfectum conjunctivi activi.

b) het plusquamperfectum indicativi en conjunctivi activi.

c) het futurum II (secundum of exactum) indicativi activi.

4. Van het eerste supinum op um stammen af:

a) het tweede supinum op u.

h) het participium futurum activi.

c) het participium perfecti passivi.

Zoo de leerling de vier vervoegingen nauwkeurig nagaat, zal hij, door eene oplettende vergelijking zelf aan de hand kunnen geven, hoe de overige vormen van de stamvormen afgeleid zijn; alsmede hoe de samenstellingen met sum door verbindingen van de participia met dit verbum auxiliare zijn ontstaan.

§ 37. Eerste conjugatie.

1. Activum (bedrijvend).

A. Indicativus.

Praes. Perf.

laudo, ik prijs. lauda-vi, ik heb geprezen,

laud-as, gij prijst. lauda-visti, gij hebt geprezen,

laud-at, hij prijst. lauda-vit, hij heeft geprezen,

laud-iïmus, wij prijzen, lauda-vïmus, wij hebben geprezen,

laud-atis, gij prijst. lauda-vïstis, gij hebt geprezen,

laud-ant. zij prijzen. lauda-vërunt, zij hebben geprezen.

40

Put. I (primumj.

laud-abo, ik zal prijzen, laud-abis. gij zult prijzen, laud-abit, hij zal prijzen, laud-abimus, wij zullen prijzen, laud-abïtus, gij zult prijzen, laud-abunt, zij zullen prijzen.

lauda-v-ëro, ik zal geprezen hebben, lauda-v-ëris, gij zult geprezen hebben, lauda-v-ërit, hij zal geprezen hebben, lauda-y-ërïmus, wij zullen geprezen hebben, lauda-v-ërïtis, gy zult geprezen hebben, lauda-v-ërint, zij zullen geprezen hebben.

B. Conjunctivus.

Perfectum.

dat ik prijze. laudav-ërim, dat ik geprezen hebbe.

» gij prijzet. laudav-eris, » gij geprezen hebbet.

hij prijze. laudav-erit, » hij geprezen hebbe.

wij prijzen, laudav-ermius,» wij geprezen hebben,

gij prijzet. laudav-eritis, » gij geprezen hebbet.

zij prijzen. laudav-erint, » zij geprezen hebben.

Futurum primum.

41

Imperfectum.

laud-arem, dat ik preze, ik zou prijzen.

laud-ares, » gij prezet.

laud-aret, » hij preze.

land-arëmus, » wij prezen.

laud-arëtis, » gij prezet.

laud-arent, tgt; zij prezen.

Plusquam perfectum.

laudav-issem, dat ik hadde geprezen, (ik zou geprezen hebben).

laudav-isses, » gij haddet »

laudav-isset, » hij hadde »

laudav-issëmus, » wij hadden »

laudav-issctis, » gij haddet »

laudav-issent, » zij hadden »

Futurum secundum ontbreekt in den conjunctivus.

C. Imperativus (gebiedende wijze).

laud-a, prijs. laud-ato, gij moet prijzen,

aud-ate, prijst. laud-ato, hij » »

laud-atöte, gij (meerv.) moet prijzen, laud-anto, zij moeten »

D. Infinitivus (onbepaalde wijze).

Praesens. Perf. Fut.

laud-are, prijzen, te laud-avisse, geprezen te laud-aturum (am, prijzen. hebben. um) esse, zullen

prijzen, te zullen prijzen.

E. Participium (deelwoord).

Praes. Perf. Fut.

laud-ans, prijzende, ontbreekt, laud-atürus (a, um), zullende prijzen of een, die zal prijzen.

F. Gerundium ¹).

Nom. laud-are, het prijzen.

Gen. laud-andi, van »

Dat. laud-ando, aan »

Acc. fadj laud-andum, tot »

Abl. laud-ando, met of door het prijzen.

Gr. Supinum fj.

1. laud-atum, om te prijzen.

2. laud-atu, om geprezen te worden.

2. Passivum (lijdende).

A. Indicativus.

¹

Het gerundium duidt, evenals de inf., de handeling van het verbum in het algemeen aan. en dient om deze in zekere naiiuivallen op te geven ; doch de nomiuativus ontbreekt en daarvoor gebruikt men de inf. praes. activi.

f) Het supinum duidt, evenals de infiuitivus, de handeling van het verbum in het algemeen aan, maar het wordt slechts in enkele gevallen gebruikt; welke die zijn wordt in de syntaxis geleerd.

Futurum secundum.

ik zal geprezen zijn gij zult »

erit, hij zal »

erimus, wij zullen »

eritus, gij zult »

erunt, zij zullen »

B. Conjunctivus.

Imperfectum.

laud-arer, dat ik werde geprezen, ik zou geprezen worden.

laud-arëris, » gij werdet »

laud-arëtur, » hij werde »

laud-arëmur, » wij werden »

laud-arëmini, » gij werdet »

laud-arentur, » zij werden »

Plusquam perfectum.

dat ik ware geprezen, ik zou geprezen zijn. » gij waret »

» » » esset, » hij ware »

laudati, fae, a) essemus » wij waren »

» » » essëtis » gij waret »

» » » essent » zij waren »

De futura moeten door omschrijving uitgedrukt worden.

C. Imperativus.

laud-ure, word geprezen. laud-ütor, gij moet geprezen worden, laud-amini, wordt geprezen. laud-ator, hij moet » »

laud-antor, zij moeten geprezen worden,

44

D. Iniinitivus.

Praesens. Perfectum. Futurum,

laud-ari, geprezen worden, laud-atum (am. um), esse, laud-atum iri,

geprezen zijn. zullen gepre

zen worden.

E. Participium.

Praesens. Perfectum. Futurum of Gerundivum,

ontbreekt, laudatus, geprezen zijnde. laudandus, die geprezen

moet worden.

Aanmerkingen.

1. In het perf. indicativi activi en in de vormen van dien tijd afgeleid, heeft er dikwijls eene samentrekking (syncope) plaats, zoo er op avi of ave eene s öf r volgt, door uitstooting van vi of ve, b. v. laud-asti voor laud-avisti ; laud-astis voor laud-avistis; land- voor laud-averam ; laud-arim voor laud-avërim ; laud-assem voor laud-avissem enz.

2. De derde persoon plur. van het perf. ind. act. eindigt niet zelden op ere in plaats van érunt, b. v. laud-avëre voor laud-avêrunt.

3. In plaats van den uitgang ris, in den 2 pers. sing. impf. ind. en conj. pass. wordt dikwijls re gebruikt: laud-abare voor laud-abaris; laud-arëre voor laud-arëris.

§ 38. Voorbeelden tot oefening en om van buiten te laeren.

Accüsare, beschuldigen. dubïtare, twijfelen.

advölare, toevliegen, toeijlen. duplicare, verdubbelen, affirmare, bevestigen, verzekeren, edücare, opvoeden.

adnuntiare, aankondigen. emendare, verbeteren.

castigare, tuchtigen. evöcare, oproepen.

celare, verbergen. exherëdare, onterven.

clamare, schreeuwen, roepen. exstirpare, uitroeien.

cogitare (de), denken (aan). gubernare, besturen.

collöcare, plaatsen. habïtare, wonen.

comparare, vergelijken. honorare, eeren.

confirmare, bevestigen. ineïtare, aandrijven.

delibërare, beraadslagen. interrögare, ondervragen,

desidcrare, missen, wenschen. invitare, uitnoodigen.

despërare, wanhopen. labörare, arbeiden.

45

§ 39. Tweede. Conjugatie. 1. Activum.

A. Tndicativus.

Futurum primum.

onderwijzen.

doc-ëbo, ik zal doc-ëbis, gij zult doc-ebit, hij zal doc-ëbimus, wij zullen doc-ëbïtis, gij zult doc-ëbunt, zij zullen

¹

De vovmeii dor eu der zijn uiet iu gebruik. Meer afwijkende vormen zullen later opgegeven worden.

46

duco-ëro, ik zal onderwezen hebben,

duco-ëris, gij zult » »

docu-ërit, hij zal » »

docu-ërimus, wij zullen » »

doeu-ëritis, gij zult » »

docu-ërint, zij zullen » »

B. Conjunctivus.

Perfectum.

doc-eam, dat ik onderwijze, docu-ërim doc-eas, » gij onderwijzet. docu-cris, doc-eat, » hij onderwijze, docu-ërit, doc-eamus, » wij onderwijzen, docu-ërïmus doc-eatis, » gij onderwijzet. docu-ërïtis, doc-eant, » zij onderwijzen, docu-ërint,

Fut. 1.

Fut. 2. Conjunctivi ontbreekt.

C. Imperativus.

doc-ë, onderwijs. doc-ëto, gij moet onderwijzen,

doc-ëte, onderwijst. doc-ëto, hij » »

doc-ëtöte, gij moet onderwijzen.

doc-ento, zij moeten »

47

1). Infmitivus.

Perf.

doc-uisse, onderwezen hebben. Put.

docturum, (am, um) esse, zullen onderwijzen. B. Participium.

Perf. Fut.

ontbreekt. doct-ürus, zullende (a.

um) onderwijzen.

F. Grerundinni.

Nom. (doe-Gre, het onderwijzen), Gen. docendi, van het onderzen, Dat. doc-endo, aan het onderwijzen, (ad, interj doc-endum, tot of onder het onderwijzen, doc-endo, door het onderwijzen.

G. Supinum.

1. doc-tum, om te onderwijzen.

2. doctu, om onderwezen te worden.

quot;2. Passivum.

A. Indicativus.

Perfectum.

Fut. prinum.

doc-ëbor, ik zal onderwezen worden,

doc-ebëris, gij zult » »

doc-ebïtur, hij zal » »

doc-ebïmur, wij zullen » s

doc-ebimïni, gij zult » »

doc-ebuntur, zij zullen » »

48

Imperfectum.

Fut. Secundum.

doc-tus (a. um) ero. ik zal onderwezen zijn.

» » » eris, gij zult » »

s » » erit, hij zal » »

doc-ti (ae, a) erïmus, wij zullen » »

» » » erïtis, gij zult » »

» d » erunt, zij zullen » »

B. Conjunct! vus.

Praesens.

Fut. conj. moet door eene omschrijving aangeduid worden. Imperfectum. Plusquam perfectum.

49

C. Imperativus.

doc-êre, word onderwezen. doc-ëtor, gij moet onderwezen worden, doc-ëmini, wordt gij onderwezen, doc-ëtor, hij moet » »

docentor, zij moeten onderwezen worden.

D. Infinitivus.

Praesens. Perf. Put.

doe-ëri, onderwezen doe-tum (am, mn) esse, doc-tum iri, zullen

worden onderwezen zijn. onderwezen worden.

E. Participium.

Praes. Perf\'. Gerundivum of Put.

ontbreekt doct-us (a, umj, onder- doc-endus, die onderwezen zijnde. zen moet worden.

Aanmerkingen op de tweede conjug.

1. Het praes. ind. act. gaat in den Isten persoon sing, uit op eo; echter komen er in de eerste conjug. ook wel vormen op eo voor van denzelfden persoon, h. v. beo, ik maak gelukkig, creo, ik schep enz. Zij zijn echter weinig in getal.

2. Het supinum doctum en de daarvan afgeleide vormen zooals docturus enz. zijn door een samentrekking uit docitum en docitures ontstaan ; bij andere verba blijft deze i, zooals monïtum, moniturus.

3. Eenige verba der tweede conjug. hebben in het perf. ëvi en in het sup. ëtum b. v. deleo, delevi, deletum, delere, uitwisschen; fleo, flevi, fletum, flere, weenen. Bij dezulken vindt dezelfde samentrekking plaats in het perfect, en de afgeleide tijden, als wij aan het einde van § 37 aangegeven hebben, b. v. deleram voor deleveram ; delesse voor delevisse.

4. Ten slotte valt nog op te merken: dat het imperf. en plusq. perf. conjunctivi zoowel van \'t activum als van \'t passivum, ook de voorwaardelijke beteekenis van zouden kunnen hebben, b. v. docerem, ik zou ouderwijzen ; do-cuissem, ik zou ouderwezen hebben. Men houde dit laatste bij alle vervoegingen in het latijn onder het oog.

50

40.

De volgende voorbeelden dienen ter oefening in het vervoegen der tweede conjugatie.

prohib-itum, prohib-ëre, beletten, verhinderen, provis-um, provid-ëre, vooruitzien, zorgen, ses-sum, sed-ëre, zitten, susten-tum, sustin-ëre, op zich

nemen.

tae-ïtum, tac-ëre, zwijgen, ten-turn, ten-ëre, houden,

(uithouden.) (zonder sup), tim-ëre, vreezen. ton-sum, tond-ëre, scheren, val-ïtum, val-ëre, vermogen,

gezond zijn, sterk zijn. vi-sum, vid-êre, zien.

(zonder sup.) vig-ëre, levendig

zijn, krachtig zijn. (zonder sup.) vir-ere, groen zjjn.

audeo, ausus sum, andere, durven.

gaudeo, gavïsus-sum, gaud-ere, verheugd zijn.

soleo, solïtus sum, solere, plegen.

Zulke verba, die in het praes. ind. en praes. inf. en de daarvan afgeleide tijden den vorm van een activum hebben, doch in al de van het perfectum afgeleide tijden dien van het passivum hebben, noemt men neutro-passiva of semi-deponentia.

§ 41. Derde Conjugatie.

4*

52

Futurum secundum, leg-ëro, ik zal gelezen hebben, leg-ëris, gij zult » »

leg-ërit, hij zal »

leg-erïmus, wij zullen »

leg-erïtis, gij zult »

leg-ërint, zij zullen »

B. Conjunctivus.

Futurum.

lect-ürus a, um, sim, dat ik zal lezen.

» » sis, » gij zult »

» » sit, » hij zal »

lect-uri, ae, a, simus,» wij zullen»

» » sitis, » gij zult »

» » sint, » zij zullen»

Plusquam perfectum.

C. Imperativus.

leg-e, lees. leg-ïto, gij moet lezen, leg-itote, gij moet lezen, leg-ïte, leest, leg-ito, hij moet » leg-unto, zij moeten »

D. Infinitivus. Perfectum.

Futurum.

leg-isse, gelezen hebben, lect-urus (a, um)esse,

zullen lezen.

E. Participium.

Perfectum. Futurum,

ontbreekt. lect-urum (am, um) esse, te zullen lezen.

G. Gerundum.

Nom. (leg-ere, het lezen.)

Gen. leg-endi, van het lezen. Dat. leg-endo, aan het lezen.

Ace. (ad, inter) leg-endum, (tot, onder)

het lezen. Abl. leg-endo, door het lezen.

G. Supinum.

1. lect-um, om te lezen.

2. lect-u, om gelezen te worden.

II. Passivum.

54

D. Imperativus.

Praesens. Perfectum.

leg-i, gelezen worden, lect-um, (am, um) esse, lect-um iri, zullen ge-

gelezen zijn. lezen worden.

Futurum.

E. Participium.

Praesens. Perfectum. Fut. of Gerundivum,

ontbreekt. lect-us, (a, umj, gelezen leg-endus, die gelezen zijnde. moet worden.

§ 42. Verba der derde conjugatie.

Verreweg de meeste verba der 3de conjugatie gaan uit op o met een voorgaanden medeklinker; eenige echter gaan uit op io, zooals: capïo, ik vang. Deze behouden de i in de meeste uitgangen, doch stooten i voor eene andere i of korte e uit, b. v. capiunt, capïor, capïebam; doch capis voor capïïs, capëre voor capiere, capërem voor capierem. In de voorbeelden tot oefening zijn zij met * geteekend.

Zeer verschillend zijn de vormen der perfecta en supina der derde conjug. Uit de volgende voorbeelden zal dit kunnen blijken.

*accip-io, accepi, acceptum, accipere, ontvangen.

*adjic-io, adjeci, adjectum, adjicere, bijwerpen, bijvoegen, adjung-o, adjun-xi, adjun-ctum, adjungere, bijvoegen.

admitto, admïsi, admissum, admittere, toelaten.

ago, egi, actum, agere, drijven, doen.

amitt-o, amïsi, amissum, amittere, verliezen.

antepöno, antepo-sui, antepo-sïtum, antepönere, voor iets zetten,

arguo, argüi, argütum, argüere, beschuldigen. (voortrekken.

cado, cecïdi, ca-sum, cad-ere, vallen.

cano, cecïni, can-tum, canere, zingen.

*capio, cepi, cap-tum, capere, vangen, innemen.

cingo, cin-xi, cinc-tum, cing-ere, gorden, omgeven.

circumfluo, circumflu-xi, circumflu-xum, circumfluere, rondvloeien,

claudo, clau-si, clau-sum, claud-ere, sluiten. (omstroomen.

cogo, coëgi, coactum, cogere, dwingen.

cognosco, cognovi, cognïtum, cognoscere, leeren kennen.

condo, condidi, condïtum, eondere, stichten.

confiiio, conflu-xi, conflu-xum, confluere, samenstroomen.

constituo, constit-ui, constit-ütum, constituere, stichten, plaatsen.

curro, cücurri, cursum, currere, loopen.

decëdo, decessi, decessum, decedere, weggaan, wijken.

decipïo, decëpi, deceptum, decïpere, bedriegen.

defendo, defendi, defensum, defendere, verdedigen.

describo, descripsi, descriptum, describere, beschrijven.

devinco, devlci, devictum. devincere, geheel overwinnen.

56

dico, dixi, dictum, dicere, zeggen, noemen.

dirüo, dirüi, dirütum, diruere, verwoesten.

disco, dïdici (zonder sup.), leeren, vernemen.

*disjïcio, disjëci, disjectum, disjïcere, verstrooien.

distribuo, distribui, distributum, distribuere, verdeelen.

divïdo, divïsi, divïsum, dividere, deelen, scheiden.

duco, duxi, ductum, ducere, voeren.

edisco, edïdïci (zonder sup.) ediscere, van buiten leeren.

*effügio, effflgi, effugïtum, effugere, ontvluchten.

*ejicïo, ejeci, ejectum, ejicere, uitwerpen.

elïgo, elëgi, electum, elïgere, uitkiezen.

*excipio, excëpi, exceptum, excipere, opnemen, uitzonderen.

expello, expüli, expulsum, expellere, uitdrijven, verbannen.

exstruo, exstruxi, exstructum, exstruere, oprichten, opwerpen.

^facio, feci, factum, facere, doen, maken.

fingo, finxi, fictum, flngere, vormen.

frango, fregi, fr actum, frangere, breken.

*fugio, fügi, fugïtum, fugere, vluchten.

gero, gessi, gestum, gerere, dragen, voeren.

impendo, impendi, impensum, impendere, besteden.

impöno, impösui, impösitum, impönere, opleggen.

incendo, incendi, incensum, incendere, in brand steken.

induo, indüi, indütum, induere, aantrekken.

*injicio, injëci, injectum, injicere, inwerpen, instorten.

inscribo, inscripsi, inscriptum, inscribere, inschrijven, opschrijven.

intelligo, intellexi, intellectum, intelligere, verstaan.

interclüdo, interclüsi, interclüsum, interclüdere, versperren, afschei-

*interficio, interfëci, interfectum, interficere, dooden. den.

irrüo, irrüi (zonder supinum), irrüere, invallen, inbreken.

*jacio, jëci, jactum, jacere, werpen.

jungo, junxi, junctum, jungere, verbinden.

metuo, metüi (zonder sup.), metuere, vreezen.

minuo, minui, minütum, minuëre, verminderen.

mitto, mïsi, missum, mittere, zenden.

negligo, neglexi, neglectum, negligere, verwaarloozen.

nosco, növi, nötum, noscere, leeren kennen.

occïdo, occïdi, occïsum, occïdere, dooden.

*percipio, percëpi, perceptum, percipere, opnemen, verzamelen, perdüco, perduxi, perductum, perducere, heenleiden, heenvoeren, peto, petivi, petïtum, petere, naar iets grijpen, zoeken.

praedïco, praedixi, praedictum, praedicere, voorafzeggen. *praeficio, praefëci, praefectum, praeficere, over iets stellen.

57

praetermitto, praetermïsi, praetermissum, praetermittëre, laten voor-

promitto, promïsi, promissum, promittëre, beloven. {bijgaan.

quaero, qnaeslvi, quaesltum, quaerëre, zoeken.

redüco, reduxi, reductum, reducëre, terugvoeren.

relinquo, relïqui, relictum, relinquëre, achterlaten, verlaten.

rëgo, rexi, rectum, rëgëre, regeeren, besturen.

reprehendo, reprehendi, repreliensum, reprehendëre, berispen.

restïtüo, restïtiii, restitütum, restïtüëre, herstellen.

scrïbo, scripsi, scriptum, sciibere, schrijven.

solve, solvi, solütum, solvere, bevrijden, lossen.

suffïcio, suffëci, suffectum, suffïeëre, in plaats stellen, genoeg zijn.

surgo, surrexi, surrectum, surgëre, opstaan.

traho, traxi, tractum, trahëre, trekken.

tradüco, traduxi, traductum, tradüeëre, overvoeren.

trïbüo, trïbüi, tribütum, tribüëre, toedeelen.

vinco, vici, victum, vineëre, overwinnen.

vivo, vixi, victum, vivöre, leven.

Aanmerking.

De verba der derde conjugatie dïco, ik zeg, düco. ik leid, facio, ik doe en het onregelmatige fëro, ik draag, verliezen in den im-perativus activi de e op het einde, dus : die, due, fac, fer. De overige vormen van den imperativ. zijn regelmatig. Het wegwerpen van de e heeft ook regelmatig plaats in de composita, behalve in die samenstellingen van facïo, waarin de a in i overgaat, zooals in efiicio, imperat. effïcë.

§ 43. Vierde Conjugatie.

1. Activum.

A. Indicativus.

Perfectum.

aud-ïvi, ik heb gehoord, aud-ïvisti, gij hebt » aud-ivit, hij heeft » aud-Ivïmus, wij hebben » aud-ïvistis, gij hebt » aud-ïvërunt, zij hebben » Futurum primum.

aud-ïam, ik zal hooren.

aud-ies, gij zult »

58

aud-ïet, hij zal hooren aud-ïeinus, wij zullen » aud-ïetis, gij zult » aud-ïent, zij zullen *gt;

Futurum secundum.

aud-ivcro, ik zal aud-ïvëris, gij zult aud-Ivërit, hij zal aud-ïvërïmus, wij zullen aud-ivërïtis, gij zult aud-ivërint, zij zullen

gehoord hebben.

B. Conjunctivus.

Futurum primum.

aud-ïtürus (a, um) sim, dat ik zal hooren.

Imperfectum. Plusquam perfectum.

aud-ïrem, dat ik hoorde. aud-Ivissem, dat ik hadde gehoord, aud-ïres, » gij hoordet. aud-ïvisses, » gij haddet »

59

aud-ïret, dat hij hoorde, aud-ïvisset, dat hij hadde gehoord,

aud-irëmus,» wij hoorden, aud-ivissimus, » wij hadden »

aud-ïrëtis, » gij hoordet. aud-ivisetis, » gij haddet »

aud-Irent, » zij hoorden, aud-ïvissent, » zij hadden »

Het Futurum secundum ontbreekt in den eonjunctivus.

C. Imperativus.

aud-i, hoor. aud-Ito, gij moet hooren. aud-itöte, gij moet hooren. aud-ïte, hoort, aud-ito, hij moet » aud-iunto, zij moeten »

D. Infinitivus.

Praesens. Perfectum. Futurum.

aud-ire, hooren. aud-ïvisse, gehoord hebben, aud-itürum (am, um)

esse, zullen hooren.

E. Participium.

Praesens. Perfectum. Futurum.

aud-ïens, hoorende. ontbreekt. aud-Itürus (a, um) zul

lende hooren.

F. G-erundium.

Nom. (aud-Ire, het hooren).

Gen. aud-ïendi, van het hooren.

Dat. aud-ïendo, aan het »

Ace. (ad, inter) aud-iendum, tot (of onder)

het hooren. Abl. aud-ïendo, door het hooren.

Supinum.

1. aud-ïtum, om te hooren.

2. aud-ïtu, om gehoord te worden.

II. Passivum.

A. Indicativus.

Praesens. Perfectum.

aud-ïor, ik word gehoord, aud-ïtus (a, um) sum, ik ben aud-ïris, gij wordt » » ^ » es, gij zijt

aud itur, hij wordt » » » » est, hij is f g*

aud-ïmur, wij worden » aud-ïti (ae, a) sumus, wij zijn 1 o aud-Immi, gij wordt » » » jgt; estis, gij zijt

aud-iuntur, zij worden » a » » sunt, zij zijn

60

Futurum.

aud-ïar, ik zal gehoord worden.

aud-ïeris, gij zult » »

aud-ïëtur, hij zal » »

aud-ïëmur, wij zullen » »

aud-ïëmini, gij zult » »

aud-ïentur, zij zullen » »

Imperfectum. \\ Plusquam perfectum.

aud-ïëbar, ik werd J._(c aud-ïtus (a, um) er am, ik was aud-ïêbaris, gij werdt f g, » » » eras, gij waart aud-ïëbatur, hij werd )• § » » » erat, hij was aud-ïëbamur, wij werden i gjaud-iti (ae, a) eramus, wij waren j aud-ïëbamini, gij werdt 1 quot; » » » eratis, gij waart aud-ïcbantur, zij werden j » » » erant, zij waren

Futurum secundum.

aud-ïtus (a, um) ëro, ik zal gehoord zijn.

» » » cris, gij zult » »

» » » crit, hij zal » »

aud-ïti (ae, a) ërïmus, wij zullen » »

» » » erïtis, gij zult » »

» » » erunt, zij zullen » » B. Conjunctivus.

Praesens. \\ Perfectum.

aud-ïar, dat ik worde i_a. aud-ïtus fa, um) sim, dat ik zij

aud-ïaris, » gij wordet [ g- » » » sis, » gij zijt

aud-ïatur, » hij worde gt; § » » » sit, » hij zij

aud-ïamur, » wij worden l amp;.aud-ïti (ae, a) simus,» wij zijn 1

aud-ïamïni, xgt; gij wordet j » » » sitis, »gij zijt\'

aud-ïantur, » zij worden j » » » sint, »zij zijn i

Het Futurum conjunctivi moet omschreven worden.

Imperfectum. \\ Plusquam perfectum,

aud-ïrer, dat ik warde J audïtus (a, um) essem dat ik ware aud- ïrcris, » gij werdet [ » » gt; esses, » gij waret aud-irëtur, » gij werde ? g » » » esset, » hij ware aud-irëmur, » wij werden l ^auditi, (ae, a) essemus » wij waren aud-ïrëmini, » gij werdet I \' » » » essetis, » gij waret aud-ïrentur, » zij werden I » » » essent, s zij waren Het Futurum secundum vereischt eene omschrijving.

61

(J. Imperativus.

aud-ire, word gehoord. aud-ïtor, gij moet gehoord wordeu.

aud-ïmini, wordt gehoord. aud-Itor, hij moet » »

aud-ïuator, zij moeten gehoord worden.

D. Infinitivus.

Praesens. Perfectum. Futurum,

aud-ïri, gehoord wor- aud-itum (am, um) esse, aud-ïtum iri, zullen den. gehoord zijn. gehoord worden.

E. Participium.

Praesens. Perfectum. Futurum of Gerundivum.

ontbreekt. auditus (a, um), gehoord audïendus, die gehoord zijnde. moet worden.

Aanmerking.

De perfecta op Ivi kunnen evenals die op avi en uvi der eerste en tweede conjugatie eene uitstooting ondergaan; alsdan valt bij het volgen van eene s, vi uit, bij het volgen van eene r, alleen v, b. v. audisti voor audivisti; audissem voor audivissem; doch audïeram voor audivëram.

§ 44. Men oefene zich in de volgende voorbeelden en leere ze ■ van huiten.

Van de verba, waarvan de perfecta en supina niet opgegeven zijn, is het perfectum ivi en het supinum itum.

advenïo, advcni, adventum, advenïre, aankomen.

apërio, aperui, apertum, aperïre, openen.

condïo, condïre, inmaken, kruiden.

consentïo, consensi, consensum, consentire, overeenstemmen, convenio, convëni, conventum, convenlre, samenkomen.

custödio, custodïre, bewaken.

desilio, desüüi (zelden desïlii), desultum, desïlïre, naar beneden sprin-dissïlïo, dissilui, dissultum, dissillre, uiteenspringen, barsten, (gen. dormïo, dormïre, slapen.

erudio, erüdire, van ruwheid ontdoen, vormen.

esurïo, esurïre, hongerig zijn.

exaudïo, exaudire, uit de verte hooren, verhooren.

exhanrio, exhausi, exhaustum, exhaurire, uitscheppen.

finïo, finïre, eindigen.

impcdio, impedïre, beletten verhinderen.

lenio. lenire, verzachten.

mollïo, mollire, verzachten.

munio, munïre, verschansen, banen.

nescïo, nescire, niet weten.

mitrïo, nutrïre, voeden.

obedïo, obedïre, gehoorzamen.

punïo, punïre, straffen.

repërïo, repëri, repertum, repërïre, vinden.

scïo, scire, weten. (De vormen sci en scïte in den imperativus zijn niet sentio, sensi, sensum, sentïre, voelen, gevoelen. in gebruik.)

sepelio, sepelïvi, sepultum, sepellre, begraven.

servio, servïre, dienen.

sitio, sitïre, dorsten.

transillio, transilivi, transilui, transilii, transillre, overspringen, vënio, vëni, ventum, venïre, komen.

vestio, vestire, bekleeden.

45. Deponentia.

Deponentia (van depono, ik leg af, omdat zij den activen vorm afgelegd hebben) zijn verba met een passiven vorm, doch met active beteekenis.

Een activen vorm behouden; de beide participia op ns en Orus, (het participium perfectum, dat den vorm van een passivum heeft, heeft eene active beteekenis); voorts het futurum conjunctivi, het gerundivum en het supinum. Uit het volgende voorbeeld van een deponens der eerste conjugatie zal men gemakkelijk kunnen opmakken, hoe die der andere conjugatiën vervoegd worden.

B. Conjunctivus.

Put. secundum. Fut. primum.

hort-atus (a, um) ero, ik zal ver- hort-atürus (a, um) sim, dat ik zal maand hebben. vermanen.

C. Imperativus. F. Supinum.

hort-are, vermaan. hort-atum, om te vermanen,

hort-ator, gij moet vermanen, enz. G. Participium.

D. Infinitivus. Praesens.

Praesens. hort-ans, vermanende.

hortari, vermanen. Perfectum.

Perfectum. hort-atus, vermaand hebbende,

hort- atum (am umj esse, vermaand Futurum.

hebben. hort-atürus (a, um), zullende ver-Futurum. Gerundivum. manen,

hort-aturum (am, um) esse, zullen hort-andus, die vermaand moet vermanen. worden.

E. Gerundium.

hort-andi, van te vermanen, enz.

§ 46. Voorbeelden van deponentia.

1. der eerste conjugatie.

2. der tweede conjugatie.

confitëri (fessus sum), bekennen. misi;rcri(misertus of miserïtussum) victum se confitëri, zich ge- medelijden hebben.

wonnen verklaren. pollicëri Cpollicitus sum), beloven,

diffitëri, loochenen. reverëri (reverïtussum), eeren, ver-

fatêri (fassus sum), bekennen. eeren.

intuëri (intuïtus sum), intuëri, tuëri (tüïtus sum), beschermen, aanschouwen. aanschouwen.

64

merêri (merïtus sum), verdienen, verêri (verïtns sum), ontzien, vree-merëride, zich verdienstelijk bij zen.

iemand maken.

3. der derde conjugatie. (Die met een * aangeduid zijn,

eindigen in het praes. ind. op tbr.

abüti (usus sum) met den abl., misbruiken.

*aggrëdi (aggressus sum), aanvallen.

collöqui (collocütus sum), met iemand spreken.

complecti (complexus sum), ombelzen.

*congrëdior (congressus sum), handgemeen worden, strijden.

consëqui (conseoutus sum), bereiken, erlangen.

dilabi (lapsus sum) uiteenvallen, vervallen.

*egredï (egressus süm) uitgaan, vertrekken.

elabi (lapsus sum), ontglijden, ontkomen.

exsëqui (exsecütus sum), volbrengen uitvoeren.

frui (fruitus sum of fructus sum), genieten.

*ingr(!di (ingressus sum), intreden.

irasci, iratus sum, toornig worden.

löqui (locfltus sum), spreken.

mori (mortüus sum), sterven ; het participium fut. is moritflrus,

dus het fut. conjunctivi morïtürus sim.

mancisci (nactus sum), verkrijgen.

nasei (natus sum), geboren worden.

niti (nïsus of nixus sum), steunen, rusten op iets.

oblivisci (oblitus sum), vergeten.

patï (passus sum), lijden, dulden.

persequi (persecütus sum), vervolgen.

proficisci (profectus sum), vertrekken.

reverti, terugkeeren. Het perfectum is reverti met een activen vorm, dus ook in de afgeleide tijden ; het participium perfectum is echter reversus ; anders hebben de verba in den activen vorm geen participium perfectum.

sëqui (secütus sum), volgen.

üti (usus sum), met den abl., gebruiken.

4. der vierde conjugatie.

adorïri (adortus sum), aantasten, aangrijpen.

blandlri (blandïtus sum), vleien.

largïri (largitus sum), rijkelijk schenken.

mentiri (mentitus sum), liegen.

metïri (mensus sum), meten.

65

ordiri (orsus sum), beginnen.

orïri (ortus sum), opkomen, ontstaan, j^aïtic. fut. orïtörus. partïri (itns sum), deelen.

permetïri (permensos sum), afmeten, uitmeten.

potlri (potitus sum) met den abl., bemachtigen, verkrijgen.

Orïri en zijne composita (behalve adorïri) gaat in het praes. ind. naar de derde conjug., bij voorbeeld : orëris, oritur, orimur enz. Het heeft in het part. fut. act. oriturus.

De tijden der deponentia worden op dezelfde wijze afgeleid als die der andere verba ; het is genoeg het perf. ind. bij het deponents op te geven, daar het supinum dan vanzelf bepaald is. Tot voorbeeld diene : mensus sum van metior, hetgeen dien vorm niet kon hebben, zoo het supinum niet mensum ware.

TWEEDE HOOFDSTUK.

OEFENINGEN.

§ 1. Eerste declinatie. — Substantiva.

Er wordt verondersteld dat de woorden in § 6 van de vorige afdeeling bekend zijn ; verder make men zich het onderstaande eigen.

döest, ontbreekt I . i plerumque, meestal.

-i — i •• i i Van QGGSSG. 1

desunt, zy ontbreken \\ nunc-nunc, nu eens — dan eens.

prödest, hij, hetisnuttig j van prod- et, en.

(esse. §35.

prosunt, zij zijn nuttig j hfdst. 1. etiam, ook.

habet, heeft j ^ habco \'ⁿ (⁰P ^vraao waarheen ? met

habent, zij hebben i ^^{1111 laju0,} den accusativus; op de vraag saepë, dikwijls. waar ? waarin ? waarop ? met

interdum, somtijds. den abl.)

Voor de quantiteit dienen nog de drie volgende opmerkingen :

1. een vocaal vóór een vocaal is gewoonlijk kort.

2. een tweeklank is lang.

3. een klinker vóór twee of meer medeklinkers is meestal

lang. —

De afwijkingen van dezen regel zullen opgegeven worden.

(56

Europa est paeuinsula. Sicilia et Sardinia sunt insiüae Europae. Silësia est provincia Borussiae. Leaenis juba deest. 5. India est patria gemmarutn. Aquila est in silvis. Vita est interdum schola sapientiae. Pluvia prodest plantis. Pilialius nautae modestia dëest. 10. Aquila habet alas. Filiae agricölae rosas habent. Invidia et avaritia sunt saepe causae tristitiae. Ranae sunt plerumque in aquit. Vaccae agricölis prosont.

De kikvorschen zijn een buit der ooievaren. De arend is een bewoner der bosschen. De kikvorsch is nu eens in het water dan eens op het land. De viooltjes hebben geen water, (vertaal alsof er stond : aan de viooltjes ontbreekt water). 5. Het ler-meisje nrst vlijt en bescheidenheid (= aan het leermeisje ontbreken.) Silezië en Pommeren zijn provinciën van Pruisen. Griekenland is de leermeesteres van Rome. Rome is de leerlinge van Athene. Europa en Africa zijn schiereilanden van Azië. 10. De schipper is een bewoner van Phoenicië. De kometen hebben staarten (= aan de kometen zijn staarten). Op (in) het eiland is eene menigte planten (genitivus). In de kroon der koningin is een edelgesteente. De viooltjes moeten regen hebben (= aan de viooltjes ontbreekt regen). 15. De inwoners van het land hebben geen regen (= aan de inwoners van het land ontbreekt regen.)

§ 2. Vervolg.

(Woorden uit § 6 der vorige afdeeling. Conjugatie van het praesens indicativi activi van amo.)

Men leere nog de volgende woorden :

amare, beminnen. narrare, verhalen.

ambülare, wandelen. nuntiare, melden.

celëbrare, prijzen, verheerlijken, obtempërare, gehoorzamen, devastare, verwoesten. cum, met, regeert den abl.

expugnare, veroveren. non, niet, meestal onmiddellijk

exspectare, verwachten. vóór het verbum.

fugare, op de vlucht slaan. cur, waarom ?

laudare, prijzen.

Aquilae silvas amant. Virgilius audaciam Aenëae celebrat. Piliabus agricölae fabülas narrat. Discipülae obtempërant ma-gistrae. 5. Cornelius Nepos vitam Epaminondae narrat. Piratae oras insülae vastant. Agricöla cur non fugatis piratas? Agricölis non desunt prudentia et audacia. Nautae agricolarum victöriam

(57

et fügam piratanim nuntiant. Poetae Athenarum gloiiam celebrant. Filiae nautarum ambulant in oris insülae. Discipula cur non ob temperas magistrae? Phoenicae non desunt divitiae. Magistra laudat discipülamm industriam.

De kikvorseh houdt veel van het water (— bemint het water.) De leermeesteres prijst de leerlingen. De leerlingen houden veel van de leermeesteres. O leerlingen, waarom gehoorzaamt gij uwe leermeesteres niet? De leermeesteres gaat met (hare) leerlingen wandelen¹). De leermeesteres verhaalt aan hare leerlingen de geschiedenis der Persen. De geschiedenis verheerlijkt den roem van Epaminondas. Wij gaan met de dochters van den landman wandelen. Waarom verwacht gij den schipper? De Persen veroveren Phoenicië.

§ 3. Tweede declinatie. Suhstantiva.

Men veronderstelt dat de leerling zich de woorden in § 9 van het vorige hoofdstuk heeft eigen gemaakt.

Danubius est fluvius Germaniae. Danübius et Ehenus sunt iluvii Germaniae. Perrum est metallum. Perrum et argentum sunt metalla. 5. Agricolae habent agros, hortos et prata. Graeci sunt Romanörum magistri. In campis et silvis est copia plantarum. Eegïna cum filiis et filiabus ambulat. Discipüli obtempërant magistro. 10. Laudamus industriam puëri, vitupëramus pigritiam puellae. Decem vaccae et septum equi sunt in prato. Modestia est signum sapientiae. Magister discipulos vitupërat. Lupi sunt incolae silvarum. 15. Luporum domicilium est silva. Agricolae arant agros. Poetae victoriam Graecörum celebrant. Regina socërum exspectat.

De Nijl is eene rivier van Aegypte. Haat en toorn zijn dik-

¹

V)k bezittelijke voornaarawoordeu worden in het latijn niet uitgedrnkt zoo er niet een bijzondere nadruk op valt

68

wijls oorzaken eens ooiiogs. Ik prijs de vlijt (naarstigheid) des leerlings; ik berisp de traagheid der leerlinge. Zes paarden zijn in den^- stal des landmans. 5. Er zijn tien leerlingen in de school van het dorp. Waarom berispt gij niet de traagheid des leerlings? Goud en zilver zijn metalen. God is de heer des heelals. Dequot; Seine is eene rivier van Frankrijk. 10. De Seine en de Rhone zijn rivieren van Frankrijk. Wij gaan dagelijks met de zonen des onderwijzers wandelen. De leeraar vertelt zijne scholieren de geschiedenis der Eomeinen. De kinderen geven den onderwijzer de boeken. Waarom geeft gij den geneesheer de werktuigen niet? 15. Kinderen, waarom gehoorzaamt gij uwen leermeester niet? Meisje, waarom gaat gij niet met de dochters des landmans wandelen? De koningin verwacht haar schoonzoon. Hooi en haver is het voeder der paarden en ezels.

§ 4. Eerste en tweede declinatie. — Adjectiva.

Men onthoude de twee volgende woorden: adhuc, nog ; semper, altijd. De andere komen reeds in het vroeger geleerde voor. Zie ook vooral § 11 van het vorige hoofdstuk.

Terra est rotunda. Aqua fluvii est pura. Aegyptus est foe-cunda. Populus eft alta. 5. In Italia multi agricölae sunt laboriosi. Divitiae sunt incertae. Fossae oppidi nostri sunt latae. Discipülus attentus magistro carus est. Germani erant bellicosi. 10. Sicilia et Sardinia sunt insulae magnae. Oppida provinciae nostrae sunt parva. Laudamus bonos, vituperamos malos. Filia tua magistram sevêram habet. Silva est densa et umbrosa. 15. Laudamus virnm probum et honestum. Scuta Persarum e;;ant parva. America muitos et magnos fluvios habet. Cervus est timïdus. Incölae Phoenïces erant industrii. 20. Corinthus est clara et opulenta. Humus est humïda. Diphthongi semper longae sunt. Phoenicae non deerant incölae industrii.

De Rijn heeft schoone oevers. Sicilië was vruchtbaar. De pijnboomen en populieren zijn hoog. In America zijn vele groote rivieren. 5. De ongelukkige slaven hebben een strengen heer. Uwe kweekelingen waren opmerkzaam. De leerlingen uwer school waren opmerkzaam en bescheiden. De grachten onzer stad zijn breed. Mijn zoon, waarom gaat gij met uwe vrienden niet wandelen? 10. In het bosch is eene groote menigte schuwe herten. De Romeinen waren krijgszuchtig. De overwinning der Duitschers was nog onzeker. De vier zonen des landmans zijn arbeidzaam. 15. Uwe provincie heeft groote steden. Onze steden hebben goede scholen. Het schild der Galliërs was klein. De leerwijze uws meesters is goed.

69

§ 5. Vervolg.

Woorden, welke vooraf behooren gekend te worden.

Verder herhale men de vervoeging van het perfectum ind.

van amo en leere nog de volgende verba:

necare, dooden. habïtare, wonen.

errare, dwalen, omzwerven. vocare, roepen, noemen, demigrare, verhuizen. regnare, regeeren.

Graeci Trojam post decem annos expugnavërunt. Predericus magnus diu regnavit. Coloru ! cur ex patria vestra demigrastis ? Puëri diu per silvam erravcrunt. 5. Colonis non defaërunt instru-meata necessaria. Decem equi nigri et octo equi albi in stabulis reginae sunt. Post coenam in horto ambulabimus. Rosae nostrae adhuc intëgrae sunt. Diu amlcos meos exspectavi. 10. Athënae et Thebae clara Graecömm opplda fuërunt. Via nautarum multis periculis obnoxia est. Graecia diu libera fuit. Ciconiarum colla sunt longa. Aurum Romanis fuit noxium. 15. Aurum et argentum popülis saepe noxia fuërunt. Templum deae erat magnifïcum. Campis pluvia diu defuit. Venti nautis saepe perniciosi fuërunt. Piratae totius orae accolas necaverunt. 20. Regina totius insulae incolas ad arma vocavit. Magister nullius discipüli scriptum laudavit.

De regen was voordeelig voor de teedere planten van onzen tuin. Ons leven is aan vele gevaren en ziekten blootgesteld. IJzeren werktuigen zijn voor den landman onontbeerlijk. De oogen eens paards zijn groot. 5. De landlieden hebben vele ijzeren werktuigen. De zeven paarden des landmans zijn zwart. Duitschland is het vaderland van vele dichters. De winden waren voor onze velden en tuinen niet voordeelig. Den Grieken en Romeinen heeft het aan groote mannen niet ontbroken. 10. Zeven kweekelingen onzer school zijn ziek geweest. Gallië is eene Romeinsche provincie geweest. Het ontbrak aan de schoons

70

rozen en viooltjes van onzen tuin niet aan regen. De leerlingen zijn heden niet oplettend geweest. 10. De wegen van het eiland zijn woest. Vele inwoners van ons vaderland zijn verhuisd. Waarom hebt gij uw vriend niet verwacht ? In Sicilië hebben eens Grieken gewoond. Alexander de Groote heeft vele landen en vele steden veroverd. De dochters des landmans zijn lang ziek geweest. Het leven onzer koningin was gelukkig.

§ 6. Derde clecltnahe. — Substantiva.

Behalve de woorden, die van § 13—17 geleerd zijn, make men zich de volgende eigen.

Columba, duif. candïdus, wit, blinkend.

columna, zuil. divinus, goddelijk.

formica, mier. exoptatus, gewenscht.

industria, vlijt. jucundus, aangenaam.

statüa, standbeeld. firmus, vast, sterk.

animus (i), ziel. laetus, vroolijk, schoon.

aper (apri), wild zwijn. maculosus, gevlekt, bont.

avus (i), grootvader. nonnulli (ae, a), sommigen, eeni-

hippopotamus, nijlpaard. nigen, zonder sing.

consilium, raad, beleid. primus, de eerste.

senatöriüs, tot een senator be- tolërare, dulden, verdragen.

hoorend. volare, vliegen.

molestus, lastig, moeilijk. vulnërare, wonden.

varius, verscheiden, bont. apud, bij, met den accusativus,

transnatare, overzwemmen. circa, om, omstreeks, met den accus.

Homines multis et magnis dolörïbus obnoxii sunt. Magni leönis domicilium erat silva. Popüli sunt arböres altae et pulchrae. Nonnulla marmöra sunt maculosa. 5. Graeci multarum artium inventöres fuërunt. Horatius Cocles Tibërim transnatavit. Magna est industria apum et formlcarum. Avo meo quies exoptata ërat. Magna est copia piscium. 10. Interdum hippopotami laetas segctes circa villam devastant. Longum est iter ex Africa in Germaniam. Nubium colöres varii ërant. Ver hominibus jucundum¹). Romani magnam Gallorum multitüdïnem vulnëravërunt.

Wilde zwijnen hebben de schoone koornvelden om onzen tuin verwoest. De rijen der Germanen waren dicht. De zuilen hadden een sterk voetstuk. Het marmer der standbeelden was hel-

¹

Est en sunt worden bij korte gezegden en spreuken dikwijls uitgelaten.

71

derwit (blinkend). 5. De senatorenstand (orde) was de eerste stand bij de Romeinen. Mijn grootvader heeft vele en groote smarten doorgestaan. Schoone ■ kapellen vliegen langs onzen tuin. De eerste oorsprong der Romeinen is onzeker. De meester heeft het schriftelijk werk van mijn broeder geprezen. 10. De haak was van ijzer. Het vleesch der duiven is week. De koning had een prachtigen staf. De huwelijksgift mijner moeder was niet groot. De ziel des menschen is van goddelijken oorsprong. 15. Caesar heeft het eerste legioen geprezen. De warmte is den menschen dikwijls lastig.

§ 7. Vervolg.

Woorden ter voorbereiding :

Hora, uur. antiquus, oud.

Roma, Rome. barbarus, barbaarsch, wreed,

annus, jaar. certus, zeker, gewis.

avunculus, oom(moeders broeder) durus, hard.

Januarius (mensis). Januari. frigidus, koud.

Februarius » Februari. graecus, grieksch.

castra (orum), legerplaats. gratus, welkom, aangenaam. Draco, eigennaam. nötus, bekend.

ater (atra, atrum), zwart. profundus, diep.

acütus, spits, scherp. quotidianus, dagelijksch.

ruber (rubra, rubrum), rood. irrigare, bevochtigen.

rutilus, goudgeel, rood. versus, naar, — waarts (wordt ge-

tepïdus, lauw. woonlijk achter het woord ge-

ultïmus, de laatste. voegd).

donare, schenken. nimis, te zeer.

sed, maar, doch.

Atrae nubes nautis non sunt gratae. Ira multorum crimïnum causa fuit. Roma antïqua erat urbs magna et magnifïca. Valde nota sunt carmïna Homeri et Hesiödi, poetarum Graeeorum. 5. Magnum frigus valetüdmi saepe perniciösum fuit. Canum dentes sunt albi, duri et acflti. Mors est certa, sed mortis hora incerta. Ventis saepe magna vis inest. Dracönis leges nimis durae et severae erant. 10. Septentrïönem versus multae gentes barbarae habitant. Lepöres sunt timïdi. Fames et sitis sunt molestae. Sidëra nautis sunt grata. Sanguis piscium est frigidus. December anni mensis ultïmus est. Multi parvi caniiles avunculi mei prata irrigant. Improbörum senectiis plerumque misera est. Calcar est acütum. In agris nostris multi sunt mures. Palfides erant magnae inter Romanörum et Karthageniensium castra.

72

Gij, o God! schenkt den menschen het dagelijksch brood. De bast van kleine boomen is nog dun. De bewoners van Phoenicië zijn de uitvinders van vele kunsten geweest. De lof des meesters was den scholieren zeer aangenaam. 5. In het diepe moeras is eene groote menigte kikvorschen. De haas is vreesachtig. Op de hooge bergen is de lucht zuiver. Op uwe boomen zijn vele noten. Het einde des gedichts was zeer schoon. 10. Het bloed der viervoetige dieren, der vogels en der visschen is rood. Onze buurman heeft roodachtige haren. In den winter zijn de nachten lang. (De tijd, waarin iets geschiedt, staat in den ablat. zonder praepositio). De moeder geeft den knapen lauwe melk. Januari en Februari zijn de eerste maanden van het jaar. 15. Honden zijn de wachters van groote kudden. Voor goede burgers (dat.) is het heil van den staat de hoogste wet. De diamant is hard. De arend is de koning (vertaal: koningin) der vogels. De leeuw de koning der viervoetige dieren.

§ 8. Vervolg.

Men leere de volgende woorden;

Amicïtia, vriendschap. palatium, paleis.

luna, de maan. amoenus, aangenaam.

macula, vlek. argentëus, zilveren.

ulmus, olm. aureus, gouden.

brachium, arm. dexter, rechtsch.

diuturnus, langdurig. siinus, gezond.

egrëgius, uitgelezen, voortreffelijk, saxcus, steenen, van steen, fiavus, geel, blond. vastus, woest, verwilderd, wijd

humanus, menschelijk. uitgestrekt

ligneus, houten. circumdare, omgeven.

modieus, matig. conservare, bewaren.

mutus, stom. subjugare, onder het juk brengen,

nivösus, sneeuwrijk. superare, overwinnen.

procerus, hoog, rank. vindïcare, in libertiitem, in vnj-

sacer (era, um), heilig. heid stellen.

In Eheno flumïne sunt pontes saxei et lignei. Proeërarum arbörum radices plerumque sunt altae. Altörum montium cacü-mma sunt nivösa. Eomani totüm orbem terrarum subjugaverant. 5. Eus amoenum et jucundum est. Gallus Eomani crus dextërum vulneravit. Virtus sola amicïtiam conservat. Sal homïnïbus necessiïrius est ad valëtudïnem. Brutus Eomam ex diuturna servïtüte in libertatem vindicavit. 10. Tellus nostra et luna sunt planëtae. Egrögia virtus milïtum noströrum hostes supëravit.

73

Caput, collum, cervix, brachia sunt partes corporis humani. In atro pulvere multae sunt criloris maculae. In carmmibus poëta-rum magna est pulchrarum imagïnum variutas.

Matige koude is voor een gezond lichaam niet schadelijk. De ruiters hebben lange zwaarden. Kleine heuvels waren tusschen de stad en het leger der Romeinen. In den langen trein (agmen, agmïnis) der Germanen waren vele vrouwen. 5. Uitgestrekte zeeën omgeven den ganschen aardbol. In het paleis waren zilveren vaten en prachtig huisraaad. De zon en het vuur waren heilig bij de Perzen. De diamant is zeer hard. Het vaderland niet te beminnen is snoodheid. 10. De visschen zijn stom. De bondgenootschappen der Karthagers waren niet vast. De Germanen hebben blonde haren. Het geluid van den nachtegaal is aangenaam. De hooge olm heeft diepe wortels. 15. De Donau is eene groote en breede rivier. Zuivere honig is eene aangename spijs. De dapperheid onzer soldaten heeft ons vaderland uit eene harde slavernij in vrijheid gesteld. Veelvuldig zijn de soorten der dieren. De koningin heeft den priester een gouden kelk geschonken.

§ 9. Adjectiva der derde declinatie.

Behalve de woorden, voorkomende in de §§ 18, 19, 20 van het

vorige hoofdstuk, moet men nog de volgende onthouden:

bestia (ae), dier. fortüna, noodlot, geluk,

dementia, dwaasheid, waanzin. Lydia, Lydië.

odë (es), gezang. moenïa (monium), muren, ungttla, klauw, hoef. (plurale tantum).

Corinthus, Corinthe. neme, (gen. nullïus), niemand,

nidus, nest. pavo (pavönis), pauw.

Pindarus (eigennaam). recordatio (recordatiönis), her-bellum civile, burgeroorlog. innering.

Phaedrus, (eigennaam). regio (regiönis), landstreek,

desertum, woestijn. rupes (rupis), rots.

initium, begin, aanvang. sors (sortis), het lot.

malum, kwaad, ramp. tempestas (tatis), storm,

oracülum, orakel, godspraak. canörus, zangerig.

tugurmm, hut. cruentus, bloedig, bloedend,

aestas (tatis), zomer. obscürus, donker, duister,

animal rapax, roofdier. praeterïtus, verleden.

anser (ansëris), gans. nidifïcare, nestelen.

Apollo, (eigennaam). Gen. inis. servare, bewaren, behouden, red-

clamor, (clamöris), geschreeuw, jam, reeds. (den.

74

hirundo (hirundïnis), zwaluw. adesse, tegenwoordig zijn.

hostis (hostis), vijand.

Aestate dn den zomer) noctes sunt breves. Celebrïa erant Apollïnis oracula. Omnë initium est difficile. Suavis est recordatio malorum praeteritörum. 5. Admirabïlis est apum industria. Vultures valde rapaces sunt. Ungülae anïmalium rapacium sunt acütae. Colles sunt montes parvi et liumïles. Multas partes Siciliae valde fertïles sunt. Senum consilia juvenïbus utïlia sunt. Corpus homïnis mortale, animus immortalis est. Humile tugürium interdum domi-cilium fortunae est. 15. Multae aves rapaces nidifïcant in altis rupïbus, Corinthus urbs Celebris Graeciae fuit. Nonnulli Romaui divitias habebant ingentes. In desertis Afrïcae multae sunt bestiae rapaces. Pavönis vox non est suavis. Phaedri fabülae non sunt difficiles. Vigïlum anserum clamor capitolium servavit. Legiones veteris gloriae populi romani memores erant.

De burgerkrijg is meestal bloedig en wreed. Vele steden van het oude Italië waren rijk en beroemd. De schipper had geen zoet water (= zoet water ontbrak den schipper). Mijn kleine broeder houdt veel van (= bemint) zoeten honig. 5. Op sommige eilanden van America zijn de stormen talrijk. De toorn is eene korte razernij. De gezangen van Pindarus zijn duister en moeilijk. Eenige provinciën van ons vaderland zijn vruchtbaar. Het lot van rijke en machtige koningen is niet benijdenswaardig. De bosschen zijn reeds groen ; de vlugge zwaluwen en de zangerige nachtegalen zijn er reeds (adesse). Niemand is altijd gelukkig. Een heuvel is een lage berg. De roofzuchtige haviken zijn de vijanden der vreesachtige dieren. Croesus bezat een ontzaglijken rijkdom. In de noordelijke deelen van Europa zijn de zomers kort. De stem des nachtegaals is liefelijk. De nesten van vele roofvogels zijn op hooge boomen en rotsen. De zeden der oude Romeinen waren eenvoudig.

§ 10. Vierde declinatie.

Hiertoe behooren §§ 21, 22 en 23 van het vorige hoofdstuk. De volgende woorden dient men in het geheugen te prenten.

Helvetia, Zwitserland. caecus, blind.

sagitta, pijl. exigilus, weinig, gering.

troglodyta, holbewoner. eximius, uitnemend, voortreffelijk, arbiter (arbitri), scheidsrechter, funestus, rampzalig, verderfelijk,

medicus, geneesheer. italïcus, italiaansch.

nasus, neus. mirus, wonderlijk.

75

taurus, stier. marmorëus, marmeren.

tyrannus, alleenheerscher. matürus, rijp.

Vesuvius, (nomen proprium), patrius, vaderlijk.

cerebrum, hersenen. rustïcus, boersch, landelijk,

rostrum, snuit. sinister (tra trum), linkseh.

telum, werptuig, wapen tot splendïdus, schitterend, glanzend.

aanval. summus, de hoogste.

Atheniensis (is), Athener. urbanus, steedsch, beschaafd. auctoritas(tatis), aanzien, gezag, australis, zuidelijk.

auris (is), oor. communis, gemeen, gemeenzaam.

Caesar (aris), nom. propr. vehëmëns, hevig, heftig, dux (dücis), aanvoerder, veld- commendare, aanbevelen.

heer. convocare, samenroepen.

eruptio (önis), uitval. lavare, wasschen.

fulgur(üris), bliksem, weerlicht, mutare, veranderen, verwisselen, Jupiter (Jovis), nom. propr. verruilen.

lux (lücis), licht. ornare, versieren.

Marathon (onis,) nom. propr. pugnare, kampen, strijden. Napoleon (onis), \' » » ut, gelijk. — ita, zoo.

paries (pariëtis), muur, wand. atque (voor een klinker en voor Parmenio, Nom. propr. een consonant), en ; doch ac al-

praecursor (oris), voorlooper. leen voor een consonant, rhinocëros (rötis), neushoorn, praeesse, over iets gesteld zijn. sedes(dis), zitplaats, woonplaats.

Manus manum lavat. Lux valde splendïda visui noxia est. In senectüte sensus plerumque sunt obtüsi. üt magistratïbus leges, ita populo praesunt magistratus. 5. Caeci tactum habent eximium. Cicëro senatum convöcavit. Legiones dextrum cornu hostium fugavërnnt. In arcubus coelestïbus mira est colörum varietas. Rhinocëros cornu habet in naso. 10. Animalium arma sunt: cornua, dentes, rostra et ungtllae. In Italia australi motüs terrae saepë praecursores eruptiönis Vesuvii sunt. Senatus nomen habet a senibus. Apud Marathönem exigua manus Atheniensium ingen-tem Persarum exercitum fugavit. Gives cur non obtemperastis auctoritati magistratuum ? Magistratus! cur non fuistis legum custodes ? Pausanias mores patrios et vestïtum mutavit. In exer-cïtïbus Napoleönis multi juvenes Germani atque Italici ërant. Apud Issum Parmenio in sinistro cornu pugnavit. Nïcanor dextro cornu praefuit. In Graecia quercüs Jovi sacrae ërant. 20. Usüs est summus linguarum arbiter. Auris est instrumentum auditus. Idiis martiae Julio Caesari funestae erant. Magnificae porticus templum Minervae ornant.

76

Op hooge en groote eiken zijn geen vrnchten. In de meren van Zwitserland zijn vele visschen. Een pijl heeft de rechterknie des veldheers gewond. Het gebruik is de beheerscher der talen. 5. In Zwitserland zijn vele groote meren. De hersenen zijn de zitplaats der zintuigen. De oogen zijn de werktuigen des geziehts. De honden hebben een scherp gehoor. De horens der stieren zijn hard. De bliksem is de voorlooper des donders. De aanval der oude Germanen was hevig. Een gouden naald versiert de haren der koningin. De terugkeer der zwaluwen is een teeken der lente. Het gevoel is een zintuig aan alle dieren gemeen. 15. De troglodyten. woonden in holen. Hooge zuilengangen omringden het forum. De mensch heeft vijf zintuigen : het gezicht, het gehoor, den reuk, den smaak, het gevoel. Het werptuig dei-vijanden heeft mijne rechterhand gewond. Euiterij ontbrak aan het leger. 20. De geneesheer heeft den zieke rijpe vruchten aanbevolen. Er waren vier stedelijke tribus bij de Romeinen ; de andere waren landelijke.

§11. Vijfde declinatie.

Men herhale de woorden in §§ 24 en 25 van het vorige hoofdstuk en leere nog de volgende :

avaritia, hebzucht, gierigheid. caedes (dis), moord.

luxüria, weelde, prachtliefde. frigïdus, koud.

perfüga, overlooper. futurus, toekomstig.

auctor, (auctöris), bewerker, oor- Marathönius, Marathonisch.

mediüs, midden ; (media acies.

het centrum van het leger.) fallax (fallacis), bedriegelijk. tristis, treurig.

sine, zonder (met den abl.)

Omnis rei initium difficile est. Aestate dies longi sunt. Orestes et Pylades miram fidem servarunt. In acië hostium multi per-fftgae Romani erant. 5. Vicïnus noster magnam rem familiarem habet. Deus omnium rërum auctor est. Caedes Caesaris reipu-blicae perniciei (tot verderf) fuit. Scientia rerum futuvarum hommi non prodest. Mucins hostem sine ulla spë salütis necavit. 10. Magna planities erat circa Romanorum castra. Apud Ounaxa (plurale tantum) Cyrus mediae aciëi praefuit. Livius res gestas Romanorum narravit.

De verwachtingen der menschen zijn zeer bedriegelijk en ijdel. Bij de Romeinen waren vele feestdagen. De middagen der maand

77

Juli zijn alle helder geweest. De winter heeft vele koude en treurige dagen. 5. De dochter is zeer gelijkend op het beeld dei-gestorven moeder. Het eene uur is het (andere) uur, de eene dag den (anderen) dag ongelijk. Hebzucht en prachtliefde zijn den staat ten verderve geweest. In Brittannië is het aantal heldere dagen klein. In de marathonische vlakte heeft Miltiades de Perzen geslagen (fugare) ; [fugore is vluchten, fugare op de vlucht slaan]. Bij issus vocht Alexander in het midden dei-slagorde (in het centrum des legers).

§ 12. Comparatie der adiectiva.

Behalve op de onderstaande woorden, lette men op §§ 26, 27 en 28 van het vorige hoofdstuk.

Belga, een Belg. mutiltio (önis), verandering,

dementia, zachtzinnigheid, toe-orator (öris), redenaar.

geeflijkheid. vallis (lis), dal.

fera, wild dier. species (eiëi), gedaante.

verecundia, eerbied, achting, benignua, welwillend, vriendelijk.

ceterus (gewoonlijk plur.), de overige, de andere.

divïnus, goddelijk.

externus, uitwendig, uitheemsch. Justus, rechtvaardig.

injustus, onrechtvaardig.

tardus, traag, langzaam.

tëter (totra, tëtrum), leelijk, afschuwelijk.

praestans (tantis), voortreffelijk, salüber (ubris, ubre), heilzaam, sapiens (entis), wijs, verstandig, nihil (onverbuigbaar), niets.

quam, achterden comparativus, dan. quo-eo, hoe, des te; zulke woordjes noemt men correlativa. Zoo heeft men adjectiva correlativa: tantus-quantus, talis-qualis en meer

diergelijke.

Aurum utile est, utilins ferrum. Senibus difficilior est morum mutatio quam adolescentibus. Avaritia omnium vitiorum teter-rimum est. In Gïaecia nemo sapientior fuit quam Socrates (of Socrate zonder quam), nemo justior quam Aristides of? —

78

5. Omnium floruni pulchenima est rosa. Maria profundiora sunt fluminibus. Athenae et Corinthus erant florentissima oppida Graeciae. Diligentissimi discipuli magistris sunt carissïmi. Quo diligentiores sunt discipuli, eo eariores sunt magistris. 10. Deus est pater benevolentissimus. Adamas durior est ferro, ferrum durius est caeteris metallis. Sonus tardior est luce. IJt animus corpore est nobilior, ita virtus est praestantior externa specie. Omnium Gallorum fortissimi erant Belgae. 15. Latro ferae simi-lior est quam homini. Nullum malum vehementius est quam invidia. Nihil est dementia praestantius nihil divinius. Nero erat omnium imperatorum maleficentissimus. Croesus, rex Lydiae, erat ditissimus (divitissimus).

De Donau is breeder dan de Eijn. De Alpen zijn de hoogste bergen van Europa. Niets is schooner dan de deugd en de wijsheid. China is het vaderland van de schoonste kapellen. 5. Hoe oplettender een leerling is, des te dierbaarder is hij den onderwijzer. De diamant is harder dan het glas en het ijzer. De Spartanen waren dapperder dan de Atheners. De rijkste menschen zijn somtijds de ongelukkigste. De dagen zijn in de maar.d December op het kortst (de kortste). 10. Campania is de gelukkigste streek van Italië. Socrates was de wijste aller Grieken. De rechten des vaderlands zijn heiliger dan (die) der vriendschap {die blijft onvertaald). Hoe onrechtvaardiger de haat is, des te gruwzamer is hij meestal. 15. De eenvoudigste spijzen zijn de heilzaamste. Op de bergen is de lucht lichter en zuiverder dan in de dalen. De honden hebben een scherper gezicht dan de menschen. Somtijds zijn de gemoederen der wilde dieren zachter dan (die) der menschen. Niets is beminnenswaardiger dan de deugd. Demosthenes was de beroemdste der grieksche redenaars. Zedigheid is het grootste sieraad der vrouwen.

§ 13. Vervolg.

79

globus, kogel, bol, hemellichaam, immobilis, onbewegelijk.

Helvetius, Zwitser. turpis, schandelijk.

locus, plaats. vooare, roepen, noemen.

polus, de pool. multo major, veel grooter.

aconïtum, een kruid, wolfsmelk, (multo is een adverbium dat de praeceptum, voorschrift, les. kracht van den comparativus venënum, vergift. vermeerdert.)

actio (onis), handeling. paulo major, een weinig grooter, aetas, ouderdom. iets grooter.

Calor interdum plantis magis noxius est, quam frigus. Nihil aere et aqua magis necessarium est homini. Nihil magis dubium et caducum est, quam vita humana. Sicilia est major quam Sardinia. 5. Maximus oratorum romanorum fuit Cicero. Ansëres majores sunt anatibus. In mari sunt plurima et maxima animalia. Eomülus Augustülus fuit ultimus Eomanorum imperator. Intima rerum natüra hominibus non est nota. Interiores globi nostri partes hominibus adhnc sunt ignotae. Antiquis temporibus plurima oppida florentissima erant in Italia. Qoo breviora sunt praecepta, eo meliora sunt, üsus optimos magister. 15. Omnium venenorum ocissimum est aconitum. Augustas Hispaniam postremam (als laatste, het laatst) provinciarum subjugavit. Thu-cydides paulo aetate (in leeftijd) posterior erat quam Themistocles. Luna terrae propior est sole. Honesta mors turpi vita potior. 20. Omnium rerum mors est extrëmum (het laatste, einde). Pro-xima Italiae est Sicilia, insula omnium maris interni maxima. Crocodilus dentinm plures habet ordines.

De deugd is noodzakelijker voor een gelukkig leven dan rijkdom. De plaats was voor hinderlagen bijzonder geschikt, (superl.). Een schandelijk leven is erger dan een schandelijke dood. De uiterste en aan de grenzen der Helvetiërs naaste stad is Genève. 5. Den laatsten oorlog had Ninus met Zeroaster, koning der Bactriërs (hebben door SDm=de laatste oorlog was aan Ninus). Hoe korter een voorschrift is, des te beter. Codrns was de laatste koning der Atheners. De polen zijn de uiterste einden (pars) der as van de aarde. In klein-Azië waren zeer vele en bijzonder vermaarde steden. 10. Slechte grondbeginselen zijn erger dan slechte daden. Het leven der eerste mensclien was veel langer dan het onze. De slangen hebben een zeer kleinen kop. De eenden zijn kleiner dan de ganzen. De zon is veel grooter dan de aarde. 15. De oLfant is het grootste der viervoetige dieren. In de noordelijke deelen van Europa zijn de boomen zeer laag. Hoe dichter

80

de lucht is, des te nader is zij aan de aarde. Cicero noemt Clo-dius den slechten aller menschen.

§ 14.

Zie § 29 en § 30 van het vorige hoofdstuk en leer nog de volgende woorden :

benevolentia, welwillendheid, lentns, langzaam.

genegenheid. pristïnus, voormalig, ond.

epistola, brief. rectus, recht, rechtuit, rechtover-

gallïna, hen. eind.

philosophia, wijsbegeerte. brevis, kort.

vena, ader. crudelis, wreed.

avuncülns, oom, moeders broe- fidclis, getrouw.

camëlus, kameel. (der. freqnens, menigvuldig.

Latïni, de Latijnen. hostïlis, vijandelijk, vijandig,

legatus, gezant, legaat. mollis, week, zacht.

mundns, wereld. patiens, geduldig.

pullus, jong dier, jong. cantare, zingen.

coelum (i), hemel; (in plnr. considerare, beschouwen, overwe-coeli, en coela.) dimïcare, strijden, kampen, (gen.

imperium, opperheerschappij, que, en (wordt achter de woorden falco (önis), valk. gehecht).

immortalïtas, onsterfelijkheid, disputare, bespreken, redekavelen, pulchntüto (inis), schoonheid, exopatre. toewenschen, verlangen, magnïtfido (inis), grootheid, festïnare, spoeden.

pröles (is), kroost, nakomeling-jndïcare, oordeelen, rechtspreken.

schap, de jongen(van eendier.) lacerare, verschenren, openrijten. quaegt;tio (onis), vraag. penëtrare, birnendringen.

accnratus, nauwkeurig. properare, ijlen.

copiosu?, rijkelijk, uitvoerig, tolcrare, dulden, verdragen.

doctue, geleerd. tractare, behandelen.

hodie, heden. erga, jegens (met den acc.)

tam, zoo(tammagnus, zoo groot.)pro, voor (met den abl.).

de (met den abl.), van, over,

aangaande.

Falcones celerrïmë volant. Gallina acerrïmë pro pullis pugnat. Apud Marathonem Athenienses fortissimo cum Persis pugnave-runt. Galli Italiam longe latëque (wijd en zijd) devastaverunt. 5. Cornelius Nepos Miltiadis vitam brevïter narravit. Nuperrime multi homines ex provincia nostra in Americam demigrarunt. Carthaginienses Regülum crudeliter necavërnnt. Frater meus

81

diatius in Italia, qnam in Helvetia fnit. Avancnles mens domnm suam pulcherrime ornavit. Magister hodie de mundi magnitildine doctë et eleganter dispütavit. De aliorum vitiis reetius quam de nostris judicamus. Cur tam celerlter propëratis ? Cur non lentius ambulatis ? Eomani cum Latines de imperio dimicarunt. 15. Quo diutius considëres, eo res est obscürior. Initio belli Hannibal Romanorum exercitüs frequenter fugavit. Plurimi mortales divitias vehementissime exoptant. Milites legatum hostiliter laoeraverunt.

God heeft den hemel glansrijk opgesierd. Alle dieren strijden hevig voor hunne jongen. Oude menschen veranderen hunne gewoonten moeilijker dan jonge. Uwen brief heb ik lang verwacht. 5. Cicero heeft zeer goed over de vriendschap en den hoogen ouderdom gesproken (dispüto). Uwe vorige welwillendheid jegens ons huis hebt gij getrouw in acht genomen. Onze leermeester heeft ons heden berispt. De kameelen dragen den dorst geduldiger dan de paarden. Heden heb ik de zaak nauwkeuriger overwogen. 15. De schrijver heeft in zijn boek een deel der wijsbegeerte zeer uitvoerig behandeld. Heden heeft onze leermeester ons niet zoo scherp als gisteren berispt. Niemand heeft beter over de onsterfelijkheid der ziel gesproken dan Socrates. Gij dwaalt zeer (zeer = zeer hevig). Uwe zuster ningt zeer liefelijk. Ik heb de zaak gemakkelijk en gelukkig tot stand gebracht. Het vergift drong zeer snel door (langs) de aderen.

§ 15. Numeralia.

§ 31 van het vorige hoofdstuk ; verder is het noodig de onderstaande woorden te weten.

annus intercalaris, schrikkeljaar. Olympias (iadis), eene olympiade, mercenarius, huurling. tijdruimte van 4 jaren,

lustrum,- een tijd van 5 jaar. pes, voet (pedis).

seculum, eeuw. pedes (pedïtis), voetganger,

hebdömas, adis, week. fluctus, vloed, golf.

praestans, voortreffelijk. superbus, trotsch.

appropinquare, naderen. quotannis, jaarlijks.

creare, verkiezen, scheppen. quotidie, dagelijks.

parare, bereiden. aut, of.

remëare, teruggaan, terugvlieden. ante I Christum natum, vóór en significare, te kennen geven. post j na de geboorte van potius. veel meer. natus, geboren, (Christus.

mortuus, gestorven.

6

82

Seculum est tempus centum amiorum. Annus est tempus tre-centorum quinque diérum. Mensis est tempus diêrum triginta aut unius et triginta. Februarius, secundus anni mensis. ple-rumque duodetringinta diés liabet. 5. Hebdomas est tempus diêrum septem. Vicesïmam quartam diëi partem appelamus horam. Apud Romanos vetëres lustrum signifïcat tempus quinque annörum. Mensis est duodecïma pars anni. Apud Romanos october octavus anni mensis erat, nunc est decimus. 10. Homo unum tantum-mödo os habet, sed duos ocülos et duas aures. Decern milia Graeoorum ingentem Persarum exercïtum fugaverunt. Maris fluctus bis quotidie appropinquant, bis remëant. Ancus Martius tres et virinti annos regnavit. Atbeniensibus duae victoriae Maratbönïa⁰ et Salaminïa apud omnes gentes gloriam pararunt. 15. Augustus mortuus est septuagësimo actatis anno. Romani Marmm^septies consulem {tot consul) creavcrunt. Bis bina sunt quattuor. Quater terna sunt duodëcim. Tarquinius superbus fuit septimus et ultïmus rex Romanorum. 20. Secundo bello punico Hannibal Romanos saepe fügavit. Romae (te Rome) bini consüles quotannis fucrunt. Carölus magnus mortuus est anno octingentésimo decïmo quarto post Christum natum. Athenienses decemplïcem numërum bostium superavcrunt.

Eene olympiade is een tijd van vier jaren, of liever (sive potius) van vijftig maanden. Een dag is het driehonderd vijf en zestigste deel van liet jaar. De maand Februari eens schrik-keljaars heeft negen en twintig dagen. Eene week is het twee en vijftigste gedeelte van een jaar. 5. De bijen hebben vier vleugels en 6 voeten. Het water is negentienniaal lichter dan het goud. Mijn oom heeft zijne boeken aan de twee zoons onzes buurmans geschonken. December was bij de Romeinen de tiende maand des jaars, thans de twaalfde of (sive) de laatste. Frederik de Groote heeft zes en veertig jaar geregeerd. 10. Mardonius had 100000 voetknechten en 10000 ruiters. Socrates is in den jare (abl. zonder praepositio) 468 (uit te drukken door ranggetallen), vóór Christus geboren. 10000 Grieksche soldaten waren in het lelt;rer van Cyrus. Twee maal drie is zes. Drie maal vier is twaalf. 15. Vier maal twintig is tachtig. De Romeinen hebben in Italië met twee uitstekende veldheeren gekampt, mee Pyrrhus en Hannibal. De eerste koning der Romeinen was Romulus, de tweede Nu ma Pompilius, de derde Tullus Hostilius, de vierde Ancus Martius, de vijfde Tarquinius Priscus, de zesde Servius Tullius, de zevende of laatste Tarquinius Superbus.

83

§ 1(5. Pronomina personalia en possessiva.

Zie § 32 van het vorige hoofdstuk en § 34 van het hoofdstuk over de pronomina.

Woorden :

Modestia, zedigheid, bescheiden- inünis, ijdel, nietig.

heid. delectare, verheugen, vermaken,

beneficium, weldaad. quot; objurgare, bekijven, berispen, ver-

consilium, raad, beleid, plan. wijten.

convivium, gastmaal. ob, praepositio met den accusa-

concio, vergadering,samenkomst. tivus, wegens, om.

expeditie, veldtocht. portare, dragen.

parens (communis generis, ge- recïtare, voordragen, voorlezen, lijkslachtig), vader of moeder, recrëare, verkwikken.

cantus (üs), gezang. inesse, inzijn, inwonen, zich ergens

vicïnus (a, um), naburig. in bevinden.

commflnis, gemeen, gemeen- interesse, tegenwoordig zijn.

zaam.

Ego erravi, tu recte judicasti. In te, in me, in nobis omnibus inest animus immortalis. Magister te laudïivit, me vitupëravit. Melior pars nostri immortalis est. 5. Tua consilia omnia mihi luce clariöra sunt. Lusciniarum cantus nos delectat. Patria nobis carior est vita. Magister neminem vestrum vitupëravit. Avunculus noster heri nobiscum per prata ambulavit. 10. Carissimae nobis semper fuërunt epistolae tuae et maxime nos delectavörunt. Amici carissimi, non immëmöres sumus vestri beneficiorumque vestrorum. Frater mëus mecum interfttit conciöni. Nos nostra delectant, vos vestra¹). Neerlandia omnium nostrum communis jjatriaest. Tu, Brute, patriam tuam e servitute in libertatem vindicasti.

Gij prijst, wij keuren de veldtochten van Napoleon af. De meesters hebben niemand onzer geprezen. Waarom hebt gij ons den brief uws vriends niet voorgelezen ? De consul heeft de naburige legioenen tot zich geroepen. 5. De vrienden zijn onzer gedachtig. Uwe plan-

6*

¹

Wanneer de neutra van de adjeetiva, pronomina en numrealia als sub-stantiva gebruikt worden, en een veelvoud van afzonderlijke dingen beteekenen, staan zij niet, zooals in onze taal in het enkelvoud, maar in het meervoud, b. v. omnia sunt eaduca. alles is vergankelijk.

84

nen zijn ons bekend. Zij bereiden zich vele zorgen wegens nietige dingen. Wij hebben u door spijs fabl.) verkwikt, en gij scheldt ons? Mijn broeder is mij zeer gelijkend. 10. Waarom zijt gij niet met ons wandelen gegaan? Uw vriend heeft met mij het gastmaal bijgewoond. Waarom heeft uw vader u mijn brief niet voorgelezen ? De lof des onderwijzers heeft mij zeer veiblijd. Ik ben uwer en uwe verdiensten niet ongedachtig. Mij vermaakt mijn boek, u vermaakt het uwe. Een verstandig man draagt altijd de beste zijner goederen bij (met) zich.

§ 17. Pronomina demonstrativa. § 33 van het vorige hoofdstuk.

De volgende woorden leere men vooraf.

Industria, vlijt, ijver, werkzaam- prosperïtas, bloeiende toestand,

heid. \' \' geluk, voorspoed.

pagina, bladzijde. serrno (önis), gesprek, taal. rede.

poena, straf. trames (itis), zijpad.

pugna, gevecht, slag. verïtas (tatis), waarheid,

autumnus, de herfst. voluptas (tatis), zinnelijk genoe-

barbarus, vreemd, barbaarsch. gen, wellust, vreugde

christianus, christelijk, christen, augustus, eng.

Cimbri, de Cimbren. inimïcus, vijandig, vijandelijk.

Isthmus, landengte. Aegaeus, Aegeïsch.

malus, appelboom. lonïcus, Ionisch.

pirus, pereboom. Ligustïcus, Ligurisch.

somnus, slaap. nimius, al te groot, al te lang.

coelum, hemel. perditus, diep bedorven, verloren,

lenimentum, middel tot verzach- sceleratus, snood.

ting, leniging. praestabïlis, voortreffelijk uitste-

solum, grond. kend.

aves migrantes, trekvogels. tenuis, dun, fijn.

communio, gemeenschap, ver- adorare, aanbidden.

wantschap. aegrötare, ziek, krank zijn.

cor (cordis), het hart. conjurare, eene samenzwering

civïtas, tatis, burgerrecht, staat. maken.

comes (mïtis), gezel. negare, loochenen, ontkennen,

honor (oris), eer. perturbare, verwarren, beroeren,

mens (mentis), geest, verstand, repudiare, verstooten, versmaden,

mulïer (ïëris), vrouw. repugnare, wederstand bieden,

munus (eris), geschenk. quam pulchrë, hoe schoon.

opinio (önis), meening. etiamnunc, nu ook nog.

Haec domus ilia arbore latior est. Deus hanc terrain, coelum

85

illud, omnem hunc mundum splendidisslme ornavit. Invïdïa est comes gloriae; hoc est commune vitium in magnis liberisque civïtatïbus. Homini Deus nihil mente praestabilïus donavit; huic divïno muneri nihil est; tam inimïcum quam voluptas. 5. Quam varii sunt colöres hujus floris! Aër in his montïbus tenuïor est quam in vallïbus illis. Graecörum oratörum praestantissimi fuë-runt Athënis (te Athene); eorum autem (autem wordt niet vooraan geplaatst) primus fuit Demosthenes. Inter quos est commünio legis, inter eos est commünio juris. Omnium victoriarum maxima est se ipsum superare. 10. Ipsïus eonsulis filii contra rempublï-cam conjuravërunt. Animal, quod sanguinem habet, or habet. Sermönis usus plerumque deest) quibus natura auditum negavit. Frater matris meae, qui plures annos aegrotavit, hodie mortuus est. Res, de qua heri disputavïmus etiamnunc mihi obseüra est. 15. Aves migrantes appellamus eas, quae autumni et vere in alias terras demïgrant. Nunc repudias, quae nuperrime rehemen-ter exoptasti. Quaecunque opinio veritati repugnat, falsa est. Omnium illorum oppidörum eadem erat industria, eadem prospe-rïtas. Omnes sceleratos eadem poena exspectat. Omnem rempu-blïcam perditus iste Catilina perturbavit.

Deze appelboom is hooger dan gene pereboom. In dit boek zijn 364 bladzijden. Hoe zwaar is de lucht op deze bergen. Hoe schitterend zijn de kleuren eens regenboogs! 5. In den beroemden slag bij Marathon (= Marathonisch), sloeg Miltiades een tienvoudig aantal der Persen op de vlucht. Die (iste) eerbewijzingen versmaad ik. In de Ligurische zee ligt het eiland Corsica, hetwelk de Grieken Cyrnus noemen. Het dichtst bij dit eiland ligt Sardinië, welks bodem beter is dan het luchtgestel; gene is vruchtbaar, het laatste is ongezond. De al te groote koude van dezen dag is voor de zaden verderfelijk. 10. De jongeling, wiens gedrag (mores, morum) gij prijst, is de zoon mijns vriends. Slaap en hoop zijn twee verzachtingsmiddelen, welke God den onge-lukkigen stervelingen geschonken heeft. Hij, die de traagheid bemint, bemint de ondeugd, welker moeder zij is. Dat enge pad, hetwelk tusschen de Aegëische en Ionische zee ligt, hebben de Grieken Isthmus genoemd. Alle Christenen bidden denzelfden God aan. 15. In den slag zijn allen aan dezelfde gevaren bloot gesteld. Niet minder hevig was de kamp met de vrouwen der Cimbren, dan met de mannen van haar.

§ 18. Pronomina indeünita en interrogativa. — § 34 van het vorige hoofdstuk.

Woorden, die vooraf in het geheugen moeten geprent worden.

86

antiquïtas (atisj, oudheid,

conjugatio (onis,) vervoeging. natu major, de oudste (van twee), exhalatio (önis), uitwaseming. natu minor, de jongste (van twee).

{natu is de ablativus van een subst., hetgeen slechts in dien naamval voorkomt).

pestifer (fëra, férum), verderfe- exstare, voorhanden zijn.

lijk, verpestend. persevërare, volharden, verduren

Quis sapientior fuit in Graecia quam Socrates? Quis fuitjustior quam Aristïdes? Quaenam metalla utiliöra sunt auro? Quid est amabilius virtute? 5. Quae species pulchrior est quam humana? Quod oppïdum Graeciae fuit celeberrïmum? Athënae. Cujus filius fuit Alexander magnus? Philippi, Macedoniae regis. Quot cerasi sunt in horto vestro? Duodeviginti. Cujusnam hie liber est? meus. 10. Qualis imperator fuit Caesar, quautus vir? Cujus oratoris tot oratiönes exstant, quot Ciceronis! Cicero et Demosthenes maximi oratöres fuerunt autiquitatis; uter major fuit? Utrïus oratiönes praestantiöres sunt? Demosthënis. Utri cornü exercitüs apud Issum Parmenio praefuit? Sinistro. 15. Cujusvis est errare, stulti tantummodo in erröre perseverare. (De geniti-vus by esse beteekent dikwijls eene eigenschap of gewoonte en wordt vertaald door: het is de zaak, gewoonte, eigenschap, plicht, kenmerk van iemand). Unicuique pigritia turpis est, maxime autem adolescentïbus. Exhalatiönes quorundam flörum sunt pesti-fërae. Suum cuique. Sibi quisque carus est. 20. Darium in fuga Bessus quidam neciivit. Sunt bestiae quaedam in quibus inest aliquid simile virtuti. Est quidquam similius dementiae quam ira. Honestissimum quemque maxime laudamus.

Welk metaal is nuttiger en noodiger dan goud? Welke rivier van Duitschland is de grootste? Wat heeft uw meester u opgedragen? Wien heeft uw vader u aanbevolen? Welke berg van Duitschland is de grootste? 5. Wie is de beroemdste dichter der geheele oudheid? In welke streek van Duitschland zijn de hoogste bergen? Wie heeft hemel en aarde geschapen? Aan welk van beide vleugels des legers streed Nicanor in den slag bij ïssus? aan den rechtervleugel {aan vertale men door in met den abl.). Welke van deze beide leerlingen is de vlijtigste? (dit laatste in den comparatïvus in plaats van den supeiiativus, omdat men van twee voorwerpen spreekt, en zoo ook in andere soortgelijke spreekwijzen). 10. Welke is de bescheidenste ? de jongste. Hoe vele leerlingen zijn in het huis des onderwijzers? negentien. Eenige

87

volken aanbidden de zon, maan en sterren. Een ieder is zijn vaderland dierbaar. Aan ieder van u is de naam des grootsten dichters bekend. 15. Het leven van ieder mensoli heeft zijne zorgen en bezwaren.

§ 19. Het hulpwerkwoord sum en zijn composita.

Woorden om van buiten te leeren.

Noxa, schade, schuld. sobrius, nuchteren, matig,

animus, moed. alacer (acris, acre), vroolijk, le-

bono animo esse, goedsmoeds zijn. vendig.

praeceptum, voorschrift, gebod, compos (Ötis), machtig, in \'t be-les. zit van (met den genitivus.)

clades (dis), nederlaag. obëdiens, gehoorzaam, volgzaam,

parentes (um), ouders. libëralis, vrijgevig, gul.

afflictus, ter neder geslagen, be- vigïlare, waken.

droefd. quarë, waarom ?

beatus, gelukzalig. antëa, voorheen, te voren,

contentus, tevreden. nusquam, nergens.

egënus, behoeftig. ubique, overal.

gloriosus, roemvol. tum, toen, te dier tijde.

gratus, dankbaar. utmam, och dat, (met den con-

laetus, vroolijk. junctivus).

sanus, gezond.

Pulchrum est benif icum esse et liberalem. Quare es tristis ? Quare tam afflicti estis? Nusquam soli sumus; ubique Deus adest. 5. Puïmus divïtes, non sumus. Multi nunc sunt paupëres, qui olim divïtes fuërunt. Multi tum erünt paupëres, qui antëa divïtes fuërunt. Grati simus erga Deum, parentes et magistros nostros. Nullius homïnis vita semper beata ërit. 10. Finis difficïlior erit initio. Sit mens sana in sano corpore. Bono este anïmo amïci. Reges, estöte patriae patres. Salus reipublicae summa lex esto magistriltïbus. 15. Quo minus sobrii fuerïmus, eo magis obnoxii erïmus morbis. Clades hostium fuisset ultima (uiterste, laatste = volslagen), si equitatus noster interfuisset praelio. Jucundum est milïti, praelio interfuisse gloriöso. Utmam semper horum consiliörum memöres sitis.

De koude van dezen nacht zal voor de teedere planten van onzen tuin schadelijk zijn. Wij allen zijn sterfelijk. Nog zijn wij jong, vlug en vroolijk. Gij zijt nergens alleen; overal waakt Gods oog. 5. Gij zoudet geleerd zijn, zoo gij vlijtiger geweest

waret. Wij zouden meer tevreden zijn, zoo wij wijzer waren. Weinigen zouden behoeftig zijn, zoo de rijken weldadig en vrijgevig waren. Onze soldaten zouden nog (etiam) dapperder geweest zijn (conjunct.), zoo de koning bij het gevecht tegenwoordig geweest ware. De straf zij aan de schuld evenredig (par). 10. Dat de goddelijke wetten den menschen heilig zijn! Het is onzeker of (num met den conjunctivus) ons leger grooter was, dan dat (onvertaald) des vijands. Wees goedsmoeds, mijn vriend! Och dat wij immer aan de geboden Gods gehoorzaam geweest waren ! Het is schoon zichzelven meester te zijn (compötem esse met den geni-tivus).

§ 20. Vervolg.

Pamilia, familie, geslacht. tantus, zoo groot.

copiae auxiliares, hulptroepen. tot, zooveel (indeclinabile).

socius, bondgenoot. absens (sentis), afwezig,

proelium, slag, gevecht, strijd. saltern, ten minste, immers,

classis (is), vloot. umquam, eens, ooit.

navis (is), schip. a (voor medeklinkers, ab voor victor (oris), overwinnaar. klinkers en medeklinkers), acceptus, aangenaam, welkom. van, door, met den abl.

invïdus, nijdig. ne, niet, bij den imperativus.

panci (ae, a), weinig, gew. plur. neque-neque (nec-nec), noch, — probus, goed, braaf, degelijk. noch.

Nimius somnus neque animo neque corpöri prodërit. Tres duces fortissimi exercïtïbus in hoe bello praeerunt. Magnis viris neque invïdi unquam neque maledïci deerunt. Rex noster praelio interfuisset, si non fuisset aegrotus. 5. Tempestas navïbus nostris obesse non potuisset, si in alto mari fuissent. Dux noster aegrotus praelio interesse non potüit. Esto secundus, si non potes esse primus ! Si non potestis multis prodesse, prodeste paucis. Utïnam amïco absenti in tot tantisque pericülis adesse possem ! 10. Initio orationis tuae interesse non potuimus. Nemo omnibus acceptus esse potest. Omnes cives reipüblïcae prodesse potërunt. Si copiae auxiliares pmgnae interesse non potuissent, hostes victöres fuissent. Qui civitatie protuërit, sibi ipsi prodërit maxime.

Het is een groot genoegen (voluptas) vele menschen nuttig geweest te zijn. Twee consuls waren aan het hoofd van den ro-meinschen staat. Hannibal is lang van zijn vaderland afwezig geweest. De beraadslagingen eens trouwen en verstandigen vriénds zouden uwen broeder zeer voordeelig geweest zijn. Wij zullen u

89

in deze zaak niet hinderlijk zijn. Cimon voerde het bevel over de vloot der Atheners. Ik zou zeer ter nedergeslagen zijn, zoo ik van mijn vaderland verwijderd ware. Den deugzamen man zal het nooit aan vrienden ontbreken. Wederstreef mijne plannen niet. 10. In het begin (abl. zonder praepos.) van den herfst zal onze geheele familie afwezig zijn. Och dat onze bondgenooten aan den slag hadden kunnen deelnemen ! Zoo wij niet op de hooge zee geweest waren, had het geweld des storms onze vloot verderfelijk kunnen zijn. Zoo gij (plur.) den staat niet van nut kunt zijn, (zoo) weest ten minste voor de uwen nuttig.

§ 21. Eerste Conjugatie.

§ 38 der vorige afdeeling geeft de noodige verba tot oefening.

Ter voorbereiding dienen tevens de volgende woorden :

Arena, zand. pax (acis), vrede, rust.

colönia, volkplanting. uxor (öris), gemalin.

constantia, standvastigheid. passus (us), schrede, tred.

deliciae (arum), vermaak, lust, avarus, hebzuchtig, gierig.

genot. matürus, rijp.

fortflna, het lot, geluk. surdus, doof.

Hera of Here, Juno. frustra, te vergeefs.

stella, ster. paulisper, een poosje, een korte

uva, druif. tijd.

aculëus, prikkel, doorn, angel, praesertim, voornamelijk, bijzonder.

prunus, pruimeboom. tandem, eindelijk, (bij eene vraag,

tribünus militaris,krrjgstribuun. toch.)

auditor, toeho order. ubi, waar ?

consuetüdo (ïnis), gewoonte. donec, zoolang.

diffieultas, moeilijkheid. non solum — sed etiam, niet al-

libënïlitas, vrijgevigheid. leen — maar ook.

ovis (is), schaap.

Donec ëris felix, muitos numerabis amlcos. Romani colonias suas locis in idonëis collocabant. Initio veris incolae provinciae nostrae in Americam demïgrabant. Romani binos quotannis con-süles creabant. 5. Errare humanum est. Erravisse non est jucun-dum. Mox lusciniae in hortis cantabunt. Si quinque duplicaveris, decem erunt. Injustë fortünam accusabïtis, si non vitavërïtis pericüla. 10. Bis , dat, qui oito dat. Nihil dat, qui munëra tardat. Carmen tuum omnes auditöres delectavit. Caesar castra sua in media planitie collocavërat. Post coenam in horto ambulabïmus. 15. Cimonem Athenienses non solum in bello, sed etiam in pace

90

diu desidërabant. Magister discipülum, quem saepissime frustra vitupëraverat, heri tandem severe castigavit. Pestïna lente. Errantïbus monstravi viam. Discipuli honovanto magistros. Ama-töte parentes. Ora et labora. Surdo fabulam narraveris, si avaro liberalïtatem commendavëris. Quis non est amans uvarum matüra-rum. Nullum vitium tetrius est quam avaritia, praesertim in principïbus rempublïcam gubernantïbus.

De oude volken offerden aan de goden en godinnen stieren, koeien, schapen en andere dieren. Door een matig leven (door den abl. zonder praepos.) zult gij uwe gezondheid het best bewaren. Eert de grijsaards. Hij riep te vergeefs, er was niemand te huis. De Romeinen noemden Titus den wellust van het men-schelijke geslacht. 5. Het booze te vermijden is de eerste schrede tot de deugd (tot, versus met den accus. Versus wordt meestal achter het woord geplaatst). Verontrust de bijen niet, want zij hebben angels. Wacht een weinig, wij zullen met u gaan wandelen. De jongelingen moeten de grijzen eeren (door den imperat.). Het is aangenaam (zoet) door volharding groote zwarigheden overwonnen te hebben. 10. De Romeinen noemden de gemalin van Jupïter Juno, de Grieken Hêra. Zoo gij ééne slechte gewoonte uitroeit (= uitgeroeid zult hebben), zult gij de andere lichter uitroeijen. Waar zullen onze zielen na onzen dood wonen ? Zoo gij het zand der zee telt (= zult hebben geteld), zal ik u de sterren des hemels tellen. Gallische ruiters hebben de zeer dappere krijgstribunen gedood. Onze tuinier heeft gisteren, reeds vóór den middag, vijftien appelboomen geplant, na den middag pereboomen. Heden zal hij pruimeboomen planten en morgen zullen er nog verscheidene (varius, a, um) boomen geplant worden.

§ 22. Vervolg.

culpa, schuld. dignus, waardig, met den abl. re

illëcëbra, aanloksel, lokspijs. dignus, eener zaak waardig,

litterae, (arum), brief, (plurale domestïcus, huiselijk.

tantum). futürus, toekomstig, toekomend.

Thermopylae, Thermopylae. justus, recht, rechtvaardig, condiscipülus, medeleerling. patrius, vaderlijk, vaderlandsch. consilium, overleg, raad, beleid, promtus, vaardig, gereed, exemplum, voorbeeld. ferë, bijna.

obstacülum, hinderpaal, hindernis, partim, deels.

patrimonium, vaderlijk erfgoed, littëras dare (ad), iemand een impflnïtas (tatis), straffeloosheid. brief schrijven.

91

suspicio(önis), achterdocht, kwaad ut, dat, opdat, met den conjunct.

vermoeden. nisi, tenzij, zoo niet.

virtus (tütis), deugd, dapperheid, qnum, wanneer, toen.

quando, wanneer.

Adeste amïco meo, ut omnia supëret obstacüla. Nemo despëret. Deus unicuique dabit, quod ei plurimum prodërit. Amicum tnum vitupërarem, si consilium mutavisset. Magister discipülos non vitupëravisset, si diligentiores et attentiöres, fuissent. 5. Erra-vissem, nisi amicus me in rectam viam revocasset. Amemus patriam. Id optimum putemus quod est justissimum. Athe-nienses, quum Xerxes, appropinquaret, omnia sua partim Salamina (grieksche accus. voor Salaminem, naar Salamis), partim Troezëna (grieksche accus. voor Troezenem, naar Troezen) asportavêrunt. Laudarem vos, si laude digni essötis. 10. Post eoenam ambiila-bïmus. Coelum invltat ad ambülandum. Adeste, alumni; tempus est laborandi. Socrates interrögando eorum opiniönes evocabat, quibuscum dispütabat. Maxima illëcëbra peccandi est impünïtatis spes. Quando litteras ad patrem tuum dedisti? 15. Heri litteras ad eum dedissem, nisi aegrötus fuissem. Magister mens lentus est ad laudandum, promtus ad vitupërandum. Antiochus, si obtempërasset Hannibali, propius Tiberi, quam Thermopylis cum Romanis dimicasset.

Na den slag bij Marathon gaven (perf.) de Atheners Miltïades 70 schepen, opdat hij daarmede (onvertaald) de eilanden zou bedwingen (debellare), welke bondgenooten der Persen geweest waren. O! had ik toch, gelijk (ut) de schuld, (zoo) ook (sic) de verdenking vermeden. Gij zoudt minder gezondigd hebben, zoo gij om den dood en een toekomstig leven gedacht haddet. Moge God u bewaren! Agesilaus hield het voor roemvoller, zoo hij de vaderlandsche wetten gehoorzaamde, dan zoo hij Azië door den oorlog overwonnen had. Het recht van beraadslagen was in de macht (penes met den acc.) van den senaat. De jongelingen moeten door strijden en arbeiden, de grijsaards door beleid den staat van nut zijn. Het voorbeeld der medeleerlingen zal mijn zoon tot arbeiden aansporen. Mijne leerlingen! het is tijd om te gaan wandelen. 10. Meestal twijfelende verzeker ik niets. Toen Epamïnondas Sparta belegerde, bevrijdde Agesilaus de stad door dapperheid en beleid. Zoo gij gisteren uwen vriend eeii brief geschreven hadt, zoude hij heden tegenwoordig zijn. Door arbeiden, waken en verduren zult gij weldra (mox) alle zwarig-

92

heden overwinnen (= zult overwonnen hebben). Demoeritus schonk bijna zijn geheel vaderlijk erfdeel aan zijne burgers, om zijn geest van de zorg (abl.) voor (genit. zonder praepos.) huislijke dingen te bevrijden (= opdat hij zoude bevrijden). Eenen dwalende den weg niet te wijzen, is onrecht (nefas, indeclinabüe). Het voorbeeld van den veldheer heeft de soldaten tot den kamp aangezet.

§ 23. Vervolg.

Zie ook de aangehaalde § 38.

Passivum.

Parsimönïa, spaarzaamheid. praemium victoriae, de prijs der

herba, kruid, gras. overwinning.

philosophia, de wijsbegeerte. studium, studie, ijver, zucht, cërasam, kers. aeternïtas (tatis),^ eeuwigheid, peccatum, zonde. commendatio (önis), aanbeveling, occasio (önis), gelegenheid. prudens (entis), schrander, voorpastor (öris), herder. zichtig.

ros (öris) matutinus, de morgen- eras, morgen.

dauw. nondum, nog niet.

vulnus (ëris), wonde. utrimque, van of aan beide zijden,

innumërus, ontelbaar. ne, dat niet, met den conjunct,

regius, koninklijk. quod, dewijl, omdat.

Reditu hirandmum ver annunciatur. Innumëri sunt mundi et omnes habïtantur. Longissïma vita brevis est, si cum aeternita,te comparatur. Res familiaris conservêtur parsimonia et diligentia. 5. Amabïles estöte, ut amëmini. Laudarëmmi, si laude digm essëtis. Croesus rex Lydiae appellabatur felix. Romae (te Rome) quotannis bini consüles crëabantur. Deus nunquam nimis aman potest. 10. Laudariab honestis, vituperari ab impröbis, optima erit tibi commendatio. Romani compluribus praeliis ab Hannï-bale fugati sunt. In praelio ad (bij) Cannas fortïter utrimque pagnatum est (impersonale, er is gestreden, men heeft gestreden). In horto avuneüli nostri flörum pulchritudïne et lusciniarum cantu delectabïmïni. Themistöcles a patre exheredatus est. ^ 15. Orandum est, ut sit mens sana in sano corpöre. Quum oppidum Remörum a Belgis oppugnarëtur. Caesar ut Remos libëraret, cum exercitu advölavit. Si industrii fuërïtis a magistris laudabïjiïni. Hic vir benefïcus et liberalis etiam post mortem a civïbus cele-brabitur. Nemo prudens castïgat, quod (conjunctie) peccatum

93

est, sed ue peccëtur. 20. Demoeritus patrimonium suis civibus donavit, ne rei familiaris cura a studio philosöphiae avocarëtur. Vitupërandi et castigandi sunt pigri discipuli, laudandi et prae-miis ornandi industrii.

De menschen prijzen dikwijls, opdat zij geprezen worden. De bloemen en de kruiden worden door den morgendauw verfrischt. De gezondheid wordt door den arbeid versterkt. Ik zou mijne meening niet verborgen hebben, zoo men mij gevraagd had =: zoo ik gevraagd ware. 5. De wonde des krijgsmans zal weldra genezen worden. Romulus en Remos zijn door koninklijke herders opgevoed. Niet slechts de zonden maar ook de gelegenheden om te zondigen zijn te vermijden. Toen Corinthe door Mummius veroverd was, zijn er vele standbeelden van daar (inde) naar (in) Italië overgebracht. Jupiter werd door de Grieken Zeus genaamd. 10. Soldaten, zoo gij dapper strijdt) = zoo gij dapper zult gestreden hebben), zult gij door de veldheeren geprezen en met belooningen der overwinning versierd worden. De briefen van Caesar zullen morgen in den senaat voorgelezen worden. De meester verlangt, dat (ut) alle schriftelijke werken nauwkeurig (adv.) verbeterd worden. De leerlingen zonden door den onderwijzer geprezen zijn, zoo zij de fouten zorgvuldiger vermeden hadden. Zelfs in een vjjand moet de dapperheid geprezen worden. 25. In het begin van den aanstaanden herfst zal de stad veroverd worden. De weilanden mijns ooms znllen door vele kleine kanalen bewaterd worden. Miltiades, van den oorlog teruggeroepen, werd wegens verraad (genitiv.) aangeklaagd (perf.) De ouders moeten door de kinderen geëerd en bemind worden.

§ 24. Tweede Conjugatie. — Activum.

94

Civïtas florere non potest, si cives legïbas non parent. Qoam-diu Spartae (te Sparta) leges Lycnrgi vigneront, Lacedaemoniornm civïtas floruit. Discipuli magistris parento. Qni bonörum prae-ceptis paruërit optïmë, optïmi ërunt. Gives legïbns parëant. Pareamus magistratïbus. Omnes artes, quae ad hemanitatem pertinent, commune qnoddam vinculum habent. Rem familiarem vestram parsimönia et dilïgentia angêbïmus. Nihil time, si bonam conscientiam habes. 10. Ver adest; mox silvan et prata virêbnnt. Discipuli quotidie memöriam exercëant. Arböres, quae vere non floruerunt, autnmno poma non praebëbunt. Innocens est, qui nemïni nocet. Modum adhïbëte in omnibus rebus. 15. Mater timïdi flere non solet. Difficile est tacêre; qunm injnstë objor-gëris. Sëdëbamns in pnppi et clavnm tenëbamnp, nnnc autem in sentïna nobis est vix locus. Si vales, bene est; ego valëo.

Voorbeelden onderwijzen beter dan voorschriften. Zoolang de wetten van Lycurgus kracht hadden waren de Lacedaemoniërs dapper en voor hunne vijanden geducht. De tjjd vernielt alle werken der menschen. Laat ons de wetten van den staat gehoorzamen. 5. De bedorven zeden van Azië hebben het leger van Alexander den Groote veel geschaad. Romnlos heeft het aantal der senatoren vermeerderd. De dichters vereenigen (misceo) het nuttige met het anngename. De weg tot eerambten (genitivus) zal voor uwe zonen openstaan. Och dat wij vlijtiger ons geheugen geoefend hadden! God, onzen vader, hebben wij leven, gezondheid, verstand, voedingsmiddelen en al het andere goedë (plur.) te danken. Zwjjgt, mijne vrienden, daar is de leermeester. Mocht gij maat houden zoowel in vroolijkheid als in droefheid. Hoe lang zal uw oom in Italië blijven? Weldra zullen de bloemen van onzen tuin bloeien en groenen. 15. Gisteren hebben wij de maan en de gesternten gezien, heden wordt de hemel door wolken verduisterd. Zoo gij uwen vriend gewaarschuwd hadt, had hij misschien dit gevaar vermeden. Door onderwijzen znlt gij uzelven oefenen.

95

§ 25. Vervolg.

De volgende woorden dienen ter voorbereiding.

Injüria, onrecht, krenking. praeceptor (öris), leeraar.

lingna, tong, taal. principatos (üs), opperbewind,

minae (arnm), bedreiging. ingratus, ondankbaar,

stratiiiocamelus, struisvogel. insolïtas, ongewoon.

Seqüani, een volk aan de Seine, imminens (entis). bedreigend, na-convivinm, gastmaal. burig.

jacülum, werpspie». praefInïtae, vooraf bepaald, regnum, koningschap, koninklijke mendax (iicis), leugenachtig.

macht. cubare, liggen.

tectum, dak. exaeqaare, gelijk maken, evenaren,

amor (öris), liefde. multare, straffen.

altitüdo (ïnis), hoogte. occuprire, bezitten, in bezit nemen,

carcer (ëris), kerker. admödum, zeer.

Carthago, Karthago. funditas, tot den grond toe, ge-monitio (önis), vermaning. heel en al, volkomen.

pabülatio (önis), fourageering. perpetao, gedurig, aanhoudend.

Perïcle» (is), nom. propr. ultra, aan gene zijde (met denacc.). potestas (atis), macht.

Scythae neque agroni exercent, neque domnm ullum ant tectum habent. Mendax nemïni placet. Sevërissïmae Dracönis leges Atheniensibus valdë displicüëront. Cave, ne ingratum te pras-bëas. 5. Curate, discipüli, ut attentos vos praebëatis. Heri cnm praeceptöre tno te per prata ambulantem vidimus. Lacedaemo-niörnm sivïtas floruisset diutius, si Lycurgi leges perpetno vignis-pent. Quis urbein Carthagïneai delëvit? Scipio Aemilianus. Si patri tempus non deesset, sorörem meam lingnam italïcam docëret. 10. Po=t bel In m decern annorum Graeci urbeui Trojam delërunt. In scutis militum, fortïter pngnantium, jacula et sugittae haere-bant. Lex erat Thebis fte Thebe), qnae morte mnltabat, si quis imperium ultra diem praefïnitam retinnisset. Horatms Cocles solus primuui itnpëtum hostium suo corpöre snstinuit. Virum fortem minae nont terrëbunt. 15. Orgëtörix Castico, cujus pater princïpatum in (bij) Sequanis, muitos annos obtïnuërat, persuasit, ut regnum in civitate sna occuparet. Prodentia ex provïdendo appellata est. Dion divitias suas niunërïbus Dionysii auxërat. Magnus hostïum numerus milïtes non terruisset, »i Caesar ipse aciëi praefuisset. Delectamur, quum res vidëmus insolïtas, quas antea non vidëratnns.

96

Ten tijde van Pericles heeft de staat der Atheners het meest gebloeid (ten tijde = in de tijden, abl. zonder praepositio). Gij, die uwe ouders zooveel goeds (ploï. Nentr.) verscholdigd zijt, hebt u ondankbaar jegens (in met den accns.) hen betoond. Niet de vrees voor straf (genit.) maar de liefde tot de deugd houde ons van (a met den abl.) het onrecht terug. Soldaten! wacht u, dat de vijand u ziet (men verbale dat hier door né). 5. Het is lof den braven te behagen. De kunst om te onderwijzen (= van te onderwijzen) is niet licht. Die zichzelven niet beteugelen kan, dien zullen kerker en banden niet in bedwang houden. Eenen wijze zal de dood niet verschrikken. De struisvogels van Africa hebben eene hoogte van een op het paard zittend ruiter. 10. De vijanden, die een kleinen heuvel bezet hadden, beletten de ruiters van Caesar het fourageeren (= hielden de ruiters van Caesar af van het fourageeren). Pisistratus en zijne zonen (= de zonen van hem) behielden langen tijd het opperbewind in den staat der Atheners. Mijn oom heeft mij de italiaansche taal onderwezen. Hoe lang is uw broeder in America gebleven ? Ik heb uwen vriend onlangs in de stad gezien. Toen de consul gezien had, hoe groot het aantal der vijanden was (conjunct.), nam hij een kleinen heuvel in. Zoo mijne vermaningen u niet bewegen, dan moge het gevaar zelf u afschrikken. Mummiis veroverde en verwoeste (perf.) in het jaar 146 (vertaal dit getal door ordinalia) vóór Christus, Corinthe. Bij de gastmalen (bij = in) zaten de Romeinen niet, maar lagen aan.

§ 26.

Zie de aangehaalde §, en leer vooraf de hieronder volgende woorden.

Agricultüra, akkerbouw. facinorösus, misdadig, slecht,

schola, school. pristïnus, voormalig, oud.

radius, straal. propositus, voorgenomen, be-

membrum, lid. paald.

officium, plicht, dienstbetooning. renuntiare, opzeggen, afstand iter (itinëris), reis. doen.

nnmen(inis),wenk,macht,godheid, proprius, eigen. preces(precnm),hetbidden,gebed, seditiösus, oproerig.

recrëatio (önis), verkwikking, uit- verus, waar.

spanning. salflber, (bris, bre), heilzaam,

scelus (ëris), snoodheid, misdaad, freqnentare, in menigte bezoeken

97

robur (oris), sterkte, kracht.

voluntas (tatis), wil.

adïtus (üs), toegang.

adspectüs, (üs), aanblik.

commeatüs (üs), toevoer.

strepïtüs (üs), geruisch.

volatüs (üs), vlucht, het vliegen, quia j

Lahore et parsimönia res familiaris augêtur. Ores quotidie. Semel aut bis tondentur. Multi comëtae non videntur, quod obscürantur radiis solis. Scholam frequentamus, ut doeëamur. 5. Docemur in scholis, ut aliquando reipüblïcae prodesse possïmus. Caveamus, milïtes, ne vidëamur ab hostïbus {ne vertale men hier door dat). Ne terrëamïni minis. Dei opera nunquam delëbantur. Agricültüra quondam a princïpïbus, quin etiam a rêgïbus exer-cëbatur. 10. Gave deridëiiris. Regis adspeetu militës seditiösi retïnebantur. Corinthus anno centësïmo quadragesïmo sexto ante Christum delêta est. Modus adhibendus est in labore et in recreatiöne. Homo iste facinörösus a scëlere non deterrïtus esset, si mortem non timuisset. 15. Dejotarus rex itinëri cuidam renun-tiavit, aquïlae admonïtus volatu. Memöria quotidie exercenda est. Et monëre et monëri proprium est verae amicitiae. Caesar milïtes, roböre Germanörum territus, monüit, iit pristïnae virtütis memores essent. Prima officia diis immortalïbus, secunda patriae, tertia parentibus debentur.

De haas wordt door het geringste geraas verschrikt. Olifanten en leeuwen worden door het vuur verschrikt. Troja is tien jaar (accusativ.) door de G-rieken belegerd geworden. Stormen, waardoor (= door welke) wij verschrikt worden, zijn ons dikwijls heilzaam. 5. Zoo de Piraeus niet door de Laeedaemoniërs bezet ware, zouden de Grieken niet van den toevoer afgesneden geweest zijn. Laat u niet door de bedreigingen van iemand afschrikken. Het aantal der inwoners van Duitschland vermeerdert (= wordt vermeerderd) dagelijks. Prederik de tweede, koning van Pruisen, is onder het getal der groote mannen te houden. Cato vorderde, dat Karthago tot den bodem toe zou verdelgd worden. Gij bezocht de school, opdat gij onderwezen zoudt worden. Gij werdt onderwezen, opdat gij eens het vaderland en uw geslacht van nut zoudt kunnen zijn. Deze jongeling is noch dooide gebeden, noch door de bedreigingen zijns vaders bewogen geworden. Het nuttige worde bij het aangename gevoegd (admisceo, met den Dat.). 15. Zooals (ut) de ledematen der menschen door

7

98

den wil bewogen worden, zoo (sic) wordt de gekeole natuur dooide macht van God bewogen.

§ 27. Derde Conjugatie. — Activum.

§ 42 van het vorige hoofdstuk.

Woorden.

Janua, deur. bos (bovis) (communis generisj,

fenestra, venster. os, koe.

medicina, geneeskunde, — middel, quoniam, naardien.

porta, deur. otium, ledige tijd, rust.

mures, muur. proditio, verraad.

commentarius (meestal in plur.), vestis, kleed.

gedenkwaardigheden, dagboek, securus, zorgeloos, zeker, oppïdiïnus, stedeling,stadbewoner.

Boves conübus, canes dentïbus, aves rostris et ungülis se defen-dunt. Quoniam patriam fortïter defendistis, rex magnos honöres vobis tribuet. Carthaginienses Hannibalem patriam defensum revöcarunt. Utinam regem et patriam fortius defendissëtis. 5. Motus terrae saepë totas urbes diruërat. Persae muros Athena-rum diruërant. Medicina dolöres tuos minuet. Hodie, amioi, optimas induïte vestes! Qui se ipsum non regit, alios regSre non potest. 10. Graeci urbem Trojam incendërunt. Multi canales aquam per totum oppïdum distribuëbant. Magister heri praemia discipülis distribuit. Plato totum ferë vitam in philosophiae studia impendit. 15. Si oppidani justo tempore portas clavisissent, hostes non irruissent in oppïdum. Quid diceres, si amicus te tanto crimïne argüeret. Bonum librum semel legisse non suff icit. Fabulas Phaedri mox legëmus. Si curas vestras minuërïtis, feli-ciores erïtis. 20. Alexandrum, tot regum et populörum victörem, vleit ira. Caesar ad Pharsalum non vicisset, si Pompejus minus securus fuisset.

Themistöcles herstelde de verwoeste muren van Athene. Ledigheid verzwakt (minuo) de krachten van lichaam en ziel. De tijd zal uwe smarten verminderen (verzachten). Lysander vernielde de muren van Athene. 5. Wij besteedden bijna drie jaren tot beoefening der latijnsche taal. Het hart verdeelt het bloed door (per) het geheele lichaam. De tyrannen verdeelden de goederen van vele rijke burgers onder elkander. Xerxes rukte met een ontzaglijk leger in Griekenland. De Galliërs staken de stad Eome in brand. De leerlingen der vijfde klasse lazen in het

99

vorige jaar Virgilius. De leerlingen der tweede klasse zullen in het volgende jaar de gedenkschriften van Caesar lezen. Dappere krijgers vreezen den dood niet. Soldaten, zoo gij den dood niet vreesdet (conjunct.) dan (onvertaald) zoudt gij zegepralen en het vaderland van de slavernij bevrijden. Een rechtvaardig man deelt een ieder het zijne toe. De Atheners klaagden (pref.) Mil-tiades wegens verraad (genit.) aan. Overwin uzelven; dit (= deze) zal de grootste overwinning zijn. Miltiades overwon (perf.) de Perzen in den jare 490 bij Marathon. Door den roem kwaamt gij den nijd te boven.

§ 28. Vervolg.

Bestiöla, diertje. narratio (önis), verhaal, vertelling,

colonia, volkplanting. rumor (öris), gerucht.

epülae (arum), gastmaal. vicissitüdo (inis), afwisseling,

pecunia, geld. currus (üs), wagen.

legatus, gezant, legaat. ortüs (üs), het ontstaan, begin,

Rhodii, de Rhodiërs. opgang.

auxilium, hulp. dilucïdus, helder, klaar.

auxilia, hulptroepen. invöcatus, ongeroepen, ongenoo-

emolumentum, voordeel. novus, nieuw. (digd.

forum, marktplaats, het forum, pravus, verkeerd, boos, kwaad, incendium, brand. satis (sat), genoeg.

naufragium, schipbreuk. quando, wanneer?

cacümen (ïnis), spits, top, toppunt, brevi tempore, binnen korten tijd. consuetüdo (ïnis), gewoonte, om- quoque, ook (niet vooraan in den

gang. zin te plaatsen).

Non scholae (voor de school), sed vitae discïmus. In duodëcim menses descrïbimus annum. Linguam latinam brevi discëtis, si industrii erïtis et attenti. Docendo multi multa didïcêrunt. 5. Quum pater nobis pecuniam misërit, debïta solvêmus. Quid êgisti, amice, epistölam scripsisti? Surgïte amici! tempus est surgendi. Quando heri surrexistis? jam ante solis ortum. Quando eras surgëtis? hora sexta. 10. Themistocles quod et libërius vivëbat, et rem familiarem negligëbat, a patre exheredatus est. Quamdiu vivëtis, fortünae vicissïtudïnïbus erïtis obnoxii. Magna saepë ex parvis cognoscëmus. Quo brevior est oratio, eo dilueïdior et cognïtu facïlior. Non satis est reprehendisse peccantem, si non doeëas rectam viam. 15. E duobus malis elïge minus; e duobus vitiis elige neutrum. Romani in terras subjügatas colonias mittë-bant. Vitupërandi sunt, qui ob aliquod emolumentum amïcïtias

7*

100

jungunt. Natüra sensïbus ratiönem adjunxit. 15. Pelias tiliam ei proniïsit, qui feras currui junxisset. Cimon omnes, quos in foro invocatos vidörat, ad coenam invitabat, quod facëre iiullum. diem praetermittebat. Utïnam pravorum consuetüdïnem semper fugisses! Rhodïorum lêgati a senatu petivërunt, ut populus roma-nus civitati auxilia mitteret. Delectat me ante lucem surgëre et in cacümïne montis solis ortum exspeetare. Quaedam bestiolae unum tantummödo diem vivunt. 25. Milïtes ducis exemplum trahit.

ïantalus, zoon van Jupiter, was zoo geliefd bij de goden (dativ.), dat zijn vader hem bij de gastmalen der goden toeliet. Ik zal mijn brief bij den uwen voegen. De deugd wordt noch door schipbreuk, noch door brand verloren. Laat ons niet slechts de daden (res), maar ook de geruchten kennen leeren. 5. De gezanten van alle staten verzochten (perf.) van Caesar den vrede, ïhemistöcles zond Xerxes den getrouwste zijner slaven. Ontvliedt den omgang met de boozen (= van de boozen). Attïcus heeft lang in Griekenland geleefd. Door onderwijzen leeren wij. 10. Ik heb bijna (circiter) 90 verba der derde conjugatie van buiten geleerd. Ik zoude ook de grieksche taal geleerd hebben, zoo mijn oom niet gestorven ware. Wij zonden onze schulden betaald hebben, zoo vader ons geld gezonden had (conjunct.). Waarom dringt gij, o vrienden? Ik heb den brief van onzen vader gelezen. 15. Wat heeft uw vader geschreven? niets nieuws (= van het nieuwe). De leeraar heeft ons niet alleen berispt, maar ook den rechten weg geleerd. De oden van Pindarus zijn moeilijk te verstaan (2de supinum). Wanneer is uw broeder heden opgestaan ?

101

Austriacus, Oostenrijker, van Oos- aliquantum, tamelijk groot,

tenrijk. eenigszins (adv.).

invictus, onoverwonnen, onover- quemadmödum, zooals, gelijk.

winbaar. quantopëre, hoezeer.

saucius, gewond. adversus of adversum, tegen (met

vivus, levend. den aocus.).

coneiliare, verzoenen, zich tot circïter, ongeveer.

vriend maken. supra, boven,over(met denaccus.).

Cyrus Astyagem vïvnni eëpit. Terra omnesque planëtae lucem accipiunt a sole. Heri tandem patris mei epistolam, quam diu exspectavëram, accëpi. Aestiite homines et anïmalia umbram quaerunt. 5. Prometheus primus homines ex luto finxit. Ceres filiam Proserpïnam per totum terrarum orbem quaesïvit. Pyrenaei montes Galliam ab Hispania dividunt. Democrïtus, cui pater ingentes divitias relïquërat omne ferë patrimonium inter cives divisit. G-raeci multa oppida in Italia et Sicilia condiderunt. 10. Johannes parricïda Albertum Austriacum occïdit anno millesimo trecentesïmo octavo. Eomanörum exercïtus illis diëbus maximum iter fëcërat. Julius Caesar pontem in Eheno fëcit. Hannibal exercïtum per fauces Alpium duxit. Juvënes ad multam noctem (tot diep in den nacht) ceelnëre ad tibiam. Haec non ad (naar) meam, sed ad patris voluntatem fëcit. Non ignöro, quaemad-modum te adversum fratrem gessëris. Hie vir semper adversus gratiam et divitias invictum anïmum gerëbat. Pompëjus circiter meridiem exercïtum in castra reduxit. Certum mihi termïnum constïtui. 20. Majorem laetitiam ex desidërio bonorum percëpi, quam ex laetitia bonörum dolörem. Spartam urbem Eui\'ötas circumfluit. Aliquantum salis cibo adjicias. Deus animum corpöri jjraefëcit. Athenienses Alcibiadem e civïtate ejëcërunt. 25. Difficile dictu est, quantopëre conciliet anïmos hominum comltas affiiblll-tasque sermönis. In rebus prospöris (in voorspoed, van res prosperae) fugïte superbiam et arrogantiam.

Alexander de Groote heeft meer steden verwoest dan gesticht. Wie weet niet in welk jaar de Phoeniciërs Karthago gesticht hebben (conjunct.)? De vluchtende Romeinen lieten onder de vele gewonden ook den consul achter. Laat ons aan gene zijde der zee een nieuw vaderland opzoeken. Gij hebt mij een last opgelegd, welke boven de krachten eens menschen is. Gij hebt meer vruchten geplukt van (= uit) uwe ledigheid, dan ik van mijn arbeid. Mijn vriend, die onlangs van (= uit) het paard gevallen is, is nog ziek aan deze wonde (aan = uit). Caesar plaatste 2

102

legioenen vóór de legerplaats. Er omgaf ons in het woud eene groote menigte herten en wilde zwijnen. 10. Caesar heeft het eerst (== de eerste) een romeinseh leger over den Rijn naar German iü overgevoerd. Mithridates heeft 60 jaar geregeerd, gedurende 40 jaar tegen de Romeinen oorlog gevoerd. De soldaten hebben eene 20 voet (ace.) breede gracht gemaakt (ducere), en een 10 voet hoogen dam opgeworpen (= opgericht.) Draco heeft zijn staat al te strenge wetten opgelegd. De gestalte der Germanen heeft den Romeinen grooten schrik ingeboezemd. 15. Virgilius is beneden Homerus te stellen (beneden door den dativus). Tarquinius Priscus heeft de stad met muren omringd. Twee nachtegalen hebben den ganschen nacht in den tuin mijns vaders gezongen. De italiaansche taal heeft haren oorsprong van de latijnsche genomen. Gij zijt aamechtig, gij hebt te hard (te spoedig) geloopen. 20. Toen de Romeinen Karthago ingenomen hadden (conjunct.), brachten vele inwoners zichzelven om. De Romeinen wierpen het hoofd van Hasdrubal in de legerplaats van Hannibal, Cyrus is in een slag met de Massageten gevallen, Miltiades verstrooide binnen korten tijd de troepen der ongrieken (barbari),

§ 30, Passivum. — § 42 van het vorige hoofdstuk.

Woorden ter voorbereiding,

Ignavia, traagheid, lafheid, fur (furis), dief,

impatientia, ongeduld, Macëdo (dönis), Macedoniër,

injustitia, onrechtvaardigheid, piëtas (tatis), vroomheid,

litëra, letter. Nero (önis), nomen proprium,

persona, masker, rol eens tooneel- pollicitatio, het beloven,

spelers, persoon, Scipio (önis), nomen proprium,

sententia, spreuk, meening, ge- Thales (lis of lëtis), Thales,

voelen, ignarus, onkundig,

Zama (ae), stad in Numidië. optime merïtus, zeer verdienstelijk nasus, neus. bij, omtrent, met de en de abl.

Lysander (dri), nomen proprium. Cannensis (is), bij Cannae (ge-exsilium, ballingschap. leverd).

flagitium, schanddaad. exsul, balling, voortvluchtig,

negotium, bezigheid, quasi, als het ware,

defectio solis, zonsverduistering,

Adolescentes praeceptis senum ad vü\'tütem ducuntur. Nes omnes trahïmur exemplis. Sapientia neque naufragio neque mcendio amittitur, Alexandria condïta est ab Alexandre Macëdöne, 5, Res

103

familiaris quaeri debet parsimonia et laböre. Copiae Athenien-sium a Lysandro devictae sunt. Alcibiades ab Atheniensïbus e civïtate expulsus est. Ab Atheniensïbus saepe optime de patria meriti viri e civïtate ejiciebantur. Scïpiönis consilio et virtüte Hannïbal ex Italia decedcre coactus est. 10. Qui exsulem exee-përit, ipse mittïtor in exfiilium. Post victöriam, milïtes, magna vobis praemia magnïque lionöres tribuentur. Magister diseipülis quotidië denas sententias dëdit ediscendas. Europa tribus ex (van) partibus cincta marïbus est. Non virïbus aut celërïtate cor-porum, sed consilio et auctörïtiïte res magnae geruntur. 15. Anno proxïmo a diseipülis quintae classis Virgilius legêtur. Leges scholae ab omnibus discïpülis attentë leguntor. Anno trecentesï-mo nonagesïmo quinto post Christum natum impërium romanum divisum est in duas partes. Duabus quasi a natura indüti sumus persönis. Tandem omnibus cuiis et negotiis solütus sum. 20. Ilia est felix memöria, quae omnia tenet praeter (behalve) acceptam injüriam. Fur dicitur homo trium litërarum. Animus corpöri praepösïtus est. Homërus antepönendus est Virgilio (boven, door den dativ.). 25. Nasus quasi murus oculis interjectus est. Inserip-tum erat templo Apollinis : noscë te ipsum.

In den slag bij Cannae vluchtte de eene consul, de andere werd gedood. De grenzen onzer provincie zullen door twee dappere legers verdedigd worden. De stad Rome is in het jaar 753 vóór Christus gesticht. Ik zal u een brief geven om af te schrijven (door het gerundivum). 5. Door Thales is eene zonsverduistering voorspeld. Wij worden allen door liefde tot roem (door den genit.) getrokken. Het is treurig door een vriend bedrogen te worden. Men heeft mij niets over de zegepraal der onzen geschreven, (men heeft geschreven = er is geschreven). Morgen zullen den leerlingen de prijzen uitgedeeld worden. 10. De Karthagers werden (perf.) door de Romeinen bij Zama overwonnen. Pompejus zoude bij Pharsalus niet overwonnen -zijn, zoo hij een weinig zorgvuldiger geweest ware. De stad Rome is door Nero in brand gestoken. Saguntus is door de inwoners zeer moedig (adv.) verdedigd. 15. Door ongeduld zullen uwe smarten niet verminderen (vertaal: zullen verminderd worden). Wij weten niet in welk jaar Athene gesticht is. (conjunct.) Eene maand wordt in 30 of 81 dagen verdeeld (in met den aceus.) De gerechtigheid is met (dativ.) vroomheid verbonden. Het genot (voluptas). hetwelk uit de ware vriendschap gesmaakt wordt (percipio), is boven alle andere te stellen. 20. Uwe ooren zijn voor (dativ.) de waarheid gesloten. Deze mannen, uit het va-

104-

derland wegens schanddaden verbannen, vloeien (perf.) te Rome (accus.) te zamen. Niemand is door traagheid beroemd geworden (is geworden = is gemaakt).

§ 31. Vierde Conjugatie. Activum.

Men zie § 44 van het vorige hoofdstuk en leere de volgende woorden :

Abundantia, overvloed. lana, wol.

luxüria, zwelgerij. Mithridates (tis), nom. propr.

nuptiae (arum), huwelijk. pellis (is), vel, huid.

Capïtölium, het Kapitool. Pharnaces (cis), nom. propr.

colloquium, samenspraak, onder- soror (öris), zuster.

houd, gesprek. victus (üs), kost, levensmiddel,

valium, wal. mutüus, onderling, wederkeerig,

adulator, vleier. wederzijdsch.

amoenïtas (atis), aangename lig- comportare, te zamen brengen.

ging, bekoorlijkheid. forsïtan, misschien, wellicht,,

facultas (tiïtis), vermogen, de be- quam primum, zoo spoedig mo-

kwaamheid, aanleg. gelijk.

feritas, woestheid, wildheid. ultra, aan gene zijde, over.

Ovis hominem came sua nutrit vestique lana sua. Officia mu-tua nutrïunt amlcïtiam. Persae puniëbant ingratos. Ne servïas corpöri. 4. Puëri ultra octo horas ne dormïunto. Multa, sunt, quae nescïremus, nisi ea audivissêmus. Nescire saepe melius est quam scire. Canes greges et domos custödïunt. Obëdïte nunc ut aliquando alii obëdïant vobis. 10. Loca amoena Asiae milï-tum anïmos mollïvërunt. Veteres Germani dormiëbant in pellïbus ferarum. Vos, qui nunc in abundantia vivïtis et luxüria, aliquando forsïtan sitïëtis et esürïëtis. Nives iter vestrum impë-dïent. Mors patris nuptias soröris meae impedïvit. 15. Caesar impëravit, ut milïtes castra vallo fossaque munirent. Saepius legendi quam audiendi occasiönem habêbïtis. Lacedaemoniörum coenam labor et fames condiëbant. Caesar, quum Pharnicem, Mithridatis filium vicisset, ad senatum romanum scripsit; Vëni, vïdi, vici.

Hoort de stem des gewetens. Een koning hoore de stem dei-vleiers niet aan. God zal de goddeloozen straffen. Mijn vader heeft deze twee knapen gedurende 10 jaren gevoed en gekleed. 5. De hoop zal den ijver der menschen voeden. Ik weet niet of

105

(num. met den conjunct.) uw vriend reeds aangekomen is. Ario-vistus en Caesar kwamen (perf.) op eene groote vlakte tot een onderhoud te zamen. Niemand kan twee heeren dienen. Hij, die een slaaf is van zijn lichaam (= hij, die zijn lichaam dient) is niet vrij, ofschoon hij over een geheel volk (dativ.) gebiedt (conjuct.). 10. De Romeinen versterkten hun leger door een wal en door eene gracht. 2\'org, dat gij zoo spoedig mogelijk tot mij komt. De kunst om te schrijven hebben de Phoeniciërs uitgevonden. Gód heeft onze zielen het vermogen om te gevoelen en te denken gegeven. Gedachtig aan de toekomst (= aan het zullende zijn) brengen de bijen en mieren levensmiddelen te zamen. 15. Leerlingen, gij moet uwe leermeesters gehoorzamen (impera-tivus). Bergen, rivieren, wouden en moerassen verhinderen den marsch der romeinsche legioenen. Ganzen bewaakten het kapi-tool. De bekoorlijkheid der streken van Azië heeft de woestheid der Galliërs verzacht.

§ 32. Vervolg.

Essëda, essëdum, strijdwagen. exspïrare, uitblazen.

lupa, wolvin. irridëre, uitlachen, bespotten,

membrana, dunne huid, vlies. respondere, antwoorden.

Pausanïas (ae), nom. propr. congelascëre, bevriezen,

sepulcrum, graf. quomödo, hoe ?

ludïbrium, spot, hoon. edlcëre, aanzeggen, aankondigen.

Cato (önis), nom. propr. tradëre, overgeven, uitleveren,

oratio (önis) , redevoering. ne — quidem, zelfs niet, het woord conscïus, bewust, medewetend. waarop de nadruk valt, wordt peloponnësiacus, peloponnesisch. tusschen ne en quidem geplaatst, gravis, zwaar, gewichtig, ernstig.

Multo pauciöres, oratöres, quam poêtas bonos reperimus. Na-tttra ocülos membranis tenüissimis vestïvit. Vasa clausa, in qui-bis aqua congelascit, dissiliunt. Romani mortttos in urbe non se-pëliêbant. 5. Romulus edixërat, ne qui no vos urbis muros transilïret; sed Remus eos ludibrio fratris transilüit. Romani im-përatöris Vitellii corpus non sepëlivërunt, sed in Tibërim abjëcë-runt. Britanni ex essëdis desiluërunt et cum Romanis dimica-vërunt. Quid est tam jucundum auditu quam oratio sapientïbus sententiis et gravibus verbis ornata ? Consul bellum celërius fï-nïvisset, si hostes a commeatu potiüsset prohibëre. 10. Nemïnem repërïas, qui sciat omnia. Utmam patris tui praecepta audivis-ses! Bene dormit, qui, nullïus peccati conscius est. Laelius et

106

Scipio saepë ad Catönem veniebant, ut ejus de seneetute sermo-nes audirent. Spartani jiiventutem laborando, cnrrendo, esüriendo, sitïendo, erüdïre solëbant. 15. Ne summa quidem parentum injuria erga libëros amorem exhaurïre potest.

Hoe kunnen wij den staat beter ten dienste staan, dan zoo wij de jeugd opvoeden en vormen. De peloponnesische oorlog heeft de krachten der Atheners uitgeput. Eomülus had Remus niet gedood, zoo hij niet over de muren gesprongen was. De schoonheid des menschelijken lichaams brengt ons daarom juist (hoe ipso) in verrukking, omdat (quod) al de deelen onderling (= onder zich) overeenstemmen. De Spartanen hebben Pausanias op dezelfde plaats (abl.) begraven, als (= waarop) hij den adem uitgeblazen heeft. Alexander opende (perf.) het graf van Cyrus. De tijd zal tiwe smarten verzachten. De veldheer zal den krijg vóór het begin des winters geëindigd hebben. 10. Romulus en Remus heeft eene wolvin gezoogd = gevoed. De lente zal rivieren en meren openen. Xerxes, koning der Persen, schreef (perf.) Leonïdas, koning der Spartanen : geef de wapens over ; Leonïdas antwoordde (perf.) hem : kom en neem ze.

§ 33. Passivum.

Men zie § 43 van het eerste hoofdstuk en make zich nog de volgende woorden eigen.

confectus, uitgeput, afgemat, diuturnus, langdurig, macedönïcus, macedonisch.

rudis, ruw, onbewerkt.

instare, op handen zijn, naderen, plane, volkomen, geheel en al. dimittëre, ontslaan.

intra, binnen (met den accus.).

jussüs (us), bevel.

In Africa nee apri nee ursi inveniuntur. Fame cibi condiuntur. Litterae a Phoenïcibus inventae sunt. Alexander magnus ab Aris-totele eruditus est. 5. Bello triginta annorum G-ermania plane exhausta erat. Rudes essetis, si non erüditi fuissëtis. Probörum preces a Deo exaudientur. Improbi post mortem a judice sevëro judicabuntur et punientur. Fines imperii romani multis castellis contra Germanorum incursiönes muniti erant. 10. Cavëte, disci-püli, ne ob pigritiam puniamini. Dolores spe leniuntur, Paren-

107

tes senectüte confecti a liberis nutriuntur. Pueri et puellae scholas frequentant, ut erudiantur. Lex erat apud Komanos : nemo in urbe sepelitor. 15. Si oppidum vallo fossaque munltum fuisset, non tam facile ab hostibns captum esset. Quando tertium puni-cum bellum finitiim est ? Pausanias eodem loco sepultus est, ubi anïmam exspiravit. Omnibus tempöribus pauciöres homïnes re-perti sunt, qui suas cupiditates, quam qui hostium eopias vince-rent. Trajanus solus intra urbem sepultus est. 20. Terram flo-ribus, herbis et arböribus vestïtam vidêmus et ornatam. Hie ci-bus sale condiendus est. Audiatur et (ook) altera pars. Alexan-dri magni jussu Cyri sepulchrum apertum est.

Door welk volk is de kunst van schrijven uitgevonden ? dooide Phoeniciërs. In welk jaar is de peloponnesische oorlog geëindigd ? in den jare 404 vóór Christus. Cicero is door Grieksche wijsgeeren gevormd (erüdio). Het lijk (lichaam) van Vitellius is niet begraven, maar in den Tiber geworpen. De krachten der Karthagers waren door den langdurigen krijg uitgeput. Al ons lijden (= alle onze smarten) eindigen (worden geëindigd) met den dood. De zeden der Romeinen zijn door de wetenschappen, welke de Grieken hun geleerd hebben, verzacht. Leeuwen worden in Europa niet gevonden. De maaltijd der Lacedaemoniërs werd door honger en arbeid gekruid. De romeinsche knapen werden door grieksche slaven onderwezen. De oogen zijn met een zeer dun vlies bedekt. De oogleden, dekselen der oogen, zijn als het ware met een wal van haren beschut. Zoo de krijg geëindigd zal zijn, zullen de soldaten ontslagen en naar huis gezonden worden (naar huis, accus. zonder praepositio). De punische oorlog was nog niet geëindigd toen de macedonische reeds op handen was.

§ 34. Deponentia. Ie Conjugatie.

Verba uit § 46, 1 van het vorige hoofdstuk.

Woorden;

Continentia, matigheid, ingeto- nonnulli (örum), eenigen, som-

genheid. migen.

innocentia, onschuld. pernoctare, overnachten.

villa, landhoeve. contmëo (nui, tentum), samen-

Helvëtius, Zwitser. houden, insluiten.

Corinthius, Korinthiër. corrumpo(rüpi,ruptum),bederven.

Pythagorëus, aanhanger van Py- corrumpere auro, door goud om-thagöras. koopen.

108

Qui dat beneficia, deos imïtatur; qui repëtit ea, imitatur foeneratöres. Sturni humanam vocem imitantur. Utïnam in omnibus rebus fratrem tuum imitatus esses. Ne imïtare mag-nörum virörum vitia sed virtütes. 5. Consul nonnullos milites in castra hostium mïsit, qui sub specie (onder den schijn) lega-tiönis eorum numërum specularentur. Spes misëros consölatur. Hominem probum bona conscientia ubïque comitatur eumque in rebus adversis consolabïtur. Innocentia tua te consoletur. Minus ea admiramur, quae saepë vidimus. 10. Homo honestus nemïni adulabïtur. Socrates totïus mundi se incölam et civem arbïtra-batur. Impröbi aliquando cum dolöre flagitiorum suorum recor-dabuntur. Multorum te ocüli specülabuntur. Helvëtii, quod undïque loei natura (natuurlijke gesteldheid der plaats) continë-bantur, minus late vagari potërant. 15. Pythagörei, quid quoque die dixissent, audivissent, cgissent, vespëri recordabantur. Totius fëre Galliae legati ad Caesarem gratulatum convënörant. Ego, qui ad vos vëni gratulatum, consölandus ipsë sum. Hannibal hortatus est, ut pristïnae virtütis recordarentur. Hic philosöphus omnem ferê vitam meditando transëgit. 20. Humanitatis studia ubïque nos comitantur; pernoctant nobiscum, peregrïnantur, rus-tïcantur.

De roem is als het ware de schaduw der deugd; hij begeleidt overal de verdienstelijke mannen. Rijkdom en eer zullen hen begeleiden, die hunne jeugd goed besteden (vertaal: zullen besteed hebben.) De oude Romeinen straften streng de slaven, die hunne heeren belaagd hadden. Laat ons hen navolgen, die ook ondankbaren weldaden betoonen (dare). 5. Volgt de mieren na, die ook bij nacht bezig zijn. Roovers zwerven in dit woud rond. De duiven nestelen in muren. In het vorig jaar heeft een ooievaar op het dak van ons huis een nest gemaakt. De onderwijzer heeft ons de verzen verklaard, welke wij niet verstaan hebben. 10. Wij zullen ons steeds uwer en uwer weldaden herinneren. De volken van Azië hebben meermalen Europa verwoest. Wie bewondert niet de redevoering, welke Cicero tegen Catilïna gehouden heeft ? (houden, habëre). De Cimbren, door Gallië rondzwervende, verwoestten de akkers en steden. De Corinthiërs heb-

109

ben Alexander, den groote, toen hij Aziü overwonnen had, door (per) gezanten geluk gewenscht. Het landgoed van M\' (Manius) Curius beschouwende kan ik \'s mans ingetogenheid niet genoeg bewonderen. Hij, die de taal der braven nabootst, zal niet immer hunne handelingen nabootsen. De koning der Perzen heeft tevergeefs gepoogd Epamïnondas om te koopen.

§ 35. Deponeutia der tweede Conjugatie.

(Verba uit § 46, 2 van het eerste hoofdstuk).

Delictum, vergrijp, misdrijf. ingenue, vrijmoedig, openhartig,

signum, teeken, veldteeken. praesto (ïti, ïtum) praestare, aan anïmans (antis), levend wezen, den dag leggen, bewijzen.

schepsel. perficio (feci, fectum), perficëre, inbecillïtas, (tatis) zwakte, zwak- oitvoeren, volvoeren.

held. committo (commisi, issum.)

intuïtüs (üs), aanblik. committere, begaan.

Pauci hommes vitia sua ingenue fatentur. Si Deus nos tuëtur, quid nobis verendum est? Vereor, ne (dat, achter de verba van vreezen) sit pater meus aegrötus. Innöcens judicem non verë-bïtur. 5. Da mihi, quod pollicïtus es. Ne pollicearis, qua perficëre non potëris. Homo solus coelnm intaëtnr, cetëra anirnan-tia intoentor terram. Milïtes, qni signa reliqnëront, maxïmam poenam merentnr. Miserere paupërnm. 10. Reveremini Denm et parentes. Catilïna sociis suis maria ac montes (gouden bergen, eigenlijk, zeeën en bergen) semper pollicïtus ërat. Malefïci, qaum dilictnm confess! ërunt, levlus punientur. Nihil est quod majörem tibi fructum gloriamque parare possit, qnam de repu-blïca benë merëri. Cicëro optime de republïca meritus est. 15. Lacedaemönii seiies et leges reverëbantnr. Saos quisque taëri debet.

Handt, wat gij beloofd hebt. God zal zich over hen erbarmen, die zich over de armen erbarmd hebben. Zij, die hun vergrijp loochenen, zyn slechter dan die het openhartig bekennen. Mijn vader zal den zoon van onzen buurman, zoolang deze afwezig zal zijn, in zijne hoede nemen. 5. Eerbiedigt de wetten van den staat. Hij die geen kwaad (— niets van het kwade) bedreven heeft, zal den aanblik des rechters niet vreezen. Na den slag by Zama hebben de Carthagers zich overwonnen verklaard. Een wijze zal, zichzelven aanschouwende, zijne zwakheid bekennen; een dwaas zal ze loochenen. De Romeinen hebben den gezanten

110

der Atheners hulp beloofd tegen Philippus, koning der Maeedo-niërs. De meeste dieren zijn met wapenen (abl. zonder praepos.) voorzien (munitus, instmctus), waarmede zij zich en hunne jongen beschermen kunnen (kunnen door den conjunct, van defendo). Mets beschermt den koning beter, dan de liefde en trouw der burgers. Caesar zond (perf.) romeinsche ruiters tot de Belgen, om de akkers der bondgenooten tegen de invallen der vijanden te beschermen (— welke zonden beschermen enz.)

§ 36. Deponentia der derde Conjugatie.

(Verba uit § 46, 3 van het eerste hoofdstak).

Notitia, kennis. deflagrare, afbranden.

Perdiccas (ae), nom. propr. andeo, aasas sum, audere, (neu-papyrus, papierstraik. tro-passivum), durven,

vestigium, voetspoor. jacëo,jacni,jacitnm,jacëre,liggen,

crudelïtas (tatis), wreedheid. discëdo, (cessi, cesscm), cedëre, dissensio(onif-),oneenigheid,twist. heengaan, wijken.

felicïtas (tatis), gelukzaligheid. extinguo (stinxi, stinctum), extin-aeternus, eeuwig. guëre, uitdooven.

disertus, welbespraakt, welspre- qnotiescanque, zoo dikwijls als,

kend. telkens als.

decörus, passend, bekoorlijk, cum (of nbi l primnm, zoodra als.

schoon. usque ad, tot — toe.

ephësius, ephesisch. usque in, tot — in.

mutus, stom. extra, buiten, behalve (met den bipes (bipëdis), tweevoetig. acc.)

palaster (tris, tre), moerassig. pro, voor (met den abl.)

Gloria virtütem tanqnam umbra sequitur. Multa pollicëris, nihil exsequëris. Athenienses duabns victoriis, marathonia et salaminia, maxïmam apud omnes gentes gloriam erant consëcüti. Non minus ea nostra sunt quae anïmo complectïmur, qnam qnae ociüis intnëmur. 5. Audi multa, loquëre panca. Ante pngnam apud Zamam Hannïbal cnm Scipiöne collöcütus est. Ocüli intar-dum magia diserte qaam os loquuntnr. Nascimnr ut moriamur, morimnr ut vivamns. Ante senectütem cura, ut bene vivas, in senectute ut bene moriaris. Thebanornm gloria nata et exstincta est cum Epaminonda. Dolce et decörnm est pro patria mori. Jacet corpus dormientis ut (als) mortai Pii hommes aeternam in coelo felicïtatem nanciscentnr. Scribam ad te cnm primnm ali-quid otii nactus ero. 15. ürsi inderdnm bipëdes ingrediuntur.

Ill

Hannibal tantum terrorem injecit exercitui romano, ut egredi extra vallnm nemo audêret. Qaotiescunque Hannibal cum Eo-manis congressns est, in Italia semper discessit superior (als overwinnaar). Ilia est felix memöria, quae nihil obliviscitnr nisi (dan) acceptam injuriam.

Onze soldaten hebben den vijand tot in het gebergte vervolgd. Door ongerechtigheid (abl.) en wreedheid heeft niemand waren roem erlangd. Gij zoudt zoo ongelukkig niet zijn, zoo gij de voetstappen uwer oudera waret gevolgd. De papierstruik groeit in de moerassige streken van Aegypte. 5. In denzelfden nacht (abl.), waarin Alexander geboren werd (perf.), brandde de tempel der ephesische Diana af. De stomuien spreken door teekens. Onder alle levende wezens (genit.) heeft de mensch alleen kennis van God. Wie zal over den akkerbouw beter spreken dan de landbouwer, wie over den krijg beter dan de soldaat ? Alexander de Groote beval (perf.) stervend zijn rijk aan Perdicas aan. Caesar viel bij het krieken van den dag (prima luce) de Helvetiërs aan. Wij zullen nimmer uwe weldaden vergeten. Caesar vermaant de Galliërs, dat zij hunne ge.-chillen zonden vergeten. Zoo de vijanden het leger der bondgenooten aangevallen hadden, zou onze veldheer dezen hulptroepen gezonden hebben. God omvat ons allen met dezelfde liefde.

§ 37. Vervolg.

112

videor (visns sum),vidëri,schijnen, simulac (simulatque), zoodra als. adscendo (ndi, nsnm) adscendëre, quousque, tot waarheen ? tot hoe-

opstijgen, opklimmen. lang?

Felix ille est, qui bona frmtnr valetüdïne. Pater mens in Italiam profectüras est. Omnia, quae ad proflciscendnm pertinent, comparavit. Marcus Atilius Eegulus, nt fidem (zijn woord) hosti datam conservaret, ad supplicium profectus est omnesque cruciatus fortïter passus est. 5. Multi sunt, qui Dei beneficiis abutantur. Quum Pompejus in Asiarn reverteretnr. Caesar jam profectus ërat in Galliam. Castor pedibus anteriörïbns, ut (als) itianïbus utitor. Quousque, Cat\'lïna, abutëre petientia nostra? Utïnam nos eadem grammatica latina uterëmur, qua vos utimini. 10. Utïnam otio tuo non esses abusus. Caesar cum legionïbus expedïtis in Mena-pios profectus est. Concordia res parvae crescunt discordia maximae dilabuntnr. Sitnnlac fortüna delapsa est, dilfügiunt amlci. Haec res mihi e memoria elapsa est. 15. Caput collo nitïtar. Viatöres, nïsi baculo, summum jugum montis adscendërunt. Eecu-satio ejus occulta quadani ratiöne (gi\'ondj niti vidétur.

Het heil van den staat steunt op de godsvrucht, trouw, dapperheid, vlijt der burgers. De zieke zal, steunende op mijn arm, eene kleine wandeling door den tuin doen. Mijn grootvader geniet nog eene goede gezondheid. De braven zullen in den hemel eene grooter gelukzaligheid genieten, dan die welke (qaam qua) zij op deze aarde genoten hebben. 5. Dwaas is het toornig te zijn op die dingen (dativ.), welke onzen toorn niet gevoelen kunnen. Over alle dingen gebruik uw oordeel. Wij Zullen den ledigen tijd niet misbruiken, dien wij verkregen hebben. Niet hij, die de voorschriften onthouden, maar die ze volbracht beeft) zal er nut van trekken (— zal genieten het nut van dezen). Schoonheid, rijkdom en kracht des lichaams zullen binnen korten tijd (abl.) in verval geraken. De verledene tijd zal nooit terug-keeren. Ik zal u schrijven, zoodra mijn vriend teruggekeerd zal zijn. De ruiters braken (perf.) bij het krieken van den dag op en vervolgden de vijanden, die des nachts heimelijk ontvlucht waren. Wanneer zal uw vader naar Italië vertrekken? wanneer zal hij terugkeeren? Augustus heeft den door ouderdom (abl.) vervallen tempel wederom laten opbouwen. Laat ons moedig en standvastig de rampen dragen, welke God ons beschikt heeft. Epaminondas heeft gewillig (facïlë) de armoede verdragen.

113

§ 88. Deponentia der vierde Conjugatie.

(Verba uit § 46, 4 van het vorige hoofdstuk).

Eloquentia, welsprekendheid. dilïgo (lexi, lectum,) diligëre, be-

gaza, schat. minnen, liefhebben.

Europaeus, Europeaan. furor (furatus sum), furari, stelen,

jocus, jok, scherts. simul, te gelijk.

commodïtas (tatis), gemakkelijk- efficio (feci, fectum), efficëre, be-

heid. werken, tot stand, te weeg bren-

orïgo (ïnis), oorsprong. gen.

völuptas (tatis), wellust. interrumpo (rüpi, ruptum), inter-

metüs (üs), vrees. rumpëre, aan stukken breken,

usüs (üs), gebruik, nut. vernielen.

fides (ei), geloof, vertrouwen, adeo, zoo, zoozeer.

trouw. itërum, wederom, nogmaals,

indignus, onwaardig. postëa, hierna.

numidïcus, numidisch. procul, ver, van verre.

absolvo (solvi, solütum), absolvëre, subïto, plotseling, onverwacht,

vrijspreken. quoties, hoe dikwijls.

Sol omnibus planëtis lucem suam largïtur. Ad homïnum com-mödïtates et usüs natüra ingentem rerum copiam larglta est. Ocüli non mentiuntur, os saepius. Epaminondas adeo diligens (als adject, met den genit.) veritatis, lit ne joco (uit scherts) quidem mentirëtur. 5. Si quis semel mentitus fuerit, postea fidem nullam inveniet. Antonius et Octavianus imperium orbis terrarum inter se partïti sunt. G-audia et dolores cum amlcis parti-amur. Magnos homïnes virtüte metïmur, non fortüna. Phoenïces antiquissimis temporïbus multa maria permensi sunt. 10. Quoties aliquid conabëris, te simul ut ea, quae paras, metïre. Qui blan-diuntur, plerumque non procul absunt a mentiendo. Socrates certo absolütus fuisset, si judicibus potuisset blandïri. Aemilius omni Macedönum gaza, quae fuit maxima, potitus est. Rectê faciunt, qui in re graviöre a Deo et cum Deo solent ordïri. 15. Inimicitiae Sullae et Marii jam a bello numidico orsae erant. Rhenus ex Alpibus ortus, haud procul ab origine sua magnum effïcit lacum.

De wellust streelt de zinnen. Atticus heeft den machtigen Antonius nooit gevleid. Toen Dio gestorven was, heeft Dionysius andermaal het rijk (regnum) bemachtigd. Proculeius deelde (perf.) zijn vaderlijk erfgoed met zijne broeders, die het hunne door den burgerkrijg verloren hadden. 5. Verspil uwe weldaden niet aan

114

die menschen. De natuur heeft Hortensius de grootste welsprekendheid geschonken. De roovers hebben den buit onder elkander verdeeld. De schepen der Europeanen doorvaren thans alle zeeën. Ieder pleegt de gevaren naar zijne vrees af te meten. 10. Conon viel (perf.) de Lacedaemoniërs bij Cnidus aan en overwon hen in een grooten slag. Zij, die plegen te liegen, zijn niet ver van het stelen verwijderd. Wij vieren den dag, op welken wij een nieuw jaar beginnen. Een plotseling ontstane storm vernielde (perf.) de twee bruggen der rivier. 15. Alexander de Groote heeft het geheele rijk der Perzen bemachtigd.

DERDE HOOFDSTUK.

LEESBOEK. ¹)

Fabülae et narratiunculae.

1. Corvus.

Corvus, qui casëum fortë repërërat, gaudium alta voce signi-fïcavit. Quo sono allecti 1) plures coryi famëlici advolamp;verunt opïmamque ei dapem eripuërunt. — Qui fortuna sua gloriantur aliorum avïdïtatem et invidiam excitant.

2. Pavo.

Pavo gravïter conquërëbatur apud Junonem^ domïnam sua,m quod (dat, omdat) vocis suavïtas sibi denegata esset, dum luscïnia, avis tam parum decöra, cantu excellat. Cui 2) Juno respondit. injustë querëris: non enim omnia bona uni sunt tribuenda.

3. B o v e s.

In eodem prato paseebantur tres boves in maxima concordia et

¹

De onbekende woorden zoeke de leerling in een woordenboek op. De vormen, welke de leerling verondersteld wordt nog niet te kunnen weten, zullen met de noodige inlichtingen in de aanmerkingen opgegeven worden. De woorden, die in het tot hiertoe behandelde voorkomen, worden niet weder opgegeven.

1) allicio. 2) Cui bijna — et ei, om den ziu nauwer met het vorige te verbinden, zuoals in het latijn meermalen geschiedt, mits er op het pronomen geen nadruk ligt.

115

sic ab (tegen) omni ferarum incursione tuti erant. Postquam autem dissïdium inter illos ortum est, singuli a feris petïti et laniati sunt. — Fabüla docet, quantum boni sit in concordia.

4. C a n c r i.

Cancer dicebat filio: ne sic obliquis semper gressibus incëde sed recta via pergë. Cui ille respondit: libenter, mi pater, prae-ceptis tuis obtempërabo, si te prius ïdem facientem vidëro. Adoles-centia nulla re magis quam exemplo trahïtur.

5. Vulpesetleaena.

Vulpes leaenae expröbrabat, quod fomdat) unum tantummödo catülum parëret. Leaena respondit: Unum sed Leonem. — Haec fabüla scripta est in (tegen) eos, qui non bomtütem rerum, sed copiam tantummödo aestïmant.

6. Vulpes et uva.