S = cod. Salisbcrgensis (Monaconsis) num. 15734 a mc collatus. G = cod. Gemblaconsis (Bruxollonsis) » 5345.

Ï == cod. rescriptus Taurinensis (§ 38—42, 54—56, 60—69). A = cod. rescriptus Ambrosianus (§ 71—75).

E libris II S ncquo scripfurae compendia ncquo vcro omnes minutias orthographicas annotavi.

Omnium codicum MSS Caeliaaam continontium, in quorum aetatibus, stirpibus ac familiis secundum loges artis distinguendis, agnationibus cognationibusque ouriose indagandis docti viri oporam posuorunt minime spornendam\'), horum omnium, si lacera frag-menta Ambrosiana et Taurinensia excipias, unus idemque tons est per quam turbidus ec corruptus. Cuius rei maximo documonto sunt cum lacunae turn manifesti quidam errores, in quibus fideli con-cordia conspivant.

Operae pretium est insigniora quaedam do genero hoc collecta sub unum conspoctum ponere.

§ 24. ergo haec removentur ut ali-quando, in quibus causa nititur, ad oa voniamus.

1) Cf. C. Halm, Zur lla ndsch rijt enkumle dor Cicerouischeu Schrift an, Miinchen I860; C. Halm, Interpo la tionen in Ciceronisc/ion Redm aas codex Parisinus N⁰. 77^1\' nachgewiesen (in Museo Khen. N. S. IX (1854) pp. 321—350 et 038; 1. N. Mad-vig, De emtndandis oratt. pro Scstio et in F Vatiniam (in opuac. acad. 1 pp. -ill—536); G. Octling, Librorum MSS. qui Ciceronis orationem pro Caelio continent, qua lis sit condicio, examinatur etc. Gottingae 1868; II W rampelrneyer, Librorum , qui Cireronis orationes pro Sosiio et pro Caelio continent, ratio qualis sit demonstratur, Detinoldiae 1868; H. Wrumpclmeyer, Codex Wolfenbuttetanus iV⁰. 205 , olim Helms tadiensis prim urn collatus. Pars I Caelianam spec tans, Hannoverae 1872; M. Hertz, Zur Kritih von Cicero\'s Rede für P. Scstius_f Leipzig 1881; Aera. Uaehrens, Jd Ciceronis Caelianam (in Revue de Philologie Vil I (1884) pp. 33—54.

video signum cuiusdam egiog-iae familia-ritatis: negare eandem (eidem nonnulli codd.) voluit.... magnum rursus odium video.... oxtitisso.

§ 33. aliquis mihi ab inf\'oris exci-tandus est ex barbatis illis, non hac bar-bula, qua isla delectatur, sed ex illa horrida, quam in statuis antiquis atqre imaginibus videmus.

§ 44. dicam onim iam confidentiua de studiis eius honcstis quondam audeo quaodam.....libera confiteri.

§ 59. cum me intuens ttentem signi-ficabat.... quanta impendoret procella ibi (unde fluxit correctio ukdi) , quanta tempestas civitati.

§ 60. quonam modo ille.... 1\'ratri.... constilaris rcstitisset qui consul em inci-

§ 71. eo maleficio tamon erant im-plicati ut ex nullius legis laquois emit-tendi viderentur.

§ 78. qui in Palatio atque in urbis oculis servitia ad caedem et in/lam manlid m urbcm incitavit.

SEl) ILLA HORRIDA

QÜONIAM

ELABORATA

MIHI

QUI CONSUL EUM

ExiMENDi (palimps. A)

ET AD INFLAMMANDAM

Liber unus omnium vetustissimus noquo hoc uno nomine faeilc princops est Pakisini:s num. 7794 scriptus sacculo IX, quem librum olim Lutetiae degens, ut archetypum recentiorum Gerablaconsis, Brfurtani, Bernensium aliorum coinplurium, post Krarupium Hal-miumque cum pulvisculo excussi ²).

3) Dc ratione, qua Caeliana in cotUce Pariaino 7794 tradita sit. accurate disse-ruit Oetling 11. p. 10 scqq. Laborat, ut videre licet in appnratu critico, mendis magnam partem manifesto ortis e scriptura unciali continua male lecta male digesta, e singulis vocabnlis aut totis aut pro parte sive oscitanter omissis sive perperam repctitis, e lacunis infeliciter expletis, ne dicam de innumeris scribarum transposi-tionibus et erratis orthographicis deque glossis et emblematis invectis a gramraaticis et rhetoribus. Ceterura hodio inter viros doctos satis constat longiores interpolationes illae a manu reecntiore exaratas, ubi P¹ vacua spatia reliquerat (vide e, g, app. crit. ad § 34, 38, 49), medio aevo multo antiquiores esse quippe quorum una iam occurrat in palimpsesto Taurinensi (vide app. crit. ad § 38), aliae quaedam in aliis libris a P non pendentibus aliquanto rectius traditae sint (cf. e. g. app. et append, crit. ad § 35).

Inter subsidia, quibus condicioncm buius libri examinare possumus, primarium locum tenent lemmata schoüastae Pobbiensis in Scstiana et Vatiniana. Obiter indi-cabo aliquot locos ubi P, qui utramque orationem continet, variis vitiis affeclus est, scholiastes Bobbiensis contra servavit manum oratoris.

Gemjslacensis autom (hodic Bruxellensis) ct Eufuktanüs (nunc Borolinensis), quorum uterquo exaratus est saoculo XII, fieri non potest ut, quemadmodum censet Halmius, ex ipso P descripti sint. Pater communis fuit, nisi fallor, codex derivatus quidem illo ex P (cf. e. g. app. crit. ad § 27, 36 et 53) 3ed passim ex alio fonte correctus. Insunt enim in GE, praeter nova rnenda et perfaciles aliquot correctiones , verae quaedam lectiones aliorum testiura auctoritate confirmatae, quas casu vel e coniectura natas esse haud facile adducar ut eredam. Cf. e. c. § 1 ubi necessaria vox magis-tratibus, quae in P negligentia librarii excidit, reperitur in GE; vide etiam § 14, quo loco P solus male exhibet tekendi huim imperii, GE vero et alii multi servant oratoris manum dblendi. Cum tamon hae paucae lectiones ad unam omnes etiam extent in libris aliquanto melioribus, quos non pendere a P apertum est, codices GE — ut recentiores libri MSS Graeci Latini tantum non omnes — prorsus indigni videntur quorum lectiones recipiantur in apparatum vere criticum. Aut igitur cum eontemtu abiiciendi sunt aut (si me audis) toti relinquendi studiosae iuventuti academicae unde mature sibi colligat aliquas noriones palaeographicas simulque facultatem criticam exerceat acriter investigando an forto inter tot

§ 133. ille se sic cura inimico mco copalarat ut Mins meae proscriptionis.... sese scriptorem esse (Uceret (illius me G)

135. anciliam didiam licentiam iuniara con- caelt;;imam (ut coniecerat Ma-tempsit. uutius).

3) Exemplar, ex quo fluxerunt GE, non totis literis sicuti Parisinus sed compon-diose scriptum erat. Compendia novos subinde peperisse errores luculenter docet — ut lioc uno exemplo defungar — lectionum discrepantia in fine § 24;

BENETOio suo (ra» beiinficio con-iecerat Manuiius).

[LLUM meae (aic cotrexemt Naugerius).

Quis nou videt istud conititnr (oonici/ur) ortum esse e ca (= causa) nititur? 4) Sic § 66 G recte habet; nullins exitns criminis kepekituh, ut voluit Ernestius. Keliqui libri perperam exhibent: mperietur. Vide et § 11 ubi uniee vera est lectio 11. EG: uatnrali quodam bono defenders; P male: defender ai-, II S defendem.

porvulgatos ot traluticios scribarum erroros omne genus, tamquam margarita in sterquiliuio, alicubi eniteat felix omondatiuncula sa-gacioris alicuhis Icctoris ingenio olim reporta ¹).

Gemblacensi et Erfurtano aetato aequalis est liber harleianus num. 4927, quern primus nuper contulit Aerailius Baehrens. llocte autem statuit Baebrens codices Harleianum et Salisbergensem. inter -quos quam arcta intercedat necessitudo etiam melius apparebit, ut opinor, ex Integra lectionum discrepantia, quam dedi in apparatu critico, communem quidem cum P habuisse arehetypum, minime vero ex ipso P esse derivatos. Non enim desunt loci ubi P cum asscclis variis modis vitiati esse doprehonduntur, II S vero, quam-quam in reliquis nogligentius habiti, veram lectionom exhibont. Cf. o. g. § 54:

quod facinus alienum hominem severe in alienum hominem accipero (acciperalt; corr. E G) inlatum.

quod in agris locisve publicis factum reprohen deret, id in urbe ac suue domi \\ cod. rescriptus T), cooptum (esse) lenitor ferret.

Salisbehgensis (nunc Monacensis num. 15734) est Italicus liber noviciusj oxaratus non ante saeculum-XV, derivatus, ut videtur, o propinquo libri Harleiani (non ex ipso Harloiano descriptus; vacuus enim est gravioribus quibusdam erratis, quae deformant H neque ut ille (= Leidenses Vollenhovonii A CD) desinit in § 69 sed continet totam orationem). Solus autem suppeditat, praeter nova (rQxhpxrx haud pauca et coniocturas alias acutulas alias subabsurdas ²), lectiones nonnullas indubitatae fidoi, quas recta

Cf. app. crit. ad § 62 et 64. Neque inutile erit diligenter perscrutari quae iuveniuntur in Garatonii editione Neapolitana.

Vide appar. crit. ad § 8, 13, 16, 27, 37, 38, 45, 53, 54 et quae excmpla collegit IVaneken (Mnem. N. S. VIII (1880) p. 214.

via c itieliore libro fiuxisse multo verisimilius est quam palmares emendationes Bentleis Porsouisque dignas factas esse a semidocto homunculo Italico in reliquis cum ceteris scribis misere caecutiente.

Verba quae subduxi neque latina sunt neque ullum fundunt sensum idoneum. Editores, utpote in\'loco conclamato et deposito, in vulgata lectione acquiescendum esse arbitrati sunt. Tandem rem acv. tetigit Franckon certa et evidenti emendatione reponons: et kx vublica causa. Significatur onini sine ulla controversia con-demnatio C. Antonii, quem a Caelio maiestatis accusatum frustra defendcrat Cicero. Haec autom erat profocto causa publico,

Merito applausum ost, nee facile existet novus editor tam caocus vetustarum membranarum admirator quin libenter nobiscum Fran-ckenii eüpyi/ttx in ordinem recipiat ¹). Quamquam iam omni con-ioctura supersedere possumus. Nempe id ipsum quod solis ingenii viribus repererat Franckon, plano comprobari lectione optimi co-dicis Salisbergensis ego, qui librum accurato contuli, testis ocu-latus affirmaro possum.

Quae cum ita sint, num tu putas, mi lector! talia atque alia inveterata vitia, quae Lambinorum, Madvigiorum, Halmiorum £Li!7Tcxilt;*v lusorint, olim dextro Hercule ab ignoto librario uno e multis feliciter sublata esse?

Quae si recte dispute, iam editoribus a sententia Halmiana librum P ceterorum omnium, qui aetatem tulerint, esse originom, cum Hortzio, Friderico Schoellio, Baehrensio paulum recodondum orit; Harleiano atque Salisbergonsi, utpote cum Parisino ad eundem archetypum redeuntibus, non omnis in postorum fides in textu constituendo videbitur denoganda; reliquorum codicum, qui quidem

sine exceptione omnes aetatis recentissimao a \\iris haruni rerum peritis iam pervestigati sunt, singulis in locis ratio non auctoritas erit exquirenda.

Quod ad fragmenta vetustissimorura librorum paliinpsostorum Taurihensis et Amurosiani , quorum ilium Peyronius, hunc Angelus Maius excussit, omnino moum facio indicium Madvigii opusc. acad. I p. 402 ita scribentis:

»Ut codices rescripti non solum omni recentioris interpolationis et depravationis suspicione liberi sunt verum etiam interdum, ubi roliquos, bonos quoque, raendum aliquod occultum apertum ob-sedit, insperatam veritatis lucem praebent, ita ipsi per se, qui quidem crationum sunt , ucqiie diUgeutissime exarati stmt neque additamentis vacui.quot; Rectissime ille. Neque enim ipsi per se accurate scripti sunt, imo scatent vitiis, neque carent emblematis, quae partim soli cxhibent partim cum ceteris omnibus libris habent communia.

Etiam orammaticokum rhetorumque auctoritas in iis Caelianae locis, quos modo simpliciter descriptos afferunt, modo imitando expresses et ad aliud argumentum accomraodatos, cauto tantum et cum indicie adhibenda est, Quicunque singula sedule rimari \\oluerit, non dubito quin parvi pendat illorum auxivyv STriKovpiav, quippe qui non solum admodum negligentor — hand raro ex me-moria ut videtur — antiquorum scriptorum verba tradere soleant sed ipsi quoque maximam partem nonnisi in libris vitiosissimis ex communi monumentorum veterum naufragio superstites passim in-sanabilia vulnera eontraxerint.

Ceterum quod olim verissime pronuntiavit Marklandus — in epistola ilia, si recte memini, quae editioni Supplicum Euripidea-rum subiecta est — omnes omnino veteres utriusque linguae scrip-torcs per imperitos scribas et semidoctos corrocteres possime cor-rnptos ita male habitos esse ut etiam nunc post multam et strenuam operam, quam inde a renatis Uteris philologi in iis emaculandis illustrandisque posuerint, vix una alterave pagina sine offensiono legatur, id sane ogregio convenil in festivissimam orationem Tul-lianam in Clodiam. Quae frequenti Icctione per longam saeculorum seriem repetita et in ludis explicata describentium et interpolan-tium manum corruptricem nimium nimiumque passa est.

Quodsi in editis Caolianao exemplis adhuc plura suporsunt absona ot adultorata quatn in elegantissimo eloquentiao Ciceronianao mo-nuraento aequo animo ferri posse vidoatur, huius rei neque ipsius criticae artis imbecillitatem neque artifieum facultates deficiontes accusabit quisquis futiles merabranarum lectiones attente perlustra-verit, sed mocum potius suspiciot ille doctorum virorum eruditam sagacitatem et felix ingenium, qui in tantis tenebris ac sordibus tot monstra scripturae sane quam divine interpretati sunt.

Equidcm qui Ciceronis Caelianam in amoro atque in deliciis habui ab eo inde tempore quo literarum suavitate delenitus in iis vitae tabernacula ponere decrevi, in nova hac editione adornanda hoe mihi negotii datum iudicavi, primum ut verborum ordinem paucis praestantissimis tantum libris MSS denuo collatis tamquam solido fundamento superstruercm, deinde ut contextum in quantum nunc certe fieri potest exliiberom castigatissimum et quam proximo ad pristinam formam accedentem. Itaque priorum editorum atque eommentatorum intorpretationes emendationes optimas pessimas quotquot mihi innotuerunt^a) cum codicum scripturis ot gramma-

9) Horum doctorum virorum commentationes et annotationes criticas inspicere mihi contigit:

Dion. Lambini Tullianas emendationes cx editione Ciceronis opcrum Lambiniana principe repetitas nceur, Franciscus Nicolaus Klein, Confluentibus 1830;/. JV. Madvig, de emendatione aliquot locorum orat. pro M. Caelio (opusc. acad. I pp, 376—410); I. N. Madvig, epistola critica ad Car. Hahnium de emendatione aliquot orationum Ciceronis (in Jahrb. t. CUs. Philol. 73 (1850) pp. 117—128); I. N. Madvig, Adv. Crit. III p. 144 seq.; A. S. Wesenterg, Kritiske Bemaerkninger til Cic\'s Tale for Gael. Viborg 1836; H. Vollenhoven, emendationes aliquot locorum orationis Tul-lianae pro M. Caelio Ilnfo. Acced. var. leett IV codd. Lcidensium et loh. Bakii in eandem orationem emendationes, Lugd. Bat. 1839; loh. Bake, de emendanda Ciceronis oratione pro Caelio (Schol. Hypomn. Vol. III (1844) pp. 260—310); G. Oet-ling, commcntatio philol. de orat. pro M . Caelio llufo, Gottingae 1S68; Ë. v. Leutsc.h, zu Cicero\'s Rede für Caelius (Philol. XXV (1867) p. 66; W. G. Pluggers, Lectt. Tuil. (Mnemos. X (1861) pp. 97—112 et Mnemos. N. S. IX (1881) p. 141); C. Darmes, quaeslt. Tuil, spec. I ad Cael. orat. speetans, Gottingae 1868; C.L.Kayser, (Heidelb. Jahrb, (1S70) p. 417) Henr. Schwartz, Miscell. Philol, (Curae Tuil. § 2) Tubingae 1878; Uenr. Schwartz, coniectanea crit. in Cic. oiatt. Hirschbcrg 1883; Hem. Kraffert, Beitriige zur Kritik and Erkliirung lateinischer A\\itoren III Aurioh 1883 p. 118; If. Wegehaupt, das l.cben des M Caelius Hufus, Breslau 1878; (,. M. Francken, Cic pro Caelio (Mnemos N. S. (I8S0) pp. 201—229); Frider. Schoell, die Interpolation der Ciceronischcn Cacliana (Mus. Ilhen. XXXV (1880) pp. B43— 563); //. T. Kanten, Spieileginm erit. Lngd. Bat. 1881 pp. 9—15; Aem. Bnehrens, nd Ciceronis Caelianam (l?evue de philol. VIII (1884) pp, 33—54.

ticorum rhetorumquo excorptis qua potui maxima cura composui. Quicquid quovis loco maxime probabam id in ordinem reeiporo non dubitavi; glossas ot emblemata omne genus ^l0), quorum ma-gnam copiam nuper acute deprohondit Pridericus Schoell, ne pergerent olegantioribus homiuibus molosta esse, relegavi in cal-cem; si ipse denique pauca quaedam, ab aliis aut praetermissa aut meo certe iudicio minus bene administrata, aliquanto rectius constituisse mihi videbar, harum rerum rationes reddidi in appen-dice critica additis oxcmplis quibus singulae correctiones coiifir-marentur.

Ceterum candidi loctores, sicubi me lapsnm esso animadverte-rint — minime enim ubique verum me invenisse puto — spero fore ut comiter admonere et rectiora docere non reeusont neve quicquam me libentius facturum existiment quam cognitis melio-ribus mea deserere ot abiicere.

Editionibus usus sura: Ernestii (a. 1773), Oaratonü (a. 1777), Orellii (a. 1832), llalmii (a. 185G), Kayseri (a. 1862), Mülleri (1886),

10) «Horatius, Virgilius, Ciceroni» notmulla, Caesar, I.ivii quaedam, luvcnalis praelegcbantur (ineris et in singulis fere monasieriis lectitabantur: inde tot erpllca-tiones et immutationes elegantiarum linguae latinae, ut, si isti auetores reviviscerent, in multis sua script» non agnoscerent.quot;

«Die Mehrzahl von Cicero\'s Kedcn besitzen wir in einem durch Verderbnist und in noch höherem Grade durch Interpolation verfalschteri Text.quot;

«Unmöglich kann man iiber Cicero\'s Redekunst, seinen Stil und selbst seinen Geist riehtig urtheilen, wenn man die vielen Vlecken und Flickoi nicht benchtct und bemerkt, welchc ihn oft bis zur Vnhmntlichkeit entstellen.quot;

I Si quis, iudices, forte nunc adsit ignarus legum, iudiciorum ¹ consuetudinis nostrae, miretur profecto quae sit tanta atrocitas huiusce causae, quod diebus festis ludisque publicis, omnibus negotiis forensibua intermissis, unum hoc indicium exereeatur, nee dubitet quin tauti facinoris reus arguatur, ut eo neglecto .^rgt; civitas stare non possit: idem cum audiat esse legem quae de seditiosis consceleratisque civibus, qui armati senatum obsede-rint, magistratibus vim attulerint, rempublicam oppugnarint, quotidie quaeri iubeat, legem non improbet, crimen quod ver-setur in iudicio requirat: cum audiat nullum facinus, nullam 10 audaciam, nullam vim in judicium vocari, sed adolescentem illustri e ingenio, industria, gratia accusari ab eius filio, quem ipse in indicium et yocet et vocarit, oppugnari autem opibus meretriciis, illius pietatem non reprebendat, muliebrem libidi-

INCIP1T PRO CAELIO P 1. assit H S 2. consuetudinisque ed. Lambiniana 3. quod diebus festis C; secundum Krnestium legitima ratio desiderat; ut diebus festis 4. negotiis forensibus HS; forensibus negotiis P ?. s ditiosis P¹; litem e P² in ra-sura — consceleratisque P H; sceleratisque S et ed. Lamh. 8. magistratibus H S G E; om, P. Cf. Or. de domo sua § 89 ». cotidie 0 — quaeri P¹ H; queri P² S 11. vim P² H S ; viam P¹ — adulescentem P ut semper fere 12. inlustri P 11. atratini illius pietatem C; atratini expunxit Muretus; filii pietatem Francken 11. repraeheudat P¹.

nem comprimondam putot, vos laboriosos existimet, quibus 2 otiosis ne in c^nmuni quidem otio liceat esse. Etenim si exi-stimare vere de omni hac causa volueritis, sic constituetis, indices ,1360 descensurum quemquam ad banc accusatiouem fuisse, cui utrum vellet liceret, nee, cum descendisset, quicquam ba-biturum spei fuisse, nisi alicuius intolerabili libidine et nimis acerbo odio niteretur. Sed ego Atratino, bumanissimo atque optimo adolescenti, meo necessario, ignosco, qui liabet excu-sationem vel pietatis vel necessitatis vel aetatis: si voluit accu-sare, pietati tribuo; si iussus est, necessitati; si speravit ali-quid, pueritiae; ceteris non modo nihil ignoscendum, sed etiam acriter est resistendum.

11 Ac mihi quidem videtur, iudices, bic introitus defensionis ^u adolescentiae M. Caelii maxime convenire, ut ad ea, quae accu-satores de fama buius, detrabendae spoliandaeque dignitatis

etenim si attendere (adtendere P¹) diligenter existimare vere de omni hac causa (haccusa P¹) volueritis O; et existimare cod. (?) Lallemandi (vide ed. Neap.) et sic Ernestius; existimareque Baeh-rens; diligenter attendere susp. liah._ Francken, ego seclusi coll. Grill. Comm. 4. in banc- accusationem S 5. cum discendisset P¹; qui descendisset Baehrens 6. etsi alicuius P¹ — lubidine P ut semper fere ?. humanissumo atque optumo P 11. ni-cbil H 12. agriter P¹ 14. quae ante accusatores om P¹ 15. de fama huius, detr. spol. dign. gr. scripsi; deformandi huius causa detrabendae etc. C (spoliandae quae P); et ante detrah. add. Bake; deformandae buius causae Cohet; deformandae eins (i. e. adolescentiae) Francken; bic introitus defensionis M. Caelii maxime convenire, ut ad ea, quae accusatores deformandae bums adolescentiae transp. Karsten.

gratia, dixerunt, primum respondeam. Obiectus est pater varie, quod aut parum splendidus ipse aut parum pie tractatus a filio diceretur. De dignitate M. Caelius uotis ac maioribus natu etiam sine mea oratione facile ipse respondet; quibus autem propter senectutem, quod iam diu minus in foro nobiscumque versatur, 5 uon aeque est cognitus, ii sic habeaut: quaecumque in equite Romano dignitaa esse possit, quae certe potest esse maxima, eam semper iti M. Caelio babitam esse hodieque haberi non solum a suis, sed etiam ab omnibus, quibus potuerit aliqua de causa esse notus. Equitis Romani autem esse filium criminis 10 loco poni ab accusatoribus neque his iudicantibus oportuit neque defendentibus nobis. Nam quod de pietate dixistis, est ista qui-dem vestra existimatio, sed iudicium certe parentum: quid nos opinemur audietis ex iuratis, quid parentes sentiant lacrimae

matris increclibilisque maeror, squalor patris et haec praesens 5 maestitia luctusque declarat. Nam quod est obiectum, munici-pibus esse adolescentera non probatum suis: nemini umquam praesenti maiores honores habuerunt quam M. Oaelio: quem et absentem in amplissimura ordinem cooptarunt et ea non petenti 5 detulerunt, quae raultis petentibus denegarunt; iidemque nunc lectissimos viros et nostri ordinis et equites Romanos cum le-gatione ad hoe iudiciura et cum gravissima atque ornatissima laudatione miserunt. Videor mihi iecisse t\'undamenta defensionis meae, quae firmissima sunt; neque enim vobis satis commendata 10 huius aetas esse posset, si non modo parenti, tali viro, verum III etiam municipio tam illustri ac tam gravi displiceret. Nam quod ^ obiectum est de pudicitia quodque omnium accusatorura non criminibus, sed vocibus maledictisque celebratum est, id num-

1. haec praesens maestitia quam cernitis O; quam cernitis indusit Pluygers 4. praesenti prae . ani P\'; praesenti praetoriani P\'² H S; praetoriani del, Vollenlioven titpote natum e dittogr.; praestutiani cod. Victorianus (?) Lambini; Puteolani edd, veteres; Tusculaai Baiter; Cumani Wegehaupt; oppidaui Oetling;praesenti praetori p. Roraani coniecit Franchen 4. quam M. Caelio H; quam absenti M. Oaelio P S — et ante absentem om. H S 3. coaptarunt H S O. quem multis P¹ — idemque P Squot;. et oquitis : xcll fort. equitum Roma-norum IJ alm 8. cura gravissuma atque ordinatissuma P 9. iecisse P²HS; e isse P¹: videtur egisse fuisse. Cf. Cic. Mil. § 75: sic agere fundamenta lO. quae firraissiraa sunt si nituntur (nitantur H S) iudicio suorum C; emhl. expunxit Schoell 11. parente H 12. inlustri P — post displiceret lihri habent: equidem ut ad me revortar ab bis fontibus profluxi ad hominum famam et meus hie forensis (fo rensis P) labor vitaeque ratio dimanavit ad existimationera hominum paulo latius commendatione ac iudicio meorura. JPutidum emblema hoc esse primus animadvertit Vollen-hoven quem secuti sunt Wrampelmeyer, Iraneken alii; Banoes haec omnia inserenda putat § 47 post verba doctrina puerilis; ut ad me revortar del. Schoell; ut ad me devortar Baehrens; ad existimationera hominum dell. Schoell et Schwartz; ad existimationera omnium Baehrens; baud paulo latius Schwartz 11. ma-ledictis quae P¹.

quam tam acerbe feret M. Caelius, ut eum paeniteat uon de-formem esse hatum; sunt enira ista maledicta pervulgata in omnes, quorum in adolescentia forma et species fuit liberalis; sed aliud est male dicere, aliud accusare: accusatio crimen desiderat, rem ut definiat, nomine notet, argumento probet, 5 teste confirmet; maledictio autem nihil habet propositi praeter contumeliam: quae si petulantius iactatur, convicium, si face-7 tius, urbanitas nominatur. Quam quidem partem accusationis admiratus sum el moleste tuli potissimum esse Atratino datam; neque euim aetas ilia postulabat neque, id quod animadvertere 10 poteratis, pudor patiebatur optimi adoiescentis in tali ilium oratione versari. Vellem aliqui ex vobis robustioribus bunc locum suscepisset: aliquanto liberius et fortius et magis more nostro refutaremus istara male dicendi licentiam: tecum, Atratine, agam lenius, quod et pudor tuus moderatur orationi meae et 15 g meum erga te parentemque tuum beneficium tueri debeo. Illud

1. peniteat P 2. enim orn. S — pervolgata P 3. speties S 5. nomine notet Franchen; accusatio crimen desiderat rem ut definiat hominem ut notet argumento probet teste (t te P¹) confirmet C; hominem ut notet inclusit Kayser; uonien ut notet Ilotomannus; nomine ut notet Mann tius; accusatio crimen desiderat, ut definiat, nomen, ut notet, argumentum, ut probet, testem, ut confirmet Bake; accusatio desiderat rem, ut definiat, hominem ut notet: argumento probat, teste confirmat Kar sten; accusatio crimen des. rem ut def. nomine et notet Baehrens 7. iactatur C; iaciatur Manutius 9. admiratus PS; ammiratus H; demiratus Lamhinus; miratus Oetling — post datam Uhri Jiabent: neque enim decebat neque aetas etc.; decebat neque expunxi; non enim decebat corr. Kar sten 13. aliqui P; aliquis HS (is in H superscr.) — ex vobis H in margine — bunc male dicendi locum C; male dicendi exemi 13. suscepisset P H S; cepisset Lamhinus in mart), ex cod. 1©. parentem quae P.

tarnen to esse admonitum volo: priraum ut quautum a rerum turpitudiae abes, tantum te a verborum libertate seiuugas; deinde ut ea in alterum ne dicas, quae cum tibi respousa sint, eru-bescas. Quis est enim cui via ista non pateat? quis isti aetati non possit quam velit petulanter, etiam sine ulla suspicione, 5 male dicere ? sed istarum partium culpa est eorum, qui te agere voluerunt; lans pudoris tui, quod ea te invitum dicere vide-IV bamus, ingenii, quod ornate politeque dixisti. Verum ad istam \' omncm oratiouem brevis est defensio ; nam quoad aetas M. Caelii dare potuit isti suspicioni locum, fuit primum ipsius pudore, 10 deinde etiam patris diligentia disciplinaque munita: qui ut buic virilem togam dedit — nilül dicam boe loco de me; tantum sit, quantum vos existimatis; boe dicam bunc a patre continuo

1. admonitum PS; ammonitum H — post primum codd. exhibent: qualis es talem (tal 7~m P¹) te (te om. P¹) existument (existimes H S) ut quantum etc. emhl. inclusit Schoell; talem bi te esse existiment ed. Lamb.; talem te esse omues existimeut Klotz; talem te velis homines {vel bi) existiment Halm; talem fac alii te existiment Franchen; primum ut qualis es talera omues te esse existiment; tu quantum etc. Kar sten; primum, qualis es talem te existiment [ut cures; tum] ut quantum etc. Baehrens 3. a verborum HS; aueorura P¹; ab eorum P² 3. quae cum tibi falso respousa sint C; falso expunxi 4. qui isti aetati non possit quam (qui S.) velit petulanter etiam si (si om. codd. Gembl. et Erf.) sine ulla suspicione (suspitione P H) at (attamen S) non sine argumento (ullo add. cod. Wolfenb.) male dicere C; qui isti aetati atque etiam isti diguitati habent lib\'.i Gembl. et Erf. et alii quidam deteriores; atque etiam isti digni-tati S add. in marg.: vide Agroecium; quis isti corr. Franchen; etiam sine ulla suspicione Schoell inclusis vv. at non sine argumento ; etiamsi non sine ulla suspicione at sine argumento JBahe; etiam sine ulla suspicione atque sine argumento Baehrens S. pudor istui P 8. politeque (polite quae P\') 0; doc-teque mavult Klotz lO. potuit isti suspicioni Halm; potuisti suspicioni P; potuit suspitioni H potuit suspicioni S 11. disciplina quae P¹ 13. existumatis P; existimetis requirit Ernestius — a patre bunc tramp. Francken.

ad me esse deductum — nemo umquam M. Oaelium in illo aetatis flore vidit nisi aut cum patre aut mecum aut in M. Crassi castissima domo, cum artibus honestissimis erudiretur.

Nam quod Catilinae familiaritas obiecta est Caelio, longe ab ista suspicione, iudices, abhorrere debetis. Hoc enim adolescente 5 scitis cousulatum mecum petivisse Catilinam: ad quem si accessit aut si a me discessit umquam, quamquam multi boni adoles-centes illi liomini nequam atque improbo studuerunt, tamen existimetur Caelius Catiliuae nimium familiaris fuisse. At enim postea scimus et vidimus esse hunc in illius amicis. Quis negat ? 1° Sed ego illud tempus aetatis, quod ipsum sua sponte infirmum, aliorum libidine infestum est, id hoc loco defendo. Fuit assi-duus mecum praetore; non noverat Catilinam: Africam turn praetor ille obtinebat. Secutus est annus, cum causam de pe-cuniis repetundis Catilina dixit: mecum erat bic; illi ne advo- 15 catus quidem venit. Deinceps fuit annus, quo ego consulatum petivi: petebat Catilina mecum. Numquam ad ilium accessit, a V me numquam recessit. Tot igitur annos versatus in foro sine

1. nemo umquam em. Baehrens; nemo hunc C; hunc del. Schoell. 3. castissum domocum P¹ — hones issumis P¹4. obiecta est H S; est obiecta P — i7iter vv. ab ista suspicione et abhorrere in P breve spatium in fine pag. relictum; addidi iudices 5. debetis Oetling; debet C O. ecum P¹ — petisse C — at quem P¹; ad quem tum si accessit Lehmann f. aut a me {om. si) Cod. Larnb. — umquam P; numquam H S — boni om. S S. illi hominequamquam P¹ — tarnen existimetur C; tamen del. Bake; tamen non ex, Oetling; tacite ex. Baehrens lO. scia:;:;.;:us P¹ 12. adsiduus P 13, mecum praetore me 0; assiduus mecum: praetore me non n. 0. ed. Lamb.-, me e.vpunxit Madvig affricam H 14. annus cum causam Garatonius coll. Sest. c. Ill in.; quo causam Weiske; annus causam C lO. venit umquam C; umquam expunxit Francken llf. numquam a me ed. Lamb. 18. annos versatus P² H S ; ann=£s P¹.

§ 11. Arusianus Messius (p. 508 i Caelio: studuit Catilinae ilerum pe-Koil): Ötudeo illi (rei). Cicero pro ! tenti.

suspicione, sine iufamia, studuit Catilinae iterum petenti. Quem ergo ad finem putas custodiendam illara aetatem fuisse? Nobis quidom olim aunus erat unus ad cohibendum brachium toga constitutus et ut exercitatione ludoque campestri tunicati ute-remur, oademque erat, si statira mereri stipendia coeperamus, castrensis ratio ac militaris; qua in aetate, nisi qui se ipse sua gravitate et castimonia et cum discipliua domestica, turn etiam naturali quodam bono defenderet, quoquo modo a suis custo-ditus esset, tarnen infamiam vere meritam effngere non poterat; sed qui prima ilia initia aetatis Integra atque inviolata praesti-tisset, de eius fama ac pudicitia, cum iam se corroboravisset ac vir inter viros esset, nemo loquebatur. Studuit Catilinae, cum iam aliquot annos esset in foro, Caelius; et multi hoc idem ex omni ordine atque ex omui aetate fecerunt. Habuit enim ille, sicuti meminisse vos arbitror, permulta maximarum non expressa sed adumbrata signa virtutum: utebatur bominibus

improbis multis atque idem optimis se viris deditum esse simu-lab,at. Erant apud ilium illecebrae libidinum multae; erantetiam industriae quidam stimuli ac laboris; neque ego umquatn fuisse tale monstrum in terris ullum puto, tam ex contrariis diver-sisque et inter se repugnantibus naturis, studiis cupiditatibusque 5

³ quis turpioribus coniunctior? quis civis meliorum partium ali-quaudo? quis taetrior hostis huic civitati? quis in voluptatibus inquinatior? quis in laboribus patientior? quis in rapacitate avarior? quis in largitione effusior? ilia vero , indices, in illo 10 horaine mirabilia fuerunt: comprehendere multos amicitia, tueri obsequio, cum omnibus communicare quod liabebat, servire temporibus suorum omnium pecunia, gratia, labore corporis, sceleris etiam, si opus esset, audacia; versare suam naturam et regere ad tempus atque hue et illuc torquere ac flectere; ¹⁵cum tristibus severe, cum remissis iucunde, cum senibus gra-

1. atque idem Oetling; et quidem C 2. inlecebrae P 3. post v. laboris seq. in libris MSS.: flagrabant vitia lubidinis apud ilium vigebant etiam studia rei militaris; interpretarnentum induxit Kayser praeeunte Bakio; flagrabant vitia luxuriae apud ilium corr. Baehrens lt;1. in()nstrP\' — tam ex US; tamen P; ex tam ed. Lamb, — diversis iMiter P\'; diversisqne inter (om.. et) P- ÏÏ S; diversisqne atque inter ed. Lamb.; diverseque inter Baehrens 5. repugnantibus H S; pugnantibus P; contrariis inter seque pugnantibus Ernestius deleto v. diversisqne; — naturis Pluygers; naturae O G. iucundior P; iocundior H S If. qui.; civis P¹ — meliorum Pïï; melior S S. quis voluptatibus om. in S 12. habebat 0; haberet requirit Ernestius 14. sceleris scr. Oetling-, scelere C — esset audacia (audatia P) C

14 libiclinosis luxuriose vivere. Hac ille tam varia multiplicique natura cum omues omnibus ex terris homines improbos auda-cesque collegerat, tum etiam muitos fortes viros et bonos specie quadam virtutis assimulatae tenebat; neque umquam ex illo 5 delendi buius imperii tam consceleratus impetus extitisset, nisi tot vitiorum tanta immanitas quibusdam facilitatis et patientiae radicibus niteretur. Quare ista condicio, indices, respuatur, nee Catiliuae familiarilatis crimen baereat; est enim commune cum multis, quibusdam etiam bonis. Me ipsum, me, inquam, quon- in dam paene ille decepit, cum et civis mibi bonus et optimi cuiusque cupidus et firmus amicus ac fidelis videretur; cuius ego facinora oculis prins quam opinione, manibus ante quam suspi-cione deprehendi; cuius in magnis catervis amicorum si fuit etiam Caelius, magis est ut ipse moleste ferat errasse se, sienti 15 nonnumquam in eodem boinine me quoque erroris meipaenitet, quam ut istius amicitiae crimen reformidet.

oratio est vestra tlelapsa. Posuistis enim, atque id tamon titu-bauter et strictim, couiurationis hunc propter amicitiam Cati-linae participem fuisse; in quo non modo crimen nou haerebat, sed vix diserti adolescentis cobaerebat oratio. Qui enim tantus furor in Caelio? quod tantum aut in moribus naturaque vulnus 5 aut in re atque fortuna? Ubi denique est in ista suspicione Caelii nomen auditum ? Nimium multa de re minime dubia loquor; boe tamen dico: non modo si socius, sed nisi inimi-cissimus istius sceleris fuisset, numquam coniurationis accusa-tione adolescentiam suam potissimum commendare voluisset. 10 Quod baud scio an de ambitu et de criminibus istis sodalium ac sequestrium, quoniam hue incidi, similiter respondendum putem. Numquam enim tam Caelius aniens fuisset, ut, si se ipse isto infinito ambitu commaculasset, ambitus alterum accu-saret, neque eius facti in altero suspicionem quereretur, cuius 15 ipse sibi perpetuam licentiam optaret. Quod quamquam nec sa-pienter et me invito facit, tamen est eiusmodi, cupide ut magis insectari alterius innocentiara quam de se timide cogitare vi-

17 deatur. Nam quod aes alienuni obiectum est, suraptus repre-liensi, tabulae flagitatae, videte quam pauca respondeam: ta-bulas qui in patris potestate est nullas conficit; versuram numquam omniuo fecit ullam; sumptus unius generis obiectus est, habitationis: trigiuta milibus dixistis eum habitare. Nunc ti demum, iudices, intelligo P. Clodii insulam esse veualem, cuius bic in aediculis habitat, decern, ut opinor, milibus; vos autem, dum illi placere vultis, ad tempus eius meudacium vestrum

18 accommodavistis. Reprebendistis, a patre quod semigravit: qui cum et ex publica causa iam esset mibi quidem molestam, sibi 10 tarnen gloriosam victoriam consecutus, et per aetatem magis-tratus petere posset, non modo permittente patre, sed etiam suadente ab eo semigravit, et cum domus patris a foro longe abesset, quo facilius et nostras domus obire et ipse a suis coli

1. repraebensi F 2. flagitatae HS; flagitate P 4. fecit ullam 0; confecit ullam cd. Lamh. 6. iudices addidi; nunc demum intellego (intelego F\') F; nunc demum intelligo

HS l?. aediculis F; ediculis ïï; bediculis S — decern ut opinor militibus F\' 8. voltis F — ad tempus eius F; ad tempus ei HS — vostrum F !gt;. accommodavistis FHS; accommodastis cod. Lamh, — semigravit Bake, semigrarit C — inter vv. se-migrarit et qui cum lihri hahent: quod quidem iam in hac aetate minime reprehendendum est; in bac iam aetate trarisp. Francken, quod quidem iam in hac aetate factum esse minime repr. est coniecit Kayser; iam del. Orellius; insulsum additamentum in-clusit Schoell lO. qui cum et ex publica causa S; qui cum et ex rei publicae causa (causam F\') F; qui cum ex rei publicae causa H — iam om. ed. Lamh. 12. petere posset S; petere possit F H 14. et quo facilius nostras tramp, Baehrens — domus FS; domos H — obire domos ed. Lamh. 15. non magno domura FS; non magna (na m. sec, in ras.) domum H; domum delevi.

dicere id, quod vir claris,sim us, M. Crassus, cum de adveutu regis Ptolemaei quereretur, paulo ante dixit,

Sic enim, indices , reperietis, quod, cum ad id loci venero, ostendam, banc Palatinam Medeam buic adolescenti causam sive malorum omnium sive potius sermonum fuisse. 1

Quamobrem ilia, quae ex accusatorum oratioue praemuniri iatn et fingi intelligebam, fretus vestra prudentia, indices, non pertimesco: aiebaut enim fore testem senatorem qui se ponti-ficiis cpmitiis pulsatum a Caelio diceret. A quo quaeram, si prodierit, primum cur non lege egerit? deinde, si queri quam i agere maluerit, cur tanto post potius quam continuo? Si mihi ad baec acute arguteque respondent, turn quaeram denique ex quo iste fonte senator emanet. Nam si ipse orietur et nascetur

ex sese, fortasse, ut soleo, commovebor; sin au tem erit rivulus arcessitus et ductus ab ipso capite accusatioiiis vestrae, laetabor, cum tanta gratia tautisque opibus accusatio vestra uitatur, unum

20 senatorem solum esse qui vobis gvatificari vellet iuventum. Nee magis illud geuus altorum uocturuorum testium pertimesco: est enim dictum ab illis fore qui dicereut uxores suas a ceua re-deuntes attrectatas esse a Caelio. Graves erunt homines, qui hoc iurati dicere audeant, cum sit iis confitendum uumquam se ne congressu quidem et constituto coepisse de tantis iuiuriis

IX exporiri. Sed totura genus oppugnationis huius, iudices, et iam 10 prospicitis animis et, cum inferetur, propulsare debebitis. Nou enim ab iisdem accusatur M. Oaelius, a quibus oppugnatur:

21 palam iu eum tela iaciuntur, clam subministrantur. Neque id eo dico, ut invidiosum sit in eos, quibus gloriosum etiam esse debet: funguntur officio, defendunt suos, faciuut quod viri for- 15 tissimi sclent: laesi dolent, irati efferuntur, repugnant lacessiti. Sed vestrae sapientiae tamen est, iudices, non, si causa iusta est viris fortibus oppugnandi M. Caelium, ideo vobis quoque

1. est om. P¹ in rasura; est rivolus P²; est rivulus HS; ut rivolus cod. Lamh.; ut rivolus erit arcessitus corr. Lamhinus 2. accersitus 0 5. magis qott. Francken; tamen C; tandem Baehrens G. redeuntis P 7. attrectatas S; adtrectatas lulius Severianus; attrectas P H S. audeant II; audebunt PS — eis P; his HS ». coepisse S; caedisse P; cedisse H IO. et iam H S; etiam P 11. prospicitis C; perspicitis Baehrem 12. iisdem S; isdem P H 13. tel - aciuntur P¹; inter iaciuntur et clam Baehrens inserendum putat: ab aliis quam a quibus — sumruinistrantur P — id eo dico S; id ego dico P H; id ego eo dico Rinkes coll. pro Roscio Amerino § 51 iu. 11. etiam hoc esse debet 0; hoc del. Schoell 15. viri fortis summi solent P¹ 16. repugnant Pluygers; pugnant C 18. vobis quoque vos causam 0 vos exp. Garatonius.

artis rhet. § 23): Contra species mi- i acu punctum videretur; item : uxores nuendi haec est, ut cum qui pul- suas a cena redeunles adtrectatas savit, attigisse, qui vulneravit, lae- esse.

causara putare esse iustam alieno dolori potius quam vestrae fidei consulendi. Quae sit multitudo in foro, quae genera, quae studia, quae varietates hominum videtis: ex hac copia quam multos esse arbitramini qui hominibus potentibus, gratiosis, divitissimis, cum aliquid eos veile arbitrentur, ultro se offerre 5 soleant, operam venditare, testimonium polliceri ? Hoc ex genere si qui se in hoc indicium forte proiecerint, excluditote eorum cupiditatem, iudices, sapientia vestra, ut eodem tempore et huius saluti et religioni vestrae et contra periculosas paucorum hominum poieulias condicioni omnium civium providisse videamini. 10 Equidem vos abducam a testibus, neque huius iudicii veritatem, quae mutari nullo modo potest, in voluntate testium collocari sinam, quae nullo negotio flecti ac deforqueri potest. Argu-mentis agemus; siguis luce omni clarioribus crimina refellemus; res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione pugnabit. 15 X Itaque illam partem causae facile patior graviter et ornate a M. Crasso peroratam de seditionibus Neapolitanis, de Alexan-drinorum pulsatione Puteolana, de bonis Pallae. Vellem dictum asset ab eodem etiam de Dione; de quo occiso tamen quid est

quod expectetis? quod is, qui fecit, aut non timet aut etiam fatetuv; est enim rex; qui autem dictus est adiutor fuisse et conscius, P. Asicius, iudicio est liberatus. Quod igitur est eius-modi crimen, ut, qui commisit, non neget, qui negavit, abso-lutus sit, hie pertimescat, qui non motlo a facti, verum etiam 6 a conscientiae suspicione abfuit ? Et si Asicio in causa plus pro-fuit quam nocuit invidia, huic oberit tuum maledictum, qui istius facti non modo suspicione, sed ne infaraia quidem est 24 adspersus? \'At praevaricatione est Asicius liberatus\'. Perfacile est isti loco respondere, mibi praesertim, a quo ilia causa de- 10 fensa est.^ff Sed Caelius optimam causam Asicii esse arbitratur; cuicuimodi autem sit, a sua putat esse seiunctam, neque solum Caelius, sed etiam aflolescentes bumamssimi et doctissimi, rec-tissimis studiis atque optimis artibus praediti, Titus Gaiusque

1. is qui fecit PHS²; id S¹ a. rex P; reus HS — autem om. ed. Lamb. 3. conscius P²IIS; —• ^cius P¹ 4. neget P- H S; - get P¹ 5. id hie pertimescat C; id del. Kar sten — facti Naugerius; facto O lt;». suspitioue P — abfuit S; affuit H; afuit P — Asicio in causa Midler; Asicio causa C; causa del. Schoell; Asicio causae Baehrens 8. qui est aspersus P¹». ad praevaricatione P\' — as;=== liberatus P¹ 11. inter defensa est et sed Caelius lacunum deprehendit Baehrens 12. cuicuimodi Augustinus; cuius modi C ■— putat eius esse C; eius del. Orellius 13. bumanissumi et doctissumi P — rectis summis studiis atque optumis P¹; in H ante studiis erasum cu 14. titus gaiusque P H; titus caiusque S; post gaiusque a ii-hrario qui cod. P exaravit spatiurn vacuum quatuor versuum vt dimidii relictum est, in quo a manu recentiore saec. XJ vel XII, sed ita ut totum spatiurn non expletum sit, haec scripta sunt: onini cii doctrina bomo atque bumanitatis tü etiam bospitio dionis tenebantur babitabat is apud 1. lucceiü ut audistis fuerat ei. Eadem extant in II. Cod, S. hahet: titus caiusque copouii qui ox omnibus maxime diouis mortem doluerunt, qui cum doc-trinae stuilio atque bumanitatis turn etiam bospitio dionis tenebantur, babitabat is apud luceium ut audistis fuerat ei.

aut summo splendore praeditus frater eius de M. Caelio existi-i met ex ipsis, si producti erunt, audietis. Ergo haec removeantur,

XI Animadverti enim, iudices, audiri a vobis meum familiarem, 5 L. Hereunium, perattente; in quo etsi magna ex parte ingenio eius at dicendi genere quodamraodo tenebamini, tamen nonnura-quam verebar ne ilia subtiliter ad criminandum instructa oratio ad animos vestros seusim ac leniter accideret. Dixit enim multa de luxurie, multa de libidine, multa de vitiis iuventutis, multa 10 de moribus, et qui in reliqua vita mitis esset et in hac sua-vitate humanitatis, qua prope iam delectantur omnes, versari periucunde soleret, fuit in hac causa pertristis quidam patruus, censor, magister; obiurgavit M. Caelium sicut nerainem umquam parens; multa de incontinentia intemperantiaque disseruit. Quid 15 quaeritis, iudices ? ignoscebam vobis attente audientibus, prop-terea quod egomet tarn triste illud et tain asperum genus ora-5 tionis horrebam. Ac prima pars fuit ilia, quae me minus movebat, fuisse meo necessario Bestiae Caeliura familiarem; cenasse apud eum, ventitasse domum, studuisse praeturae. Quae 20 perspicue falsa sunt; etenim eos una cenasse dixit, qui aut

absuut aut quibus neccssc est idem dicere de se. Neque voro illud me commovet, quod sibi in Lupercis sodalem esse Caelium dixit. Fera quaedam sodalitas et plane pastoricia atqne agrestis germanorum Lupercorum! quorum coitio ilia silvestris ante est instituta quam humanitas atqne leges, si quidera non modo nomina deferunt inter se sodales, sed etiam commemorant so-dalitatem in accusando, ut ne quis quid forte nesciat timere 27 videantur. Sed baec omittara: ad ilia, quae me magis move-runt, respondebo. Deliciarum obiurgatio fuit longa et eo lenior, plusque disputatie ista suavitatis habuit quam atrocitatis; quo etiam audita est attentius. Nam P. Clodius, amicus mens, cum se gravissime vebementissimeque iactaret et omnia inflammaret tristissimis verbis, voce maxima, tametsi probabam eins elo-quentiam, tarnen non pertimescebam: aliquot enim in causis - oum videram frustra litigantem. Tibi autem, Balbe, respondeo primum precario, si fas est defendi a me eum, qui nullum

1, aut quibus C; aut de quibus em. Abramius — de se sup-plevi; idem neque P¹; dicere P* in rasura 3. fera quae

dam O; fera ista schol, ad Lucanum (I. 602) — pastoricia P² H S ; pa P\' (pastoralis ?) ö. legis P t. ne quis quid scripsi; ne

quis id P\'S; ne si quis id P² H 8. videantur Hotoniannus; videatur C — me ante magis om. S ». respondebo Orellius; respondeo C — et eo lenior Kayser; et ea lenior O lO. plusque disputatie ista suavitatis habuit scripsi; plusque disputatie ista humanitatis habuit Francken; plusque disputationis habuit C 12. vehementissumeque P H; vehementissime S — inflammaret Bake; inflammatus ageret C; inflammatius ageret Fanagatlms; inflammans ageret Baehrens 13. tristissumis P; iratissumis re-quirit Baehrens 14. aliquot HS; aliquod P 15. eum om. S — ita ante ligitantem ins. Baehrens — respondeo 0; respondebo Donatus lO. praecario P¹ — si licet si fas est PH; scilicet si fas est S; gloss, si licet del, Oetliny.

couvivium reuuerit, qui unguenta surapserit, qui Baias viderit. Equidem muitos et vidi in hac civitate et audivi, non raodo qui primoribus labris gustassent genus hoc vitae et extremis, ut dicitur, digilis attigissent, sed qui totam adolescentiam volup-tatibus dedidissent, emersisse aliquando et se ad frugem bonam fgt; recepisse, gravesque homines atque illustres fuisse; datur enim concessu omnium huic aliqui Indus aetati et ipsa natura pro-fundit adolescentiae cupiditates; quae si ita erumpunt, ut nul-lius vitam labefacteut, nullius domum evertant, faciles et tole-rabiles haberi solent. Sed tu mihi videbare ex commuui infamia \'0 iuventutis aliquam invidiam Oaelio velle conflare; itaque omue illud silentium , quod est orationi tributum tuae, fuit ob eatn causam, quod uno reo proposito de multorum vitiis cogitaba-mus. Facile est accusare luxuriem; dies me deficiat, si quae dici in eam sententiam possint, coner expromere; de corruptelis , de ¹⁵adulteriis, de protervitate, de sumptibus iramensa omtio est. Ut tibi reum neminem proponas, res tamen copiose et graviter

1. post. v. convivium sequuntur in P {ut et in II, Gembl. et Erf.) et nocturnos quosdam {v. § 36) mediis inter mis sis quae § 17 inserta sunt post mendacium vostrum. In memjine scriptum est: »hic repete quod dimisisti.quot; Rectum verborum ordinem servant 11S — renuerit S; rennuerit H; reminierit P — ungenta P — viderit G; viserit corr. Baiter JBaehrens Midler — qui.... renuerit om. Donatus sed ante qui unguenta addit; qui in hortis fuerit — ba.vias P 2. equidem P²HS; et quidem P¹ 5. dedidissent Hervac/ius; dedissent C — inter frugem \'bonam et recepisse lihri hahent: ut dicitur. Expunxi «. gravisque P — in-lustris P; pro inlustris Baehrens vequirit industrios 7. aliqui P; aliquis H S (in II aliquis ludus a rn. sec. in ras.). 10. habere P¹ 11. itaque omne illud PH; ita commune illud S; atquei omne illud Baehrens 14. dies iara 0; dies etiam Francken; iam del. Baehrens— deficiat P; deficiet HS 15. possint Ernestius; possunt 0 — coner P² H S; con P¹ — de corruptelis susp. hahet Midler lO. inmensa PH If. ut tibi reum neminem sed vitia proponas C; sed vitia exemi; sed vitia ipsa ed. Lamb.-, aut sed vitia aut in seqq. res ipsa eiiciendum censet Bake — res tamen copiose et graviter scripsi; res tamen ipsae et graviter P¹ •

accusari potest. Sed vestrae sapientiae, iudices, est non abduci ab reo nee quos aculeos habeat severitas gravitasque vestra, cum eos accusator erexerit in vitia, in mores, in tempora, emittere in reum, cum is non suo crimine, sed multorum vitio 30 sit in quoddam odium iniustum vocatus. Itaque severitati tuae ut oportet respondere non audeo; erat enim meum deprecari vacationem adolescentiae veniamque petere; non, inquam , audeo; perfugiis nou utor aetatis, concessa omnibus iura dimitto; tantum peto, ut, si qua est invidia communis boe tempore aeris alieni, petulantiae, libidinum iuventutis, quam video esse ma-guam, ne buic aliena peccata, ne aetatis ac temporum vitia noceant. Atque ego idem, qui baec postulo, quin criminibus, quae in bunc proprie conferuntur, diligentissime respondeam non recuso.

Sunt autem duo crimina, auri et veneni, in quibus una atque eadem persona versatur. Omnia sunt alia iurgii petulantis magis quam publicae quaestionis. Adulter, impudicus, sequester con-vicium est, non accusatio; nullum est enim fundamentum borum omnium, nulla sedes; voces sunt contumeliosae, temere ab irato accusatore, nullo auctore, emissae: borum duorum criminum

res tamen ipsa et graviter H; res tantum ipsa et gravitcr S; res tarnen ipsa et copiose et grnvitor accusari potest jLrnet;tuis; res tamen sat graviter accusari potest Baehrens 1. iudices ë (ë in ras.) P 2. gravitas quae P\' 3. eos accusator PS; eo se asse-cutor H — erexerit in rem in vitia C; in rem induxit Leutsch 4. emittere in hominem et in reum C; in bominem et del. Leutsch Si. quodam P¹ O. ita respondere 0; ita induxit Schoell

quam transp. Baehrens lO. versatur P; urgetur H S; vocatur corr Baehrens — inter versatur et omnia libri hahent: aurnm sumptum a Clodia venenum quaesitum quod clodiae (clodie P) daretur dicitur: emhl. induxit Schoell coll. c. xxi initio — inter alia et iurgii codd. exhibent; non crimina sed maledicta: embl. e.rp. Schoell; omnia alia nou simt crimina sed maledicta transp. Weiske 17. inpudicus P — convitium P 18. borum omnium scripsi coll. cap. xin initio; borum criminum C SO. accusare uullo aucto remissae P¹.

video fontem, video auctorem, video certum nomen et caput. Auro opus fuit; sumpsit a Clodia, sumpsit sine teste, liabuit quam din voluit: magnum video signum cuiusdam egregiae fa-miliaritatis. Necare eandem voluit, quaesivit veneuum, sollici-tavit servos, potionem paravit, locum constituit, attulit: magnum rursus odium video cum crudelissimo discidio extitisse. Res est omnis in hac causa nobis, iudices, cum Oiodia, muliere non solum nobili, sed etiam nota; de qua ego nihil dicam, nisi depellendi criminis causa. Sed intelligis pro tua praestanti pru-dentia, Cn. Doraiti, cum hac sola rem esse nobis: quae si se aurum Caelio commodasse nou dicit, si venenum ab hoc sibi

paratum esse non arguit, petulanter facimus, si matremfamilias secus quam matronarum sanctitas postulat nominaln us; sin ista muliere remota nee crimen ullum nee opes ad oppugnamlum Caeliura illis relinquentnr, quid est aliud quod nos patroni facere debeamus, nisi ut eos, qui inseetantur, repellamus ? Quod quidem facerem vehementius, nisi intercederent raihi inimicitiae cum istius mulieris viro — fratre volui dicere: semper liic erro. Nunc agam modice nee longius progrediar, quam me mea fides et causa ipsa coget; neque enim muliebres umquam inimicitias mihi gerendas putavi, praesertim cum ea, quam omnes semper aniicam omnium potius quam cuiusquam inimicam putaverunt.

XIV Sed tarnen ex ipsa quaeram prius utrum me secum severe et graviter et prisce agere malit an remisse et leniter et urbane. Si enim illo austero more ac mode, aliquis mihi ab inferis excitandus est ex barbatis illis, non bac barbula, qua ista de-lectatur, sed ilia borrida, quam in statuis antiquis atque ima-

a. sinist amuliere P\' 3. nee crimen H S; necrimen P — opes HS; opus P 4. reliuqueutur HS; relinquontur P — nos om. S O. intercederent mihi C; mihi intercederent Rujinianus 7. fratre PH; fratrem S — erro P²S; er P\'; ergo II lO. cum ea 0 (ea P^J in ras.); cum ea om. Quintilianus 13. ex ipsaPS; ex ipsis II 13. mali P¹ 11. si enim illo corr. Baehrens; sin illo C; si illo Ernestius — austero om. S lO. sed illa borrida edd. vctt.; sed ex illa borrida C — atque imaginibus P; et imaginibus H S.

ginibus videmus, qui obiurget mulierem et pro me loquatur, ne mibi ista forte succenseat: existat igitur ex hac ipsa familia aliquis ac potissimum Caecus ille; miniraura enim clolorem capiet qui istam non videbit — qui profecto si extiterit, sic aget ac sic loquetur: \'mulier, quid tibi cum Caelio? quid cum homine adolesceutulo ? quid cum alieuo? cur aut tam farailiaris huic fuisti, ut aurura commodares, aut tam iuimica, ut venenum timeres ? nou patrom tuum videras, nou patruum, non avum, proavum, abavurn, atavum audieras consules fuisse ? non deuique modo te Q. Metelli matrimouium teuuisse sciebas, clarissimi ac 1 fortissimi viri patriaeque amantissimi ? qui simul ac pedem limine extulerat, omnes prope cives virtute, gloria, dignitate supe-rabat. Cum ex amplissimo geuere in familiam clarissimam nup-sisses, cur tibi Gaelius tam coniunctus fuit ? coguatus fuit ? affinis? viri tui familiaris? Nihil eorum. Quid igitur fuit nisi 1 quaedam temeritas ac libido ? nonne te, si nostrae imagines viriles nou commovebant, ne progenies quidem mea, Q. illa

2. succenseat HS; suscenseat P 4. qui istam PH: qui ista S — si extiterit P H; si extitit S — ac sic P; et sic IIS 5. homine om. Aquila Rornanus O. post adulescentulo (ulo in ras.) in P duo vv. erasa sunt — huic post familiaris om. 7. Severia-rtus S. non patrem P; num patrem H S — non patruum non avum (avom P\') PH; num patruum num avum S !gt;. atavum P H; attavum S — nou avum non proavum non atavum corr. Lambinus; abavum ante atavum excidisse vidit Nipperdey lO. teq Metelli P¹ — ac fortissimi P; et fortissimi HS 11. patriae quae P\' ia. omuis prope civis P 13. nupsisses C; innupsisses cm. Oudendorpius. at cf. Plavti Trim. Act. 111 v. 605 : ssiue dote ille illam in tantas divitias dabitquot;? 14. tam coniunctus om. S — fuit ante cognatus add. Ernestius 15. adfinis P — faliaris P — nihil eorum PHS; nihil horum Ernestius. Cf. tarnen 11 Verr. Ill § 140.

§ 34. Priscianus (XVIII, 2. 20 | anto se choreus et pyn-hichium: Keil): Cicero pro Caelio: clarissimi omnes prope cives virtute, gloria, di-ac fortissimi patriaeque amantissimi. gnitate superabat.

Claudia, aemulam domesticae laudis in gloria muliebri esse ad-monebat? non virgo ilia Vestalis Claudia, quae patrem coni-plexa triumphantem ab inimico tribuno plebei do curru detralii passa non est? cur te fraterna vitia potius quam bona paterna et avita et usque a nobis cum in viris turn etiam in feminis 5 repetita allectavermit ? Ideone ego pacem Pyrrbi diremi, ut tu amorum turpissimorum quotidie foedera ferires? ideo aquam adduxi, ut ea tu inceste u ter ere ? Ideo viam munivi, ut earn tu alienis viris comitata celebrares?

Sed quid ego, indices, ita gravem personam induxi, uti 10 verear ne se idem Appius repente convertat et Caelium incipiat accusare ilia sua gravitate censoria? Sed videro hoc posterius atque ita videro, ut vel severissiinis disceptatoribus M. Caelii vitam me probaturum esse confidam. Tu vero mulier — iam enim ipse tecum, nulla persona introducta, loquor; ai ea quae \'5 facis, quae dicis, quae insimulas, quae moliris, quae arguis, probare cogitas, rationem tantae familiaritatis, tantae consue-tudiuis, tantae coniunctionis reddas atque exponas necesse est. Accusatores quidem libidines amores, baias actas, comissationes

ammonebat 11. — num virgo S d. usque a nobis P; usque no-biscum {o7n, a) H S O. allectaveruut coniecit Halm ; erunt

P\'; mou add. I^rl in rasura maiore; movenmt H S — deremi P\' 7. cotidiae P — ferrires P S. ut ea tu inceste H; ut eat vinceste P; ut ea tu incesta S IO. iudicesit agravem P¹ — induxi C; in-troduxi Quintilianus — uti verear corr. Baehrens; ut et verear P; ut verear S; ut etiam verear Wesenherg 13. atque ita videro em. Halm; atquo ita indices C — ut vel S; ut om. P H — caeliui tamme P\' 14=. tu vero P; tu modo HS 1amp;. si ea quae facis quae dicis quae insimulas quae moliris quae arguis probare cogitas S; inter si ea quae et probare cogitas in P a prima manu spatium relictum est unius versus et dimidii; lacunarn ita explevit manus alia sed vet us: facis quae dicis quae in sororem tuam moliris quae argumenta: eadem extant in H 18. et tantae consuetudinis et tantae coniunctionis H S 1». lubidines amores

§ 35. Quintil. IX. 2. 60: hinc est i sed quid ego ita gravem personam quasi paenitentia dicti, ut pro Caelio; : introduxi ?

symphonias iactaut, iidemquo significant nihil se te invita dicere. Quae tu , quouiara mente uescio qua effrcnata atqne praecipiti in forum deferri iudiciumque voluisti, aut diluas oportet aut nihil neque crimini tuo neque testimonio credendum esse fateare. Sin autem urbanius me agere mavis, sic agam tecum: removebo 5 ilium senem durum ac paene agrestem; ex intimis tuia sumam aliquem ac potissimum minimum fratrem, qui est in isto genere urbanissimus; qui te amat plunmum; qui propter nescio quam timiditatem et uocturuoa quosdam iuanes metus tecum semper pusio cum maiore sorore cubitavit. Eum putato tecum loqui 10 \'quid tumultuaris, soror? quid insanis?

adulteria baias (b P¹) actas (acta H S) convivia comissa-tiones (comisationes P²; comessationes H S) cantus symphonias (simphonias H) navigia iactant 0; vv. adulteria, convivia, cantus, navigia susp. hah. Francken; ego eieci 1. idem quae significant P¹ 3. nescio quae frenata P¹ 3. indicium quae voluisti P¹ — aut diluas oportet aut falsa esse doceas aut nihil C; ac falsa corr. Halm; aut falsa esse doceas exemit Baiter A. neque crimini tuo H S ei P in rasura; ne uo P¹ 3. meageremauis P¹ O. ex intimis tuis Vollenhoven; ex is igitur tuis P\' ; ex iis igitur tuis P²; ex his igitur tuis H S; ex his iimiorihus Baeh-rens — sumam HS et P^J in rasura; pro ex his igitur tuis sumam Halm requirit: excitabo iuvenem aliquem aut simile quid 8. phirimum quid H S; plurimum qu v; P¹: plurimumque P² —• nescio quam credo timiditatem P: nescio quam credo temeri-tatem H S; credo rede om. cod. Gemhl. !gt;. post timiditatem seqq. in F: et noc (et noc in margine) accommodavistis. repre-hendistis usque ad nullum convivium (§ 18—27 fin.). Similiter in codd. Gemhl. et Erf. lO. sor e P¹\' 11. quid tumultuaris HS; qui t. P¹; quit t. P¹.

¹ Quid clamore exórsa turbas piirvam rem magnam facis\' ? Viciuum adolescentulum adspexisti; candor huius te et proceritas, vultus oculique pepulerunt; vidisti nonnumquam dorai, in hortis; saepius videre voluisti; vis raobilis tnulier filiumfamilias patre parco ac tenaci habere tuis copiis deviuctum , nou potes; cal- 5 citrat, respuit, non putat tua dona esse tanti: confer te alio. Habes hortos ad Tiberira ac diligenter eo loco parasti, quo omnis inventus nataiuli causa venit; hinc licet condiciones XVI quotidie legas. Cur huic, qui te spernit, molesta es? Redeo ³⁷ nunc ad te, Caeli, vicissim, ac mihi auctoritatem patriam io severitatemque suscipio; sed dubito quem patrem potissimum sumatn; Caecilianumne aliquem, vehementera atque durum?

Quae omnia tu tuis foédis factis facis ut nequiquam velim\'. Ferrei sunt isti patres..... vix ferendi. Diceret talis pater: \' Cur

te in istam vicinitatem raeretriciam contulisti ? cur illecebris cognitis non refugisti ?

Mihi sat est, qui aetatis quod relicuomst oblectém nieae\'. 5 Huic tristi ac directo seni responderet Oaelius......

Quid signi? nulli sumptus, nulla iactura, nulla versura. \'At fuit fama\'. Quotusquisque istam effugere potest in tam maledica civitate? Vicinum eius mulieris miraris male audisse, cuius frater 10 germanus sermones iniquorum effugere non potuit? Leni voro ac clementi patre, cuiusmodi ille est:

1. inlecebris P 3. cur alienam ullam mulierem (mulie quot;.quot;.rem P) nosti dede (dide P¹) ac disce 0 4. per me licebit P H S

sed in P er est in ras. plurium literarum; ibidem literae li in ras. — si egebis tibi dolebit mihi sat est qui aetatis quod re-liquum (reliquom P) est oblectem meae (me S) C; numeroH trochaicos restituit Francken; idem emendavit dide ac disiee; dide ac dissice Puteanus — per me licet enim si egebis Baehrens; per me tibi licet si egebis Franc,ken 6. derecto P (vide Francken in Mnem. a. 1880 p. 221); decrepito HS — post v. Caelius libri habent: se nulla cupiditate inductum de via decessisse; verba prorsus languida. et frigida ut spuria eiecit Oetling; se nulla .... in tam om. JP\' in lacuna, quae expletd est alia manu sed non multo aetate infer lore; post vv. potest et tam spatia relicta sunt O. quotus quisque istam PHS; quotusquisque est qui istam T — potest PHS T; possit corr. Halm lO. minaris T¹ 11. iniquorum PHT; inimicorum S 13. patre S ut conie-cerat Schwartz; patri PHT — post ille est H addit respondet, S responderet 13. e .fregit P¹ (ecfregit?).

Caelii causa est expeditiasima. Quid enim est in quo se non facile defenderet? nihil iara in istam mulierem dico: sed, si esset aliqua haud dissimilis istius,quae se omnibus pervulgaret, quae haberet palam devinctum semper aliquem , cuius in hortos, domum, baias iure suo libidines omnium commearent, quae 5 etiam aleret adolescentes et parsimoniam patrum suis sumptibus sustentaret; si vidua libere, proterva petulanter, dives effuse, libidinosa meretricio more viveret, adulterura ego putarem, si quis banc paulo liberius salutasset?

XVII Dieet aliquis: \'haec est igitur tua discipliua? sic tu instituis 10 adolescentes? ob banc causam tibi hunc puerum parens com-mendavit et tradidit, ut in amore atque in voluptatibus ado-lescentiam suam collocaret et ut liane tu vitam atque haec stadia defenderes ? Ego, si qui, indices, hoe robore animi atque hac indole virtutis ac continentiae fuit, ut respueret omnes 15 voluptates omnemque vitae suae cursum in labore corporis atque in animi contentione conficeret, quem non quies, non remissio, non aequalium stadia, non ludi, non convivia delectarent, qui nihil in vita expetendum putaret, nisi quod esset cum laude et

1. Caelii causa Ernestius cuvi vett. edd.\\ filii causa P H S; fili causa T — quid enim est corr. Bake cum cod. Erf.)] quid-enim esset 0 — non facile PT; facile non HS 3. baud ante dissimilis inserui — pervolgaret 0 4. devinctum correxi; de-cretam 0; delectam Garatonius; de caterva Francken — hortus P¹ ü. cummearent P\' 9. effusae P¹ S. si quis C; si qui Quin-tilianus lO. est igitur P; igitur est PIIS 13. atque in voluptatibus PHS; et in voluptatibus T 13. conloearet P — et ut banc T; et banc PHS 11. defenderes P H T; defendes S ut voluerat Bake — si qui P H; si quis S; si quid ï — atque in hac indole ï 15. ac continentiae PHS; adq T\'; ad T² — omuis voluptatis P lO. cursum H S; cursim P 18. convivia PHS; convivium T — qui add. Halm 19. expetundum H.

aliquis: haec igitur est tua discipliua ? virtutis ac continentiae fuit ot ceteta. sic tu instituis adolescentes? et totus j

cum dignitate coniuuctum, huuc mea sententia divinis quibus-dam bonis instructum atque oruatum putatote. Ex hoc genere illos fuisse arbitror Camillos, Fabricios, Curios omuesque eos, qui haec ex miuimis tanta feceruut. Verum haec genera vir-tutum non solum in moribus nostris, sed vix iam in libris 5 reperiuntur; chartae quoque, quae illam pristinam severitatem continebant, obsoleverunt; neque solum apud nos, qui banc sectam rationemque vita et re magis quam verbis secuti sumus, sed etiam apud Oraecos, doctissimos homines, quibus, cum facere non possent, loqui tamen et scribere honeste et magnifice lice- ¹⁰bat, alia quaedam mutatis temporibus praecepta extiterunt; itaquc alii voluptatis causa omnia sapientem facere dixerunt,

alii cum voluptate dignitatem couiungendam putaverunt; illud unum directum iter ad laudem qui probaverunt, prope soli iam

a. hornatum T — putatote scripsi: puto C; putate Francken 3. cumillos P¹ — illos fabricios fuisse arbitror camillos curios T — omnes quae eos T; omnis quae eos P¹ 6. repperiuntur PH — chartae HS; carthae PT 7. continebant (J; obtine-bant Priscianus — obsoleverunt PH; obsoluerunt S 8. rationem quae P¹ — vita et re magis corr. Bake; vitae re magis C doctissimus P¹ 11. aliqua quaedam P¹ — mutatis graeciae (graetiae P) temporibus 0; graeciae e.tpunxi; susp. haec vv. hahet Francken 12. alii 118; ali P — sapientem corr. Bake; sapientes C — inter vv. dixerunt et alii lihri hahent: neque ab hac orationis (orationes P¹) turpitudine eruditi homines refuge-runt: emhl. expunxi 13. coniungendam C; copulandam corr. Ordlius — inter vv. putaverunt et illud unum codd. exhibent: ut res maxime (maxume P) inter se repugnantis dicendi facilitate coniungerent; emhl. exeini; facultate susp. hah. Ernestius; docendi facultate requirit Bake 14. ad laudem cum labore qui probaverunt C ; exemi cum labore — soli iam P² H 8; soli am P¹; iam solis in scholis Oetling.

in scholis sunt relicti. Multa enim nobis blandimenta natura ipsa genuit, quibus sopita virtus conniveret interdum; multas vias adolesceutiae lubricas ostendit, quibus illa insistere aut ingredi sine casu aliquo aut prolapsioue vix posset: multarum rerum iucundissitnarum varietatem dedit, qua non modo haec 5 aetas, sed etiam iam corroborata caperetur. Quamobrem si quem forte inveneritis qui aspernetur oculis pulchritudinera rerum, non odore ullo, non tactu, non sapore capiatur, excludat auribus omnem suavitatem, liuic liomini ego fortasse et pauci XVIII deos propitios, plerique autem iratos putabunt. Ergo haec deserta in via et inculta atque interclusa iam frondibus et virgultis relin-quatur; detur aliqui ludus aetati; sit adolescentia liberior; non omnia voluptatibus denegentur; non semper superet severa illa et directa ratio; viucat aliquando cupiditas voluptasque; dum-modo illa in hoe genere praeseriptio moderatioque teneatur ut 15 parcat inventus pudicitiae suae, ne spoliet alienam, ne effundat patrimonium, ne faenore trucidetur, ne incurrat in alterius domum atque familiam, ne probrum castis, labem intcgris, iufamiam bonis inferat; ne quem vi terreat,ne intersit insidiia ₁scelere careat; postremo cum paruerit voluptatibus, revocet se 20

aliquando ad curam rei dcmesticae, rei forensis reique publicae, ut ea, quae iguoratione autea uon perspexerat, satictate abie-43 cisse, experiendo contempsisse videatur. Ac multi et nostra et patrum maiorumque memoria, indices, summi homines et cla-rissimi cives fuerunt, quorum cum adolescentiae cupiditates 5 deferbuissent, eximiae virtutes firmata iam aetate extiteruut; ex quil)us neminem mihi libet nominare: vosmet vobiscum recor-damini. Nolo enim cuiusquam fortis atque illustris viri ne minimum quidem erratum cum maxima laude coniungere; quod si facere veliem, multi a me summi atque oruatissimi viri prae- 10 dicarentur, quorum partim nimia libertas in adolescentia, partim profusa luxuries, magnitudo aeris alieni, sumptus, libidiiies nominarentur: quae multis postea virtutibus obtecta adolescen-tiae qui vellet excnsatione defenderet. At vero in M. Caelio — dicam enim iam coufidentius de studiis eius bonestis, quoniam 15 audebo quaedam fretus vestra sapientia libere confiteri — nulla luxuries reperietur, nulli sumptus, nullum aes alienum, nulla conviviorum ac lustrorum libido; quod quidem vitium veutris et gurgitis non modo uon minuit aetas hominibus, sed etiam auget; amores autem et bae deliciae, quae vocantur, quae iam 20

firmiore animo praeditis diutius molestae non solent esse — mature enim et celeriter defiorescuut — numquam hunc occu-patum impeditumque tenuerunt. Audistis, cum pro se diceret; audistis autea, cum accusaret — defendendi causa haec, non gloriandi eloquor — orationis facultatem, copiam seuteutiarum atque verborum, quae vestra prudentia est, perspexistis; atque in eo non solum ingenium elucere eius videbatis, quod saepe, etiam si industria nou alitur, valet tamen ipsum suis viribus, sed inerat, nisi me propter beiievoleutiam forte fallebat, oratio et bonis artibus instituta et cura et vigiliis elaborata. Atque scitote, indices, cas cupiditates, quae obiiciuntur Caelio, atque haec studia, de quibus disputo, non facile in eodem homine esse posse; fieri enim non potest ut animus libidini deditus, amore, desiderio, cupiditate, saepe nimia copia, iuopia etiam uonnumquam impeditus, boequicquid est, quod nos facimus in dicendo~ nou modo agendo, verutn etiam cogitando possit sustinere. Au vos aliam causam esse ullam putatis, cur in tantis praemiis eloquentiae, tanta laude, tanta gratia, tanto lionore tam sint pauci semperque fuerint qui in boe labore versentur?

Halm coll. § 43 »firmata iam aetata;quot; quae firmiore HS;quain firmiore P; quae infirmiore coniecit Bake 3. maturae F — et celeriter pro gloss, hah. Schoell 3. impeditum quae P\' 4. causa haec H; haec causa P; haec om. S 5. eloquor genus orationis facultatem P²S; eloquor quorum genus orationis facultatem P¹; eloquiorum genus • orationis facultatem H; eloquor — genus orationis, facultatem, copiam sententiarum atque verborum Halm; orationis facultatem jungit Francken expuncta voce genus 7. elucere (m i^J prima e inferta) — videbatis PH; videbatur S S. valet (al in ras.) F 9. sed inerat C; sed in eo erat Lambinus — oratio scripsi; ratio 0 lO. et vigiliis 0; ac vigiliis mavult Klots 11. obiciuntur 0 — atque scitote PHÖ; atqui scitote cod. Lamhini\' 12. disputabo P\' 14. desiderio C; desidia corr. Lehmann 1®. non modo agendo S; quoquo modo agendo PH; quoquo modo facimus, non modo agendo suppl. Madvig IS. inter vv. eloquentiae et tanta laude lihri halte,nt: tanta voluptate dicendi (discendi coniecit Bake); emhl. expunxi.

omittendae sunt omnes voluptates, relinquenda luclus iocus con-vivium, serino paene est familiarium deserendus: quare in hoc genero labor otfendit homines a studioque deterret, non quo ■17 aut ingenia deficiant aut doctrina puerilis. An hie , si sese isti vitae dedidisset, consularem hominem admodum adolescens in 5 iudiciuin voeavisset? tlic, si laboreni fugeret, si obstrietus vo-luptatibus teneretur, in hac acie quotidie versaretur? appeteret inimicitias? in indicium vocaret? subiret periculum capitis ipse? inspectante populo Romano tot iam menses aut de salute aut XX de gloria dimicaret? Nihil igitur ilia vicinitas redolet? nihil 10 hominum fama? nihil Baiae denique ipsae loquunturV Illae vero non loquuntur solum, verum etiam personant: hue unius mu-lieris libidinem esse prolapsam, ut ea non modo solitudinem ac tenebras atque haec flagitiorum integumenta non quaerat, sed in turpissimis rebus frequentissima celebritate et clarissima luce 15 laetetur.

1. omittendae S; opterendae P H — inter vv. relinquenda et ludus codd. exhihent: studia delectationis: emhl. delevi — ocus P¹; locus H — conuium P¹ 2. quare in hoc genere labor o lien dit homines em. Madvig; qua re in hoc genere lahorefiendi homines (labor confitendi codd. Genibl. et Erf.) etc. P; quae res in hoc genere homines a labore studioque discendi deterret HS; qua re in hoc genere labor et contentio homines stu-diumque deterret corr. Bake {om. discendi) 3. nou quo P H S; non quod cod. Larnbini 4=. inginia H^l — sese C; se Arusianus Messius S. dedidisset in suo codice legit Arusianus; dedisset C {{stuit acde disset P¹) 7. cotidie PS: om. H — adpeteret P H. vocaret subiret C; vocans subiret corr. Baehrens O. inspectante p. r. P — tot iam menses Lambinus; tot t menses P; tot menses HS 11. baiae denique ipse ■ loquntur P 12. non lo-quntur solum P — hunc unius mulieris P¹.

Verum si quis est qui etiam meretriciis amoribus intcrdictum iuventuti putet, est ille quidem valde severus — negara nou possum — sed abhorret non modo ab huius saeculi liceutia, verum etiam a maiorum consuetudiue atque concessu. Quando enim hoe non factum est, quando reprehensum, quando non 5 permissum? quando denique fuit ut quod licet non liceret? Hie ego ipsam rem definiam; mulierem nullam nominabo; tan-tummodo iu medio relinquam : si quae non nupta muiier do-mum suam patefecerit orauium cupiditati; si virorum alienissi-morum conviviis uti instituerit; si hoc in urbe, si in hortia, 10 si in Baiarum illa celebritate faciat, si denique ita sese gerat, non incessu solum , sed ornatu atque comitatu, non flagrantia oculorum, non libertate sermonis, sed etiam complexu, oscu-latione, ut non solum proterva procaxque sed meretrix videatur,

cum hac si qui adolesceus forte fuerit, utrum hie tibi, L. He-renni, adulter au amator, expuguare pudicitiam an explore libidiuem voluisse videatur ?

Obliviscor iam iniurias tuas, Clodia; depono memoriam do-loris raei; quae abs te crudeliter in meos me absente facta sunt, 5 neglige; ne sint baec in te dicta quae dixi: sed ex te ipsa require, quoniam et crimen accusatores abs te et testem eius criminis te ipsam dicuut se habere : si quae mulier sit eius-modi, qualem ego paulo ante descripsi, cuui hac aliquid ado-lescentem hominem habuisse rationis num tibi perturpe aut per- 10 flagitiosum esse videatur ? Ea si tu non es, sicut ego inalo, quid est quod obiiciant Caelio? sin earn te volunt esse, quid est cur nos crimen hoc, si tu contemnis, pertimescamus?

Quare nobis da viam rationemque detensionis. Nam aut pudor tuus defendet nihil a M. Caelio petulantius esse factum aut 15 impudentia.

Sed quoniam emersisse iam e vadis et scopulos praetervecta videtur oratio mea, perfacilis mibi reliquus cursus ostenditur.

procax qui (que H) videatur P H; ut non solum meretrix sed etiam proterva meretrix procaxque videatur S 2. adulter expuguare pudicitiam an amator explore libidiuem tramp. Bake 4. tuas Arusianus et Servius; om. C sed in F ante Clodiae (clo-diae P² clodie H) aliquid erasum est «. neglego P 8. si q; mulier P ». discripsi P¹ — inter vv. descripsi et cum hac codd. hahent tui dissimilis vita institutoque (institute quae P¹) mere-tricio (vita meretricioque instituto H S): embl. e.vpunxi. Cf. 38 lO. num tibi P^!iHS; non tibi P¹ 12. obiciant P; obiciunt HS 13. contempnis P 1®. inpudentia P — post. v. impudentia libri add. et huic det\'endendi (defendendum P) facultatem dabit: embl. del. Schoell; ei sui defendendi fac. dabit coniecit Aladvig; impudentia tua etiam huic ad defendendum fac. dabit corr. Halm lï. e vadis Lambinus; evades P¹; evadensP^H; evade S IS. relicuus P¹.

§ 50. Arusianus Messius (p. 495 t 148): Amissos ohliviscere; ut obliviscor Keil) obliviscor iniurias tuas Clodia. ; iniurias tuas Clodia.

Duo sunt enim crimina, una in muliere summorum facinorura: auri quod sumptum a Clodia dicitur, et veneni quod eiusdem Clodiae necandae causa parasse Caelium criminantur. Aimim sumpsit, ut dicitis, quod L. Lucceii servis daret, per quos Alexandrinus Dio, qui turn apud Lucceium habitabat, necaretur. Magnum crimen vel in legatis insidiandis vel in servis ad hos-

52 pitem domini necandum sollicitandis; plenum sceleris consilium , plenum audaciae: quo quidem in crimine primum illud requi-ram, dixeritue Clodiae quam ad rem aurum sumeret an non dixerit. Si non dixit, cur dedit? si dixit, eodem se scelere de-vinxit. Tune aurum ex armario tuo promere ausa es ^ 1 une Venerem illam tuam spoliare ornamentis spoliatricem ceterorum, cum scires, quantum ad facinus aurum hoe quaereretur, ad necem scilicet legati, ad L. Lucceii, sanctiasimi hominis atque integerrimi, labem sceleris sempiternam? Huic faciuori tan to lua mens liberalis conscia, tua domus popularis ministra, tua

53 denique hospitalis ilia Venus adiutrix esse non debuit. Vidit hoe Balbus: celatam esse Clodiam dixit, atque ita Caelium ad illam attulisse, se ad ornatum ludorum aurum quaerere. Si tam

familiaris erat Clodiae, quam tu esse vis, cum de libidine eius tarn multa dicis, dixit profecto, quo vellet aurum; si tain familiaris non erat, non petivit. Ita si verura tibi Caelius dixit, o immoderata mulier, sciens tu aurum ad facinus dedisti; si non est ausus dicere, non dedisti. 5

Quid ego nunc argumentis huic crimini, quae sunt innume-rabilia, resistam? possum dicere mores M. Caelii longissirae a tauti sceleris atrocitate esse disiunctos; minime esse credibile homini tam ingenioso tamque prudenti non venisse in meutem, rem tanti sceleris ignotis alienisque servis non esse credendam; 10 possum etiam ilia et ceterorum patronorum et mea consuetudine ab accusatore perquirere, ubi sit congressus cum servis Lucceii Caelius; qui ei fuerit aditus: si per se, qua teraeritatc! si per alium, per quem ? possum omnes latebras suspicionum peragrare dicendo: non causa, non locus, non facultas, non conscius, 15 non perficiendi, non occultandi maleficii spes, non ratio ulla, non vestigium maximi facinoris reperietur: sed Tiaec, quae sunt oratoris propria, quae mihi uon propter ingenium meum, sed propter banc exercitationem usumque dicendi fructum aliquem ferre possent, cum a me ipso elaborata proferri viderentur, 20 brevitatis causa reliuquo omnia: habeo euim, indices, quem vos socium vestrae religionis iurisque iuraudi facile esse patiamini, L. Lucceium, sanctissimum hominem et gravissimum, qui tan-

3. non petivit. Ita em. Fluygers; non dedit ita HS; non dedita F\'; non dedita ita P²; uon dixit. Ita coniecit Ravius A. est ausus S; es ausus H; est rursus P O.\' quid H S; qui P¹; quis P² 8. sceleris atrocitate P II S; sceleris immanitate cod. Lamhini — esse ante disiunctos P hah. in ras. — minime esse credibile dedi propter seqq.; minime esse credendum C lO. non esse credendam HS; uon esse credend m P¹; non esse credendum P² 12. luccaei P 11. suspitiouum P — peragrare C; penetrare requirit Baehrens 1«. maleficiis H II?. maxumi P 18. meum post ingenium om. S 20. ferre possent corr. Ernestius; ferre potuisseut C — elaborata em. A. Augustinus; laborata C 23. sanctissimum hominem et gravissimum testem P H; gravissimum hominem et sanctissimum testem S; testem exp. Francken.

turn facinus in faraam atque fortunas suas neque non audisset illatura a Caelio neque neglexisset auditum. An ille vir, illa humauitate praeditus, illis studiis, illis artibus atque doctrina, illius ipsius periculum, quem propter haec ipsa stadia diligebat, negligere potuisset? et quod facinus in alienum hominem in-teiitum severe acciperet, id omisisset curare in hospitem? quod per ignotos actum cum comperisset, doleret, id a suis tentatum negligeretH quod in agris locisve publicis factum reprehenderet, id in urbe ac domi suae coeptum leniter ferret? quod in ali-cuius agrestis periculo non praetermitteret, id homo eruditus in 5^rgt; iusidiis doctissimi hominis dissimulandum putaret? Sed cur diutius vos, iudices, teneo? ipsius iurati religiouem auctorita-temque percipite atque omnia diligenter testimonii verba co-gnoscite. Recita

1. in famam atque S; in famatatque P; infamat atque H — audisset inlatum P 3. a ante Caelio om. P¹ — caelione que neclexisset P — auditum add. Francken deleto vv. neque tulisset quae codd. hahent post neglexisset; Schwartz contra exp. neque neglexisset, retinet neque tulisset; neque neglexisset si quis at-tulisset scr. Baehrens — ilia humilitate H 3. illis ante artibus T; ceteri libri om. 5. neclegere potuisset P — quod facinus alienum hominem inlatum severe accipere P; in alienum hominem HST; intentum T; acciperet HST «. hospitem T. ut Garatonius coniecerat; hospite PHS 7. actum cum comperisset H S; actum cum petisset P; actum si comperisset T et aliquot libri Lambini — a suis P PI S; a suis servis T — temptatum P — post tentatum codd. add. esse; inclusit Pluygcrs H. negle-gere P — locisve PHS; locisque T — reprehenderet PHS; reprehenderet et T ». domi suae HST; suae domi P — cep-tum H — post coeptum libri add. esse: exp. Pluygers — ferret HST; ferre P lO. praetermitteret 7\' et vett. edel.; prae\'/mitteret P; postmitteret HS 11. in insidiis HST; in om. P— doctissimi PHS; nocentissimi T 13. percipite atque om. T — testi-moni verba P; atque omnia diligenter testimonii luccei quid expectatis H.

Quid expectatis ainplius? au aliam quaiu vocem putatis ipsam pro se causam et veritatem posse mittere? Haec est iimocentiae 5 defensio, haec ipsius causae oratio, haec viva vox veritatis. lu crimine ipso nulla suspicio est, in re nihil est argumeiiti; in negotio, quod actum esse dicitur, nullum vestigium sermonis, 5 loci, temporis; nemo testis, nemo conscius nominatur; totum crimen profertur ex inimica, ex infami, ex cnuleli, ex facino-0 rosa, ex libidinosa domo; domus autem ilia, quae teutata esse scelere isto nefario dicitur, plena est integritatis, officii, re-ligionis: ex qua domo recitatur vobis iureiurando devincta 10 auctoritas, ut res minima dubitanda in contentione ponatur, utrum temeraria, procax , irata mulier finxisse crimen an gravis, sapiens, moderatusque vir irreligiose testimonium dixisse videatur.

cipium invenire neque evolvere exitum possum. Quae fuit enim 15 causa quamobrem isti mulieri venenum dare vellet Caelius? ne aurum redderet? num petivit? ne crimen haereret? num quis

obiecit ? num quis denique fecisset mentionem, si liic nullius nomen detulisset? Quin etiam L. Herennium dicere audistis verbo se molestum non futurum fuisse Oaelio, nisi iterum eadem de re suo familiari absolute nomen bic detulisset, Credibile est igitur tantum facinus ob nullam causam esse commissum ? et vos non 5 vicletis fingi sceleris maximi crimen, ut causa alterius sceleris suscipiendi fuisse videatur? Cui denique commisit? Quo adiutore usus est? quo socio? quo conscio ? Cui tantum facinus , cui se, cui salutem suam credidit? servisne mulieris? Sic enim obiectum est. Et erat tam deraens bic, cui vos ingenium certe tribuitis, in etiam si cetera inimica oratione detrabitis, ut omnes snas for-tunas alienis servis committeret? At quibus servis? Refert enim magnopere id ipsum: iisne, quos intelligebat non communi condicione servitutis uti, sed licentius, liberius, familiari us cum domina vivere? Quis enim lioc non videt, indices, aut qnis 15 iguorat, in eiusmodi domo, in qua materfamilias meretricio more vivat, in qua nihil geratur quod foras proferendum sit, in qua lustra, lubidines, luxuries, omnia denique inaudita vitia ac flagitia versentur, bic servos nou esse servos ? per quos

omnia gerantur, quibus occulta credantur, ad quos aliquantura 58 etiam ex quotidianis sumptibus ac luxurie redundet. Id igitur Caelius non videbat V Si enim tarn familiaris erat mulieris quaiu vos vultis, istos quoque servos familiares esse dominae sciebat; sin ei tauta consuetudo, quanta a vobis inducitur, nou erat, 5 quae cum servis potuit f\'amiliaritas esse tanta?

XIV Ipsius autem veneni quae ratio fingitur? ubi quaesitum est? quem ad modum paratum ? quo pacto, cui, quo in loco tra-ditum? habuisse aiunt domi vimque eius esse experturn in servo quodam, ad earn rem ipsam parato, cuius perceleri interitu esse 10 j\'j ab hoc comprobatum venenum. Pro di immortales! cur iuterdum in hominum sceleribus maximis aut connivetia aut praesentes fraudis poenas in diem reservatis? Vidi enim, vidi et ilium bausi dolorem vel acerbissimum in vita, cum Q. Metellus ab-straberetur e sinu gremioque patriae, cumque ille vir, qui se 15 naturn buic imperio putavit, tertio die postquam in curia, quam in rostris, quam in republica floruisset, iutegerrima aetate, optimo habitu, maximis viribus, eriperetur indignissime bonis

omnia committantur et qui versentur in iisdem voluptatibus exenii praeeunte Schoellio 1. ad ante quos om. 1\' \'i. cotidianis P

— luxuriae P¹ 3. tam S; iam PH 41. ee domina//esse scibat P 5. inducitur C; an fort. leg. induitur? O. esse tanta P; tauta esse H S ». aiunt C sed P^l in rasura 10. ad cam rem ipsam corr. Madvig; ad eadem rem ipsam P¹; ad rem ipsam P³HS; ad rem istam scr. Ernestius — esse ab hoc P; esset ab hoc HS 11. pro di C (P² in ras.) 13. connivetis S;. conivetis PH

— praesentes Wesenberg; praesentis C 11. hau si P — acer-vissimum P — quiutus metellus P 15. e sinu gremioque em. Lambinus; e sinu e gremioque H S P²; e sinu e remio quae P¹{in script, unciali E et G hand raro confunduntur. Vide G. lle-raei Quaestt. Critt. et Palaeogr. p. 107) 111. putavit C; puta-visset reponit Ernestius 1?. iutegerruma P IS. optumo PH

omnibus atque uuxversae civitati: quo quiclem tempore ille mo-riens, cum iam ceteris ex partibus oppressa mens esset, extre-mum sensum ad memoriam reipublicae reservabat; cum me intuens flentem significabat interruptis atque morientibus voci-bus, quanta impenderet procella rnihi, quanta tempestas civitati, et cum parietem saepe feriens eum, qui cum Q. Catulo fuerat ei communis, crebro Catulum, saepe me, saepissime rempublicam nominabat, ut non tam se mori quam spoliari

60 suo praesidio cum patriam tum etiam\'me doleret. Quem quidem virum si nulla vis repentini sceleris sustulisset, quonam modo ille furenti fratri suo consularis restitisset, qui consul eum incipientem furere atque multa stulte conautem sua se manu interfecturum audieute senatu dixeritV Ex hac igitur domo progressa ista muiier de veneni celeritate dicere audebit? Nonne ipsam domum metuet, ne quam vocem eiiciat, non parietes conscios; non noctem illam funestam ac luctuosam perliorrescet ? Sed revertar ad crimen: sed enim liaec facta illius clarissinü ac fortissimi viri mentio et vocem meam fietu debilitavit et mentem

8. mens esse P¹ 4. interruitis P¹ 5. inpenderet P — procella mihi em. Orellius; procella ibi P; procella urbi HS: procella reipublicae Garatonius; procella nobis Klotz «. quinto catulo P S. se mori P; se emori H S — tamquam spoliari P¹lO. si nulla vis P² IIS; si nulla virum P\' — repentini sceleris C; repentiuo scelere corr. Baehrens 11. post fratri suo codd. add. patrueli; alossema exp. Orellius — consularis PHj consulari S — qui consul eum scripsi; qui consulem C; qui consul corr. Manutius 13. iucipieutem furere atque conautem C; multa stulte supplevi; furere inclusit Kar sten 13. audienbes senatu P¹ 14. de veni celeritate P¹ 15. eiiciat Muretus cum aliquot 11. dett.; eiiciat P²HS; eliceat P¹ 10. noctem illam S; noctem aliam PH 1?. sed (set P) enim liaec facta C; sat enim haec facta Schoell.

modura paratum sit non dicitur; datum esse aiuut huic P. Li-cinio, pudenti adolescenti et bono, Caelii familiari; constitutum factum esse cum servis, ut venireut ad balneas Senias; eodem Licinium esse venturum atque iis veneni pyxideiu traditurura. Hie primum illud require, quid attinuerit fieri in eum locum, 5 cur illi servi non ad Caelium doraum venerint. Si manebat tanta ilia consuetudo tantaque familiaritas, quid suspicionis erat, si apud Caelium mulieris semis visus esset? sin autem iam suberat simultas, extincta erat consuetudo, discidium extiterat, bine illae lacrimae nimirum et baec causa est omnium horum 10 scelerum atque criminum. \'Imo\', inquit, \'cum servi ad dominam rem istam detulissent, muiier ingeniosa praecepit suis, omnia Oaelio pollicerentur; sed ut venenum, cum a Licinio traderetur, manifesto comprehendi posset, constitui locum iussit, ut eo mitteret amicos qui delitescerent, dein repente, cum veuisset 15

J . post vv. paratum sit Bake inserendum putat si — aiunt (P³ ai in ran.) — huic em. Madvig; boe C \'i. pudenti PSH¹; prudenti H²3. factum eiecerunt Lambinus et Gruterus 1. iis P; his H S 5. adtinuerit P¹ — fieri in eum locum constitutum C; constitutum e.vp. Ernestius; ferri Krnesthis eum codd. aliquot deterioribus 7. tanta ilia consuetudo celii cum clodia tantaque familiaritas H S; tanta ilia consuetudo caeli tanta familiaritas cum clodia P; Caelii cum Clodia ut interpretamentum inclusit Francken ■— suspitionis P — erat, si apud corr. Ernestius; esset si apud C H. sin autem iam corr. Oetling; sin autem iamiain C; sin autem iam turn Pluygers ». simulatas P¹ IO, lacrumae P — immo C 12. rem istam P^s H S; remittam P\' — inter istam et detulissent codd. exhibent et maleficium caelii: embl. exp. Oetling 13. sed ut venenum HS: sed venenum [om. ut) P 11. com-praehendi P — constitui locum iussit balneas senias C; balneas Senias exemi; locum del. Ernestius coll. cap. XXVI in. »cur enim potissimum balneas publicas constituerat?quot; la. delitescerent H\'S; delitiscereut P H²,

Licinius veuenuraque traderct, prosilirent hominemque compre-XXVI henderent. Quae qnidem omnia, iudiees, perfacilem rationem habent reprehendeiuli. Cur enim potissiraum balneas publicas constituerat? in quibus non invenio quae latebra togatis homi-nibus esse possit. Nam si essout in vestibulo balnearum, nou 5 laterent; sin se in intimum coniicere vellent, nee satis commode calceati et vestiti id facere possent et fortasse non reciperentur;

nisi forte muiier potens quadrantaria illa permutatione familiaris 03 facta erat balneatori. Atque equidem vehementer expectabam,

quinam isti viri boni testes huius manifesto deprebensi veneni 1° dicerentur; nulli enim sunt adhuc norainati. Sed non dubito qviin sint pergraves, qui primum sint talis feminae familiares, deinde eam provinciam susceperint, ut in balneas contruderen-tur; quod ilia, nisi a viris honestissimis ac plenissimis dignitatis, quam velit sit potens, numquam impetravisset. Sed quid 15 ego de dignitate istorum testium loquor? virtutem eorum dili-gentiamque cognoscite. In balneis delituerunt: testes egregios! dein temere prosiluerunt: homines imperantis gratóae et volun-tati deditos! Sic enim fingunt, cum Licinius venisset, pyxidem teneret in manu, conaretur tradere, nondum tradidisset, tuin 20 repente evolasse istos praeclaros testes sine nomine: Licinium autem, cum iara manum ad tradendam pyxidem porrexisset.

retraxisse se atque illo repentino hominum iinpetu impeditum se in fugam coniecisse. O magua vis veritatis, quae contra hominum ingenia , calliditatem , sollertiam contraque fictas omnium XVII insidias facile se per se ipsa defendat! Velut haec tota fabella veteris et plurimarum fabularum poetriae quam est sine argu- 5 mento! quam nullum iuvenire exitum potest! Quid enim ? isti tot viri — nam necesse est fuisse non paucos, ut et compre-liendi Licinius facile posset et res esset testatior — cur Licinium de rnanibus amiserunt? Qui minus compreliendi potuit, cum se retraxisset, ne pyxidem traderet, quam si tradidisset? Erant 10 enim illic positi ut manifesto Licinius teneretur, aut cum reti-neret venenum aut cum tradidisset. Hoc fuit totum consilium mulieris, haec istorum provincia, qui rogati sunt: quos quidem tu quamobrem temen* prosiluisse dicas non reperio. Fuerunt hoc rogati, fuerunt ad banc rem collocati, ut venenum, utinsidiae, 15 65 facinus denique ipsum ut manifesto comprehenderetur. Potue-runtne magis in tempore prosilire, quam cum Licinius venisset.

cumque in manu teneret veneni pyxidem ? Quae si iam erat tradita servis, imploraret horainum fidem atque a se ullam pyxidem traditam pernegaret. Quem quomodo illi reprehende-rent? vidisse se dicerentV Priinum ad servos revocarent maximi facinoris crimen; deinde id se vidisse dicerent quod, quo loco 5 collocati fuerant, nou potuissent videre Tempore igitur ipso se ostenderunt, cum Liciuius venisset, pyxidem expediret, manum porrigeret, veueuum traderet. Mimi ergo est iam exitus, uou fabulae; in quo cum clausula non invenitur, fugit aliquis e XXVIII manibus; deinde scabella concrepant, aulaeum tollitur. Quaero 10 enim cur Licinium titubantem, haesitantem, cedentem, fugere conantem mul ieraria ista manus de manibus amiserit; cur non comprelienderint, cur nou ipsius confessione, multorum oculis, facinoris denique voce tanti sceleris crimen expresserint? an timebant ne tot unum valentes imbecillum, alacres perterritum ¹⁵

(prosilire corr. P²) P superscr. ra. recentior meliori; meliori magis tempore HS; magis tempore scr. Madvig 1. quae si iam erat tradita servis evasissent subito ex balneis mulieris amici Liciuiumque (licinium quae P¹) comprehendissent imploraret omnium fidem C; delevi insulmrn additamentum evasissent.... comprehendissent; quae cum iam erat tradita servis, si evasissent etc. Ernestius; qui si, cum iam erat tradita servis, evasissent etc. Hake; quae si iam erat tradita servis, si evasissent etc. Halm quae si, iam ea tradita servis, evasissent etc. Kayser; qua si iam tradita servis evasissent etc. Baehrens; pro evasissent Bake requirit evolassent; ex balneis del. Ernestius-, e late-bris mavult Francken; mulieris amici induxit Ernestius; pro omnium vett. edd. habent hominum 2. ullam pyxidem em. Francken] illam pyxidem C 4. ad servos revocarent em. Oet-ling ] ad se revocarent C «. conlocati P S. mimi P²11S; ui P¹ — est iam exitus vett. edd.-, est etiam exitus C;

mimi ergo est ei iam exitus fabulae coniecit Baehrens 1lt;Igt;. scabella HS; scabilln P — auleum C 11. qur P 12. ista manus ed. Lambiniana] manus ista C — amiserit S et aliquot codd. Lanibini; emiserit H; miserit P — cur non coinprehenderint om. P 13. qur non ipsius P — confessione P; confessionem H S 11. expraesserint P 15. inbecillum P.

superare non possentV Nullom argumentum in re, nulla sus-picio, nullus exitus criuiinis reperitur: itaque haec causa ab argumentis, a coniectura, ab iis signis, quibus Veritas illustrari solet, ad testes tota traducta est: quos quidem ego, indices, nou raodo f^ine ullo timore, sed etiam cum aliqua spe delecta-tionis expecto. Praegestit animus iam videre, priraum lautos iuvenes, mulieris beatae ac nobilis familiares; deinde fortes viros, ab imperatrice in insidiis atque in praesidio balnearum collocatos: ex quibus requiram quonam modo latuerint aut ubi; alveusne ille an equus Troianus fuerit, qui tot invictos viros 1 muliebre bellum gerentes tulerit ac texerit; ad illud vero re-spondere cogam, cur tot viri ac tales hunc et uuum et tam imbecillum, quam videtis, non aut stautem comprelienderint aut fugientem consecuti sint; qui se numquam profecto,si ia istum locum processerint, explicabunt. Quam volent in couviviis faceti, 1 dicaces, nonnumquam etiam ad vinum diserti sint, alia fori

vis est, alia triclinii; alia subselliorum ratio, alia lectorum; non idem iudicum comissatorumque conspectus; Inx deniqne longe alia est solis ac lychnorum. Quamobrciu cxcuticmus oranes isto-rum delicias, omnes ineptias, si prodierint. Sed me audiant, navent aliani operam, aliani ineant gratiam, in aliis se rebus 5 ostentent; vigeant apud istam mulierem venustate, doiuinentur sumptibus, baereant, iaceant, deserviaut, capiti vero innocentis fortunisque parcant.

6g At sunt servi illi de cognatorum sententia, nobilissimorum et clarissimorum hominum, manumissi. Tandem aliquid inveni- 10 mus, quod ista muiier de suorum propinquorum, fortissimorum virorura, sententia atque auctoritate fecisse dicatur. Sed scire cupio quid habeat argumenti ista manumissio: in qua aut crimen est Caelio quaesitum aut quaestio sublata aut multarum rerum consciis servis cum causa praemium persolutum.\'At pro- 15 pinquis placuit\'. Cur non placeret, cum tu rem tp ad eos non ab aliis tibi allatam, sed a te ipsa compertam deferre diceres?

69 Hic etiam miramur, si illam coramenticiam pyxidem obscenis-sima sit fabula consecuta? Nihil est quod in eiusmodi mulierem non cadere videatur: audita et pervulgata et percelebrata ser- 20

a. conspectus- C: consessus cod. Ursini 3. solis ac T; solis et PHS— lielinorum O lt;1. omnis ineptias 5. aliam ante ineant om. T 6. ostendent T ?. hereant P — capti vero P¹ H. fortunisque F T; et fortunis M S !». at sunt P H; adsunt T; assunt S 1«. ac clarissimorum II —- manu missi tandem P²1IS; manum sit tandem P\' 12. dicatur PUST; videatur legitnr in codcl. Erf. et Gemht. 13. manumisio P¹ 11. sublata T S ut Lambinus voluerat; sublevata P H 15. at propinquis placuit PHS; at propinquis inquid placuit T; inquit corr. Halm 1«. cum tu rem ad eos HS; cum tu rem te ab eos P 1?. adla-tam P — conpertam P 18. commentitiam P I O. sit fabula C; est fabula corr. Halm — nil est H S -O. vv. èt pervulgata om. P; et pervolgata H S.

monibus res est, Porcipitis animis, indices, iamdudum quid velim vel potius quid nolim dicere. Quod etiam si est facete dictum, certe a Caeliu non est. Quid enim attiuebat? sed enim ab aliquo adolescente est, fortasse non tam insulso quam non verecundo. Sin totum est fictum, nou \'illud quidem modestum, 5 sed tarnen non infacetum mendacium est; quod profecto num-quam hominum sermo atque opinio eomprobasset, nisi omnia, quae cum turpitudine aliqua dicerentur, in istam quadrare apte viderentur.

70 Dicta est a me causa, iudices], et perorata. lam intelligitis io quantum iudicium sustineatis, quanta res sit commissa vobis. De vi quaeritis. Quae lex ad imperium, ad maiestatem, ad statum patriae, ad salutem omnium pertinet, quam legem Q. Catulus armata dissensione civium reipublicae paene extremis temporibus tulit, quaeque lex sedata ilia flamma consulatus mei 15 fumantes reliquias coniurationis extinxit, hac eadem lege Caelii adolescentia non ad reipublicae poenas, sed ad mulieris libidi-nosae delicias deposcitur. Atque boc etiam loco M. Camurtii et C. Aesernii damnatio praedicatur. 0 stultitiamne dicam an impudentiam singularem! Audetisne, cum ab ea muliere ve- 20 niatis, facere istorum hominum mentionem ? Audetisne excitare

tanti flagitii memoriam, non extinctam illam quidem, sed re-pressam vetustate? Quo enim illi crimine peccatoque perierunt? Nempe, quod eiusdem mulieris dolorem et iniuriam Vettiauo stupro sunt persecuti. Ergo ut audiretur Vettii nomen in causa, ut ilia vetus Afraniana fabula reficeretur, idcirco M. Camurtii 5 et G. Aesernii est causa renovata? qui quamquam lege de vi certe nomine tenebantur, eo maleficio tameu eraut implicati, 72 ut ex nullius legis laqueis exiraeudi viderentur. M. vero Caelius cur in hoc indicium vocatur? cui neque proprium quaestionis crimen obiicitur nee vero aliquod eiusmodi, quod sit a lege 10 seiunctum at cum vestra severitate coniunctum. Cuius prima aetas dedita disciplinae fuit iisque artibus, quibus iustituimur ad hunc usum forensem, ad eapessendam rempublicam, ad ho-norem, gloriam, dignitatem: iis autem amicitiis maiorum uatu

a. vetustatem P — peccato quae perierunt P¹ 3. nempe P; neque S — vettiano nefario stupro sunt S; vettiano nefario sunt stupro sunt P; vettiano nefario isto stupro sunt Halm) nefario exp. Schoell 4. vetti nomen P ft. Afraniana em. Lam-Innus; afraria P S: aeraria coniecit Garatonius (araria cod, St. Vict.) — reficeretur P² S; refeciretur P¹ — vv. camurti et aeserni P hahet \'in ras. 7. certe nomine tenebantur scr. Baeh-rens; certe (te P in ras.) non tenebantur PS — eo maleficio S A ; et maleficio P fortasse pro ei m. — tamen A ; am. \'PS — inplicati A 8. eximendi A; emittendi P S ». proprium quaestionis crimen obicitur P S: proprium quidem crimen quaestionis obicitur A; proprium quoddam crimen quaestionis obiicitur su-spicatur Halm lO. aliquod P; aliquid S A H. at corr. Ernestius;

sec. suppleta sunt 13. dedita disciplinae A; dedita disciplinis P²S; dedita ad disciplinis P\'— fuit isque S A; fuitis quae P¹ — instituimur PS; instruimur A et rhetor. Ecksteinii 14. is autem fuit amicitiis P S; his autem fuit amicitiis A; fuit induxit Halm.

quorum eum imitari industriam continentiamque maxime velitis, iis studiis aequalium, ut eundem quem optimi ac nobilissimi TS petere cursum laudis videretur. Cum autem paulum iam roboris accessisset aetati, in Africam profectus est, Q. Pompeio pro-consuli coutubernalis, castissimo homini atque omnis officii di- 5 ligentissimo; iu qua provincia cum res erant et possessioues paternae, tum etiam usus quidam provincialis acquiri potend eo loco, qui non sine causa a maioribus Imic aetati tributus est. lam uhi decessit illinc Pompeii iudicio probatissimus, ut ipsius testimonio cognoscetis, voluit vetere institute, eorum adoles- 10 centium exemplo, qui post iu civitate summi viri et clarissimi cives extiterunt, industriam suam a populo Romano ex aliqua XXXI illustri accusatione cognosci. Vellem alio potius eum cupiditas ⁷¹ gloriae detulisset, sed abiit buius tempus querelae. Accusavit C. Antonium, collegam meum, cui misero collati iu rerapu- 15 blicam beneficii memoria nihil profuit, nocuit opinio maleficii cogitati. Postea nemini umquam concessit aequalium, plus ut

in foro, plus ut in uegotiis versaretur causisque amicorum, plus ut valeret inter suos gratia. Quae nisi vigilantes homines, nisi Nsobrii, nisi industrii consequi non possunt, omnia labore et 75 diligentia est consecutus. In hoc flexu quasi aetatis — nihil enim occultabo fretus humanitate ac sapientia vestra — fama 5 adolesceutis paulum haesit ad metas notitia nova mulieris et infelici vicinitate et insolentia volnptatum, quae cum inclusae diutius et prima aetate compressae et constrictae fuerunt, subito se nonnumquain profundunt atque eiiciunt universae. Qua ex vita, vel dicam quo ex sermone — nequaquam enim tantum 10 erat, quantum homines loquebantur — verum ex eo quicquid erat, emersit totumque se erexit atque extulit; tantumque abest ab illius familiaritatis infamia, ut eiusdem nunc ab sese ini-70 micitias odiumque propulset. Atque ut iste interpositus sermo deliciarum desidiaeque moreretur — fecit me mehercule invito 15 et multum repugnante, sed tarnen fecit — nomen amici mei de ambitu detulit; quem absolutum insequitur, revocat, nemini nostrum obtemperat, est violentior quam vellem. Sed ego non loquor de sapientia, quae non cadit in hanc aetatem: de im-petu animi loquor, de cupiditate vincendi; de ardore mentis 20 ad gloriam: quae studia in his iam aetatibus nostris contrac-tiora esse debent, in adolescentia vero taraquam in herbis significant quae virtutis maturitas et quantae fruges industriae sint futurae. Etenim semper magno ingenio adolescente»-refre-nandi potius a gloria quam incitandi fuerunt; amputanda plura 25

77 serenda, Quare si cui nimium efferbnisse videtur huius vel in suscipiendis vel in gerendis inimicitiis sive ferocitas sive perti-* nacia, si quem etiam minimorum horum aliquid offendit, si purpurae genus, si amicorum catervae, si splendor, si nitor, 5 iam ista deferbuerint, iam aetas omnia, iam usus, iaiu dies mitigarit.

XXXII Conservate igitur reipublicae, indices, civem bonarum artium bonarum partium. Prorair.to hoe vobis et reipublicae spondeo, si modo nos ipsi reipublicae satisfecimus, numquam liunc a nostris 10 ratiouibus seiunctum fore: quod cum fretus nostra familiaritate promitto turn quod durissimis se ipso legibus iam obligavit:

78 non enim potest, qui hominem consularem, quod ab eo rem-publicam violatam diceret, in indicium vocarit, ipse esse in republica civis turbulentus; non potest, qui ambitu ne abso- 15 lutum quidem patiatur esse absolutura, ipse impune umquam esse largitor. Habet a M. Oaelio respublica, indices, duas accu-sationes vel obsides periculi vel pignora voluntatis. Quare oro

obtestorque vos, indices, ut, qua in civitate paucis his diebus Sextus Clodius absolutus est, quem vos per biennium aut mi-uistrum «ediUüiiis aut ducem vidistis, hominem sine re, sine fide, sine spe, siue sede, ore, lingua, manu, vita omui inqui-natum; qui aedes sacras, qui censum populi Romani, qui 5 memoriam publicam suis manibus incendit, qui Catuli monu-mentum afflixit, meam domum diruit, mei fratris incendit; qui in Palatio atque in urbis oculis servitia ad caedem et ad in-flammandam urbem incitavit; in hac civitate ne patiamini illum absolutum muliebri gratia, M. Caelium libinini muliebri con- 10 donatum; ne eadem muiier cum suo coniuge et turpissimum latronem eripuisse et honestissimum adolescenten! oppressisse 79 videatur. Quod cum huius vobis adolescentiam proposueritis, constituitote ante oculos etiam huius miseri senectutem, qui hoc unico filio nititur, in huius spe requiescit, huius uuius casum 15 pertimescit; quem vos, supplicem vestrae misericordiae, servum potestatis, abiectum non tam ad pedes quam ad amores sen-susque vestros, vel recordatione parentum vestrorum vel liberorum iucunditate sustentate, ut in alterutrius dolore vel pietati vel indulgentiae vestrae serviatis. Nolite, iudices, aut hunc iam 20 natura ipsa occidentem veile maturius extingui vulnere vestro

quam suo fato, aut iiunc nuuc primum florescentem firmata iam stirpe virtutis, tamquam turbine aliquo pervertere. Oonser-vate parenti filium, parentem filio, ne aut senectutem iam prope desperatam coutempsisse aut adolescentiam plenam spei maximae non modo abiecisse sed etiam perculisse atque afilixisse videamini. Quera si nobis, si suis, si reipublicae conservaritis, addictum, deditum, obstrictum vobis ac liberis vestris habebitis oraniumque huius nervorum ac laborum vos potissimum, iudices, fructus uberes diuturnosque capietis.

\' ■

§ l. »Huiu8 introitusquot;, inquit Bake, »nullum aliud consilium est nisi ut ostendatur totam accusationem, qua Caelius pete-retur, non vero crimine seel opibus meretriciis niti. Hinc sub-

liceat esse) videntur commodius collocari post verba: unum hoc iudicium exerceatur.quot;

Verissime Bake quod ad sententiam. Sed cavendura ne ipsa oratoris verba corrigere videamur cum gravi detrimeuto pul-cherriraae periodi. Cf. de toto hoc prooemio G. Oetlingii Comm. philol. de Cic. or. pro Caelio p. 24 seqq.

Ibid, illius (libri ad unum omnes male Atratini illitis) pie-tatem non reprehendat, muliebrem libidinem comprimendarn putet,

Valde mihi arridet elegans Frauckenii coniectura filii pietcite tn — cf. § 36 ubi ilium ante filium merito damnat Bake ut natum e dittographia — etsi concedendum esse puto doctissimo viro Iwan Müller (Jahresber. über die Fortschr. der class. Al-terthumsw. 1880 II p. 253) pronomen illius hoc loco de ac-cusatore quodammodo ferri posse cum continuo praecedant vv.

§ 2. etenim si attendere diligenter, existimare vere de omni hac causa volueritis, sic constituetis.

Sicut innumerabilibus locis dissolutie vel repugnante codd. auctoritate restituenda esse videtur, ita ab hoc loco aliena est. Senseruut hoc veteres quidam librorum MSS correctores et editores, quorum nounulli cum codice Lallemandi scribunt et existimare vere, alii existimareve, (om. vere). Unus codex Lei-densis exhibet etenim ui attendere diligenterque existimare, quae manifesta est correctio. Probabilius Baehrens existimareque; quamquam particula que nonnisi perraro iungit verba iafinita praesentia activa (cf. Mergueti Lexicon Tullianum). Vide tamen lie coniunctionis absentia indicium sit interpolationis et voca-bula attendere dilic/enter cum Franckenio inducenda sint utpote minus apta, cum non statim ad causae expositionem transeatur. Cf. exc. Grillii iu apparatu critico.

§ 3. ac mihi quid em videtur, indices, hie introïtus defensionis adolescentiae M. Caelii maxime convenire, ut ad ea, quae accu-satores deform an di huitjs causa, detrahendae spoliandaeque dignitatis gratia dixerunt, primum respondeam.

Locum manifesto corruptum variis modis sollicitarunt critici. Intolerabilem esse asyndeti figuram in structura verborum de-formandi.... causa, detrahendae .... gratia primus vidit Bake nec tamen inserenda coniunctione copulativa et post causa de doctorum virorum sententia oratoris manum in integrum resti-tuit. Manet euim perinepta tautologia. Nam inter deformare Caelium et detrahere atque spoliare dignitatem eius quid tandem interest? Quae ne gradu quidem distant. Itaque Cobetus pro-posuit deformandkK huius cawsAE, quae sane lenissima est correctio; at quae primum redarguit Cicero non pertinent ea ad cansam sed ad mores, ad vitam, ad famam Caelii. Orator, ut solet, agit ante omnia de persona rei, de ipsa causa post dicturus, Francken couiicit deforrnandae eius (i. e. adolescentiae) causa et idem fere suadet Karsten nisi quod transponit hie introitus defensionis M. Caelii.....deforrnandae huius adolescentiae. Equidem verum esse censeo de fama huius expuncto voca-bulo causa et videor mihi reperisse erroris originem. Suspicor librarium codicis archetypi — ut confundi solent voces non multura dissimiles (§ 18 e. g. unus cod. Leid. pro carmen exhibet crimen) — oscitauter dedisse deforrna pro defama, deinde

supervenisse acutulum correctorem qui locum pro sua peritia refinxerit in hunc modum:

De hoc genere mendorum utiliter comparabis Madvigii annot. ad T. Liv. XXII, 23, 9.

Ibid, de dignitate Caelius (M. add. Lambinus) nods ac maio-ribus natu et sine mea oratione et tacitus facile ipse respondet.

Sic codd. P H (P secundo et scripto in rasura). Aliquauto luelius S habet etiam sine mea oratione tacitus quod idem legitur in editione Lambiniana a. 1566. Sed quis praesertim admonitus non sentit vocem tacitus cum alienam sedem occupare ia sen-tentia (tacitus facile ipse pro ipse facile tacitus) turn multo melius abesse? Interpretamentum esse videtur primum adscrip-

turn aut superscriptum (sine mea oratione), deinde errore in ipsam orationetn receptum. Nisi forte corruptelae ansam praebuerit insequens vox facile librarii negligentia bis pro semel descripta.

Praesens maestitia nihil aliud est nisi m. quae oculis subiecta et conspicua est — quam videtis. Recte igitur Pluygers sustulit quam cernitis adscriptum ab po qui quid esset praesens explicare voluit. Hie quoque aliena sedes fraudem arguit.

§ 5. nemini umquam praesenti prae :::: ^:~ani (sic P¹; prae-toriani P² et reliqui codd.) maiores honores hahuerunt quam absenti M. Gaelic: quern et absentem in amplissimum ordinem cooptarunt.

Speciosa est coniectura Franckenii qui profectus a lectione P¹ proposuit praesenti praetori populi Romani. Et sane admodum

verisimile est oratorem raunicipii nomen hoc loco ne comme-morasse quidem, cum omnes qui aderant, probe scirent quod-nam municipium intelligeretur atque insuper lectissimi viri ex eo cum laudationc adessent. Hand mirarer tarnen si monstra scriptunie prae , prae end, praetoriani, prestutiani

(in cod. Lambini), piriestutiani (apud Gruterum) ad unum omnia originem ducerent a male repetito vocabulo quod prae-cedit,

Utut est, nomen patriae Oaelii ignoratur. Quem neque Pu-teolis neque Neapoli natum esse luculenter demonstravit Madvig in Opusc. Acad. (I, p. 234 et 391). Tusculani autem, quae coniectura est Baiteri a Kaysero in textum recepta, »quod epitheta tam illustre ar tam grave in hoc municipium egregrie quadrantquot;, nihil omnino pro sc habet nisi codicum terminatio in ani. Quodsi utique tribus istis literulis tamquam veri ves-tigiis insistendum erit, praeferendum certe videbitur Cumani, id quod commendavit G. Wegehaupt, vel potius Teani (cf. Cic. pro leg. Agr. II § 96; Strab. V); nam Teani Sidicini incolas cum Teanenses tum etiam nonnumquam Teanos appellari notum e Plinio.

\' Veronae autem in mentem venisse Vollenhovenio Franckenio aliis non mirum propter Rufum Cafcullianum.

Caeterum cum Oaelius sive hospes sive patronus factus a civibus honoris causa in amplissimura ordinem cooptatus esse dicatur, fortasse cogitandum de florentissimo municipio Caleno, quocum Ciceroni, sicut ipse testatur (ad Fam. IX. 13), magna necessitudo erat. Constat certe ex inscriptione in vicinia huius oppidi reperta\'), Calibus, id quod de nullo alio municipio diserte memoratur, decurionum senatum collegas sibi cooptasse.

quem et absentem et v. absenti recte in cod. Harleiano decsse monuit Baehrens. Nec fortuitam esse oraissiouem docent codd. Leidenses qui omnes hoc molesto emblemate vacui sunt.

§ 6. equidem, ut ad me reuertar, ab his fontibus proji.uxi ad hominum famam et mens hie forensis labor vitaeque ratio dimanavit ad existimationem hominum paulo latius commendatione ac iudicio me.orum.

Locus languidus et sine viribus, quam ureudo secandoque frustra curare non desinunt Ciceronis interpretes. Ego cum Vollenhovenio et Franckenio immedicabile vulnus recidendum esse iudico. Composuerat haec, opinor, librarius, eruditus qui-dem ille sed idem subineptus, lacunam, quam in detrito codice detexisse sibi vidsbatur, de suo explens (eiusdem generis est interpolatio in § 24). Qua in re ita versatus est ut, licet mi-rifico artificio verba vere Tulliana satis lepide contexerit, ea tarnen protulerit, quae a Ciceronianis distent quantum aera lupinis.

§ 7. neque enim decehat neque aetas ilia postulabat neque pudor patiebatur.....adolescentuli.

Accusationem de moribus Caelii Atratino potissimum datam esse ea ipsa de causa dedecebat, si quid video, quod pudor boni adolescentuli non patiebatur ilium in istiusraodi argumentis ver-sari. Non igitur suffecerit cum Karstenio (coll. Madvigii cou-iectura ad Cic. Sest. § 4) primum neque in non mutavisse sed quo agnoscamus accuratum sermonem Tullianum, vv. decehat neque reddenda erunt male sedulo interpolator!.

Simili modo inquinatus est locus § 15 m. quem purgavit Bake: non modo si socius (coniurationis) sed nisi inimicissimus istius sceleris fuisset, numquam coniurationis accusatione adoles-centiam suam potissimum cornmendare voluisset,

§ 8. illud tarnen te esse admonitum volo: primum (qualis es talem te existiment) ut quantum a rerum turpitudine ahes, tan-

turn te a verborum libertate seiungas; deinde ut ea in alterum ne dicas quae cum tibi /also responsa sint, erubescas.

seiungas non minus quam sequentia continuo pendere a verbo admonendi. Praeceptum scholasticum, ut videtur, a margins

vis /also. At falso respondere, ni fallor, latine is tantum di-citur qui interrogatus verum non dicit.

Intelligerera: quae cum tibi responsa sint i. e. quae maledicta, quum maledictis, paria paribus, tibi relata sint. Quemadmodum enim sexcentis locis reperies referre pro respondere, ita nonnum-quam (rare tamen) inter legendum respondere occurrit plane eodem sensu usurpatum quo verbum referendi. Operae pretium est componere duos locos, unum Terentianum, alterum ex ipso Cicerone petitum.

Qui contextum diligenter perpenderit, videbit respondere et referre hoc loco synonyma esse prorsns idem significantia. Gal-lice verteris non répondre sed rendre la pareille.

Habes ad omnia, non, ut postulasti, %pult;rcix xxXxslav, sed paria paribus respondimus.

Annotat ad hunc locum novissimus editor Boot: »Quid sit paria paribus respondere nescio. Seclusi vocabulum respondemus quod ad sententiam minime desideraturquot;. Iniuria me iudice Boot damnavit Af£/i/ probam et antiquam. Respondere i. e. referre.

retulimus. Moneo propter Graevium qui satis infeliciter huuc locum interpretatus est ex ea huius verbi vi qua significat solvere ad diem constitutam.

Fieri saue puLesl ut orator dederit: deinde ut ea in alterum falso ne dicas quae etc. Consideranti tamen mihi quam saepo librarii ea quae parum intelligerent uuo alterove vocabulo iu-serendo expedire et explicare conati sint, adverbium falso non transponendum sed expungendum esse videtur. Idem adverbium in hac eadem oratione a scriba male additum videre licet § 26 ubi codex Leidensis 0 teste Vollenbovenio exbibet: eteniin eos una cenasse false dixit, ceteri autem libri false recte omittunt. Etiam prava forma false pro falso fraudem arguit. Contra vere a librariis accepit Cic. de Off. Ill c. 1 in. Vellem nobis hoc idem dicere liceret ubi libri tantum non omnes perperam habent idem vere dicere.

Verba uncis notata in editionibus Halmiana, Kayseriana aliis, licet Agroecio antiquiora, desuut tamen in optimis libris P et H. In Salisbergensi aliena manu scripta leguntur in margine. etiam ne ferendum quidem esse vidit Baehrens.

Novi eruditos homines qui vulgatam lectionem vel contra optimorum codicum auctoritatem acriter defendant; novi etiam qui admirentur bellissimam nominum paronomasiain aetati dignitati. Mihi vero vocabula inclusa non magis Tulliana videntur quam quae doctorum virorum diligentia dudum electa sunt de Har. Resp. V § 5:

nihil enim contra me fecit odio mei sed odio severitatis {odio dignitatis) odio reipublicae.

Cf. etiam pro Caelio § 55 ubi solus liber rescriptus exhibet integritatis (dignitatis) officii religionis, in reliquis codd. dignitatis non oecurrit.

§ 10. nam quod Catilinae familiaritas obiecta est Caelio, longe ah ista suspicione ahhorrere debet.

Quoniam iudices non reus ab ilia suspicione abhorrere debent, recipienda est emendatio Oetlingii debetis. Nihil ad tuendam vulgatam facit pro Cluentio c. 29 in. (Staieni persona .... a nulla turpi suspicione abhorrebai) cuius loci diversa est ratio.

In parva lacuna quam exhibet P inter vv. suspicione et abhorrere revocavi necessarium vocativum iudices.

lescentes illi homini nequam atque improbo studuerunt, tamen existimetur Caelius Catilinae nimium familiaris fuisse.

Locus a Bakio, Barwesio aliis non intellectus, in quo tamen nihil quicquam immutandum est.

genda) praeparanfc apodosin et continent exceptiouem praemis-sam, quasi dicat Cicero: adeo mihi constat de innocentia Caelii ut (quamquam aliis ignoscitur), si apparuerit vel semel Caelium ad Gatilinam accessisse, concedam Caelio tamen nimiam fuisse familiaritatem.quot;

§ 11. qua in aetate, nisi qui se ipse sua gravitate. ... defender et , quoquo mode a suis custoditus esset, tamen infamiam. veram ejfugere non poterat.

Cum Ernestio, Bakio aliis vulgatam lectionem defendi non posse puto salvo sermonis ingenio. Et sane infamia hoc loco quid sit, manifestum est, nempe usurpatur de malevolis homi-num rumoribus sententia plane eadem qua occurrit Liv. XXII. 39 § 18:

Kesistes autern adversus famam rumoresque hominum satis si firmus steteris, si te neque collegae vana gloria neque tua falsa infamia movent.

At falsae i. e. iniustae infamiae latine contrarium non est vera infamia — id quod contendit quidem Leutschius (Philol. XXV p. 91), neutiquam tamen idoneis exemplis probavit — sed merita ac debita infamia. Vide de Or. Ill § 203.

pro veram reponendum esse vere meritam. Frequens hoc corrup-telae genus in cod. Parisino, ut vel in prima vel in media vel in ultima parte vocabulorum aliquot literae aut syllabae exci-derint nulla rasura indicatae.

Componito mihi aliquis app. crit. pro Caelio § 11, 28, 30, 31, 47, 53, 55, 63, 68 etc.

§ 12. neque ego umquam fuisse tale monstrum in terris ullum puto tarn ex contrariis diversisque et inter se impugnantibus (sic recte HS. et Leid. D; vide e.g. Tusc I, 27, 66 et 111,29,72) naturae studiis cupiditatihusque conjiatum.

Quid in contextu significent naturae studia cupiditatesque baud facile quispiam dixerit. Quapropter cum Pluygersio (Mnem. 1881 p. 141) emendandum videtur natuns, studiis cupiditatihusque. Cf. de Nat. Deor. III. 35 aut simplex est natura ani-mantis.......aut concretum ex plurihus naturis.

Ita Chimaerae, Spbingis aliorum monstrorum imagines aptis-sime mentibus proponuntur, quorum sicut corpora ex diversis naturis essent conflata, ita Catilinae ingenium.

§ 13. servire temporibus suorum omnium pecunia, gratia, la-bore corporis, scelere etiam, si opus esset, et audacia (et inser-tum ab edd.)

qua in oratione si asperius in quosdam homines invehi vellern, quis non concederet ut eos, quorum scjsleris furore violatus essem , vocis lihertate perstringerem ?

§ 14. turn etiarn multos fortes vivos et bonos specie quadam virtutis assimulatae tenebat.

Vide etiam de Nat. Deor. I § 3; in specie autem Jlctae simu-lationis, sicut reliquae virtutes, ita pietas inesse non potest.

Quamquam fieri potest ut Atratinus nimiam istam Catilinae cum Caelio familiaritatem per contumeliam nominaverit condi-

Of. § 36: hahes hortos... eo loco. .. quo omnis iuventus na-tandi causa venit; hinc licet condiciones quotidie legas.

§ 15. itaque a maledictis pudicitae ad coniurationis invidiam, oratio est vestra delapsa.

Cum Garatonio fateor me non intelligere maledicta pudicitiae. Sententia enixe flagitat: mpudicitiae. Plane diversa est ratio locorum quos citat Halm (§ 6 nam quod obiectum est de pudi-citia; § 11 de eius fama ac pudicitia.....nemo loquebatur),

»At vocabulum Tacito et Suetonio usurpatum Tullianum non est.quot; Sed multa sunt elpyftévx a Cicerone novata, alia

§ 16. numquam enim tam Caelius aniens fuisset ut, si se isto injinito ambitu commaculasset, ambitu alter um accusant, neque eius facti in altero suspicionem quaereret cuius ipse sibi perpetuam licentiam optaret nec si sibi semel periculum ambitus subeundum putaret, ipse alterurn iteiium ambitus crirnine ar-cesseret.

picionem quaerere ambitus sit pro persequi iudicio ambitus suspi-cionem. Quapropter praeeunte Bakio scripsimus: facti in altero suspicionem quereretuk.

Praeterea resecanda videatur vocabula quae uncis inclusimus. Quae quam insulsa et supervacua sint quis admonitus non vi-det ? Scio talia et similia quia negando continentur demonstrari non posse sed expecto qui contrarium defendat.

Ibid, quod quamquam nec sapienter et me invito facit, tarnen est eiusmodi cupidus ut magis insectari alterius innocentiam quam de se timide coyitare videatur.

Vox cupidus me iudice neque cum Lambino, quern sequitur Kayser, delenda est neque in cupiditatis (sio cod. S) mutanda. A vero non multum aberrat Weiskianum eiusmodi, cupidivs ut etc. de quo tamen recte iudicat Madvig (p. 392) Ciceronem aut nihil omnino addidisse aut cupidE {cupidv—timide), nequaquam vero reliquisse cupidivs.

Cupide autera insectari aliquem optime latine dicitur de ac-cusatore ira et studio abrepto qui hominem innocentem iniquo iudicio persequatur. Ceterum traiectio adverbii {cupide ut magis pro ut cupide magis vel ut magis cupide], quae Madvigio ali-quam suspicionem movet, facilem habet excusationem. Perspi-cuitatis causa de industria facta esse videtur.

Post demum, ubi in P vox erasa est, restitui indices. Of. quae annotavi ad § 10.

§ 18. qui cum et ex rei puhlicae causa iam esset mihi quidem molestam, sibi tamen gloriosam victoriarn consecutus,

Palmarem Frauckenii emendationem e.v publica causa (cf. pro Caelio c. 13 in. publicae quaestionis; ep. ad. Att. XIV, 13 B, 4) comprobari assensu optimi codicis Salisbergensis testis oculatus affirmare possum.

Ibid. et cum domus patris a foro longe abesset, quo facilius et nostras uomus obire et ipse a suis coli posset, condumt in Palatio, non magna, domum.

Non assentior Bakio auctoritate unius libri Leidensis repo-iiendum esse censenti non magnAM domurn. Nee tarnen acquies-eeudum lectione vulgata. Quo miuuatur repetitio tam ingrata quam inutilis domus. . . domus. . . domum, ultimum voeabulum relegandum erit in marginem.

Et graeee et latine et in aliis multis linguis post verba emendi, vendendi, conducendi, locaudi etc. obiectum saepe subintelligitur. Cf. e. g. ad Verr. II L III c. 30: magna eme-rat.....magno vendidistis.

Accedit quod conducere domum in hoe certe orationis con-textu minus proprie dictum foret de adolescentulo, qui parvas habitaret aediculas, ut ait Cicero.

§ 19 omnibus in libris MSS circumfertur compluribus scribarum erroribus et interpretamentis adulterata, quorum benam partem criticorum sagacitas dudum detexit, pauca quaedam etiamnunc tolleuda supersunt.

Rem acu tetigit Baehrens summa evidentia corrigens non lege egerit. Nam nihil agere legitima forma est de opera inani; lege qgere autem dicitur is qui ins suum ex lege persequitur. Nee difficile intellectu quid intersit inter lege agere, iudicio agere, legibus experiri = actionem intendere alicui et testem iuratum queri apud indices de illatis iniuriis.

Praeterea res ipsa clamat cum Mureto delendum esse adverbium statim, quippe quod minime pertineat ad priorem partem quaestionis sed ad alteram (cur tanto post potius quam continuo). In idem nuper incidit Schwartz.

Dele id inepte adiectum a grammatico quodam quem fugiebat scilicet verba querendi et agendi, ut alia sexcenta, natura ita comparata esse ut commode poni possint absolute.

sese comrnovehor; sin autem eet (Lambinus recte erit) ductus. .. ah ipso capite accusationis vestrae, laetabor.

Egregie errat Oetling ubi ad vv. acute arguteque annotat haecce: »Bene se quidetu habet vox acute verum argute dicere est cum exquisito ornatu dicere atque quid referat, si senator ille de quo sermo est, oratione cum exquisito ornatu habita Ciceroni respondet. non satis intelligitur; certe multo melius Oiceronis sententia exprimitur, si scribimus acute accurateqaequot;.

argute compluribus locis idem fere valet quod ingeviose, suh-tiliter, (to^kttikSic. Cf. e. c. de Or. II, 4 § 18: de rebus aut difficillirnis aut non necessariis argutissime disputare i. e. dialec-ticorum more subtilissime.

Utiliter conferri potest locus quem e M. Catonis Originibus descripsit Aulus Gellius (III, 7. 15); Romani milites circum-veniuntur, circumventi iiMpugnant: fit proelium diu anceps.

Ibid, quae sit midtitudo in foro .... videtis. Ex hac copia quam multos esse arhitramini qui hominibus potentibus, g ratio sis, d[sertis [disertissimus cod. A Leid.), cum aliquid eos velle ar-hitrentur , ultro se ojferre soleant, operam na vare ( ;; .P¹),

Mihi quidem persuasum est oratorem reliquisse neque disertis neque disertissimis sed divitissimis. Probabile est in medio vo-cabulo aliquot literas evanuiase {di:;;;;;:::^;{-;-ds] quae deinde minus recte expletae sunt.

Disertus et eloquens sis quam voles: apud istiusmodi homines semper tauti eris quantum habebis. Pecunia imprimis multarum rernm effectrix est.

Navare nulla idonea auctoritate nititur. Multo melius sen-tentiae satisfacit Baehrensii coniectura venditare.

§ 22. ut contra periculosas hominnm potential condicioni omnium civium providisse videamini.

§ 23. vellem dictum esset ah eodem etiam de Dione de quo ipso tamen quid est quod expectetis ? quod is qui fecit aut non timet aut etiam faietur: est enim rex.

Ridiculo vitio laborant verba: de quo ipso .... expectetis sed parata est carta medicina. Nempe pro pronomine requiritur participium unde perspicua fiant sequentia {is qui fecit). Dio Alexandrinna a ■ civibus legatus Romam missus adversus Ptole-maeum Auletem, huius iussu veneno necatus erat eaque caet\'es ab accusatoribus conferebatur in Caelium. M. Crassus autem in orations satis habueiat graviter et ornate perorare de sedi-tionibus Neapolitanis, de Alexandrinorum pulsatione Puteolana, de bonis Pallae: de Dione occiso disserere supersederat. Itaque omnium, ut spero, concessu emendo:

Of. pro Mil. § 8 {cum de homine occiso queratur); ad Att. IX, 14. 2; Liv. III. 22.

In scriptura continua, opinor, scriba dederat DEQVOCCISO pro DEQVOOCCISO, altera litera 0 levi et excusabili errore omissa. Quam facile autem DEQVOCCISO et DEQVOIPSO confundi possint non opus erit demonstrare harum rerum iu-dicibus.

§ 25. animadverti. . . . audiri a volns meum familiar em L. He-rennium perattente: in quo etsi magna ex \'parte ingenio eius et dtobndi genebe ^uodam tenebamin1 etc.

Ultima vocabula sensu cassa sunt. Nam quicumque verba facit, seu bouus seu pessimus sit orator, necessario utitur di-cendi genere quo darn. Intelligerem: dicendi veneue quad.am vel lepore quodam. Noli tamen quicquam immutare. Perierunt, si quid video, post vocem quodam quatuor literulae, quibus in lucem revocatis omnia i-ite precedent.

Lege sis quodamniovo. Habebis pro pronomine adverbium quod commode iungi poterit cum verbo insequenti.

ad Att. X. 4, 2: nec iam recusat sed quodammodo postulat, ut quemadmodum est, sic etiam appelletur tyrannus.

pro Sest. V. 13 • ad trihunatum qui ipse ad sese iam dm vocdt et quodammodo ahsorhet orationem meam.

Ibid, verebar ne ilia suhtiliter ad criminandum inducta oratio ad anirnos vestros sensirn ac leniter accedereï (animos .... ac-cenderet HS).

oratio ad criminandum suhtiliter inducta (»quasi adhibitaquot; explicare conatur Ernestius) locutio est cuius nullum quod sciam, in latinitate extat exemplum. Donee contrarium proba-bitur unice verum esse ducam: instructa.

nam si invaserit in haec, quae satis scite nobis instructa et composita videntur, miseras edet ruinas.

erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exsiliurn, ad ipsum etiam dolor em.

In fine scntentiae pro codicum accederet et accenderet {accedere hoc sensu Terentianum est magis quam Tullianum: vide Hecyr. III. 5. 32: Pamphile haud invito ad aures sermo rnihi acces sit tuas; accenderet autem infelix est correctio nam Cicero in figu-rata significatione usurpasset mcenderet) auctore Franckenio re-

Ibid, quid quaeritis indices\'? ignoscebam vobis attente audien-tihus, propterea quod egomet tam triste illud et tam asperurn genus orationis Jiorrebam.

Supersedere possumus speciosa couiectura Weiskiana irascebar pro ignoscebam, si hunc locum cum Bakio ita interpretamur ut horrere genus orationis dictum sit pro toto animo adrnirari. Cf. de Or. II. 45. 188.

quae mehercide ego, Crasse, cum a te tractantur in causis, horrere soleo: tanta vis animi, tantus impetus, tardus dolor oculis, vultu, gestis, digito denique isto tuo significari solet, tantum est flumen gravissimorum optimorumque verborum, tarn in-tegrae sententiae, tam verae, tarn novae, tam sine pi/mentis fucoque puerili, ut mild non solum tu incendere iudicem, sed ipse incendi videaris.

Saepe obstupescunt qui impense mirantur et ex ingenti ad-miratione nascitur horror.

§ 26. quae perspicue falsa sunt; etenim eos una cenasse dixit, qui aut absunt aut quibus necesse est idem dicere.

dicere P in rasura habet a raanu secunda, ut loci scriptura, qui iam Augustino, Ernestio, Garatonio minus recte traditus videbatur, valde suspecta sit. Nec tamen admodum difficile est verba leviter contaminata ita in integrum restituere ut, quae nunc paulo obscuriora videantur, repente clara fiant atque perspicua.

sgt;Quae de Caelio narrantur iudicesquot;, inquit orator, gt;;cenasse eum apud Bestiam, ventitasse domum, studuisse praeturae, mi hi quidem haec omnia falsa videntur et commenticia nec quicquam horum umquam, sat scio, idoneis testibus vobis pro-bari poterit. Quosnam enim oculatos testes ad animos vestros convincendos producent accusatores? pergraves nimiram erunt homines, quos aut procul abesse perhibent aut quibus, si pro-

dierint, necesse erit idem dicere de se: i.e. confiteri semetipsos quoque iisdem lautis epulis interfuisse eorundemque facinoram conscios, socios, participes fuissequot;.

sed etiam commemorant sodalitatem in accusando, ut ne quis jd forte nesciat, timere videantur. ne quis recte P¹; videantur e coniectura Hotomanni pro librorum videatur. Sed pronomen id aperte corruptum esse quis nou videt? Equidem non dubito quin Cicero dederit: ut ne quis qvin forte nesciat timere videantur.

Recte viri docti censuerunt verum esse non posse infiammatus ageret. Quorum optime me iudice Bake emendavit: omnia in-flammAUEt.

sed etiam superioribus invidetur saepe vehementer et eo mag is si intolerantius se iactant et aeqaabilitatem communem iuris praestantia dignitatis aut fortunae suae transeunt. Quae si in-flammanda sunt maxime dicendum est non esse virtute parta, deinde etiam vitiis atque peccatis.

Qui enim nihil potest tranquille, nihil leniter. . , dicere, prae-sertim cum causae partim totae sint eo modo, partim aiiqua ex parte tractandae; si is non praeparatis auribus inplammaee res coépit, furere apud sanos et quasi inter sobrios hacchari vino-lentus videtur.

Ibid, tibi autem, Balbe, respondeo primum precario, si licet , si fas est defendi a me eum qui etc.

Cod. Salisbergensis et unus liber Leidensis exhibent scilicet, id quod praefert Bake. »ITaec enim particulaquot;, inquit, »imlicat velut per ironiam eum non iure ad ista responsurum esse sed non nisi permittente adversario id facturumquot;.

Equidem etsi non negaverim particulam scilicet quodammodo defendi posse, probabiliorem tamen duco opinionem Oetliugii, cui verba si licet nihil aliud esse videntur nisi glossema et explicatie eorum quae sequuntur si fas est,

Notione enim vocabuli quod est licet notio vocabuli quod est fas comprehenditur.

Nollem editores futile istud additamentum Donati in verbo-rum ordinem recepissent. Valde negligenter et ex memoria tantum, opinor, locum tradidit Donatus, etiam omissis vocabulis qui nullum convivium renuerit.

§ 28. non modo qui.... genus hoc vitae.... extremis, ut dicitur , digitis attigissent, sed qui totam adolescentiam volupta-tibus de dissent , emersisse aliquando et se ad fnujem honarn (ut dicitur) recepisse.

Exemi vv. ut dicitur ante recepisse. Nimis ingrata ad aures accidit repetitio ut dicitur — ut dicitur, Quapropter a summo oratore abiudicanda est.

Ceterum cum Franckenio pro dedissent reponendum est dedi-dissent, Cf. pro Caelio § 47 et pro Roscio Am. § 38 {vitam vitiis Jlagitiisque omnibus deditam.

orationi tributum tuae, fuit ob earn causam, quod uno reo pro-posito de multorum vitiis cogitabamus. Facile est accusare luxu-

sumptibus immensa oratio est. Ut tibi reurn neminem sed vitia proponas, res tamen ipsa copiose et graviter {copiose om. codd.; res tamen ipsae et graviter exhibet P) accusari potest.

sed vitia nil nisi insulsutu emblema esse primus vidit Bake. Et sane vocibus quae sunt sed vitia et res ipsa sine ulla necessitate bis idem exprimitur. Accedit quod abiectis abiiciendis arctius inter se opponentur, id quod spectavit orator, reus et res. Ceterum emendationem Bakianam me iudice perfeceris in-ducendo otioso et inutili pronomine ipsa post tamen utpote nato

Opinor in exemplar! quod secutus est librarius codicis arcbe-typi ita exaratum fuisse:

{copiosm pro copiostz, ae pro e ut ianumerabilibus locis in veti libris MSS.); ilium autem literas COP ante IOS per errorem omisisse; deinde supervenisse alium qui ex IOSAEET exsculpserit ipsae et, quae est lectio libri Parisini,

Ibid, nec quos amleos haheat severitas vestra, cum eos accusator erexerit {in rem), in vitia, in mores, in tempora, emittere {in hominem et) in reum.

Quis concoquat stipitis istud additamentum in hominem, quo nihil potest esse ineptius?

Jure offendit Bake in superlativo, cuius nulla ratio est. Lege magnum. Ita mox: magnum rursus odium video.

In locis conclamatis et depositis non nirais anxie apicibus literarum adhaerescendum est. Quapropter non dubitavi in tex-tuin recipere elegantem coniecturam Baehrensii: sollicitavit servos , potionem paravit.

Proponit inania mild nobilitatis, hoc est, hominum arrogan-tiurn nomina, qui non tam me impediunt, quod nobiles sunt, quam adiuvant, quod noti sunt.

§ 35. si ea quae fads, quae dicis, quae insirnulas, quae moli-ris, quae arguis, prohare cogitas.

Recte Francken: »Codex Salisbergensis continet saepe mani-festas correctiones sed diligentius arcbetypi lectionem reprae-sentat quibusdam locis ubi manus prima Parisini defecit et

recentior male lectos antiqui libri vel archetypi ductus supple-vitquot;. Hoc certe loco procul dubio S Ciceronis manum servat. lu codice Parisino inter vv. si ea quae et prohare cogitas spa-tium relictum est unius versus et dimidii quam lacunara ita explevit scilicet raanus secunda:

Nonne luce clarius est hasce corruptelas defluxisse e vetusto codice cuius evanidam scripturam librarius cum legere non posset, satis habuit — ut solet scribarum natio de locorutn sen-tentiis parum sollicita — vocabula latina raddere?

Maximam admirationem movet Halm totam lectionem cod. S. tamquam pannum intolerabilem abiiciendam esse ratus. Aliter iudicasset, nisi fallor, si in mentem venisset Auct. ad Herenn. IV § 30, cuius loci eadem fere est compositio:

Qui veniam, qui sim, quare veniam, quern insimulem, cui prosim, quern postulem, brevi cognoscetis.

Ibid, accusatores quidem lihidines amoves {adulteria), baias actas (convivia), comissationes (cantus) symphonias (navigia) iactant.

Navigium pro navigatione ne Tullianum quidem est nec us-quani, quod sciam, reperitur nisi apud scriptores sequioris aevi maximeque in libris lurisconsultorum.

Verisimile est erudito magistello, qui pro virili parte oratoris verba illustravit, non ignotam fuisse notissimam epistolam Se-necae LI quam vide.

§ 36. removebo ilium senem durum ac paene agrestem; ex istis tuis sumam aliquem ac potissimum minimum fratrern etc.

Omnem modum excedit Halm pro ex istis tuis sumam aliquem reponens: excitabo iuvenem aliquem.

(Opusc. Acad. I p. 394 seq.) Probabile videtur verba Ciceronis partim transpositioao, partim correctioue praeeunte Bakio sic restituenda esse:

Quod autem nuper proposuit Schoell: fuisti nonnumquam eius domi, in hortis, id turn demum speciem veritatis baberet, si constaret ornatissimum adolesceutulum, P. Clodii inquilinum, qui teste Cicerone babitabat in aediculis, alios omnino hortos babuisse.

est {est pro esset Bake cum cod. Erf.) in quo se non facile defender et ? nihil iam in istam mulierem dico; sed si esset aliqua dissimilis is this, quae se omnibus pervulgaret, quae haberet palam deceetum semper aliquem etc.

Si Clodia, licet teste Publio fratre bortos babeat ad Tiberim diligenter eo loco paratos quo Roraana inventus natandi causa conveniat, licet secus sese gerat quam matronarum sanctitas postulat et Appiam viam celebret alienis viris concomitata, si tamen Clodia non sit eiusmodi mulier qualem orator describit, baud facile dixeris quem locum babeat in defensione imago personae plane diversae. Utut est, non peribit sed vel augebitur odio atque acerbitate plena irrisio si corrigimus: aliqua haud dissimilis.

Particulam negativam hand (in vetustis libris nonnumquam occurrit forma aud {aut); vide Heraei Quaestt. Orit, et Palaeogr. p 117 in calce) saepissime usurpatam per XnÓTvtr», inter literas ductu fere similes interceptam esse censeo.

Vocem decrctum adulteratam esse primus auimadvertit Gara-tonius sed quod reponit delectum aliquem: Itali oi vvv, 11011 Veteres ita loquuutur.

§ 39. ego, si qui, indices, hoc robore animi atque hac indole virtutis ac continentiae fuit...../tunc mea sententia divinis

Quam ridiculum est: mea sententia puto! Nullo raodo fieri potest ut recte sese babeat prima persona praesentis indicativi, quouiam qui dicit puto, opinor, censeo sim. quando uon sen-tentiam suam profert? Itaque cum Franckenio revocandus est imperativus putate vel potius putatote.

nisi vobis id hominum honestissimorum tabulis planum fecero, fincji a me hoc toturn temporis causa putatote.

Modum dedita opera mutasse videtur lector aliquis, cum offenderet in anacolutbo: ego.....putatote.

§ 40 seq. neque solum apud eos, qui hanc sectam ratior.ern-que vitae re (melius Bake: vita et re i. e. magis agendo quam disserendo ac disputando: of. de Fin. I § 65) magis quam verbis secuti sumus, sed etiam apud Graecos, doctissimos homines, quibus, cum facere non possent, loqui tarnen et scribere honeste et magnijlce licehat, alia quaedam mutatis graeciae temporibus praecepta extiterunt; itaque alii voluptatis causa omnia sapientes (recte Bake: sapienteu, tov aoCpóv, quoniam in istiusmodi placiti enuntiatione singularis numerus fere servatur) facere dive,runt

keciüe ab hag ollationis tuiipitudine eruditi homines befuge-runt; alii cum voluptate dignitatem coniungendam putaverunt, ut res maxime inter se repugn antes uicendi eacultate con-

iungerent , illud unum directum iter ad laudem cum labore qui probaverunt, prope soli iam in scholis sunt relicti.

Aut egregie fallor aut gravis interpolationis suspicio premit vocabula quae subduxi, Videbor, certo scio, nonnullis licentius

hariolari nam saepe aliquanto difficilius est verbis explanare falsa et suppositicia quam, ubi in iustam antiqui scripioris consuetudinera veneris, quid solidum crcpet, quid nou crepet aure distinguere. Sed expecto qui vulgatum textum idoneis argumentis defendat.

neque ah hac orationis turpitudine eruditi homines refugerunt. Haud facile adducar ut eredam minutam istam observatiun-culam profectam esse ab ipso oratore. lusta et legitima sit in-dignatio in Callipliontes et Dinomacbos sed in loco quo quae-ritur morum temporumque excusatio, nullum omnino usum babet. Quiu etiam argumentationem nescio quomodo fraugit atque debilitat.

alii cum voluptate dignitatem coniungendam putaverunt ut res maxime inter se repugnantes dicendi facultate coniungerent. In bisce vocabulis tria sunt quae barum rerum peritis merito displiceant.

Primum offendit inelegans verbi coniungendi iteratio in c.opu-landam; turn nomen facultatis, ut acute vidit Ernestius, parum sententiae satisfacit videturque desiderari vox magis apta verbis repugnantes et coniungerent; postremo pro dicendi, quod improprie philosopbis tribuitur, Bake requirit docendi. Mibi vero, ut dicam quod sentiam, viri docti boc loco videntur medicinam facere mortuo. Vide ne interpolationem teneamus priore ilia

vitium peperit. Rhetor aliquis, ut opinor, similitudinem aequa-litatemque verborum in coniunctione desiderans, orationis ful-ciendae gratia, nugatoria quaedam satis fidenter de suo adiunxit.

illud unum directum iter ad laiidern cum Lahore qui proba-verunt. vv. cum lahore neque cum antecedentibus {ad laudem) neque cum insequentibus (qui prob.) apte cobaerent. Incerta sede volitant et melius abessent.

§ 42. detur aliqui ludus aetati, sit adolescentia liberior; non omnia voluptatihus denegentur; non semper super et vera ilia et directa ratio: vincat aliquando cupiditas voluptasque ration km.

ratio quam orator autea descripserat (§ 39) ? Dudum correxeram Oliver a sed nunc video hanc emendatiouem iam occupatam esse a TUehrensio.

v. rationem a male sedulo lectore ineleganter et sine ulla BATioNE apposita esse videtur.

Ibid, postremo mm paruerit voluptatibus (dederit aliquid temporis ad ludurn aetatis atque ad inanes hasce adolescentiae cupidi-tates) revocet se aliquando ad curam rei domesticae, rei forensis reique publicae ut ea, quae eatione antea non perspexerat, satie-tate abiecisse, experiendo contempsisse videatur.

Vocabula quae saepsimus, ut nunc quidam leguntur, vix latina sunt et manifeste vitiosa. Ingeniose Baehrens: dederit aliquid ad ludum aetati, satiaverit hasce naturales adolescentiae cupidAtates, ut satiare cupiditates naturales idem fere sit quod alio loco Cicero vocat satiare desideria naturae. Equidem tamen

cupiditates in oram libri relegantibus unde male olim in con-textam orationem irrepserint.

datur enim concessu omnium dederit aliquid temporis ad huic aliqui ludus aetati et ipsa ludum aetatis atque ad in a,nes natura profundit adolescentiae hasce adolescentiae cupiditates. cupiditates.

Suspiciones movent gravissimas primo durum asyndeton cum paruerit voluptatibus , dederit, deinde mirifica structura dare tempus ad ludum pro dativo ludo, turn epitheton inanes quod ab hoc quidem loco prorsus abhorret, postremo inficeta repetitio: detur aliquid aetati.... dederit aliquid temporis ad ludum aetatis (vel aetati) apud probatum scriptorem in una eademque sententia vix ac ne vix quidem ferenda.

Sub finem periodi, ubi Bake fatetur se neutiquam intelligere quid sit hatione peuspiueuio , verbum mihi bene se habere videtur sed pro ratione require aliud uomen substantivum quod melius sequentibus vv. satietate et experiendo respondeat. Quatuor lite-rulis de exsilio reductis emendo; ut ea quae mvoratione antea non perspexerat, satietate abiecisse, experiendo contempsisse videatur.

Paratus enim vei ter am, cum tu id neque per te scires neque audire aliunde potuisses, ut ignoratione tua ad horninis miseri salutem abuterer.

§ 45. audistis.... —defendendi causa haec non gloriandi eloquor—•.... genus orationis, facultatem, copiam sententiarum atque verhorum.... perspexistis.

lure offeudit Pranckenium cum facultatem nude positum tuin exile illud genus. lungendum orationis facultatem omisso genus, quippe quod suppleverit aliquis cum facultatem perperam trac-tum esset ad copiam.

Quid sit ratio cutis et vigiliis elaborata non satis liquet. Num ratio et via dicendi? Sedenim adiectum oportuit necessa-rium gerundium, quemadmodum e. g. legimus Brut. § 261:

Hoc loco ipsum Domitium non relinquo. Nam etsi non fuit in or at or urn numero, tamen pono satis in eo fuisse onationis atque ingenii.

Ibid, fieri non potest ut animus libidini deditus.... hoc, quicquid est, quod nos facimus in dicendo, non modo agendo verum etiam cogitando possit sustinere.

Quod extat in PH; quoquo modo ortum esse videtur ex errore librarii non modo et quo modo oscitanter coufundentis.

Ceterum rhetoribus et magistellis quam Tullio Cicerone ali-quanto digniorem esse arbitror coniecturam Madvigii, qui lacu-nam suspicatus locum sic constituit: quicqnid est quod nos facimus in dicendo [quoquo rnodo facirnus], non modo agendo etc.

§ 46. an vos aliam causarn esse ullam pidatis, cur in tantis praemiis eloquentiae, [tanta voluptate dicendi) tanta laude, tanta gratia, tanto honore tam sint pauci.... qui in hoc lahore ver-sentur ?

Ipsum Ciceronem dare non potuisse male sanum istud: tanta voluptate dicendi solita sua sagacitate animadvertit Bake sed quod reponere suadet tanta laude discendi coll. Brut. § 23, id vereor ne minus bene congruat cum reliquis.

Habent, nisi fallor, inclusa verba speciem emblematis sequioris aevi fraude invecti quodque semel expulsum a nullo facile desiderabitur.

Ibid, obterendai: sunt omnes voluptates, relinquenda (studia delectationis) ludus iocus convivium, sermo paene est familiarium deserendus.

Pro ohterendae sine ullo dubio cum optimo codice Salisbergensi (conspirante Leid. D) scribendum est ornittendae. Nulla enim omnino causa fingi cogitarive potest cur futuro oratori et causarum patrono deliciae voluptatesque bonae malae s.\'.ne exceptione omnes ohterendae i. e quasi pedibus subiectae con-terendae atque conculcandae sint. Nihil attinet despicatui habere gaudia vitae; nihil opus est oblectamenta iuventutis ad unum omnia aut adunco naso suspendere aut gravi supercilio damnare; satis superque erit studiorum causa ad tempus reliquisse, de-seruisse, omisisse.

ut aut voluptates omittantub maiorum voluptatum adipiscen-darum causa aut dolores suscipiantur maiorum dolorum effv.gien-dorurn gratia.

Operae pretium est considerare unde vitiosa lectio ducat originem. Nata est Tiimiruin in cerebro librarii alicuius Christiaui, qui cum in detrito codice nihil exsculpere posset nisi O......

ENDAE (cf. app. crit. ad § 71 nee non var. lect. ad Sest. § 68), spatium quatuor literarura pro sua facilitate coniectando exple-verit. Quid autem in lingua biblica et ecclesiastica tam uau tritum celebratumque est quam verbum obterendi (ut et conterendi) cum derivato obtritio (contritio) ?

Vide etiam Auct. de Geneal. Patriarch, apud Migne Patrolog. Lat. T 59 p. 530 et Vulg. Interpr. Ital. Psalm. 33. 19 apud Augustinum 2 Serm. 17 Dom.

Anirui causa annotabo alios quosdam librorum MSS iu Caeliana errores valde ioculares, qui omnes, ut opinor, ex eodem sacro fonte fluxerunt.

Ceterum eiusdem stuporis insigne aliquod documentum mirari licet de Divin. I § 78 f.:

Midae illi Phrygi, cum puer esset, dormienti formicae in os tritici grana congesserunt. Divitissimum fore praedictum est; quod evenit.

Cod. Vindobonensis; divinissümum ! Nihil vidi magis. Nonne Graeci librarii quantum vis stulti prae istis caudicibus, stipiti-bus, asinis, plumbeis, ut cum Terentio loquar, tibi recte sapere videntur?

Nec latine nec diligenter loquitur qui dicit studio, delectationis. Velim tibi persuadeas, candide lector, hasce ineptias profectas esse ab imperito grammatico qui, cum forte oblitus esset no-minibus appellativis generis diversi (nonnumquam etiam nomi-nibus eiusdem generis) adiungi adiectiva et participia neutrius generis pluralis numeri, aliquid intercidisse ratus nitidam ora-tionem Tullianam, cui nihil ad integritatem deerat, velut macula deformaverit.

Unus codex (Erfurtanus) non ludus habet sed indices; Gem-blacensis exhibet: ludus indices, ubi indices natum est e ditto-graphia. Simili modo libri peccant pro Plancio § 13.

ludi optime emendaverat Ernestius itaque nitide exaratum est in codice Tegernseensi nunc Monacensi quem contulit Baiter.

»Hoc tantum, iudices,quot; inquit, »vos rogatum velim; ipsi iudicabitis utrum hie tibi.... videatur.quot; Aliquanto durius et abruptius tarnen secundum libros editur: tantum in medio relin-quam, Kocli requirit toturn, Baehrens factum. Fortasse paulo lenius est restituere: hoc tantum vel potius tantunmnüo, Namque perspicuum est quam facile inter vicinas syllabas modo potuerit omitti.

Si quae non ndpta {nupta P² liabet in ras.; particulam nega-tivam expungit Francken) mulier dornum suam patejecerit omnium cupidiiati.

Olodia quamvis post obitum Metelli libidinosa meretvicio move viveret (§ 38), baud tamen dici potest — ne per iocum quidem et ludibrium venalis scorti instar palam collocasse se in vita meretricia. Recte igitur Schoell insulsum additamentum\' seclusit.

Interpolationis profecto ans.tm dedit durissimum asyndeton: si patefecerit omnium cupiditati, virorum alienissimorum convi-viis uti instituerit. Unde lacunam odoratus sciolus suo arbitratu orationi inseruit quae nimis absurda sunt. Asyndeton autem quod suspicor non Cicoronis voluntate sed scnbarum tncuria invectum esse, percommode tolli potest repetenda coniunctione si in hunc modum:

si... patefecerit omnium cupiditati; si virorum.... conviviis uti instituerit etc.

Quoniam vv. patefecerit et instituerit, ut in hypothesi, non sunt formae futuri exacti sed coniunctivi perfectorum, nullo modo defendi potest lectio librorum P H S facini: et germ sed cum Bakio et Kaysero praeferendum erit id quod aetatem tulit in codd. quibusdam deterioribus (Oxoniensibus); faciKi et ^j-at.

non incessu solum sed ornatu atque comitatu, non flagrantia oculorum, non lihertate sermonis, sed etiam complexu, osculatione (aquis navigatione conviviis).

Spuria et suppositicia esse quae saepsi unciuis, tarn manifes-tum est ut mirari liceat quo pacto nemo unus hoc viderit ante Sclioelllum. Cui tamen dare uon possum unum alterumve vo-cabulum genuinum fortasse obliteratum esse — cogitat autem de consuetudine —, cum sententiae omnibus suis numeris et partibus expletae ad perspicuitatem nihil quicquam deesse vi-deatur.

In manifesto hiatu 11. P H forma procaxQVE luculenter osten-dit alterum adiectivum excidisse idque fuisse vocabulum proterva quod extat in S aut simile quid, non est quod dubitemus. Ceterum verba, quae exhibet liber Salisbergensis inter prius meretrix et procaxque, habenda esse pro prudentis correctoris supplemento mihi quidem persuasit Halm.

si quae mulier sit eiusmodi, qualem ego paulo ante descripsi (tui dissimilis, vita institutoque meretricio) etc.

Abunde patet, opinor, ex iis quae continuo sequuntur, re-pudiauda esse quae seclusimus. Cf. enira paulo post; ea si tu non es, sicut ego malo, . . . . sin earn te volunt esse etc.

Satis inepte ista repetita sunt e § 38 ubi demonstravimus oratorem dedisse; aliqua kaud dissimilis,

§ 52 tune aurum ex armario tuo promere ausa es? tune Ve-nerem illam tuam spoliare ornamentis spoliatricem ceterorum ? etc.

aurum res ipsa clamat non accipiendum esse de pecunia sed de anulis, inauribus, armillis, monilibus ceterisque huiusmodi ex auro ornamentis muliebribus.

Quaenam autem sit ilia Venus spoliatrix ceterorum [cetervu libri omnes praeter cod. S. Victoris) non liquet. Nisi forte cogitandum sit de dactyliotheca eburnea vel aenea amantium douis repleta parvoque Veneris simulacro ornata.

»Nam ecastor numquam satis dedit suae quisquam amicaequot; ut est apud Plautum.

§ 53. si taw, fa.miliaris erat Clodiae.... dixit profecto quo vellet aurum; si tam familiaris non erat, non dedit.

L. Lucceii, sanctissimi hominis atque integerrimi, sic hoc loco Cicero dedit: L. ■ L. sanctissimum hominem et gravissimum. Vocabulum testem esplicationis causa scilicet invectum male abuudat, irao contra constaatem diceiuli usum adiectum fraudem arguit mterpolatoris. Nullo enim modo apponi potuit post sanctissimum hominem; certe et foret omittendum. Recte igitur Francken molestum glossema expunxit.

§ 55. haeo est innocentiae defensio, haec ipsius causae oratio, haec una vox veritatis.

Palmans est Pluygersii emendatio pro VNA vox corrigentis VIVA vox. Eodemmodo Graece dicitur: Cpuvilt.

Sed tamen magnijicentius atque ornatius esse illo nihil potest quod meis comitiis non tabellam vindicem tacitae libertatis sed vocem vivam (unam codd.; vivam est emendatio Baiteri) prae vohis indicem vestrarum erga me voluntatum ac studiorum tulistis.

§ 58. sin ei tanta consuetudo, quanta a vobis inducitur, non erat, quae cum servis potuit familiaritas esse tanta¹?

Dubitari licet utrum inducitur an potius induitur dederit orator. Hoc certe, si in libris esset, nemini moveret suspicionem, illud plane eadem sententia alio loco usurpatum liaud facile reperies.

Componito mihi aliquis Tac. Ann. I c. 7 f. postea cognitum est ad introspiciendas etiam procerum voluntates in duct am duhi-tationern, ubi meo quidem iudicio Nipperdey frustra defendit vulgatam lectionem contra I. Fr. Gronovii emendationem indutam.

§ 60. quonam mode ille furenti fratri suo (patrueli) consular is restitisset, qui consul incipientem furere atque conantem sua se manu interfecturum audiente senatu dixit?

consid correxit Manutius; codd. omnes exbibent consuluu, in quo latet, ni fallor, consul bum.

Aut ante aut post participium conantem nonnihil excidit. Lacunam, quam primus deprehendit Oetling, commode explere possis in bunc fere modum;

§ 61 si manehat tanta ilia consuetudo (Caelii), tanta familiar itas (cum Clodia).

§ 63. sed quid ego de diynitate istorum testium loquor? Vir-tutern eovum diligentiamque cognoscite. In halneis delituerunt: testes egregios! dein temere prosiluerunt: homines tempejiantes ! témperantia habet solus P: gravitati deditos ceteri libri.

temperantes cum ironia recte dici contendit Halm homines qui cupidi moraeque impatientes tempus prosiliendi expectare non potuerint sed temere i. e. ante tempus (cf. § 64 et Sest. § 80) prosiluerint. Franckenio vero doctus Ciceronis interpres minime persuasit integram esse lectionem libri Parisini nec ullo vitio contaminatam. Negat enim temperantes hie omisso pronomine usurpari posse pro temperantes sibi et coniicit temporis observantes.

Atqui pares esse virtutes nec bono viro meliorem nec temperante temperantiorem .... posse fieri, facillime potest percipi.

Verum enimvero vide ne primum omnium nobis perpenden-dum sit unde tandem originem ducat altera ilia lectio gravitati deditos, in qua fideli concordia conspirant ceteri libri Harleianus , Salisbergensis, Gemblacensis, Erfurtanus etc. An pro glosse-mate habenda quod auctoris manum temperantes expulerit? Vix credibile est. Quaenam enim haberi potest explicatio qua nihil omnino explicari videtur? An vero ab ipso oratore profecta? at locutio gravitati deditum esse non solum abhorret a puro sermone Tulliano sed, cum ipsa per se vitiosa sit et sensu cassa et uihili, ne apud scriptores quidem aereae aetatis uspiam reperitur. Quid si et vox temperantes leviter corrupta et monstrum scripturae gravitati deditos, in quo duorum vocabulorum reliquias agnoscere mihi videor quae parte amissa in unum coaluerunt, servant adhuc antiquae lectionis vestigia baud spernenda? Fac in detrito codice archetypo evanidis literis exaratum fuisse in hunc fere moduin:

Paulo post (§ 67) iidera homines dicuntur in insidiis atque in praesidio balnearum collocati esse ab imperateice (i. e. Clodia itnpamp;rante.)

imperare autem et temperare interdum a librariis confusa esse videre licet Quintil. Inst. Or. X, 1, § 98:

quantum Hie vir praestare potuerit, si ingenio suo imperare quarn indulgere rnaluisset,

alicuius gratiae atque voluntati deditum esse sirn. et alibi passim leguntur et Verr. II L. n § 59 ;

Ibid. Licinium autem, cum iam manum ad tradendam pyxidem porrexisset, retraxisse se (se debemus Oetlingio; cf. § 64; cum se retraxisset) atque illo repentino hominum impetu se in fugam coniecisse.

Intercidit, opinor, necessarium participium perfecti passivi unde petidet hominum impetu. Quamobrem supplevi; illo repentino .... impetu [impeditum] se in fugam coniecisse.

§ 64. isti tot viri — nam necesse est fuisse non paucos, ut et comprehendi Licinius facile posset et res {rnultorum oculis) esset testatior — cur Licinium de manibus arniserunt f qui minus [enim Licinius) comprehendi potuit, cum se retraxit , ne pyxidem traderet quam si tradidisset?

res multoudm oculis testatior est locutio sine exemplo. res testata pro re aperta, explorata, manifesta passim legitur sed a scriptoribus certe aureae aetatia nihil quicquam addi solet.

Cf. I. Verr. § 48; II Verr. n §-187; ad Fam. XI, ep. 27 § 6; ad Att. VIII ep. 9 in.; Aul. Hirt. de Bello Gallico VIII c. 42 f. etc.

Dubitarem tamen expungere midtorum oculis, nisi paulo post (§ 66) eadem vocabula recte usurpata occurrerent:

cur non ipsius confessione, multorum oculis , facinoris denique voce tanti sceleris crimen expresserint ?

Hinc ab intorpolatore deprompta esse videntur quae iu hoc quidem orationis contextu certo loquendi usui repugnantia at-tentum lectorem non possunt non offendere.

Parendum est cum Bakio libro Leidensi qui omittit enim. Idem liber optime exlnbet: cum se retraxissEi pro retraxm. Probabile est id coniecturae deberi sed quisquis ita couiecit verum vidit eique vel contra libros obtemperandum. Licinius, quod omnino inutile et supervacaneum vocabulum est, iure dele vit Karsten.

Ibid, erant enim illi positi (ut comprehenderent Licinium) ut manifeste Licinius teneretur, aut cum retineret venerium aut cum tradidisset.

Pro illi Ravius bene scripsit illic. Eadem correctio a se-cunda manu facta est in codice Qerablacensi.

ut comprehenderent Licinium nequaquam, sicuti videtur Oet-lingio, excusari potest verbositate .Ciceronis sed sine mora eii-ciendum est utpote cum detrimento periodi a sciolo invectum.

Ibid, quos quidem quam oh rem temere prosiluisse dicas (atque ante tempus) non reperio.

atque ante tempus nihil esse nisi interpretationem adverbii temere vidit Wesenberg, qui apte contulit pro Sest. § 80: cur tam temere (i. e. ante tempus) exclamarit occisum, ubi temere a scribis non intellectum dedita opera in tempore refictura est.

§ 65. potueruntne magis tempore (sic P superscripto rneliori; meliori magis tempore HS) quam cum Licinius venisset, cum in manu teneret veneni pyxidem ?

Pro magis tempore, quod probat Madvig, requiro magis in tempore i. e. tempore magis idoneo. Adverbium enim tempore (tempori, temperi), de quo vide G. Billrothii öramm. Lat. §201 A 2, comparativum hahet non magis tempore seA temper ins.

cum in manu teneret cum praecedentibus coniungendum videtur scribendo cum que eadem de causa qua Bake § 62 cum codice Leidensi correxit: venenumqm trader et.

Ibid, quae si iarn erat traclita servis (evasissent subito ex bal-neis mulieris amid Liciniumque comprehendissent), imploraret hominum fidem atque a se illam pyxidem traditam perneyaret.

quae si iam erat tradita servis habeut codices editiouesque veteres. Correxerunt:

Equidem — pace eruditissimorum virorum dixerim — oratoris verba sana et Integra esse censeo nec ulla correctione indigere.

debis orationem sua sponte redire in formam pristinam. Adscripserat profecto aliquis magistellus in gratiam aut puero-rum aut eorum hominum qui nihil difierunt a pueris, cum quae continuo praecedant, soleant oblivisci; si evasissent subito ex halneis mulieris amici Liciniumque comprehend,issent.

Ne latine quidam scit noster. Offendimus in ipso limine. evasissent hoc loco absurde dictum est et prorsus a sententiae consilio abhorret. Quamobrem Bake proposuerat reponere coll. § 63 evolavissent. Nec facile dixeris quorsum hie appellentur mulieris amici. Intellexit iam Ernestius haec verba fluxisse ex interpretatione. Idem delevit ex halneis et Franckenio iudice orator certe magis perspicue locutus esset si dixisset: e latebris.

Et sic et contrario modo saepe peccant librarii. Of. e. g. § 66 ubi pro vera lectione sine ullo timore P¹ habet sine ii.lo timore.

In sceleris suspicionem non nisi servi illi cadere poterant quibus venenum traditum erat. Testes vero, eo quod vidisse se dicerent, minime adibant periculum ne ad se referrent maxime facinoris crimen. Itaque lenissima immutatione facta cum Oetlingio restituendum;

Quaeritur a viris doctis num recte opponantur inter se fa-bula et mimus si quidem mimi vulgo appellantur quaedam fa-bularum species. Et sane vv. nan fabulae si deessent, nemo magnopere desideraret. Haud scio tamen an fabula hie eandem fere vim babeat quam comoedia. In comoedia autem sunt certae partes, quibus connexio, et solutio alicuius negotii continetur ; in mimo contra nulla est constitutio fabulae nec certus exitus.

Vehementer displicet oppositio facta inter rem et causam, praesertim ubi continuo sequuntur vv. itaque haec causa.

lutelligerem sane: nullum argumentum in re, nulla suspicio in crimine ut recte legitur § 55. Attamen re bene pensitata seclusi vv. in causa, quibus facile carere possumus, si ponimus genitivum criminis pendere ab utroque nominativo {suspicio et exitus). in causa addidit, aliquis orationis fulciendae gratia scilicet.

reperietur pro reperitur (quod extat in cod. Gembl.), futurum pro praesenti, manifesto vitiosuin est. Admonuit Ernestius ante saeculum sed frustra; editores non audiunt. Olim simili modo peccabatur § 68: tandem aliquid invjjnimus , ubi deteriores libri exhibent inveniemus.

§ 67. ex quibus requiram quonam modo latuerint aut ubi; alveusne ille an equus Troianus fuerit, qui tot invictos viros .... tulerit ac texerit.

Bakio suspicionem movet oppositio facta inter alreus et equus Troianus. Coniicit autem: alveusne illic ut equi Troiani fuerit. Aliquanto lenius Francken deleta particula an suadet legere:

»Si prodieriut, inquit, fortes viri, Clodiae familiares, requi-ram ex iis quo modo latuerint et uhi. Rogabo utrum alveus balnearius an alter equus Troianus fuerit qui tot iuvictos viros texeritquot;.

§ 69. De tota hac paragrapho, quam probabiliter correxerunt Francken et Baehrens, vide 0. Harnecker (in Berl. Philol. Wochenschr. ²³/_Sj 1884). Locus est perobscurus quoniam res, quae traditur, parum nota est.

§ 70. quae lex ad imperium, ad maiestatem, ad sta turn patriae, ad salutem omnium pertinet.

Non estis de Lydorum aut Mysorum aut Phrygum, qui hue corrupti concitatique venerunt, sed de vestra republica iudicaturi, de civiTATis statu, de communi salute, de spe bonorum omnium.

»In Camurtii et Aesernii causa obscurissima hoc unum ex ipsis huius paragraph! verbis constat, eos in se contraxisse crimen nefarii stupri. Quod cum cadat in legem de vi, non falsum esse consequitur. Corrige: certe nomine terebantur. Hac lege quamquam potissimum accusabantur, tot tamen cum flagi-tiis scelus illud coniunctum erat, non minus ut quavis alia lege isti tenerenturquot; Baehrens.

(fuit) amicitiis maiorum natu, quorum imitari industriam conti-■nentiamque maxime velit.

Quoniam iis amicitiis, ut sequens iis aequalium studiis, pendet a superiore illo dedita fuit, fuit recte expunctum est ab Ernestio.

provincia cum res erant et possessiones paternae, turn etiam usus quidam provincialis f f nan sine causa a maiorihus huic aetati

Quoniam dici uullo modo potest: in provincia Africa fuisse cum possessiones paternas Caelii turn usum quemdam PitoviNCi-alem neque usus provincialis commode iungitur cum v. tributus — cui enim satisfacit contorta interpretatio Ernestii quasi tributus hoc loco idem sit atque commendatus — verisimile est, ut recte animadvertit Baehrens, locum lacunosum esse. Equidem hiatum, quern mihi videor deprehendisse inter vv. provincialis et non sine causa, ita fere expleverim:

turn vero usus quidam provincialis [acquiiii potekat eo loco] qui non sine causa a maiorihus huic aetati tributus [est].

eo loco intelligendum de cohorte praetoria Q. Pompei procon-sulis. Of. pro Plancio § 27.

Post tributus altera est lacuna; nam capita truncam esse sententiara,quae sequitur, attentum lectorera, ut opinor, non latebit.

Supplendum videtur: [est. iam ubi] decessit etc. iam ubi de-betur Baehrensio. Bake coniecerat: ut decessit etc.

§ 74. cui misero phaeclaki in rempublicam beneficii memoria nihil profuit, nocuit opinio maleficii cogitati,

, , . , . ... profuit, memoria_y»rulcherrimae per chiasmum opposition! -rr- ———

Rem acu tetigit Karsten pro eiecit reponens erexit, Erroris ansam dederunt fortasse verba quae leguntur paulo superius: (voluptates) suhito se nonnumquam profundunt atque eiiciuNT universae.

§ 79. aut hunc nunc primum florescentem, firmata iam stirpe virtutis, tamquam turbine aliquo (aut suhita tempestate) pervertere.

vv. aut suhita tempestate merito suspecta habent Bake et Oetling. lunguntur quidem interdura turho et tempestas — vide e. g. Clc. de domo sua § 137: »tu, procella patriae, turbo ac tempestas pacis atque otiiquot; — sed fraudem arguunt cum adiec-tivum suhita turn particula disiunetiva aut, cui hie nullus eat locus. Voeem quae antecedit {turbine) interpretatua est aliquis, ut videtur: i. e. suhita tempestate.

M. T. Cicero, Commentarii rerura suarum sive de vita sua; accesse-runt Annales Ciceroniani inquibus adsuumquaeque annum referuntur quae in his comment,ariis memorautur; utrumque librum scripsit W. H. U. Suringar. 1854. 2 part. 1 vol. 8°. . .... f 8.50 C. Gr. Cpbet, Variae lectiones, quibus eontiiiontur observationes criti-cae in scriptores Graecos. ïïditio socunda auctior. 1873. 8°. ƒ 7.—.

H. van Herwerden, Lectiones ^rgt;\'r».o-Traiectinae .... - 1.50. Dr. 11. T ïi \'sten, De inkoni en uitgaven van den l\'omeinschen

Staat. Antiquaüschf» schets. •1⁰c..ik: De Eepujjiiek. 18f:0. 8°. ƒ 0,80.

E. Mohlrr, Lucia,., \'uialogi quattuor. Graece. (Timon, Philopseudes, Verae histjriae■, dallus). In usum scholarnm .... ƒ 4.90. Mnemofcyno. — Bibliotheca philologica Batava. Edid. 0. d. Gobet, T. J. Halbertsma, H. G. Hamaker, E. J. Kiehl, etc. 4852—fi\'I 44 vol.

den, S. A. Naber, W, O. Pluygers, aliiquo, colleg. G. G. Colv-i,, H. W.van aer Mey. 4873 86. Vol. I—XIV. 8°. pro velum ae. ft .25. Dr. J. S. Speijer, Latijnsebe spraakkunst: