Moltzer 3

c

52

De tyd en heeft noyt weghgenomen

H. E, MOLTZER Cx [ibris.

uaajjaAO nfiz Xz ^ep-EU

BIBLIOTHEEK

VAN

Nederlandsche Klassieken,

TEN DIENSTE VAN HET ONDERWIJS EN VAN ALLE BELANGSTELLENDEN IN ONZE LETTEREN,

DOOR

Leeraar in de Nederl. taal en letterkunde aan de H. B. S. te Arnhem.

M 4.

J. V. VONDEL\'S

LUCIFER.

J. V. VONDELS

LUCIFER.

TREURSPEL.

Fraecipitemqv.e immani turbine adegit. (Hij deed hem nederploffen in een ontzaglijken dwarrelwind).

Vikg. Aen. II 694.

T\' AMSTERDAM,

Voor Abraham de Wees, Boeckverkooper op den Middeldam, in \'t Nieuwe Testament, in \'t jaer 1654.

quot;V erbetering\'.

Op bldz. 95 reg. 19 leze men in de aanteekening op schier omzien enz.; weldra in plaats van hijna.

DEN ONVEilWINNELYCKSTEN

VOKST ElSr HEEKE,

DEN HEERE

FERDINANDUS DEN DERDEN,

GEKOREN

KOOMSCHEN KEIZER,

ALTÏT VERMEERDER DES RYCKS,

Gelyck de Goddelycke Majesteit in een ongenaeckbaer licht gezeten is; zoo zit oock de weereltsche Mogentheit, die haer licht uit Godt schept, en de Godtheit afbeelt, in haren glans verheer-lyckt: maer gelyck de Godtheit, of liever opperste Goetheit, den allerminsten en ootmoedigen, met den toegangk \') tot haren troon, begenadight; zoo gewaerdight de tydelycke Mogentheit oock den allerkleensten, dat hy zich eerbiedigh voor hare voeten vernedere. Op deze hoop verstout zich myne Zanggodin, van verre, aen uwe Keizerlycke Majesteit op te offeren ¹) dit treurspel van Lucifer, wiens styl wel ryckelyck de deftigheit en statigheit vereischt, waer van de Poëet spreekt:

Omne genus scripli gravitate Tragoedia vincit;

Hoe hoogh men drave in styl, en toon.

Het Treurspel spant alleen de kroon:

Doch wat aen de vereischte hooghdraventheit des styls ont-breeckt, dat zal de looneelstof, titel, en naem, en doorluchtig-heit des persoons vergoeden, die hier, ten spiegel van alle ondanckbare staetzuchtigeo, zyn treurtooneel, den Hemel bekleet; waer uit hy, die zich vermat aen Godts zyde te ziten, en Gode gelyck te worden, verstooten, en rechtvaerdighlyck ter eeuwige duisternisse verdoemt wert. Op dit rampzalige voorbeelt van Lucifer, den Aertsengel, en eerst heerlycksten boven alle Engelen, volgh-den sedert, bykans alle eeuwen door, de wederspannige gewelde-naers, waer van oude en jonge historiën getuigen, en toonen hoe gewelt, doortraptheit, en listige aenslagen der ongereehtigen, met

¹

\'t Franache qffrir.

II

glimp en schyn van wettigheit vermomt \'), ydel en krachteloos zyn, zoo lang Godts Voorzienigheit de geheilighde Maghten en Stammen hanthaeft, tot rust en veiligheit van allerhande Staten, die, zonder een wettigh Opperhooft, in geene burgerlyeke gemeenschap kunnen bestaen; waerom Godts Orakel zelf, den menschelycken geslachte ten beste, deze Mogentheit, als zyn eigen¹), in eenen adem, bevestight, gebiedende Gode en den Keizer elck hun recht te geven. Christenryek doorgaends, gelyck een schip in de wilde zee, aen alle kanten, en tegenwoordigh van Turck en Tarter, bestormt, en in noot van schipbreueke, vereischt ten hooghste deze eendraghtige eerbiedigheit tot het Keizerdom, om den algemeenen erfvyant des Christen naems te stuiten, en den Kycksbodem en zyae grenzen. tegens den inbreuck der woeste volcken, te veiligen, en te stercken; waerom Godt te dancken is, dat het hem beliefde \'t Gezagh en de Kroon des H. Eoomsehen Eycks, vóór \'s Vaders overlijden op den jongsten Eycksdagh, in den Zone teedinandus den Vierden, te verzekeren; een zegen, waerop zoo vele volcken moedt dragen, en de tooneeltrompet van onze Nederduitsche Zanggodinne te moediger, voor den troon van Hooghduitschlant, den overwonnen Lucifer, in Michaëls triomf-staetsi ommevoert.

ÜWE KEIZEKLyCKE MAJESTEITS

allerootmoedighête dienaar J. V. VONDEL.

¹

de Grieken, en zie verder deze Bibliotheek III, bldz. ^r- 6 reg. 18. 2 Als zyn eigen; zoowel als zijn eigen-, „waarom Gods orakel zelf, tot heil van het menschelijk geslacht, zoowel deze .Vacht als Zijne eigene verzekert.quot;

OP DE AFBEEIDINGE

VAN

KEISEKLYCKE MAJESTEIT,

FERDINANDUS den DERDEN

toen JoacJiimus Sandrart V van Stockou, my, uit TFeenen in Oostenryck, Zyn Majesteit» afbeeldinge, met Jtaer loof-xoerck en der aden, vereerde.

Deus nob us haec otia fecit. (God schonk ons deze rust.)

De Zon van Oostenryck verheft haer schoone stralen , Uit schaduwen van kunst, veel schooner in elx oogh, Dewylze, in haren troon gestegen hemelhoogh,

Zich niet ontziet zoo laegh op ons gezicht te dalen.

De derde Ferdinand, geschapen tot regeeren,

Geljck een tweede August, en vader van de pais, Zyn Zoon de heirbaan wyst, naer \'t hemelsche palais. En leert met wapenen van Vrede triomfeeren.

Gezegent is het Eyck, gezegent zyn de volcken,

Daer zyn voorzienigheit genadigh \'t oogh op houdt, En hem de Weegschael wort van \'t heiligh Eecht betrout.

Een Arent broght zyn zwaert en scepter uit de woleken-Een kroon verciert het hooft, ter heerachappy gewyt: Dit hooft verciert de Kroon en schept een\' gulden tyt.

1 Sax dramt ; schilder en biograaf, geboren in 1606 te Frankfort aan den Main, en gestorven in 1688.

BEEECHT

AEN ALLE

RUNSTGEIVOOTEIV,

EN

BEGUNSTIGERS DER TOONEELSPELEN.

Hier wort u, om uwen kuDstijver weder t\' outsteecken, en uwen geest teffens te stichten en te verquicken, het heiligh ireurtooneel, dat den Hemel afbeelt, opgeschoven¹). De groote Aertsengelen, Lucifer en Michael, elck met hunne aenhangelingen van wederzijde gesterckt, komen de stellaedje stofleeren, en hun rollen spelen. Het tooneel en de personaedjen zijn zeker zoodanigh, dat ze eenen heerlijcker stijl vereischen, eu hooger laerzen²) dan ick haer weet aen te trecken. Niemant, die de spraeck van d\'on-feilbaere orakelen des goddelijcken Geests verstaet, zal oordeelen dat wy een gedichtsel van Salmoneus bijbrengen, die midden in Elis, op zijnen wagen en metaele brugh, Jupijn braveerende, en met een brandende fackel den blixcm en donder nabootsende, van den donder geslagen wert: nochte wy vernieuwen hier geen grijze fabel van den Eeuzenstriit, oiider wiens schorsse de Poëzy hare toehoorders reuckelooze³) vcrwaentheit, en godtlooze kerckschende-ryen zocht te verleeren, en natuurkennis in te boezemen; name-lyck, dat lucht en winden, in den hollen buick en het zwavelachtige ingewant der aerde beslooten, by wijlen ademtoght zoeckende, met ghewelt van geborste steenrotsen, smoock, ea roock, en vlammen, en aerdtbevingen, en schrickelyck geluit, uitbersten, en, hemelhoogh opgestegen, in het neerstorten, den gront van lant en zee met assche .en steenen bestulpen ⁴) en ophoopen. Onder de Profeten verzekeren ons van den afval des Aertsengels, en zynen

¹

Opgeschoven; opengeschoven, zooala vroeger de „tooneelgordijnenquot; gedaan

²

werden. 2 Hoogee laerzen; hooger, verhevener toon-, het beeld is ontleend aan de gewoonte der Grieksche vertooners van het treurspel om „hooge brozenquot;

³

te dragen. 3 Reuckelooze; onbesuisd\\ eigenlijk onnadenkend, maar in zeer on-

⁴

gunstigen zin. 4 Bestulpen ; met een stulp = deksol bedekken: bedekken in \'t algemeen, ook verhinderengt; tegenhouden. Men vergelijke ona stelpen en \'t Hgd. stulpen.

V

aenhang, Izaïas en Ezechiël; by den Euangelist, Christus, het allerwaerachtighste orakel, ons met eece stem uit den hemel bevolen te hooren; en endelyck Judas Thaddeus, zyn getrouwe Apostel; welker spreuken waerdigh zyn in eeuwigh diamant, en waerdiger in onze harten geprint te worden. Izaias roept: O Lucifer , die vroegh opgingf,, hue zythge ter aerde geploft ? die de volcken quetsle, in uw harte spraecht: lek wil in den hemel sty gen, mynen stoel loven Godts gestarnte verheffen, op den bergh des ver-bondlt aen de noortzyde zitten. Ick wil loven de hooge woleken steigeren, den Allerhooghsten gelyck worden: maer ghy zult ter helle toe, in den \'poel des afgronts, vernedert worden. Godt spreeckt door Ezechiël aldus: Ghy zyt een uitgedruckte gelyckenis, vol rcysheit, en volkomen schoon. Ghy waert, in de weelde van Gadis paradyt, bekleet met allerhande kostelijcke steenen, sardis, en topazen, en jaspis, en chrizoliten, en onix, en leril, en karbonkel, en smaragden: gout was uw cieraet. Op den dagh uwer scheppinge waren uwe schalmeien^) vaerdigh\'¹). Ghy breide u uit, gelyck een beschaduwende Cherubyn, en ick zette u op Godts bergh. Ghy wandelde midden onder de blakende steenen. Ghy waert volschapen in uwen tredt, van den dage uwer scheppinge aen, tot dat men u op loosheit betrapte. Beide deze spreueken zyn, naer den letterlycken zin , d\'een quot;.an den Koning van Babiion, d\' ander van den Koning van Tyrus te verstaen, die, by Lucifer, in hunne heerlyckheit en hooghmoet, gelecken ³), bestraft, en gedreight worden. Jesus Christus ziet mede op den val van den weerspannigen Lucifer, daer hy zeght: lek zagh den Satan, gelyck eenen llixem, uit den hemel vallen: en Thaddeus ontvout den afval der Engelen, en hun mi9daet,ende straf daer op gevolght, zonder eenige bewimpelinge, beknopt op deze wyze: Doch hy heeft de Engelen, die hunne hoogheii niet bewaerden, matr hun behuizinge verlieten, met eeuwige banden van duisternisse, tegens het oordeel des grooten Godts bewaert.

Wy stuiten dan met deze goude spreueken, en inzonderheit met Judas Thaddeus, leerling en afgezant des hemelschen Leeraers, en Konings aller Koningen, geljck op eenen diamanten schilt, alle de pylen der ongeloovigen, die de zekerheit van der Geesten afval zouden durven in twyfel trekken. Behalve dit onderstut ons ten overvloet doorgaends d\' eendraghtige en eerwaerdighste aelout-heit der godtvruchtige Outvaderen, die in den gront dezer ge-sehiedenisse overeenstemmen: doch om de Kunstgenooten niet op

¹

Schalmei; rieten pijp-, \'t Fr. chalumeau. 2 Vaeedigh; in werking. 8 Gk-

VI

te houden, zullen we ons met drie plaetsen genoegen; d\' eerste getrocken uit den heiligen Cvptiaen, Bisschop en Martelaer te Karthago, daer hy schryft: IIy, die te vore door een Engelsche Majesteit ondersteunt, Gode aengenaem en waert teas, borst, toen hy den mensch naer Godts heelt geschapen zagh, door eenen hoosaerdigen naeryver uit, hem door ingeven van dien naeryver niet eer ten val brengende, voor dat hy zelf door dien naeryver ter neer gestort lagh, gevangen eer hy ving, bedorven was eer hy hem hedorf; teruiyl hy, van Nydigheil aengeprickelt, den mensche van de genade der onsterfe-lyckheit, hem geschoncken, beroofde, en zelf oock verloor het gene hy te voren hadde. De groote Gregorius bestelt ons de tweede spreuek: Bees afvallige Engel, geschapen om hoven d\' andere rege-menten der Engelen uit te blinden, is door zyn hoovaerdy zulx ter neder gestort, dat hy nu de heerschappye der stantvastige \') Engelen onderworpen blgft. Het derde en lette bewys scheppen wy uit de predikatiën van den honighvloeienden Bernardus¹): Schuwt de hoovaerdy: ick hidde u schuwt ze toch. oirsprong van alle overtredinge is hoovaerdy, die Lucifer zelf, klaerder dan alle starren vitblinckende, met een eeuwige duisternisse heeft verdonckert. Zy heeft niet alleen eenen Engel, maer den oppersten van alle Engelen in eenen Duivel verandert. De Hoovaerdy en Nydigheit, twee oirzaecken of aanstokers van dezen afgrysselycken brant van twee Iraght en oorloge hebben wy uitgedruckt, onder het gespan van twee bestarnde dieren, den Leeuw, en den Draeck, die voor Lucifers oorlogswagen gespannen, hem tegens Godt en Michaël aenvoeren; aangezien deze dieren twee zinnebeelden van deze hooftgebreken verstrecken: want de Leeuw, der dieren Koning, gemoedight door zyne krachten, acht uit verwaentheit niemant boven zich zeiven; en de Nydigheit quest met hare tong den benyden van verre, gelyck de Draeck, met het schieten van zyn vergift, zynen vyant van verre quetst. Sint Aogustyn, deze twee hooftgebreken Lucifer toeeigenende, maelt ons den aert der zelve levendigh af, en zeit, dat de Hoovaerdy is een liefde tot zyn eige grootsheit; maer de Nydigheit een haetster van eens anders geluck; waer uil klaer genoegh blyckt wat hier uit geboren wort: want een iegelyck, zeit hy, die zyn eige grootsheit bemint, benyt zyns gelycken, naerdienze met hem gelyckstaen; of benyt zynen minder, op dat die hem niet gelyck werde; of die grooter zyn dan hy, om datze boven hem staen.

¹

nardus, die in de 12de eeuw leefde en o. a. beroemd was door zijn welsprekendheid.

VII

Nu dewyl de dieren zelf van verdoemde Geesten misbruickt en bezeten worden, gelyck in den aenvang de Paradysslang, en in de heileeuwe de zwynskudden, die met een groot gedruis in zee stortten, en dewyl de gestarnten aen den hemel zelfs by dieren afgetekent, oock by de Profeten gedacht worden; gelyck de Pleiades of Zevecstar, en Arcturus, Orion, en Lucifer, zoo gelieve het u de weeligheit en leerzaemheit der tooneelpoëzye te vergeven, dat de rampzalige Geesten zich op ons tooncel hier mede wapenen, en venveeren: want den helschen gedroghten niets eigener is dan slimma treken, en het misbruick der schepselen, en elementen, tot afbreuk van d\'eere en naem des Allerhoogsten, zoo verre hy dit gehengt\'J, Sint Jan, in zyne Openbaringe, beelt de hemelsche geheimenissen, en den stryt in den hemel, door den Draeck uit, wiens staert nasleepte het derde deel der starren, by de Godtge-leerden op d\'afvallige Engelen geduit; w aerom men in Poëzye de gebloemde wyze van spreken niet al te neuswys behoort te ziften, nochte naer de sclierpzinmgheit der schoollessen te regelen. Oock moeten wy onderscheiden de tweederbande personaedjen, die dit tooneel betreden, namelyck quaetwillige en goede Engelen, die een ieder hun eige rol speelen; gelyck Cicero en de voeghelyck-heit zelf ons elcke personaedje, naer heuren staet en aert, leeren uitbeelden. Ondertusschen ontkennen wy geensins dat heilige stof den tooneeldichter nauwer verbint, en intoomt dan weereltsche historiën, of Heidensche verziersels \'¹); onaengezien d\' oude en be-faemde hantvest der Poëzye, by Horatius Flakkus, in zyne Dicht-kunste, met deze vaerzen uitgedruckt:

Be Schilder en Foëel ontfingen heide een maght

Van alles ie bestaen wat elck zich dienstigJi acht.

Doch hier dient inzonderheit aengetekent hoe wy , om den naer-yver der hooghmoedige en nydige Geesten te heftiger \'t ontsteken, den Engelen de geheimenis van het toekomende menschworden des Woorts, door den Aertsëngel Gabriël, Gezant en Geheimenistolck der Godtheit, eenighzins ontdecken; bier in (onder verbeteringe) volgende, niet het gevoelen der meesten, maer zommiger Godt-geleerden, naerdien dit ons treurtafereel ryeker stof en luister byzet; zocder dat wy evenwel, in dit punt, noch in andere omstandigheden van oirzaken, tyt, plaetse, en wyze, (waer van wy

¹

een roal), hem zijn gang laten gaan dus. 2 Vekziersels; verzinsels, verdichtsels.

vm

ons dienden, om dit Treurspel krachtiger, heerlycker, gevoeghe-lycker en leerzamer uit te voeren); de rechtzinnige waerheit op-zettelyck willen in het licht staen, of iet, naer ons eige vonden, en goetduncken. vast stellen. Sint Pauwels, Godts geheimenis-schryver aen de Hebreen verheft zelf, benydenswacrdigh genoegh, tot afbreuck van het Eyck der logenen en verleidende Geesten, de heerlyckheit, maght en Godtheit van het menschgeworden Woort, door zyn uitstekentheit boven alle Engelen, in naem, in zoonschap en erfgenaemschap, in het aenbidden der Engelen, in zyne zal-vinge, in zyne verheffinge aen Godts rechte hant, in de eeuwigheit zyner heerschappye, als een Koning o^er de toekomende weerelt, en de oirzaeck en het einde aller dingen, en een gekroont Hooft der menschen en Engelen, zyne aenbidders, Godts boden, en geesten, gezonden ten dienst der menschen, erfgenamen der zalig-heit, welcker natuur Godts Zoon, de Engelen voorbygaende, in het bloet van Abraham aenneemt. By gelegenheit van deze onschult achte ick niet ongerymt; hier ter loop iet aen te roeren tot onschult\') van tooneel en tooneeldichteren, die Bybelstof voorstellen , naerdienze by wijlen opspraeck onderworpen zyn; gelyck trouwen \'s menschen zinnelyckheit verscheiden is, en d\' ongelycke getempertheit der lierssenen veroirzaekt, dat d\' een treek tot een zelve zaeck heeft, die den anderen tegens het hart steeckt. Alle eerlycke kunsten en oefeningen hebben haere be-yveraers, en tegenwryters, oock hun recht gebruick , en misbruick. De heilige treurspeldichters hebben, onder de oude Hebreen, tot hun voor-beelt den Poëet Ezechiël, die den uittoght der twalef Stammen uit Egypten in Gries nagelaeten heeft; onder d\'eerwaerdige Out-vaders hebben zy het groote licht uit den Oosten, Gregorius Na-zianzener, die zelf den Gekruisten Verlosser in Griecksche tooneel-vaerzen uitbeelde; gelyck wy noch van wylen den Koningklyken Gezant, Hugo de Groot, dat groote licht der geleertheit en vro-micheit onzer eeuwe. Sint Gregorius spoor naerstrevende, voor zyn treurspel van den Gekruisten, in Latyn beschreven, en dien onvergangklycken en stichtigen arbeit eer en danckbaerheit schul-digh blyven. Onder d\' Engelsche Onroomschen heeft de geleerde pen van Eichard Baker, Lucifer en al den handel der oproerige Geesten, oock vry breet in \'t rymeloos uitgestreken¹). Wel ia waer. dat de Vaders der oude Kercke de gekristende tooneel-

¹

een ander uitstrijken No. II dezer Bibliotheek, Mdz. 55 reg. 18.

IX

«peelders buiten de gemeenschap der Kercke keerden, en het too-neelspel van dien tyt heftigh bestreden: maer let men \'er wel op, de tyt en reden van dien was heel anders gelegen. De weerelt lagh toen noch diep, op vele plaatsen, in Heidensche afgoderye verzoncken. De gront des Christendoms was noch onbestorven, en de tooneelspelen werden Cybele\'), der gedroomde Goden moeder, een groote afgodinne, ter eere gespeelt, en gehouden voor een verdienstigh middel om hierdoor lantplagen van den hals des volcks af te keeren. Sint Augustyn getuight, hoe de Heidensche Aerts-priester, een bedienaer van Numaes instellingen en afgodendienst, te Eome, ter oirzaecke van een zware peate, de tooneelspeelen eerst instelde, en door zyn gezagh bekrachtighde. Scaliger zelf bekent datze, om de gezontheit des volx te verwerven, door ingeven van de Sibille ¹) ingestelt waren; invoegen dat dit spelen eigentlyck streckte tot een krachtigh voedtsel van de blinde afgoderye des Heidendoms, en verheffinge der afgoden; een ingekan-kankerde gruwel, wiens uitroien den eersten kruishelden, en de gedurigh worstelende Kercke op zoo veel zweet en bloet stont, maer nu lang uitgestorven, geenc voetstappen in Europe laet. Dat dan de H. Outvaders die tooneslen hierom, en te gelyck om het bederf der zeden, en andere openbare en schaemtelooze mis-bruicken van naeekte jongelingen, vrouwen en maegden en andere vuilicheden bestraften, was noodigh en loflyck, gelyck het in dien gevalle noch zoude zyn. Dit nu overgeslagen, laat ons het nut en den oirbaer 3) van stichtelycke en vermakelycke spelen niet te licht wechworpen. Heilige en eerlycke voorbeelden dienen ten spiegel, om deught en Godtvruchtigheit t\'omhelzen; gebreken, en d\' elenden, daer aen gehecht, te schuwen. Het wit en oogh-merek der wettige Treurspelen is de menschen te vermorwen door schrick, en medoogen. Scholieren, en opluickende jongkheit worden door spelen, in talen, welsprekenheit, wysheit, tucht en goede zeden, en manieren, geoefent, en dit zet in de teere gemoeden en zinnen, een ploy van voeghelyckheit en geschicktheit, die hun, tot in den ouderdom toe, byblyven, en aenhangen: ja het gebeurt by wylen, dat overvliegende vernuften, by geene gemeine ²) middelen te buigen, noch te verzetten, door spitsvondigheden en hoog-dravenden tooneelstyl geraeckt, en, buiten hun eigen vermoeden,

¹

genoote Tan Kronos, de moeder van Zeus en de verdere godenfamille Tan den Olympus. 2 Sibille; priesteres met de gave der voorspelling bedeeld.

²

No. II, bldz. 19 reg. 12.

X

getrocken worden: gelyck een edele luitsnaar gelu.it geeft, en antwoort, zoo dra heur weergade, van de zelve nature en aert, en op eenen gslycken toon, en andere luit gespannen, getokkelt wort van een geestige hant, die, al speelende, den tuimelgeest\'), uit eenen bezeten en verstookten Saul dryyen kan. De historiën der eerste Kereke bezegelen dit met de gedenckwaerdige voorbeelden van Genesius en Ardaleo \'²), beide tooneelspeeldcrs, ia den Sehouvvburgh, door den H. Geest verlicht, en bekeert; terwylze, onder het spelen, den Christenschen Godtsdienst quot;willende beschimpen , overtuight wierden van de waerheit, dieze geleert hadden, uit hun deftige speelrollon, doorgaends beter gestoffeert met pit van wysheit dan laffe redenen, uren lang in den wint gestroit, en eer verdrietigh dan leerzaem. Men worpt ons, ten opzicht van Bybelstoffe, voor, dat men geen spel met heilige zaecken behoorde te spelen; en zeker dit zou wat schijns hebben ia onze tale, die juist het woort van Spel mede bengt: maer wie slechts een woort of anderhalf Griecka kan uitstamelen, weet wel dat dit woort by Griecken en Latynen geen gebvuick heeft ia dien zin ; want tra-goedia is een koppelwoort, en beteeckent eigentlyck Bockezang, naer der herderen wedgezangen, ingestelt om met zingen eenen Bock te winnen, uit welcke gewoonte de treurzangen, en sedert de tooneelspelen, hunnen oirsprong namen: en wil men ons immers dus ongenadigh knuffelen³) om het woort Spel, waer blyvenwe dan met orgelspel, Davids harp- en zangspel, en het spel van tien snaren, en ander fluit- en snarespel, by verscheidenheit van Onroomschen in hunne vergaderingen ingevoert? Wie dan dit onder-scheit vat, zal wel, het misbruick der tooneelkunste bestraffende, het rechtmatigh gebruick niet ongenadigh vallen, en dezen heer-lycken ja Goddelycken vont, een eerlycke uitspanninge, en honigh-zoete verquickinge van \'s levens moeielyckheden, de jeught, en kunstbeminnende burgerye niet misgunnen; op dat wy, hier door gemoedight, Lucifer met meer yvers ten Treurtooneela voeren, daar hy, endelyck, van Godts blixem getroffen, ter helle stort, ten klaren spiegel van alle ondanckbara staetzuchtigen, die zich stoutelyk tegens de gaheilighde Maghten, en Majesteiten, en wettige Overheden durven verheffen.

1 Tuimelgeest; onrustige, ongestadige, wilde geest. 2 Genesius en Ae-daleO; Roiueinsche tooneelspelera uit den tijd der keizers (3de eeuw n, Chr.) 8 Knuffelen; herisjten.

INHOUDT.

Lucifer, d\' Aertsemjel, opperste, en doorlucMighste hoven alle Engelen, hoovaerdigh en staetzucMigh, nit blinde liefde lot zyn eige, benyde Godts onbepaelde grootheit, ooch den mensch, naer Godls heelt geschapen, en in het weeligh Paradys met de heerschappye des aerthodems hegijtight. Hy benyde Godt en den mensch te meer, toen Gabriël, Godts lier out, alle Engelen voor dienstbare Geesten ver-klaerde, en de geheimenissen van Godls toekomende menschicorden hun onideckte; tcaer door, het Engelsdom voorbygegaen, de waerachtige menschelycJce natuur, met de Godtheit vereenight, een gelycke maght en Majesteit te vencachten slant: waerom de hoovaerdige en nydige Gtest, poogende zich . zelve Gode gelyok le stellen, en den mensch huiten den hemel te houden, door zyne medestanders, ontelbare Engelen oprockende \'), wapende, en tegens Michael, \'s hemels Veltheer, en zgne heirkrachten, onaengezien Rafaëls waerschmcinge, aenroerde; en afgestreden, na de neêrlaegh, uit wraecke den eersten mensch, en in hem alle zyne nakomelingen, ten val broght, en hy zelf met zyne weerspannelingen ter helle gestort, en eeutoigh verdoemt werl.

HET TOONEEL IS IN DEN HEMEL.

1 Opkocken; opstoken, opsetten, opwinden.

PEESONAEDJEN.

Gabriel, Gods Geheimnistolck. Eey van Engelen.

Lucifer , Stedehouder. Luciferisten, Oproerige Geesten. Michaül, VeUheer.

Kafaël , Bescherm-Engel. Uhiël , Michaels Schiltknaep,

LUCIFER.

TREURSPEL.

HET EERSTE BEDEYF. Belzebub. Belial. Apollion.

Belzebub.

Myn Belial ging hene op lucht en vleugels dryven, Om uit te zien waar ons Apollion magh blyven. Vorst Lucifer zondt hem, tot dezen toght bequaem, 5) Naer \'t aertrijck, op dat hy eens nader kennis naem\'

3 Ons; deze „schijnbaar onverbogenquot; vorm komt naast den „werkelijk onverbogenquot; vorm onze bij Vondel en zijn tijdgenooten herhaaldelijk voor. In \'t vervolg zullen we dien vorm ook in andere naamvallen en bij andere geslachten aantreffen. Terwijl in het Hgd. het bez. vnw, le pers. wiser voorkomt, verschijnt in het Middeld. en Nederd. een korter stam, welks Gen. \\i.vgt;unses luidde. Er is beweerd, dat deze vorm ontstond, doordien men in het onverbogen unser — er voor den uitgang van den mnl. Nom. aanzag en in dien waan een vrl. unse en een Gen. unses vormde. Waarschijnlijker ligt een korter stam ten grondslag (tmsa fj, die ook in den Middelnederl. Gen. meerv. van\'t pers, vnw. voorkomt: onse (ons), naast onser. De bezittel, vnw in \'t Middelndl. stemmen met de Middeld. en Nederd. overeen: dat voor den 1 sten pers. meerv. luidt „onverbogenquot; onse. Men zie Prof. Van Helten\'s VondeVs Taal I § 99 en Dr. Franck\'s Mittelniederl. Grammatik § 220.

4 Bequaem, geschikt: evenals meer ww., die een beweging uitdrukken, deed ook komen vroeger aan een hij elkaar zijn, bij elkaar behooren, aan een rust dus denken; nog wel zeggen we „deze menschen komen, d. i. behooren _t \'passen niet bij elkaar.quot; Uit dezen ruimeren zin ontwikkelden zich verschillende toepassingen van den stam, meestal door een vóórgevoegd ge of be versterkt: voegend, \'passend; aangenaam, genoegelijk, behagelijk; welig, frisch, gezond enz.

lucifer.

Van Adams heil en staet, waer in d\' Almogentheden Hem stelden. Het wort tyt om weder van beneden Te keeren hier ter stede: ick gis, hy is niet veer. Een wacker dienaer vlieght op \'t wencken van zyn\' Heer; En stut zyn meesters troon getrou roet hals en schouder. Belial.

Heer Belzebub, ghy Kaet van \'s Hemels Stedehouder, Hy steigert steil van kreits in kreits, op ons gezicht.

Wart (ware liet) Marsa onsen god bequame,

Soe woudic geven in sinen name

Mijn gordel ende mine hantscoen beide.

Rotnau van Cassamus (Uitg. Verwijs) bldz. 50, 2, \'t Is dwaesheyt, dat de measch noch hier op light en maelt,

Gheen hoogmoedt is hequaem voor een die nederdaelt.

Cats (Uitg, Van Vloten), TI, 468, a. Haer gelike wart nie verdaget (aan \'t licht gebracht)

Noch geboren van Adame,

No so reine no so bequame.

Maerlant\'s Strophische Gedichten (Uitg. Verwijs) bldz. 116, vs. 325. Ofschoon de vijge-boom noyt is gewoon te bloeyen ,

Noch siet men aen sijn hout bequame vruchten groeyen.

Cats (Uitg. v. Vl.), II, 488, 6.

De lezer vergelijke verder het Hgd. bequem = „gemakkelijkquot;; het Eng. comely = „passendquot;, „voegendquot;; het Fransche convenable van convenir = het Lat. convenire = con -j- venire, welk venire (oenio) in oorsprong met komen één is. De Germaansche stam heeft kw tot beginletters, die zich in-onze taal echter alléén vóór de a hebben gehandhaafd. (Goth. qiman (kwimanj, Ohgd quëman).

1 Staet; eigenlijk gesteldheid, toestand; doch ook dikwijls voor verheven staat in gebruik: in één adem met heil uitgesproken kan de beteekenis hier wel geene andere zijn. 1 Almogentheden ; meerv. voor het enkelv. de Almo^ gende God. Mr. v. Lennep teekent aan, dat dit meerv. zich laat rechtvaardigen met dezelfde schriftuurplaatsen, waarmede de Theologanten de „D^ieéénheid^,, bewijzen, b. v. met Genesis I, 26. 2 Stelden ; \'plaatsten: men zie Biblioth. v. Ned, KI. Ill, bldz. 12 3 Ick gis, hy is niet veer; Vondel laat bij voorwerpszinnen (vooral na dunckt en schijnt) het voegwoord dat zeer dikwijls weg, b. v. ;

Wy porren hem, hy zal ons melden.

Aeneis II, 104.

Ook in onderwerpszinnen:

\'t Was bestemt, ghy zoudt uw\' leitsman volgen.

Peter en Pauwels, 132.

3 Veer voor ver. 8 Steigeren: rijzen, klimmen, stijgen\\ voor zich steigeren, welke reflexiefvorm het intransitieve aanduidt, zooals bij verschillende ww. van gelijksoortige beteekenis; men zie Dr. Beckering Vinckers, Orthogr. E-legie, 48. Door alliteratie met steil verbonden vinden we het ook elders bij Vondel, b. v. in Dl. II (Uitg. v. L), 238:

De Bergen steigren steil.

De belangstellende lezer vindt over Steigeren een uitgebreid artikel in Dr.

TÏEUESPEL.

Hy streeft den wind voorby, en laet een spoor van licht En glanssen achter zich, waer zyn gezwinde wiecken i \' Pe woleken breecken. Hy begint ons lucht te rieckcn, In eenen andren dagh en schooner zonneschijn,

5) Daer \'t licht zich spiegelt in het blaeuwe kristalyn. De hemelklooten zien met hun gezicht, van onder,-Terwijl hy ryst, hem na, een ieder in \'t bezonder. Verwondert om dien vaert en goddelycken zwier,

Die hun geen Engel schynt, maer eer een vliegend vier. 10) Geen star verschiet zoo snel. Hier komt hy aengestegen, Met eenen gouden tack, en heeft de steile wegen Voorspoedigh afgeleit.

Belzebub.

Wat brengt Apollion? 15) Appollion.

Heer Belzebub, iek heb, zoo vlytigh als ick kon. Het laegh gewest bespiet, en oiïere u de vruchten, Zoo diep beneden ons, in andre zon en luchten. Gesproten: oordeel, uit de vrucliten, van het lant, SJÜ) En van den hof, door Godt gezegent, en beplant Tot wellust van den mensch.

de Jager\'s Woordenboek der Frequsiitatieven. 8 (pag 4.) Kkeits; grens, begrensd gebied; kring: kreiz; Nhgd. Kreis, b. v. in Kreisliuie, Vmkreis, Landes-kreis. De lezer denke ook aan ons krijt („in \'t krijt tredenquot;) voor „afgeperkt strijdveld.quot; Men vergelijke verder Aant. 10, bldz. 7, Op ons gezicht;» terwijl wij hem zien.quot;

1 Streven ; zich beioegen, met de bijgedachte aan snelheid. De betoekenia van streven is eigenlijk zich inspannen, en wel met verschillende bedoelingen, b. v. in den strijd om te overwinnen: vechten, strijden dus, waaraan het En-gelsche strive en \'t Oudfr estriver (men zie mijn De Taal in haar Leven en Ontwikkeling bldz. 43) en \'t Eng. strife nog herinneren. Ook om ieta te bereiken kan men zich inspannen en vandaar zich haasten, snel gaan. 3 Ons; zie bldz. 3, aant 1. 3 Riecken; wij bezigen thans in deze beteekenis ruiken. Dit rieken ontwikkelde zich (over u heen) uit een vroegeren vorm met iu , uit welke iu evenzeer ie als ui kon ontstaan. Het onderscheid, dat wij tusschen rieken en ruiken maken, is willekeurig. 4 Dagh; licht: nog duidelijk zichtbaar in opdagen en in de verversuitdrukking: „zooveel vierkante palmen dagquot; om de wijdte eener opening, waardoor het licht kan binnentreden , te bepalen. 5 Blaeuwe Kristalyn .- omtrent kristalijn vergelijke de lezer de aanteekening op Negen bogen, bldz. 7. 6 Hemelklooten; bij deze „schoone persoons-verbeeldingdie „een grootsch, verheven denkbeeldquot; bevat, zie de lezer de aanteekening op Negen bogen, bldz\', 7. 8 Zwier ; pracht, praal, staatsie: van zwieren, d. i. ronddraaien, heen en weer bewegen (vandaar zwerven}. De bijgedachte van sierlijkheid, ruimte, overvloed kon dit woord een gunstigen zin geven. 10 Verschiet; de lezer zie de aant. op Verschieten, bldz. fk^reg. 2. 11 Gouden; schitterend als goud-, men zie gloeit, 15 regels lager. 17 Laech

lucifer.

Belzebüb.

Ick zie da goude bladen, Met perlen van de lucht, den zilvren dau, geladen. Hoe lieflyck rieckt dit loof, dat zyne verf behoudt!

5) Hoe gloeit dit vrolyek ooft van karmozyn, en gout!

\'t Waer jammer zoo men dit ontwyde met de handen, \'t Gezicht bekoort den mont. Wie zou niet watertanden Naer aertsche leckerny? Hy walght van onzen dagh. En hemelsch mann\', die \'t ooft der aerde plucken magh.

10) Men sou ons Paradys om Adams hof vervvenschen.

\'t Geluck der Engelen moet wyken voor de menschen.

gewest; men zie de Aant. op Negen bogen, bldz. 7. 19 Oordeel .. van; oordcel ... over. 20 Hop ; de hof in het „landtquot; Eden natuurlijk : dit hof is in de schrijftaal zoogoed als verdwenen en vervangen door tuin, dat oorspronkelijk haag beteekende; in de spreektaal leeft het evenwel voort en ook hovenier naast tuinman herinnert er ons aan. 20 Beplant; zooals werkelijk in den eersten druk staat.

2 Goude; Vondel sprong met den uitgang der stoffel, bv. nw. naar willekeur om. 4 Verf; later door het Fransche couleur {kleur) gedeeltelijk verdrongen. 5 Vrolyck; schitterend-, men zie het onmiddellijk voorafgaande gloeit en het in reg. 11 (bldz. 5) voorkomende gouden, dat waarschijnlijk met gloeien uit één wortel voortsproot. 5 Karmozijn ; het Arabische Al kermes is eigenlijk eene soort van cochenille, die op de bladen van eene bijzondere soort van kleine eiken leeft; de coccus der eikeboomen. Gedroogd en tot poeder gestampt, geeft dat insect de roode kleur, die in het Arab, kermezt, bij ons karmozijn, beter karmezijn, genoemd wordt; karmozijn zeggen wij onder den invloed van \'t Fransche cramoisi. Karmijn is van denzelfden oorsprong. Men zie desverkie-zende Prof, Dozy\'s Oosterlingen. 8 Hu walght; beter zou \'t zijn te zeggen: hem walgt: walgen toch is niet andera dan draaien en wordt van de spijzen gezegd, die zich in de maag bevinden en weer naar buiten dreigen te komen : iemand kan nog „zoo draaierigquot; worden. Door den persoon op den voorgrond te plaatsen en door minder op de eigenlijke beteekenis te letten „walgen vnjquot; thans van iets. Men vergelijke echter de volgende verzen van Vondel zelf: \'t gebraste en walgende ingewant.

Te braecken uit de keel..............

en die uit Spieghel\'s Hert-Speighel, Boek II, vs. 19:

Het veld, dat korts noch scheen een water rijke meer.

De ruighe kanten toond\' en kreegh zijn verwe weer.

Daar lang de sper tel-vis na lust had ghaan vermayen.

Daar zoumen alle daagh melkrijke beesten wayen:

Dien walght het doffe hoy, enz.

\'t Luidt zeker vreemd, dat ons walgen en het Engelsche to walk oorspronkelijk dezelfde woorden zijn. Den lezer, die over dit woord meer wil weten, verwijzen wij naar Ten Kate\'s Aenleiding II, 732 en naar Huydecoper\'s Proeve III, 286. Dat den vaderen ook „de walge kon stekenquot;, blijkt uit de volgende regelen uit Hooft\'s Historiën\'. „Van de manieren ook der Spanjaarden, zoo stoffende, zoo opgeblaasen, zoo bedekt van harten, ongemeenzaam en belghziek, stak yder de walghe.\'* Het onderwerp hij is een bepalingaankondigend voornaamwoord en

treurspel.

Apollion.

Niet waer. Heer Belzebub? al schynt de hemel hoogh, Wy leggen veel te laegh. Het geen ick met myn oogh Gezien heb, mistme niet. \'t Vermaeck van \'s weerelts hoven, 5) Een eenigh Eden gaet ons Paradys te boven.

Belzebub.

Laet hooren watghe zaeght: wy luistren t\' zamea toe. Apollion.

\'k Verzwygh mijn henevaert, om niet te reppen hoe 10) Gezwint ick nedersteegh, en zonck door negen bogen, Die, sneller dan een pijl, rontom hun midpunt vlogen.

moet derhalve met nadruk worden gelezen. 8 Dagh; licht-, men zie bldz. 5 reg. 4.

9 Mann\' ; manna, voedsel-, naam, door de Israëlieten gegeven aan de wonder-spijze, hun in de woestijn verstrekt. De lezer vergelijke desverkiezende Ex. XVI. 31. Num. XI, 7. 10 Paradijs; lusthof: waarschijnlijk het Perzische Jirdans. Hier wordt natuurlijk de verblijfplaats der gelukzaligen bedoeld.

3 Leggen ; de lezer herinnere zich, dat, sedert eeuwen reeds, het causatieve leggen zich in de plaats van liggen tracht te dringen; en verder, dat liggen in \'t algemeen in rust zijn beteeken t en dus als verblijven, wonen kon gebruikt worden: hier heeft het zijn concrete beteekenis zoogoed als afgelegd. Men zie ook bldz. 10 reg. 4 en vergelijke verder het vroegere „ergens t\'huis leggenquot;_y ons „op studiequot; of „in garnizoen liggenquot; en Biblioth. van Ned. KI. II, bldz, 52 reg, 7, 4 Mistme niet; ontgaat me niet, „ik heb dat alles heel goed opgemerkt.quot; 4 \'s weerelts hoven ; dat „weereltquot; een genitief op s vormt, is een zeer bekend verschijnsel en komt bij Vondel herhaaldelijk voor: weerelts omme-loop\'*, _vdes weerelts goederenquot; enz,, evenwel naast „wonderding der weereldquot; Dat het begeleidende woord bij een vrl, substantief in zulk een geval verbogen werd, alsof \'t een innl. substf. vergezelde, is ook van algemeene bekendheid. Men zie desverkiezende Prof. v. Helten\'s Vondel\'s Taal I § 65. 5 Eden; „oock hadde de Heere Godt eenen hof geplant in Eden, tegen het Oosten; ende hy stelde aldaer den mensche, dien hy geformeert hadde.quot; Gen. II, vs, 8. 9 Reppen; aanroeren. Wij zeggen gewoonlijk reppen van-, het ww. reppen geeft oorspronkelijk „een snelle bewegingquot; te kennen, vandaar even aanraken, aanroeren.

10 Negen bogen; volgens het systeem van Claudius Ftolemeus (150 n. Chr.) in zijn beroemd werk fieydXr] auvzazts rijg aarpovoiiLas, d. i. Groot systeem der Astronomie te vinden. Wij laten hier een vertaling volgen der beschrij-ving, welke Cicero in zijn Droom van Scipio ervan geeft:

Het heelal bestaat uit negen cirkels, of liever uit negen hollen, die zich bewegen. De buitenste sfeer is die des Hemels, welke alle andere omvat en aan de binnenzijde waarvan de sterren zijn bevestigd. Lager wentelen zeven sferen, rondgevoerd door eene beweging, tegengesteld aan die des Hemels. Op den eersten bol (bevestigd) wentelt de ster, die de menschen Saturnus noemen; met de tweede beweegt zich Jupiter, het in der menschen oog weldadig en gunstig gezind gesternte; dan komt Mars, de in rossen gloed schitterende en gevreesde Mars; daarbeneden, op gemiddelde hoogte, glanst de zon, het hoofd, de vorstin, de beheerscheres der overige sterren, de ziel der wereld, wier ontzaglijke bol de ruimte der schepping bestraalt en met haar licht vervult. Na haar komen, als twee trouwe gezellinnen, Venus en Merc ar i us. De onderste sfeer eindelijk wordt ingenomen door de Maan, die haar licht aan het gesternte van den dag

LUCIFER.

Het radt der zionen kan zoo snel niet ommeslaen, In ons gedachten, als ick, lager dan de maen En woleken, afgegleên, bleef hangen op mijn pennen, Om \'t Oostersche gewest en lantschap t\' onderkennen, 6) Op \'t aenzicht van den kloot, daer d\' Oceaan om spoelt,

ontleent. Beneden deze laatste hemelsche sfeer, is alles sterfelijk en vergankelij ky behalve de zielen, door de gunst der Godheid aan het geslacht der menschen verleend. Hoog er dan de Maan is alles eeuwig l — Onze aarde, in het middel-pnnt der wereld geplaatst en van alle zijden (even ver) van den Hemelsfeer verwijderd, rust daar onbewegelijk; en alle stoffelijke voorwerpen worden door hun

eigen gewicht tot haar getrokken ........... Met ongelijke tusschenruimten,

maar volgens eene juiste verhouding geordend, ontstaat door de wenteling der sferen een samenklank^ die lage en hooge ton^n in een gemeenschappelijk accoord verbindende, al die verschillende klanken tot de heerlijkste harmonie vereenigt. Zulke grootsche bewegingen kunnen niet in stilte geschieden, en de natuur heeft een lagen toon aan de benedenste en langzaam wentelende sfeer der Maan, een hoogen toon aan den bovensten en snel draaienden bol des Hemels geschonken: met deze beide tonen, aan de grenzen van het octaaf, brengen de bewegelijke bollen zeven tonen voort van verschillenden klank, en dit getal (van zeven) is het geheim van alle dingen. De ooren der menschen, steeds met deze harmonie vervuld, hooren die niet meer; — gij, stervelingen, bezit geen zintuig, dat minder dan dit de volmaaktheid bereikt. Daardoor komt het dan ook, dat de volken, die in de nabijheid van de Nijlvallen wonen, het vermogen hebben verloren om hun gedruisch te vernemen.

Het schitterende concert der geheele, zich snel wentelende, wereld is zoo verbijsterend, dat uwe ooren zich voor deze harmonie moeten sluiten, evenals gij uwe blikken neerslaat voor den glans der zon, waarvan het alles doordringende licht u verwart en verblindt.quot;

Buiten die zeven kringen was de sfeer der vaste sterren geplaatst, die dus den achtsten hemel vormde. De negende was de Eerste Beweger, waarop men in de Middel-Eeuwen het Empyreum of „verblijf de Gelukzaligenquot; plaatste. Dit geheele gebouw was volgens de meening der meeste philosofen gebouwd van bergkristal, zonder welke harde, doorschijnende en onverslijtelijke stof zij het samenstel en de beweging der sterren zich niet konden voorstellen. 11 Mid-punt; de lezer denke aan ons mid-dag en vergelijke het Engelsche mid-rijf (middelrif), midwife, midnight enz. Bij Vondel wordt o. a. ook midwout en mid\' lijf gevonden.

1 Het radt dek. zinnen ; de inwendige zinnen, de werkingen van het brein, waaruit de groote verscheidenheid en snelle afwisseling der gedachten ontstaan.

3 ArGEGLEÊN,. . . bleef hangen; minder duidelijk; men leze echter: „afgleed... en daar bleef hangen oj)quot; 3 pennen; gewone tropus voor vleugels.

4 Oosteksche gewest; uit den mond van een hemelbewoner, die dus van boven komt, klinken deze woorden vrij zonderling: men zie de aanteekening op Eden, bldz. 7 reg .5.4 Onderkennen ; door waarneming iets temidden van andere voorwerpen van dezelfde soort leeren kennen. Het ruimer begrip wordt hier door kloot aangeduid: „op \'t aenzicht van den klootquot; had Apollion meer bepaald het oog op het „Oostersche gewest en landschapquot; gericht. 5 Aenzicht; Op het aanzien, op het gezicht. 5 Oceaan om spoelt: naar de meening der Ouden, dat de aarde aan alle zijden door den Oceaan omringd was, of, om

TB.EURSPEI/.

Waer in zoo meoigh slagh van zeegedroghten woelt. Van verre z#gh men hier een\' hoogen bergh verschieten, Waer uit een waterval, de wortel, van vier vlieten, Ten dale nederbruisebt. Wy streecken steil, en schuin 5) Voorover met ons hoofd, en rustten op de kruin

Des berghs, van waer men vlack de zalige landouwen Der onderweerelt en haer weelde kon aenschouwen.

met den Psalmist te spreken, dat „de Heere de aerde op het water uytge-spannen had.quot; Ps. CXXXVI, vs. 6.

1 Slagh; soort: tot hetzelfde geslacht behoorende. 2 Verschieten; uit de verte, uit het verschiet te voorschijn komen, in het verschiet oprijzen. De beteekenis van verschieten, in den ruimsten lin opgevat, is op een effen vlak zonder hindernis (en dus sne.V) voortbewegen. Zooals uit herhaalde toepassingen in onze taal blijkt, werd het o. a. ook gebruikt op \'t snelle, plotselinge verdwijnen van \'s menschen gelaatskleur of zijn „verf\'\' „Den mensch verschoot de kleur door schrikof, door den mensch meer op den voorgrond te plaatsen, „de mensch verschoot van kleur,quot; en eindelijk „de mensch verschootquot; d. i. hij werd bleek,quot; hij zette zijn doodverf.quot; Aangezien nu de schilders door het verbleeken hunner verven de voorstelling van afstand op het doek weten te brengen, kon zich dit begrip van afstand aan verschiet hechten, ja zelfs de hoofdbeteekenis worden en aan het oorspronkelijk dedkbeeld van hleekheid, nevelachtigheid alleen als bijbeteekenis plaats laten. Dit verschiet nu heeft aan dit werkw. verschieten, waaraan thans alle begrip van snelheid ontbreekt, (men denke evenwel aan \'t verschieten eener ster!) een eigenxardigen tint gegeven. Bij Halma vonden we:

Zie, hoe die bergen van verre verschieten.

3 Woriel; een metaphora, die even geoorloofd is als „tak.quot; 3 Vier vlieten; nl. Pison, Gihon, lliddekel en Phrath. De lezer sla hier ter opheldering na Genesis, II, 10—14. 4 Sireecken; strijken beteekent, in den ruimsten zin, „(zich) langs een vlakte bewegen,quot; verder o, a. ook gaan, meestal met de bijgedachte van „snelquot; welk denkbeeld van snelheid hier nog wordt versterkt door steil, terwijl de volgende woorden de vurige begeerte van den Engel verraden om de „zalige landouwenquot; te leeren kennen De lezer zie over strijken verder Biblioth. van Ned KI. II, bldz. 34 en bldz. 55. 6 Vlack: uitgestrekt, in volle uitgestrektheid.quot; 6 Zalige; geluk bezittend, geluk aanirengend. 7 Onderwerelt; in den mond van een hemelhvnonvr zeer begrijpelijk. 7 Weelde; in de beteekenis van rijkdom, geluk, heil, genot enz, geheel overeenkomende met het Eng. wealth, dat evenals weelde ook zijn oorsprong vind in willen, d. i. wenscheu, hegeeren Men denke ook aan het verwante wel in „wel en weequot;, en vergelijke;

Lilde riepen si mettien;

„Wie is dese vercoorne fine.

Die opgaet door die woestine.

Van allen weelden dus rike ?

T)er Zeken Spiegel, B. II, C. 67, vs. 73. Dus sprac hi (Jozef) ten broedren waert:

„Haest, ende haelt mi minen vader,

„Ende segt hem mine weelde al ghader.

Rym, 6. vs. 3176.

hjcifek.

Belzebub.

Nu schilder cms den hof en zijn gestaltenis^

Apollion. ^

De hof valt ront gelijck de kloot der weerelt is. 5) In \'t midden rijst de bergh, waar uit de hooftbron klatert. Die zich in vieren deelt, en al het land bewatert.

Geboomte en beemden laefl, en levert beken uit.

Zoo klaer gelijck kristal, daar geen gezicht op stuit. De stroomen geven slib, en koesteren de gronden.

10) Hier worden Onixsteen en Bdellion gevonden.

Hoe klaer de Hemel oock van starren blinckt, en barnt; Hier zaeide Vrou Natuur in steenen een gesternt,

Dat onze starren dooft. Hier blinckt het gout in d\'aderen. Hier wou Natunr haer schat in eenen schoot vergaderen. 15) Belzebub.

Wat zweeft \'er voor een lucht, waer by dat schepsel leeft?

2 hof; Edens \\\\xiihof, het Paradijs 2 Gestaltenis; toestand, inwendige en uitwendige gesleldheii, staat, vroeger ook stal zoo b. v. :

Recht als een boog, die van een sterken manne Stijf ingehaalt, sich kromt; maar weer ontspannen.

Door eygen aard van \'t buyghelijke hout.

Den eersten stal zijns juysten maaksels houd.

Campiiuyzen, III, Vs. LXXV, vs. 25. 4 Valt ; oorspronkelijk geleuren, plaats hebben-, doch hier met verlies van alle concrete beteekenis als copula gebezigd. De lezer vergelijke Hijgen op bldz. 7 reg. 3. 5 Hoofdbron; de watervjl, waarvan op bldz. 8 reg. 18 der aant. sprake is. 6 Vieren; welker „wortelquot; bedoelde quot;vvatbrval is. 6 Bewateren; in \'t Hoogd, nog bewassereu: men vergelijke ook de volgende woorden uit Vaernewijck\'s Hui. van Belgh: „een fijn stede, diemcn zo bewateren can datter gheen vyan-den aen en connen.quot; 7 En levert beken uit; de constructie, die wij uitsluitend aan den hoofdzin geven, wordt bij V. herhaaldelijk aan den afhatikelijke/i. zin toegekend. Tot goed begrip vaa „Vondel\'s ïaalquot; dient de lezer vooral op den bouw der zinnen te letten: we zullen gedurig op afwijkingen van onze wetten letten. 8 Stuit; die dus doorzichtig zijn. 9 Koesteren; bedekken met de bijbeteekenis van beschutten tegen, weldoen, verwarmen, vruchtbaar maken. Hef woord is van Eomaanschea oorsprong (\'t Fransche coueher = \'t Lat. colloeare, d. i. zetten, leggen) en wotget koetsteren, zooamp;is koets-voot legerstede

aan het Frausche eoiiche beantwoordt. 10 Onixsteen; de steen , (Gen.

II, vs. 12). Versta; dea onix, een soort van agaat, of den sardonix, of den smaragd. 10 Bdellion; Bedólah (Gen. II, vs. 12). Versta: het bdellium, een kostbare gom, of den beril, of het kristal, of den karbonkel, of paarlen. 11 Barnt; bekende metathesis voor bran(d)t: in \'t algemeen trad een r vóór korten wortelklinker, waarop een der lipletters d, t, s, n, volgde, vóór een dezer medeklinkers, dus na den klinker. 13 Blinckt; de lezer sla op: Gen. II vs. 12. 14 Vergaderen; ter vergelijking verwijzen we den lezer naar Milton\'s Paradise Lost, Boek IV. 16 Waerby; waardoor, men vergelijke het Engelsche hy. 16 Dat schepsel; het schepsel bij uitnemendheid: de mensch.

theükspel.

Apollion.

Geen Engel, onder ons, zoo zoet een adem heeft,

Gelijck de frissche geest, die hier den mensch bejegent. Het aengezicht verquickt, en alles streelt en zegent; 5) Dan zwelt de boezem der landouw\' van kruit, ea kleur. En knop, en telgh, en bloem, en allerhanden geur.

De dau ververschtze \'s nachts. Het ryzen en het dalen Der zonne weet zijn maet, en matight zoo haer stralen Naer eisch van elcke plant, dat allerhande groen 10) En vrucht gevonden wort, in eenerley saizoen.

Belzebcb.

Nu maelme de gedaente en \'t wezen van de menschen. Apollion.

Wie zou ons Engelsdom voor \'t menschdom willen vvenschen, 15) Wanneer men schepsels ziet, die \'tal te boven gaen, En onder wiens gezagh alle andre dieren staen.

2 Zoo zoet een adem heeft; de lezer lette ook hier op de volgorde der zindeeltin, afwijkende van onze voorschriften daaromtrent. De algemeene betee-

kanis van zoet is aangenaam, welbehagelijk: de lezer denke nog aan het Eng. sweet, 3 Tbissche geest; wegens de ijlheid der lucht kon hier geest zeer goed gebezigd worden: geest toch beteekent iets onstoffelijks, iets vluchtigs, iets, dat aan het lichamelijke vreemd is. Men denke ook aan het Engelsche ghost~spook\\ Frisch wekt de gedachte van nieuw, jong, vroolijk, schoon, aangenaam, heerlijk, op. De ftjinej zuivere en gezonde lucht van het Paradijs werd door de Onden zeer geprezen. 3 Bejegent; toewaait; de lezer denke aan \'t Hoogd. gegen en iegegnen, en aan \'t Eng. again. 4 Verquikt; letterlijk „levend maaktquot;: kwik toch beteekent oorspronkelijk levend (\'t Lat. vious) ■ men vergelijke\'t Engelsche quick en zie verder Biblioth. van N. KI. III, bldz. 11, reg. 21. 4 Zegent; weldadig aandoet. Alleen ter herinnering vermelden we hier, dat de geleerden over de afleiding van dit woord verschillen: sommigen brengen het terug tot zeggen, d. i. uitspreken-, anderen tot \'t Lat. signum {teeken des kruisea nl.) 5 Boezem; metaphora, waartoe de „sierlijk getooide boezem eener maagdquot; aanleiding gaf. De afleiding van buigen, boog, gebogen, die men hier en daar vindt, is aan zeer veel twijfel onderhevig: men zie Skeat\'s Etymological Dictionary en Kluge\'s Htymologisches Wörterbuch in voce. 6 Telgh; tak. 7 Vervehscht ze; of verfrischtee-. men zie de aanteekening bij frisch hierboven. 8 Weet zijn maet; doelt op de gematigde luchtstreek, waarin het Paradijs lag, door welke omstandigheid de groeikracht zeer bevorderd werd. 12 Wezen; de aard, het innerlijke, en dus tegenover de gedaente staande. 14 Engelsdom; de staat der Engelen. 15 Die \'t al te boven gaen; in strijd met Ps. VIII, vs. 6 : „Gij hebt hem (den mensch) een weinig minder gemaakt dan de Engelen.quot; 16 Onder wiens gezagh; het gebruik van wies en wiens in den gen. plur. wordt reeds in het Dietsch der 15de eeuw gevonden; Vondel gebraikt wiens naast wier, vooral in zijn oudere periode Voor den inhoud dezer woorden denke men aan Ps. VIII, vs. 7 en 9 ; „alles hebt gij zijnen voeten onderworpen, schapen en rnnderen, allen, ja ook al het gedierte des velds, \'t gevogelte dei hemels, en de visschen der zee.quot; Men leze ook Gen. I, va. 28.

1*

LUCIPÏE.

Ick zagh den ommegang van hondertduizent dieren,

Die op bet aertrijck treên, of in de woleken zwieren , Of zwemmen in den stroom, zoo ieder is gewent,

En leven schept in zijn byzonder element.

5) Wie zou een ieders aert en eigenschappen ramen Als Adam! want hy gafze op eene ry hun namen. De berghleeuw quispelde hem aen met zynen staert,

En loegh den meester toe. De tiger ley zijn\' aert Yoor \'s Konings voeten af. De lantstier boogh zijn\' horen, 10) En d\' olifant zijn\' snuit. De beer vergat zijn\' toren.

Griffoen en adelaer quam luistren naer dien man,

Oock draeck, en Behemoth, en zelf Leviatan.

Noch zwygh ick vvelck een lof den mensch wort toegezongen En toegequinckeleert van \'t lustpriëel, vol tongen;

1 Ommegang; rondgang, optocht-, zoo spreekt men te Arnhem van den „Hui-senschen ommegang,quot; d. i. de processie te Kuisen. De lezer denke aan de woorden van Gen. II, vs. 19 „Toen deed de Heere God al het gedierte des velds en al het gevogelte des hemels, \'t welk hij uit de aarde gevormd had, tot Adam komen, om te zien, hoe hij ze noemen zoude.quot; 3 Zwemmen in den stroom; de Bijbel spreekt niet van visschen. Ook Milton houdt de visschen, wegens hun element, niet gedagvaard: men vergelijke zijn Faradise Lost B. VIII. 3 Zoo ieder is gewent; deze woorden beantwoorden aan: naar zijnen aart, welke woorden in Gen. I, vs. 21 en 24 te lezen zijn. 4 Leven schept; leeft: men denke aan „vreugde, vermaak, genoegen scheppenquot; 4 Element; vroeger telde men vier elementen of grondstoffen; lucht, water, aarde en vuur. 5 Ramen; gissen, vermoeden, schatten: ramen beteekent eigenlijk een doel (Mhgd. ram) in \'t oog vatten en daarna: trachten het te bereiken of te treffen. Verschillende betee-kenissen konden zich daaruit ontwikkelen: in \'t oog vatten, bemerken, bepeinzen, bedoelen, beoogen, vestigen, bepalen, vaststellen, besluiten, ontwerpen, overleggen, onderhandelen enz. enz. enz. Men vergelijke ter opheldering tillen en gissen in Bibliotheek van N. KI. III, bldz. 67 en 114. 7 Aenquispelen; kwispen had de beteekenis van „een snelle beweging makenquot;, vandaar slaan, geeselen: het frequentatief kon dus den zachteren zin van „(heen en weer) bewegenquot; krijgen. Ons kwispelstaarten herinnert daar nog aan. Aanquispelen is „kwispelende aanrakenquot; met de bijgedachte van vriendelijkheid: zoo dicht Vondel elders:

Terwijl de leeuwen hem aenkwispelen en licken.

9 Lantstier; hiermee wordt eenvoudig eenig groot viervoetig dier bedoeld. 11 Griffoen; in \'t algemeen een „Vogel grijp;quot; naar \'t Pr. Griffoen. Misschien een gier, in elk geval een arend, 12 Behemoth; een groot en sterk zoogdier: Nijlpaard, Walrus, JElcfant of Mammout h ? 12 Leviathan; waarschijnlijk de Krokodil, in de Talmudsche Sage de visch, dien de uitverkorenen in het Paradijs zullen eten. 14 Toequickeleeren ; quinckeleeren beteekent zingen, vroeger ook kwinken en kwinkelen: zoo bij Cats (door v. VI.) I, 627:

Hy singt, hy quinkt, hy drinkt een reys.

En bij de Bo, Gedichten, 30:

De stille nacht hoort God bedanken In \'t kwinklen van den nachtegaal.

14 Tongen; metonymia voor (fraai) geluid, zang; en dit voor zangvogel.

TREURSPEL.

Terwyl de wint in \'t loof, de beeck langs d\' oevers speelt. En ruischt op een muzyck, dat nimmer \'t hart verreelt. Had zich Apollion in zijnen last gequeten ,

Hy had ons hemelryek ia Adams Eyek vergeten. 5) Belzebub.

Wat dunckt u van het paar, dat ghy beneden zaeght ? Apollion.

Geen schepsel heeft om hoogh mijn oogen zoo behaeght. Als deze twee om laegh. Wie kon zoo geestigh strengelen 10) Het lichaem, en de ziel, en scheppen dubble Engelen,

Uit klaiaerde, en uit been! Het lichaam, schoon van leest, Getuight des Scheppers kunst, die blinekt in \'t aenscliijn meest, Den spiegel van \'t gemoedt. Wat lidt my kon verbaiaen; lek zagh het beelt der ziele in \'t aengezicht geblazen. ] 5) Bezit het lyf iet schoons, dat vint men hier by een.

Een Godtheit geeft haer\' glans door \'s menseheu oogen heen. De redelycke ziel komt uit zijn troni zwieren.

Hy heft, terwyl de stomme en redenlooze dieren

3 In zijnen last gequeten ; de bedoeling kan zijn: „hadJe Apollion het met de kwijtwicj van zijn last kunnen overeenbrengen.quot; „In zijnen lastquot; toch beteekent „in de uitvoering van hetgeen, waartoe de last gegeven is;quot; als b v. op het einde van dit bedrijf: — en laten zich gebruiken

— In hun\' byzondren last.

En in Joannes de Boetgezant:

— Abraham, in \'s Hemels last getrou.

9 Stbengelen : innig verhinden, frequentatief van strengen: sterk, strak, stijf, streng aanhalen en alzoo verbinden, vereenigen. 10 Bnselen; hier io den zin van voortreffelijke wezens. II Klaiaebde en been; zie Gen. vs. 7 en 22. 11 Leest; vorm: eigenlijk afdruk van den voet, daarna vorm v, d. voet (schoenma-kersfctwy, later vorm in \'t algemeen. De inspanning, die het drukken van iemands voetspoor kost, gaf aanleiding tot het Hgd. ww, leisten (helpen, verlee-nen); aan den tijd. dien een aanhoudende inspanning in beslag neemt, denkt men bij het Engelsche to last. 13 Den spiegel van \'t gejioedt; \'t is duidelijk, dat de dichter hier vooral afin de oogen deukt. 13 Vebbazen; de beteeke-nis is ongeveer dezelfde als ons verhazen, slechts wat sterker\', \'t woord zelf schijnt van Romaansche herkomst te zijn. Het Middel-Engelsch had ahasen (bij ons hazen), welks stam gezocht wordt in \'t Fr. ébahir, d. i. \'t Lat. expavere.

14 Hei beeld dek ziele .....geblazen; „En de Heere God — hlies in

zijne neusgaten den adem des levens; alzoo werd de mensch tot eene levende ziele,quot; (Gen. II, 7). 15 Iet; thans iets, d. i. ietdes. 16 Een godtheit enz. Dus ook bij Milton, (IV.):

„For in their looks divine The image of their glorious maker shone.quot;

17 Tboni; gezicht: waarschijnlijk het Fransche trogne, welks betcekenia evenwel minder gunstig is. 17 Zwieben ; eigenlijk draaien, doch hier met de bijgedachte van schitterend, helder: duidelijk spreken uit, 18 Ht heft, tebwyl

LUCIFEK.

Naer hunne voeten zien, alleen en trots het hooft Ten hemel op naer Godt, zijn\' Schepper hoogh gelooft. Belzebdb.

Hy looft hem niet vergeefs voor zooveel rycke gaven. 6) Apollion.

Hy heerscht, gelyck een Godt, om wien het al moet slaven. D\' onzichtbre ziel bestaet uit geest, en niet uit stof. Z\' is heel in ieder lidt, het brein verstreckt haer hof. Zy leeft in eeuwigheit, en vreest noch roest, noch schennis. 10) Z\' is onbegrypelyk. Voorzichtigheit, en kennis,

En deugt, en vrjen wil bezitze in eigendom.

Voor hare majesteit staen alle Geesten stom.

De wyde weerelt zal eer lang van menschen krielen. Zy wacht, uit luttel zaets, een\' rijcken oogst van zielen, 15) En hierom huwde Godt den man aen zijn mannin.

Belzebub.

Wat dunckt u van zyn ribbe, en lieve gemalin?.

Apollion.

- \' Eek deckte myn gezicht en oogen met myn vleugelen, 20) Om myn gedachten en gcnegentheên te teugelen.

Zoo dra zy my gemoete,, als Adam met der hant Haer leide door het groen. By wylen hielt hy stant,

onz. ; navolging van OviMUS, in wiens Herscheppingen (naar Vondels vertaling) geleien wordt;

Dewijl een ieder dier na d\'aerde ziet in \'t slijk,

Bootseerde hij den mensch met aengezicht en oogen Recht opwaert, om \'t gestarnt t\'aenschouwen, enz.

8 Hef.l; nit elk lid spreekt de ziel dus. 8 Verstheckt haee hof; ver-strecken met een praedicaatsnomen komt bij Vondel herhaalde\'malen voor, b. v.; „Zoo ghy — niet in Kanaan een tweede Joseph streckt;quot; men zie verder Professor van Helten\'s Vondel\'s Taal, II § 238. 10 Vookzichtigheit; met de heteekenis van wijsheid, waarvan ze trouwens nog de moeder heet. 11 Deught; waarde, innerlijke kracht, kloekheid, dapperheid, moed. Ééne der drie laatste be-teekenissen zal hier wel bedoeld zijn; de eerste wordt in de spreektaal nog vaak gehoord: van mindere kwaliteit laken, katoen enz. sprekende, zegt men „er zit geen deugd in,quot; 13 Keielen; licht en veel leioegen, vooral van kleine dieren onder elkander gezegd; andere vormen van dit woord zijn krioelen, krieuwelen, krevelen, kroelen enz. 1amp; Mannin; voor vrouw, aldus genoemd, „omdat se uyt den manne genomen is.quot; (Gen. II, 23). 17 Lieve; natuurlijk met krachtiger heteekenis dan dit woord thans algemeen heeft, men denke aan onze Lieve Vrouwe en aan het Engelsche to love. 20 Genegentheen ; begeerten. 21 Gemoeten; versterking van het oude moeten-, men vergelijke \'t Engelsche to meet. 21 Met dek hand: met regeerde vroeger den datief; wij zeggen thans „bij de hand.quot; 22 Br wylen enz; „nu en dan stond hij stil.quot;

TEEÜBSPEL.

Beschondeze overzy en onder dat beloncken Begon een heilig vier zyn zuivre borat t\' ontvoncken: Dan kuste hy zyn bruit, en zy den bruidegom:

Dan ging de bruiloft in, met eenen wellekom 5) En brant van liefde, niet te melden, maer te gissen; Een hooger zaligheit, die d\' Engelen noch missen.

Hoe arm is eenigheit! wy kennen geen gespan Van tweederhande kunne, een jongkvrouw, en een man. Helaes! wy zyn misdeelt; wy weten van geen trouwen; 10) Van gade of gading, in een hemel zonder vrouwen.

Belzebub.

Zoo wort\'er met der tyt een weerelt aengeteelt?

Apollion.

Door een genot van \'t schoon, in \'s menschen brein gebeelt, 15) En ingedruekt met kracht van de opgespanne zinnen.

1 Ovehzt ; ter zijde, van ter zijde. 1 Lonk ; is een vriendelijke oogwenk met de bijgedachte van begeerte, verlangen. 3 Beuit; hier voor jonge vrouw, evenals bruidegom voor jonge man: eigenlijk de man (Goth. guma. Lat, homo) der bruid. 4 Brutlopt; kiesche uitdrukking voor paring, 7 Eenigheid; „wee\'den eenzamen, die valt, er is geen tweede, om hem op te richten.quot; (Fred. IV, 10). Bij Mtlton vraagt Adam:

„In solitude What happiness? who can enjoy alone?quot;

7 Gespan ; in \'t algemeen „wat saamgebonden is;quot; dikwijls van een tweetal (pa»rden) gebruikt. Men vergelijke echter:

Te Casaele lach oec een gespan Wel tote XVI^m man.

Velthem Sp. H, f®. 273. Wat magie, aerminc, seggen dan,

Ic arem besondich man.

Over mi allene,

Ende vort over al \'t gespan,

Dat uut Adaems vleesce ran enz.

Van Maeelant\'s Strophisehe Ged. Disp., 420. 10 Gade of gading; evenals „eenigheidquot; (reg. 7) op het gemis van vrouwen doelde, moet hier gade eene eeldgenoote beteekenen, en gading de „vereeniging met zulk een gade.quot; De ruime zin van gade is genoot, iemand, die bij een ander behoort; en gaden had de beteekenis van „vereenigen wat bij elkander hoortquot;: men denke aan ons vergaderen en tegader, aan het Hgd. Gatte en sich gatten, aan \'t Engelache together en to gather. Tot deze groep van woorden schijnt goed in stamverwantschap te staan: men vergelijke voor de gunstige beteekenis van goed denzelfden overgang van bekwaam (bldz. 1, reg. 4). 13 Weerelt; menigte menschen: men zie over weerelt mijn De Taai enz. bldz. 66. 15 Opgespanne -zinnen; vroeger sprak men van „sen boog opspannenquot;: zoo b. v. Vondel zelf in zijn Herscheppingen, vs. 545:

ApoUion, moedigh op den draekestrijt, noch versch Gestreên, zagh hem den boogh opspannen met de handen.

lucifer.

Dat houdt dit paer verknocht. Hun leven is beminnen, En wederminnen met een\' ouderlingen lust,

Onendelyck gelescht, en nimmer uitgebluscht.

Belzebub.

Nu pasme deze bruit naer \'t leven af te malen.

Apollion.

Dit eischt Natuurs penseel, geen verf, maer zonnestralen. De man en vrou zijn bey volschapen, evenschoon,

1 Verknocht; verbonden, vereenigd: met bekenden overgang van p in chy waarvoor de gerekte oo tot een korte werd. 2 Lust; de grondbeteekenis schijnt begeerte te zijn geweest; het voldoen dier begeerte kon aan dit woord de aangename bijgedachte schenken, die het heeft, 3 Lesschen en blusschen; twee woorden, die in den grond dezelfde zijn: Uusschen toch is niet anders dan he-lesschen (over de 21 zie men v. Heiten Nederl. Spraalck. bldz. 57). De betee-kenis is thans alleen transitief, en aan lesschen en blusschen elk is een afzonderlijk gebied toegewezen. Zoo is het niet altijd geweest. In \'t Ohgd. had men twee ww. leskan en lesJcjan, waarvan het eerste intransitief w?s en ophouden, bedaren, yaan liggen beteekende; terwijl het tweede transitief werd gebruikt, en als factitief van het eerste in den zin van doen ophouden, stillen, uitdooven werd gebezigd. Ook in \'t Nederlandsch zijn herinneringen aan deze onderscheiding en aan een ruimer toepassing overig. Men vergelijke:

Sine bluscht niet {de gloed nl), mer pijnt al toes voort.

Hindus, vs. 423, Den berrenden dorst, dien du nu dreechs en bluschte niet, droncstu den Rijn.

Ibid. vs. 555. Nae datse gherust waren van hunlieder arbeyt Aldaer elck zijnen hongher ende dorst wel heeft gheblnscht.

Coornhert, Odysseu, II, 62. 5 Passen; zorgen, zorgvuldig acht geven, zijn best doen-, het grondwoord van dit werkwoord zoeke men in \'t Transche (Lat passus), d. i schrede_% later de ruimte van een schrede, een bepaalde ruimte, ook een tijdruimte, eindelijk een korte tijdruimte, een tijdstip, een oogenblik. Te pas beteekende eerst juist op dat oogenblik, op den vastgestelden, d. i. den behoorlijken tijd; een zekrr denkbeeld van voldaanheid hechtte zich aan deze uitdrukking, zooals ook wij nog kunnen merken, wanneer we goed te pas zijn: de weg tot het aannemen van allerlei gunstige beteekenissen was nu gebaand; men vergelijke:

Paulucius, dese edel Romaen,

Had enen soen , heet Qnintillaen,

Die lustelic, jonc ende lustich was.

Schoen van leden ende wail te pas!!

De moeite, de inspanning, die er vereischt werd om aan een bepaalden of aan een voorgeschreven pas te voldoen, gaf aan het ww. passen de beteekenissen voegen, schikken, zorgdragen, aan een gegeven bevel gehoorzamen» Zeer dikwijls komt het met een ontkenning voor in den zin van niet bevreesd zijn voor, niet geven om, niet malen om, 8 Volschapen; de lezer vergelijke volmaakt.

TREURSPEL.

Van top tot teen. Met recht spant Adam wel de kroon, Door kloeckheit van gedaente, en majesteit van \'t wezen, Als een ter heerschappy des aertryx uitgelezen:

Maer al wat Eva heeft vernoeght haer bruigoms eisch: 5) Der leden tederheit, een zachter vel en vleisch, Een vriendelycker verf, aenminnigheit der oogen, Een minnelycke mont, een uitspraeck, wiens vermogen Bestaet in eedier klanck; twee bronnen van yvoor,

En wat men best verzwyge, eer dit een Geest bekoor\'. 10) Bejegent Engelen, hoe schoonze uw oogh behaeghden;

Het zyn wanschapenheên by \'t morgenlicht der maeghden.

Belzebub.

Het schijnt, ghy blaeckt van minne om \'t vrouwelijcke dier.

1 De kroon spannen ; de kroon (diadeem) om het hoofd binden: spannen toch komt in vroeger tijd herhaaldelijk in de beteekenis van binden voor, b. v.: Al moder naect, harde onsoete.

Om dien hals en om die voete Gespannen uter maten vaste.

Alex. VIII, vs. 814. » Die eamerliDC maecte hem vore {trad voor),

ende spien hem sinen rechteren spore.

Mijn her Lanceloet, die ridder goet,

Spien hem den luchteren ane den voet.

Ferguut (Uitgave Verwijs en Verdam), vs. 1082. Men derke nog aan eedgespan, vloeJcgespan, ontspannen, samenspannen_f inspannen. 8 Uitgelezen; uitgekozen: de oudste beteekenis van lezen is verzamelen (b. v. korenaren lezen), de tegenwoordige beteekenis van lezen werd aan dit woord eigen, doordien de staafjes, waarop de runenteekens waren geschreven, bij het doen van voorspellingen , door de priesters werden rondgestrooid, en ze om den inhoud ie leeren kennen moesten worden verzameld en geordend, d. i. gelezen. Dit raden naar den inhoud gaf aan het Engelsche to read zijn tegenwoordige beteekenis.\' 6 Vrienderlyker verf: hevalliger gelaatskleur. 7 Uitspraeck; waarvoor wij gewoonlijk alleen spraak bezigen. „Uitspraeckquot; was evenals nu, ook in V/s dagen vrouwelijk; het betr. vnw wies behoeft echter niemand te verwonderen: Vondel gebruikt als relatief pronomen, gen. s. fem. steeds wie?/s; een vorm, welke in de 16de eeuw zeer gebruikelijk was. Men zie Prof, v. Kelten I, § 120. 10 btjegent enz.; de lezer lette op de eigenaardige constructie van dezen afhankelijken volzin. Wij zouden zeggen: „al ontmoettet ge enz,quot; of „ontmoettet ge ook engelenquot; enz. 13 \'t Vrouwelijcke dier ; ofschoon het waar is, dat in de 17^^e eeuw vooral het woord dier (vergel. deerne en \'t Hgd. Dime) voor een meisje of vrouw in gebruik was, geloof ik toch, dat men hier niet in de eerste plaats aan \'t genoemde dier hebbe te denken : de bijvoeging vrouwelijek toch ware dan geheel overbodig. Vondel verstaat onder dier of een schepsel in \'t algemeen , óf meer bepaald een wild beest (soms ook allerlei landgedierte), b. v.:

In \'s midnachts stomme stilte, en eenzaemheit, langs \'t velt,

üaer Vogel, Bier en Mensch, in slaap gevallen, sliepen.

Herscheppingen, vs. 273.

lucifer.

Apollion.

Ick heb mijn slaghveêr in dat aengename vier Gezengt. Het vielme zwaer van onder op te stagen, Te roeien, om den top van Engleburgh te krijgen. B) lek scheide, doch met pijn, en zag wel driewerf om, Nu blinckt geen Serafijn, in \'t hemelsch heilighdom. Als deze, in \'t hangend hair, een gonde nis van stralen, Die schoon gewatert van den hoofde nederdalen,

Men vergelijke ook de volgende aanhaling uit Bonayentura\'s Leven van St, Franstscus; „al waert dat een minre broeder conste hadde der manieren der Yoeghelen ende der Vischen, ende der Dieren ende der Menschenquot;

Hier zal dier op te vatten lijn in den zin van schepsel in \'t algemeen. Bij llaeclcen is op te merken, dat wij blaken van minne took,

2 Slaqhveek; de voornaamste veer, door ons gewoonlijk slagpen geheeten. 4 Koeien ; dit woord doelt natuurlijk op de moeite, die hij had om van het „vronwelijcke dierquot; te scheiden. 4 Engleburgh ; de verheven verblijfplaats der englen, 5 Pijn; moeite, tegenzin-, oorspronkelijk straf, kwelling, het Lat. poena, dat tegelijk met het Kristendom in de Germaansche taal overging. Men denke aan \'t Fransche peine en vergelijke:

Een wolf hadde in sijn hol ghedragen Spise ghenoech te iL daghen,

Om met ghemake daer in te sine,

Sonder sorghe, ende sonder pine.

Aesopet.

C Serafijn ; oorspronkelijk een meervoudsvorm (het Hebr. serdftm), met onzekere beteekenis (brandende, vol vuur?) Oudtijds was serafijn ook bij ons een meervoud; zoo b. v. in den Lekenspieghel, B. I, C. 4:

Inden middel hemel sijn Neghen manieren van ynglen fijn;

Dat sijn Yngle, Arcbangele, Throne,

Principale, Dominatione,

Potestate, Cherubijn,

Cherub ende Cherafiin.

Men zie verder de Oosterlingen van Prof. R. Dozy.

Hoe de profeet Jesaia zich de seraphim voorstelde, vinden we in het Vide Kapittel, het 2^ Vers beschreven: „De Seraphim «tonden boven hem („den Heerequot;), een yeghelick hadde ses vleughelen: met twee bedeckte yeder sijn aen-ghesichte, ende met twee bedeckte hy sijne voeten, ende met twee vloogh hy.quot; 6 \'t Hemelsch heilighdom; zinspeling op het heilige der heiligen binnen Salomons tempel, waarin de bondkist zich vertoonde met het afbeeldsel der cherubim. 7 Nis; „een holligheid in een muurquot;, om daarin een beeld (ook iets anders) te plaatsen, ook wel muurrand geheeten. Het is het Fransche niche, met dezelfde beteekenis, 8 Gewatekt; golvend: men denke aan gewaterd lint. Voor de schildering vergelijke men de volgende verzen uit Milton\'s Paradise Lost, VI: She, as a veil down to the slender waist.

Her unadorned golden tresses wore Dishevell\'d, bat in wanton ringlets waved As the vine curls her tendrils enz.

treurspel.

En vloejen om den rugh. Zoo komtzc, als uit een licht, Te voorschijn, en verheught den dagh met haer gezicht.

Laet perle en perlemoer ü zuiverheit belovea;

Haer blanckheit gaet de perle en perlemoer te boven. 5) Belzebub.

Wat baet al \'s menschen roem , indien zijn schoonheit smelt, En eindelijck venvelckt, gelijck een bloem op \'t velt?

Apollion.

Zoo lang die hof beneên niet ophoude ooft te geven, 10) Zal dit gezali^ht pier by zulck eea\' appel leven ,

Die, daer in \'t midden groeit, bevochtight van den stroom, Waer by de wortel leeft. Decs wonderbare boom Wort \'s levens boom geuoemt. Zijn aert is onbederflijck.

Hier door geniet de inensch het eeawigh en onsterflijck , 15) Ea wort den Engelen, zijn broederen, gelijck,

Ja, overtreftze in \'t eindt; en aal zijn macht en Kijck Verbreiden overal. Wie k^.u zijn vleugels korten?

Geen Engel heeft de maght zijn wezen uit te storten In duizeutduhenden, in een oneindigh tal. 30) Nu overreken eens wat hier uit worden zal.

Belzebub.

De menscli is maghtigh dus ons over \'t hoofd te wassen. Apollion.

Zijn wasdom zal ons haest verschricken, en vcrraasen. 25) Al duickt zijn heerschappy nu lager dan de maen ;

Al is die maght bepaelt; hy zal al hooger gaen,

2 Verheught; verheldert, venroolykt. 2 Gezicht; verschijning, voorkomen. S Laet enz.; de lezer lette ook op den vorm van dezen afhankelijken zin. 3 Perlemoer; de parelschelp, ah lealster of moeder van den parel: men denke aan \'t Transche mereperle, Sp. madreperla, \'t Eng. mother of pearl, \'t Hgd. Perlmutter. 7 Gelijck ken blo^m enz.; „Gelijk eene bloem ontluikt hij, en verwelkt,quot; (Job XIV, 8. Ps. CU, 15, ! 0), 10 Gezalight ; bevoorrecht, ye-quot;(\'■(/end. 10 Zulck ; bepalinp; aankondigend vr.w ; de ai\'h, zia, welke de aankondigende bepaling bevat, begint met die, waarvoor wij als bezigen. 11 Daek; in den hof nl. 13 Waer by; waardoor\', men denke aan \'t Engelsehe ly. 12 Wonderbare boom ; „En de [kete God deed aldaar allerlei geboomte uit de aarde spruiten, begeerlijk voor het gezigt, en goed tot spijze; ook de boom dca levens in het midden van den hof.quot; (Gen. II, 9.) 13 Onbederflijck; het tegenovergestelde van bederfelijk = vergankelijk, ran het in trans, dus:

blijvende, ongeschonden durende, in volle kracht voortbestaande: men vergelijke onvergankelijk en zie nog onbederfsaem bij Vondel (door v. L IV, bldz. 481, vs. 783): „dit onbederfzaem zaet bewaert het lijek, hoewel het lijck vergaet voor eene wyl.quot; De vrucht van den Levensboom had de kracht om \'s menschen leven in een altoosdurende jeugd te onderhouden. 22 Is machtigh ; bezit (dus) de macht: men zie maght in reg. 26. 2-t Haest; spoedig, weldra. 21 Vereassen; Overvallen.

2

lucifer.

Om zijnen stoel in top der hemelen te zetten.

Zoo Godt dit niet belet, hoe konnen wy \'t beletten?

Want Godt bezint den mensch, en schiep het al om hem. Belzebdb.

5) Wat hoor ick? een bazuin? gewis hier wil een stem Op volgen: zie eens uit, terwylwe hier verbeien.

Apollion.

D\'Aertsengel Gabriël, gevolght van \'s hemels Keien, Gonaeekt in \'s Hooghsten naem, om uit den hoogen troon 10) T\' ontvouwen, als Herout, het geen hem wiert geboon.

Belzebub.

Ons lust te hooron wat d\' Aertsengel zal gebieden.

Gabkiël, Rey van Engelen.

Gabriël,

Hoort toe, ghy Engelen: hoort toe, ghy hemellieden. De hooghste Goetheit, uit wiens boezem alles vloeit Wat goet, wat heiligh is; die nimmer wort vermoeit 5) Door weldoen, noch verarmt van haer genadeschatten, Tot noch met geen begryp der schepselen te vatten;

Dees Goetheit schiep den mensch haer eigen beeld gelyck.

1 Om zijnen stoel enz.; om in de hoogste hemelen zich te vestigen. 3 Bezinnen; beminnen: men denke aan „iemand (goed) gezind zijn,quot; „zijn zinnen op iemand zetten,quot; en vergelijke; „De vaader had liet (kind) uit der maaten be-tint, en betreurde het naar gelange.quot; (Hooft\'s Brieoeu).

Ik scide aan Maartje niet zo dra dat ik haar minde.

Of zij verklaarde my dat zy me meê hezivde.

Van der Cruyssen, Esopus, bl. 48. 5 Wil; sal-, men denke aan \'t Engelsche will. 8 Gabriël; een Aartsengel en Gods geheimnistolk■. hij werd aan Daniël gezonden om hem gezichten en openbaringen te verklaren (Dan VIII, 16. IX, 21X1, 1); ook aan den priester Za-charias en aan de maagd Maria, om de geboorte van Joannes en van Jezus aan te kondigen, (Luk. I, 19, 28). 10 Herout; plechtige «akiiwjrfïv/er eener gewichtige zaak, bet Kranaehe héraut, dat vroeger hiralt luidde, naar \'t Middel-Eeuwsch Latijn har aldus, waarmee een Oud-Duitseh woord hariteall, d. i. „machthebber in \'t legerquot; overeenstemt.

8 Uit wiens boezem enz.; „Alle goede gave, ea alle volmaakte gift daalt van boven, van den Vader der lichten. (Jac. I, 17). 5 Van; wat aangaat, wat betreft. 6 Begrijp ; omvang van het menschelijk verstand, ons begrip, waarbij men thans echter meer aan diepte, inzicht denkt. 7 Haer eigen beeld gelyck ; „God schiep den mensch naar zijn beeld,quot; (Gen. I, 27).

TREURSPEL.

Oock d\' Englen, op dat zy te zamen \'t eeuwigh Kyck, Het noit begrepen goet, na \'et vierigh onderhouden Der opgeleide wet, met Godt bezitten zouden.

Zy boude \'t wonderlyck en zienel^ck Heelal 5) Der weerelt, Gode en oock den mensche ten geval; Op dat hy in dit hof zou heerschen, en vermeeren ; Met al zyne afkomst\' hem bekennen, dienen, eeren, En stygen, langs den trap der weerelt, in den trans Van \'t ongeschapen licht, den zaligenden glans. 10) Al schynt het Geestendom alle andren \'t overtreffen; Godt sloot van eeuwigheit het Menschdom te verheffen, Oock boven \'t Engelsdom, en op te voeren tot Een klaerheit en een licht, dat niet verschilt van Godt. Ghy zult het eeuwigh Woort, bekleet met been en aren,

1 Oock d\' englen; te weten „schiep Ilij.quot; (Ps. VITI, 6). 2 Noit beghepen ; zie begrijp (pag. 18, reg. 6). 4 Wonderlyck en zienelyck ; onzichlhaar én zichtbaar voor \'s menschen oog: de lezer merke op, dat Vondel het Heelal der weerelt (in een wonderljck cn een zienlijck gedeelte gesplitst), het zoogenaamde Universum, als het geschapene plaatst tegenover het ongeschapen licht (zie 5 verzen lager!); men vergelijke de Aant. op Negen bogen bldz. 7 reg. 10. 5 Ten geval; ten gevalle. 6 Dit hof; dat is het „zienelyck Heelal der weerelt,quot; of „de Aarde.quot; Hof in den zin van aula werd gewoonlijk onzijdig, in dien van hortus mannelijk genomen; aldus de Decker in „De te vroeg oplaickende hloemequot;:

Maer duuren is een schoone stad.

\'t Gaet in het hof, als in den hof;

De hovelingen en de blommen,

Te haest ontloken of geklommen,

Die vallen dick weer haest in \'t atof.

Men vergelijke bldz. 3 reg. 20 cn bldz. 8 reg. 2. 7 Bekennen; kennen en daarvan openlijk blijk geven: belijden, 8 Trans; rondloopendie borstwering van een muur, omgang van een toren. In \'t algemeen \'t verhevenste, \'t hoogste gedeelte. Zoo vinden we bij Vondel elders: „ijlings beklom men den trans der vesting;quot; „ten trans ait van den toren;quot; „eer hij u uit den troon, den aller-hoog sten trans van eere, nederklincke.quot; 11 Sloot; natuurlijk voor besloot _% 12 Oock boven \'t Engelsdom; „Zoo lief heeft God de wereld gehad, dat hij zijnen eeniggeboren Zoon gegeven heeft, opdat een iegelijk, die in hem gelooft, niet verloren ga, maar het eeuwig leven hebbe.quot; (Joh. III, 16). 13 Een klaerheit en een licht enz.; „De God van alle genade, die ons tot zijne eeuwige heerlijkheid in Christus Jezus geroepen heeft.quot; (1 Petr. V, 10. 2 Thess. II, 14). 14 Het eeuwigh Woort enz ; Het Woord, vleesch geworden.quot; (Joan. I, vs. 14). God geopenbaard in het vleeschquot; (1 Tim. III, 16). „Hij heeft zich zeiven vernietigd, de gestaltenis eens dienstknecht» aangenomen hebbende, en is den mensche gelijk geworden.quot; (Philip. II, 7).

lucifer.

Gezalft tot Heer, en hooft, en rechter, al de scharen Der Geesten, Engelen en menscben te gelyk,

Zien rechten, uit zyn troon, en onbeschadnwt Ryck;

Daer staet dc stoel alree geheilight in het midden/ 5) Dat alle d\'Engelen hem passen aen te bidden,

Zoo ras hy innery, wien \'t mensciielyck gestalt,

Oock boven ons natuur verheerelyckt gevalt,

Dan schynt de heldre vlam der Serafynen duister, By \'s rnenschen licht, en glans, en goddelycken luister. 10) Genade dooft Natuur en al haer glansen uit.

Dit\'s nootlot, en een onherroepelyck besluit..

Eey van Engelen.

Al wat de hemel stemt, zal \'t hemelsch heir behagen ⁴ Gabriël.

15) Zoo past u trou in Godts en \'s rnenschen dienst te dragen : Naerdien de Godtheit zelf de menscben zoo bemint. Wie Adam eert, het hart van Adams vader wint.^ De mensch en Engel, beide uit eenen stam gesproten, Zyn medebroeders; uitgckore lotgenoten.

1 heer; „Hij heeft hem gezalfd tot Koning.^,; (Hebr. I, 9). „Op zijn schouder rust de heerschappij.quot; (Js. IX, 6). 1 Hooft; „Hij heeft hem tot een hoofd gegeven aan de geheele gemeente.quot; (Ef. I, 22. Kol. I, 18). 1 En kechter; „Jezus Christus, die levenden en dooden oordeelcn zal, hij zijne verschijning in zijn rijk.quot; (2 Tim. IV, 1. Rom. XIV, 3 0). 4 Stoel; „En alsdan zal in den hemel verschijnen het teeken van den Zoon des menschen; en dan zullen al de geslachten der aarde weenen, en zullen den Zoon des menschen zien, komende ov dc wolken des hemels met groote kracht en heerlijkheid.quot; (Matth. XXIV, 30). 6 Innery; voor „met heerlijkheid orageveuquot; verschijne. 6 Gestalt; „De gestal\' lenis eens dienstknechts aangenomen hebbende, is hij den mensche gelijk geworden.quot; (Filip. 11, 7). Elders gebruikt Vondel gestalt vrouwelijk. 7 Gevalt; bevalt\', eigenlijk toevallen, ten deel vallen, vroeger met kwaad ui goed vergezeld, later uitsluitend in gunstigen zin gebezigd, 8 De heldre vlam der Serapy-nen; men zie de verklaring op bldz. 16 reg. 6. 10 Genade; hier in dc be-t.eekenis van groote goedheid, genegenheid.. J1 Dit\'s nootlot; door de volgende woorden van dit vers genoegzaam verklaard. Men vergelijke uit Milton VIII: „Necessity and chance Approach not me, and what I will is fate_%

So spoke the Almighty.

11 Onherroepelyck ; wanneer men dit vers naar het metrum leest, zal men zien, dat de caesuur tusschcn on en herroepelijk valt; een doorloopend\' vers dus. 13 Stemmen; bepalen, besluiten-, denominatief van stem. 15 Past ; gebiedende wijs van \'passen (zie bldz. 14 vs. 5). 15 Dragen; gedragen. Men vergelijke; Wilt u alsoo omtrent u ouders draghen.

Beaumont, Ged. bldz. 187. 19 Uitgekore lotgenoten; bevoorrechte, verheven lotgenooten; de n der verleden deelw. wordt door V. dikwijls verwaarloosd.

TREURSPEL.

Des Allerhooghsten zoons en erven, zonder smet. Een ongedeelde wil en liefde zy uw wet.

Ghy weet, hoe \'t Engelsdom moet onderscheiden worden In dryderhande ry, een negenvoudige orden;

5) De hooghste in Serafyn, en Cherubyn, en Troon,

Die zitten in Godts Raet, en stereken zijn geboón.

..De middenry bestaet uit Heerschappyen, Klachten, En Maghten, die op \'t woort van Godts Geheimraet wachten, Tot \'s menschen nut, en heil, en hulp in\'t algemeen.

10) De derde en laeghste ry, gewyt uit Vorstenheên,

En groote Aertsengelen, en Engelen, moet duicken Voor \'t woort der middelrye, en laten zich gebruicken, Beneden het gewelf van zuiver kristalyn ,

In hun\' byzondren last, zoo wyt \'t gestarrent schyn\'.

15) Wanneer de weerelt koom\', zich verder uit te spreiden, Wort elck van deze ry in zyn gewest bescheiden ,

Of weet zyn eige stadt, en huis, en wat persoon Zyn zorgh bevolen blyft, ter eere van Godts kroon.

I Des aliekhoogsïen zoons en erven; dit vers dient vooral om het woord „Uitverkorequot; nader te verklaren. 4 In drtdekhande kï; deze verdee-lins: der Hetnelsche geesten in drie „rijenquot; of rangen, elk van drie „ordenquot; of koren, grondde de Oudheid op Rom. \\III, 38. Kol. I, 16. Ef. I, 21; III, 10. De lezer vergelijke bovendien Milton V. 5 Cherubyn ; evenals serafyu (zie bldz. 16 reg. 6) eigenlijk een meervoud, (\'t Hebr. cherubim, Chald. cherubm) en wordt ook bij ouze oude schrijvers als meervoud gebruikt: men zie het voorbeeld bij serafijn op bldz. 1lt;3 reg. 0. Over de eigenlijke beteeke-nis van dit woord loopm de meeningen der geleerden zeer uiteen (sterken?)\\ er worden hemelgeesten van den eersten rang mee aangeduid, nu eens in de gedaante van menschen , dan weer die van dieren, of ook saamijesteld. Een afbeelding van dit fabelachtige dier versierde de bondskist in het heilige der heiligen. (Ezech. I, 5. Openb. IV, 6). 9 Tot \'s menschen nut; „Zijn zij niet allen dienstdoende geesten, die uitgezonden worden, om te voorzien in de behoeften dergenen, die de zaligheid beërven zullen?quot; (Hebr. I. 14). 13 Het ge-welf van zuiver kristallyn; de lezer vergelijke de Aant. op Negen bogen; bldz. 7 reg. 10. 15 Weerelt; hier genomen in de beteekenis van bevolking. 16 Wort elck; dat elke staat, elk gewest, elke stad, elk huisgezin onder de hoede van een beschermengel stond, aan de „zorghquot; van zulk een engel „bevolenquot; was, werd algemeen aangenomen. (Dan. X, 13). Michaël was de Engel van het Joodsche volk. (Dan. X, 21). 16 Bescheiden; aanwijzen, bepalen, vastslellen. De lezer zie Biblioth. van Ned. KI. Ill, bldz. 105 reg. 3. 17 Wat persoon; ook de mensch had een beschermengel: „Hij heeft zijnen Engelen over n bevolen.quot; (Pa. XCI, II). 18 Blyven; viorden, met de bijgedachte van duurzaamheid; in het Deensch is hlive nog het hulpww. van \'t lijdend geslacht.

22 LUCIFER,

4

Getrouwen, gaet dan bene, oiisterfelycke Goden, Gehoorzaemt Lucifer, verknocht aen Godts geboden. Bevordert \'s hemels eer, in \'t menschelyck geslacht. Een ieder in zyn wyck, een ieder op zyn wacht.

5) Laet zommigen voor Godt de schael vol wieroock branden, En brengen voor Godts troon der menschen offerhanden, En wenschen, en gebeên , en zingen \'s Godtheits lof. Dat zich de galm verspreie in \'t eeuwighjuichend hof. Een ander draey\' gestarnte en ronde hemelklooten, 10) Of zett\' den hemel op, of hou de Incht gesloten Met woleken, om den bergh te zegenen om laegh, Met eenen zonneschijn, of versche regenvlaegb Van mance en honighdau , daer Godt wort aengebeden Door d\' eerste onnozelheit, de burgery van Eden. 15) Wie door de lucht, en \'tvier. en aerde, en water rent, Die matige op zyn pas een ieder element,

Naer Ailams wensch, of legg\' den blixemstrael aen banden, Of breidele den storm, of brceck\' de zee op stranden. Een ander sla de treên des menschea gade op \'t velt. 30) De Godtheit heeft zijn hair tot op een hair getelt.

Men draegb\' hem op do hant, dat hy zyn\' voet niet stoote. Wort iemant, als gezant, gezonden van een\' Groote Aan Adam, \'s aertrijoks Yorst, dat hy zyn\' last verricht\'. Zoo luidt myn last, waer aen de Godtheit u verplicht.

1 Goden; de Daam Ehhim, Godai wordt dikwijls gegeven aan schepselen van verheven aard, die in den naam der Godheid handelen. (Gen. XVI, 13. XVIII, 13, 17. XXXII, 28. Ex. VII. 1. XYI, 8. XXII, 8. Ps, LXXXII, 6). 2 Lücifee; de Lichtbrenger, een Aartsengel, Gods stedehouder, die reeds Apol-lion naar de aarde had gezonden. Zie bldz. 1 vs 3. 5 De schael vol wieroock; „En de rook des renkwerks ging op, met de gebeden der heiligen, van de hand des Engels, voor den troon van God.quot; (Openb. VIII, 4). 9 Een ander draey\' gjsstarnte; volgens de oude Joodsche leeraren hadden de engelen het opzicht over den loop der wereldbollen. J0 Of zett\' den hemel op; d. i. open , om de zonnestralen ongehinderd-door te laten. 11 Pen Bebgh; aan welks voet de „zalige landouwen der onderweoreltquot; lagen: men zie bldz. 10 reg. 5. 13 Manne; hier niet in zijn eigenlijke boteekenis te nemen, maar voor vrticMharen regen. 13 Honiohuau; zoele₃ geurige dauw. zachte, verkwikkende regen. 14 Onnozelheit; onschuld-, onschuldige bevolking, van kwaaddoen onbewust. Men zie over onnozel. Biblioth. van Ned. KI. III, bldz. 118. 15 Wie door de lucht enz ; ook was, volgens de Joodsche leeraren, tet bewind over de elementen aan de engelen toevertrouwd. 19 Een ander sla du treên enz ; „Hij heeft zijnen Engelen over u bevolen, dat zij u behoeden op al uwe wegen.quot; (Ps. XCI, 12). 22 Gezant; d. i. als engel, het Gr. ayyzXog — gezant. 22 Groote; door een van hooger orde. 24 Verplicht; hetgeen de Godheid u oplegt.

TRBUKSPBL.

KEY VAN ENGELEN. \'

ZANG.

Wie is het, die zoo hoogh gezeten, Zoo diep in \'t grondelooze licht, 6) Van tijt noch eeufldgheit gemeten,

Noch ronden, zonder tegenwight, By zich bèstaet, geen steun van buiten Ontleent, maer op zich zei ven rast, En in zijn wezen kan besluiten 10) Wat om en in hem, onbewust

Van wancken, draait, en wort gedreven,

Om \'t een en eenigh middelpunt; Dor zonnen zon, de geest, het leven; De ziel van alles wat ghy kunt 15) Bevroên, of nimmermeer bevroeden ;

Het hart, de bronaêr, d\'oceaen En oirsprong van zoo vele goeden Als uit hem vloeien, en bestaen By zyn genade en alvermogen, 20) En wysheit, die hun \'t wezen scliouck

Uit niet, eer dit in top voltogen

Palais, der heemlen hemel, blonck; Daer wy met vleuglen d\'oogen decken Voor aller glansen Majesteit;

3 Zoo hoogh gezeten; „Wie is gelijk de Heer, onze God, die zoo hoog gezeteld is?quot; (Ps, CX1II, 5 Job XXXVI, -22). 5 Gemeten; bij het lezen lette men er op, dat de bedoeling is: „gemeten van tijt, noch eemcigheit, noch ronden, d; z. kringen 6 en 7 Zonder tegenwight, urj zich bestaet; de volstrekte ooafhaokelijkheid van God wordt in Ex III, 14 uitgedrukt door ick sal zijn die ick zijn sal. 9 En in zijn wezen enz.; „Tn hem leven wij, en bewegen wij ons, en zijn wij.quot; {Hand. XVII, 28). 15 13evkoeden ; begrijpen-, van vroed = verstandig. 17 Goeden; goedheden, weldaden. Men vergelijke; Hoe oft men noch ter wercldt schepsels vindt Zoo ruw, zoo woest, dat zy, als dubbelt blindt De klaare kracht der Godtheid niet bevroeden.

Vol Majesteits en oorspronk aller goeden.

Hooft, Gedichten, 14. en denke aan Jak. I, 17. „Alle goede gave, en alle volmaakte gifte daalt van boven, van den Vader der lichten.quot; 23 Baek wy met vleuglen enz.; de lezer vergelijke Js. VI, 2: Eu de Serafs stonden rondom hem; zes vleugelen had elk^ met twee bedekte hij zijn aangezigt, en met twee bedeckte hij zijne voeten, en met twee vloog hij.quot;

lucifer,

Terwylwe \'s Hemels lofgalm wecken,

Eq vallen, uit eerbiedigheit,

Uit vreeze, in zwym op \'t aenzicht neder? Wie is het? noemt, besehryft ons hem 5) Met eene Serafyne veder.

Of schort het aan begryp en stem ?

tegenzang.

Dat \'s godt. Oneindigh eeuwigh Wezen Van alle ding, dat wezen heeft, 10) Vergeef het ons; o noit volprezen

Van al wat leeft, of niet en leeft,

Noit uitgesproken, noch te spreken;

Vergeef het ons, en schelt ons quyt Dat geon verbeelding, tong, noch. teken 15) U melden kan. Ghy waert, ghy zyt,

Ghy blyft de zelve. Alle Englekcnnis

En uitspraeck, zwack, en onbequaeiu, Is maer ontheiligiog, en schennis:

Want ieder draeght zyn\' eigen naem, 20) quot;^v Behalve ghy. Wie kan u noemen

By uwen Naem? Wie wort gewyt • Tot uw Orakel? Wie durf roemen? ^ Ghy zyt alleen dan die Ghy zyt,

U zejf bakent en niemant nader. 25) U zulx te kennen, als ghy waert

Der eeuwigheden glans en ader;

6 Schobt; ouihreekt-. men zie Bibliotb. van Ned. KI. III, bldz. 71 reg. 7- 13 Schelt ons quyt ; niet toerekenen: het vroegere quite snelden. Schoon schelden oorspronkelijk een ongunstige beteekenis hnd, komt het voor in de beteekenis van verklaren •, men scout (voor scold) iemand eener sake quite. 14 Dat gken verbeelding enz.; bij Milton (VII) leest men:

„What thought can measure thee, or tongue relate thee Iquot; 15 Ghy avaert, enz ; men zie Openb. I, 4 : „Die is, die was, en die komen sal.quot; 16 De zelve; dezelfde. 17 OnbeciuaiïM; onvoldoende, ongeschikt-, men zie Bequaem op bldz. 1 reg. 4. 22 Oeakel; \'t Lat oraculum: godspraak, goddelijke openharing\', bij, die GülI openbaart. 22 Durf; voor darp (met den uit het meervoud ingedrongen u voor a): geheel overeenkomstig den aard der werkwoorden met verschoven praeteritum eindigt de 3e pers. eakelv. niet op een t, schoon Vondel ook hj durft (met den uit de regelmatige conjugatie overgenomen t) schrijft. Men zie Prof. van Helten\'s Vondels Taal, § 47. 23 Ghy zyt enz.; Die is heeft mij tot u gezonden.quot; (Ex. Ill, 14).

TREUllSPEL.

Wien is dat licht geopenbaert?

Wien is der glansen glans verschenen?

Dat zien is noch een hooger heil Dan wy van uw genade ontleenen; 5) Dat overschryt het perck, en peil

Van ons vermogen. Wy verouden

In onzen daur; ghy nimmermeer. Uw wezen moet ons onderhouden. Verheft de Godtheit: zingt haer eer.

10) TOEZANG.

Heiligh, heiligh , noch eens heiligh,

Driemael heiligh : eer zy Godt. Buiten Godt is \'t nergens veiligh. Heiligh is het groot gebodt. 15) Zijn geheimenis zy bondigh.

Men aeubidde zyn bevel.

Dat men overal verkondigh\',

Wat de trouwe Gabriël Ons met zyn bazuin quam leeren. 30) Laet ons Godt in Adam eeren.

Al wat Godt behaegt, is wel.

6 Verouden; oud worden-, zoo b. v. ia Jes, 51, vs. 6; „de aerde sal als een kleed veroudenquot; 7 In onzen duur; tijdens den duur van ons bestaan. 11 Hei-hgh enz.; „En de een riep den ander toe: „heilig, heilig, heilig is de Heer der beirscliarenquot; (Js. VI, 3. Openb. IV, 8). 14 Groot gebodt; vervat in Num. XI, 44; „Weest beilig , omdat ik heilig ben.quot; 15 Bondigh; verbindende, dus van kracht: m. a. w. gehoorzamen wij zijn „geheimnisquot; als een „gebod.quot; Men vergelijke over de kracht van dit Bondigh nog de volgende voorbeelden: „want hy mach een nieuwe Godtsdienst ende lleligie bevestigen ende hondich makenquot; Marnix, Bijen-Korf, 1645, bl. 114. „Want sy heeft een volle macht, om alle conciliën te veranderen, bondeloos, nietich ende van geender weerden te maken. Ibid., 1569 f⁰ 61, v⁰. 21 Al wat godt enz.; Gods weg is onberispelijk.quot; (Ps. XVIII, 3).

2*

mjcifer.

HET TWEEDE BEDRYE. Lucu\'ee. Belzebub,

Lücifer.

Ghy snelle Geesten, houdt nu stant met onzen wagen: Al koogh genoegh in top Gods Morgenstar gedragen ; Al hoog genoegh gevoert: \'t is tyt, dat Lucifer 5) Nu dnieke voor de komst van dezo dubble star.

Die van beneden ryst, en zoekt den wegh naer boven, Om met een\' aertschen glans den hemel te verdooven. Borduurt geen kroonen meer in Lucifers gewaet;

Verguit zyn voorhooft niet met eenen dageraet 10) Van morgenstarre en strael, waer voor d\'Aertsehglen nygen ; Een andre klaerheit komt in \'t licht der Godtheit stygen , En schynt ons glansen doot; gelyck de zon by daegh De starren dooft, voor \'t oogh des schepselen, om laegh.

2 Snelle geesten; het adjectief snel voegt bijzonder goed bij geest, wijl dit woord ons doet denken aan iets onstoffelijks, iets onlichamelijks, aan bet tegenovergestelde van wat door Tondel als een ,,\'jrof en sackende elementquot; wordt aangeduid. Op bldz. 33 (bierachter 1) vraagt Lucifer vol verontwaardiging:

Znllen wy. ..........

Ontelbre lichaemlooze ...... zielen

Zien buigen voor een grof en sackende element?

3 Stant houden ; stil houden, zonder daarbij in de eerste plaats, zooals thans, aan den tijdsduur te denken. -Men verbeelde zich Lucifer gezeten op een door hemelgeesten getrokken wagen. Ook bij Milton (VII.) is Satan op een hoog verheven troonwagen gezeten. B Morgenstab : Tenus, door de dichters ook wel Lucifer, d. i. geheeten, omdat zij den dageraad aankondigt.

5 Dubble star; waarbij men in de eerste plaats aan Adam ea Eva, iu \'tal-gemeen aan den menseh te denken hebbe. 7 Verdooven ; levenloos (hier glansloos) maken : bijzondere aandacht verdient de eigenaardige kracht van ons dof (van den geest gezegd ; „hij is erg dofquot;); men denke ook aan „het vuur uitdooven.quot; 9 Dageraet; men denke aan den gloed, door den dageraad aan de kimmen verspreid en verbeelde zich Lucifers voorhoofd met een ster prijkende. Het woord dageraad is wellicht hetzelfde als \'t Ohd. tagarót, dat in \',t Mhd. reeds tage-rdt luidde; het Ags. had dagrêd. De beteekenis dagrood ligt dan ook zeer vóór de hand: meer dan de eenigszins gewrongen verklaring, dat dageraad het Mndl. daeli-grake d. i. de grahinge of grauioinge van den dag zou wezen (men vergelijke nchtendgranwen). 11 Klaerheit; helderheid, glans. 18 Dooet; zie verdooven, reg. 7 boven, en vergelijke daarmee doot - - schijnen in regel 12.

treurspel.

\'t Is nacht met Engelen, ea alle hemelzonnen;

De mensehen hebben \'t hart des Oppersten gewonnen, In \'t nieuwe Paradys. De mensch is \'s hemels vrient: Ons slaverny gaet in. Gaet hene, viert, en dient, 5) En eert dit nieuw geslacht, als onderdaene knapen. De mensehen zyn om Godt, en wy om hen geschapen, \'t Is tyt dat \'s Engels neck hun voeten onderschraegh\', Dat ieder op hen passé, en op de handen draegh\'.

Of op de vleugels voere, in d\' allerhooghste troonen: 10) Onze erfenis komt hun, als uitverkore zonen.

Onze eerstgeboorte leit nu achter, in dit Eyck.

De zoon des zesten daghs, den Vader zoo gelyck Geschapen, stryekt de kroon. Met recht is hem gegeven Den grooten staf, waer voor alle eerstgeboornen beven, 15) En sidderen. Hier geit geen tegenspraeck: ghy hoort, Wat Gabriël bazuint voor \'s hemels goude poort.

Bblzebüb.

O Stedehouder van Godt opperheerschappyen ,

1 \'t Is nacht; d. i. „onze glans is verduisterdquot;. 4 Viert; vieren (het Lat. feriari) is eigenlijk „rustdag, vierdag (men denke aan ons vieravond) houdenquot; ter eere van iemand; vandaar hulde hetoonen, eer bewijzen. Men denke aan „iemand fêteer en.quot; 5 Onderdaene; Vondel gebruikte menig adjectief zonder het achtervoegsel ig, waar dit bij ons heden ten dage nooit ontbreekt, zooals: bekend, deft, eenvoud, doorlucht, godtvrucht, nieusgier, ongestode enz,, ook onderdoen. Men heeft gemeend, dat bij zulke vormen de uitgang-^ was weggevallen; in de meeste dergelijke woorden is het omgekeerde waar en zijn de vormen met-i// uit hen voortgesproten. De belangstellende lezer zie Prof. v. Helten, VondeVs Taal, I, bldz. 113, 5 Knapen; bedienden, slaven, 6 De menschen zijn om godt enz. ; men vergelijke Hebr. Iï, 10, „Om wien alles, en door wien alles is.quot; 8 Passé; zie bldz. 14 reg. 5. 10 Onze; de lezer vergelijke bldz, 1 reg. 3. 10 Komt hun ; „gaat op hen over,quot; niet „komt hun toe,quot; naar onze opvatting, 10 Uitverkore; V. laat de eind-w bij bijvoegelijke woorden dikwijls weg. 12 De zoon des zesten daghs; natuurlijk de mensch als op den zesden dag geschapen (Gen, I, 27—31), Het rangschikkend telwoord zeste, door-te van zes afgeleid, is geheel in overeenstemming met de scherpe eind-ó\'. Men zie Dr. Franck, Miitelniederlandische Grammatik, bldz. 159; en Prof. v. Helten, I, bldz. 143. 12 Den vader zoo gelyck; men zie Gen. I, 26: „Ende Godt seyde: Laet ons Menschen maken, na onsen heelde, en onse gelrjckenisse enz.quot; en vs. 27: Ende Godt schiep den Mensche na sijnen heelde enz.quot; 13 Stryckt de kroon; ,jbehaalt de overwinningquot;: dat strijken (men zie Biblioth. van Ned, KL II, bldz. 34 reg. 20) de beteekenis van wegstrijken (dus weghalen!) kon krijgen, zal niemand bevreemden. Men vergelijke „ - - -en erf in Hesperië om \'t welck ghy oorloogde, zoo veel lants, als uw lichaem beslaet: zulck een loon strijekende, enz.quot; Vondel (door v. L.) V, 403; en „De nu gestreeken eer, teeghens den rook eener braveering op te zetten.quot; Hooft , Nederl. Historiën, bldz. 351. 13 Met recht; evenals het overige, ironisch gezegd. 14 Staf ; metonymia voor macht, gezag_%

LUCIFER.

Wy hooren \'t al te wel, en midden in \'t verblyen Der Keien, eenen klanck, die \'t eeuwigh feest bedroeft. De last van Gabriël leit klaer: dat woort behoeft Geen Cherubynetong om ons den zin t\' ontvouwen. 5) Men hoefde Apollion naer d\'onderste landouwen Niet af te vaerdigen, om nader ga te slaen Wat Adam al bezit, zoo laegh beneên de maen:

Het blyekt, hoe heerlyck hem de Godtheit begenadight, Ja door een lyfwacht van veel duizenden verdadight; 10) En hanthaeft in zyn\' staet en aanzien, min noch meer Of hy gehuldight waer tot aller Geesten Heer.

De poort des hemels staet voor Adams afkomst open. Een aerdtworm, uit een\' klomp van aerde en klay gekropen, Braveert uw mogentheit. Ghy zult het Mensehdom zien 15) Zoo verre boven u, en vallende op uw knien,

3 Leit klaeb; is duidelijk-, het ww. leggen (voor liggen) heeft hier alle concrete beteekenis verloren en is das tot den rang van copula afgedaald. Men zie vallen op bldz. 8 reg. 4. 9 Verdadight ; verdedigt ■. Ohgd. vertagedingen of iagedingeu o. a. „voor \'t gerecht behandelen,quot; afgeleid van Ohgd. taga-ding — gerechtstermijn, verhandeling, van lag in de beteekenis van termijn en ding — verhandeling voor \'t gerecht. 10 Mm noch meer; natuurlijk „niet meer en niet minder,quot; dus „geheel alsof.quot; 12 Afkomst; nakomelingen: afkomst bezit thans zijn concrete (collectieve) beteekenis niet meer. 13 Aerdtworm ; vol verachting gezegd. Men zie hierbij Gen. 11, vs. 7; „Ende de Heere Godt hadde den mensche geformeert uyt het stof der aerden,quot; Om al de vernedering, in deze woorden gelegen, te gevoelen, vergelijke men Ps. XXII, 7 : „Maet ick ben een worm, ende geen man enz.quot; De lezer vergelijke ook Milton\'s Taradise lost, waar we o. a. vinden, vs, 154:

„to advance into our room A creature forntd of earth, and him endow,

Exalted from so base original.

With heav\'ly spoils.quot;

en vs. 175 ;

This new favourite Of Heav\'n, this man of clay, son of despite.

Whom its the more to spite his Maker raised From dust.

14 Bkaveekbn; trotseeren ; de stam is natuurlijk braaf, dat de beteekenis van dapper, moedig, trotsch, prachtig, sierlijk, schoon enz. kon hebben. Voor den overgang tot de tegenwoordige beteekenis denke men aan de ontwikkelingsgeschiedenis vau vroom (oorspronkelijk \'t Lat. primus ~ de eerste, de voorste, dat ook eerst dapper beteekende). De verdere beteekenissen, waarin braveeren vroeger voorkwam, laten zich gemakkelijk uit de opgenoemde van braaf verklaren; snoeven, bluffen, geur maken, prijken, tergen, hinderen, plagen enz. 14 Mogentheit; macht: zie ook vermogen, drie verzen lager. 15 Zoo verre ; met den hoofdtoon op verre te lezen : de beteekenis is heel verre. Men vergelijke de elliptische uitroep; „die man is zoo rijk, o! zoo rijk 1quot;

ÏREUKSPEL.

Met nederslaghtigheit en neergeslagene oogen,

Aenbidden zyne maght, en hoogheit, en vermogen. Het zal, verheerelyckt van d\' allerhooghste maght,

Zich zetten, aen de zy der Godtheit, in zijn kracht; 5) En heerschen, langer en nog wyder dan de ronden

Der entlooze eeuwigheit, aen tyt nog plaets gebonden; Om Godt, haer middelpunt en omloop te gelyck,

Zich draeien, zonder rust. Wat hoeftmen klaerder blyck Dat Godt de menschen wil verheffen, ons verneêren; 10) Wy zyn ter dienstbaerheit, de menschen tot regeeren Geboren. Legh voortaen den scepter uit der hant: Een lager is \'er, die de kroon daer boven spant, Of spannen zal eer lang. Legh af uw morgenstralen. En hulsel voor dees zon, of pas haer in te halen 15) Met zangen, en triomf, en goddelijk cieraet.

Wy zien den hemel haest veranderen van staet. De starren zien vast uit, en wijcken met verlangen, Om vol eerbiedigheit dit nieuwe licht t\' ontfangen. Lucifer.

30) Dat zal ick keeren, is het anders in myn maght

1 Nedeeslabhtigheit; terneergeslagenheid, treurigheid, moedeloosheid. 5 Ronden ; bij deze fraaie en stoute overdracht denke men aan den loop der hemellichten en zie bldz. 7 reg. 10. 13 De kroon spannen; zie bldz. 15 reg. 1. 14 Hulsel; bedeksel, in den ruimsten zin, later meer bepaald hoofdbedeksel, zoodat hulleu zelfs (bij Bhederode o, a.) mut de beteekenis van 7 hoofd versieren, de hup zetten, kappen voorkomt. Sullen heeft een uitgebreide familie, waarvan als stamvader de Germaansche wortel hel (vroeger hd, kal) — verher-gen wordt beschouwd. Als leden dier familie leven in onze taal, behalve Indien, O. a. nog voort: helen, hel, hal, helm, halm, hol, huls, hulst; men vergelijke ook nog \'tLat. eélare — verbergen, \'t Eng. holly en \'t Fr. houx. 14 Zon; vier verzen later het „nieuwe lichtquot; genoemd: natuurlijk de metisch. 10 Haest; -weldra, spoedig\\ men bedenke, dat het woord ook bijna beteekent en vergelijke voor den overgang van „korte afstandquot; tot „korte tijdquot; en vervolgens tot „snelheid,quot; „vlugheidquot; (of ook omgekeerd!) nog: vast, schier (schiefrjlijk), strak(s), nauw(elijJes), pas en zie verder Biblioth. van Ned. KI. III, bldz. 18, reg. 9 en 12; bldz. 19, reg. 2; bldz. 32, reg. 6; bldz. 34, reg. 17 en bldz. 90, reg. 7. 17 Vast; reeds dus. 17 Wyoken; hier natuurlijk voor dwijnen (met spoed, gedreven door \'t verlangen!) 20 Anders; zoo of indien: men vergelijke;

Ontzeght u hulpe niet, is \'t anders in u macht.

Vondel, Warande, Nquot; . 6.

Prince coemt uut Luthers leere ooc eenich goet?

Neent (ISeen het!), moet ghi antwoorden sidi anders vroet.

Anna Buns, Refereinen.

lucifer,

Belzebub.

Daer hoor ick Lucifer, en zie hem, die deu nacht Van \'s hemels aengezicbt verdryven kan, en jagen.

Waer hy verschynt, begint het heerlyk op te dagen. 5) Zyn wassend licht, het eerste en allernaeste aan Godt, Vermindert nimmermeer. Zyn woort is \'t hoogh gebodt: Zyn wil en wenck een wet, van niemant t\' overtreden. De Godtheit wort in hem gedient, en aangebeden, Bewieroockt, en geviert: en zou een lager stem 10) Nu dondren uit Godts troon? gebieden boven hem? Zou Godt een\' jonger zoon, geteelt uit Adams lenden, Verheffen boven hem? Dat waer het erfrecht schenden Van \'t alleroutste kint, en zyn stadhoudery Ontluisteren. Naest Godt is niemant groot als ghy. 15) De Godtheit zette u eens in glorie aen haer voeten:

Geen mensch verstoute zich onze orden om te wroeten, En dit bezworen Eecht t\' ontwyden, zonder reêa:

Of al de hemel raeckt in \'t harnas tegens een.

Lucifer.

30) Ghy vat het recht; het past rechtschapen heerschappyen Geensins hun wettigheit zoo los te laten glyen:

Want d\' oppermaght is d\' eerste aen hare wet verplicht; Verandren voeght haer minst. Bea ick eeu zoon van \'t licht, Een heerscher over \'t licht, ick zal mijn Eecht bewaren: 25) lek zwicht voor geen gewelt, nog aertsgevveldenaren.

Laat zwichten al wat wil: ick wyck niet eenen voet.

Hier is myn Vaderlant. Noch ramp, noch tegenspoet.

Noch vloecken zullen ons vervaren noch betoomen.

Wy zullen sneven, of dien hoeck te boven komen.

4 Opdagen; daar begint de dcuj aan te breken, daar begint het heldor te worden. Men zie bldz. 3 reg. 4. 16 Omwkoeten; de lezer berinnere zich. bij dit „omwroetenquot; het vroegere „aerdtwormquot; en zie Biblioth. van Ned. KI. III, bldz. 10 reg. 3. 17 Bezworen recht; heiliy recht, wijl het door dure eeden bezworen was. 18 al de hemel; al de hemelbewoners tegen elkaar. 22 Verplicht; d. i. verbonden-, het ww. plegen, waarvan dit woord is afgeleid, schijnt, in den ruimsten zin, een „innigquot; en daardoor „langdurig verbonden zijnquot; aan te duiden. 23 Zoon van \'t licht; met kennelijke toespeling op het woord Lucifer, d. 1. lichtbrenger. Men vergelijke verder Jes. XIV, vs, 12: „Hoe zyt ghy uyt den hemel ghevallen, o Morgensterre, gy, sone des dageraeis?quot; 28 Vervaren ; bevreesd maken: van het vroegere vaar = schrik. De lezer denke aan het Eng. fear en het Hgd. Ge-fahr. 29 Sneven; omkomen-, oorspronkelijk „snel en dus plotseling verdwijnen.quot; Men denke aan \'t frequentatieve sneuvelen, en vergelijke Bibloth. van Ned, KI. Ill, bldz. 19 reg. 37. 29 Hoeck enz.; zeemansterm, met de betcekenis „een moeielijkheid uit den weg ruimen.quot;

TEEUSPEL.

Is \'t nootlot dat ick vall\', van eere en staat berooft:

Laat vallen, als ick vall\' met deze kroone op \'t hooft;

Dien scepter in de vuist, dien eersleip van vertrouden, En zoo veel duizenden als onze zyde houden.

5) Dat vallen streckt tot eer, en onverwelckbren lof.

En liever d.\' eerste Vorst in eenigh lager hof.

Dan in \'t gezalight licht do tweede, of nog een minder. Zoo troost ick my de kans, en vrees nu leet nog hinder. Macr hier komt \'s Hemels tolck en wackere Herout, 10) Met Godts geheimnisboeck, zyn zorge toebetrout.

Het waer niet ongeracn, hem nader t\' ondervragen.

Ick wil hem tegentreên, en aftrecn van den wagen.

Gabriel. Lucifee.

Gabeiël.

15) Heer Stedehouder, hoe? waer hcne leit de reis?

Lucotee.

Naer u, Herout en tolck van \'t hemelsche palais.

Gabriel.

My dunckt ick zoude uw wit aan \'t voorhooft kunnen gissen. 20) Lucifee.

Ghy die den duistren gront van Godts geheimenissen

3 Eersleip; reelcs, gevoly. slopen heeft nog de beteelcenis van glijden oven het begrip van lengte kon zich daa gemakkelijk aan het verbaal substantief hechten. 7 Gezalight licht ; licht, waarin de zaligheid, de hoogste mate van geluk Eeerscht, 9 \'s Hemels tolck; de engel Gabriel nl, 11 Niet ojjgeuaen; niet ongeraden, niet ondienstig. 12 Aitkeên van den wagen; de lezer zie bldz. 26 reg, 2, 15 Leit ; voert, 19 Wit ; doel; thans, nu de beteekenis is verbleekt, door het synomieme doel aangevuld, In dit wit leeft de herinnering nog voort aan den wortel wid, welke eigenlijk vinden, vervolgens zien (ook inzien, erkennen) beteekende; men vergelijke \'t Lat. videre = zien. Dat zich uit dien wortel een sterk ww, „witeuquot; ontwikkelde, welks praeteritum nog als praesens „(ik) vseetquot; onder ons voortleeft, is bekend. Moo zie desbelust elke spraakkunst op de „Werkw. met opgeschoven verl. tijd,quot; 19 Gissen; raden-, eigenlijk jjof/on te bereiken, zoeken te bereiken, te verkrijgen of (tot zich) it nemen. Men vergelijke het Eng. to guest naast to get = verkrijgen en zie Biblioth. van Ned. KI. III, bldz. 107 reg. 5. Dezen stam get vinden we ook nog in ons „ver-get-enquot;: dit woord toch beteekent niet anders dan uit vjeg — ver!) het bereik, uit het bezit verliezen. Het weglaten van dM na duncken is bij V, niet vreemd,

lucifer.

Door \'t licht van uw vernuft ontdeckt, en openbaert, Verliclitme met uw komst.

Gabkiël.

Wat is \'t dat u bezwaert?

5) Lucifer

Het raetslot en besluit der Godtheit, die de waerde Des hemels lager schat dan \'t element der aerde,

Den Hemel onderdruckt; het aertryck uit een\' poel Door alle starren voert; het menschdom op den stoel 10) Der Englen zet; berooft hun \'t Eecht der eerste gaven; Gebietze om \'s menschen nut te zweeten, en te slaven. Het Geestendom, gewyt tot amptenaers van \'t hof Des hemels, zal voortaen een\' aertworm, uit het stof Gekropen, en gegroeit, ten dienst staan, op hem\'passen, 15) En, in getal en staet, ons over \'t hooft zien wassen?\'

Waer toe vernedert ons d\' oneindige Gena.

Zoo vroegh? Wat Engel paste op zynen dienst te spa? En hoe waer \'t mooghlyck, dat de Godtheit zich zou mengelen 1 Vernuïï; verstand, zonder dat daarbij aan een eigenaardige scherpte hoett te worden gedacht. De groadbeteekenis is te zoeken in \'tww. «emra, waarvan vernemen, met inniger beteekenis dan dit woord nu heeft en waaraan het Over-ijselsche vernémsüg = verstandig herinnert. Omtrent het vóórvoegsel ver-zij opgemerkt, dat het hier een geheel andere beteekenis heeft dan in \'t zooeven genoemde vergeten: het eerste ver- {vergeten, verliezen enz.) drukt een beweging uit van den spreker af; het tweede wr-fWkrijgen, verwerven enz.) daarentegen een beweging naar den spreker toe. Over het wegvallen der M plus ingeschoven r in \'t oude vernWüi^t zie men Prof. van Heltem\'s SpraaJcJcunst I, bldz. 137. 6 Raetslot en besluit; het onmiddellijk gevolg van Vet raetslot is het besluit om aan het raetslot uitvoering te geven. 8 Poel; ook uit het gebruik van dit woord spreekt diepe minachting. 10 Berooft hun enz.; de lezer lette op de constructie van dezen afh. zin, en vergelijke die der onmiddellijk voorafgaande, met deze gelijkgeordende zinnen. 12 Geestendom; collectief, evenals menschdom. 12 Amptenaer; de spelling amptenaar, met beantwoordt veel beter aan de uitspraak dan ambtenaar (met bj, *t welk evenwel ter wille der gelijkvormigheid met ambacht beter dus wordt gespeld, 12 t Hof; men lette op het onz. gesl. en zie boven bldz. 19, va. 6. 13 Aertworm; men zie bldz. 28, reg. 14. Or hem passen; de lezer zie bldz. 14, reg. 5. 17 Vroeg; d. i. bier spoedig. Door \'t gebruik van vroeg, met het Lat, pro verwant en dat eigenlijk alleen van den morgen gebezigd werd, vond de dichter aanleiding om de tegenstelling met spade te vormen. Te spade passen op beteekent „tijdelijk verwaarloozen,quot; „voor een korten tijd verwaarloozen, „ook maar in \'t minste verwaarloozen,quot; 18 Zich mengelen; mengelen is het frequentatief van mengen: den stam meng vindt men ook in \'t Eogelsche ^-mong = onder, tusschen (\'tFr. parmi). Deze Westgermaansehe wortel mang openbaart zich ook in \'t Geldersche mangs = ondertusschen en nu eu dan, b. y^. „ik ging mangs (onderwijl) voort; „ik bin mang(e)s zoo naar, da k t oe nêêt zeggen kan.quot; Men vergelijke ook het Engelsche to mingle. Voor den inhoud zie de lezer bldz, 19 reg. 14, - - - - „het eemeigh Voort, bekleet met been en aren

rUEURSPEL.

Met menschen? de natuur der uitgekorene Engelen Voorbyslaen, en zijn\' aart en wezen storten in Een lichaem? d\' eeuwigheit verknoopen aen \'t begin?\' Het hooghste aen \'t allerlaeglist? den Schepper aen \'tgeschapen? 5) Wie kan uit dit besluit den zin te zamen rapen?/

Zal \'t eeuwighschynend licht nu schuil gaen in den nacht Der weerelt? zullen wy, Stadthouders van Godts maght, Yoor dit geleent gezagh, een wulpsch vermogen knielen? Ontelbre lichaemlooze en godtgelyke zielen 10) Zien buigen voor een grof en zackende element,.

Daer Godt Zyn majesteit en wezen inneprcnt?

Wy Geesten zyn te grof om dit geheim te vatten,

Ghy, die het slot bewaert van Godts geheimnisschatten , Oatvou ons, magh het zijn, dit donckere geschil,

2 Voorbyslaen; voorbijgaan (met de bijgedachte van snelheid) en dus hier van bijzondere achteloosheid. Bij slaan denken we thans gewoonlijk aan\'t oogen-blik van treffen-, vroeger lette men vooral niet minder op de beweging^ die aan het treffen voorafging; men denke aan „tegen den grond slaanquot; „een hoek om slaanquot; „op hol slaanquot; „uit een venster slaan.quot; Ter verduidelijking diene, dat bij smijten het omgekeerde plaats heeft: vroeger had dit ook de beteekenis, die slaan thans heeft. Ook bij komen werd en wordt nog aan de rust gedacht, die op de beweging volgt. Men zie boven bldz. 1 reg. 4. 3 Verknoopen; aanéénknoopen-. men denke aan verbinden. De kracht van ver- (vergelijk boven bldz. 32 reg. 1) is hier een wederzijdsche beweging naar elkaar toe. 5 Te zamen rapen ; bijéénvoegen, v er éénig en, samenstellen, opmaken: de bijgedachte van spoed, die oorspronkelijk aan rapen eigen is (men zie Biblioth van Ned. KI. Ill, bldz. 9J reg. 24) en nog duidelijk is bij \'t Hgd. raff en, \'t Eng, rap en ons reppen, is hier zeer op den achtergrond getreden. 7 Weerelt; voor aardei men vergelijke boven „gelijck de kloot der weerelt is,quot; bldz. 8 reg. 4. 8 Wulpsch; jong, jeugdig, zonder ervaring, zonder overwicht\', van welp = jong dier in \'t algemeen, thans nog over in leeuwemvelp = leeuwenjong. Uit de beteekenis van jong ontwikkelde zich die van speelsch, dartel, en hieruit ontstond de tegenwoordige. Men vergelijke echter:

En, voor een vryen Staet, verkieze een wulpsch Heer,

Gelijck Rehabeam.

Vondel (d. v. L. VI, bldz. 65 reg. 40), Welp ontstond oit werp. 8 Vermogen; evenals gezagh metonymia voor den mensch, die het gezagh en het vermogen uitoefent. 9 Godtgelyke; samengest. bvnw., niet te verwarren met goddelijke. 10 Grof en zackende; een tegenstelling met lichaemloos vormende: naast dit zackende vindt men bij V. tal van voorbeelden met e in naamvallen, welke anders geen uitgang hebben; een luydende metael, een twee-snijdende sweert, enz. Men zie Prof. van Helt en, V\'s. Taal, I, bldz. 97. 11 Inneprent; inprent natuurlijk: van de vrijheid om ter wille der maat; een lettergreep in tweeën te splitsen (diaeresis) maakten de ouden een veel ruimer gebruik dan de hedendaagsche dichters. 12 Grof, met kennelijken terugslag op het grof in reg. 10. 14 Magh; van mogen met de beteekenis van kunnen. 14 Geschil, onbegrijpelijke, onverklaarbare tegenstrijdigheid.

3

lucifer.

Uit uw gezegelt boeck: outvou ons \'s hemels wil.

Gabbiël.

Zoo veel \'t geoorloft zy te melden uit Godts bladen.

Veel weten kan altyt niet vordren, zomtyts schaden. 5) De Hooghste ootdeckt ons slechts wat hy geraden vint. Hot al te stercke licht schynt Serafynen blint.

Da zuivre Wysheit wou ten desl\' haer wil bezegelen, Ten dcele ontsluiten. Zich te schikken en te regelen Nacr heur gestelde wet, dat voeght den onderzaet, 10) Die aea zyn meesters last e.u wil gebonden staet.

De redeu en het wit, waerom wy namaels wachten. Na \'t overleven van een tafel erfgeslaehten,

Den lieer, die, Godt en mensch geworden in der tyt, Den scepter voaren zal, en breet en overwyt 15) De starren, aerde, en zee, en al wat leeft regeeren, Verberght de hemel u; de tyt wil d\' oirzaeck leeren, Gehoorzaem Godts bazuin; ghy hebt zyn\' wil gehoort. LücirER.

Zoo zal een vreemdeling, een worm, het hooghste woort 30) Uier boveu voeren, en ecii ingeboren zwichten

Voor vreemde heerschappy? de mensch een zetel stichten, Zoo verre boveu Godt?

treurspel.

Gabriel.

Genocgh u met uw lot, En staet cn waordigheit, u toegeleit van Godt.

Hy hief u in den top van alle Hierarehyen :

5) Doch niet om icmants glans en opgang te beuyen. De wederspannigheit verplet haer hooft en kroon,

Indien ze wederateef\' des Oppersten geboön.

Uw aenzien schept zyn licht alleen uit Godta vermogen. Lucifek.

10) lek heb tot noch myn kroon voor Godt alleen gebogen.

Gabeiël.

Zoo buighze oock voor \'t besluit der Godtheit, die het al Wat wezen heeft uit niet, of namaels wezen zal,

tensief van zwijgen, naar het heerachcnd spraakgevoel. Er zijn dan evenwel twee ww. zwichten, welker beteekenissen in elkaar zijn gevloeid. Naast het intensief van zwijgen bestaat er nog een zwicMen, welks stam in het Goth. swei l)aii = ophouden gezocht moet worden: het Ohgd. heeft swiftón = stil zijn, het Mhgd. swiften = stil doen zijn. De ch in dit zwichtten ontstond dus uit F: men vergelijke gracht en graft. Men zie verder:

Maer soens gehoorsaemheyt svadera toren swicht.

Anna Byns, Refereinen. en zie verder: bldz. 30 reg. 25 hierboven en Nquot;. III dezer Bibliotheek bldz. 73 reg. 18.

2 Genoegh u; zich tevreden stellen met-, men vergelijke genoegen in de volgende regelen uit Hoopt\'s Granida;

Hoe veel\' schoonheden heeft de schoonheidt t\' saam geveught.

Eer sy genoegen kon aan \'t schoon van een Granide?

3 Toegeleit; voor toegelegd = toegedeeld. 4 Hierarcuyen ; hierarchy = heilige heer schappij (\'t Gr. Ispapy.Ca): over de verdeeling dier hierarchy zie men bldz. 21 reg. 3. 5 Opgang; lloei: werkwoordelijk substantief van opgaan - - naar hoven gaan, zich verheffen. Vondel gebruikt dit woord ook voor een persoon, evenals wij heden nog alle dagen iemand den „roem van zijn landquot; kunnen heeten. De verklaring des heeren v. Lennep, toen hij opgang in de volgende verzen door vertegenwoordiger vertolkte, zal wel minder juist wezen. Den Heer Go de fried van Rheeden, heer van Amerongen, noemt V,:

Den glans van \'t edele Araerongen En opgang van \'t gemytert Sticht.

Vondel (door v. L.) VII, bldz. 592, vs. 30. Dat gla,ns uit het vorige vers maakt, dunkt mij, de verklaring gemakkelijk: daar, evenals in onzen tekst, glans en opgang vereenigd; Mr. van Xennep dacht bij zijn verklaring vermoedelijk aan opgaan in den zin van zich opmaken, opgaan. 13 Niet; niets. 13 Namaels; zie bldz. 34 reg. 11.

lucifer.

Bestiert tot zeker eindt, hoewel wy nist beseffen. Lucifer.

Den mensch in \'t heiligh. licht der Godtheit te verheffen, Den mensch, zoo hoogh met Godt vergodlyckt in zyn troon, 5) Te zien het vvierooekvat toezwaeien, op den toon Van duizentduizenden eenstemmige kooralen.

Verdooft de majesteit en diamante stralen Van onze morgenstar, die straelt nu langer niet; En \'s hemels blyschap slaet aen quynen van verdriet. 10) Gabriel.

Do zaligheit bestaet in een gerust genoegen ,

In \'t stemmen met Godts wil, en zich naer hem te voegen. Lucifsr.

De majesteit van Godt en Godtheit wort verkleent, 15) Indienze haer natuur met \'s menschen bloet vereent, Vereenight, en verbint. Wy Geesten grenzen nader Aen Godt, en zyn natuur, als zoons van eenen Vader Geteelt, en hem gelyck, indien \'t geoorloft is Te stellen tegens een dese ongelyckenis 30) Van een oneindigheit en \'t eindigh; de bepaelde

1 Eindt; doel; men zie wit op bldz. 31 reg. 19 en vergelijke til in Biblioth. van Ned. KI. III, bldz. 67 reg. 4. Evenals doelwit gebruikt men einddoel en doeleind. Ook hier lette de lezer op de constructie van den afh. zin. 1 Beseffen; intensief van het vroegere st. ww. leseoen (Mhgd. hesehen) ~ „met de zinnen waarnemen, gewaar worden.quot; 6 Kooraien ; koorhiapen-, omtrent duizentduizenden vergelijke men Oprnb. V, 11: „En hun getal was tien duizendmaal tien duizenden, en duizendmaal duizenden.quot; 7 VEKHOon; zie bldz. 10 reg. 13. 9 Slaet üen \'ï quynen; beyi7it te kwijnen: de gedachte snelheid, welke het ww. slaan opwekte, deed onwillekeurig denken aan een onmiddellijk volgende handeling, en vandaar dat slaan geschikt werd bevonden, om een handeling in een zeer nabijzijnden toekomstigen tijd aan te kondigen. Men denke aan het gebruik, dat wij van het ww. yaan maken („ik ga werkenquot;) om een aanstaanden tijd te vormen en vergelijke het ww. aller, dat door de Franachen eveneens wordt gebruikt. 11 Gerust genoegen; leahne tevredenheid: men zie zich genoegen op bldz. 35 reg. 2. 19 Tegens een ; tegen elkaar, V. gebruikt tegens en tegen-, het eerste vooral vóór klinkers. De lezer zie boven bldz. 30 reg. 18. 19 Ongelyckenis; ongelijk, verschil: eigenlijk vergelijking, d. ge-lijkstelling van twee begrippen, welke niet bij elkaar hooren: in deuzelfden lia komt onghelijc voor in de volgende verzen:

Tis alte grooten onghelijc,

Voer hemelrije te kiesen \'t goet.

Dat men ymmer rumen moet.

Hilueoaersbekch, bldz. 244, vs. 70, Dat bij ongelijk zich het begrip verkeerdheid op den voorgrond plaatste, ligt vóór de hand.

tllburspel.

By d\' onbepaelde maght. Indien de zon verdwaelde Uit hare streecke, en zich bekleede met een\' smoock.

Om al den aerdkloot toe te lichten, uit een\' roock, En zwarten damp; hoe zou de vreught der weerelt sterven! 5) Wat zou het aertsch geslacht al glans en leven derven! De zon al majesteits ontbeereu, in haer\' loop!

lek zaegh den hemel blint, de starren overhoop,

Wanorden orden en geschicktheit overrompelen,

Indien de bron van \'t licht haer klaerheit quaem te dompelen 10) In \'t graf van een moerasch. Verschoonme, o Gabriël, Indien ick uw bazuin, de wet van \'t hoogh bevel, Een luttel wederstreve, of schyn te wederstreven.

Wy yvren voor Godts eere: om Godt zyn Hecht te geven. Verstout ick my en dwaal dus verre buiten \'t spoor 15) Van myn gehoorzaamheit.

Gabeiël.

Ghy yvert krachtig voor De glori van Godts naem; doch zonder t\' overwegen

2 Smoock ; dikke rook; men vergelijke \'t Hgd. schmmch en \'t Eng. smoke, en zie „uit een\' roock,quot; en „zwarten dampquot; in reg. 4. 5 Derven; missen, ontberen, naar de vroegste beteekenis van dit woord: een volgenden trap van ontwikkeling vinden we in \'t Hgd. diirfen d. i. noodig hebben, behoeven, die onmiddellijk uit missen voortvloeide. Over de zonderlinge verwarring van durven met het vroegere dorren zie men Biblioth. v. Ned. KI. III, bldz. 43 reg. 29.

6 Majesteits; de genitief wordt door \'t voorafgaande wat (al) = hoeveel geëiseht.

7 Ick zaegh ; ter verklaring van dezen conjunctief lette de lezer erop, dat de afh. zin (met indien beginnende) een veronderstelling bevat. In zulke veronderstellende zinnen gebruikt V. willekeurig den conjunct., of niet: men vergelijke de onmiddellijk volgende regels en bldz. 36 reg, 15 en reg. 18 en bldz. 35 reg. 10.

8 Geschicktheit; orde: schikken beteckent oorspronkelijk „maken, dat iets ye-schiedtquot; (men vergelijke \'t Hgd. Geschic hie van geschehen en Geschick van Schick en), dus regelen, ordenen. De lezer zie nog Biblioth. van Ned. KI. III, bldz. 43 reg. 1. 9 Quaeji te dompelen; zoude komen te dompelen: krachtens het denkbeeld van beweging_% aan dit woord eigen, kon het evenals gaan gebruikt worden om tijdsbetrekkingen der ww. voor te stellen. Thans wordt het veelal gebruikt om yas verleden handelingen aan te duiden. Men denke aan \'t Fr. aller en venir, en vergelijke slaan op bldz. 33 reg. 2. 10 \'t Grap van een moerasch; zie ]}oei op bldz. 32 reg. 8. 14 Verstout ik my; de lezer gevoelt lichtelijk de grootere kracht van dit ww., vergeleken met het onze, dat, evenals stout zelf, nu in de eerste plaats aan het minder geoorloofde eener handeling doet denken. Stout had oorspronkelijk de beteekenis ver-heven, uitstekende boven, waaruit in goeden zin zich dapper, moedig, sterk kon ontwikkelen; in minder ernstigen zin ontwikkelde het zich tot trotsch. Voor de eerste beteekenissen zie men ons vroegere stout (Karei de Stoute = Charles le Temeraire) en \'t Engelsche stout = sterk-, voor de laatste het Hgd. stolz. Er schijnt verwantschap te bestaan tusschen stout en stelt_t door den band: verheffen*

LUCIFEK.

Dat Godt het punt, waer in zyn hoogheid is gelegen ,

Veel beter kent dan wy; dies staeck uw onderzoeck. De menschgeworden Godt zal dit geheimnisboeck,

Met /.even zegelen gesloten, zelf ontsluiten. 5) Nu smaecktghe niet het pit, maer ziet de sebors van buiten. Dan zal men d\' oirzaeck zien, de reden, den waerom Van zyn verholentheon, en diep in \'t heilighdom Der heilighdommen gaen. Nu voeght het ons te duicken, En dezen dagenraet \'t aonbidden, te gebruicken 10) Met danckbaerheit, tot dat de kennis in haeï kracht De twyfeling verdryf, gelyck de zon den nacht.

Nu leeren wy allengs Godts wysheit tegenstappen, Eerbiedigh, en beschroomt. Zy openbaert by trappen Het licht der wetenschappe en kennisse, en begeert 15) Dat ieder, op zyn wacht, zich onder haer verneêrt.

Heer Stedehouder, rust, en hanthaef d\' eerste ons wetten: lek ga, daer Godt my zent.

Lucifér.

Men zal \'er scherp op letten.

2 Dies; dus, daarom: oude genitief van \'taanw. vnw. dit. 4 Zeven zegelen; zie bldz. 34 reg. 1. 6 Waerom; anders gewoonlijk onzijdig. 7 Verholent-he én; verborgenheden: men vergelijke hulsel op bldz. 39 reg. 14. 8 Duicken; lukken: men zie ook elders bij V.:

\'t Betaemt den minderen voor meerdre maght te duyekm.

9 Gebutjicken; aanvaarden: „tot zich nemenquot; met meerdere of met mindere graagte: vandaar gemeten, maar ook dulden, verdragen. Men vergelijke het Engelsehe to brook, en zie nog uit de Bediedenisse der Missen:

Die glorie, die euwelike

Die heiligen gebruken in hemelrike.

10 Kennis in iiaek kracht; een bij V. meermalen voorkomende uitdrukking om de volle ontwikkeling te kennen te geven; op bldz. 29 hierboven viodt men dezelfde woorden van het menschdom gebezigd, „dat zich, in zijn kracht, aen de zy der Godtheit zetten zal.quot; 11 Verdrijf\'; wanneer in temporale bijzinnen met eer, totdat de aangekondigde handeling niet zeker was, gebruikte V. den conjunctief. Van gelijk karakter is de conjunctief in zinnen met zoo ras, zoodra als, wanneer, b, v. op bldz. 20 reg. 6: „Zoo ras hy innery, wien ens.quot; 12 Tegenstappen ; uit „allengsquot; in hetzelfde en „by trappenquot; in het volgende vers blijkt genoegzaam, dat we hier aan een langzame, geleidelijke ontwikkeling te denken hebben : het ww. stappen zelf (stampen) doet trouwens aan een regelmatig voortschrijden denken. 15 Ieder, op zyn wacht; de lezer zie bldz. 22 reg. 4 en vlgg. 16 Rust; dat is rust u = wees bedaard, berust hierin, onderwerp u. 16 Ons wetten; over ons zie men bldz. 1 reg. 3.

TREVJHSPEIi.

x Eelzebdb. Lucifer.

4

Belzebub.

De Stedehouder lioort waer dit plakkaet op draeit, Dat Gabriels bazuin zoo trots heeft uitghekraeit, 5) Hy gaf Godts ooghmerck u, cock scherp genoegh te ruicken, Men zal uw icogentheit aldus de vleugels fnuickeu.

Lucifer.

Zoo licht niet: neen gevvis, men kan \'er in voorzien.

Geen minder droome hier zyn\' meerder te gebiêa. 10) belzebub.

Hy dreigt wecrspannigheit haer hooft en krocn ie pletten. Lucifer.

Nu zweer lek by myn kroon het al op een te zetten , Te heffen myuen stoel in aller heemlen trans,

15) Door alle kreitsen hene, en starrelichten glans.

Der heemlen hemel zal my een palais verstreeken, De regenboogh een troon; \'t gestarrente bedecken Myn zalen; d\'aertkloot blyft royn steun en voetschabel, lek wil op een karos van woleken, hoogh en snel 30) Gevoert door lueht en licht, met blixemstrael en donder Verbryzelen tot stof, wat boven, of van onder

3 Plakkaet; aangeplakte bekendmaking. 3 Op dbaett; men kan das de spil zien, waarop het plakkani draait, waarop het eigenlijk aankomt. 5 Schkup; duidelijk, nauwkeurig-, men zie 5 regels vroeger, 5 Te ruicken geven; doen gewaarworden, doen verstaan. 6 Mogentheit; macht; men zie bldz. 28 reg. 14. 6 I\'nuïcken ; eigenlijk de veeren uittrekken, later kortwieken en das ongeschikt maken om te vliegen. 8 Voorzien in ; in een aangelegenheid de noodige voor-wichtigheid in aeht nemen: stond het doel, waarvoor men zich te wachten had, duidelijk voor oogen, dan kon men voorzien tegen of jegens iets. Zoo vonden we in Maeblant\'s Rijmbijbel:

- - - ende badt hem dies Bat si nemmermeer waren so ties (dwaas),

Ende si voorwerd mere voorzaghen Jeghen der felre Joeden laghen.

9 Géén minder; Gabriel stond in rang lager dan Lucifer. 11 Hooft en kroon te pletten; de lezer zie bldz. 20 reg. 1. 13 Het al op een te zetten; alles op één zet vlagen, alles op één worp zetten-, deze uitdrukking is klaarblijkelijk aan het dobbelspel ontleend. 15 Door alle kreitsen; men zie bldz. 4 reg. 8 en bldz. 5 reg. 10. 15 Stareeliciiten; genitief, plur. van starrelicht. 16 Verstreoken; omtrent da weglating van tot vergelijke men bldz, 12 reg, 8, 18 Voetschabel; voetbank ■. schabel is het Lat, scdbetlum, \'t Fr, escdbelle en escaheau. 19 Kakos; \'t Fr, carrosse van \'t Lat, car rus — „wagen met vier wielenquot;: leerzaam is het, het deftige karos te vergelijken met het zeer gewone kar, dat van denzelfden oorsprong is.

LUCIFER.

Zich tegens ons verzet, alwaar \'t den Veltheer zelf;

Ja, eerwe zwichten, zal dit hemelschblaeu gewelf,

Zoo trots, zoo vast gebout, met zyn doorluchte bogen Te bersten springen, en verstuiven voor onze oogen; 5) \'t Gerabraeckt aertryck zien als een wanschapen romp;. Dit wonderlijck Heelal in zijnen mengelklomp,

En wilde woestheit weer verwarren en verkeeren.

Laet zien wie Lucifer durf trotsen en braveeren.

Men dage Apollion.

treurspel.

Belzebub.

Hier treedt hy voor den dagh.

Apollion. Lucifer, Belzebub.

Apollion.

5) O Stedehouder vau Godts onbepaelt gezagh j Orakel, in den Eaet der onderdane Goden,

lek offer u myn dienst, en wacht op uw geboden. Wat eischt de majesteit van baren onderdaen ?

Lucifer.

10) Het lust ons, uwen zin en inzien te verstaen,

Op een gewiehtigh stuk, dat zalme niet mislucken.

Het wit is Michaël de slaghveor uit te rucken;

Op dat ons toelegh niet op zyu vermogen stuit\'.

Hy voert met zynen arm zoo vele Orakels uit,

15) Als oit de Godtheit heeft met hare haut gedreven In eeuwigh diamant; daer wort de mensch geheven In top der hemelen, door alle kreitsen heen,

6 Orakel; tolk Gods-, eigenlijk het antwoord, dat, naar de meening der ouden, de goden bij monde van hun priesters gaven (\'t Lat. oraculum van ar are = spreken); acht regels lager wordt Orakel gebezigd in den zin van wonder, tot welk gebruik de geheimzinnigheid der godspraak gereedelijk aanleiding gaf. Onderdane; men zie bldz. 27 reg. 5. 10 Zin; meening, inzicht-, de beteekenis van verstandelijke werkzaamheid, van inspanning des geestes om iets te h er eik en y was reeds vroeg aan dit woord eigen; later werd het ook gebruikt om den zetel van het verstand en ook dien des gevoels aan te duiden: aan hetgeen, waarover men veel denkt, hecht men zich toch onwillekeurig. Naast dit woord bestaat nog altijd een sterk werkwoord zinnen (onbezonnen), dat evenwel in \'t Hgd. een grooter bloei geniet dan bij ons (sinnen): dit zinnen beteekende eenmaal „ergens heengaao,quot; „door te gaan een doel trachten te bereikenquot; (ons zenden is er het causatief van en werd derhalve vroeger ook zioak verbogen (gezant). Dat zin ons ook aan een ingeslagen richting doet denken, kan dus geen bevreemding baren; voor den overgang eener lichamelijke tot een geestelijke handeling vergelijke men ramen, gissen en bedoelen (Biblioth. v. Ned. KI. III, bldz. 67 reg. 4 en bldz. 107 reg, 5.), nagaan, erlangen, verlangen, vernemen enz. enz. 10 Verstaen; vernemen-, eigenlijk voor iets gaan staan om het te onderzoeken (over de inchoatieve beteekenis van gaan staan, welke staan in samenstellingen heeft, zie men Biblioth. van Ned. KL II, bldz. 5 reg. 30. De Eogelschen hebben dit woord losgelaten, en gebruiken thans understand. De volgende beteekenissen hebben zich ontwikkeld: hooren, aanhoor en; vernemen; door raadplegen overeenkomen \\ goedvinden, willen, eischen; „zich iets of op iets verstaanquot; = iets kunnen of kennen; verstaan tot iets = gezind zijn tot iets, enz. 12 Wit; doel-, zie bldz. 31 reg. 19. 1:3 De slaghveer uit te rucken ; den (voornaamsten) vleugel fnuiken, dus van alle macht berooven. 13 Vermogen; macht, kracht\\ zie bldz. 17 reg. 2^. 17 Kreitsen; zie bldz. 4 reg. 8.

3*

LÜCIÏEK.

En ziet het Engelsdom zoo diep, zoo laegh, beneên Zijn voettapyt, in stof vast grimmelen als wormen. Het lustme met gewelt dien zetel te bestormen,

En op te zetten by dat opzet, in een\' slagh,

5) Al teffens wat myn staet, en star, en kroon vermaga.

Apollion.

Een loffelyck bestaan: dat uwe kroon vermeere,

En aenwasse op dien voet. Ick reken my tot eere Te raden, onder n, tot zulck een brave daet.

10) Het zy die recht en wel, of averechts beslaet.

De wil is prysselyck , al wou het niet gedyen.

Maer om niet reuckeloos noch radeloos te str3^ren ,

Hoe treet men allerbest tot zulck een stout bestaen ? _v Hoe veilighst tegens \'t punt van \'t raetslot aengegaen?.

TREU3PEL.

Lucifer.

Men kante hier met list ons eigen raetslot tegen.

Apollion.

Pat zeggen heeft wat in. Geleende maght te wegen 5) In eene zelve sohael met d\'Almacht; haer gewicht

Weeght over. Wacht uw krcon : wy vallen veel te licht. Belzebob.

Zoo licht niet, of de kans zal eerst in twyfel hangen, Apollion.

10) Van wien, of hoe, of waer dien aenslagh aengevangen? Het overpeinzen quetst alree Godts majesteit.

Lucifee.

Men hou haer ongequetst; en stappe met beleit Die steile steilten op, en noit gebaende rotsen.

15) Beleit en moedt verwint, en durf gevaren trotsen.

Apollion.

Geen Almaght, noch haer kroon: men koomze niet te na. Ten zy men leeren wil met naberou te spa.

De minder moet gedwee voor zynen meerder wycken. 30) Lucifer.

Laet d\' Almaght rusten: zet gelyckheit en gelycken Te zamen. Laet eens zien wiens wapen zwaerder weegh\', lek zie ons vyanden gevlught, den hemel leegh Met eenen slingerslagh; ons heiren overladen 35) Van heerelycken roof: dan wyder zich beraden.

4 Dat zeggen heeft wat in; „dat zijn woorden van wijdstrekkende betee-kenis,quot; „de gevolgen van dien raad, in zoo weinig woorden vervat, zijn van groot belang.quot; 5 Eene zelve ; eene zelfde. 6 Weeght over ; v:eegt zioaarder (zie 16 regels lager), doet de schaal doorslaan. 6 Wachten: hoeden, bewaren. 6 Vallen; zie bldz. 20 reg. 7. 15 Duur; bij dit woord zie men bldz. 24 reg. 22. 21. Gelyckheit en gelycken; men vergelijke hier onghelyckenis op bldz. 36 reg. 19. 22 Weegh\'; bet gebruik van den conjunctief doelt bier natuurlijk op den twijfel. 23 Ons ; zie bldz. 1 reg. 3. 25 Heerelycken ; evenals vroeger bij opzetten en opzet (bldz. 36 reg, 13) is het hier ook alleen de klank, die beide woorden heiren en heerelycken verbindt. Heerelycken toch beeft met heir—leyer niets uit te staan : de stam van heerlijk is heer (over -lijk zie men De Taal in haar Leven en Ontwikkeling bldz. 100), Mhgd. hér, Nhgd. hehr. Eng. hoaVi met de algemeene beteekenis van schitterend, glanzend, voornaam, trotsch, verheven, eerwaardig enz. enz. enz. Uit den comparatief van dit woord ontstond de persoonsnaam heer = de hoog ere, de meer eerwaardige, de oudere: men verg. \'t Ital. sign ore en \'t Fr. seigneur van het Lat. senior. Men vergelijke heerheit = pracht, luister in de volgende woorden nit het Leven van Jezus-. „En wette nit dat de princhen van der werelt hare heerheit plegen toeghsne over dat vole. 25 quot;Wyder; verder: men zie bldz. 34 reg. 14.

lucifee,

Apollion.

Ghy weet wat Michaël, Godts Veltheer, al vermagh:

Godts regementen staen verplicht aen zijn gezagh. Hy draeght den sleutel van het wapenhuis, hier boven. 5) De wacht is hem betrout. Hy houdt op alle hoven Getrou een wakende oogh, zoo dat \'er niet een star Van al het hemelsch heir, in \'t minst, zich reppen dar, Noch op dien hemeltoght uit zyn gelit verroeren., Men vanght haest aen, maer zulck een oorlogh uit te voeren, 10) Dat draeft ons maght voorby, en. sleipt een\' langen staert Van zwaricheden na. Wat tuigh, wat stormgevaert. Kan tegens hem bestaen, en de opperbenden sloopen? Al zette \'s hemels slot zijn diamantpoort open.

Het vreesde list, noch laegh, noch overrompeling. 15) Belzebub.

Indien men ons besluit bekrachtigh\' met de kling,

lek zie de morgenstar op onzen hoogen standert Braveeren, \'s hemels staet en heerschappy verandert. Apollion.

20) Do Veltheer Michaël voert, ruim zoo trots en fier,

Godts wonderlycken Naem in \'t velt van zyn banier.

De zon in top.

2 Al; men voege wat...al samen. 3 Regementen; scharen, ixn aanyevocrd worden, 3 Veeplicht staen; afhankelijk zijn-- men zie bldz. 30 reg. 2?. 5 Betrout; loevertronwd. 6 Wakende; men zie bldz. 33 reg. 10. 7 Dak; durft-, men zie bldz. 24 reg. 2?. 7 Eeppen (zich); de aanteekening op rapen (bldz. 33 reg. 5) verklaart genoegzaam, dat er bij reppen aan overhaasting, aan vergrijp tegea de orde kan gedacht vjorden-. de woorden uit bet volgende vers: „uit zyn gelit verroerenquot; geven bovendien nog de noodige opheldering. 9 Haest; spoedig, weldra, licht \\ men zie bldz. 29 reg. 16. 10 Draeft enz.; „dat gaat onze macht verre te boven.¹\' men zie voorbyslaen op bldz. 33 reg. 2. 10 Sleipt een langen staekt; men zie hierbij de aanteekening op eeksleip, bldz. 31 reg. 3. 12 Sloopen; vernietigen: ook met de beteekenis „te niet gaanquot; komt slo(o)pen bij V. voor. Zoo in de uitgave v, L. vs, 350: „want terwijl het (vaartuig) op den uitstekenden bult van een banck hangen bleef, tegens het zant aanstiet, lang in twijffel verlet .wiert, en den stroom stuitte, zoo sloopte het, en zette de mannen midden in \'t water neder. Over dit woord kan men Taal- en Letterh. IV, 302 en 303 desverkiezende nazien, waar door dr. van Helten de gelijkstelling van sloopen met het Hgd. schleifen wordt bestreden. 18 Beaveeken; schitteren, pronken-, men zie bldz. 28 reg. If. 21 Wonder-lyck ; sedert wonderlijk iets raars is gaan beteekenen, en wonderbaar eenvoudig vreemd beduidt, is \'wondervol langzamerhand in gebruik gekomen, Ook eervol is te verdedigen, nadat eerlijk zoozeer in beteekenis is beperkt. Men zie De Taal enz. bldz. 99.

treurspel.

Lucifer.

Wat baet een naem met licht geschreven? Een heldenstuck, als dit, wort geensins doorgedreven Met tittelen, en pracht, maar dapperheit, en moedt, 5) En treken, van vernuft en loosheit uitgebroet.

Ghy zyt een meester, tuck om Geesten in te luien, Te rygen aen uw snoer, te leiden, op te ruien.

Ghy kunt bederven zelfs, de vroomsten van de wacht; En leeren weifelen wat noit op weiflen dacht.

10) Begin, wy zien Godts heir gereten aen twee deelen; De hoofden en de leen aen \'t woeden, en krakeelen; De meeste maght alree geblintdoeckt, en verdooft. En Oversten en elck vast roepen om een hooft,

Indienghe een vierde deel op onze zy kunt troonen , 15) Men zal uw kloeck beleit met eere en ampten kroonen.

5 Treken; meerv. van treJce, later trek: meestal in een min gunstigen zin. 6 Tuck; listig: duidelijk elders bij V. „de noot maakt d\'ongeslepene üilcquot; \'tSbsttf. tuk had de beteekenis van slag, streek, list: het meerv. vinden we nog in \'t Hgd. Tücke, Het ww. tukken beteekende in den ruimsten zin „een snelle beweging makenquot;, bij voorkeur naar heneden, met de bijgedachte van arglist. amp; In te luien\\ op een hedriegelijke wijze overhalen tot, 8 Bederven; omkoopen, ontrouw maken, afvallig maken; eigenlijk vernietigen, te gronde richten: causatief bij het nog bestaande bederven.

Want ic had int herte toren,

Ende seide: „Vrouwe, mi dunct dat gi

quot;Wilt altemale bederven mi.quot;

Die Rose, vs. 4552.

Ick hoop op uwen troost, al most ick heden sterven,

lek weet uw Vader-gunst en sal my niet bederven.

Cats (door v. Vl.) II, 886, a. 8 Vroomsten ; zooals we vroeger (bldz, 28 reg. 23 der aant.) reeds zagen, beteekende vroom oorspronkelijk dapper, zachtjesaan kreeg het de tegenwoordige beteekenis: blijkens het volgende vers beduidt vertrouwbaar, onomkoop

baar, en wijkt dus ook van de grondbeteekenis af. 12 Verdooft; doof: dus met een beperkter zin dan verdooft op bldz. 10 reg. 13. De verwarring zal dus zoo groot worden, dat de meesten niet meer zien of hoor en. 13 Vast; reeds. 14 Troonen; bedriegelijk overhalen. Over de afkomst van dit woord heerscht verschil: dr. te quot;Winkel bracht af troonen in verband met trouw, goth. trauan-, aftroonen zou dan beteekenen „door vertrouwen in te boezemen, iemand ergens aftrekken, op meer of min bedriegelijke wijze. Anderen zien overeenkomst met het oude trommen, trompen het Fr. tromper. Volgens Dr. Sciioetensack (Etymologische JJntersuchungen, bldz. 170) zou de grondbeteekenis dan te zoeken zijn in het üligd. drumön d. i. in stukken slaan, waarvan het Mhgd. trümpfe = verminking, benadeeling (het Nhgd. heeft nog zertrümmern): de gedachte bedriegen zou dan uit die van benadeelen ontstaan zijn door de bijvoeging van het begrip listig, opzettelijk.

lucifer,

Ga bene, en overlegh dit stuck met Belial:

Het moet \'er duister zyn, daer hy verdolen zal.

Zyn troni, gladt vernist van veinzen en bedriegen, In \'t mommen niemant kent, die haer voorby kan vliegen. B) lek stygh te wagen: legh het over met u twe§.

De Hofraet is vergaert, en wacht ons komst alree.

Men zal, zoo dra ghy komt, u beide binnen roepen.

Heer Overste, bewaeck de hofpoort met uw troepen.

Belial. Apollion,

10) Belial.

Gods stedehouder dient zich van ons beide om hoogh. Apollion.

Wy vliegen te gelyck, als pylen van zyn\' boogh:

Belial.

15) En doelen op een wit, doch hachelyck te raken.

Apollion.

Sta vast, de hemel wil van dezen aenslagh kraken.

Belial.

Laet kraken al wat wil: het moet \'er nu op staen. 20) Apollion.

Hoe grypen wy dit stuck met kans en voordeel aen ?

Belial.

De wapens dienen ons: men moet van \'t heir beginnen. Apollion.

35) De hoofden eerst, met een de stoutsten zien te winnen.

Belial.

Door iet wat glimpelyx, en met een\' schyn verbloemt.

3 Troni; zie\' bldz. 11 reg. 17. 4 Mommen; huichelen, hedektelijk te werk gaan, met hedriegelijke oogmerken. Men zie de eigenlijke beteekenis in Biblioth. van Ned. KI. III, bldz. 67 reg. 18. 4 Voorby ti.iegen ; dus. 5 Legh

het over; zie overlegh Tier verzen vroeger : in innigheid van samenstelling verschillen veel ww. bij V. van de gewoonte daaromtrent in onze dagen. Men leze desbelust v. Helten, Vondel\'s Taal, I § 62 en § 63. 15 Hachelyck; moeielijk, twijfelachtig, onseher-, in laatstgenoemde beteekenis vinden we het bij V. zelf;

\'t Waer hachelijck of ghy dit zoudt gelooven.

Vondel (d. v. L.) III, bldz. 854, vs. 1310. 19 Wil; zal, 21 Kans; zooals gewoonlijk voor kans op slagen, goeden kans, schoonen kans. 23 Men sioet van \'i heir beginnen; „het leger moet eerst overgehaald worden.quot; 25 Stoutsten; moedigsten; zie bldz. 37 reg. 14. 27 Glimpelyx; wat een schoonen glimp heeft: de volgende woorden drukken dezelfde gedachte nog eens uit, zooals dikwijls bij V. Soms denkt men bij

treurspel.

Apollion.

Zoo geef het dan een\' naem: laet hooren hoe ghy \'t noemt. Belial.

Men hanthaef \'t Engelsdom, zyn hantvest, eer, en staten, 5) En kieze een hooft, waar op zich ieder magh verlaten.

Apollion.

Dat hebtghe recht gevat: ick wensch geen schooner stof. Noch zaet tot muitery, om burgery en hof Te schennen tegens een, en scharen tegens scharen: 10) Want ieder is gezint zyn staet en eer te waren. En wettigheit, waer toe d\' Almogentheit hem riep.

Eer zy de menschen vormde, en zoo veel spader schiep. Het hemelsche palais is ons tot erf gegeven.

Den Geesten, die dus hoogh op hunne vleugels zweven, IB) En vry van lichamen, niet zacken naer om laegh,

Past beter dit gewest dan \'t aertsch geslacht, te tracgh Om tegens zyn natuur te kiezen deze bogen.

Hier valt de dagh te sterck, te krachtigh , en hun oogen Verdragen geensins \'t licht, ons vroeger aangewent. 20) De mensch beware dan zyn eigen element,

Als andre dieren: hy genoegh\' zich met de palen Van zynen ryken hof. Heï ryzen en het dalen Van zon en maen verdeel¹ de maenden, en het jaar. Hy neem\' den ronden loop der heldre starren waer. 25) Hy nuttige zijn ooft en al den geur der kruiden,

En keer\' zich oost, en west, ten noorden, en ten zuiden. Dat zy zyn tytverdryf: en wat behoeft hy meer?

Wy kennen nimmer hier een\' aertschen opperheer.

Zoo sluit ick. Kuntghe, help dien zin beknopter uiten.

aan het ww. glimmen: de grondbeteekenis van dit woord ia echter een „voegend, passend samengaanen daardoor een aangenaam uiterlijk. Het Mhgd. heefd in dezen zin glimpf of gelimpf. In het Angs. heeft men gelimpeti voor zich toedragen, samenvallen met of, zooals wij vroeger zeiden, bijkomen. Men vergelijke de aanteekening op bekwaam op bldz. 1 reg. 4.

4 Hantvest; de voorrechten, bij die handvesten toegestaan. 5 Magh ; kan, vermag. 9 Schennen tegens een ; tegen elkaar opzetten, aanhitsen tegen elkaar: het Mhgd. schünden met dezelfde beteekenis. Ook in Overijsel (Deventer) is (xoas alhaos vóór een kwarteeuw) het woord nog in volle kracht; „iemand opschünen tegen.quot; 12 En zoo veel spadee scHrEP; men herhalo hier „eer zyquot;, dus; „en eer zy de menschen, zooveel spader dan de engelen schiep.quot; 15 Niet zacken; men vergelijke sackende element op bldz. 33 reg. 10. 18 Valt; is: men zie bldz. 10 reg. 4. 19 Aengewent; „dat ona tot een gewoonte is geworden: levenlooze zaken gewennen zich niet meer aan ons.

lucifer,

Belial.

Den mensch in eeuwigheit ten hemel uit te sluiten. Apollion.

Dat klinckt alle Engelen te wonder wel in \'t oor, 5) Dat vlieght, gelyck een vier, van \'t een in \'t ander koor, Door negen Ordens heene, en alle Hierarchy en.

Belial.

Zoo zal men allerbest versufte traegheit myen.

Ons heil en uitkomst hangt aen snelheit en aen spoet. 10) Apollion.

Niet min aen kloeck beleit, en dapperhcit, en moedt. Belial.

Die zal, door toeval van ontelbre vanen, groejen,

Apollion.

15) Zy morren vast: men moet hier heimlyck onder roejen ,

Zich mengen in dien hoop, en voeden hun beklagh.

Belial.

Dan diende Belzebub, een Vorst van groot gezagh, Zyn wapen aen hun klaght en wettigheit te hangen. 20) Apollion.

Niet plotsling, maer allengs, en als door zydegangen.

Belial.

De Stedehouder met zyn tegenwoordigheit Bie zelf de stercke hant aen zulck een trots beleit, 25) Apollion,

Wy zullen in den Raedt zyn\' zin en voorstel hooren: Hy veinze voor een poos, en geve in \'t endt de sporen Aen \'t opgeruide heir, verlegen om een hooft.

6 Negen Ordens; zie Negen Bogen op bldz. 7 reg. 10. 8 Veksuft; in *t algemeen wekt versuft de gedachte op aan traagheid van geest, afwesig-heid van geest. Vroeger schijnt de beteekenis sterker te zijn geweest dan thans. Kuiaen geeft; delirus, delirans, stupens, iucogitans, soeors-, anoii inops. Een merkwaardig voorbeeld vinden we bij Huygens, Costelick Mal, vs. 85. Over waanzin sprekende zegt hij:

De Sieckte die \'t gedruys van haer versufte toonen Can opwaerts stijgen doen, tot daer de sinnen woonen. 11 Kloeck; niet alleen dapper maar ook verstandig-, men zie N°. II dezer Biblioth. bldz. 16. 13 Toeval; het toevallen. 15 Eoejen; ze dus opnam. 16 Zich mengen in; zich begeven te midden van-, men zie bldz\' 32 reg, 18. 19 Te hangen; d. i. hun klachten met de wapenen steunen, dien klachten dus klem bijzetten door het zwaard. 21 Dook. zïdegangen; of, zooals men ook kan zeggen, bedektelijk, langs linksche vjegen. 26 Zin; meening men zie bldz. 18 reg. 3

treurspel, 49

Belial.

Aen \'t hooft hangt al de zaeck. Hoe veel ghy hun belooft, Zy zullen zonder hooft dien optoght niet beginnen.

apollion.

5) Wat ree gewonnen is, behoeft men niet te wincen.

Wie meest gequetst wort in zyn heerlyckheit, en staet,

Dien geit het eerst; die stapp\' vooraen, en sla de maet In zoo veel duizenden.

Belial.

1 0) De billyekheit en reden

Vereeren hem dees kroon: doch eerwe dieper treden , Zoo laet ons al \'t gevaer eerst wegen, niets bestaen,

Of al de Hofraet steeck\' hier zelf zyn zegel aen.

EEY VAN ENGELEN.

f

\' zang.

Hoe zien de hoffelyeke gevels

Zoo root? hos straelt het heiligh licht Zoo root op ons gezicht,

Door woleken en bedroefde nevels? Wat damp, wat mist betreckt Dat zuiver noit bevleckt,

En loutere saffier ?

Die vlam, dien glans, dat vier Van \'t heldere Alvermogen?

Hoe schynt ons nu de diepe gloet Der Godtheit toe, zoo zwart als bloet? Die flus zoo klaer alle oogen

Verheughde? Wie begrypt, wie keut Deze oirzaeck, onder de Eogelsdommen, Die, boven Adams element,

30)

3 Optoght; wat men op de aarde „opstandquot; heet, wordt in den hemel zeer gevoegelijk „optoghtquot; geheeten. 7 Sla de jiaet; natuurlijk voor „die voere aan,quot; „die bevele.quot; 11 Diepeii treden; verder gaan. 13 Bestaen; ondernemen-, men zie boven bldz. 43 reg. 7, en ren. 13. 18 Zijn zeuel aan iets steken of hechten; de woorden \\oor dit gebruik uit vroeger dagen worden thans gebezigd voor wetlirjen, goedkeuren. 16 Hofpelyck ; afleiding door middel van • lijk met de kracht van den genitief 20 Betkeckt; trekt over-, we willen hierbij alleen opmerken, dat betrekken als transitief werkw. in dezen zin niet langer in gebruik is; we betrekken nog wel een huis. 22 Loutek; rein, zuiver. 27 Flus; noy Icoit geleden: het begrip snelheid, dat aan vliegen eigen is, ging bij den stam van den inqierfectum over in korten afstand van tijd, zoowel voor als na een gegeven oogenblik.

4

LUCIFER.

Noch flus op galm van keelen zwommen; Op lucht van Geesten, in den glans, Die galery, en tin, en trans,

Gewelf van koor en hof vergulde, 5) En met een ziel van vreught vervulde.

Al wat hier boven leeft, en zweeft? —

Wie is \'er, die ons reden geeft ?

TEGENZANG.

Toen wy, op Gabriëls bazuinen, 10) Ontvonckten, en eene nieuwe wys

Aenhieven , Godt ten prijs;

De roozegaerdcn, en de tuinen Van \'t hemelsch paradys.

Door zulck een dau en spys 15) Van lof en zang verblyt.

Ontloken; scheen de Nyt Van ouder in te sluipen.

Een groot getal der Geesten stom,

En bleeck, en dootscli, ging , drom by drom, 20) Misnoegend henedruipen.

De winckbraeu hing verslenst op \'t oogh,

1 Galm van keelen en lucht van Geesten ; beide uitdrukkingen doelen op iets bijzonder fijns, waarin alleen voorwerpen, die bijna geen z/caarte hehhea (dus tegenover „sackende elementenquot; staan) kunnen zwemmen, d. i. drijven, zweven, zonder daarbij aan een (roeiende) beweging te denken, zooals wij thans gewoonlijk doen. 20 Misnoegend; het tegenovergestelde van (zich) =

tevreden zijn: klagend, treurend dus. 20 Henedruipen; wij zeggen gewoonlijk afdrnvpen. Vondel bezigt ook nog doordruilen. Gijsbrecht van Aemstel zegt; Nooit kraaide haan, als hem de kam was afgebeten.

Een dog en baste nooit, maar droop, als hij \'t verloor, Met ingetrokken staart en hangende ooren door.

21 Winckbraeu; natuurlijk ons vienhbrauw: bij bratao denke men aan \'t En-gelsche In-ow. Evenals de namen van andere lichaamsdeelen is dit woord heel oud en duister, 21 Verslensen; minder worden, verdwijnen, verwelken. Zoo bij Vondel zelf (Poëzy, 1, 616):

Uw jenght verslenst. Uw vaders stamhuis smelt.

(Ver-Jslensen ontstond door assimilatie uit (ver-)slentsen, \'t welk door achtervoeging eener s aan den stam (men vergelijke riden, ritsen, ritselen-, sliten, slitsen, slissen) zijn ontstaan aan slinden, slenden (men zie ook hier de verscherping van den slotmedeklinker) te danken had. Slendeii leeft nog voort in slenderen, waarnaast slenteren.

De grondbeteekenis vinden we in den Germaanaehen wortel slid, die glijden beteekent; met dit onderscheid evenwel, dat bij glijden aan esn snelle, bij slid aan een langzame beweging moet gedacht worden. De nieuwere vormen ontston-

TREURSPEL.

Het gladde voorhooft zette een rimpel.

De hemelduiven, hier om hoogh, Onnozel eerst, opreebt, en simpel,

Aen \'t zuchten sloegen, zoo het scheen; 5) Als of de hemel viel te kleen

Voor haer, toen Adam wierd verkoren, En zulck een kroon den mensch bescborcD.

den door inschuiving eener n; zonder die n vinden we den wortel in slede, \'t Hgd. Schlitten, \'t Eng. to slide en sledge.

Twee hoofdbegrippen zijn bij de ontwikkeling van dit woord steeds duidelijk aan \'t licht getreden: le. die van langzame beweging, en 2e. van langzame ver-vjijdering: verdwijning. De eerste beteekenis hecht zich meer aan slender en en slenteren = traag gaan, rondloopen zonder doel-, bij slensen en verslensen denken we eerder aan verdwijnen, afnemen, achteruitgaan, vervallen, verwelken, slap worden enz. Men denke evenwel aan \'t vroegere adjectief slender = dun, mager, spichtig, dat in \'t Engelsch nog voortleeft. Dat slender en ook voorkomt met de beteekenis van draaien = niet ridderlijk op het doel afgaan zal niemand bevreemden; evenmin ., dat slenter voorkomt in den zin van sleep, sleur ca draai, en in dien van lap, tod. Men zie verder de volgende voorbeelden: Wat is al u cieraet.

Dat metter tijt verslentst, en door de doot vergaet ?

Krul, Diana, 23.

En of hier d\' Egelentier wat slindert,

(Wie \'t port) den wortel blijft.

Orangien Lelyhof, 1,9.

Al is de schoone roos door hitte van der sonnen Verslendert, afgeteert, door rimpels ingewonnen.

Cats, W er eken I, fol. 411. Zy hebben slenters, in hun ommegang en spreeken,

Waar door ze in \'t diep geheim der hartenkamers breeken,

Beiikhey, Vaderl. Afscheid, 76.

Ook werd verslenden transitief gebruikt:

Verslenst ghy zoo de bloem en \'t eelste van uw tijdt?

Vondel, Jos. in Egypte, 22,

1 Zette een rimpel: „op het voorhoofd plooide zich een rimpelquot;: het gebruik van zetten = doen plaats hebhen, te voorschijn roepen is zeer ingekrompen. Vroeger zei men b v. ook „hij zet zijn doodverfquot; voor „hij krijgt een bleeke kleur,quot; „hij wordt bleek.quot; 2 Hemelduiven; voor Ut gewone engelen bezigd, 3 Onnozel; onschuldig\', men zie Biblioth. v. Ned. KI. III, bldz. 118 reg. 14. 3 Simpel; evenals bij onnoozel ontaardde ook hier het onschuldig in bekrompen naar den geest. Men vergelijke ten overvloede: Matth. X, J6: „Weest eenvoudig, gelijk de duiven.quot; 4 Sloegen; „begonnen te zuchten,quot; men zie bldz. 33 reg. 2. 5 Viel; zie vallen op bldz. 8 reg. 4. 7 Beschoben; toe-gedeeld-, het Hgd. zegt grammaticaal juister bescheert, aangezien het ww. be-scheren eigenlijk zwak verbogen diende te worden, als denominatief van Ohgd. scar a, Mhgd. schar = menigte, hoop — gedeelte, af deeling, stam van \'t sterke werkwoord scheren = snijden.

T/UCIFER.

Dees smet ontstelt het oogli van \'t Licht. Z\' ontsteeckt die vlam in Godts gezicht. Wij willen ons uit liefde in \'t midden van hun mengen, En deze oploopentheit weêr tot bedaren brengen.

HET DEEDE BEDEYF. Lüciperisten. Eby.

LüCirERISTEN.

Hoe kan men in zyn waen zoo vroegh bedrogen worden! Hoe is \'t alrce verkeert! wij schatten niemants Orden Geluckiger dan d\' onze, in dit opgaende Eyck, 5) Ja achtten onzen Staet den Oppersten gelyck,

En onveranderlyck, en boven \'t aertsch gezegent;

Wanneer ons Gabriël met Godts bazuin bejegent,

En uit de goude poort verbaest met dit gebodt,

Hetwelck al quot;t Engelsdom versteeckt van \'t hooghste lot, 10) Hun uit den vollen schoot der Godlheit eerst geschonckcn. Daar leggen wy te laegh, en zien de schoone voncken En si.ralen van onze eere en heerlyckheit geblust , De gautsche Hierarchy des hemels ongerust ,

Den mensch, in top van Staet en raaght, zoo trots verheven, 15) Dat wy, als slaven , voor zyn hecrschappye beven.

1 Ontstelt; doet het „oogh van \'t Lichtquot; zijn gewone kalmte, helderheid verliezen. 2 Vlam; als bewijs der „ontsteltenis,quot; van loom dus. 3 Mengen (in \'t midden van hun); zie bldz. 33 reg. 18. 4 Oplcopentheit; oproerige hewvging, oproer-, met veel sterker beteekenis dus dan dit woord tegenwoordig heeft, nl. drift.

3 Waen; meening, verleerde meening: men vergelijke waanzin. 3 Verkeekt; veranderd\', ,\'i kan verkeerenquot; was de leuze van Bbeeroo. 4 Opgaende; iloeiende: men denke aan opgang, bldz. 35 re^. 5. 7 Wanneer: ioen, als. 7 Bejegent; ontmoet, tegenkomt-, men vergelijke het Hgd. begegnen. 8 Verbaest; ontstelt-. men zie bldz. Jl reg. 13. 9 Versteeckt ; de stamwortel siït\'A van dit werkwoord ontstond uit stik, dat in den vóór-Oermaanschen tijd stig luidde {ariyim, \'t Lat. instigarej: de grond beteekenis is „met een of ander scherp, puntig voorwerp ergens indringen;quot; evenals bij slaan (zie bldz. 33 reg 2) werd ook hier aan de voorafgaande beweging gedacht en werd steken een zeer algemeen gebruikt woord om een handeling aan te duiden. Tersteken beteekende verwijderen van, waaruit de beteekenis van berooven gemakkelijk kon voortvloeien. 11 Leggen; men zie bldz. 5. reg 3. 13 Ongerust; zooals duidelijk in\'toog springt, met veel meer kracht dan tegenwoordig, evenals \'t zooeven geooemde verhazen.

TREURSPEL.

O, onverwachte slagh, en staelverwisseling! Och treurgenooten, zet u hier in eenen ring In \'t ronde; zet u hier te zamen : helpt ons treuren, En zuchten: het is tyt ons feestgewaet te scheuren, ö) Te klagen: niemant kan ten minste ons dit verbiên. De bly schap svnilt, en zal nu d\' eerste droefheit zien, Helaes, helaes, helaes, gsbroeders, hemelreien,

Leght af uw hooftcieraet: verandert uw lievreien En vrolyckheit, in rou : slaet neêr uw aengezicht. 10) Zocckt schaduwen, als wy. De droefheit schuwt het licht. Een ieder volge ons stem, en bange jammerklaghten. Vcrdrinckt in jammer; zinekt in droevige gedachten. Het klagen helpt, en zet de droefheit ooek van \'t hart. Nu schept in \'t kermen lust: het kermen heelt de smart. 15) Nu roept uit eenen raont, en volleght ons misbaren. Helaes, helaes, helaes, waer is ons heil gevaren!

Eey.

Wat weeklaght hoort men hier? onaengecamen toon, De Hemel yst hier af. Dees lucht is niet gewoon 30) Te hooren een muzyck van druck op noten galmen Door \'t juichende gewelf. Triomfen, kransen, palmen.

6 Smilt; vervloeit, verdwijnt: wat de i betreft, men weet dat de sterke werkw. der 1ste klasse of onv, e of onvolv. i hebben. 8 Lievreien; gewaden-. van \'t Fransehe livrée, oorspronkelijk de kleeding, welke vroeger de Fransche Koning livra.it (leverde) aan dc dienaren van zijn hnis. 16 Misbaken ; ren. weeklagen, vooral blijkbaar uit de gebaren. Het ww. haren beteekent thans alleen voortbrengen-, vroeger was de toepassing van dit woord raimer en kon het o. a. ook zich gedragen, zich aanstellen, aangaan heteekenen. Men vergelijke het Hgd, gebaren en denke aan ons misbaar-, ook de volgende voorbeelden :

Ey! vrouw kom in huis! miester wordt wakker, en begint hy te boeren!

Jan Vos, Klucht van Oene, bldz. 1.

Soo baart hy als een Droes.

Van dek Veen, Zinnebeelden, bldz. 32, Het algemeen begrip van baren (met een bekenden overgang vóór de r van a in c, uit beren) is dragen. Het woord liep tot de swalelee vervoeging over, vooral onder den invloed van een ander baren ~ ontblooten, openharen, too-nen, behoorende tot haar = hloot (zooals nog in baarblijkelijh en barrevoets)-, alleen geboren herinnert er ons aan. Samenstellingen met mis komen bij Vondel bijzonder veel voor. 16 Gevaken; heengegaan, gebleven-, varen beteekent in den rnimsten zin zich bewegen (van de eene plaats raar de andere). 19 Hiek aï; zooals bekend is, een andere vorm voor hiervan. 20 Muzyck van dkuck; treurige muziek, treurige tonen. 20 Galmen; weerklinken-, de beteekenis van galmen ligt hier meer naar de eerste beteekenis, die van zingen, toe, waaraan zich echter reeds vroeg de bijgedachte van deftig verbond.

LUCIFER.

En harpen passen ons, en snaren. Wat wil dit?

Wie of hier hangendsJioofts ineengekrompen zit,

Verlaten, en bedfuckt, en zonder noot beladen?

Wie geeft hun treurens stof? wie kan dees oirzaeck raden? 5) Myn EeigenootenT^volght: \'t is noodigh dat men vraegh\' Naer d\' oirzaeck van hun leet, en deze donckre vlaegh Van droefheit, die den glans van onze pracht ontluistert, Het licht van \'t eeuwigh feest benevelt, en verduistert. De hemel is een hof van weelde en vreught en vree. 10) Hier nestelt aen dit dack noch rou, noch hartewee. Myn reigenooten volght, en troostze in hun bezwaren.

Luciferistesquot;.

Helaes, helaes, Lelaes , waer is ons heil gevaren!

Eey.

15) Genooten van ons heil en blyschap, broeders, hoe?

O zonen van het licht, hoe dus bedroeft te moê?

Wie geeft u stof aldus te jammeren, te treuren?

Ghy had begonnen \'t hooft ten hemel op te beuren, Te bloeien in den dagh, die neêrstraelt van Godts glans. 20) De hemel broght u voort, om vlugh, van trans in trans, Van \'teen in \'tander hof, te steigeren, te zweven, In \'t onbeschaduwt licht, vernoeght,, verzaet te leven. Op een gedurigh feest, te smaken \'t hemelsoh mann\' Van Godts onsterflijkheit, in een gerust gespan 2 5) Van feestgenooten, Hoe? dit voeght geen burgeryen

Van Englestandt, o neen: dit voeght geen Heerschappyeu,

3 Zonder noot; zonder oorzaak, zonder iets dat .hen kwelt: noot toch be-teckent kommer, verdriet. b. v.;

Die maechden waren truerich zeer Ende leden van rouwen groten noot.

Der Minnen Loep, B. IV. vs. 527. 3 Beladen ; bezwaard, bekommerd, ievreesd, zoo bij Vondel (door v. L. II, 622); — — — om den vader, die te velde leyd, beladen,

Soo soeckt sy in den soon haer\' minne te versaden.

en in der Minnen Loep, B. I, vs. 1652:

Mer als een mensche so is beladen.

Dat hi selve ghenen raet en weet.

18 Ghy had begonnen; naar onze gewoonten zoude het hulpww. zijn hier gebruikt moeten worden: aangezien den dichter de handeling vooral voor den geest stond, kan \'t gebruik van luibben ons niet zoo zeer bevreemden. 22 Verzaet; men denke hier vooral aan het aangename gevoel, dat ver~adifjiny geeft. 24 Gerust gespan; eensgezind, vreedzaam gezelschap, vereeniging van personen, die bij elkaar behoor en, tusschen wie harmonie heerscht.

treurspel.

Geen Maghten, Troonen; noch geen heerschend Hemelsdom. Ghy kropt uw droefheit in, en zit versuft en stom.

Laet hooren wat u deert: ontdeckt het uw gespeelen. Ontdeekt uw hartquetzuur, dat wy die mogen heelen. 5) Lïïciperisten.

Och broeders, vraeghtghe noch met errenst wat ons let ? Ghy hoort, zoo wel als wy, wat Gabriël trompet:

Hoe wy, door \'t nieuw bevel, van onzen staet vervielen In eene slaverny der aerde, en zooveel zielen 10) Als uit een luttel bloets en zaets te spruiten staen.

Wat is by ons alree mishandelt, of misdaen ,

Dat Godt een waterbel, vol wint en lucht geblazen,

Verheft om d\'Engelen, zyn zonen, te verbazen? Een basterdy verheft, gevormt uit klay, en stof? 15) Wy waren pas gewyt tot pylers van zyn hof,

Bekleedden onzen plicht, als trouwe ryxgenooten.

En worden op een\' sprong gebannen en gestooten Uit deze waerdigheit, verdruckt te streng, en straf. De hantvest en het Kecht, dat ons de Godtheit gaf, 30) Wort ingetrocken, en, in stede van regeeren

Met Godt, en onder Godt, zal Adam triomfeeren. En heerschen, in zyn bloet en afkomst, onbepaelt.

De zon dsr Geesten is te plotseling gedaelt.

Och lotgenooten, volght ons droefheit, en misbaren. 25) Helaes, helaes, helaes, waer is ons heil gevaren!

Key.

Ontsteltghe u om den last van Godt en Gabriël?

Dit schynt een razerny. Wie durf het hoogh bevel Berispen? wie verwaent de Godtheit wederstreven? 30) Wy zyn gehouden Godt zyn Kecht en eer te geven,

2 Kkopt in; wij zeggen gewoonlijk verkroppen. 2 Versuft; men zie op bltlz. 48 reg. 8. 3 Gespeelkn , speelgenootm, vrienden. C Errenst ; vroeger merkten we reeds op, dat de diaeresis eertijds vrij wat algemeener was dan thans. 6 Let; hindert-, men zie ter opheldering Biblioth. van Ned. KI. Ill, bldz. 113 reg. 6, 9 En zooveel zielen; men leze „en in eene slavernij van (d. i. uitgeoefend door) zooveel zielen enz.quot; 11 Mishandelt; misdaan, verkeerd gehandeld. )3 Verbazen; ontzetten, verschrikken-, men zie bldz. 11 reg. 18. 27 Ontsteltghe u; ontstellen wordt thans niet reflexief meer gebezigd. 29 Verwaent; trots-, volgens Kiliaen gloriosus, gloriaiundns, arrogans, „qui ultra quam par est, de se cogitat.quot; Van het ww. verwanen in den zin van over-waneu, te veel wanen vonden we een duidelijk voorbeeld in Jan\'s Teestye:

LUCIFER.

En harpen passen ons, en snaren. Wat wil dit?

Wie of hier hangendsJioofts ineengekrompen zit,

Verlaten, en bedfuckt, en zonder noot beladen?

Wie geeft hun treurens stof? wie kan dees oirzaeck raden? 5) Myn EeigenootenT^volght: \'t is noodigh dat men vraegh\' Naer d\' oirzaeck van hun leet, en deze donckre vlaegh Van droefheit, die den glans van onze pracht ontluistert, Het licht van \'t eeuwigh feest benevelt, en verduistert. De hemel is een hof van weelde en vreught en vree. 10) Hier nestelt aen dit dack noch rou, noch hartewee. Myn reigenooten volght, en troostze in hun bezwaren.

Luciferistesquot;.

Helaes, helaes, Lelaes , waer is ons heil gevaren!

Eey.

15) Genooten van ons heil en blyschap, broeders, hoe?

O zonen van het licht, hoe dus bedroeft te moê?

Wie geeft u stof aldus te jammeren, te treuren?

Ghy had begonnen \'t hooft ten hemel op te beuren, Te bloeien in den dagh, die neêrstraelt van Godts glans. 20) De hemel broght u voort, om vlugh, van trans in trans, Van \'teen in \'tander hof, te steigeren, te zweven, In \'t onbeschaduwt licht, vernoeght,, verzaet te leven. Op een gedurigh feest, te smaken \'t hemelsoh mann\' Van Godts onsterflijkheit, in een gerust gespan 2 5) Van feestgenooten, Hoe? dit voeght geen burgeryen

Van Englestandt, o neen: dit voeght geen Heerschappyeu,

3 Zonder noot; zonder oorzaak, zonder iets dat .hen kwelt: noot toch be-teckent kommer, verdriet. b. v.;

Die maechden waren truerich zeer Ende leden van rouwen groten noot.

Der Minnen Loep, B. IV. vs. 527. 3 Beladen ; bezwaard, bekommerd, ievreesd, zoo bij Vondel (door v. L. II, 622); — — — om den vader, die te velde leyd, beladen,

Soo soeckt sy in den soon haer\' minne te versaden.

en in der Minnen Loep, B. I, vs. 1652:

Mer als een mensche so is beladen.

Dat hi selve ghenen raet en weet.

18 Ghy had begonnen; naar onze gewoonten zoude het hulpww. zijn hier gebruikt moeten worden: aangezien den dichter de handeling vooral voor den geest stond, kan \'t gebruik van luibben ons niet zoo zeer bevreemden. 22 Verzaet; men denke hier vooral aan het aangename gevoel, dat ver~adifjiny geeft. 24 Gerust gespan; eensgezind, vreedzaam gezelschap, vereeniging van personen, die bij elkaar behoor en, tusschen wie harmonie heerscht.

treurspel.

Geen Maghten, Troonen; noch geen heerschend Hemelsdom. Ghy kropt uw droefheit in, en zit versuft en stom.

Laet hooren wat u deert: ontdeckt het uw gespeelen. Ontdeekt uw hartquetzuur, dat wy die mogen heelen. 5) Lïïciperisten.

Och broeders, vraeghtghe noch met errenst wat ons let ? Ghy hoort, zoo wel als wy, wat Gabriël trompet:

Hoe wy, door \'t nieuw bevel, van onzen staet vervielen In eene slaverny der aerde, en zooveel zielen 10) Als uit een luttel bloets en zaets te spruiten staen.

Wat is by ons alree mishandelt, of misdaen ,

Dat Godt een waterbel, vol wint en lucht geblazen,

Verheft om d\'Engelen, zyn zonen, te verbazen? Een basterdy verheft, gevormt uit klay, en stof? 15) Wy waren pas gewyt tot pylers van zyn hof,

Bekleedden onzen plicht, als trouwe ryxgenooten.

En worden op een\' sprong gebannen en gestooten Uit deze waerdigheit, verdruckt te streng, en straf. De hantvest en het Kecht, dat ons de Godtheit gaf, 30) Wort ingetrocken, en, in stede van regeeren

Met Godt, en onder Godt, zal Adam triomfeeren. En heerschen, in zyn bloet en afkomst, onbepaelt.

De zon dsr Geesten is te plotseling gedaelt.

Och lotgenooten, volght ons droefheit, en misbaren. 25) Helaes, helaes, helaes, waer is ons heil gevaren!

Key.

Ontsteltghe u om den last van Godt en Gabriël?

Dit schynt een razerny. Wie durf het hoogh bevel Berispen? wie verwaent de Godtheit wederstreven? 30) Wy zyn gehouden Godt zyn Kecht en eer te geven,

2 Kkopt in; wij zeggen gewoonlijk verkroppen. 2 Versuft; men zie op bltlz. 48 reg. 8. 3 Gespeelkn , speelgenootm, vrienden. C Errenst ; vroeger merkten we reeds op, dat de diaeresis eertijds vrij wat algemeener was dan thans. 6 Let; hindert-, men zie ter opheldering Biblioth. van Ned. KI. Ill, bldz. 113 reg. 6, 9 En zooveel zielen; men leze „en in eene slavernij van (d. i. uitgeoefend door) zooveel zielen enz.quot; 11 Mishandelt; misdaan, verkeerd gehandeld. )3 Verbazen; ontzetten, verschrikken-, men zie bldz. 11 reg. 18. 27 Ontsteltghe u; ontstellen wordt thans niet reflexief meer gebezigd. 29 Verwaent; trots-, volgens Kiliaen gloriosus, gloriaiundns, arrogans, „qui ultra quam par est, de se cogitat.quot; Van het ww. verwanen in den zin van over-waneu, te veel wanen vonden we een duidelijk voorbeeld in Jan\'s Teestye:

LUCIFER.

En harpen passen ons, en snaren. Wat wil dit?

Wie of hier hangendsJioofts ineengekrompen zit,

Verlaten, en bedfuckt, en zonder noot beladen?

Wie geeft hun treurens stof? wie kan dees oirzaeck raden? 5) Myn EeigenootenT^volght: \'t is noodigh dat men vraegh\' Naer d\' oirzaeck van hun leet, en deze donckre vlaegh Van droefheit, die den glans van onze pracht ontluistert, Het licht van \'t eeuwigh feest benevelt, en verduistert. De hemel is een hof van weelde en vreught en vree. 10) Hier nestelt aen dit dack noch rou, noch hartewee. Myn reigenooten volght, en troostze in hun bezwaren.

Luciferistesquot;.

Helaes, helaes, Lelaes , waer is ons heil gevaren!

Eey.

15) Genooten van ons heil en blyschap, broeders, hoe?

O zonen van het licht, hoe dus bedroeft te moê?

Wie geeft u stof aldus te jammeren, te treuren?

Ghy had begonnen \'t hooft ten hemel op te beuren, Te bloeien in den dagh, die neêrstraelt van Godts glans. 20) De hemel broght u voort, om vlugh, van trans in trans, Van \'teen in \'tander hof, te steigeren, te zweven, In \'t onbeschaduwt licht, vernoeght,, verzaet te leven. Op een gedurigh feest, te smaken \'t hemelsoh mann\' Van Godts onsterflijkheit, in een gerust gespan 2 5) Van feestgenooten, Hoe? dit voeght geen burgeryen

Van Englestandt, o neen: dit voeght geen Heerschappyeu,

3 Zonder noot; zonder oorzaak, zonder iets dat .hen kwelt: noot toch be-teckent kommer, verdriet. b. v.;

Die maechden waren truerich zeer Ende leden van rouwen groten noot.

Der Minnen Loep, B. IV. vs. 527. 3 Beladen ; bezwaard, bekommerd, ievreesd, zoo bij Vondel (door v. L. II, 622); — — — om den vader, die te velde leyd, beladen,

Soo soeckt sy in den soon haer\' minne te versaden.

en in der Minnen Loep, B. I, vs. 1652:

Mer als een mensche so is beladen.

Dat hi selve ghenen raet en weet.

18 Ghy had begonnen; naar onze gewoonten zoude het hulpww. zijn hier gebruikt moeten worden: aangezien den dichter de handeling vooral voor den geest stond, kan \'t gebruik van luibben ons niet zoo zeer bevreemden. 22 Verzaet; men denke hier vooral aan het aangename gevoel, dat ver~adifjiny geeft. 24 Gerust gespan; eensgezind, vreedzaam gezelschap, vereeniging van personen, die bij elkaar behoor en, tusschen wie harmonie heerscht.

treurspel.

Geen Maghten, Troonen; noch geen heerschend Hemelsdom. Ghy kropt uw droefheit in, en zit versuft en stom.

Laet hooren wat u deert: ontdeckt het uw gespeelen. Ontdeekt uw hartquetzuur, dat wy die mogen heelen. 5) Lïïciperisten.

Och broeders, vraeghtghe noch met errenst wat ons let ? Ghy hoort, zoo wel als wy, wat Gabriël trompet:

Hoe wy, door \'t nieuw bevel, van onzen staet vervielen In eene slaverny der aerde, en zooveel zielen 10) Als uit een luttel bloets en zaets te spruiten staen.

Wat is by ons alree mishandelt, of misdaen ,

Dat Godt een waterbel, vol wint en lucht geblazen,

Verheft om d\'Engelen, zyn zonen, te verbazen? Een basterdy verheft, gevormt uit klay, en stof? 15) Wy waren pas gewyt tot pylers van zyn hof,

Bekleedden onzen plicht, als trouwe ryxgenooten.

En worden op een\' sprong gebannen en gestooten Uit deze waerdigheit, verdruckt te streng, en straf. De hantvest en het Kecht, dat ons de Godtheit gaf, 30) Wort ingetrocken, en, in stede van regeeren

Met Godt, en onder Godt, zal Adam triomfeeren. En heerschen, in zyn bloet en afkomst, onbepaelt.

De zon dsr Geesten is te plotseling gedaelt.

Och lotgenooten, volght ons droefheit, en misbaren. 25) Helaes, helaes, helaes, waer is ons heil gevaren!

Key.

Ontsteltghe u om den last van Godt en Gabriël?

Dit schynt een razerny. Wie durf het hoogh bevel Berispen? wie verwaent de Godtheit wederstreven? 30) Wy zyn gehouden Godt zyn Kecht en eer te geven,

2 Kkopt in; wij zeggen gewoonlijk verkroppen. 2 Versuft; men zie op bltlz. 48 reg. 8. 3 Gespeelkn , speelgenootm, vrienden. C Errenst ; vroeger merkten we reeds op, dat de diaeresis eertijds vrij wat algemeener was dan thans. 6 Let; hindert-, men zie ter opheldering Biblioth. van Ned. KI. Ill, bldz. 113 reg. 6, 9 En zooveel zielen; men leze „en in eene slavernij van (d. i. uitgeoefend door) zooveel zielen enz.quot; 11 Mishandelt; misdaan, verkeerd gehandeld. )3 Verbazen; ontzetten, verschrikken-, men zie bldz. 11 reg. 18. 27 Ontsteltghe u; ontstellen wordt thans niet reflexief meer gebezigd. 29 Verwaent; trots-, volgens Kiliaen gloriosus, gloriaiundns, arrogans, „qui ultra quam par est, de se cogitat.quot; Van het ww. verwanen in den zin van over-waneu, te veel wanen vonden we een duidelijk voorbeeld in Jan\'s Teestye:

lucifee.

Eey.

Verknocht met Godts natuur; een wonderlyck bestaen. Ltjcifemsten.

Och Ensielsdom, wou Godt zich paren met uw wezen! 5) Eey.

Wat Godt behaeght, en schickt, dat wort met recht geprezen. Lüclferisten.

Hoe heeft hy \'s menschen peil alree zoo hoogh gemerckt ? Eey.

10) Het is ai wel, al goet, wat Godt bepaelt, en werckt.

Lücifemsten.

Hoe wil de mensch de kroon der Engelen verdooven!

Eey.

Alle Englen zullen Godt in \'t lichaem zien , en loven. 15) Luciferisten.

Zy zullen slyck en stof aenbidden in het stof?

Eey.

Bewieroocken Godts naera, met geur, en prijs, en lof.

Luciferisten.

20) Den mensch bewieroocken, van hooger hant gedwongen? Apollion. Belial. Eey.

Apollion.

Zy mompelen alree? ghy hoort een\' stryt van tongen.

2 Wonderlyck; wonderdadig, wondervol-, men zie bldz. 19 reg. 4. 3 Bestaen ; hier in den zin van „bij zich zelf staanquot; = existentie. 8 Het peil jiergken ; geschiedde vroeger vrij wat algemeener dan thans, o. a. werd het peil gemerkt in bierkroezen en andere drinkvaten, om de herbergiers te verplichten de noodige hoeveelheid te schenken. Gewoonlijk bestond het peil in een streepje-, vandaar „peil trekkenquot; Zooals men weet ontstond peil langs een bekenden weg uit pegel, en werd dit woord gevormd van het w w. peg tra = aanwijzen, dat in \'t Platd. nog in vollen bloei is. 12 Veiidooven; men zie over verdooven bldz 26 reg. 7. 23 Mompelen; frequentatief van moazpm, d. i. binnensmonds, onduidelijk spreken-, \'tis hetzelfde woord als mommelen en volstrekt niet met mond verwaai, zooals de spelling mondpelen van Kiliaen en Ten Kate zou doen denken. Aardig gebruikt Bogaees dit woord in zijn Togt van Heemskerk (privaat druk):

Dan, uitgeput, terneergeslagen.

Dan mompte hij van vreeverdragen Maer \'t bleef bij \'t momplend stemgeluid.

Skeat\'s Etymological Dictionary heeft mumbte = to speak indistinctly. 33 Tongen ; gebruikelijke metonymia voor geluiden.

treurspel.

Belial.

Wat scharen treuren hier, gedompelt in den rou,

De sluiers om de borst, en lenden? niemant zou

Begrypen dat men dus, in \'t midden van de Geesten, 5) Op \'t eeuwige baneket, en d\' endelooze feesten,

Kon treuren, zaegh men niet dit jammerlyck getal , Verslensen van verdriet.; Wat ramp wat ongeval \' Ontsteltze? Broeders, hoe? wat\'s d\'oirzaeek van dit kermen?

Beledight iemand u? men zal uw Eecht beschermen, 10) Wat deert de Broeders? spreekt; laet hooren wat u deert.

Eey.

Zy klagen dat de staet der msnschen triomfeert,

Door Gabriëls bazuin, en opstygbt boven d\' Engelen!

Dat Godt zyn wezen wil met Adams wezen strengelen: 15) De Geesten onderwerpt het menachelyk gebiet.

Daer hoort ghy kort en klaer den gront van hun verdriet, Apollion.

Zoo groot een ongelyck valt lastigh te gedoogen.

Belial.

30) Het overtreft bykans ons krachten, en vermogen.

Eey.

Wy bidden, dat ghy toch dien twist met ons beslecht. Apollion.

Wat raet ? hoe paeit men hen ? zy steunen op hun Eecht. 35) Eey.

Wat Eecht? die wetten geeft vermagh de wet te breken. Apollion.

Hoe kan Eechtvaerdigheit een onrecht oordeel spreken ?

5 Bancket = feestmaal. 7 Verslensen; vergaan, verkwijnen: zie bldz. 50 reg. 21. 8 Ontstellend. i. uit den stel, uit den stal, uit den gewonen stand brengen: tegenwoordig heeft het woord zwakker beteekenia dan vroeger. 8 Beledight; hier stellig met de duidelijke beteekenis: „Heeft iemand u leed gedaan?quot; Ook dit woord is zeer in kracht verzwakt. 14 Strengelen; zich innig verbinden, wat vroeger ook door mengelen is uitgedrukt; in elk geval verwant met ons streng, het Hgd. strang, het Eng, waarschijnlijk ook met

door invoeging eener n (zie slensen op bldz 50) en met metathesis der r. Bij strengen en strengelen zou men dan £an een krachtig ineendraaien, innig verbinden te denken hebben, 15 Onderworpt; lees: „de Geesten onderwerpt aan de heerschappij der menschen.quot; 18 Onqelijck; verongelijking ■. zoo ook bij Hooft: „Naa dat Florus de vijfde — — — d\' ongelijken en wederwaardigheden den Adel toegedreven, opgehoopt had\' met het verkrachten van de huisvrouwe dej Heeren van Velzen,quot; Men zie verder bldz. 36 reg. 19. 23 Beslechten; vereffenen-, men zie Bibliuth. van N. KI. II, bldz. 19 reg. 16. 24 Paeit; paaien is het Fransche payer, het Lat. pacare (pax — paix = ons pais), waarvan ook apaiser: de beteekenis is tevreden stellen, voldoen.

lucifer,

Key.

Bestraf Godts oordeel eens, en schryf hem wetten voor. Belial.

De Vader leer\' het kint hem volgen op zyn spoor. 5) Eey.

Zyn spoor te volgen is het zelve als hy te willen.

Apollion.

Verandring van Godts wil veroirzaeckt dees geschillen.

Eey.

10) Hy zet den eenen van, den andren op den troon.

De minder waertste wyek\' voor eenen waerder zoon.

Belial.

Gelyckheit van gena de Godheit best zou passen.

Nu. durf de duisternis het hemelsch licht ontwassen. 15) De kindars van den nacht braveeren zelfs den dagh.

Eey.

Wat adem haelt, met recht den Schepper dancken magh, Die elck zyn wezen gaf, en mindre en meerder waaide. Wanneer het hem belieft, zal \'t element der aerde 30) Veranderen in lucht, of water, of in vier;

De hemel zelf in aerde; een Engel in een dier;

Een mensch in Engleschyn, of onbegrepen wonder. Een maght regeert het al, en keert het bovenste onder. Wat d\' allermiüste ontfangt is loutere gena.

35) Hier geit geen willekeur. Hier komt vernuft te spa. In d\' ongelyckheit is Godts heerlijkheit gelegen.

Zoo zienwe tcgcns \'t lichtste het zwaerste zwaerder wegen. Dus steeckt het schooner af op \'t schoon; de kleur op kleur; De diamantsteen op turkoisblaeu; geur op geur; 30) Het stercke op flauwer licht; gestavrent tegens starren. Ons schicken is den Staet van dit Heelal verwarren,

13 Gena; (jnnstbetoonincj, goedheid. 14 Dukf; over dezen vorm zie men bldz. 24 reg. 22. 14 Ontivassen; men vergelijke „de roede ontwassen zijn.quot; 15 Bbavekken; „de kinderen der aarde trotseeren de hemelbewonersquot; 22 Engleschyn; gedaante van een engel: schijnen toch beteekent eigenlijk zich openharen, zich toonen, glansen. 25 Hier gelt geen willekeur; men vergelijke „Ghy weet Godts reden niet,³\' 15 verzen lager. 25 Hier komt vernuft te spa; „o diepte des rijkdoms, beide der wijsheid en der kennisse Godsl Hoe ondoorgrondelijk zijn zijne oordeelca ₃ en (mnaspeurtijk zijn wegen.¹⁵ (Roxri. XT, 33). 29 Turkois; turkoois, Fr. turquoise, een edelgesteente, dat vooral in Oost-Perzië te huis behoort, werd door de Europeanen het Turlcsche genoemd, omdat zij het uit Turkije ontvingen. 31 Ons schicken; „hetgeen wij is niet

anders dan misschikken, d. i. verkeerd schikken of verwarren.quot;

treurspel.

Misschicken al wat Godt geschickt heeft, en beleit;

En wat het schepsel schickt, dat is wanschapenheit, In \'t allerminste lidt. Men staeck\' dit murmureeren. De Godtheit kan den Staet van \'t Engelsdom ontbeeren. 5) Zy is met niemants dienst beholpen; eeuwigh ryck En heerelyek behoeft zy wieroock, noch muzyck,

Noch geur, haer toegezwaeit, noch lof, haer toegezongen. Ondanckbre Geesten, zwyght: betoomt uw snoode tongen. Ghy weet Godts reden niet: genoeght u met uw lot, 10) En onderwerpt u Godts en Gabriëls gebodt.

Apollion.

Is dan de staet en \'t lot der Geesten onbestendigh ? Zoo staenze glibberigh, zoo zynze alreede elendigh.

Eey.

15) Om dat een minder zal regeeren in dit Ryck?

Wy blijven diewe zijn: geschiet ons ongelyck?

Belial.

Zy zyn de naeste aen Godt, hun\' toeverlaet, en vader. En lagen hem aen \'t hart: nu leit een minder nader. 20) Ejey.

Zich over \'s anders heil bedroeven, is gebreck Van liefde, en rieekt naer nijt en hooghmoet. Laat dees vleck Op Englezuiverheit en louterheit niet kleven.

Elckandre, in eendraght, liefde, en trou, voorby te streven, 35) Behaeght den Vader, die het al in orden schiep.

Belial.

Zy houden d\' orden, daer de hemel hen toe riep;

Maer kunnen traegh verstaen des mensehen slaef te worden.

5 Beholpen; geholjien, gediend. 7 Geur; van den vnerook nl, 8 Snood; hoos uit voorbarigheid, otmadenkendhfid: de grondbeteekenis van dit woord is misschien behoeftig, waaruit zich die van gering, slecht, verachtelijk, dom, dwaas, onwetend, gek, eindelijk slecht ontwikkelden Het woord kwam vroeger dikwijls onder den vorm snodel voor. Een enkel voorbeeld:

Eer sterven hovesche liede eude wise,

die staen in alder werelt prise ,

dan die snodele entie (en die) domme.

Limborch III, vs, B. 15.

• 13 Elendigh; ongelukkig, rampzalig\', over dit woord zie men mijn Be Taaltar. bldz. 65. 16 Ongelïck; onrecht-, zie bldz, 36 reg. 19. 22 Gebreck van liefde; waarvoor wij „gebrek aan liefdequot; zouden zeggen. 23 Louterheit; een ander woord voor \'t onmiddellijk voorafgaande „zuiverheitquot;: de grondbeteekenis van louter is waarschijnlijk gewasschen. 28 Traegh verstaen; moeilijk, ongaarne (zich met het denkbeeld) vereenigen: men zie over verstaan bldz. 41 reg. 10,

LDC1FEE.

Eet.

Dat \'s ongehoorzaemheit: zoo spattenze uit hun Orden. Ghy ziel hoe \'t hemelsch heir, geharrenast iu \'t gout,

En iu \'t gelidt gestelt, zyn beurt en schiltsvacht houdt; 5) Hoe deze star gedaelt, en gene, in top daer boven, i.-. De klaerste en minder klare in luister kan yerdooven;

Hoe d\' eene een kleiner ronde, en d\' andre een grooter schryft: De laeghste hemel snelst, de hooghste langsaam dryft; Èq evenwel verueemtghe, in deze oneffenheden 10) Van ampten, licht, en kreits, en stant, en trant, en treden, Geen tweedraght, nyt, noch stryt: des Albestierders stem Geleit dit maetgezang, dat luistert scherp naer hem.

Belial.

\'t Gestarrent blyft in staet, daer Godt het in wou scheppen. 15) Behaeghde \'them den Staet der Englen niet te reppen, Zy weken geen gestarnte, in eendraght, noch in pais,

Noch steurden met geklagh de rust van dit palais.

Eey.

Zie toe, en wacht u wel deze ongenoeght te sty ven. 20) Apollion.

Wy wenschen, dat dees lucht en wolck magh overdryven, Eerze uitberste, en \'t gewest des hemels zette in vier. Zy groeien ia getal; wie stiltze? wie komt hier?

LucirnasTKN. Belzebub. Eey.

2 5) Lucifeeisten.

Helaes, helaes, helaes, waer is ons heil gevaren?

Belzebub.

\'t Gaet wel: wy groeien aen : onze Engelen vergaren, En stecken vol misbaer, de hoofden vast by een. 30) Wat port u Engleburgh met kermen en gesteen

T\'ontrusten? kan de bloem der zaligheit verslensen?

Gerust bezitten al wat eenigh Geest kan wenscheiy\' Van Godt, den zegenaar, vernoeght u dat noch niet? Zoo staetghe u zelfs in \'t licht, en koestert een verdriet, 35) Waer van ick d\'oirzaeck noch beseffen kan, noch raden.

7 Ronde ; zie hierbij over de harmonie der sferen bldz. 5 reg. 10. 15 Reppen; aanraken en dus verandering brengen in: men zie bldz. 44 reg. 7. 16 Pais; vrede: \'t Lat. ftax. 17 Steuben; ons stooren, verstoqren-. vernietigen. 19 Ongenoeght; ontevredenheid•. vergelijke ■Misnoegend op bldz. 60 reg. 20. 30 Pokken; aanzetten, aandrijven: wij kennen nog de samenstellingen opporren, aanporren. 34 Zblps; zelf. 34 Koesteren een verdriet; een verdriet voeden, aankweeken: over koesleren zie men bldz. 8 reg 9.

TREURSPEL.

Houdt op van kermen: scheurt velttekens, en gewaden Niet langer, zonder reen, maer heldert uw gezicht, En voorhooft met een\' strael, o kinders van het licht! De schelle keelen, die met zang de Godtheit dancken, 5) Zien om en belgen \'t zich, om dat ghy valsche klancken En basterttoonen mengt, in \'t goddelyck muzyck. Uw bittre weeklaght steurt de maet van \'t hemelryck. \'t Gewellef huilt u na. De rougalm, in den hoogen

4 Schel ; helder zonder de onaangename bijbeteckenis, die dit adjectief thans heeft; het behoort tot een vroeger sterk ww. schellen = klinken, welks imperfectum schal in ons geschal o. a. nog voortleeft, en watraan het Hgd. ver-schollen nog herinnert. Het subattf. schel is de stam van het factitieve schellen = doen klinken. 5 Belgen (zich) ; zich hoos maken over, eigenlijk zich opblazen, zich dik maken: nog wel hoort men tegen iemand, die zich boos maakt, zeggen: „maak je maar niet dih; dun is de mode.quot; Uit-denzelfden wortel ontsproot halg, dat in Overijsel nog voor buik wordt gebezigd (in \'t Eng. belly) en dat ook in blaasbalg voortbestaat. 6 Basterttoonen; wanklanken, valsche tonen. De beteekenis van bastaard is, zooals men weet, onecht-, over de afleiding loopen de meeningen der geleerden nog al uiteen. Diez denkt aan het Spaansche basto, Fr. baste (van \'t Germ, bast = schors) — pakzadel\', de bo-teekenis zou dan zijn: „een op een pakzadel geteeld kindquot; en ontstaan wezen in den mond der ezeldrijvers in Provence en Spanje, die van hun zadels zich in de herbergen een slaapplaats bereidden en dikwijls gemeenschap hadden met de dienstmeisjes. Op deze wijze ontstond ook bankaard, van dezelfde kracht.

Dr. Kluge houdt het voor een woord van Keltischen oorsprong, dat door bemiddeling van \'t Fransch tot ons kwam. Volgens hem beteekent het „zoon der geilheid, der ontuchtquot; (samenstelling van bais = ontucht in \'t Nieuw-Iersch en tardd =. spruit in \'t Kymrisch). Het kwam dan naar het vaste land over Engeland, waar de eerste verschijning van \'t woord met Willem den Veroveraar is verbonden (1066); hij droeg als natuurlijke zoon van den hertog Robert II van Normandië den bijnaam bastaard, zooals hij in. zijn brieven zich ook zeiven noemt.

Dr. Franck is het met de verklaring van Kluge niet eens, omdat de benaming „zoon der geilheid of ontuchtquot; met de middeleeuwsche denkwijze weinig overeenkomt. Volgens hem is de verdeeling bast—aard, met den uitgang —aard dus, aannemelijker, vooral ook met het oog op de Oad-Fransche en Oud-Engelsche uitdrukking///5 de bast (bas) en ibore, big eten in bast, d. i. „geteeld in bast, onwettig geborenquot;

Schoetensack , in zijn Bebrag zu einer wissenschaftlichen Grundlage far Etymologische Untersüciiungen, meent dat het woord geheel van Germaau-schen oorsprong is en dat het Mhgd. basthart, ook bast art, tot grondslag heeft gelegen. Bastart beteekende dan oorspronkelijk een nietswaardige-, bast toch werd in het Mhgd. met de ontkenning gebruikt (niht ein bast), evenals wij zeggen „geen zier,quot; „geen boon,quot; geen lor.quot;

Bilderdijk verklaarde bastaard door hang aart en leidde het ook af van bast, maar in den zin van strop, die van boomamp;w^ gemaakt werd. Carolus Tuinman onstak in zijn Fakkel het licht: dat bastaard eigenlijk een bachtaard achter-ling was (van bachten = achter), volgens hem \'t zelfde als aterling.

lucifer.

Gestegen, rolt al voort, van d\' eeu in d\' andre bogen •-En zonder misdaet wort, door zulek een ongeluit, De wasdom van Godts naem en glori niet gestuit.

1/ Lucifehisten.

5) i Heer Overste, op wiens wenck ontelbre kenrebenden Zich wapenen, ghy komt van pas, om onze elenden Te zalven, en den smast en onverdienden hoon Te schutten door uw maght. Zal Gabriël de kroon Der heilige Engelen op \'t hooft van Adam zetten,

10) Door Adams erfgenaem Godts eerstelingen pletten?

Wy waren nutter niet geschapen, eer de zon Te wagen steegh, en licht den hemel geven kon.

De Godtheit koos vergeefs de geesten tot trouwanten Van \'t onbeweeghbre hof, indien ze zich wou kanten , 15) En spitsen tegens \'t Escht der Geesten, zonder schuit Tot wederstant geterght, uit noot en ongedult.

Wy juichten, in den lof der Godtheit opgetogen,

Aenbaden , wieroockten met schalen, neighden , bogen Onze aengezichten neer. De hemel gaf gehoor, 20) Verslingert op den dans des galms, van koor in koor,

2 Ongklutt; waarvoor wij liever wangeluid zeggen: men denke aan ondier voor loanschapen dier. Het onderscheid tusschen het ontkennende on- en het stellige wan- zien we nog duidelijk in ongeloof = gehrek aan geloof en wangeloof = verkeerd geloof. 8 Schutten; hesehermen, afweren: evenals sehutting en schot wel verwant met schieten, mits men bij dit werkwoord niet denke aan de nieuwere toepassing „met schietgeweerquot;; men vergelijke : „een schotje schieten voor,quot; „een vertrek afschieten door een schotquot; en zie verder hldz. 7 reg. 2. 11 Wij waren nutter enz.; de lezer vergelijke bldz, 57 reg. Zi. 13 Trouwanten; dienaren, lijfknechten, volgelingen-, naloopers, nadravers. Juister trawant-, draben, draven, \'t Hgd. trahen toch was het grondwoord, waarvan met den Romaanschen uitgang van het tegenw. deelw. trawant (Hgd. Trahani) werd gevormd. 16 Ongedult; onmogelijkheid om langer te dulden: men herinnere zich, dat dulden de beteekenis heeft van verdragen. 17 Opgetogen; uit of liever boven zijn gewonen toestand geplaatst. Benige verzen lager bezigt Tondel van den hemel, het hoogste dus, sprekende, smelten. 18 Neighhen; het causatief van nijgen. 20 Verslingert op; verliefd op, verzot op: thans altijd, in Vondel\'s dagen dikwijls in ongunstige beteekenis, waarvan bier evenwel geen sprake is. Slingen, slingeren beteekent een draaiende beweging maken, zich bewegen luiten de rechte lijn, ook in minder geregelde beweging zijn. Men zie de volgende voorbeelden:

— Peleus zinnen,

Vervrolyckt door den drank, verslingren onder \'t minnen Op Thetis boezem, daar geen blank ivoor by liaalt.

Kotgans, Foezy, bldz. 387. Dan zullen keel en vingeren Op zang en snaar verslingeren,

Weli.ekens amp; Vlaming, Dichfl, Uiisp. bldz. 187.

TR2URSPEL.

Ja smolt van volle vreught op tongmuzyck, en harpen;

Toen Gabriëls bazuin zich plotseling quam werpen Met dezen donderslagh in \'t midden van Godts eer:

Daer lagen wy verbaest, verstroit, verdruckt ter neer. 5) De blyschap gaf den geest. De zwangre keelen zwegen. De jongstgeboren streeck de kroon, den staf, den zegen; En \'d outste zoou, onterft by d\' Oppermajesteit,

Gemerekt bleef voor een\' slaef, dat valt gehoorzaemheit, Godtvruchtigheit, en liefde, en trouwe, uit Godts trezooren, 10) Ten deele, dompelt haer in rouwe, ontvonckt den toren. En wraeckzueht, om den mensch, uit een\' gerechten haet, Te smooren in zyn bloet, eer hy der Englen Staet Verplette, ea zy geboeit, als suoode en arme slaven. Gedwongen worden naer zyn zweep en wil te draven; 15) Gelyck hy daer beneêa de dieren houdt in dwang.

Heer Overste, ghy kuut der Geesten ondergang

Vondel zingt tot de te vroeg gestorven Kornelia Vos, Poezy II, 61; \'t hemelsch paradijs, op u verslingert.

Over het op bldz. 64 in reg. 20 voorkomende Dans des galms; zie bldz. 53 reg. 20.

1 Smolt, „smelten van vreugktquot; is in onze dagen iets ongehoords en ook in Vondel\'s fijd ver van algemeen gebruikelijk. De bedoeling is: „raakte buiten zich zelf,quot; „was zich zelf niet meerquot;: smelten toch beteekent wel in \'t algemeen vervloeien, wegvloeien, maar heeft ook (heel natuurlijk) de bateekenis van ver-dioynen. Zoo vinden we bij Vondel zelf (uitgave v. L. III, 210):

Kreüse, die om hoogh Gevaren, small in bey mijn armen.

Zie het zooeven besproken opgeiogen.

4 Verbaest; zie bldz. 11 reg. 13. 5 Zwangre; die gereed waren om den lofzang aan te heffen. 6 Streeck; zie bldz. 37 reg. 13. 8 Gemerckt bleef; „werd en hlecf gemerktquot; enz.; men zie over blijven bldz. 21 reg. 18. Merken is teekenen (»n«\'4teeken), kenhaar maken. 9 godtvruch\'fioiieit; waarvoor wij gewoonlijk het kortere godsvnccht bezigen, d. i. god(s)vrees: vruchten (och beteekende vreezen:

Ende doe hi bnten dore was,

Ende die andre spraken bi rade Een deel in den avont spade Ende die doren waren beloken.

Om dat si vruchten der Joeden stoken.

Maerlant, Rijmb. vs. 26902. Wanneer we den stam vrucht met den Germaanschen wortel forh vergelijken , zien we, dat er verspringing (metathesis) der r heeft plaats gehad. Men vergelijke het Hgd. Furcht, maar ook \'t Engelsche fright. 9 Trezooren; schaikame-ren. 13 Snoodb: ongelukkige, arme-, zie bldz. 61 reg. 8.

5

LUCIFER.

Verhinderen, en by hun hantvest hen bewaren:

Besehutze door uw maght: wy staen gereet uw scharen, Uw\' standert, en uw heir te volgen: treek maer aen, \'t Is eerlyck voor zyn eere, en kroone, en Eeoht te staen. B) Belzebtjb.

My deert uw ongelyck, o Koning aller Heeren,

Verboe dit liever. Geef geen stof tot muitineeren ,

Noch tweedraght; geef geen stof tot wederspannigheit. Wat raet? hoe stil ick u, en d\' Oppermajesteit? 10) Ltjcifeeisten.

Zy quetst het heiligh Eecht aen d\' Engelen geschoncken. Belzebub.

Het Keeht te quetsen kan den onderzaet ontvoncken. Een vier ontsteken, daer de lucht af branden zou. 15) O, averechtsen loon van onbevleckte trou!

Hoe zullen wy ons best in dees vertwyfling dragen?

lüCIFEKISTES\'.

Men trooste zich een kans, een\' stouten sprong te wagen. Belzebub.

20) Waer toe zich zelfs gewaeght? men ga een\' zachter gangk. Lucifehisten.

Hier golt alleen gewelt, en kracht, en wraeck, en dwangk. Belzebub,

Men kon, waer \'t mogelyck, een veiligh middel kiezen. 25) Lucifeiusten,

Met uitstel zal men hier niet winnen , maer verliezen. Belzebub.

Men geef zyn ongelyck met reden te verstaan.

Luciferisten,

30) De reden heeft hier uit: men zet ons onder aen.

Belzebub.

Met smeecken moglit ghy beat en eerst uw\' wensch verwerven.

1 By hun hantvest enz.; „gij kant ze, met beroep op hun handvesten, redden.quot; 4 Eerlïck; thans, nu eerlijk een beperkter zin heeft, gewoonlijk eervol genoemd: men vergelijke ook eerlaar en eerzaam, en zie mijn De Taal enz. bldz. 100. 6 Ongelyck; verongelijking. 7 Muitineeren; \'t Fransche mutiner. 14 Af; van 15 Averechts; verkeerd, omgekeerd-, verkeerde loon is dus stro.f. V. gebruikt loon zoowel mannelijk als onzijdig. Over averechts zie men boven bldz. 42 reg. quot;10. 20 Gangk; door de eindletters meer achter in den mond uit te spreken, verhardde, in den mond der Amsterdammers, ng dikwijls tot nk. 28 Ongelyck; „men geve zijn verongelijking te hennen met bedaardheid, met kalmte.quot;

treurspel.

Lucifekisten.

- Het stuck ontdecken, is den handel gladt bederven. Belzebtjb.

Men kan dien aanslagh naeu ontveinzen voor het licht. 5) Lucifekisten.

Wy groeien maghtigh aen , en staen in evenwight.

Belzebub.

Ue kans begunstight hun , die met Godts Velthcer vechten.

LucrFEKISTEN.

10) Hier is met sufferye eu schrick niet uit te rechten.

Belzebcb.

Wat zeit Apollion hier toe, en Belial ?

Lucifekisten\'.

Zy trouwen onze zyde, en stereken het getal. 15) Belzebub.

Hoe heeft men dit verhaest? het is nu ver gekomen.

Lucifekisten.

De hemel vloeit ons toe van zelf met volle stroomen. Belzebub.

30) Betrout u op geen heir, vol lichte weifelaers.

Lucifekisten.

Wy zien alree meer kans en voordeel, min gevaers.

Belzebub.

Wie reuckeloos begint, beroem\' zich van geen voordeel. 25) Lucifekisten.

Aan d\' uitkomst hangt het al, voor d\' uitkomst dwaelt het oordeel. Dit gansche leger eischt u tot een opperhooft.

En leitsman op dien toght.

1 Stuck ; door te kennen te geven hetgeen er gaande is, bederven we ons geheele plan, den aanslag.quot; 6 In evenwight staen; in macht gelijk zijn. 10 SuffekïE; men zie suf op bldz. 48 reg. 8. 14 Tkouwen; Hezen ■. men vergelijke nog het volgende voorbeeld, waarin trouwen in denzelfden zin wordt gebezigd: „Dnytschen en andren, die noch ettelijke steden ia, en zyn\' parthy gdrouwt hadden.quot; Hooft\'s Ned. Hist., bldz. 554. Ook zyde dragen wordt door V. gebezigd. 14 Stekcken; steunen stutten\', in aard en heteehenis één met stijven \'. als grondwoord toch wordt beschouwd de germaanache wortel sfark, welks beteekenis zeer waarschijnlijk star = stijf is geweest. Men vergelijke het En-gelsche starch = ons stijfsel. 1G Vekhaesten; met haast bevorderen ; overhaasten heeft een meer stelligen, onganstigen zin. 20 Lichte; waarop niet te rekenen valt. 24 Reuckeloos; zonder berekening-, men zie bldz. 42 reg. 12. 24 Beroem\' zich van ; wij beroemen ons op iets.

lucifer.

Belzebub.

Maer wie is zoo berooft Van zinnen, dat hy uw gerechtigheit verdadigh\'. En \'s hemels heirkracht terge? ay, weest n zelfs genadigh. 6) Versehoonrae vao dien last; ick kieze geene zy.

Men legge met verdragh deze ongelyckheit by.

Eey.

Gebroeders, geeft gehoor. Houdt boven aen met smeken By Godt, door middelaers: men wint met tusschenapreken 10) Gemackelyker velt dan door dien steilen wegh Yan oproer. Handelt koel met raet en overlegh.

Wy willen te gelyek uw Kecht om hoogh verweeren.

Bedaert: ghy quetst de kroon van Godt, dea Heer der Heeren. Lucipekisten.

15) En gby ons wettigheit: verstout u hooger niet.

Heer Belzebub, aenvaert dit wettige gebiet.

En zet de heiren schrap: wy volgen u te gader.

Belzebub.

O yveraers, bedenckt, bedenckt u liever nader.

30) Ick wil u voortreên naer den troon van \'t groot palais, En ons gerechtigheit bemiddelen door pais,

En onderlingh verdragh, gewilligh, onbedwongen.

Eey.

Houdt stil; houdt stil: ghy wort van Michaël besprongen. 25) Michaël. Belzebub. Lüciferisten.

Michaël.

Waer zynwe? wat gedruis verneemt men hier alreê? Dit schynt een hof van twist en oproer, niet van vree,

3 Verdadigh\'; verdedig, voorsla- men zie bldz. 28 reg, 9. 6 Verdragh; elders zegt Vondel: „verdraag het scheel,quot; waardoor de beteckenis van verdragh duidelijk wordt. „Het scheel verdragenquot; is toch niet anders dan „de oneffenheden gelijk maken, het geschil slechten door toegevendheid.quot; 17 Schrap; vast, stevig: met staan, stellen, zetten vervoegd, kon het ook de beteekenis van toegerust tot, bereid tot krijgen; b. v. „en konde men in \'t waater zich niet t\' schrap zetten om de pylen te zwenken.quot; Hoopt, Tacitus, bldz. 29 reg. 2.

O, schrand\'re jonghe liên I die op de steile trappen TJ schrappe voeten set, enz.

Starter, Friesche Lusthof, bldz. 313. „Als hy na naakt op de vleesbank lagh uitgestrekt, en de scharprechter stond.quot; Hoorr, \'Ned. Eist. bldz. 424.

tretjespel.

Gehoorzaemhcid, en trou. Prins Belzebub, wat reden Beweegt u, als een hooft van wederspannigheden,

Dien omloop , zwanger van een goddeloos verraet,

Te stjven tegens Godt, ons aller toeverlaet? 5) Belzebub.

Genade, o Miehaël, gewaerdigh ons te hooren,

Eer ghy een vonnis velt, uit yverigen toren,

Ter eere van Godts Naem; belast ons met geen schuit. Michaël.

10) lok zal uw onschult dan aenhooren met gedult.

Belzebub.

De t\' zamenrotticg van zoo menigh duizent troepen,

Gesteurt om \'t hoogh gebodt, ten ryxtroon uitgeroepen, Op Gabriëls bazuin, vereisehte een tussehenspraeck, 15) Tot slissing van dien brant; waerom iek van hun zaeek En klaghten kennis koom te nemen, om het muiten,

By alle middelen en mooghlykheên, te stuiten :

Zy varen echter voort, al razende en ontzint Aen \'t hollen, buiten spoor, en dringen \'t klaghtbewint 20) Met kracht ons op den hals. Ick poogh de maght te scheien\', (Laet tuigen van myn trou dees Godtgetrouwe Reien), Te raden hunne klaght te storten voor Godts stoel;

Maer yvre vruchteloos, in \'t midden van \'t gewoel,

6 Gewaerdighen ; de eer bewijzen, de goedheid hebben: men denke aan \'t Fransche daiyner en dïgne, en aan \'tLat. dignari naast dignus. Thans geregeld reflexief: zich verwaardigen. 7 Yverig; verbolgen, driftig. 8 Belasten; beladen . 10 Onschult; verontschuldiging. 13 Gesteurt; verstoord. 14Tusschen-spraeck : bemiddelaar, iemand, die tusschen de beide partijen onderhandelt: de lezer vergelijke bldz. 68 reg. 8:

Houdt boven aen met smeken By Godt, door middelaers: men wint met tusschensprecJcen Gemackelycker velt enz.quot;

15 Slissing; slissen₎ over slitsen, uit sliten ontstaan, heeft, krachtens zijn

oorsprong, de beteekenis van splijten, verscheuren, verderven, vernietigen, ver-minderen, een einde maken aan, beslechten.

Doe deden {deed hem) tscimminkel daer verbiten Al te stikken, ende sliten — geheel vernietigen.

Esopet, Lil, 34.

„Zeer sleet dit de burghery en \'t luttel soldaaten dat\' er in was.quot; Hooft, Ned. Hist. bldz. 239. „De Koningen zullen belooven na \'t der binnen-

landsche beroerten, met ernst een wettigh Concilie te bevorderen.quot; Ibid. bldz. 18. 19 Klaghtbewint; de leiding, de voorgang der Jclagenden. 20 Scheien ; verdeden en daardoor te breken, verzwakken.

lucifer.

En oproer, als een zee ten hemel toe verbolgen.

De Veltheer tre nu voor: wy staan gereet te volgen,

Indien hy middel ziet tot slechting van \'t geschil.

Michaël.

5) Wie durf zich tegens Godt en zynen heilgen wil

Verzetten ? wie dus stout den oorloghstandert planten, In \'t koniagkryck van pais? indienghe door gezanten Wilt handelen om hoogh, tot voorstant van uw lot; Wy willen uwen zoen bemiddelen by Godt,

10) Of anders wacht uw hooft: dit zal u niet gelucken.

LuarmasTEv

Zoudt ghij met wapenen ons heiligh Recht verdrucken ? Zy zyn den Veltheer niet tot zulck een eindt betrout. Wy steunen op ons Eecht: Eechtvaerdigheit is stout. 15) Michaël.

D\'inspanner tegens Godt is allerminst rechtvaerdigh. Lüciferisten.

Wy dienen Godt: hij kenne ons tot zyn diensten waerdigh. De hemel blyve maer in zynen eersten stant.

20) Men steil\' geene amptenaers van \'t hemelsch Vaderlant Beneden \'t aertsch geslacht; dat staet de Hierarchyen, De Troonen , Machten, hooge en lage Heersehappyen Der Geesten, Englen, en Aertsenglen nimmermeer Te lyden; neen, geensics: al zoude uw blixemspeer 25) Doorstooten borst aen borst, en d\' allertrouwste harten: Wy laten ons geensins van Adams afkomst tarten.-Michaël.

Ick wil dat elck vertrecke, op \'t wencken met mijn hant. Hy kant zich tegens Godt, en Godtheit, wie zich kant 30) Meineedigh tegens ons. Vertreckt naer uwe vanen.

Dat past soldaten, en gehoorzame onderdanen Des hemels. Wat gewelt, wat moedwil dryft men hier!

5 Durf; zie bldz. 34 reg. 23. 10 Wacht; hoeden, oppassen voor: waken voor. 8 Voorstant; werkw. sbsttf. van voorstaan = verdedigen. 13 Betrodt; toevertrouwd. 16 Inspannee; een, die zich gereed maakt, inspant, om tegen God op te trekken; over spannen zie men bldz. 15 reg. 1. 23 Troonen; zie bldz. 45 reg. 14. 36 Afkomst; collectief met de beteekenis van nakomelingen. 26 Tarten; trotseeren, hraveeren•. minder in den zin van uitdagen. 30 Meineedigh; met verzaking van zijn eed-, mein (Ohgd. en Mhgd. mein) is een adjectief, dat valseh, bedrieqelijk beteekent. 33 Moedwil; met veel sterker beteekenis dan dit woord thans heeft: de grondbeteekenis van moed, nl. „opgewonden, heftige toestand der zielquot; leeft in deze samenstelling voort. De gewoonte van Vondel om dezelfde gedachte door twee of meer woorden uit,te drukken, deed hem hier verzet herhalen door moetwil. Het adjectief baldadig lijdt aan dezelfde verzwakking.

tkeürs\'pel.

Wie anders oorelooght dan onder myn banier,

Beoorlooght Godt, en is een vyant van zyn Rycken. Luoiferisten.

Wie op zyn Eecht staet, hoeft voor geen gewelt te wycken. B) Naturelyck is elck beschermer van zyn Eecht.

Michael.

\'k Gebiede u, datghe flux de wapens nederleght.

Door t\' zamenrotten wort uw eer en eed geschonden. Lucifekisten.

10) Natuur heeft d\' Engelen door eenen bant verbonden Elckandre by te staen .■ ooek wort niet een alleen Geraeckt in dit geschil, maer \'t raekt ons ia \'t gemeen. Michaël.

Zoudt ghy met wapenen den hemel dan beroeren ? 15) Die zyn u niet betrout om tegens Godt te voeren.

Misbruicktghe uw maght, zoo vreest des Allerhooghsten maght.

Lucifekisten.

De Stedehouder wort alle oogenblick verwacht.

Hy is in aller yl gedaghvaert en ontboden.

20) Wy willen al op een, en Goden tegens Goden

5 Naturelyck; met krachtiger beteekenia dan dit woord nu heeft: naar de wetten der natuur. 8 t\'Zamenrotten ; een rot is een af deeling ₃ een schaar, een menigte\', het kwam uit het Fransch tot ons, dat vroeger had voor een leg er af deeling en ar outer voor ordenen, scharen. De grondbeteekenis is te vinden in het JNllat. rupta van \'t Lat. rumpere = hreken; een rot is dus een afgebroken gedeelte. Het hedendaagsche Fransch heeft nog route voor via rupia = een gebroken weg. 12 Geraeckt; getroffen\', evenals slaan, smijten (zie bldz. 33 reg. 2) en steken (bldz. 52 reg. 9), doet ook raken denken aan een beweging ergens heen, b. v. „ik raak er achter,quot; „het is verloren geraaktquot; maar ook aan het oogenblik, dat het doel bereikt is, aan het treffen_% 14 Beroeren; in roer, in heftige beweging brengen: voor de kracht der be-teekenis van roer denke men aan „in rep en roerquot; en aan oproer. 19 Gedaghvaert; opgeroepen, ontboden: dagvaarden is een denominatief van dagvaarde, dagvaart, d. i. dagreize, reis die men in één dag kon doen (heen en terug) bijvoorbeeld naar het „gerechtsambt.quot; „Ter dagvaarde oproepenquot; werd door dagvaarden uitgedrukt. Voor de beteckenis van dagreize in den ruimsten zin, zie men \'t volgende: