nowrrNïAAR

or

DOo!^

Dr. 1\' ( c{ gt;T)Jï;T,

• i M\'iiitr te NpucI) iiel.

Dlili

\'• I)Kl. 1 ..

\\ KM INK ,v Z(jO.\\ , \'v;at den dct: tf utheoht

gunning 8 B

28

j.h£llnnin£jhi

FxËm

|üfrit£5ftf5rg^r i

, .

GUNNING, \'

8 2 $

OP

HET EVANGELIE VAN LUK AS,

DOOR

13r. F. GrODET,

Uoogleeraar te Nencliatel.

EERSTE DEEL.

NAAR DEN Dl-.HDKN DHUK UIT II1ÏT FnANSGII VERTAALD.

KEMINK amp; ZOON,

OVKii DKN DOM TK UTUKOHT.

BIBLIOTl iciEK DER rijksuniversiteit UTRECHT.

uit|geueven in DE GODGELEERDE BIBLIOTHEEK

OF

REEKS VAN WETENSOHAPPEIjIJK-TFIEOIJOGISCHE WERKEN.

VOORWOORD.

Sedert verscheidene jaren reeds is de Tweede Druk dezer Commentaar uitverkocht. Dat ik niet eer een derden druk heb bezorgd, ligt ten deele aan het vele andere werk, dat ik intusschen te verrichten had, ten deele aan mijn ver-plicbting, rekening te houden met de talrijke werken, die over de Synoptische kwestie in het algemeen en over het Evangelie van Lukas in het bijzonder verschenen zijn.

Ik noem hier de critische geschriften niet op: de lezer zal daarmee kennis maken bij het doorlezen van de Inleiding der tegenwoordige uitgave, die ik bijna geheel herzien heb. Wat de uitlegging betreft, de Commentaren, die sinds den vorigen druk zijn verschenen, en waarvan ik het ruimste gebruik heb gemaakt, zijn de volgende;

Keil over Mattheus (1877) en over Markus en Lukas (1879); Schanz (Roomsch-Katholiek) over het Evangelie van Lukas (1873); la Synopsc de trois premiers é vang Hes in de commentaar des Bijbels van Heuss (1876); de commentaren B. Weiss over Markus en Matlheus {das Markusevangelium und seine stjnoplischen Par alle ten, 1872, en: das Matthdus-evangelium und seine Lukas-Parallelen, 1876); eindelijk de zesde druk van Meyer\'s commentaar, bewerkt door B. Weiss (1878). Dit laatste werk had ik gedurende mijn arbeid gedurig bij de hand; het is in mijn oog het onontbeerlijkste.

Onder den invloed dezer vernieuwde studie heb ik, niet in de leidende gedachte, maar wel in de bijzonderheden van dit werk menige wijziging aangebracht. De critische en

IV

exegetische overtuiging, die tot dusver de mijne was, is eer versterkt dan verzwakt.

Ik wil vooral dezo drie punten noemen: 1. de onderlinge onafhankelijkheid dor synoptici ten opzichte der samenstelling hunner Evangeliën; met voldoening zie ik, hoe deze zienswijze veld wint; 2. de menigvuldige fouten in den Alexandrijnschen en daar tegenover de wezenlijke waarde van den Byzantijnschen tekst; 3. de doorgaande grootere juistheid van Lukas boven Mattheus in de plaats, die hij aan Jezus\' woorden geeft, zelfs wanneer de laatste die woorden nauwkeuriger vermeldt.

In den uitwendigen vorm dezer Commentaar heb ik twee veranderingen gebracht. Op een tot mij gericht verzoek heb ik een volledige vertaling van den tekst met vermelding der varianten gegeven, om de beteekenis gemakkelijker te overzien. Ten andere heb ik naar de Inleiding overgebracht een deel van het Hoofdstuk over de Critische Resultaten, aan\'l oindo

van dit werk geplaatst.

Deze Commentaar heeft het voorrecht genoten, in verschillende talen te worden overgezet (Duitsch, Engelsch, Decnsch, Zweedsch). Het verheugt mij bijzonder, dat haar invloed zich tot buiten de grenzen der Protestantsche Kerk uitbreidt. Een Roomsch-katholiek schrijver met groot verstand en innig vroom gemoed heeft er een overvloedig gebruik van gemaakt bij het schrijven van een onlangs verschenen werk over La Vie de Jésus. Hij heeft er slechts een enkele maal in \'t algemeen melding van gemaakt, evenals van mijn Commontaar op Johannes\' Evangelie, zonder twijfel om zijn lezers niet af te schrikken door de geschriften van een „ketterquot; te vaak te noemen.

Ren an heeft gezegd dat „men nimmer het genoegen zal begrijpen, dat de Schrijver van ons Evangelie bij desamen-stelling moet gesmaakt hebben.quot; Terecht, naar ik meen; en indien de exegetische en critische arbeid van den uitlegger in onzen tijd niet zoo moeielijk en ingewikkeld was geworden, zou men hetzelfde van deze kunnen zeggen. Ik wensch, dat zij, die dit werk doorlezen, eenigermate dien indruk zullen krijgen. Om van hun instemming zeker te zijn, vraag

V

ik niets meer van hen, dan dat zij den Auteur van ons derde Evangelie houden voor een man van goede irouw en gezond verstand. Een blik op de eerste regels van zijn geschrift, zal, dunkt mij, die onderstelling rechtvaardigen.

Wat mij betreft, ik begeer slechts dit eene: de trekken der heilige figuur, welker beeld de Evangelist ons gemaald heeft, niet te zeer veranderd te hebben.

De indrukwekkende soberheid van Mattheus, de frissche naïviteit van Markus, de fijne keurigheid van Lukas, met de grootsche verhevenheid van Johannes maken van dit heilig viertal Evangeliën den vurigen wagen, die de geloovigen opvoert naar het hemelsch heiligdom, waar zij, reeds hier beueden, het leven genieten, dat met Christus verborgen is in God.

1 DE SCHRIJVEB.

^R Neuchdlel, 30 April 1888.

\'i

ir

•k

iel

m

rk

in

i,ar

iet

iak

zal enen; ;ger Len, sch, huk raag

VOORREDE VAN DE REDACTIE.

Deze Kommenlaar op het Evangelie van Iai kas is de vierde kommenlaar van Prof. Godei, welke in de Godgeleerde liibliolheek wordt opgenomen. Eerst die op het Evangelie van Johannes, daarna die op den Brief van P au lus aan de Romeinen en die op den Eersten Brief aan de Korinthiërs.

De Redactie behoeft zich deswege niet te verontschuldigen. Godet\'s Inleiding tot hel Nieuwe Testament is het werk van zijn ouderdom en van zijn jeugd; zijne kommenlaren zijn de vrucht van zijn leven. Zij zijn in menig opzicht modellen-Sober in hel aanhalen en bestrijden van onjuiste verklaringen. Niet eenzijdig, met accent van den tekstvorm. Zich nooit verliezende in het kleine, waardoor het verschil tusschen het belangrijke en het onbeduidende uitkomt. Helder, smaakvol, geestrijk! Een eigen genre! Slechts op twee punten stem ik niet met Godet in. Ten aanzien van de Synoptische questie leert hij de overleveringshypolhese, ivelke m. i. de „concordissima dissonantiaquot; niet oplost, en jegens den over-geleverden tekst is hij al te schroomvallig. Hij vergelijkt de varianten, geeft in den regel de voorkeur aan den Byzantijnschen tekst, maar voor een radikale tekstverbetering door een transpositie of een conjectuur is bij hem geen plaats. Overigens verdient zijn methode warme aanbeveling. Zijn kritiek waakt bij een ongeoorloofde verklaring van den tekst en zijn gezonde opvatting van het oudste Christendom waakt bij een ongezonde toepassing van de historische kritiek. Godel tracht den schrijver te verstaan, zooals deze zich:elven en zooals deze den Heer Christus verstond. Hij brengt hel leven naar voren. Hij verklaart het Nieuwe Testament niet alleen als geleerde maar ook als erfgenaam. Zijn exegese geeft een fundament. Dal is het geheim van zijn invloed.

C. H. van IIhijn.

I

■ I

\\

I ■

INLEIDING,

§ i.

De persoon van Lukas,

De auteur, aan wien de oude kerk de vervaardiging van ons derde Evangelie toeschrijft, heette Lukas, Aoukxc , welke naam een verkorting is van AovKavfa, het Latijnsche Lucanus, zooals S/Aas? van Eihouxvói;, het Latijnsche Silvanus. Wat weten wij uit het Nieuwe Testament aangaande dezen man?

Op drie plaatsen wordt hij met name genoemd. De twee eersten zijn Col. 4:14: „U groet Lukas, do geneesheerquot;, en Phil. vs. 23 en 24: „ü groet Epaphras, mijn mede-gevangene, evenals Markus, Aristarchus, Demas, Lukas, mijne mede-arbeiders.quot; Uit deze twee groetenissen kunnen wij het volgende afleiden:

1°. Lukas was een der mede-arbeiders van Paulus bij diens zendingswerk onder de heidenen.

2°. Daar op de aangehaalde plaats van den brief aan de Colossenzen de drie mede-arbeiders van Paulus, die van Joodsche afkomst waren, Aristarchus, Markus en Justus, uitdrukkelijk tegenover zijn drie andere helpers, Epaphras, Demas en Lukas, worden gesteld, mogen wij dezen veilig tot de heiden-christenen rekenen, hetzij hij, voordat hij christen werd, een Joodsche proseliet is geweest, hetzij hij rechtstreeks van het heidendom tot het christendom is overgegaan. De bedenking, die Hofmann, op grond van de öodet, Lukas. i. 1

II

talrijke Arameesche en Hebreeuwsche spreekwijzen, waardoor de stijl van ons Evangelie zich kenmerkt, tegen deze gevolgtrekking maakt, brengt Laar niet aan het wankelen. Want zonder twijfel is deze eigenaardigheid te danken aan de bronnen, die Lukas gebruikt heeft. De plaatsen zijner geschriften, die van hemzelf afkomstig zijn, zooals 1 : 1—4 en het tweede gedeelte van de Handelingen der Apostelen, bieden een Grieksch aan, dat volkomen zuiver is. Indien deze metgezel van Paulus werkelijk de auteur van ons Evangelie is, dan moeten wij hem beschouwen als den eenigen schrijver van heiden-christelijke afkomst, die bijgedragen heeft tot de samenstelling van de Heilige Schriften.

3°. Uit den titel van (jeneesheer, die op een van de bovengenoemde plaatsen aan Lukas gegeven wordt, moet worden opgemaakt, dat hij tot den geleerden en geletterden stand behoorde. In dien tijd eischte de staat, evenals tegenwoordig, een zekere mate van wetenschappelijke kennis van de bevoegde geneesheeren. Er was in iedere stad een hooger College {Collegium Archialrorum), dat degenen, die de geneeskunde wilden uitoefenen, examineeren moest. Waren deze toegelaten, dan bleven zij toch nog onder het toezicht der oudere geneesheeren. De geneesmiddelen, die door hen werden voorgeschreven, werden nauwkeurig gecontroleerd, en alle fouten streng gestraft. De straf kon zelfs zóó ver gaan, dat hun het diploma weêr ontnomen werd !). Met uitzondering van Paulus, is Lukas waarschijnlijk de eenige onder de eerste predikers van het Evangelie, die een wetenschappelijke opleiding gehad heeft.

De derde plaats, waar van Lukas melding gemaakt wordt, is 2 Tim. 4:11: „Lukas is alleen met mij.quot; Het zijn de laatste levensdagen van den apostel. Hij zit op nieuw gevangen te Home (omstreeks het jaar 6G). Al zijn medearbeiders zijn uitgezonden, om het Evangelie te gaan verkondigen. Lukas alleen deelt zijn gevangenschap, die weldra

l) Zoo Tlioluek volgens Galiëmifl. Zie Die Glaubwiirdiglceit der evang. Oesch., bl. 149.

Ill

op flen marteldood zal uitloopen. Lukas kan daarom beschouwd worden als degene, die deel hoeft genomen aan zijn laatste werkzaamheden, en zijn laatste gedachten heeft verzameld.

Maar nu rijst de vraag, van welk tijdperk deze betrekking tusschen den apostel en zijn laatsten mede-arbeider dag-teekende. Had Paulus, zooals Bleek gemeend heeft, Lukas het allereerst te Rome ontmoet, terwijl hij daar de geneeskunde uitoefende, en hem dus niet eerder dan tegen het einde van zijn loopbaan aan zich verbonden ? Of is de betrekking, die er tusschen hen bestond, veel vroeger begonnen? Wij zullen op deze vraag een antwoord kunnen geven, als wij rekening houden met twee feiten, die latei-zullen blijken, en waarvan het eene bijna eenstemmig en bet andere vrij algemeen wordt toegegeven, nl.: dat de auteur van ons Evangelie dezelfde persoon is, die de Handelingen der Apostelen geschreven heeft, en dat deze twee geschriften vervaardigd zijn door den metgezel van Paulus, over wien wij zooeven gesproken hebben. Er zijn in de Hand. der Ap. drie plaatsen, waar de schrijver in zijn verhaal van den derden tot den eersten persoon van het meervoud overgaat. De eerste, 16 : 10—17, bevindt zich aan het begin van het verhaal der tweede zendingsreis, en vangt aan met het beslissend oogenblik, toen Paulus en zijn twee metgezellen, Silas en ïimotheus, het besluit namen, van Azië naar Europa (van Troas naar Philippi) te gaan, omtreeks het jaar 52. De tweede, 20 : 5—21 : 7, heeft betrekking op het einde van de derde zendingsreis, toen Paulus, in het voorjaar van 59, weêr door Philippi ging met het talrijke gevolg, dat hom naar Jeruzalem vergezelde bij het laatste bezoek, dat hij aan deze stad bracht. In de derde, 27 : 1—28: 16, worden de reis en de schipbreuk des apostels beschreven, toen hij zich van Cesaréa naar Rome begaf, en eveneens zijn aankomst in deze hoofdstad in het voorjaar van 62. Zyn twee metgezellen op deze reis zijn Aristarcbus en de schrijver, die het verhaal heeft opgesteld, en „wijquot; (27 ; 2), den eersten persoon van het meervoud, gebruikt. Wie is hij?

1\'

IV

Bij den eersten blik schijnt hij niemand anders te kunnen zijn dan degene, die het geheele boek der Handelingen vervaardigd heeft, en die, als hij zelf tegenwoordig was bij de tooneelen die hij beschrijft, „wijquot; zegt, en bet „zijquot; hervat, zoodra hij op nieuw van Paulus gescheiden is. Verscheidene critici hebben echter gemeend, dat de gedeelten, waarin het „wijquot; voorkomt, fragmenten zouden kunnen zijn, die de auteur van het boek heeft ontleend aan het reisjournaal van een der metgezellen des apostels, hetzij van Timotheus (Schleiermacher, de Wetle, Bleek, Beyschlag), hetzij van Silas (Schwanbeck). Men heeft zelfs aan Titus gedacht. Anderen hebben gezegd, dat Lukas de schrijver is van deze gedeelten met „wijquot;, en dat bij de Hand. niet geschreven kan hebben, daar de auteur van dit boek „zijquot; gebruikt, en dus iemand anders is dan hij. Deze auteur zou een latere schrijver zijn, die, omdat hij zijn voor een groot deel verzonnen verhaal voor het werk van Lukas wilde doen doorgaan, goedgevonden heeft, die aan het dagboek van Lukas, den metgezel des apostels, ontleende brokstukken daarin in te lasschen. Zoo Zeiler (in zijn Apostelgeschichte), Overbeck, Hilgenfeld e. a. Dit is ook ongeveer het gevoelen van Holtz-mann, in zijn Inleiding, hoewel hij zich niet zoo duidelijk uitspreekt over het oogmerk van den auteur der Handelingen. Deze derde zienswijze grondt zich voornamelijk op de ongelijkheid , die er bestaat tusschen de gedeelten met wij, die met groote nauwkeurigheid geschreven zijn, en den overigen inhoud van het boek, die men beweert dat vol historische onmogelijkheden is. Holtzmann gaat zelfs zóó ver, dat hij in het Zeitschr. [ür wiss. Theol., 1881, bi. 409—420, zegt: „Zoo goed de schrijver der gedeelten met wij de levensomstandigheden van Paulus kent, zoo slecht is die van het geheele boek der Hand. daarmede bekend.quot;

Afgedacht daarvan, dat dit oordeel van zuiver subjectieven aard is, zou men, naar het mij voorkomt, een geheel andere gevolgtrekking kunnen maken uit dat gewaande verschil. Zij is nl. deze: dat wij hier te doen hebben met slechts één schrijver van volkomene geloofwaardigheid en goede trouw,

die daar, waar hij zelf getuige is geweest van de feiten, zo met juistheid verhaalt, en daar, waar hij zijn inlichtingen uit vreemde bronnen heeft geput, nu en dan op een dwaalspoor gebracht werd. Wat Zeiler betreft; om te verklaren, hoe het komt, dat de overlevering zoo eenstemmig de Hand. dei-Apostelen aan Lukas heeft kunnen toeschrijven, neemt hij aan, dat de anonieme auteur uit de tweede eeuw, die dit boek vervaardigd heeft, op bedriegelijke wijze den naam van Lukas aan het hoofd van het werk heeft gezet, maar dat deze naam later door het een of ander toeval weggelaten werd. Deze verklaring, die op zichzelf reeds weinig waarschijnlijk is, heeft een groote moeilijkheid tegen zich. Zij zou dan alleen waar kunnen zijn, als er slechts één exemplaar van het werk bestaan had, of als het onderstelde voorval ter gelijkertijd al de reeds verspreide exemjilaren getroffen had. Alleen in een van deze twee gevallen kon de naam van Lukas geheel en al uit den tekst zijn verdwenen. Bovendien zou de falsarius door de inlassching van zulke door Lukas geschrevene gedeelten, die sterk afstaken bij het gewone verhaal in den derden persoon , het welslagen van zijn bedrog in den weg hebben gestaan, daar dergelijke plaatsen aanleiding konden geven om to twijfelen, of het overige gedeelte van het boek werkelijk door dienzelfden schrijver vervaardigd werd.

De tweede onderstelling, volgens welke Lukas de gedeelten met „wijquot; aan het dagboek van een der andere metgezellen van Paulus zou ontleend hebben, is even onhoudbaar. Indien Timotheus of Silas die verhalen met „wijquot; heeft opgesteld, waarom is dan deze vorm eerst in 16 : 10 begonnen, terwijl die twee mede-arbeiders van Paulus hem reeds vroeger vergezeld hebben, de een van Lystre en de ander van Antiochië af? Waarom zou die vorm hebben opgehouden met het vertrek van Paulus uit Philippi, daar toch Silas en Timotheus met hem deze stad verlaten en de twee volgende jaren met hem te Corinthe doorbrengen?

Bovendien blijkt uit Hoofdst. 20:5, dat Timotheus niet behoort tot degenen, die door het „wijquot; van den schrijver worden aangeduid. Daar, waar ons medegedeeld wordt, dat

VI

Paulus uit Griekenland vertrekt, om naar Jeruzalem te reizen, worden in het verhaal eenigen van zijn medgezellen opgenoemd, die hem vooruitgingen naar Troas, in plaats van met hem in Macedonië te vertoeven; onder hen wordt ook Timotheus vermeld. Dan gaat de schrijver aldus voort: „Deze wachten ons te Troasquot;¹). Wat Silas betreft, daar hij Paulus na zijn zending naar Achaje verlaten en zich sedert bij Petrus aangesloten heeft (1 Petr. 5:12), kan hij niet begrepen zijn in het „wijquot;, dat weer verschijnt in do twee volgende verhalen, het eene van de reis van Corinthe naar Jeruzalem, en het andere van die van Cesaréa naar Rome.

Het is meer dan onwaarschijnlijk, dat Titus die gedeelten beeft opgesteld. Deze mede-arbeider van Paulus kan onmogelijk een der twee vrienden geweest zijn, die met hem de reis van Cesaréa naar Rome hebben gemaakt. Want in geen van de brieven, die gedurende de gevangenschap te Rome geschreven zijn, komt een groet van Titus voor, terwijl do apoftel in den brief aan de Colossenzen en in dien aan Philemon wèl de groete doet voor zijn twee werkelijke reis-genooten, Aristarchus en Lukas (Hand. 27 : 1, 2).

In het algemeen hebben alle hypothesen, die de vervaardiging van de drie gedeelten met „wijquot; aan een anderen auteur, dan die van het geheele boek toeschrijven, heslist de twee volgende bezwaren tegen zich: 1°. de wezenlijke gelijkheid van den stijl in de stukken met den eersten persoon meervoud en in het geheele overige gedeelte van het werk, het Evangelie en de Handelingen. Waven er twee verschillende schrijvers, dan zou men moeten toestemmen, dat do tweede heeft omgewerkt wat de eerste had opgesteld. Maar dan rijst 2°. de vraag, waarom hij het „wijquot; hoeft behouden, dat in dit geval den lezer slechts misleiden moest, door hem te doen gelooven, dat de schrijver over zichzelf wilde spreken. Zou het zoo moeilijk zijn geweest voor zulk een

1

Het springt in het oog, dat „dezequot; onmogelijk alleen op de twee laatulon der in va. 1 vermelde namen betrekking kan hebben, zooals Bleek wil. Er had dan moeten staan; outoi o! Sui, deze twee {Zeiler).

YII

bekwamen schrijver als hij, den eersten persoon in den dorden te veranderen? Immers neen. De eenige aannemelijke onderstelling is dan ook, dat de auteur der gedeelten met „wijquot; dezelfde persoon is als die van het geheele boek. Dit vloeit eveueeus voort uit de eeuige andere plaats, waar men „ikquot; vindt, nl. Hand. 1:1: „Ik heb mijn eerste boek vervaardigd {sTToi^ax^v), o Theophilus.quot;

Daar bijna alle critici toestemmen, dat de auteur der Handelingen identisch is met dien van het derde Evangelie, kunnen wij uit het voorgaande afleiden, dat, als Lukas werkelijk deze twee boeken vervaardigd heeft, zijn betrekking tot Paulus van heel wat vroegere dagteekening is, dan hot oogenblik van des apostels aankomst te Rome, en zeker niet later begonnen is, dan toen hij van Troas naar Macedonië ging en het Evangelie naar Europa bracht (lö; 10).

Schleiermacher heeft hiertegen een bedenking gemaakt. Zou een nieuweling, zooals Lukas toen was, onmiddellijk deel genomen hebben aan de beraadslagingen van die kleine groep zendelingen? Zou hij zich veroorloofd hebben, te sproken zooals de schrijver van dat gedeelte doet, en te zeggen: „wij zochtenquot;, „wij besloten daaruit, dat God ons riepquot;? Deze tegenwerping zou eenigen schijn van waarheid hebben, indien de betrekking tusschen Paulus en Lukas eerst bij hunne ontmoeting te Troas een aanvang heeft genomen. Maar is het zeker, dat Lukas toen voor den apostel een onbekende was? Waar was Lukas vandaan? Eusebius en Hieronymus berichten, zonder twijfel op grond van een oude overlevering, dat hij uit Antiochië afkomstig was. „Zijnde een van hen, die uit Antiochië zijnquot;, zegt de eerste. „Deze geneesheer van Antiochiëquot;, zegt de tweede *). Volgens Meyer is deze mededeeling niets anders, dan een onjuiste exegetische gevolgtrekking uit Hand. 13: 1, waar de naam Lukas met den naam Lucius verward is geworden. Maar die kerkvaders wisten zeker heel goed, dat de naam Lucius van lux, en de naam Lukas van Lucanus afgeleid is, en den naam

1) Mist eccl., III, 4) De Dir., c. 7.

vnr

Lucius lezende, zullen zij ook wel op denzelfden regel gelezen hebben, dat de persoon, die hem droeg, uit Cyrene, en niet uit Antiochië was.

Lobeck heeft er opmerkzaam op gemaakt, dat de uitgang a: een afkorting is, die inzonderheid bij namen van slaven gebruikelijk was.¹) Verder weten wij, dat de geneesheeron dikwijls slaven of vrijgelatenen waren. ²) Het is daarom mogelijk, dat Lukas heeft behoord tot het huis van ïheophilus, den persoon, aan wien ons Evangelie is opgedragen. Wegens zijn talenten door hem vrijgemaakt, is Lukas misschien door zijn ondersteuning geneesheer geworden.

Maar waar woonde Theophilus ? Men heeft gemeend, dat het in Italië, in Rome, moest zijn, omdat Lukas aan het slot der Hand. verscheidene plaatsen in Italië noemt (28 : 13—15), zonder een verklaring daarbij te voegen. Deze reden is niet zonder waarde; zij is echter niet afdoende, daar ïheophilus Italië kon gekend hebben, zonder daar te wonen. In de Recocjniliones Clementinae (uit het midden der tweede eeuw) wordt vermeld (X, 71), dat, toen Petrus in Antiochië gepredikt had, Theophilus, die in rang boven de aanzienlijkste burgers der stad stond, den prachtigen zuilengang van zijn huis tot het houden van godsdienstoefeningen had afgestaan. ³)

Men ziet, dat dit bericht overeenstemt met hetgeen Euse-hius en Hieronymus aangaande Lukas vermelden. Het is onmogelijk, Hand. 11:20—24, de regels, die gewijd zijn aan het verhaal der stichting van de gemeente in deze hoofdstad van Syrië, te lezen, zonder getroffen te worden door de levendigheid en de frischheid daarvan. Men voelt daarin als het ware een adem van geestdrift. Het schijnt, dat do auteur die regels geschreven heeft onder de bekoring van de aangenaamste persoonlijke herinneringen. Indien dit zoo is ,

1

Zie Wolf, Analeklen, III, •19; vgl. ïholuok, Olaubwiirdigtceit, bl. 148.

2

Quintilianus, Instit. 7, 9: Medicinam factitassc mauumissum. Suet. _gt; Califf. 8: Mitto cum eo cx servis meis medicmn. Vgl. ook Cicero, pro Cluêniio, c, fi3; Senccn, Be henefic. 3, 24; zie Hug, Einl., II, bi. 134.

3

Itn ut ïheophilus, qui erat cunctis potcutibus in civitato sublimior domus suae ingentem basilicam ecclesiae uomiue consecraret.

IX

dun moest Lukas voor Puulus, die verscheidene jaren in deze jeugdige gemeente had doorgebracht, een oude kennis geweest zijn, en men begrijpt dan ook gemakkelijk, waarom de apostel, toen hij hem te Troas ontmoette, niet geaarzeld heeft, hem terstond te verbinden aan het zendingswerk, dat hij in Griekenland ging aanvangen. Alles vereenigt zich dus, om de gedachte te bevestigen, die van zelf in ons opkomt bij het lezen van Hand. 16:10 en verv., dat nl. de auteur van het boek in dit eerste gedeelte met „wijen bijgevolg ook in de twee andere, feiten verhaalt, waaraan hij zelf deelgenomen heeft.

Zoo verklaart zich ook op geheel natuurlijke wijze alles wat er verder volgt in het verhaal der Handelingen. Do eerste persoon meervoud houdt op met het oogenblik, waarop do apostel en zijn metgezellen, Silas en Timotheus, uit Phi-lippi vertrekken, omdat Lukas in deze stad blijft als steun van de jeugdige gemeente. Het „wijquot; neemt weêr een aanvang aan het einde der derde zendingsreis, toen Paulus op weg was naar Jeruzalem, op het oogenblik, dat hij weêr door Philippi gaat (20:5), en Lukas hem op nieuw vergezelt. Natuurlijk houdt het op met de aankomst in Jeruzalem , daar het verhaal van toen af enkel op Paulus betrekking heeft. Het wordt weder opgevat op het oogenblik van het vertrek uit Rome (27 : 1), en blijft voortduren tot aan het einde van het boek, hetgeen een bewijs is, dat Lukas mot Aristarchus (27 : 2) het reisgezelschap van Paulus uitmaakte. Wij vinden hen dan ook beiden vermeld in de groeten aan het slot van de twee eerste brieven, die Paulus uit Rome beeft geschreven (Coloss. en Phil.) Hunne namen komen niet voor in den laatsten aldaar geschrevenen brief (Philipp.); zonder twijfel, omdat zij weêr naar het Oosten hebben moeten vertrekken.

Orujenes en Epiphanius hebben Lukas beschouwd als een van de 70 discipelen, die, volgens het verhaal van het derde Evangelie, door Jezus werden uitgezonden tegen het einde van zijn werkzaamheid in Galiléa. Maar dit gevoelen is in strijd met de verklaring van Lukas zelf in 1:2, waar hij

X

uitdrukkelijk zegt, dat hij niet behoort tot de ooggetuigen van hot leven van Jezus. Men zou gemakkelijker geloof kunnen schenken aan het gevoelen, waarover Thcophylaclus spreekt, nl. dat van hen, die Lukas hebben aangezien voor den ongenoemden van de twee discipelen, die naar Emmaüs gingen (Luk. 24), Maar de Arameesche tint van don stijl in dit verhaal (zie vooral vs. lii) wijst eerder op het gebruik van een vreemde bron. De Byzantijnsche geschiedschrijver Nicephorus Kallistos, uit de 14^de eeuw, bericht — wij weten niet, op welken grond — dat Lukas een talentvolle schilder is geweest, en dat hij de persoon is, die de portretten van Jezus, van zijne moeder en van de voornaamste apostelen heeft nagelaten. Niet zonder reden meent Bleek, dat dit bericht op de verwarring van Lukas met een schilder uit een lateron tijd, die denzelfden naam droeg, berust. Volgons Victor van Capua (5^tle eeuw) zou Lukas ongehuwd zijn gebleven en den leeftijd van 74—84 jaar bereikt hebben. Lange vereenzelvigt hem met den ouden discipel Aristion, over wien Papias spreekt, op grond van het feit, dat de woorden lucerc en xpiTTsvsiv dezelfde beteekenis hebben! In zijn geschrift De vlr. ill, c. 7, verhaalt Uieronymus, dat de keizer Constans in het twintigste jaar zijner regecring (in 35(J) het stoffelijk overschot van Lukas van Achaje naar Con-stantinopel heeft laten overbrengen. Dit onderstelt een overlevering, volgens welke zijn loopbaan in Griekenland geëindigd is. In plaats van Achaje, noemt Isidorus Bitbynië in Klein-Azië. Gregorius van Nazianze rekent Lukas, in zijn derde rede tegen Julianus, tot de martelaren. Nicephorus deelt mede, dat hij in Griekenland, op den leeftijd van 80 jaar, aan een olijfboom werd opgehangen. Er staat ons geen enkel middel ten dienste, om den oorsprong, en dus ook de waarde, van deze legenden na te gaan.

En nu komt de vraag aan de orde, of hot wel die persoon is, welken wij door de brieven van Paulus, en op een moor of minder hypothetische wijze uit het bock van de Handelingen dor apostelen kennen, die ons dorde kanonieke Evangelie vervaardigd heeft.

XI

§ 2-

De SCHItlJVEli VAN HET uekdk EvANÖELIK.

Geheel eenstemmig schrijft de overlevering de samenstelling van ons Evangelie toe aan den man, over wien wij pas gesproken hebben. Dit wordt gestaafd door het getuigenis van Eusebius en Origenes in de derde en vierde eeuw. Do laatstgenoemde meende zelfs (Rus., Hist. eccl., VI, 25), dat Paulus, op de plaatsen, waar hij over „zijn Evangeliequot; spreekt, onder deze uitdrukking het boek van Lukas verstaat, een gevoelen, dat Hieronymus voorstelt als in zijn tijd algemeen gehuldigd.

De twee aan de beide uiteinden der kerk ontstane vertalingen, de Latijnsche en de Syrische, getuigen van het bestaan van dezelfde traditie sedert de tweede helft der tweede eeuw. De titel „Volgens Lukasquot;, xxra AouxSiv, dien dit boek in dat tijdperk draagt, is de uitdrukking van deze algemoene overtuiging. De praep. kxtx, die daarin voorkomt, kan inderdaad op niemand anders dan op den schrijver betrekking hebben. Zie mijn Commentaar op het Evangelie van Johannes, II, bl. 26—28; vgl. ook Holtzmann {EiuL, bl. 329) eu Rr.uss {Hist, évangél., bl. 14). Men moet de uitdrukking Evangelie in onze vier kanonieke titels niet op de boeken zelf toepassen; zij duidt het Evangelie op zichzelf aan, als boodschap van God aan de menschen. En de praep. volgens dient, om den man te kennen te geven, door wiens arbeid deze boodschap in het aldus getitelde geschrift belichaamd is geworden. Men vergelijke dezelfde uitdrukkingen: „De gedenkschriften volgens Nehemiaquot; (2 Makk. 2: 18); „De geschiedenis volgens Herodotusquot; (Diodorus); „De Pentateuch volgens Mozesquot; (Epiphanius). Do gelijkvormigheid der vier titels bewijst, dat zij afkomstig zijn van hen, die de kanonieke boeken hebben verzameld.

Tegen het einde der tweede eeuw spreekt Terlullianus {Contra Marc., IV, 4) over een Evangelie, dat Marcion voor zijn gemeenten vervaardigd had, door ons Lukas-Evangelie

xir

om te werken en te verminken; en hij herinnert, dat, terwijl do meesten het eerstgenoemde geschrift niet kenden, het laatstgenoemde algemeen bekend was en zonder tegenspraak aangenomen werd, van het oogenblik zijner verschijning af. Hij maakt gewag (IV, 5) van het feit, dat in zijn tijd zeer velen het Evangelie van Lukas aan Paulus zelf toeschreven, evenals dat van Markus aan Petrus.

Baur heeft beweerd, dat het Evangelie van Mardon, waarover Tertullianus spreekt, het oorspronkelijk geschrift was, en dat ons kanoniek Lukas-Evangelie een omwerking daarvan is. Maar het is in de school van Baur zelf, en inzonderheid door Volkmar (Das Evanrj. Mardons, 1852), aangetoond geworden, dat, omgekeerd, het Evangelie van Marcion, zooals Tertullianus gezegd had, een systematische verandering van dat van Lukas is. Dit feit wordt tegenwoordig algemeen erkend.

Als wij verder teruggaan in de tweede eeuw, dan vinden wij bij Irenacus, omstreeks het jaar 180, de uitdrukkelijke vermelding van ons Evangelie met den naam van den schrijver daarvan. Hij zegt {Adv. llaer., Ill, 1): „Lukas, een metgezel van Paulus, teekende in een boek het Evangelie op, dat door dezen verkondigd werd.quot; Hij haalt dit geschrift meer dan 80 maal aan. Het is waarschijnlijk, dat de uitdrukkelijke aanhaling van Luk. 1:6 in den Brief der gemeenten van Lyon en Vienne, die geschreven werd in het jaar 177, naar aanleiding van de vreeselijke vervolging, welke over deze gemeenten was losgebarsten, eveneens van hem afkomstig is.

Omstreeks het jaar 178 haalt de heiden Celsus onze Evangeliën aan als geschriften, die door de apostelen van Jezus waren vervaardigd. Hij moet Lukas bezeten en gebruikt hebben, daar hij van de geslachtsrekening van Jezus zegt, dat zij tot aan Adam teruggaat.

Iets vroeger, tusschen 160 en 170, vinden wij in het zoogenaamde Fragment van Muratori, dat een lijst bevat van de heilige schriften, die geschikt waren om in het openbaar bij de godsdienstoefeningen te worden voorgelezen, de

XIII

volgende woorden: _rtIn de derde plaats het Evangelie volgens Lukas. Lukas, die geneesheer, heeft, toen hij na de hemelvaart van Christus, wegens zijn ijver voor het recht (of: voor de gerechtigheid), door Paulus tot zijn helper genomen werd, het Evangelie opgesteld in zijn eigen naam, volgens zijn eigen zienswijze — want ook hij had den Heer niet in het vleesch aanschouwd — en naar de inlichtingen, die hij heeft kunnen inwinnen. Het is op deze wijze, dat hij begonnen is, te verhalen, van de geboorte van Johannes af.quot; Deze plaats, die zonder twijfel afkomstig is van een der hoofden eener Italiaansche of Afrikaansche gemeente, is in den grond der zaak niets anders, dan een omschrijving van den inhoud van den proloog van Lukas zelf. De uitdrukking „in zijn eigen naamquot; herinnert aan het gezegde „het heeft mij goed gedachtquot;. De woorden „volgens zijn eigen zienswijzequot; en „naar de inlichtingen, die hij heeft kunnen inwinnenquot; zinspelen zoowel op het vrijwillige besluit van Lukas om een Evangelie te schrijven, als op de inlichtingen, waarvan hij gebruik heeft gemaakt bij het opstellen daarvan. Do vreemde uitdrukking „wegens zijn ijver voor het rechtquot; kan beteekenen: öf dat hij goed bekend was met het Romeinsche recht, en Paulus kon bijstaan in de rechtskwesties, die zich weieens voordeden bij het verrichten van zijn arbeid, of dat hij ijverde voor de gerechtigheid, in de godsdienstige beteekenis van dit woord. Zelfs vraag ik mij zelf af, of hier niet een misverstand van den Latijnschen vertaler zou kunnen zijn, zooals dit document er vele bevat, en of Lukas in het Grieksche origineel, dat ik voor mij met Hiljenfeld meen te moeten aannemen, niet gekenschetst word als een proseliet der gerechtigheid. Met het „wee vidiï\\ „ook hij had niet aanschouwdquot; brengt de schrijver Lukas naast Markus, over wien hij pas gesproken heeft, om beiden tegenover Johannes te stellen, over wien hij nu spreken zal.

1) Lucas iste medicus, post ascensum Christi, cum eum Paulus quasi ut juris studiosum secundum adsumpsisset, nomine suo ex opinione conscripsit — Dominum tamen ueo vidit in carue — et idem, prout assequi potuit, ita et a natmtate Joaunis incepit dicere.

XIV

In donzelfden tijd (omstreeks het jaar 160) wordt ons Evangelie verscheidene malen aangehaald in de Clemenli-nische Homilieën, een geschrift, dat door een zeer vurigen joodsch-christelijken geest is ingegeven. Inzonderheid over do 70 discipelen, wier uitzending alleen door Lukas wordt bericht, wordt daarin herhaaldelijk gesproken.

Wij ontmoeten in ditzelfde tijdperk een zeer opmerkelijk feit. Heracleon, de uitnemendste discipel van den Gnostiek Valentinus, die, in weerwil van hetgeen Volkmar zoo onbezonnen gezegd heeft, niet later dan het jaar 160 geleefd kan hebben, is de eerste, die een Commentaar op het Evangelie van Johannes schrijft, en waarschijnlijk heeft hij er ook een op Lukas geschreven. In ieder geval citeert Clemens Alexandrinus (Strom. IV, 503) van hem een grondige en zeer juiste verklaring van Luk. 12:8. Een boek, waarover men een Commentaar schrijft, is wel een boek, dat sedert lang gezag heeft verkregen.

Na langdurige besprekingen wordt thans algemeen aangenomen, dat het derde Evangelie omstreeks het jaar 140, toen Justinus onderwijs gaf te Rome, een deel uitmaakte van de verzameling van Evangelische geschriften, die deze kerkvader dikwijls aanhaalt onder den titel van: dTro/zvyifio-veó.uarx jav kttocttóXuv. Justinus zegt van deze geschriften: dat zij Evangeliën worden genoemd {iz y.xieTrou svxyyéhix)] dat zij vervaardigd werden door de apostelen van Jezus en door degenen, die hen vergezeld hebben (vtto tüv xttoutó^cov CX.vt0v xx) tüv stcflvoii; TrtxpixxoXoiidijTtivTaii; Apul. I, 66; Dial., c. 103); en dat zij op den eersten dag der week, tegelijk met de Schriften der profeten, bij de godsdienstoefening van al de gemeenten in de steden en op het platte land werden gelezen {Apol., I, 67). Het is aan deze verzameling, dat hij al de trekken van het leven van Jezus, die hij in zijn drie voor ons bewaard geblevene werken vermeldt, ontleent. Er zijn onder die trekken vele, die alleen in het derde Evangelie worden gevonden, zooals de volkstelling van Qui-rinius, de geboorte van Jezus buiten de herberg, en de bijzonderheid , dat Hij in doeken gewonden en in een kribbe

XV

gelegd werd, de geboorte van Johannes den Dooper, de naam zijner moeder Elisabeth, bet zenden van Jezus naar Herodes, enz. Schürer beeft zich op de volgende wijze over dit punt uitgesproken {Theol. Literalurzeilnng, 1877, 20): „Ieder onpartijdige geleerde in Duitscbland erkent tegenwoordig, dat Justinus ons eerste en ons derde Evangelie heeft aangehaald.quot; Sedert de eerste helft der tweede eeuw heeft dus ons Evangelie behoord tot het aantal Schriften, die nevens de profeten des O. ï. eiken Zondag bij de godsdienstoefeningen der christenen geregeld werden voorgelezen.

In dezen zelfden tijd valt ook het gebruik, dat Mardon daarvan gemaakt heeft, zooals wij gezegd hebben, toen wij over Tertullianus spraken. Het feit, dat deze ultra-Paulinische ketter juist Lukas heeft omgewerkt tot een Evangelie voor zijn gemeenten, bewijst duidelijk, dat dit geschrift toen aanvaard en erkend werd als een werk van den apostel Paulus of uit den kring, die hem omringd had. Deze omstandigheid doet ons zelfs nog verder teruggaan. Want Marcion was een leerling van den Cyriër Cerdon, van wien niet alleen zijn systeem, maar ook bet gebruik, dat hij van onze Evangeliën maakte, afkomstig was. Volgens Theodo-retus (Haeret. Fab., I, 24) stelde Cerdon den God der wet en der natuur tegenover den God van Jezus Christus, daar deze in de Evangeliën gebiedt, de rechter wang aan te bieden aan hem, die u op de linker slaat — hetgeen in tegenspraak is met de wet. Deze door Cerdon gemaakte tegenstelling onderstelt, dat het gezag van het Lukas-Evangelie gecestigd was lang voordat Marcion te Rome kwam.

Zoo zijn wij vanzelf gekomen bij Polycarpus en zijn brief aan de Philippenzen (110—^118), waarin een plaats gevonden wordt (c. 1), die aan Hand. 2:24 ontleend is. Polycarpus zegt: „God heeft Jezus opgewekt, de barensweeën van den liades ontbonden hebbende,quot; In de Handelingen wordt gezegd: „God heeft Jezus opgewekt, de barensweeën des doods ontbonden hebbende.quot; Zeker kan de uitdrukking diciïvs;, harensweei\'n, door beide schrijvers aan Ps. 13:5 of 110:3 (LXX) ontleend zijn. Maar er blijft toch altijd over de over-

XVI

eenkomst in den vorm van de twee volzinnon\'), en vooral in de verbinding van Xvaxi; met het begrip wÏÏvsc.

De brief van Clemens Rom anus, einde der eerste eeuw, bevat eveneens verscheidene woorden, die het gebruik van het buek der Hand. en van het derde Evangelie onderstellen. Zoo b.v., als hij de Corinthiërs prijst (c. 2), „dat zij liever geven, dan ontvangenquot;, S/SaW( ftaXlov gt;j hx^fixvsiv; vgl. Hand. 20:35: „Het is zaliger, te geven, dan te ontvangen; of wanneer Clemens, als een goddelijke verklaring aangaande David dit woord aanhaalt (c. 18): „Ik heb een man naar mijn hart gevonden, David, den zoon van Jessequot; (svpov ctv^/ix xxtx rtjv HxpSixv ftcu, Aufitè tov tov \'lecraxi). De woorden „//c heb David gevondenquot; zijn aan Ps. 89:21 {siïpcv a«/3/§, LXX) ontleend; maar het overige gedeelte van de plaats in dezen Psalm luidt geheel anders, dan wat er verder volgt bij Clemens. Daarentegen staat hetgeen deze aan die woorden toevoegt letterlijk in 1 Sam. 13: 14: „De Heer zal zich een man naar zijn hart zoekenquot; {^rvsnn mpioi; sxut^- KvOpanov xxtx tvjv xxpdlxv xötov). Deze twee plaatsen, waarvan de eene aan een Psalm en de andere aan het eerste boek van Samuël ontleend is, zijn dus bij Clemens tot één enkele goddelijke verklaring verbonden. Nu is hetzelfde ook het geval in het boek der Hand. Wij lezen namelijk in Hoofdst. 13:22: „Ik heb gevonden David, den zoon van Jesse, een man naar mijn hart.quot; Deze overeenstemming kan niet toevallig zijn. Er is meer: Clemens en de Hand. voegen eenparig de woorden „den zoon van Jessequot; er bij, terwijl zij op die twee plaatsen van het O. T. niet voorkomen, noch in het Hebreeuwsch, noch in de LXX. Deze bijvoeging, die zij met elkander gemeea hebben, sluit de gedachte aan een toevallige overeenkomst geheel buiten. En ik kan mij niet voorstellen, dat het, om alle kritische waarde aan een dergelijk feit te ontnemen, genoeg zou zijn, met Hollzmann

1) Hand.: ov ó OeÓQ avécrTiilt;rev Aucrae; txq ^r0^ botvótTov. Polyc.: oj/

tfyeipev ó Qeos hvvue; ruq uèlvces tov St$ov.

xvn

(Einl., bi. 396) te zegger;, „dat daarin geen klemmend bewijs is vei-vat.quot; Indien nu Clemens aan het einde dei-eerste eeuw het tweede gedeelte van het werk van Lukas, de Handelingen der apostelen, in Rome bezat en gebruikte, dan moet ook het eerste gedeelte in zijn bezit zijn geweest. Bovendien vinden wij bij Clemens, in c. 13, een langer citaat uit de bergrede, dat eerder door Lukas zonder Mattheus, dan door Mattheus zonder Lukas te verklaren is. Dit geldt inzonderheid de woorden „zooals (jij geeft, zoo zal u gegeven wordenquot; {as cifèots o\'jtcc; doqjcstm y.a/i\'), die bij Mattheus in het geheel niet voorkomen. Zelfs Volkmar erkent, dat Lukas hier gebruikt werd: „De tekst van Mattheus wijkt veel moer af, terwijl die van Lukas den grondslag der uiteenzetting verschaftquot; (Urspnmg, bl. 138).

Als een bewijs, dat ons Evangelie in zulk een ver verwijderd tijdperk nog niet bestond, voert men het stilzwijgen aan, dat door Papias (begin der tweede eeuw) daarover bewaard wordt, terwijl deze kerkvader wel over Mattheus en Markus spreekt. Maar uit het feit, dat in de weinige door Eusebius aangehaalde regels van Papias niet over Lukas gesproken wordt, volgt geenszins, dat hij onbekend is geweest met het bestaan van dit geschrift. Het had licht kunnen gebeuren, dat Eusebius de drie regels, die op Mattheus betrekking hebben, niet had aangehaald, en dan hadden wij met hetzelfde recht uit dit stilzwijgen het besluit kunnen trekken, dat hij Mattheus niet kende. Bovendien vloeit uit oen door Eusebius {Hist, eccl., III, 39) aangehaalde plaats van Papias voort, dat deze de Hand. gekend en gebruikt heeft. Hij spreekt hier namelijk over de dochters van Phi-lippus, die profetessen waren (Hand. 21; 9), en over Justus, bijgenaamd Barsabas, die bij de verkiezing van een apostel in aanmerking kwam (Hand. 1: 23). Nu kon hij de Hand. niet gekend en gebruikt hebben, als hij het Evangelie niet gekend of verworpen had. ⁴)

1) Wij onthouden or ons van, liier de citaten uit het Evnngelift van Lukas, die volgens de uittreksels van Victor ran Capua (vijfde eeuw) in de ann Godkt, LiiTcas. i. 2

XVII]

Ook heeft men tegeu de waarde dezer eenstemmige traditie de bedenking gemaakt, dat zij kennelijk de strekking heeft, een hoe langer hoe belangrijker aandeel in de samenstelling van ons Evangelie aan Paulus toe te schrijven, totdat Chrysoslomus eindelijk ronduit verklaart {Hom. op de Hand. der apostelen), dat „men het geschrift van Lukas aan Paulus kan toekennen.quot; Maar ziet men dan niet, dat juist de op deze wijze uitgesprokene tegenstelling tusschen de oorspronkelijke, van deze apologetische strekking nog volkomen vrije traditie (Fragment van Muratori en Irenaeus) en de latere ons het zekerst de waarheid van de eerste waarborgt? Als die traditie voortgekomen was uit de strekking, welke langzamerhand daarin de overhand heeft verkregen, dan zou zij begonnen zijn juist daar, waar zij geëindigd is.

Hetgeen zeer geschikt is om de waarheid dier overlevering te waarborgen, is het feit, dat de persoon, dien zij als den schrijver van ons Evangelie aanwijst, niet een man is, die een voorname rol heeft gespeeld bij de stichting der kerk. Alleen een werkelijke historische herinnering heeft deze aanwijzing kunnen verschaffen. Het is zooals Renan zegt {Evang., hl. 252): „Lukas was niet zulk een beroemd man, dat men juist zijn naam zou gebruikt hebben, om aan een boek gezag te verleenenquot;, en in Les Apótres, hl. xvn: „Aan het hoofd van een geschrift een valschen naam te schrijven, die bovendien een onbekende naam is, is iets, dat niet te begrijpen is.. . Lukas nam noch in de traditie, noch in de legende, noch in de geschiedenis een bijzondere plaats in.quot; Indien men naar een apostolischcn persoon had gezocht, dan zou de aandacht veel natuurlijker op Barnabas, Silas, Timotheus

Polycnrpua tocgeachreven fragmenten voorkomen, bij te brengen. Na hetgeen Gebhardt en Ilarnack in hunne uitgave van do apostolische vaders daaromtrent in het midden hebben gebracht, is het waarschijnlijk, dat zij van van Victor ielf afkomstig zijn. Ook maken wij geen gebruik van do citaten uit Lukas, welke to vinden zijn in dc Apocalypse van Saruch, het Prol-evangelie van Jakobus, de Akten van Vila lus, en de Testamenten der twaalf patriarchen. Peze geschriften, die later omgewerkt zijn, bieden geen hechten gromlslng aan voor de kritiek.

XIX

of Titus gevallen zijn. Dit getuigenis der traditie berust alzoo noch op een willekeurige onderstelling, noch op een opzettelijk bedrog. Uit een historisch oogpunt bezien, is de kwestie aangaande de vervaardiging van ons Evangelie door Lukas, den mede-arbeider van Paulus, niet twijfelachtig. Hot is maar alleen de vraag, of deze slotsom bevestigd wordt door de aanwijzigingen, die in het boek zelf worden gevonden. Wij gaan dit onderzoeken.

In de eerste regels van den proloog verklaart de schrijver, dat hij noch een ooggetuige, noch een apostel, maar eenvoudig een geloovige is, die, evenals zoovele anderen (wTv, ons), zich heeft laten onderrichten door de ooggetuigen en de eerste predikers. „Deze proloog,quot; zegt Kcim, „boezemt inderdaad een goed vertrouwen in.quot; Ewald bewondert eveneens de edele bescheidenheid, den waren eenvoud en do bondige kortheid der uitdrukkingen van Lukas. ^ Na deze openhartige verklaring is het zeker moeilijk, de goede trouw van den auteur in twijfel te trekken, en eveneens zijn bekwaamheid om een ware geschiedenis te schrijven. Is hij geen ooggetuige geweest van de door hem verhaalde feiten, hij was er toch een tijdgenoot van. Deze staat van zaken komt volkomen overeen met den toestand van den man, dien Paulus in zijn brieven als zijn mede-arbeider aanwijst.

Een tweede trek, die geheel in overeenstemming is met hot voorgaande, is, dat de geest van ons Evangelie niet toelaat, te betwijfelen, dat de opsteller van dit boek behoord heeft tot den kring, die den apostel Paulus bij zijn arbeid onder de heidenen omgaf. Het is hier de plaats niet, om in bijzonderheden aan te toonen, dat de geest van ons Evangelie nauw verwant is met de zienswijze van Paulus. Dit is trouwens een algemeen erkend feit, dat reeds voldoende blijkt uit de vergelijking van het verhaal der instelling van het heilige Avondmaal met hetgeen wij hieromtrent bij Paulus (l Cor. 11) vinden. Deze eigenaardigheid van het Evangelie

1) Keim, Otsch. Jesu, I, bl. 72 Ewald, Jahrh. II, bl. 128.

2*

xvm

Ook heeft men tegen de waarde dezer eenstemmige traditie de bedenking gemaakt, dat zij kennelijk de strekking heeft, een hoe langer boe belangrijker aandeel in de samenstelling van ons Evangelie aan Paulus toe te schrijven, totdat Chrysoslomus eindelijk ronduit verklaart {Hom. op de Hand. der apostelen), dat „men het geschrift van Lukas aan Paulus kan toekennen.quot; Maar ziet men dan niet, dat juist de op deze wijze uitgesprokone tegenstelling tusschen de oorspronkelijke, van deze apologetische strekking nog volkomen vrije traditie (Fragment van Muratori en Irenaeus) en de latere ons het zekerst de waarheid van de eerste waarborgt? Als die traditie voortgekomen was uit de strekking, welke langzamerhand daarin de overhand heeft verkregen, dan zou zij begonnen zijn juist daar, waar zij geëindigd is.

Hetgeen zeer geschikt is om de waarheid dier overlevering te waarborgen, is het feit, dat de persoon, dien zij als don schrijver van ons Evangelie aanwijst, niet een man is, die een voorname rol heeft gespeeld bij de stichting der kerk. Alleen een werkelijke historische herinnering heeft deze aanwijzing kunnen verschaffen. Het is zooals Renan zegt {Evang., bl. 252): „Lukas was niet zulk een beroemd man, dat men juist zijn naam zou gebruikt hebben, om aan een boek gezag te verleenenquot;, en in Les Apótres, bl. xvn: „Aan het hoofd van een geschrift een valschen naam te schrijven, die bovendien een onbekende naam is, is iets, dat niet te begrijpen is .. . Lukas nam noch in de traditie, noch in de legende, noch in de geschiedenis een bijzondere plaats in.quot; Indien men naar een apostolischen persoon had gezocht, dan zou de aandacht veel natuurlijker op Barnabas, Silas, Timotbeus

Polycarpus toogeachreven fragmenten voorkomen, bij te brengen. Na hetgeen Gebhardt en Harnack in hunne uitgave van de apostolische vadera daaromtrent in het midden hebben gebracht, ia het waarschijnlijk, dat zij van van Victor zelf afkomstig zijn. Ook maken wij geen gebruik van do citaten uit Lukaa, welke te vinden zijn in dc Apocalypse van Baruch, liet Pro f-evangelie van Jakobus, de Akten van jPila/us, en de Testamenten der twaalf patriarchen. Deze geschriften, die later omgewerkt zijn, bieden geen hechten grondslag aan voor de kritiek.

XIX

of Titus gevallen zijn. Dit getuigenis der traditie berust alzoo noch op een willekeurige onderstelling, noch op een opzettelijk bedrog. Uit een historisch oogpunt bezien, is de kwestie aangaande de vervaardiging van ons Evangelie door Lukas, den mede-arbeider van Paulus, niet twijfelachtig. Het is maar alleen de vraag, of deze slotsom bevestigd wordt door de aanwijzigingen, die in het boek zelf worden gevonden. Wij gaan dit onderzoeken.

In de eerste regels van den proloog verklaart de schrijver, dat hij noch een ooggetuige, noch een apostel, maar eenvoudig een geloovige is, die, evenals zoovele anderen {wTv, ons), zich heeft laten onderrichten door de ooggetuigen en de eerste predikers. „Deze proloog,quot; zegt Keim, „boezemt inderdaad een goed vertrouwen in.quot; Ewald bewondert eveneens de edele bescheidenheid, den waren eenvoud en do bondige kortheid der uitdrukkingen van Lukas.¹) Na deze openhartige verklaring is het zeker moeilijk, de goede trouw van den auteur in twijfel te trekken, en eveneens zijn bekwaamheid om een ware geschiedenis te schrijven. Is hij geen ooggetuige geweest van de door hem verhaalde feiten, hij was er toch een tijdgenoot van. Deze staat van zaken komt volkomen overeen met den toestand van den man, dien Paulus in zijn brieven als zijn mede-arbeider aanwijst.

Een tweede trek, die geheel in overeenstemming is met het voorgaande, is, dat de geest van ons Evangelie niet toelaat, te betwijfelen, dat de opsteller van dit boek behoord heeft tot den kring, die den apostel Paulus bij zijn arbeid onder de heidenen omgaf. Het is hier de plaats niet, om in bijzonderheden aan te toonen, dat de geest van ons Evangelie nauw verwant is met de zienswijze van Paulus. Dit is trouwens een algemeen erkend feit, dat reeds voldoende blijkt uit de vergelijking van het verhaal der instelling van het heilige Avondmaal met hetgeen wij hieromtrent bij Paulus (l Cor. 11) vinden. Deze eigenaardigheid van het Evangelio

2*

1

Keim, Omch. Jesu, I, bl. 72 Ewald, Jahrh. II, bl. 128,

XX

is ook een bewijs voor de juistheid der overlevering, die den schrijver van dit hoek met den Lukas der hrieven, den mede-arheider van Paulus, vereenzelvigt.

Eindelijk doet de aandachtige beschouwing van de vier eerste verzen ons den auteur kennen als iemand, die een zuiver en waarlijk klassiek Grieksch schrijft. Dit wordt ook door andere plaatsen in zijn geschriften bewezen , inzonderheid door het geheele tweede gedeelte van de Hand. der apostelen. Dit is een gewichtig kenmerk, dat alleen betrekking kan hebben op dien éénen onder de mede-arbeiders van Paulus, dien deze zelf als den geneesheer aanduidt. Wij hebben dan ook gezien, dat dit beroep een wetenschappelijke en letterkundige ontwikkeling onderstelt, welke waarschijnlijk geen van de andere Evangelisten, die den apostel omringden, bezeten heeft.

Toch werden in den laatsten tijd, ondanks deze overeenkomst tusschen de gegevens der overlevering en de innerlijke kenteekenen, eenige afwijkende gevoelens uitgesproken. Volgons Baur, Scholten e. a. laten zekere innerlijke tegenstrijdigheden , die in het geschrift voorkomen, niet toe, het aan één en denzelfden auteur toe te schrijven. Nevens plaatsen, die een beslist Paulinische kleur hebben, zouden daarin andere te vinden zijn, die een niet minder duidelijken judaïsti-schen stempel dragen. Wij zullen deze tegenwerping later onderzoeken, als wij den geest van dit Evangelie nauwkeuriger gaan bestudeeren, en aantoonen, dat hetgeen men voor innerlijke tegenspraak aanziet niets anders is, dan de vooruitgang , welke eigen is aan den loop der geschiedenis, die onder goddelijke leiding staat.

Alle critici, die in het boek der Handelingen onderscheid maken tusschen den schrijver van de gedeelten met „wijquot; en den samensteller (redacteur) van het geheele boek, en de eersten aan Lukas toekennen, zijn genoodzaakt, voor het Evangelie en de Hand. naar een anderen auteur om te zien. Zoo beschouwen Hilgenfeld en Zeiler, en thans ook Hollz-mann [Einleiiung), deze beide geschriften als het werk van con onbekenden Paulinist uit een lateren tijd. Wij mecnen

XXI

het gevoelen te hebben weerlegd, dat hou tot dezo gevolgtrekking heeft gebracht. Bovendien is het niet te begrijpen , met welk recht deze critici het getuigenis, dat de kerk aangaande den auteur van het geheele werk aflegt, op dien der gedeelten met „wijquot; toepassen.

Het oordeel van Keim over den schrijver van ons Evangelie luidt aldus: „Er bestaat geen reden om er aan te twijfelen, dat dit geschrift door den metgezel van Paulus vervaardigd werd.quot; In denzelfden geest spreekt Renan {Vie de Jésus, bl. XVI): „De auteur van dit Evangelie is zeker dezelfde persoon als die der Hand. En de auteur der Hand. is een metgezel van Paulus, een benaming, die volkomen voor Lukas past.quot;

Men beeft die overlevering ook uit een geheel ander oogpunt bestreden. Uitgaande van het denkbeeld, dat de gedeelten met „wijquot; van Timotheus afkomstig zijn, bad Mayer-hoff\', veel consequenter dan Sclileiermacher, die dit gevoelen het eerst had uitgesproken, daaruit de gevolgtrekking gemaakt, dat de auteur van de Hand. en het derde Evangelie niemand anders kon zijn, dan Timotheus zelf. Kort geleden is men zelfs nog verder gegaan. Op grond van de traditie, niet zooals zij oorspronkelijk, maar zooals zij aan het einde geweest is, heeft men ons Evangelie aan Paulus zelf toegeschreven, hetzij om het nog meer aanzien te verschaffen, hetzij om het in discrediet te brengen. In 1884 verscheen in Engeland een werk onder den titel: „Paulus, de auteur van de Handelingen der apostelen en van het derde Evangeliequot;, door Heber Evans. Door middel van een menigte voorbeelden, welke aantoonen, dat er overeenkomst bestaat tusschen den stijl der geschriften, die aan Lukas worden toegekend, en dien der brieven van Paulus, meent de schrijver te kunnen bewijzen, dat al deze geschriften slechts van één en denzelfden auteur afkomstig kunnen zijn. Hij vindt in het derde Evangelie en in de Handelingen: 1° 1000 uitdrukkingen, waarvan Paulus zich ook bedient; 2° 250 uitdrukkingen, die den apostel eigen zijn en in de twee geschriften gebezigd worden; 3° 500 constructies, waarvan

xxu

hetzelfde geldt; en 4° 45 redekunstige figuren (paronoinasen, hendiadysmen, enz.), die zoowel in de geschriften van Lukas als in de brieven van Paulus voorkomen. Maar wat bewijzen deze cijfers? Kunnen zij niet verklaard worden uit het feit, dat de auteur van het derde Evangelie en de Hand. in het gezelschap van Paulus heeft geleefd, en wel zoo zeer, dat hij des apostels woordenkeus en manier van spreken voor een deel overnam? Hoe zou de auteur van het derde Evangelie in de voorrede kunnen verklaren, dat hij maar een leerling der apostelen is, terwijl Paulus steeds zijn volkomone onafhankelijkheid ten opzichte van hen hoeft betuigd ? Hoe zou de kerk, die er alle belang bij had, deze twee ge-selniften aan Paulus toe te schrijven, zooals de geheele loop der traditie dit aantoont, er toe gekomen zijn, den onbekenden naam van Lukas voor dien van Paulus in de plaats te stellen, indien de apostel werkelijk bekend was geweest als de auteur dier twee werken?

Aan den anderen kant heeft Hasert, die gewoonlijk „de Saksische Anonymusquot; genoemd wordt, ontdekt, dat ons Evangelie niets anders is dan een hatelijk schotschrift, dat bestemd was, de Twaalven, en inzonderheid Petrus, in een kwaden naam te brengen; en hij heeft het belangwekkend gevonden, dit werk aan Paulus zelf toe te schrijven, zonder twijfel als een bewijs voor de broederlijkheid, die onder de apostelen heerschte, en voor de oprechtheid, waarmede zij elkander de hand der gemeenschap hadden gegeven (Gal. 2)!

Deze bewering omtrent do vijandige houding van den Evangelist tegenover do Twaalven, die door Renan en Burnouf in Frankrijk ingang gevonden heeft, is gemakkelijk te weêr-leggen; wij zullen de nietigheid daarvan aantoonen, als wij den geest van dit Evangelie gaan bestudeeren. Zelfs Holh-mann [Einl., bl. 378—379) heeft deze aantijging naar be-hooren terecht gewezen.

Ik meen, dit onderzoek omtrent den schrijver van het derde Evangelie te kunnen besluiten met de verklaring, dat de inwendige gronden, die de eenstemmige overlevering aangaande de samenstelling daarvan door Lukas, den metgezel

XXIII

van Paulus, bevestigen, eveu gewichtig eu degelijk zijn, als Je redenen, waarom men omziet naar een anderen auteur, weinig afdoende en zwak.

§ 3.

TlJI) EN PLAATS VAN VEEVAAUDICiING.

De lijd. — Irenaeus (Adv. Haer., Ill, 1) drukt zich op de volgende wijze over de vervaardiging van onze drie Synoptische Evangeliën uit: „Mattheus schreef zijn Evangelie aan de Hebreen in hunne eigene taal, toen Petrus en Paulus te Rome het Evangelie predikten en de gemeente aldaar stichtten. Na hun vertrek — geeft deze uitdrukking

hun vertrek uit Rome of hun dood, of misschien den dood van den één en het vertrek des anderen te kennen?) heeft ook Markus, de leerling en secretaris van Petrus, voor ons op schrift gebracht wat Petrus gepredikt had; daarna heeft ook Lukas, de metgezel van Paulus, het Evangelie, dat deze verkondigde, in een boek opgeteekend.quot; Het komt mij voor, dat men ten onrechte een chronologische waarde geeft aan de orde, waarin deze aanduidingen bij Irenaeus voorkomen; zonder twijfel wil hij zeggen, dat Markus na Mattheus geschreven heeft, maar niet, dat ons derde Evangelie na de twee andere werd opgesteld. Daarom kan uit die getuigenis zelfs niet bij benadering een tijd worden afgeleid.

Eusebius {Hist, eccles., VI, 14) haalt een plaats aan uit Clemens van Alexandrië (in zijn Hi/potyposen), volgens welke de twee Evangeliën, die geslachtsregisters bevatten, Mattheus en Lukas, het eerst vervaardigd zouden zijn, en dus vóór het verblijf van Petrus en Markus te Rome, dat volgens denzelfden Clemens aanleiding gegeven heeft tot de opstelling van ons tweede Evangelie. Deze mededeeling zou ons dus, wat Lukas betreft, tot den tijd tusschen 60 en 64 voeren. Theophyladus en Euthymius spreken zelfs over hot 15^tl0 jaar na de hemelvaart! De vraag waar het op aan-

XXIV

komt, is dezo: Was het vóór of na de verwoesting van Jeruzalem? En in het tweede geval: Was het vóór of na het begin der tweede eeuw? Het laatste van deze twee zou de vervaardiging door Lukas uitsluiten. Volgens het thans heer-schend gevoelen werd ons Evangelie na de verwoesting van Jeruzalem geschreven. Renan {Les évang., hl. 352) zegt: „Iedereen stemt toe, dat dit boek na het jaar 70 vervaardigd werd.quot; Hiervan moeten evenwel eenige schrijvers worden uitgezonderd, die Renan niet schijnt te rekenen tot „iedereenquot;, zooals: Thiersch (tusschen 59 en 61), 11 ug, Ebrard, Tholuck, Richm, 11 Uiig, Schneckenburger, Guericke, Wieseler, Lange, Nösgen, Keil (tusschen 60 en 70). Zij, die den tijd van vervaardiging na 70 stellen, zijn; de Wette, Credner, Lechler, Renan, Güder, Reuss, Bleek, Lekebusch, Meyer, Weiss (tusschen 70 en 80); Keim (omstreeks 90); Schwegler, Volk-mar, Zeiler (iets later, omstreeks 108); Baur (omstreeks 130). De gronden, waarop men den tijd van vervaardiging na 70 stelt, zijn de volgende:

1°. De voorspelling aangaande de belegering en de verwoesting van Jeruzalem (19:27, 43, 44 en 21:24), die blijkbaar naar de feiten, welke plaats hadden gegrepen, uitgebreid en nauwkeuriger omschreven werd. 2°. De inlas-sching der woorden „totdat de tijden der heidenen vervuld zullen zijnquot; in 21:4, waardoor in de eschatologische rede van Jezus een geheel tusschentijdperk zou zijn ingevoerd tusschen de verwoesting van Jeruzalem en de parousie. Deze woorden ontbreken bij de twee andere Synoptici en bewijzen, zegt Weiss, „dat de schrijver zelf in dien tusschentijd leefdequot;, en dus na de catastrophe. 3°. Het gebruik, dat de auteur van het derde Evangelie van de twee andere Synoptici maakt, en waaruit volgen zou, dat het derde Evangelie na het jaar 70 geschreven werd, hetzij aan het einde der eerste eeuw, hetzij in de tweede eeuw, naardat men aan Markus en aan Mattheus een vroegere of latere dagteekening toekent. 4°. De geschriften der noxxoi, der velen, waarover Lukas (1:1) spreekt. Het bestaan van zulk een overvloed van Evangelische geschriften zou een reeds verwijderd tijdperk

XXV

onderstellen. 5°. Het gebruik, dat de auteur maakt van de geschriften van Josephus, waarvan het eerste, de Joodsche oorlog, uit het jaar 75, en het tweede, de Joodsche Archae-ologiequot;, uit het jaar 94 dagteekent.

Laat ons dc waarde dezer gronden kortelijk onderzoeken. Eigenlijk berust de eerste op de ontkenning van de profetische gave van Jezus. Maar hoe verklaart men dan het door al de vier Evangelisten vermelde feit der aankondiging van de verloochening van Petrus en zoovele andere blijken van de hoogere kennis, welke Jezus van de dingen bezat? Men zal toch niet willen ontkennen, dat hij do verwoesting van stad en tempel in haar hoofdtrekken voorzien heeft. De woorden „De eene steen zal op den anderen niet blijvenquot; zijn Jezus zeker niet in den mond gelegd. Of zou het zoo moeilijk zijn geweest voor iemand zelfs met niets meer, dan het gewone gezond verstand, te voorzien, dat, als er een verwoesting zou geschieden, er ook een belegering zou zijn, welke plaats zou vinden op de wijze, die toen gebruikelijk was, nl. door middel van loopgraven, schanspalen, enz.; en dat daarop de bestorming der stad, en!!voorts de slachting van een deel der inwoners en de openbare verkooping van de nog levenden volgen (zouden? De aangehaalde plaatsen bevatten niets meer, dan dit.

Wat den tweeden grond betreft: naar het mij voorkomt, kan en moet men a priori de onderstelling, dat do schrijver op zijn eigen gezag het denkbeeld van een voor de heidenen bestemd tijdperk tusschen de verwoesting van Jeruzalem en het einde der tegenwoordige bedeeling Jezus iii den mond heeft gelegd, voor onaannemelijk verklaren. Zeker hadden de Evangelisten een veel te diepen eerbied voor den Heer en voor zijn woorden, dan dat zij Hein zouden doen spreken wat zij verkozen. Wel kon de inhoud van een rede tot hen komen, nadat zij door de traditie veranderd was. Maar vrijwillig aan den lieer een woord toeschrijven, waarvan zij wisten, dat het van hen zelf afkomstig was — dit zouden zij nooit gedaan hebben, om de eenvoudige reden, dat zij in Hem geloofden. Als dus Lukas den Heer die verklaring

XXVI

aangaande de lijden der heidenen in den mond heeft gelegd, dan deed hij dat in ieder geval op grond van een bron, die hij volkomen geloofwaardig achtte. Dit wordt bevestigd door het feit, dat Jezus in den grond der zaak hetzelfde zegt, als Hij in Matth. 21:43 (vgl. Luk. 20: 16 en Mark. 12:9) verklaart, dat de heer des wijugaards dezen aan de tegenwoordige wijngaardeniers ontnemen zal, om hem te geven „aan een ander volk, dat zijne vruchten voortbrengtquot;, en als Hij verder belooft, dat „het Evangelie gepredikt zal worden aan alle volken der aardequot; (Matth. 24: 14; Mark. 13: 10). Dit is niets anders, dan de tijd, die volgens Lukas aan de heidenen verleend wordt, voordat zij geoordeeld worden. Het is hot tijdperk der genade, dat overeenkomt mot den tijd der bezoeking^ die aan Israël werd geschonken, voordat het gericht over hen losbrak. Jezus heeft zicbzelven niet misleid, zooals Weiss meent, ten opzichte van den mogelijken duur van dat tijdperk, hetwelk, naar hetgeen Hij zelf verzekerd heeft, aan zijn wederkomst moest voorafgaan. „Er zullen dagen komen ...quot;, zegt Hij; en dan schildert Hij de wereldsgezindheid en de valsche gerustheid ^ die zich na zijn heengaan van de menschheid zouden moester maken (Luk. 17 : 26 en verv.). Hij gaat zelfs zóó ver, dat Hij vraagt, of er in in deze laatste tijden „nog geloof op de aarde zal zijnquot; (Luk. 18; 8). „De bruidegom zal zijn komst vertragenquot; (Matth. 25: 5). De heer des huizes zal misschien eerst „dos avonds laat, of ter middernacht, of met het hanengekraai (3 uur), of zelfs in den morgenstondquot; aankomen (Mark. 13:35). De toekomstige vorst moet „het koninkrijk in een ver (jelegen land gaan ontvangenquot; (Luk. 19 : 12); deze verre reis kan niet anders zijn, dan het zinnebeeld van een lange afwezigheid. Tegenover al deze uitspraken, die nog met vele andere vermeerderd zouden kunnen worden, kunnen wij onmogelijk aannemen, dat Jezus zich zijn wederkomst als zeer nabij heeft voorgesteld. Hij wist wel, dat er een geruime tijd moest verloopen, eer de boom, welks kiem Hij in do aarde legde, alle volken kon overschaduwen, eer de zuur-deesem, dien Hij deed doordringen in het deeg van bet

xxvu

meuschelijk leven, bet geheel gezuurd had. De vermauiugen. waarmede Hij zijn discipelen aa. spoorde, om te leven in do verwachting van dien dag, beoogden eon zedelijk, en niet een chronologisch doel. Het is daarom «eer goed mogelijk, dat Hij, zooals Lukas vermeldt, gesproken heeft over een nieuw tijdperk der geschiedenis, hoi] ó.,6^r heidensche

volken gewijd.

De onderstelling, dat Lukas van Mattheus, of va^ Markus en Mattheus, of van een oorspronkelijken Mattheus af hu nkelijk is, is alles behalve bewezen, en kan niet dienen tot grondslag van een kritische slotsom aangaande den tijd, waari.quot; ons Evangelie werd opgesteld. Evenmin kan daaromtrent een gevolgtrekking worden gemaakt uit het bestaan van de, talrijke Evangelische geschriften, waarvan Lukas gewaagt. Waarom zou men een twintigtal jaren na het heengaan des Heeren zich niet bezig gehouden hebben met de schriftelijke opteekening van zekexe feiten uit zijn leven, en inzonderheid van het belangrijkste van zijn ouderwijs? En toen in de jaren 50—60 van onze tijdrekening zij, die met hunne oogen geilen en met hunne ooren gehoord hadden, begonnen te verdwijnen, toen was het immers uiet dan natuurlijk, dat bij velen de gedachte opkwam, om deze op zichzelf staande verhalen te vcreenigen, ten einde een meer of minder volledig en aaneengesloten verhaal daarvan te maken. Zoodanig waren zonder twijfel de geschriften der KoXXoi, welke aan dat van Lukas voorafgingen. Zeker konden dergelijke geschriften reeds omstreeks het jaar 60 in grooten getale voorhanden zijn geweest. Indien Josephus de gebeurtenissen bij de belegering van Jeruzalem telkens opteekende, als zij onder zijn oogen hadden plaats gegrepen, en indien hij uit deze aanteekeningen, die eiken dag werden gemaakt, zijn verhaal van den Joodschen oorlog geput heeft, hoe zou men dan de onderstelling, die wij zooeven hebben uitgesproken met betrekking tot do geschriften over het leven van Jezus, met recht bevreemdend kunnen vindon?

Wat eindelijk het gebruik aangaat, dat de auteur van ons Evangelie, volgens Hollzmann, Keim en Hilcjenfeld van de

XXVIII

werken van Josephus zou hebben gemaakt, het is zoo weinig bewezen, dat Holtzmanu zelf genoodzaakt is, het te beperken tot herinneringen, die den schrijver na een vluchtige en oppervlakkige lezing zijn bijgebleven. Het is dan ook waarlijk niet in te zien, hoe de omstandigheid, dat de Olijfberg zoowel door Josephus als door Lukas genoemd wordt,

dat de uitdrukking vTrspüov (opperzaal) bij beiden voorkomt, dat beiden over de „schoone poortquot; en het „voorhof van Salomoquot; (Hand.) spreken, of zekere feiten uit de geschiedenis der Herodessen vermelden, eenige bewijskracht zou kunnen hebben. Deze overeenkomst behoeft niet eens een gevolg te zijn van bijgebleven herinneringen, maar laat zich gemakkelijk daaruit verklaren, dat die twee schrijvers tijdgenooten waren en de gebeurtenissen hebben beleefd; vgl. Nösgen {Studiën und Kritiken, 1879, bl. 521 en verv.) en Schar er (Zeitschr. far wissensch. Theol., 187G).

Daarentegen hebben wij in het feit, dat Clemens Romanus (einde der eerste eeuw) ons Evangelie gebruikt heeft, in de afwezigheid van elke toespeling op het gnosticisme, waarop Nösgen de aandacht heeft gevestigd, in de helderheid en de bewonderenswaardige nauwkeurigheid der inlichtingen, welke betrekking hebben op de omstandigheden, die aanleiding hebben gegeven tot de woorden en het onderwijs van Jezus, en in liet nauwe verband, dat er tusschen dit geschrift en den apostolischen arbeid van Paulus bestaat, louter aan wijzigingen, die niet pleiten voor zulk een laten tijd van vervaardiging als de tweede eeuw, en zelfs niet voor een tijd na het jaar 70.

Om het ware tijdstip dichter bij te komen, moet men, naar het mij loeschijnt, met de volgende feiten rekening houden. Als Lukas de schrijver van de Handelingen is, met inbegrip van de gedeelten met „wijquot;, dan moet hij met het Pinksterfeest van het jaar 5\'J met Paulus in Palestina gekomen, en van daar in den herfst van het jaar 61 met hem naar Rome vertrokken zijn. Tusschen die aankomst te Jeruzalem en dit vertrek naar Italië ligt een tijdruimte van twee jaren. Hot is zeer goed mogelijk, dat Lukas dezen tijd in Palestina

XXIX

heeft doorgebracht, terwijl Paulus in Cesaréa gevangen zat. Toen zal hij de inlichtingen hebben ingewonnen, waarover hij in zijn proloog spreekt, en de documenten van Ara-meeschen oorsprong, waarvan men ieder oogenblik de sporen vindt in zijn verhaal, verzameld hebben. Hij schijnt, toen hij in Rome kwam, daar niet lang met den apostel te zijn gebleven. Want terwijl Paulus in de eerste uit Rome geschreven brieven (Coloss. en Philemon) nog groeten van hem doet, spreekt hij niet meer :)ver hem in den brief aan de Philippenzen, die een weinig later geschreven is, hetgeen hij anders vooral in dezen brief had moeten doen, daar Lukas zich langen tijd te Philippi had opgehouden (gedurende den tijd van Hand. 1G : II. tot 20:5). Hij moet den apostel dus verlaten hebben gedurende den loop dier twee jaren, waarover hij aan het slot der Hand. spreekt. Zou hij zich toen niet naar het Oosten begeven hebben, naar Antiochiö bijvoorbeeld, bij zijn begunstiger Theophilus, om daar het boek samen te stellen, dat hij voornemens was, hem op te dragen en door zijn bijstand uit te geven? In dit geval zouden wij den tijd der vervaardiging van het derde Evangelie tusschen 63 en 66 (vgl. 2 Tim. 4:11) moeten stellen.

De plaats. — Bij de uiteenzetting van do bovenstaande hypothese hebben wij de kwestie aangaande de plaats en die aangaande den tijd van vervaardiging niet van elkander kunnen scheiden. Over hot eerste punt bevat de overlevering weinig. In zijn geschrift De vir. ill., c. 7, drukt Hie-ronymus zich aldus uit: „Lucas.... in Achaiae Beotiaeque partibus volumen condidit.quot; Dit bericht is zonder twijfel ontstaan uit de overlevering, die mededeelt, dat Lukas in Griekenland zijn leven geëindigd heeft. Volgens de Peschito is ons Evangelie „in Alexandria magnaquot; vervaardigd. Thiersch meent, dat dit in Cesaréa heeft plaats gehad, gedurende de gevangenschap van Paulus (59—61). Hilgenfeld dacht vroeger aan Achaje of Macedonië, maar thans is liij meer geneigd, met Köstlin Klein-Azië te beschouwen als de plaats van vervaardiging. Hwj, Zeiler, Keim, Overbeck en lïoltzmann wijzen daarvoor Rome an,n; Nösgen denkt eerder, evenals ik, aan

XXX

Syrië \'). De mecsten, zooals Meyer en Weiss, laten de kwestie onbeslist, en ik moet nrkennen , dat dit het wijste is.

De vraagstukken, welke op ons Evangelie betrekking hebben, kunnen niet geheel afgescheide n worden van die aangaande den tijd en de plaats der vervaardiging van de Handelingen. Want in ieder geval werd het Eva.ngelie voor de Hand. geschreven. De bepaling van den tijd, waarop dit laatstgenoemde boek werd opgesteld, laa.ngt voor een groot deel af van de wijze, waarop men het feit verklaart, dat het zoo eensklaps en onverwacht een eincle heeft genomen.

Ik ben het geheel eens met W,eiss en Nösgen, die meenen, dat het slot van dit boek, hetvj elk in zijn geheel zulk een vasten en zekeren gang heeft, niet uit een toevallige omstandigheid, maar uit het eigen .plan van het geschrift verklaard moet worden. De schrijv er wilde uiteenzetten, hoe die beslissende omwenteling in d,«) geschiedenis der mensch-heid, de overgang van het rijk Gods van de Joden tot de heidenen, had plaats gevonden. En zijn doel was bereikt met bet verhaal van de breuk tusschen den apostel en de Synagoge te Rome (Hand. 28). Dit feit is het einde van dien langen strijd, welke reeds in óle eerste tijden der werkzaamheid van Jezus in Galiléa een aanvang nam. De twee geschriften van Lukas zijn als; één werk te beschouwen. Dit neemt echter niet weg, dat, als de maitteldood van Paulus reeds plaats gegrepen had, het slot van het boek, zooals het daar vóór ons ligt, niet te begrijpe n zou zijn. De schrijver behoefde slechts een paar woorden lt;er bij te voegen, om die groote gebeurtenis te vermeldt sn. Hiji, die het niet overbodig geacht heeft, ons mede te «ïeelen, dat het kenteeken van het schip, waarmede Paulus naar R( »me gebracht werd, het

1) In de vorige uitgaven sprak ik ten gunste van Achaje, en inzonderheid

van Corinthe. Maar het verschil tusschen Luk as en Paulus ten opzichte van

ile woorden van Jezus bij de inatellijig van tu it heilige Avondmaal laat mij

niet meer toe, te gelooven, dat Xmkas den eer sten brief aan de Oorinthiërs

onder de oof/en heeft gehad, toen hij het Eti ingelie opstelde. Hij schreef

eenvoudig naar hetgeen hij zich herinnerde van ^ het formulier, dat Paulus bij de avondmaalsviering gebruikte.

XXXI

beeld van Castor en Pollux was (Hand. 28 : 11), was niet op zoo slaafsche wijze aan het hoofddenkbeeld van zijn boek gebonden, dat hij het voor ongeoorloofd hield, den marteldood van den apostel der heidenen te berichten. Daar hij er geen enkel woord over zegt, is dit dus een bewijs, dat Paulus dien nog niet ondergaan had; en daaruit zou volgen, dat de samenstelling van de Hand. vóór den dood van Paulus, omstreeks het jaar 67, heeft plaats gehad.

Als wij te rade gaan met de gegevens, die in de pastoraal-brieven vervat zijn, is Paulus omstreeks het jaar 06 voor de tweede maal als gevangene in Rome gekomen. Van daar uit schreef hij aan Timotheus, die te Efeze was (2 Tim. 4:11): „Lukas is alleen met mijquot;, en een weinig verder voegt hij er bij (vs. 13): „Breng mij de boeken, vooral de perkamenten, die ik te Troas, bij Karpus, gelaten heb.quot; Lukas had zich dus toen weder bij den apostel gevoegd in het Oosten. Verlangde Paulus, zijn boeken, en vooral zijn perkamenten, te hebben, dan is het duidelijk, dat hij daarmede niet ten doel had, zich een aangenaam tijdverdrijf te verschaffen in zijn gevangenis. Men heeft gemeend, dat-het stukken waren, die op zijn proces betrekking hadden. Maar papieren van dien aard zou hij met meer aandrang hebben gevraagd; en zou hij in dit geval over „boeken en perkamentenquot; hebben gesproken? Zeker niet! Hij had deze geschriften noodig voor een gewichtigen arbeid, waarmede hij zich zonder twijfel met zijn eenigen medearbeider, die thans bij hem was, nl. Lukas, bezighield. Waren het niet, zooals Thiersch vermoed heeft, aanteekeningcn over de reizen des apostels en vooral verslagen van zijn toespraken, die opgesteld werden, nadat zij gehouden waren, en door Lukas, als onschatbare juweelen, in het verhaal der Hand. werden ingevoegd? Als dit zoo was, dan zouden wij hier de waarschijnlijke aanwijzing hebben van den tijd en de plaats der vervaardiging van de Hand. Dit tweede gedeelte van het werk van Lukas zou dan dagteekenen uit het jaar GG of 67, en geschreven zijn te Rome, tijdens de tweede gevangenschap van Paulus.

XXXII

8 4.

De geest en het doel van het Evangelie.

liet vraagstuk, dat ons thans moet bezighouden, kan dan alleen op afdoende wijze worden opgelost, wanneer wij het geschrift in al zijn bijzonderheden hebben bestudeerd. Toch moeten wij liet onderwerp hier althans ter sprake brengen.

Dat ons Evangelie geregeld overeenstemt met de Paulinische opvatting van het christendom, springt in het oog. Simeon spreekt over de prediking van het Evangelie aan de heidenen (Hoofdst. 2), en Jezus kondigt, reeds bij zijn eerste optreden te Nazareth, de verwerping der Joden aan (H. 4). Do zondares, die door het geloof behouden wordt (H. 8); de roeping der heidenen, die in de gelijkenis van het groote avondmaal wordt beschreven (II. 14); de gelijkenissen van het verloren schaap, den verloren penning en den verloren zoon (II. 15) ; de gelijkenis van den Pharizeër en den tollenaar ; de toezegging van de zaligheid aan den boetvaardigen moordenaar (23 : 43); het bevel om aan alle volken vergeving van zonden te prediken (24:47) — al deze trekken bewijzen duidelijk genoeg, dat er een nauw verband bestaat tusschen dit verhaal en de twee hoofdbeginselen van het Panlinisme: dat het heil aan allen wordt aangeboden, en dat men het deelachtig wordt als een onverdiende genadegift.

Maar moet men daaruit besluiten, dat de schrijver uit partijbelang de geschiedenis heeft vervalscht, of dat hij een richting, die tegenover de zijne stond, heeft willen bestrijden? Dit wordt door de Tubinger school beweerd; en met het oog daarop hecht zij een bijzonder gewicht aan het ontbreken van zekere trekken bij Lukas, zooals van het woord: „Ik ben niet gekomen om de wet ... te ontbinden, maar om die te vervullenquot;, of van het bevel, dat aan de Twaalven gegeven werd, om niet tot de heidenen te gaan, of van het verhaal aangaande de Kananeesche vrouw, waarin deze woorden voorkomen: „Ik hen niet gezonden, dan tot do verlorene schapen van het huis Israels.quot; Behalve dezen

XXXIH

anti-judaïstischen geest, schrijft men aan het Evangelie het doel toe, de Twaalven, en inzonderheid Petrus, zwart te maken. Daarom spreekt Lukas over een tweede uitzending nevens die der Twaalven, namelijk over die der 70 discipelen, en past hij op deze laatsten een groot gedeelte toe van de rede, die volgens Mattheus tot de Twaalven gericht was. *) Deze komen bij hem voor als menschen, die zeer weinig begrepen van de woorden van Jezus. Hij laat hen slapen bij de verheerlijking op den berg en in Gethsemané, en aan den heiligen disch met elkander twisten over de vraag, wie van hen de grootste zal zijn, enz., enz.

Wat dit laatste punt, de vijandige houding van Lukas tegenover de apostelen betreft; wij hebben reeds de weerlegging daarvan door Holtzmann (Einl., bl. 378 en 379) in herinnering gebracht. Het is niet bij Lukas, maar bij Mattheus, dat zoowel het tot Petrus gesproken woord „Ga weg van mij, Satan!quot; als de verwenschingen, waarmede zijn verloochening van Jezus gepaard gaat, te lezen staan. De vlucht der discipelen in Gethsemané en het eerzuchtig verlangen der zonen van Zebedeus zijn feiten, die door Markus en Mattheus worden verhaald, maar bij Lukas ontbreken. Dit is genoeg, om te bewijzen, dat zekere weglatingen, dio men hem ten laste legt, in ieder geval geen bijzondere bedoeling hebben. Bovendien is het Lukas, en Lukas alleen, die melding maakt van de wonderbare vischvangst, waardoor de roeping van Petrus werd voorbereid; van den nacht, die in gebed werd doorgebracht, voordat de Twaalven gekozen werden; van het woord vol vertrouwen, tot Petrus gesproken: „Als gij bekeerd zult zijn, zoo versterk uwe broederenquot;; en eindelijk van de verschijning, die dezen discipel te beurt viel na de opstanding des Heeren. Hij alleen heeft dit tot de Twaalven gerichte woord bewaard; „Ik geef u het Koninkrijk over zooals mijn Vader het mij heeft overgegeven.quot; Hij is

oodet , Lukas. i.

XXXIV

het, die liet slapen van de apostelen in Gethsemané veront-schulcligt, iloor het toe te schrijven aan een overmaat van droefheid (xtto rij: , 22 :45), en hunne ongeloovigheid na de opstanding, door de oorzaak daarvan te zoeken in een overmaat van vreugde (xtto rije 24:41). En dit

is nu het boek, dat men (o. a. de „Sakische Anonymus\'\') getracht heeft, te maken tot een schotschrift tegen Petrus en de Twaalven! De uitzending van de 70 discipelen heeft zóó weinig ten doel, die van de Twaalven , welke daaraan voorafging, in de schaduw te stellen, dat er van hen geen melding meer gemaakt wordt, nadat die tijdelijke taak volbracht was. Zoowel bij Lukas als bij de twee andere Synoptici blijven alleen de Twaalven de vertrouwden van Jezus. liet is bij Markus, en niet bij Lukas, dat de heel wat sterkere woorden over het onverstand der discipelen te vinden zijn (8:17 en 18). En aan het slot van het Evangelie van Lukas is het aan de Twaalven, dat de last gegeven wordt, aan alle volken (slf Trdi/rx to, shvy, 24:47) de boodschap des heils te brengen, alsof hun de taak van Paulus werd opgedragen.

Even ongegrond is de beschuldiging van anli-judaïsme. Men denke slechts aan de angstvallige naleving der wet, die Lukas aan de in de Evangelische geschiedenis optredende personen van het begin (1:6 en 59; 2:21 -24, 39, 41) tot aan het einde (23:56; 24:53) van zijn boek toeschrijft; aan de judaïstisch gekleurde Messiaansche verwachtingen, die uitgesproken zijn in de lofzangen van Iloofdst. 1 en 2; aan het woord van Jezus, dat Lukas voor ons bewaard heeft (16 : 17): „Het is lichter, dat de hemel en de aarde voorbijgaan, dan dat één tittel der wet vallequot;; aan het beroep op Mozes en de profeten aan het einde van de gelijkenis van den rijken man en den armen Lazarus (16:29, 31) — dan zal men inzien, dat een dergelijk geschrift geen antinomisti-schen geest ademt.

Baur heeft dergelijke uitspraken zoeken te verklaren door aan te nemen, dat zij de kenteekenen zijn van een omwerking, waardoor een latere schrijver het ruwe Paulinisme

XXXV

van het oorspronkelijke geschrift heeft willen verzachten. Maar het zou veel gemakkelijker en meer afdoende geweest zijn, de woorden te doen verdwijnen, die een antinomistisch aanzien hadden. Bovendien erkent thans iedereen de door Zeiler zoo goed aangetoonde eenheid van het geschrift, uit het oogpunt van taal en stijl, „liet Evangeliequot;, zegtRenan, „is geheel en al van dezelfde hand, en daarin heerscht de volniaakste eenheidquot; {Les évany., bl. XVII).

De leerlingen van Baur zijn daarom ook van taktiek veranderd. Zeiler en Hilgenfeld schrijven tegenwoordig den auteur van het boek een gematigd Paulinisme toe, dat zelfs tot op zekere hoogte (volgens Wiltichen en Overbeck) een wettisch-judaïstisch karakter vertoont. Ho Is ten gaat nog verder, en neemt aan, dat Lukas bemiddelend optreedt tus-schen Mattheus (judaïstisch) en Markus (Paulinisch), een rol, die Baur eertijds aan Markus toeschreef met betrekking tot de twee anderen. Zonder twijfel is het feit, dat in den boezem van dezelfde school zulke verschillende, ja zelfs elkander tegensprekende gevoelens ontstaan, een bewijs van de willekeur, waarmede men daar te werk gaat. Daarom zegt ook Welzel vrij scherp, maar nietten onrechte: „Ieder kan het tegenwoordig naar zijn zin hebben. Met Baur kan hij Markus beschouwen als den bemiddelaar, die allen strijd vermijdt, of met Holsten hem maken tot een vertegenwoordiger van het Paulinisme; of hij kan met Baur en Hilgenfeld Lukas doen doorgaan voor den advokaat van het Paulinisme, of met Holsten hem aanzien voor den neutralen bemiddelaar tusscheu de partijen; geheel en al zooals hij het verkiest!quot;

De waarheid is, dat de Paulinische bestanddeelen in het Evangelie van Lukas „van alle polemiek tegen een afwijkende zienswijze vrij zijnquot;, zooals Weiss zegt. Zij behooren namelijk tot het onderwijs van Jezus zelf, en niet tot dat van Paulus. Niet met het oog op Joden en Heidenen heeft Jezus de gelijkenis van den verloren zoon voorgedragen, maar, zooals de tekst zelf verklaart, enkel met het oog op tollenaren en Pharizeën, zooals zij in zijn tijd waren (15:1, 2). Niet om der wille van de heidenen heeft Lukas het verhaal aangaande

3»

XXXVI

de Kananeesche vrouw weggelaten; want het spreekt veeleer ten gunste van hen, en de vergelijking van de heidenen bij honrljes is te vinden bij Markus, die voor heidenen schreef. De zoogenaamde Paulinische en de zoogenaamde judaïstische bestamldeelen behooren met dezelfde noodwendigheid tot de werkzaamheid en het onderwijs van Jezus. De grootste moeilijkheid van zijn taak is juist geweest, bij het nog floor de wet beheerschte Israël tie twee beginselen van de algemeenheid des heils en van de schenking daarvan uit vrije genade, die zijn kerk later zou verwezenlijken, ingang te doen vinden. Paulus heeft, toen hij ze ontwikkelde, niets anders gedaan, dan de zijden verlengd van een hoek, dien Jezus zelf had geteekend, ten einde niet meer Israël alleen, maar de geheele wereld daarin te kunnen insluiten. Lukas heeft dus, al was hij ook een goed Paulinist, niet noodig gehad, iets hoegenaamd te verzinnen, noch feiten, noch woorden. Hij heeft zich ertoe bepaald, uit de massa bouwstoffen, die het onderwijs en de werkzaamheid van Jezus aanboden, datgene uit te kiezen wat voor zijn doel het meest geschikt was. Hij heeft aangetoond, dat het nieuwe kleed, hetwelk Paulus over de schouders der menschheid gelegd heeft, geen ander is dan dat, hetwelk Jezus aan de wereld beloofd en gegeven had.

§ 5.

De bronnen.

Daar de schrijver zelf geen getuige is geweest van de gebeurtenissen, die hij verhaalt (1:2), en het gevoelen, dat hij een rechtstreeksche openbaring van deze geheele geschiedenis zou gehad hebben, door niemand meer gehuldigd wordt, is er reden om te vragen, uit welke bronnen hij geput heeft wat hij ons mededeelt.

I. De eerste bron.

Do eerste bron onzer Evangelische verhalen is zonder

XXXVII

twijfel de apostolische prediking geweest. Het was geen toeval, dat de apostelen getuigen zijn geweest van het leven huns Meesters; Hij had hen met dit doel gekozen en in zijn omgeving gebracht. Jezus stelt hen menigmaal voor als degenen, die tot zijn getuigen bestemd waren. Zoo zegt Hij, Luk. 24 : 48; „Gij zijt getuigen van deze dingenquot;; Hand. 1:8: „Gij zult mijne getuigen zijn, zoowel te Jeruzalem als in geheel Judéa en Samaria, en tot aan het uiterste der aardequot;; Joh. 15: 26, 27: „De Geest zal van mij getuigen, en gij zult ook getuigen: want gij zijt van het begin met mij geweest.quot; Naar dit beginsel gingen de apostelen te werk, toen de gemeente na de hemelvaart een plaatsvervanger van Judas kiezen moest, zooals wij zien uit Hand. 1:21 en 22: „Het is dan noodig, dat van de mannen, die met ons geweest zijn gedurende al den tijd, in welken de Heer Jezus onder ons in-en uitgegaan is, één worde gekozen, om met ons getuige te zijn van opstanding.quot; Als later in de Hand. (2: 42) over de leer der apostelen {Stèxxh tüv xTroaróxav) als over een der beginselen van de kracht en de eenheid der oude kerk gesproken wordt, dan moet men zonder twijfel onder die uitdrukking vooral de verhalen der apostelen aangaande het leven en het onderwijs van Jezus verstaan. Dit was toen de eenige Dogmatiek, de eenige Catechismus der geloovigeu. „Deze herinneringen warenquot;, zooals Lange gezegd heeft, „de hemel der kerk.quot; Bij ieder van haar godsdienstoefeningen verdiepte zij zich daarin weder op nieuw.

Juist op datzelfde denkbeeld brengen ons de eerste regels van ons Evangelie: „Nademaal velen ter hand genomen hebben, een verhaal samen te stellen van de dingen, die onder ons hebben plaats gehad, zooals ons overgeleverd hebben zij, die daarvan ooggetuigen zijn geweest, en die dienaars des Woords zijn geworden...quot;

Het feit, waarop wij hier de aandacht vestigen, wordt thans door ieder toegestemd. !) Daar nu de wijze, waarop

1) Holtzmann [Die Si/nopf. Jivang., bl. 52): „Algemeen wordt tegenwoordig erkend, dat de mondelinge overlevering moet worden aangezieu voor den

XXXVIII

het verhaal der eerste getuigen heeft plaats gehad, en waarover in vs. 2 [Trapéèwxv) gesproken wordt, uitdrukkelijk aan de geschrevene verhalen, in vs. 1 vermeld (avetTtü-xaêxi Hr/iyyviv), tegenover gesteld worden, besluiten wij hieruit, in strijd met het oordeel van Weiss en Hullzmann, dat het ■xapoihihóv»!, overleveren, van vs. 2 niets anders te kennen geeft, dan een mondelinrj verhaal, en dat daarmede niet bedoeld kunnen zijn schrijlelijke aanleekenincjen der apostelen, zooals b. v. een geschrift van den apostel Mattheus. En wij doen dit zooveel te meer, omdat aan de tegenstelling, welke betrekking heeft op de wijze van verhalen, een andere wordt toegevoegd, die met de personen in verband staat: aan den eenen kant staan de xutstttxi, de ooggetuigen, aan den anderen de ttoXXo\'i , de talrijke redacteurs. Maar de zaak, waar het hier op aan komt, is: te weten, op welke wijze Lukas in het bezit is gekomen van deze ongeschrevene apostolische overlevering. Men heeft weieens gemeend, dat hij dit wilde aanduiden, als hij in vs. 1 melding maakt van de geschriften dor ttoAAo/. Keim aarzelt zelfs niet, te zeggen: „Lukas verklaart in zijn proloog, dat hij geen andere, dan geschrevene bronnen heeft gebruiktquot; [Gesch. Jesu, 3^tte Bearb,, bl. 34). Maar Lukas zegt in het geheel niet, dat deze geschriften hem tot bronnen hebben gestrekt, en nog veel minder, dat zij zijn eenige bron zijn geweest. Hij wist, dat zij bestonden — dit is alles wat in zijn woorden opgesloten ligt.

Niet in vs. 1 moeten wij de aanwijzing zoeken, die hij heeft willen geven omtrent de middelen, waardoor hij in het bezit is geraakt van de apostolische verhalen, welke in vs. 2

diopsten grondslag der geheele Evnugclisohe litteratuur.quot; Heuss {Rist. évang\'\'. bi. 4): „De historische litteratuur der oude kerk staat in eeu reehtatreekseh verband met do herinneringen, die de apostelen en hunne Trienden terstond na het heengaan van hun Meester verzameld hebben.quot; Köstlin: „AI do Synoptische Evangeliën, het derde niet uitgezoudoi\'d, zijn, strikt genomen, niets anders, dan het op schrift brengen eener traditie, die gedurende langen tijd bestaan en zich onder den vorm van mondelinge medcdeeling voortgeplant had.quot; (Aangehaald door Uoltzmann, bl. 53).

XXXIX

worden vermeld, maar in vs. 3. Hij verklaart hier, dat hij persoonlijk onderzoekingen hoeft ingesteld, die zoo nauwkeurig en zoo volledig mogelijk waren. Het woord TrapxxoKovQeïv, een zaak volgen, en vandaar: er onderzoek nnar doen, kan zoowel mondelinge als geschrevene inlichtingen te kennen geven. Lukas moet, zooals wij gezien heblien, twee jaren, van den zomer van 59 tot aan den herfst van 61, in Palestina hebben doorgebracht. Hij heeft dus niet alleen kunnen spreken met hen, die getuigen zijn geweest van het leven van Jezus, maar hij heeft zich ook op de plaats zelf losse aanteekeningen of zelfs meer of minder volledige verhalen van de geschiedenis en het onderwijs des Heeren kunnen verschaffen. Hier zou men de geschriften der ttoXKoi kunnen plaatsen, indien hij er werkelijk gebruik van gemaakt heeft, en eveneens zekere door de apostelen opgestelde samenhangende verhalen, zoo zij reeds in dien tijd bestaan hebben, hetgeen hij niet zegt en verder schijnt te ontkennen (vgl. de tegenstelling tusschen vs. 1 en vs. 2). De plotselinge verandering van den stijl, die in vs. 5 eensklaps van het zuiverste, klassieke Grieksch (vs. 1—4) overgaat tot een taal, die vol Arameïsmen is, verheft het boven allen twijfel, dat hij de berichten aangaande de kindsheid van Jezus op schrift heeft gevonden en ze bijna woordelijk heeft overgenomen.

Maar men moet niet vergeten, dat deze Hebreeuwsche kleur van den stijl op moer of minder duidelijke wijze in het geheele boek te aanschouwen is. Dit is een gewichtig feit, waaraan de kritiek, naar het mij voorkomt, tot hiertoe niet genoeg de aandacht heeft gewijd. Het laat zich evenwel gemakkelijk bewijzen, en valt zooveel te meer in het oog, omdat de parallelle plaatsen bij Markus en Mattheus over het algemeen niets dergelijks aanbieden. Men neme slechts de moeite, de volgende plaatsen te vergelijken:

In het gedeelte over de komst van den Messias: 3 : 20;

In dat over de werkzaamheid in Galiléa: 5:1, 12, 17; 7: 11, 12, 28; 8:1, 22, 40; 9: 18, 33, 37;

In het verhaal van de reis naar Jeruzalem: 9:51, 57;

XIj

10:38; 11:1, 14; 13:11; 14:1; 17:11; 18:6, 35; 19:2, 15;

In rlat van het verblijf te Jeruzalem: 19 : 29; 20 : 1, 11, 12;

In dat van de opstanding: 24:4, 15, 30, 51.

Alleen het slot van Hoofdst. 14, Hoofdst. 15 en 16, cn de lijdensgeschiedenis zijn vrij van Arameïsmen. !)

Men moet hieruit opmaken, dat Lukas, niet alleen voor de geschiedenis der kindsheid van Jezus, maar in het algemeen voor een groot deel van zijn werkzaamheid in Galiléa, hetzij Arameesche bronnen gebruikt heeft, die door hein in het Grieksch werden overgezet, hetzij Grieksche, die op do leest van het Arameesch waren geschoeid, en dat hij er op gesteld was, den eigenaardigen stempel dezer bronnen te behouden, en ze in haar oorspronkelijken vorm in zijn verhaal beeft opgenomen, zooals b.v. Augustin Thierry gedaan heeft, die in zijn Récits mérovingiens en zijn Histoire de la conquête de l\'Anylelerre ¹) het karakter zijner middeneeuwsche bronnen behouden heeft.

Men heeft verscheidene hypothesen gemaakt over die bijzondere bronnen, welke Lukas moet hebben gebruikt. Schleiermacher heeft door een fijne ontleding van ons Evangelie trachten aan te toonen, dat bet een samenstel is van een menigte losse anecdotische berichten, die de auteur op kunstige wijze tot een geheel heeft verbonden. Maar het boek van Lukas geeft niet den indruk van mozaïek-werk te zijn. De eenheid van stijl, geest en plan, die men daarin ontdekt, is onbestaanbaar met zulk een wijze van samenstelling. — Köstlin heeft gemeend, een bron van Samaritaanschen oor-

1

Achtste druk. Deel I, bl. 9: „Bij het verhalen heb ik mij zoo dielit mogelijk aangesloten aan de taal der oude gesehiedaehrijversquot;.

XL!

sprong te moeten aannemen voor de verhalen, waarvan Samaria het tooneel is, of waarin Samaritanen een rol spelen. Alsof men een Abyssinische bron moest onderstellen voor het verhaal omtrent den Ethiopischen kamerling in de Ilaiideliugeii der apostelen, of een Syro-Phoenicische voor dat aangaande de Kananeesche vrouw bij Markus en Mattheus! — Kuinul hield Iloofdst. 9:51 —18: 14 voor een afzonderlijk geschrift, dat Lukas in zijn boek ingelascht had, een gnomonologie of verzameling van voorschriften van Jezus. Maar wij zullen zien, dat dit gedeelte een noodzakelijk lid van het geheel vormt. — Keim onderstelt Paulinische bronnen, o. a. een geschrift, waaraan Lukas ontleend zou hebben wat op de instelling van het heilige Avondmaal betrekking heeft. Maar in dit geval zouden er in de bijzonderheden niet zooveel punten van verschil zijn geweest tussclien zijn bericht en dat van Paulus (Kor. 11). — Volkmar spreekt over een Esseesche bron, over een Evangelium pauperum, waaruit Lukas de plaatsen, welke handelen over den plicht om vrijwillig afstand te doen van rijkdommen, geput zou hebben. Ook nemen velen, op grond van dergelijke plaatsen, een Ebionitische bron aan. Wij zullen zien, dat deze hypothesen niet noodig zijn, daar parallellen van zulke woorden of in beteekenis daarmede overeenkomende uitspraken bij Markus en Mattheus te vinden zijn.

Overigens zijn al deze kwesties slechts van ondergeschikt belang, vergeleken met deze vraag: Moeten wij tot do bronnen van Lukas onze twee andere synoptische Evangeliën of één daarvan rekenen, of, zoo neen, een van de thans niet meer aanwezige geschriften, die Mattheus en Markus bij de samenstelling hunner Evangeliën hebben gebruikt?

Deze vraag rijst van zelf naar aanleiding van de treffende overeenkomsten tusschen Lukas en onze twee andere Synoptici, die men reeds bij den eersten blik ontdekt. Er is overeenkomst van plan: de duidelijke tegenstelling tusschen een onafgebrokene Galileesche werkzaamheid en een verblijf in Jeruzalem, dat slechts éénmaal en aan het einde plaats vindt; overeenkomst ten opzichte van zekere reeksen van ver-

XL1I

halen, die volkomen gelijk zijn in de drie Evangeliën; overeenkomst zelfs in do volzinnen en uitdrukkingen. Uit deze gelijkvormigheid, die niet toevallig kan zijn, maakt men de gevolgtrekking, dat, als liet geschrift van Lukas niet tot bron heeft gestrekt bij de samenstelling van de Evangeliën van Mattheus en Markus, het zelf uit deze geput moet zijn , of althans voor een deel uit de bronneu, waarvan men zich bediend heeft, toen zij vervaardigd werden.

11. Hot gebruik, dat Lukas van de beide andere Synoptici heeft gemaakt.

Zeer weinig geleerden hebben het gevoelen voorgestaan, dat het Evangelie van Lukas ouder is, dan de beide andere synoptische. Men noemt Deza, Gfrurer ^ en eenige anderen. Daar Lukas zelf van reeds aanwezige geschriften spreekt, neemt men gewoonlijk aan, dat hij Mattheus, of Markus, of beiden gebruikt heeft.

a. liet gebruik van Mattheus. — Strauss ¹) beschouwt Mattheus als de oudste redactie van de mondelinge overlevering. Dit geschrift had natuurlijk een judaïstische kleur. Lukas heeft het tot grondslag gelegd en in Paulinischen geest omgewerkt. Markus heeft beide gebruikt en de scherpe tegenstelling doen verdwijnen, welke de richting van het eene met die van bet andere vormde. — Hofmann ³) meent eveneens, dat Mattheus het eerst geschreven heeft, en wel eerst in het Arameesch, en daarna in het Grieksch. Dit laatste geschrift is zoowel door Lukas als door Markus tot grondslag gelegd.

h. Het gebruik van Markus. — Volkrnar ²) ziet in Markus den oudsten geschrevenen vorm, niet van de apostolische

1

Die heilicie Schrift N. Tquot;., 9. Theil. 18S1.

2

Der Ursprunff unserer Evangelien, 188G. — Die Jivangelien oder Markus und die Synopsis, 1870.

XLii:

overlevering, maar van de geschiedenis van Jezus, zooals zij opgevat werd door een Paulinisch gezinden dichter in het jaar 73 {eine selbslbewusste Poesie auj historischem Grunde). Dit type is in de kerkelijke overlevering overgegaan, en van daar in de andere Synoptici. Nadat een fanatiek christen uit de Joden met een oorspronkelijken Mattheus van een sterk Judaïstische kleur op dat geschrift had geantwoord, vervaardigde Lukas zijn Evangelie met behulp van dat van Markus, ten einde het Paulinisme, dat reeds den grondslag van dit laatste uitmaakte, nog sterker te doen uitkomen. — Wilke \') is eveneens van gevoelen, dat Markus het eerst geschreven heeft, en dat de beide anderen zijn boek omgewerkt en uitgebreid, maar ook bedorven hebben.

c. Hel gebruik van Mattheus en Markus. — Volgens Ilug ¹) en de meesten der nieuwere katholieke theologen {Bisping, Schanz) is onze kanonieke Mattheus het oudste geschrift, dat door Markus verkort werd, terwijl Lukas deze beide bronnen gebruikt heeft bij de vervaardiging van zijn Evangelie. — Volgens Klostermann ²) is de mondelinge overlevering de bron van Mattheus geweest. Het geschrift van Mattheus werd omgewerkt door Markus, die het hier en daar nauwkeuriger maakte met behulp van de berichten van Petrus, terwijl Lukas het zijne heeft samengesteld met behulp van het werk van zijn beide voorgangers.

Keil *) volgt denzelfden weg. — Evenzoo Hilgenfeld en Holslen, ofschoon van een geheel ander standpunt uit. Volgons Hilgenfeld ³) droeg het eerste Evangelische geschrift een joodsch-christelijk, particularistisch en wettisch karakter; het was het Evangelie der Hebreen, waarover de kerkvaders spreken. Onze Mattheus is reeds een omwerking van dit Evangelie in universalistischen geest. Eu toen hetzelfde ge-

1

JUinleHung in die Schriften des N. T._t 1808.

2

Markus\'Eoangel\'mm, J867.

3

Die Evangeliin nach ihrer Entstehung, 1854; Ristorisch-kritische Einl. in das T., 1875.

XIjJV

schrift met behulp van een Evangelie van Petrus voor do tweede maal werd omgewerkt, eu wel in een geest, die nog veel minder judaïstisch was, ontstond daaruit onze Markus. Eindelijk heeft Lukas, gebruik makende van deze twee geschriften en van nog andere bronnen, een Evangelie samengesteld, dat beslist Paulinistisch is. — Eichlhal \') komt zeer dicht bij het gevoelen van Hilgenfeld. Markus is voortgekomen uit den oorspronkelijken Mattheus, die met het oog op de Heidenen een omwerking heeft ondergaan. Lukas hangt in het eerste en in het derde gedeelte van Markus af. Het tweede (Hoofdst. 1G—18) is uit Mattheus geput. Bovendien zijn Paulinische en mystieke bronnen gebruikt.

Volgens Holslen¹) heeft Lukas ook het laatst geschreven, maar als bemiddelaar tusschen de twee anderen. Het oudste der drie geschriften zou dat van Mattheus zijn, hetwelk vervaardigd werd op den grondslag van een Evangelie van Petrus, dat, evenals deze apostel zelf, een gematigd Joodsch-christendom vertegenwoordigde. Daarnaar werd Lukas bewerkt, met het doel, om de afschaffing van de wet te verkondigen; dit is het eigenlijke Paulinische Evangelie. Lukas heeft na de beide anderen geschreven; hij treedt op als bemiddelaar, een rol, die het hoofd der school aan Markus toeschreef; hij is het, die het dogmatisch verschil tusschen do beide anderen vereffent.

Ritschl 3) heeft in een artikel, dat opzien gebaard heeft, met nadruk de oorspronkelijkheid en do prioriteit van Markus verdedigd. Mattheus werd op den grondslag van dit Evangelie bewerkt, en Lukas berust op die twee. — Simons eindelijk heeft onlangs een studie uitgegeven, volgens welke Ljik as hoofdzakelijk Markus, maar ook Mattheus zou gebruikt hebben. Bovendien heeft hij bijzondere bronnen gehad voor de gedeelten, die bij hem alleen voorkomen.

1

Die synoptischen \'Koangelien nach der Form ihres Inhalts, 1886.

XI,V

Al deze hypothesen, welke aannemen dat Lukas afhankelijk is van een der twee andere Synoptici of van beiden, stooten tegen onoverkomelijke moeilijkheden.

1. Zij noodzaken tot liet aannemen van twee psychologische onmogelijkheden, waarvan de eene is: dat Lukas in de feiten, zooals hij ze in zijn bron of bronnen vermeld vond, willekeurige en gewichtige veranderingen heeft aangebracht; en de andere: dat hij de woorden van Jezus, die hij geheel geredigeerd vóór zich had, vervangen heeft door andere, die daarvan geheel verschilden, hetzij wat den vorm, hetzij zelfs wat den inhoud betreft. Deze twee feiten, waarvan wij voortdurend het bewijs zullen vinden bij de exegese, schijnen mij toe, te bevatten wat zedelijk onmogelijk ia, als wij moeten aannemen, dat de verhaler ia Jezus geloofd heeft.

Wat zou men, zelfs als er sprake is van een heel gewone geschiedenis, van een schrijver denken, die zich zou veroorloven, een achtingswaardige oorkonde, waarin hij haar opgeteekend vond, en die hij als bron gebruikte, naar zijn eigen goedvinden te veranderen? Maar hoe zou men dan, vooral waar het redenen geldt, en wel redenen, die in het oog der lezers en van den redacteur zelf met goddelijk gezag zijn bekleed, zulk een willekeurige handelwijze mogen onderstelleni¹Men schrijft redenen af, als men gelooft, dat zij echt zijn, en men stelt ze zelf uit één stuk op, als men het niet gelooft. Maar die halfslachtige manier van doen, welke aangenomen wordt door de hypothese, waarover wij spreken, nl. drie woorden letterlijk afschrijven en drie woorden verdichten, is bepaald een zedelijke onmogelijkheid. ^l) Men

1

Wij /.uilen eonige voorbeelden bijbrengen, om de juistheid van hetgeen wij gezegd hebben te doen blijken. Als Lukas Mattheus gekend en gebruikt had, had hij dan de geschiedenis der kindsheid van Jezus zóó kunnen schrijven als hij gedaan heeft (Hoofdst. 1 en 2)? Keim geeft zelf een ontkennend antwoord op deze vraag. — Zou hij zich veroorloofd hebben, de orde van de drie verzoekingen om te keeren, op zijn eigen gezag de woorden der goddelijke aanspraak bij den doop van Jezus eu bij zijn verheerlijking op den berg te veranderen, den naam „Mattheugquot; weg te laten in liet bericht omtrent de roeping van dezen apostel, om daarvoor (laat ons zelfs aannemen,

XI, VI

zou, om deze veranderingen te rechtvaardigen, kunnen zeggen , dat de redacteur nog andere bronnen heeft gebruikt, waarin misschien de volzinnen of de uitdrukkingen voorkomen, welke bij voor die van zijn hoofdbron in de plaats heeft gesteld. Maar deze nieuwe volzinnen en uitdrukkingen konden niet het eenige geweest zijn, dat in deze ondergeschikte oorkonde te vinden was; zij moet het geheele verhaal of de geheele rede hebben bevat. Maar als dit zoo is, waartoe is het dau noodig, de toevlucht te nemen tot de onderstelling, dat Lukas ook nog de andere Synoptici heeft gebruikt, daar zij het vraagstuk veel moeielijker maakt en noodzaakt, een volstrekt kunstmatigen arbeid aan te nemen, waarbij de Evangelist hier een woord en daar een woord uit zijn bronnen heeft geput, om ze zoo goed en zoo kwaad als het ging met elkander te verbinden, volgens een methode, die Schleier-macher op zoo geestige wijze gebrandmerkt heeft bij de

Tolgens een ander bericht, dat van Markus bijvoorbeeld) den naam „Leviquot; in de plaats te stellen, en een gebeurtenis, die Mattheus zegt, dat voorgevallen is op denzelfden Sabbat als de vorige door hem medegedeelde, op een anderen Sabbat] te stellen? — Wat de redenen betreft, zijn de veranderingen menigmaal zoo gering en onbeduidend, dat men ze voor kinderachtig zou moeten houden (zie de gelijkenis van den zaaier); in andere gevallen zijn zij zoo gewichtig en grijpen zij zoo diep iu de gedachte zelf ia, dat zulk een manier van afschrijven zeer veel van vervalsching zou hebben. Zoo b.v. bij de zaligsprekingen aan het begin der bergrede in Hoofdst. 6 en in de bijvoeging van vs. 39 en vs. 40 in hetzelfde Hoofdstuk (vgl. Mattheus). Verg. ook Luk. 12: 47—48 over de parallelle plaats bij Mattheus. — Hetzelfde geldt van de betrekking tussohen Lukas en Markus. Lukas stelt de uitdrijving van de verkoopers op Palmzondag, terwijl Markus haar uitdrukkelijk op den daaropvolgenden dag stelt; volgens Lukas heeft de genezing van deu blinde van Jerieho vóór, volgens Markus na de doorreis door deze stad plaatsgevonden. (De verklaringen, die Weiss en Iloltzmann van deze veranderingen geven, hebben niets te beteekeneu.) Hoe wil men het bericht van Lukas omtrent de verzoeking uit Markus afleiden, en hoe kan men aannemen, dat de vorm ,,Niets, zelfs geen stafquot;, dieu wij bij Lukas (9:3) vinden, van Markus afkomstig is, terwijl Markus Jezus laat zeggen; „Niets dan alleen een stafquot;, enz.? Men vergelijke ook nog het verhaal van de verheerlijking op den berg of dat van de genezing van het maanzieke kind bij Lukas met dezelfde verhalen bij Markus. Hier zou men moeten aannemen, dat Lukas nu eens de onbeduidendste veranderingen heeft gemaakt iu do uitdrukkingen en in den zinbouw, en dan weder zoo letterlijk mogelijk heeft afgeschreven!

XL VII

weerlegging van Eiclihorn\'s hypothese aangaande het Ur-Evangelie¹), en die Lange «eer goed kenschetst, als hij haar noemt „de methode van den dood, om het werk des levens le verklaren.quot;

2. Het is zeer moeielijk te verklaren, waarom Lukas, als hij de beide andere Evangeliën onder de oogen heeft gehad, zulk een groot aantal feiten en woorden heeft weggelaten, die toch voor zijn lezers van niet minder belang waren, dan hetgeen hij voor hen te boek heeft gesteld. Hiertoe behoort het ontbreken van twee geheele Hoofdstukken van Mattheus (14 : 22—16 : 12) en van Markus (6 ; 46— 8 : 26), na de vermenigvuldiging der brooden (na Luk. 9 : 51), een gaping, die in het geheel niet verklaard wordt door hetgeen Reuss, Weiss en Hollzmann daaromtrent in het midden hebben gebracht; of de weglating van een woord zooals dat van Mattheus in Hoofdst. 11: 28: „Komt herwaarts tot mij, allen, die vermoeid en belast zijt. .hetwelk zoo geheel in overeenstemming is met den geest van het Evangelie van Lukas. Holtzmann tracht de weglating daarvan te rechtvaardigen door den afkeer, dien Lukas zou gehad hebben van de uitdrukkingen juli en last, welke daarop volgen; maar hij ziet voorbij, dat Lukas zelf over de voortduring van de wet spreekt (16: 17). Waaraan zou men het moeten toeschrijven, dat de beteekenisvolle, zoo goed voor de heidenen passende woorden van Markus: „De Sabbat is gemaakt om den mensch, en niet de raensch om den Sabbatquot; bij Lukas ontbreken, indien deze ze onder de oogen heeft gehad (Mark. 2:27; vgl. Luk. 6:5)? Enz., enz.

3. De Arameïsmen, waarmede het Evangelie van Lukas in bijna al zijn gedeelten bezaaid is, wijzen op andere bronnen, dan onze twee andere Synoptici, die op de parallelle plaatsen niets dergelijks aanbieden. Of men zou moeten aannemen, dat Lukas, voor Grieksche lezers schrijvende, er behagen in geschept heeft, deze vreemde en voor hunne ooren aanstootelijke vormen in zijn tekst op te nemen,

1

Ueber die Schriften des Lukas, bl. 6.

XLvni

terwijl Mattheus zelf, die voor christenen van Joodsche afkomst schreef, ze vermeden had I \')

Al deze verschillen, het vervangen van uitdrukkingen door andere van gelijke beteekenis, de afwijkingen in het verhaal der feiten, de bijvoegingen en weglatingen, kunnen zonder moeite worden verklaard, wanneer men ze beschouwt als het toevallig resultaat van een mondelinge overlevering, die altijd meer of minder vrij is. Op deze wijze verliezen zij het gewicht , dat zij zeker zouden hebben, als men een geschrevene bron moest aannemen, die met opzet en met overleg gewijzigd was. Keim oordeelt zeer juist, als hij zegt; „Het nog door Baur verdedigde gevoelen, dat de eene Evangelist eenvoudig het werk van den anderen heeft gebruikt, wordt weerlegd door het feit, dat de teksten daarvoor veel te verschillend zijnquot; {Gesch. Jesu, I, bl. 74).

III. Gebruik van gemeenschap pel ij ke bronnen, die thans niet meer aanwezig zijn.

Indien Lukas de geschriften van Mattheus en Markus niet tot grondslag gelegd heeft bij de bewerking van zijn Evangelie, dan heeft hij zich misschien bediend van dezelfde oorkonden, welke zij hadden gebruikt, en die thans niet meer bestaan. Deze hypothese zou gemakkelijker de overeenkomst en het verschil kunnen verklaren, welke ons treffen bij de bestudeering van deze drie geschriften In zeer verschillende vormen vertoont zij zich in de geschiedenis dei-kritiek. Lukas zou een of verscheidene oorkonden gebruikt hebben;

XLIX

a. Een IJr-Evangelie. — Lessing \') had reeds het Evangelie der Hebreën als de eerste bron onzer drie Synoptici voorgesteld. — Eichhorn ¹) was van gevoelen, dat er oorspronkelijk een geschrift moet geweest zijn, hetwelk na het Pinksterfeest door de apostelen werd opgesteld, en een beknopt overzicht van de werkzaamheid van Jezus bevatte, eerst in het Aia-meesch en later in het Grieksch. Dit geschrift moest den Evangelisten tot leiddraad dienen bij hunne prediking. Men heeft, om het te reconstrueeren, niets anders te doen, dan de 42 afdeelingen, die onze Synoptici met elkander gemeen hebben, te vereenigen, liet is dit Ur-Evangelie, dat voor alle drie de hoofdbron is geweest. — Maar hoe moeten, bij deze hypothesen van Lessing en Eichhorn, de groote verschillen tusschen deze drie geschriften worden verklaard, als zij uit dezelfde bron afkomstig zijn? Men zou nog andere, daartusschen liggende geschriften moeten aannemen; en eindelijk zou men genoodzaakt zijn, ze zoodanig op te hoopen, dat het gebouw moest instorten onder de zwaarte van de stellage, die bestemd was om het te ondersteunen.

Bnur, die het denkbeeld van Lessing verder doorvoerde, hield het Evangelie der Hebreën, een streng Judaïstischen Mattheus, voor de oorspronkelijke bron. daartegenover stelde men een Proto-Lukas (den Lukas van Marcion) of onzen Lukas zelf, als vertegenwoordiger van het Paulinisme, terwijl Markus vervaardigd was met het doel, om de tegenstelling weg te nemen en de verzoening van de twee tegenover elkander staande partijen te bewerken.

Bleek en de Wette ²) stelden in de plaats van de hypothese van Eichhorn die van een in Galiléa vervaardigd Evangelie, dat de gemeenschappelijke bron van onze twee groote Synoptici zou geweest zijn; Markus zou een uittreksel uit deze twee zijn. Maar daardoor is de moeilijkheid, waar-

1

Jiinleitung in das N. T., 1804.

2

In hunne \'Einleitmgen,

öodet, Lukan. i. \\

L

onder het door Eichhorn voorgestane gevoelen omtrent een f/r-Evangelie bezweken is, niet verminderd; integendeel, zij is grooter geworden door al de bewijzen, die zich doen gelden tegen de voorstelling, dat Markus van de beide anderen afhankelijk is. Dit verkeerde denkbeeld aangaande den oorsprong van Markus heeft een zeer ongunstigen invloed uitgeoefend op de verklaring, welke die twee exegeten van dit geschrift hebben gegeven.

Daar een enkele niet meer bestaande bron niet voldoende was om het vraagstuk op te lossen, heeft men een tweede gezocht. De eene moest dienen, om de historische stof, welke alle drie, en de andere, om de didaktische, die onze twee groote synoplische Evangeliën met elkander gemeen hebben, de redenen van Jezus, te verklaren.

b. Een Proto-Mallheus en een Proto-Markus. — Schleier-macher heeft hier den weg gebaand. In een merkwaardige studie, in 1832 verschenen !), heeft hij trachten aan te toonen, dat de twee getuigenissen van Papias aangaande Markus en Mattheus geen betrekking kunnen hebben op deze Evangeliën zooals wij ze bezitten, en dat die getuigenissen veeleer wijzen op het bestaan van twee oudere geschriften, waarvan het eene, een Ur-Mattheus, in het Arameesch was geschreven en het onderwijs van Jezus bevatte, zonder zijn geschiedenis te verhalen, terwijl het andere, een Ur-Markus, een veel minder goed geordend geschrift was, dan onze tegenwoordige Markus. Toen was men niet meer ver van den laatsten stap. Hij werd ongeveer in denzelfden tijd en op een zelfde wijze door Credner en Weisse gedaan. Credner ¹) vindt in den Ür-Markus, door Schleiermacher ontdekt, de gemeenschappelijke bron van de historische stof, welke in onze drie Synoptici vervat is, en in den Ur-Mattheus, eveneens door Schleiermacher ontdekt, de bron der redenen van Jezus, die Mattheus en Lukas met elkander gemeen hebben.

1

Minleitung, 1836.

lil

Weisse \') doet hetzelfde, behoudens een wijziging, waardoor hij tot de volgende categorie behoort. Do groote bron voor de verhalen is volgens hem niet een Proto-Markus, maar eenvoudig onze kanonicke Markus.

De hypothese van Credner werd zeer gunstig ontvangen. Zij vormt den grondslag der systemen van Reuss ¹), IIollz-mann²), Weizsacker \'), Beyschlag ³), de PressenséBij al deze geleerden vervangt de Proto-Markus in zekere mate het Ur-Evangelie van Eichhorn of het Galileesche Evangelie van Bleek. Tegelijkertijd wordt door allen aangenomen, dat de Ur-Mattheus of de Logia, waarover Papias gesproken heeft, een tweede bron is geweest voor Mattheus en Lukas, een bron, waaruit zij de redenen van Jezus, die zij met elkander gemeen hebben, hebben geput. Alleen hij de toepassing van deze algemeene hypothese op de verklaring der feiten loopen de gevoelens dezer critici meer of minder aanmerkelijk uiteen.

Reuss meent, dat de Proto-Markus veel korter was, dan onze kanonieke Markus, en dat deze hem aangevuld en uitgebreid heeft, terwijl Holtzmann daarentegen aanneemt, dat hij al de stukken bevatte, die Mattheus en Lukas alleen met elkander gemeen hebben, en die bij onzen kanonieken Markus ontbreken. Holtzmann is van oordeel, dat de Proto-Mattheus (de Logia van Papias) vrij nauwkeurig door Lukas is teruggegeven in het verhaal van de reis naar Jeruzalem, dat de 10 Hoofdstukken 9 : 51—18 : 14 vult, terwijl Weizsacker den Proto-Mattheus veeleer terugvindt in de vijf groote redenen, die onze kanonieke Mattheus bewaard heeft: de bergrede (Hoofdst. 5—7), de voorschriften, aan de Twaalven gegeven,

1

Oeschichte der heil. Schr. N. T., 3. Aufl., 1880.

2

Die Synopt. Jioangelien, 1863.

3

Die apostolische Spruchsammlung, in de Studiën und Kritiken, 1881, ^

LU

(H. 10), flo verzameling van gelijkenissen over het koninkrijk der hemelen (II. 13), de rede over de inrichting van de nieuwe maatschappij (II. 18) en die over het oordeel van Israël en van de geheele wereld (H. 24—25).

Volgens Beyschlag is er meer dan één Proto-Markus geweest. Hij neemt er twee aan. Die, welke de gemeenschappelijke bron is geweest, zoowel van Lukas als van onzen kanonieken Mattheus en onzen kanonieken Markus, was zelf reeds eene in Palestina, kort vóór den Joodschen oorlog vervaardigde omwerking van een pro-Proto-Markus, een eenvoudige verzameling van op zichzelf staande feiten, volgens de berichten van Petrus opgesteld. Nadat dit geschrift de historische orde, welke daaraan ontbrak, in Palestina verkregen had, heeft het gestrekt tot gemeenschappelijke bron voor onze twee groote Synoptici en zelfs voor onzen Markus, die eerst te Rome en met het oog op de heidenen zijn laatsten vorm heeft ontvangen.

Het gevoelen van Reuss omtrent den Proto-Markus is door niemand gehuldigd geworden; het berust op een blijkbaar verkeerde verklaring van de woorden ov .usvtoi tu^si {maar niet met orde), welke Papias met betrekking tot Markus gebruikt. Holtzmann heeft liet zijne later zelf opgegeven. Hij ziet af van de hypothese van een Proto-Markus, om haar te vervangen door die van het gebruik van Mattheus door Lukas. Op deze wijze verklaart hij thans, met Simons, de gedeelten, welke Lukas en Mattheus gemeen hebben, maar die bij Markus ontbreken. Voor het overige is het zeer onwaarschijnlijk, dat men, als het Lukas was, die de Logia van Mattheus getrouw naar hun oorspronkelijke!! vorm had teruggegeven, zijn Evangelie, niet naar dezen apostel zou genoemd hebben, liever dan diens naam te geven aan het eerste Evangelie, waarin het werkelijke geschrift van Mattheus zoo door en door gewijzigd te vinden zou zijn.

Huldigt men de zienswijze van Weizsücker, dan moet men ten opzichte van de afdeeling Luk. 9 : 51—18; 14 aannemen, dat Lukas de vijf groote redenen, welke onze Mattheus geheel overeenkomstig den waren vorm der Logia voor ons

LUI

bewaard heeft, naar willekeur verplaatst en daar gebracht heeft. Al de redenen en gesprekken van Jezus, die in dat gedeelte van Lukas vermeld staan, zouden, evenals de gelegenheden, welke daartoe aanleiding hebben gegeven, niets anders zijn, dan het werk, dat zijn scheppende geest, met het oog op de omstandigheden van den tijd, waarin hij leefde, willekeurig tot stand heeft gebracht. En dit zou dan zijn wat de auteur in zijn proloog heeft genoemd nauwkeurig en naar volgorde schrijven, op grond van ingewonnen inlichtingen! Men zou veeleer het omgekeerde, door Holtzmann aangenomen proces kunnen begrijpen, volgens hetwelk Lukas den waren vorm der Logia teruggegeven, en de auteur van onzen kanonieken Mattheus deze op zichzelf staande leeringen in groote redenen gegroepeerd zou hebben. Maar wij hebben zooeven aangetoond, dat de eene vorm dezer hypothese even onaannemelijk is als de andere.

Wij behoeven ons hier niet in het bijzonder bezig te houden met het gevoelen van Beyschlag aangaande het tweede Evangelie. Wij doen slechts opmerken, dat hij twee Proto-Markussen vaststelt op hetzelfde oogenblik, dat Holtzmann den eenen, dien hij met zooveel bekwaamheid verdedigd had, geheel prijsgeeft.

Maar deze toevlucht tot vroegere geschriften kan evenmin tot een bevredigende oplossing van het vraagstuk leiden, als de onderstelling, dat onze tegenwoordige Evangeliën van elkander afhankelijk zijn, en wel om de eenvoudige reden₎ dat men op deze wijze niets anders doet, dan de moeilijkheid achteruitschuiven. Het is niet gemakkelijker, te verklaren , hoe onze Evangeliën, die van elkander zoo verschillend zijn, uit dezelfde bronnen kunnen ontstaan zijn, zonder dat zij de willekeurigste bewerkingen hebben ondergaan, dan te verklaren, hoe zij uit elkander voortgekomen kunnen zijn.

IV. Gemengde stelsels van afhankelijkheid.

Deze derde klasse omvat die critici, die zoowel tot onze bestaande Evangeliën, als tot bronnen, welke thans niet meer aanwezig zijn, de toevlucht nemen.

IjlV

In de eerste plaats moet hier Weisse ^x) worden genoemd, die onze drie Synoptici uit twee bronnen afleidt: uit onzen kanouieken Markus en uit de verzameling der redenen van Jezus of den Ur-Mattheus. Zijn stelsel onderscheidt zich van dat van Credner en de vorigen door het ontbreken van alles wat op een Proto-Markus betrekking heeft.

Tot deze klasse behooren eveneons Ewald¹) en Meyer (in de laatste uitgaven van zijn Kommentareri), die do Logia van Mattheus en onzen Markus als de hoofdbronnen van Lukas beschouwen, en als nevenbronnen verscheidene afzonderlijke geschriften (geslachtsregisters, verhalen van de kindsheid, enz.) daaraan toevoegen. Ewald spreekt in het bijzonder over een van den diaken Philippus afkomstig Evangelisch geschrift en over andere dergelijke oorkonden. — Desgelijks G. Meyer ²) en Sabalier \'), waarvan de eerste behalve de twee genoemde hoofdbronnen een niet meer aanwezig geschrift aanneemt, waaruit de gedeelten, die Lukas eigen zijn, zouden zijn voortgekomen, terwijl de laatste, evenals Ewald, onderstelt dat de auteur van dit afzonderlijk geschrift, hetwelk vooral op de prediking van Jezus betrekking had, de diaken Philippus was, bij wien Lukas in Cesaréa vertoefd had, toen hij in het jaar 59 met Paulus in deze stad kwam.

Volgens Keim ³) was de eerste bron van Lukas een groot Joodsch-christelijk, Ebionitisch Evangelie, dat zeer veel op Mattheus geleek en daarvan afhankelijk was; voorts Mattheus zelf in zijn oorspronkelijke gestalte; vervolgens een Samari-taansche bron, waaruit de verhalen geput zijn, waarin de Samaritanen een rol spelen (!), en eveneens het bericht van de uitzending der 70 discipelen; en eindelijk Paulinische bronnen, die thans niet nader aan te duiden zijn.

1

Jahrb. für bill. Wissenschaft.

2

La question synoptique, 1878.

3

Oeschichte Jesu, I, bl. 72, 77.

IiV

Tot deze groep moet ook W\'endl¹) worden gerekeud, die aan Lukas het gebruik van door Markus geredigeerde verbalen van Petrus en van de Logia, en bovendien een vluchtige lezing van Mattheus toeschrijft. Verder ²), die meent,

dat Lukas zich bediend heeft van Markus, van de Logia van Mattheus, die zoowel de geschiedenis van Jezus als zijn redenen bevat hebben, en eindelijk van mondelinge overleveringen, welke afkomstig waren van Jakobus, den broeder van Jezus, dien Lukas te Jeruzalem moet hebben ontmoet. — Grau ³) is eveneens van gevoelen, dat Lukas niet alleen Markus, die de herinneringen van Petrus bevatte, maar ook de Logia in een ten behoeve van de heidenen omgewerkten vorm, in handen heeft gehad. — Lipsius neemt aan: 1° een niet meer aanwezige verhalende bron, die na het jaar 70 werd opgesteld (in den grond der zaak een Cr-Markus), en waarvan de drie Synoptici gebruik hebben gemaakt; en 2° een bron voor de redenen van Mattheus en Lukas, welke tusschen 66 en 70 werd opgesteld (in den grond der zaak de Logia van Mattheus), en die onze Mattheus in haar oorspronkelijken voi\'m heeft gebruikt. Behalve de eerste bron heeft Lukas deze tweede in een geheel omgewerkten vorm gebruikt, en verder Markus zelf.

Maar verreweg de grondigste en volledigste arbeid in dit systeem is die van B. Weiss ³). In een reeks van voorafgaande studiën, vervolgens in zijn Kommenlaren op de Synoptici en eindelijk in zijn In leiding tol hel N. T., heeft hij Jiet onderzoek van het punt, waar Weisse het gebracht had, opgenomen en doorgevoerd, maar zóó, dat hij diens zienswijze op twee belangrijke punten wijzigde.

De hoofdbron is naar zijn oordeel niet Markus, maar de

1

Die Lehre Jesu, I.

2

JUntmcTcelungs\'Oesch. des neutestamentl. Schriftthams, 1871.

3

Jahrb. für deutsche Theol., 1864. — Dan Markusevang. and seine synopt. Paralleled, 187^. — Das Matthüusevang., 1876. — Lehrh, der Mini. in das N. T,, 188ö.

LVI

apostolische Ur-Mattlieus, eon geschrift, dut uiet iilleeu redenen, maar ook historische feiten uit het leven van Jezus zou bevat hebben. De verhalen, welke in dit geschrift voorkwamen , hielden vóór de lijdensgeschiedenis op. Tot staving daarvan voert Weiss het feit aan; dat van dit oogenblik af de verhalen van Markus en Lukas, die tot hiertoe beiden van den apostolischen Mattheus afhankelijk waren, aanmerkelijk van elkan Ier verschillen, en bijgevolg geen gemeenschappelijke bron meer hebben. Het is duidelijk, dat, toon deze historische bron eenmaal aangenomen was, er geen reden meer bestond om een Proto-Markus te onderstellen. De ware bron, zoowel van de verhalende, als van de didak-tische bestanddeelen, was gevonden. Er zijn evenwel tusschen onze Synoptici zekere betrekkingen, welke vereischen, dat men anders over Markus oordeelt, dan Weisse gedaan heeft. Deze maakte daarvan een geheel oorsproakelijk geschrift. Weiss daarentegen houdt hem voor zelfstandig en afhankelijk tegelijk, Naar zijn gevoelen is Markus oorspronkelijk, voorzoover hij van de verhalen van Petrus afhankelijk is. Maar aan den anderen kant hangt hij van den Ur-Mattheus af. Onze kanonieke Mattheus en Lukas hangen beiden van Markus en van dien apostolischen Mattheus af. Dit laatste werk heeft het grootste gedeelte van de stof der Synoptici verschaft. Maar het is Markus, die op grond van de verhalen van Petrus de kennis heeft aangebracht van den geleidelijken voortgang van de werkzaamheid van Jezus, de lijst, waarin niet alleen Lukas, maar ook de auteur van den kanonieken Mattheus de verhalen van den Ur-Mattheus heeft ingevoegd.

Behalve deze twee bronnen, heeft Lukas een derde gebruikt, een uiet meer aanwezig geschrift, dat het geheele leven van Jezus omvatte, en waarin al de gebeurtenissen en al de gelijkenissen voorkwamen, welke eigen zijn aan het derde Evangelie. Over deze derde bron kan alleen worden gezegd, dat uit haar geheelen verhaaltrant duidelijk blijkt, dat zij van Joodsch-christelijke afkomst was [Einl., bl. 543).

De laatste phase der kritiek wordt gekenmerkt door Hollimanrix „frontveranderingquot;, zooals hij zich zelf heeft

IJVII

uitgedrukt. Na het geschrift vau Simons heeft hij de hypothese van een Ur-Markus opgegeven, en in plaats daarvan het gevoelen gehuldigd, hetwelk hij tot hiertoe bestreden had, dat namelijk de auteur van het derde Evangelie onzen kanonieken Mattheus zelf heeft gebruikt. De Ur-Markus had gediend, om de stukken te verklaren, welke Mattheus en Lukas mot elkander gemeen hebben, en die niet bij onzen Markus voorkomen; Holtzmann acht het thans eenvoudiger, aan te nemen, dat Lukas ze aan Mattheus heeft ontleend, en neemt daardoor terug al wat hij zelf gezegd had omtrent do onmogelijkheid van het gebruik van het eene Evangelie door den auteur van het andere \').

Het spreekt van zelf, dat deze gemengde stelsels niet beveiligd zijn tegen de bedenkingen, welke tegen de stelsels, die in de twee vorige klassen vervat zijn, kunnen worden ingebracht. Vooral blijft het onmogelijk, te verklaren, hoe parallelle verhalen en redenen met zulke groote verschillen van het eene geschrift in het andere zouden zijn overgegaan. Men wijst op het feit, dat de Kerkvaders in hunne werken de woorden van Jezus met de grootste vrijheid aanhalen. Maar daaruit volgt niet, dat bij oorkonden als onze Evangeliën, welke bestemd waren, die redenen woordelijk te bewaren , een dergelijke manier om ze terug te geven geoorloofd zou zijn. Aanhalen is iets anders dan afschrijven. Nooit zal men doen begrijpen, hoe geloovige Evangelisten op deze wijze te werk konden gaan bij het volbrengen van hunne taak als verhalers. Zij konden de daden en de woorden van Jezus toch niet tegelijkertijd tot het voorwerp en het product van hun geloof maken! Moeten wij dan Weiss gelooven, als hij beweert, dat de cjeestelijk armen van Mattheus (5:3) door Lukas willekeurig in armen aan tijdelijke goederen werden herschapen (6 : 20) ? Als hij ons verzekert, dat de vier zinnen

1) Die Synopt. Evamj , bl. !63 en very., inzonderheid deze woorden: , Op ons standpunt moet dus hot vraagstuk, of Mattheus Lukas, dan wel Lukas Mattheus heeft gebruikt, in dezen zin worden beslist: dat noeh hot eene, uoeh het andere geval mogelijk, en nog veel minder waarschijnlijk isquot; (bl. 164).

LVIII

met cuxi, Wee! dooi¹ hem atin de zaligsprekingen werden toegevoegd als „een litterarische ontwikkelingquot;, als een vrije toepassing op de behoeften van zijn tijd? Of als hij verklaart, dat Lukas de derde bode van het „Onze Vaderquot; en het tweede gedeelte der zesde heeft weggelaten, omdat hij ze overbodig achtte, en ook met het doel om het van buiten leeren van dit gebed gemakkelijker te maken, en dat nog wel, terwijl hij onmiddellijk vooraf in herinnering heeft gebracht, dat Jezus zelf bevolen heeft, aldus te bidden („ Wanneer gij bidt, zoo spreektquot;)? Dergelijke verklaringen zijn op elke bladzijde bij Weiss te vinden.

Op zulke tegenwerpingen antwoordt Weiss, dat men in ieder geval zal moeten erkennen, dat de woorden van Jezus niet letterlijk bewaard zijn gebleven, en dat het volkomen hetzelfde is, of de veranderingen, die zij hebben ondergaan, aan de mondelinge overlevering, dan wel aan de pen der Evangelisten te wijten zijn i). Daarop heeft Welzel ³) reeds ten antwoord gegeven, dat er tusschen deze twee soorten van verandering een zeer groot verschil bestaat. Hebben de Evangelisten de woorden des Heeren zóó teruggegeven als hun die werden overgeleverd, dan blijft hunne getrouwheid als geschiedschrijvers ongeschonden, ook wanneer die woorden door de overlevering eenige verandering hebben ondergaan. Maar als zij een geschrevenen tekst, dien zij onder de oogen hadden, mishandeld hebben, als zij niet hebben teruggedeinsd voor bijvoegsels van hun eigen maaksel, voor willekeurige weglatingen, enz., dan is niet meer in te zien, wat de kerk te verwijten had aan de ketters, die zij van vervalsching der H. Schriften beschuldigde. En als het waar is, dat men de redenen des Heeren opschreef, omdat men ze letterlijk wenschte te bewaren en ze wilde behoeden voor de wijzigingen, die de mondelinge overlevering daarin kon doen ontstaan, hoe wil men dan de willekeurige veranderingen rechtvaardigen, welke de samenstellers van onze

1

Matthaus, bl. 62.

LIX

Evangeliën, bij de vervaardiging van deze, in de vroegere geschriften zouden aangebracht bobben, daar toch die Evangeliën juist bestemd waren. de getrouwe overlevering van de woorden van Jezus te waarborgen?

Wij hebben reeds doen opmerken, dat het verschil tusschen de Evangelisten zich niet beter laat verklaren door de onderstelling van gemeenschappelijke bronnen, dan door aan te nemen, dat de een het werk van den ander heeft gebruikt. Dit geldt zeer bijzonder van die gemeenschappelijke bron, welke in de meesten van de nieuwste kritische systemen de hoofdrol speelt: de Logia van Mattheus. Volgens deze systemen geven Lukas en Mattheus beiden deze bron terug, maar op eene geheel verschillende wijze ! Aan deze moeilijkheid meent men te ontkomen, door met Lipsius e. a. aan te nemen, dat dit oude geschrift reeds in de oude kerk in twee geheel van elkander verschillende vormen in omloop is geweest, waarvan de eene in de groote aaneengeschakelde redenen van Mattheus bewaard is gebleven, en de andere in de verschillende op zich zelf staande gesprekken, welke in het reisverhaal van Lukas (9 : 51—H. 18) voorkomen. Om deze hypothese aannemelijker te maken, noemt Sabalier die twee niet meer aanwezige vormen der Logia „van elkander afwijkende vertalingen.quot; Maar dit is blijbaar niets anders, dan zich te paaien met woorden. Zeker heeft Pa pias gesproken over verschillende vertalingen van de Logia; maar het verband doet zien, dat hij daaronder werkelijke overzettingen uit het Arameesch in het Grieksch verstond , terwijl men, om de twee uiteenloopende vormen en redenen van Jezus bij Mattheus en Lukas te verklaren, twee geheel van elkander verschillende werken moet aannemen. Het is echter even moeilijk, deze twee werken uit het eene geschrift van den apostel Mattheus af te leiden, als de twee geheel van elkander afwijkende vormen van onzen Mattheus en onzen Lukas daaruit te verklaren.

Ik zie er van af, bier de andere bijzondere gronden te ontwikkelen , welke moeten worden aangevoerd tegen het met zooveel zorg en moeite door Weiss uitgewerkte

LX

stelsel \'), en eveneens tegen liet nieuwe systeem van Iloltz-mann. De hoofdgrond is die, welke in het voorgaande is uiteengezet, en hij moet genoeg zijn.

Beyschlag drukt zich aldus uit; „Ik erken, dat ik niet kan begrijpen, hoe deze twee zoo uiteenloopende vormen — er is sprake van de twee gelijkenissen van het groote avondmaal en van de talenten (bij Mattheus en bij Lukas) — door Weiss kunnen worden afgeleid uit één enkelen grondvorm, dien de twee Evangelisten onder de oogen zouden gehad hebben. In kan mij onmogelijk voorstellen, dat onze Evangeliën op een dergelijke wijze vervaardigd zijn Wel kan ik mij voorstellen, dat Jezus do grondgedachten zijner gelijkenissen verschillend heeft uitgedrukt; ook kan ik aannemen, dat zijn woorden door de overlevering, waardoor zij werden voortgeplant, hier en daar een anderen vorm hebben verkregen. Maar ik kan niet gelooven, dat geloovige en eenvoudige christenen, zooals onze Evangelisten waren, dergelijke veranderingen zouden hebben aangebracht in de woorden des Zaligmakers, die zij in de apostolische bron vóór zich hadden ²). Volgens Beyschlag moet dit oordeel op de ge-heele Evangelische geschiedenis, feiten zoowel als redenen, worden toegepast. Eu hij, die het uitspreekt, kan toch zeker niet verdacht worden van dat bekrompene inspiratiebegrip, waaruit Weiss mijn bestrijding van zijn stelsel zoekt te verklaren. Men zal, ondanks alle wonderen van bekwaamheid, er nooit in slagen, te doen begrijpen, hoe de Evangelisten bij het teruggeven van de woorden des Heeren uit het gelijke het ongelijke konden doen ontstaan. Voor hen, din er niet tegen opzien, hun voorbedachte en willekeurige veranderingen

1quot;) Bijvoorbeeld: Zou Lulsas zich over dou arbeid zijner voorgangers, do toAAo;\', hebben uitgesproken zooaU hij gedaan heeft, indien de apostel Mattheus en de redacteur der verhalen van den apostel Petrus daaronder geweest waren? Of kan men zich voorstellen, dat een apostel bij het opstellen van een geschrift over de werkzaamheid van zijn Meester zijn varhaal juist vóór de lijdensgeschiedenis zou hebben afgebroken, vooral als dat geschrift het historisch karakter had, hetwelk Weiss nan de Logia van Mattheus toekent?

2) Studiën und KritiTcen, 1881.

TiXI

toe te schrijven, zal er wel niets anders overblijven, dan tot Baur terug te keeren en het systeem te doen herleven, volgens hetwelk ieder Evangelist met bewustheid de Dogmatiek van zijn partij den Meester in den mond beeft durven leggen.

V. De ware gemeenscbappe 1 ijke bron.

Wij hebben twee dingen aangetoond: 1° dat de van de apostelen afkomstige traditie de eerste bron is geweest der in de kerk verspreide Evangelische verhalen; en 2° dat deze bron den auteur van ons derde Evangelie niet bekend is geweest, noch door de tusschenkomst van onze twee andere Synoptici of van een van beiden, noch door middel van de oorkonden, welke daaraan ten grondslag hebben gelegen.

Wij hebben nu nog maar te onderzoeken, of de apostolische traditie Lukas, den auteur van ons Evangelie, werkelijk zonder dergelijke tusschenkomst heeft kunnen bereiken, hetzij in ean mondelingen vorm, hetzij door middel van bijzondere redacties, die hij zich heeft weten te verschaffen.

„Van jaar tot jaarquot;, zeide onlangs een der redacteurs van de Theol. Litleraturzeitung (1884), „ziet men het aantal toenemen van hen, die de eenvoudigste en natuurlijkste mothode van verklaring, nl. die der mondelinge overlevering, huldigen.quot; Dit middel van verklaring, dat eerst door Herder aangeduid en later door den geschiedschrijver Gieseler \') ontwikkeld werd, is inderdaad aangenomen geworden door Ebrard ¹), Lange, Kalchreuter, Wichelhaus, Schaff *), Weslcott ²), Le Camus ^r\'), en eindelijk door een der veteranen van de meest liberale kritische richting in Duitschland, Hase, die, na zich vijftig jaren lang met het leven van Jezus

1

Wissenschaftl. Kritik der evanq, Oesch., 1868 (3. AuÜ.).

2

An Introduction to the Study of the Oospel (zesde druk), 1882,

LX II

te hebben bezig gehouden, zich op de volgende wijze \') uitdrukt : „Hierdoor worden wij naar een derde zienswijze heengedreven. Een Ur-Evangelie, doch niet geschreven, niet door een overlegde overeenkomst ontstaan, maar van zelf zoo geworden — ziedaar de manier, welke beantwoordt aan den geest van dien geestdriftvollen tijd, waarin men geen gewicht hechtte aan de letter, maar eiken dag de gedachtenis des Heeren vierde. Stel u een familie voor, in wier herinnering een beroemde voorzaat blijft voortleven. Eenige metgezellen zijner jeugd zijn nog in leven. Zij verbalen aan het nieuwe geslacht zijn woorden vol wijsheid en zijn roemrijke daden, en telkens weder opnieuw wordt dit met genoegen aangehoord. Langzamerhand ronden zich deze verhalen af, en nemen zij een vasten vorm aan, tot zelfs in de inkleeding van de volzinnen. Zulk een familie nu was de apostolische kerk in Palestina.quot; Dezelfde schrijver voegt er bij: „Het kon evenwel niet anders, of er moesten afwijkingen en van elkander verschillende herinneringen in de afzonderlijke kringen ontstaan. Op deze wijze heeft het kunnen gebeuren, dat er tegelijkertijd overeenstemming was tot zelfs in de woorden en verschil tot zelfs in de feiten.quot;

Hoewel Wehsdcker deze zienswijze omtrent de betrekking, waarin de Synoptici tot elkander staan, niet deelt, zegt hij toch¹): „Indien wij in het oog houden, dat de overlevering niet enkel een zaak was van persoonlijke gedachtenis en liefdevolle herinnering, maar dat zij van het eerste oogenblik af het doel, hetwelk de christelijke gemeente zich voorstelde, dienen moest, dan zal men begrijpen, dat zij reeds vroeg vaste vormen moest aannemen.... De woorden des Heeren moesten onophoudelijk weêr in herinnering worden gebracht, omdat zij het voor ieder verbindende voorschrift uitmaakten, en dientengevolge moesten zij door de medewerking van alle geloovigen worden geformuleerd en verzameld. Twee dingen hebben hier hun invloed doen gelden: het gezag en de gewoonte.quot;

1

Apos/ol. Zeilal/er, 188ö, bl. 384 en vitv.

LXIII

In een onlangs verschenen geschrift vol fijne en treffende opmerkingen \') sluit zich Wetzel in den grond der zaak bij deze verklaringswijze aan, maat hij vat de manier, waarop de overlevering zich voortgeplant heeft, veel te materieel op. Hij neemt aan, dat de apostel Mattheus aan de hellenistische Joden, te Jeruzalem, in de Grieksche taal, geregeld onderwijs heeft gegeven in de Evangelische geschiedenis. Dooide gedurige herhaling nam dit onderwijs vaste en om zoo te zeggen stereotype vormen aan. De hoorders trachtten deze verhalen in hun geheugen te prenten, en daar velen hunner voornemens waren, als Evangelisten tot de Joden in de Diaspora te gaan, schreven zij dat onderwijs op, om bij hunne prediking daarvan gebruik te maken. De meesten van deze cahiers met kantteekeningen zijn verloren gegaan; het zijn de geschriften der TroXXoi; maar de beste redacties zijn bewaard gebleven, en zij zijn onze drie Synoptici. Markus, die de minst begaafde van de drie schrijvers was, hield zich meer aan de feiten, dan aan de redenen. De aanteekeningen van den auteur van ons eerste Evangelie waren vollediger, dan die van Markus. Bestaat er tusschen beiden zooveel verschil ten opzichte van de volgorde der verbalen (althans tot aan 14: 13, vanwaar zij parallel loopen), het komt daar vandaan, dat Mattheus niet eerder begonnen is, aanteekeningen te maken, dan toen de cursus dit punt had bereikt; tot op dien tijd had hij zich op zijn geheugen verlaten. Lukas heeft er zich mede vergenoegd, tot aan het einde van den cursus de lessen enkel in zijn geheugen te verzamelen.

Men zou deze opvatting kunnen \'beschouwen als een cari-catuur der hypothese van de mondelinge overlevering. Deze heeft volstrekt niet noodig, zulk een zonderlingen vorm aan te nemen, om de oplossing van het vraagstuk te verschaffen.

Het eerste feit, waarvan zij rekenschap moet geven, is het herhaaldelijk voorkomen van uitdrukkingen en gedeelten van zinnen, die bij Lukas en de andere Synoptici volkomen

1) Die Sjinopl. Kxmngelien, IS83.

LXTV

gelijk zijn. Hoe is deze textueele gelijkheid te verklaren ? In het onderricht, dat dagelijks door de apostelen gegeven werd, vormde zich spoedig ten opzichte van een zeker aantal feiten en bijzonder gewichtige redenen een verhaaltype, dat meer of minder vast was. Hoe meer het onderwerp als heilig werd beschouwd, des te meer beijverde zich ieder van hen, die deze verhalen aan anderen mededeelden, om ze nauwkeurig en letterlijk volgens de apostolische overlevering terug te geven. Vooral geldt dit van de woorden van Jezus, die bovendien zulk een bijzonder karakter, zulk een plasti-schen vorm, zulk een stempel van oorspronkelijkheid, zulk een aangrijpend vermogen hadden, dat het niet noodig was, ze tienmaal te hooren, om ze nauwkeurig te onthouden. Hoe zou men woorden als deze kunnen vergeten: „Wat zijt gij gaan aanschouwen in de woestijn? Een riet, dat door den wind bewogen wordt?...quot;; of deze: „Aanschouwt de leliën des velds...quot;j of deze: „Vreest niet voor degenen, die het lichaam dooden... .quot; Deze soort van welsprekendheid legde beslag op den geheelen mensch: op het geweten, door haar zedelijke waarheid; op de verbeeldingskracht, door de sierlijkheid der uitdrukking en den rijkdom van het koloriet; op het verstand, door de verhevenheid en den cen-vouil der gedachten; op het hart, door de diepte van het godsdienstig gevoel. En hetgeen de geheele mensch in zich opgenomen heeft, dat bewaart hij ook getrouw. De geest der discipelen was eenvoudig, nadenkend, leerzaam; die des Meesters oefende een onvergelijkelijke macht uit. Toen een dergelijk cachet zulk een goed toebereid was ontmoette, kon het daarin niet anders, dan een duidelijk en onuitwischbaar afdruksel achterlaten. Het afdruksel is natuurlijk van den geest der apostelen op de overlevering overgegaan.

Een gewichtige omstandigheid moest nog bijdragen, om aan de mondelinge overlevering die vaste vormen te geven, welke ons treffen in de verhalen der Synoptici. In het begin geschiedde de Evangelieverkondiging zonder twijfel in de taal van liet volk en van de apostelen, nl. het Arameesch. Maaier was in Jeruzalem een talrijke Joodsche bevolking, die

LXV

geen Grieksch sprak, en uit de zoogenaamde Hellenisten {IhXvtvKTTxl) bestond. Zij waren het, die in den allereersten tijd er over klaagden, dat hunne weduwen veronachtzaamd werden bij de verdeeling der liefdegaven (Hand. G : 1 en verv.). Zij bezaten te Jeruzalem, naar men zegt, meer dan 300 Synagogen, waarin het O. T. enkel in het Grieksch werd voorgelezen, volgens de overzetting van de LXX. Wat zouden zij gezegd hebben, als men hen en hunne families ook bij de uitdeeling van het brood des levens had veronachtzaamd? Men moest dus reeds in de eerste dagen der kerk er voor zorgen, dat de mondelinge overlevering in de Grieksche taal teruggegeven werd. En dit was een netelige en moeilijke arbeid. Het gold vooral het teruggeven van de redenen van Jezus, waarin zijn onderwijs was vervat, in een nieuwe taal, wier geest geheel verschilde van dien der oude. Deze arbeid werd zeker niet luchtig opgevat, en men liet hem niet over aan de willekeur van den eersten den besten. Hij moet het werk zijn geweest van de apostelen zelf, althans van hen, die Grieksch kenden, zooals waarschijnlijk Andreas en Philippus (vgl. Joh. 12:20 en 21), en vooral Mattheus, de oude tolbeambte. Men moest in zeer vele gevallen met zorg de beste Grieksche uitdrukkingen zoeken, om zekere Aratneesche, die moeilijk te vertalen waren, terug te geven. Zoo werd de uitdrukking iTtowtot; aangenomen, om het dayeiijksch hïood, en TTTspuyiov, om de tinne des tempels aan te duiden, enz. loen de overlevering op deze wijze in den Griekschen vorm was gegoten door geautoriseerde vertalers, moest zij daaruit weder te voorschijn komen in een gestalte, welke veel vaster was, dan die zij vroeger in het Arameesch hoeft gehad, Nu kon zij gemakkelijk zoo blijven als zij thans was, totdat zij op schrift werd gebracht. „De levende overleveringquot;, zegt Renan \') „was de rijke bron, waaruit allen putten.quot; Hetzelfde verschijnsel wordt overigens in bijna alle gewijde litteraturen teruggevonden. Do Veda\'s hebben eenwen door-loopen, voordat zij opgeschreven werden; ieder, die achting

1) Les évangiles, bl. 9ü. GO!gt;et, Lukas. I.

5

i,x vr

voor zichzelf had, moest ze van buiten kennen. Er bestaan Arabische gedichten van duizenden van verzen, die een zeer vasten en heel fijnen vorm hebben, en sedert eeuwen door hot geheugen bewaard worden. Dit is ook het geval met de ontzaglijke massa Rabbijnsche leeringen, die in den Talmud zijn neêrgelegd, en eveneens eeuwen lang enkel als mondelinge overlevering hebben bestaan. Max Miiller zegt hierover het volgende¹): „De Rig-Veda bevat 1028 liederen, ieder van 16 verzen, en ; 153826 woorden. Op welke wijze is deze litteratuur bewaard gebleven? Men kan niet bewijzen, dat de schrijfkunst lang vóór het Boeddhisme in Indië bekend is geweest. Zij is dus enkel door het geheugen bewaard geworden, en wel eeuwen lang.quot; Een belangwekkende analogie vinden wij in hetgeen Dionysius van Halicarnassus ²) van de logographen vóór Herodotus zegt: „Sommigen vertelden de geschiedenissen der Grieken, anderen die der Barbaren , terwijl zij hunne verhalen naar volken en naar steden splitsten en slechts één doel hadden: de herinneringen, die onder de inwoners van de steden der verschillende streken bewaard waren gebleven, en die hetzij in tempels, hetzij in ongewijde gebouwen waren neergelegd, algemeen bekend te doen worden, en wel zooals zij ze hadden ontvangen, zonder iets hoegenaamd daaraan toe te voegen of daaruit weg te laten.quot; Zouden dan de predikers, die mondeling het Evangelie aan de gemeente verkondigden, niet even angstvallig over de bewaring van den schat, die hun toevertrouwd was, hebben gewaakt? Evenals de Homerische zangers, die de steden van Griekenland in verrukking brachten, doorreisden zij de wereld, terwijl zij van plaats tot plaats dit weêrgalooze drama herhaalden, waarin het ideaal eenmaal werkelijkheid was geworden.

Sabalier ³) zegt: „Deze oplossing verklaart wel het verschil tusschen onze Evangeliën, maar niet hunne litterarische

1

Origine et dêvéloppement de la religion,

2

Opera, ed. Reiske, VI, bl. 819.

3

^Encyclopédie des sciences religieuses, XT, bl. 785.

IjXVII

verwantschap... Alwie de moeite neemt, de parallelle plaatsen onzer Evangeliën in kolommen naast elkander te stellen en gedurende een uur met elkander te vergelijken, zal, als hij de lexicologische en grammaticale overeenkomsten gadeslaat, ruimschoots overtuigd zijn, dat overeenstemmingen van dien aard of dergelijke letterkundige verschijnselen niet verklaard kunnen worden uit de Arameesche mondelinge overlevering.quot; Hierop moet worden geantwoord, dat hij, die een uur lang het door Sabatier bedoelde werk verricht, het minstens even moeilijk zal vinden, de verschillen, welke zich in eiken volzin zullen aanbieden, met de onderstelling van het gebruik van gemeenschappelijke bronnen in overeenstemming te brengen, als de overeenkomsten, die hij zal waarnemen , zonder die onderstelling te verklaren. Zulk een ver-eeniging van groote vrijheid en slaafsche afhankelijkheid in één en denzelfden volzin is eenvoudig ondenkbaar. Lc Camus laat de inconsequentie, die zulk een manier van doen zou onderstellen, zeer goed uitkomen, als hij (hl. 80) zegt: „Dezelfde persoon, die het als zijn plicht beschouwt, de uitdrukkingen, de volzinnen van een auteur letterlijk en getrouw af te schrijven, zou tegelijkertijd zich bezig houden met op brutale wijze diens werk te corrigeeren!quot;

Vele critici, o. a. Wehsdckcr, zijn van oordeel, dat de grootste moeilijkheid gelegen is in de volgorde der verhalen, die in al de drie Evangeliën dezelfde is. Maar in zeer vele gevallen is het eenvoudig de werkelijke volgorde der feiten, die in het traditioneele verhaal bewaard is gebleven. Zoo in het gedeelte, dat handelt over de aanvaarding van het Messiasambt (de doop van Johannes, de dooj) van Jezus, de verzoeking); zoo ook in het verhaal van de reis naar het land der Gadarenen (storm, genezing van den bezetene, terugkeer, Jaïrus en de vrouw, die de bloedvloeiing had); of eindelijk in het bericht aangaande de laatste reis naar het Noorden van Galiléa (gesprek te Cesaréa Philippi, verheerlijking, genezing van het maanzieke kind, terugkeer naar Kapernaüm, twist der discipelen onder weg, en les over ootmoed bij de aankomst). In andere gevallen, zooals bij de

5*

I; X V111

Sabbatstooneeleu, bei\'iist do vorbiudiug op een geheel natuurlijke aaneenschakeling van denkbeelden. Lachmann \') heeft het denkbeeld van een zeker aantal groepen of reeksen van verhalen, waarin de geheele stof der Galileesche werkzaamheid zich op natuurlijke wijze verdeeld zou hebben bij het traditioneele onderricht, zeer waarschijnlijk gemaakt. Hij heeft deze groepen van verhalen corpuscula historiae evan-gelicae genoemd. Ieder daarvan maakte misschien het onderwerp uit van het onderwijs van elke afzonderlijke samenkomst voor Evangelisatie. Dat deze groepen werkelijk in de mondelinge overlevering hebben bestaan, voordat zij op schrift werden gebracht, blijkt uit de vrijheid, waarmede do bestanddeelen daarvan nu en dan verplaatst worden. Zoo b.v. wanneer Mattheus in de groep van Gadara het verhaal der genezing van den geraakte en dat van zijn eigene roeping inlascht, welke verhalen heel wat vroeger voorkomen bij Lukas en Markus. Deze ontdekking van Lachmann kan bijdragen tot de verklaring van een der raadselachtigste verschijnselen der synoptische overlevering, nl. het volkomon ontbreken van de reizen naar Jeruzalem gedurende den loop der Galileesche werkzaamheid. Daar zij tot geen van de groepen, waarin de stof der Galileesche werkzaamheid zich verdeeld had, gerekend konden worden, bleven zij in de overlevering, waaruit onze Synoptici^ geput hebben, op den achtergrond, en kwamen zij eerst door Johannes weder aan het licht, die volgens zijn eigen herinneringen geschreven en in zoovele opzichten het traditioneele verhaal aangevuld heeft.

Dat uit de rijke stof, welke een werkzaamheid als die van Jezus aanbood, dezelfde gesprekken en wonderen gekozen zijn, is ook op ons standpunt zeer goed te verklaren. Van het begin af kenmerkten zich een of twee wonderen van iedere soort door hun in het oog loopend karakter als de natuurlijke typen van het genre, en werden zij als zoodanig in het traditioneele verhaal opgenomen, vanwaar zij in de Syn-

1) Studiën und Kritiken, 1835,

LX1X

optici zijn overgegaan. De onderstelliiig van het gebruik van gemeenschappelijke bronnen verklaart die keus niet gemakkelijker. Om te bewijzen, dat wij verscheidene schriftelijke bronnen hebben aan te nemen, beroepen zich Weiss, Holtzmann en andere critici in het bijzonder op hetgeen zij de doubletten noemen, en waaronder zij zekere woorden van Jezus verstaan, die twee- of zelfs driemaal in hetzelfde Evangelie herhaald zijn. \') Maar het is niet moeilijker, dit verschijnsel uit de mondelinge overlevering, dan uit de veelheid der bronnen te verklaren. Waarom zou het traditioneele verhaal eenzelfde woord van Jezus niet meermalen herhaald hebben, als de verschillende gelegenheden op dezelfde wijze daartoe aanleiding gaven? Bovendien zijn bijna al deze doubletten, althans bij Lukas, om zoo te zeggen spreekwoordelijke grondregels, die Jezus zelf meer dan eens onder verschillende omstandigheden kan herhaald hebben. Zoo b.v.: „Al wie zijn leven behouden wil..„Zoo wie heeft.. „Zoo wie zich mijner zal geschaamd hebben ..„E]r is niets verborgen, dat niet openbaar moet worden „Alwie zich-zelven vernedert..Het onderwijs van Jezus bood dikwijls de gelegenheid aan om dergelijke volzinnen toe te passen.

Het komt mij daarom voor, dat wij in de mondelinge overlevering het te gelijk vrij stevige en vrij buigzame, in één woord het vrij elastische middel hebben, om zonder gedwongenheid het zoo bevreemdend verschijnsel te verklaren, dat onze

1) Ziehier de aeht doubletten, die bij Lukas voorkomeu:

Zoo wie heeft, 8 : IS (na de gelijkenis van den zaaier) en 19: 26 (na do gelijkenis van de ponden.

Zijn kruis dragen, 9:23 (tot de discipelen) en 14:27 (tot de scharen).

Zijn leven geven, 9 :24 (tot de discipelen) en 14 : 26 (tot do scharen).

Zich mijner schamen, 9:26 (tot de discipelen) eu 13:9 (tot de scharen).

Er is niets verlorgen, 8:17 (na de gelijkenis van den zaaier) cn 12:2 (tot de scharen).

De grootiie, 9:48 (strijd te Kapernaüm) en 22:13 en verv. (na het heilige Avondmaal).

Ahvie zichzelf verhoogt, 14:11 en 18:14.

De hulp des II. Qeesfes, 12:11 (voor de scharen) en 21:14 (alleen tot do discipelen).

I. XX

drie synoptische Evangeliën aan den eenen kant een overeenkomst te aanschouwen geven, die zelfs zóó ver gaat, dat zij woordelijk met elkander overeenstemmen, en aan den anderen kant een verschil, hetwelk nu en dan met formeele tegenspraak gelijk staat. Renan ^ ziet dit heel goed in. „De stofquot;, zegt hij, „was traditioneel. En de traditie is in haar wezen een buigzame en rekbare stof.quot; Le Camus ¹) drukt zich aldus uit; „Daar zij alle drie uit een zelfde bron hebben geput, gelijken zij op elkander; maar dewijl deze bron een mondelinge bron was, konden zij van elkander verschillen.quot;

Hiermede wil ik niet zeggen, dat de mondelinge overlevering vóór de opstelling van onze Synoptici niet op schrift werd gebracht. Lukas verklaart uitdrukkelijk het tegendeel (1:1), en zeker heeft hij zelf, al zegt hij het niet, vroegere oorkonden, hetzij Arameesche of uit het Arameesch vertaalde, gebruikt, zooals ons boven gebleken is. Het komt mij eveneens voor, dat het Evangelie van Mattheus als hoofdbestanddeel het apostolische geschrift der Logia bevat, dat in de lijst van een Evangelisch verhaal is ingevoegd, en dat men door middel van de vijf groote groepen van redenen, die in ons kanoniek Evangelie voorkomen, kan reconstrueeren. Ook het Evangelie van Markus berust zonder twijfel op de schriftelijke aanteekeningen, die gemaakt werden van de verhalen van Petrus. Maar deze geschrevene oorkonden zijn voor onze Evangelisten geen gemeenschappelijke bronnen geweest. Hetgeen deze drie auteurs gemeenschappelijk hebben gehad, was alleen de kern van het tradioneele verhaal, dat gedeeltelijk reeds in die bronnen zelf was overgegaan. Er zijn drie feiten, die deze oplossing steunen.

1° In de synoptische verhalen van het leven des Heeren is de verscheidenheid van de lijst, waarin die verhalen zijn ingevoegd, even groot als de gelijkheid der woorden van Jezus en van degenen, die met Hem spreken, volkomen of

1

Vie de N. S. J.-C., bl. 32.

liXXX

bijna volkomen is. En men zal gemakkelijk inzien, dat dit ontwijfelbaar verschijnsel zich veel eenvoudiger laat verklaren door de mondelinge overlevering, dan door gemeenschappelijke geschrevene oorkonden;

2° De verscheidenheid, zoowel van plan als van stijl, bij onze drie Evangelisten. Het aannemen van gemeenschappp-lijkc bronnen geeft geen rekenschap van dit dubbele feit.

3° De volkomene onafhankelijkheid der drie Evangeliën van elkander !is geheel in overeenstemming met een derde feit, hetwelk, naar ik meen, voortvloeit uit een gezonde kritiek ten opzichte van hun oorsprong, dat zij namelijk bijna gelijktijdig vervaardigd zijn (tusschen 64 en 70). Onafhankelijkheid en gelijktijdigheid zijn twee feiten, die natuurlijk samengaan.

§ 6.

Doel en plan.

De auteur zelf geeft het naaste doel van zijn boek te kennen in een voorrede, waarvan de eenvoudige, bescheidene en eerlijke toon door alle critici erkend wordt. Hij stelt zich voor, aan een hooggeplaatsten persoon, die reeds een algemeene kennis van het Evangelie bezit, een samenhangende en volledige beschrijving van de geschiedenis en het onderwijs van Jezus te geven, ten einde hem tot volkomene zekerheid omtrent de gebeurtenissen, die. hem waren medegedeeld, te brengen. Deze persoon, Theophilus genaamd, was zonder twijfel een Griek; zie verklaringen, als die van Hand. 23:8. De titel kpxtivtoi;, zeer voortreffelijke, dien Lukas hem in het Evangelie (1:3) geeft, duidt ongetwijfeld de hooge maatschappelijke positie aan van dien man, aan wien hij zijn geschrift opdraagt (Hand. 23 ; 2G; 24: 3; 20:25), al acht Lukas het ook niet noodig, hein aan het begin van de Handelingen te herhalen (dit tegon VTem, EinL, § 48, 7). Deze titel maakt het bepaald onmogelijk, met sommige kerkvaders en eenige hedendaagscho critici aan te nemen, dat

IjXXII

de naam Theophilus, die vriend van God beteekent, niets anders is, dan een symbolische aanduiding van al de geloo-vigen van heidensehe afkomst (Epiphanius: Trxs Mpumi êecu xyxTraiv). Wij weten niet, of Theophilus reeds gedoopt was en slechts noodig had, in het geloof te worden bevestigd, dan wel nog buiten de christelijke kerk stond. In ieder geval vo\'gt uit deze op Iracht niet, dat het boek slechts voor hem werd vervaardigd. Zulk een algemeene historische orienteering als vervat is in Hoofdst. 3: 1—2 bewijst, evenals het karakter van het geheele boek, dat de auteur geschreven heeft met het oog op een groot publiek van Griekschen oorsprong, als welks vertegenwoordiger hij Theophilus beschouwde.

Deze opdracht was overigens geen bloote hulde. Vóór de uitvinding der boekdrukkunst was het uitgeven van een boek een zeer kostbare onderneming. Daarom hadden de schrijvers de gewoonte, hunne werken op te dragen aan den een of anderen rijken persoon, die, als hij deze opdracht aannam, beschouwd werd als palronus libri, de peet van het boek, indien men dit zeggen mag. Hij nam op zich, voor dit nieuwe werk den weg der publiciteit te banen. Daartoe verschafte hij den schrijver de gelegenheid om zijn werk in een kring van uitgelezene personen voor te lezen; daarna liet hij op zijn kosten de eerste afschriften vervaardigen. Zoodanig waren zonder twijfel de diensten, welke Theophilus aan het werk van Lukas moest bewijzen; hij moest daaraan den toegang verschaffen tot de Grieksche wereld.

Het bijzondere doel, dat in de voorrede (vs. 3 en vs. 4) wordt aangegeven, sloot dus een ander, dat ruimer en al-gemeener was, in zich. En de betrekking, die, zooals wij gezien hebben, tusschen dit geschrift en de prediking van Paulus bestond, bewijst, dat dit meer algemeene doel was: een hechten historischen grondslag aan het werk van dezen apostel te verschaffen. Het was voor Paulus van het hoogste gewicht, te kunnen aantoonen, dat zijn werkzaamheid onder de heidenen, al onderscheidde zij zich ook in zekere opzichten van den arbeid der Twaalven, geen willekeurige nieuwigheid

LXXItl

was, maar een wettige toepassing op de geheele wereld van de beginselen, die Jezus zelf in Israël gepredikt en in praktijk gebracht had, nl. dat het heil voor alle raenschen bestemd is, en dat het uit vrije genade geschonken wordt. Weiisacker spreekt in denzelfden geest \'): „De geschiedenis (nl, de feiten van het leven van Jezus, die in ons Evangelie worden verhaald) moest een vasten grondslag vormen voor het onderwijs, dat Theophilus ontvangen had, en dat geen ander kon zijn, dan het onderwijs, hetwelk de gemeenten van heidenschen oorsprong ontvingen.quot; Evenmin als door do drie andere Evangelisten, werd dus de geschiedenis om dei-wille van de geschiedenis zelve door Lukas verhaald. Onze vier Evangeliën hebben het heil in het oog, en stellen de feiten in dat licht, waarin hunne lezers ze moesten aanschouwen , om ze te kunnen aangrijpen door het geloof.

Mattheus wijst de betrekking aan, waarin de geschiedenis van Jezus tot de Oud-Testamentische openbaring staat. Hij heeft inderdaad den blik op het verledene gevestigd, al is het ook, dat hij in het slotwoord een ruim uitzicht opent op het toekomstige zendingswerk. Zonder twijfel doet Lukas ook het verband tusschen de oude en de nieuwe bedeeling uitkomen, maar vooral wijst hij op de werkzaamheid en de leer van Jezus als op het uitgangspunt en het begin dei-nieuwe schepping; zijn aangezicht is naar de toekomst gekeerd. Markus heeft in zijn verhaal noch hetgeen geweest is, noch hetgeen zijn zal in het oog, maar enkel het onvergelijkelijk schouwspel, dat zich eiken dag aan de getuigen van het leven van Jezus aanbood; Jezus zelf, Jezus zooals Hij daar leefde, zooals Hij de scharen onderwees, zooals Hij handelde, beschrijft hij in zijn Evangelie, zonder iets anders te bedoelen, dan den indruk, welken zij, die zelf aanschouwd en gehoord hadden, van die geheel eenige persoonlijkheid ontvingen, zoo krachtig mogelijk bij zijn lezers teweeg te brengen. Wat Johannes betreft, hij ziet in Jezus

1) Ajjoslol-Zdilalter, bl. 381.

IiXXIV

de in den tijd nedergedaalde eeuwigheid, het goddelijk leven, dat menschelijk geworden is, en hij biedt dit hoogste goed allen aan, die er naar verlangen, terwijl hij aantoont, hoe deze behoefte voor hemzelf bevredigd werd door het geloof in Jezus, het vleesch geworden Woord. Daar van de vier Evangeliën dat van Lukas in het nauwste verband staat met de toekomst van het christendom, is het gemakkelijk te begrijpen, dat het juist datgene is, hetwelk in de Hand. der apostelen zijn voortzetting heeft gevonden. Het Evangelie van Lukas en de Hand. der apostelen vormen één samenhangend verhaal; ook vertoont hun gang een buitengewone overeenkomst. Het eerste geschrift laat zich in drie namen samenvatten; Nazareth, Kapernaüm, Jeruzalem; het tweede eveneens in de drie namen Jeruzalem, Antiochië, Rome. In Kapernaüm komt te voorschijn wat zich te Nazareth in stilte had voorbereid; en in Jeruzalem voleindigt zich wat zich te Kapernaüm had voorbereid. Evenzoo zien wij in de Hand. der apostelen de loot, die sedert den dag van het Pinksterfeest te Jeruzalem was uitgesproten, te Antiochië in bloei staan, en te Rome de breuk tusschen de nieuwe bedeeling en den ouden bodem, waaruit zij ontkiemd was, en haar overplanting in den nieuwen bodem, waar zij voortaan haar vruchten zou voortbrengen, tot stand komen.

Gelijk het derde Evangelie de wijze beschrijft, waarop het heil in Israël tot stand is gekomen in weerwil van den tegenstand der hoofden en van de verblinding des volks, zoo doen de Hand. der apostelen zien, hoe de stichting van het Godsrijk onder de heidenen, in plaats van te geschieden door middel van hunne inlijving bij een gered Israël — hetgeen de normale manier zou geweest zijn — slechts tegenwerking heeft ondervonden van den kant van Israël, zoowel in Palestina als in rle heidensche landen tot aan Rome toe, waar de breuk eindelijk tot stand is gekomen. Dit geschrift is alzoo de verklaring van de onverwachte wijze, waarop de kerk ontstaan is, en toont aan, dat de schuld van dit abnormale verloop niet bij God en zijn werktuigen, maar alleen bij Israël te zoeken is. Het is dan ook geheel onjuist, met

XiXXV

Holtzmann ¹) de twee geschriften van Lukas „compilaties zonder een bepaald planquot; te noemen. Zeiler erkent, „dat een streng plan liet gansche werk beheerschtquot;, en Renan noemt evenzoo het geschrift van Lukas „een werk met de meest volkomene eenheid.quot;

Wat is in het bijzonder het plan van het Evangelie? Hofmann meent, dat het grootendeels bepaald wordt door een orde, die met de stof in verband staat. ²) Men behoeft slechts kennis te nemen van het door hem voorgestelde, om te zien, hoe gekunsteld het is.

Keil drukt zijn voetstappen. Na de twee inleidende gedeelten : de verhalen aangaande de kindsheid (Hoofdst. i en 2) en de optreding von Jezus (H. 3), vindt hij drie afdee-lingen: 1° het getuigenis, dat voor Jezus wordt afgelegd door zijn daden en woorden (4: 1—9:50); 2° het onderwijs, dat Jezus aan zijn discipelen gegeven heeft (9: 51—18:30); 3° de voltooiing van het Messiaansche werk door het lijden en den dood, de opstanding en de hemelvaart van Jezus (18:31—24:58). Men ziet wel in, hoe onvoldoende dit plan is, waarin geen organische samenhang te ontdekken is. Vooral de benaming van de tweede afdeeling is volkomen willekeurig. Jezus heeft zijn discipelen niet alleen op de reis naar Jeruzalem onderwezen, en op deze reis onderwees Hij zoowel de schare en zijn vijanden als zijn discipelen.

Hilgenfeld beschouwt eveneens Hoofdst. 1: 5—3 : 22 als een inleiding (Vorgeschichte), en verdeelt daarna het geheel iu drie deelen: 1° de Galileesche werkzaamheid (3:23—9:50); 2° de reis naar Jeruzalem (9:51—18:14), met een splitsing in zes kleinere onderdeden, die in het geheel niet met de feiten overeenstemmen; 3° het einde (18:25—24:53).

Weiss neemt, na de verhalen van de kindsheid van Jezus

1

Iu SchenJceVs Bibel-Lexicon. Zoo ook iu ziju JZinleitung, bl. 381: ,,üe Hand. der apostelen ziju, evenals het Evangelie van Lukas, eeu werk van compilatie zonder een bepaalde inrichting.quot;

2

Die heiliye Schrijt iV. T._} IX, bl. 2-13 en verv.

LXXVI

eu van zijn aanvaarding van het Messiasambt, ook ilrio deolen aan: 1° de werkzaamheid in Galiléa (4:14—S):5ü); 2° de werkzaamheid buiten Galiléa (9:51—19:28); 3° de werkzaamheid in Jeruzalem (9 : 29—24 : 53). Deze indeeling heeft slechts één gebrek, dat zij nl. veel te uitsluitend geo-graphisch is. Maar zij is logisch en stemt ten naasten bij overeen met die, welke ik volgen zal, nl. deze;

Eerste gedeelte; Do verhalen van de kindsheid (1 en 2).

Tweede gedeelte: De optreding van den Messias (3—4: 13).

Derde gedeelte: De Galileesche werkzaamheid (4:14— 9: 50).

Vierde gedeelte; De reis van Galiléa naar Jeruzalem (9:51—19; 28).

Vijfde gedeelte: Het verblijf te Jeruzalem tot aan het begin van het lijden (19 : 29—21: 38).

Zesde gedeelte: Het lijden (22 en 23)

Zeverde gedeelte: De opstanding en de hemelvaart (24).

Met andere woorden: Het nieuwe beginsel; zijn verschijning in de wereld; zijn werkzaamheid in zijn eersten werkkring, met zijn welslagen en zijn strijd; de uitbreiding van dezen werkkring; de optreding op het tooneel van den tegenstand; de uitwendige nederlaag; de eindelijke triomf.

Bij de uitwerking van dit plan heeft de schrijver voortdurend de volgende drie zijden van het werk van Jezus voor oogen gehad: 1° De geleidelijke uitbreiding daarvan; 2° Zijn toenemend breken met de orde van zaken; 3° De uitwendige organisatie, die het zich gaandeweg geeft. De gedeelten, die op deze verschillende zijden betrekking hebben, wisselen in het Evangelie aanhoudend met elkander af, en als men er acht op geeft, dan zal men zien, dat precies hetzelfde het geval is in het verhaal van de Hand. der apostelen, bij de beschrijving van het werk, dat de verheerlijkte Heiland door zijn apostelen volbrengt. Van Nazareth naar Rome — dit is een geheel éénig drama, dat Lukas alleen heeft mogen schilderen.

§ 7-

xjxxvït

De stijl van Lukas.

Do stijl van den derflen Evangelist biedt een in het oog loopend verschijnsel aan. Aan den eenen kant draagt hij, wat de gebruikte woorden en zekere spreekwijzen betreft, een zeer duidelijken stempel van eenheid. Lukas bezit een rijkdom van uitdrukkingen, welke dien van de twee andere Synoptici verre overtreft, hetgeen ook te verwachten is van eon schrijver, die van huis uit zoowel met het gebruikelijke als met het klassieke Grieksch vertrouwd is. Veel meer dan de andere Evangelisten weet hij gebruik te maken van de eigenaardige gemakkelijkheid, waarmede de Grieksche taal de werkwoorden vermenigvuldigt, door de eenvoudige met praeposities sumen te stellen. Gaarne bezigt hij de Infinitivi en de Neutra dor Participia als Substuntiva. Hij heeft ook lievelingsuitdrukkingon. Zeiler, die twee grondige studies over dit onderwerp in het licht heeft gegeven¹), noemt 139 daarvan op. Bovendien vermeldt hij 134 uitdrukkingen of spreekwijzen, die uitsluitend of bijna uitsluitend aan Lukas eigen en in zijn twee werken verspreid zijn ²).

Maar aan den anderen kant kenmerkt zich de stijl van Lukas door een bontheid, welke in geen enkel ander geschrift van het N, T. in die mate wordt aangetroffen. Zijn geschriften bevatten gedeelten, waarvan de stijl beslist klassiek is, zooals de proloog en het tweede gedeelte van de Handelingen. Vervolgens vindt men daarin Hoofdstukken, die een kopie van Arameesche oorkonden schijnen te zijn;

1

Theol. Jahrh., 1843, bl. 4ü7 011 verv.; Apostelgesch., bl. 390 en vcrv.

2

Ik zal eenige voorbeelden aanhalen; \'éptpofioQ, ïvrpo/zos, t é%ij;, xaOsi-ijs, eir* kxtx \'éOog, rd sicodóg, rb e}Qilt;ri/,évov, kou ocvtós, rovro \'6tigt; ri \'óri, kocV oti, «vö\' cHv, een menigte van verba en aubstantiva, zooals: 7repi?lt;xi/,7reiv gt; , ó V^trroc. Hofmann heeft opgeteld, dat lt;rvv ^;2ü maal voor (/.erx is gebruikt in het Evangelie, en 51 maal in do Hand., terwijl dit slechts 10 maal in de drie andere Evangeliën geschiedt.

TjXXVIII

deze gedeelten komen vooral voor in het begin van beide geschriften. Eindelijk zijn daarin gedeelten te vinden, die, zooals Hoofdst. 14: 15 en 16 van het Evangelie, in een Grieksch zijn geschreven, hetwelk bijna even zuiver is als dat van de eerstgenoemden, maar die toch een zekeren Hebreeuwschen stempel dragen. Van waar deze verschillen ? Ten opzichte van de gedeelten der eerste soort — waartoe de verhalen met „wijquot; behooren — kan er geen twijfel bestaan; op deze wijze schreef de auteur, als hij gebruik maakte van zijn eigen stijl. De gedeelten der tweede soort zijn afkomstig uit Arameesche oorkonden, die Lukas öf zelf in het Grieksch vertaalde, öf reeds in deze taal overgezet vond. Het zou ook mogelijk kunnen zijn, dat zij hem mondeling in het Arameesch werden overgeleverd. Deze onderstelling is waarschijnlijk die, welke bepaaldelijk van toepassing is op de verhalen der derde soort. In ieder geval bewijzen do vele uitdrukkingen, die Lukas eigen zijn, of waarvoor hij een bijzondere voorliefde in het gansche werk openbaart, dat, als hij de oorkonden, die hem ten dienste stonden, niet zelf vertaald, hij dan toch zeker den vorm daarvan veranderd heeft.

§ 8.

Oorkonden van den tekst.

De oudste oorkonden van den tekst zijn de vertalingen, in het bijzonder die van de 2^de en de S¹\'® eeuw. Het zijn de Latijnsche, Syrische en Egyptische overzettingen.

De oudste Latijnsche overzetting, waarvan Tertullianus zich bediende, is de llala\\ zij moet dagteekenen uit het midden der 2de eeuw. Tischendorf duidt haar aan met il en haar voornaamste Handschriften met a, b, c, d,enz.— Deze overzetting werd tegen het einde der 4^lt;\'^c eeuw door llieronymus herzien; zijn werk kroeg den naam van Vulgata (bij Tischendorf: vg, en de voornaamste Handschriften daarvan: am, fuld, tol, enz.).

Syrische overzettingen. 1° Do Peschilo, uit de tweede

LXXIX

helft der 2^do eeuw. Volgens Weslcolt en llorl zou zij tus-schen 230 en 350 een vollerlige herziening hebben ondergaan; zij werd in 1708 door Schaaf en Leusden uitgegeven (syr^sch]. 2° Ken latere zeer letterlijke overzetting is die van Philoxeaes, een Syrischen bisschop, welke in 508 tot stand kwam (syrP); zij werd in 616 door Thomas van Heraclea herzien (syrP^mff). 3° Cureton heeft eenige fragmenten ontdekt van eeu Syrische overzetting der Evangeliën, die waarschijnlijk zelfs veel ouder is, dan de Peschito zelf {syr^cu). Eindelijk bestaat er nog een Syrische vertaling, die de Jeruzalemsche genoemd wordt (syr^hier).

Egyptische overzettingen. 1° De Boven-Egyptische {sah)] 2° De Memphitische of Beneden-Egyptische [cop), beide uit de 2^lt;le eeuw.

Het tweede middel der tekstkritiek bestaat in de citaten uit het N. T., die bij de oude christelijke schrijvers voorkomen. Grieksche kerkvaders: Clemens van Rome, Poly-carpus, Justinus, Irenaeus, Origencs, Clemens van Alexandria, Cyrillus van Alexandrië, Latijnsche kerkvaders: Ter-lullianus. Ketters: vooral Mardon.

Het voornaamste middel, eindelijk, bieden de Handschriften ons aan. Tot aan de lO^⁶ eeuw toe werden zij met hoofdletters geschreven (Majusculi), maar van dien tijd af in loopend schrift of schrift met gewone letters (Minusculi).

Van de 62 bekende Mjj. (voor de Evangeliën) \') bevatten ongeveer 30 het geheele Lukas-Evangelie of een gedeelte daarvan:

Uit de 4^de eeuw, de Sinaïticus (a) en de Vaticanus (B).

Uit de 5lt;¹e eeuw, de Alexandrinus (A) en de Cod. Ephraèmi (C); bovendien palimpseste bladen (I), fragmenten te Wolfen-buttel gevonden (Q), en de Sahidische fragmenten (T^w).

Uit de 6^tl0 eeuw, de Cantabrigiensis (D) en talrijke fragmenten (N, O, P, R).

Uit de 8^sto eeuw, de Basileensis (E); de Mj. L van Parijs; de Zacynthius (5).

1

Zie SchaiT, A Companion io the Oreék Tesfament, i«83, hl. 101.

lixxvni

deze gedeelten komen vooral voor in het begin van beide geschriften. Eindelijk zijn daarin gedeelten te vinden, die, zooals Hoofdst. 14: 15 en 1(3 van het Evangelie, in een Grieksch zijn geschreven, hetwelk bijna even zuiver is als dat van de eerstgenoemden, maar die toch een zekeren Hebreeuwschen stempel dragen. Van waar deze verschillen? Ten opzichte van de gedeelten dor eerste soort — waartoe de verhalen met „wijquot; behooren — kan er geen twijfel bestaan; op deze wijze schreef de auteur, als hij gebruik maakte van zijn eigen stijl. De gedeelten der tweede soort zijn afkomstig uit Arameesche oorkonden, die Lukas of zelf in het Grieksch vertaalde, öf reeds in deze taal overgezet vond. Het zou ook mogelijk kunnen zijn, dat zij hem mondeling in het Arameesch werden overgeleverd. Deze onderstelling is waarschijnlijk die, welke bepaaldelijk van toepassing is op de verhalen der derde soort. In ieder geval bewijzen de vele uitdrukkingen, die Lukas eigen zijn, of waarvoor hij een bijzondere voorliefde in het ganscho werk openbaart, dat, als hij de oorkonden, die hem ten dienste stonden, niet zelf vertaald, hij dan toch zeker den vorm daarvan veranderd heeft.

§ 8-

Oorkonden van den tekst.

De oudste oorkonden van den tekst zijn de vertalingen, in het bijzonder die van de 2^de en de 3^de eeuw. Het zijn de Latijnsche, Syrische en Egyptische overzettingen.

De oudste Latijnsche overzetting, waarvan Tertullianus zich bediende, is de Ilala] zij moet dagteekenen uit het midden der 2^de eeuw. Tischendorf duidt haar aan met it en haar voornaamste Handschriften met a, b, c, d, enz. — Deze overzetting werd tegen het einde der eeuw door Ilieronymus herzien; zijn werk kreeg den naam van Vulgata (bij Tischendorf: vg, en de voornaamste Handschriften daarvan: am, fuld, tol, enz.).

Syrische overzettingen. 1° De Peschito, uit de tweede

LXXIX

helft der 2^do eeuw. Volgons Weslcott en Hort zou zij tus-schen 230 en 350 een volledige herziening hebben ondergaan; zij werd in 1708 door Schaaf en Leusden uitgegeven (syr^sch). 2° Een latere zeer letterlijke overzetting is die van Philoxenes, een Syrischen bisschop, welke in 508 tot stand kwam (syrP)-, zij werd in 616 door Thomas van Heraclea herzien (syrP^m3). 3° Cureton heeft eenige fragmenten ont dekt van een Syrische overzetting der Evangeliën, die waarschijnlijk zelfs veel ouder is, dan de Peschito zelf {syr^m). Eindelijk bestaat er nog een Syrische vertaling, die de Jeruzalemsche genoemd wordt (syr^hier).

Egyptische overzettingen. 1° De Boven-Egyptische (,9a/t); 2° De Memphitische of Beneden-Egyptische (cop), beide uit de 2^lt;Je eeuw.

Het tweede middel der tekstkritiek bestaat in de citaten uit hel N. T., die bij de oude christelijke schrijvers voorkomen. Grieksche kerkvaders: Clemens van Rome, Poly-carpus, Justinus, Irenaeus, Origenes, Clemens van Alexandria, Cyrillus van Alexandrië. Latijnsche kerkvaders: Ter-tullianus. Ketters: vooral Mardon.

Het voornaamste middel, eindelijk, biedende Hand schriften ons aan. Tot aan de 10^^e eeuw toe werden zij met hoofdletters geschreven (Majusculi), maar van dien tijd af in loopend schrift of schrift met gewone letters (Minusculi).

Van de 62 bekende Mjj. (voor de Evangeliën) \') bevatten ongeveer 30 het geheele Lukas-Evangelie of een gedeelte daarvan:

Uit de 4^de eeuw, de Sinaïticus (n) en de Vatican us (B).

Uit de 5^tle eeuw, de Alexandrinus (A) en de God. Ephraëmi (C); bovendien palimpseste bladen (I), fragmenten te Wolfen-buttel gevonden (Q), en de Sahidische fragmenten (T^w).

Uit de O\'¹⁰ eeuw, de Cantabrigiensis (D) en talrijke fragmenten (N, O , P, 11).

Uit de 8^ste eeuw, de Basileensis (E); de Mj. L van Parijs; de Zacynthius (5).

1) Zie Sclinfl\', A Companion to the OreeJc Testament, 1883, bl. 101.

IjXXX

Uit Mo 9^lt;lc eeuw, de Codex Boreeli (F); de Kyprius (K); en Mjj. van Parijs, Munchen, St. Gallen, Oxford, Smyrna (M, X, a, a, n).

Uit de tiende eeuw, de Codd. van Seidel (G, II), een Handschrift van het Vaticaan, een van Venetië en een van Moskau (S, U, V).

Het aantal varianten, door deze drie soorten van oorkonden aangeboden, bedraagt voor Lukas 5 a Ü000. Zij veranderen hoegenaamd niets aan het wezen der Evangelische geschiedenis. Maar hoewel zij over het algemeen van ondergeschikt belang zijn, zijn er toch verscheidene onder, die do aandacht verdienen.

Het is thans algemeen bekend, dat er in den tekst van de Mss. van het N. T. drie hoofdstroomingen te vinden zijn, die tot aan de 2^tlu eeuw schijnen terug te gaan: 1° De Syrische of Byzantijnsche , welke vertegenwoordigd wordt door den Alexandrinus, de jongste Mjj, de meeste Mnn. en de Peschito; het is de tekst, die in de eerste gedrukte uitgaven is overgegaan en tot hiertoe de texlus receplus, de algemeen aangenomene lezing genoemd werd, maar dien men thans eerder den lextus rejeclus, de algemeen verworpene lezing, zou kunnen noemen. 2° De Weslersche of Grieksch-Lalijnsche, vooral vertegenwoordigd door den Cantabrigiensis, door eenige Mjj uit het middenste tijdvak ((jdo—9^cll! eeuw) en door de Itala. 3° Ue A lexandrijnsche tekst, vertegenwoordigd door de oudste Mjj. van de 4^de en de 5de eeuw, den Vaticanus, den Sinaïticus, den Cod. Ephraëmi, eenige latere Mjj (L, E, X), en eindelijk dooide Egyptische vertalingen. In de Evangeliën gaan de vertegenwoordigers der twee laatste tekstsoorten gewoonlijk te zamen, in tegenstelling met den eersten hoofdvorm.

Het is waarschijnlijk, dat deze verschillende stroomingen, die overigens niets onveranderlijks hebben, zich vanzelf hebben gevormd in de drie belangrijkste middenpunten dei-oude kerk: Syrië, en in liet algemeen het Oosten, waarvan Antiochië, en later Konstantinopel, de hoofdstad was; de provincie Afrika, Italië en Gallic, met Carthago en Rome

lxxxl

tot middenpunten; Egypte, welks litterarische hoofdstad Alexandrië was.

De kritiek schijnt zich tegenwoordig oven blindelings bij den Alexandrijnschcn tekst aan te sluiten, als zij zich vroeger bij den Byzantijnschen had aangeloten. Het is verre van mij, te ontkennen, dat de Alexandrijnsche tekst over het algemeen de voorkeur verdient; maar hij schijnt mij toe, niet van dien aard te zijn, dat hij der kritiek het recht zou kunnen ontnemen om ieder bijzonder geval aan een onpartijdig onderzoek te onderwerpen. Eu ik geloof, dat de exegetische ervaring iederen onbevooroordeelden beschouwer doet zien, dat de juiste lezing zeer dikwijls bewaard is geworden door de vertegenwoordigers der twee andere tekstvormen, of zelfs alleen door die van één van beide. Ik verlang slechts één ding: dat men den kritischen arbeid niet verlamme door middel van zekere Handschriften, die daaraan slechts behulpzaam beboeren te zijn.

Godet, Lukas. I.

.

PROLOOG.

1 : 1—4.

Reeds de eerste blik, dien wij op deze inleiding werpen, doet ons daarin den stempel van den Grieksclien geest herkennen. De meest in het oog springende uitdrukkingen, die de schrijver hier gebruikt, behooren niet tot de half-Hebreeuwsche woordenlijst van het Nieuwe Testament en van de LXX, maar zijn ontleend aan het klassieke Grieksch {sTrsi^Trsp, sTnxeipsïv, txvxTctirataöixi, \'hivtyvanc, xxOs^yjs). In plaats van de juxtapositie der volzinnen, die den Hebreeuwschen stijl kenmerkt, ontmoetea wij hier de schoone, syntaktisch gebouwde Grieksche periode: een volzin, die bestaat uit twee zinnen, welke ieder weder twee zinnen bevatten en logisch met elkander verbonden zijn door een conjunctie, die aan het hoofd is geplaatst Reeds de aanwezig

heid van zulk een proloog is voldoende om een schrijver aan te duiden, die met de klassieke litteratuur vertrouwd was. In de Hebreeuwsche geschiedschrijving laat de auteur het woord aan de feiten, en zeer zelden gebeurt het, dat hij zichzelf op het tooneel brengt. „In den beginne schiep God den hemel en de aarde ..„Na den dood van Mozes sprak ^ God tot Jozuaquot; (Gen. 1:1; Joz. 1:1). Zoo beginnen de

boeken des O. T. In het N. T. vinden wij hetzelfde. „Geslachtsregister van Jezus Christusquot; (Matth. 1 ; 1); „Begin _t van het Evangelie van Jezus Christusquot; (Mark. 1:1). Maar

slaat gij Herodotus open, dan vindt gij een voorafspraak van eenige regels, waarin de schrijver zijn naam, zijn af-i komst en het doel te kennen geeft, dat hij zich heeft voor

gesteld , nl. de gedachtenis te bewaren der groote daden,

6*

1; 1-4.

die ilc Grieken tegen do Barbaren hebben verricht Evenzoo begint Thucydides zijn geschiedenis niet dc verklaring, dat hij, de gewichtige gevolgen voorziende, welke de oorlog tusschen do Atheners cn dc Peloponnesiërs mot zich mode zou brengen, getracht hoeft, tot de eerste oorzaken van dezen strijd terug te gaan. Ook Polybius begint zijn werk, om het te rechtvaardigen, met te wijzen op het belang, dat ieder beschaafd en ontwikkeld mensch in do kennis van het verledene stelt; zoo komt hij tot do raededeeling, dat hij van plan is, de bevreemdende en snelle toeneming van de Ro-meinsche macht te beschrijven. De betrekking, die er be staat tusscnen deze inleidingen dor Grieksche geschiedsehrijvors en die van Lukas, is onmiskenbaar. Door al deze trekken blijkt hij, een man te zijn, die in aanraking is geweest met dc werken der klassieke litteratuur.

Maar het belang, dat Lukas met zijn pen wil dienen, is van een hoogere ordo, dan dat, hetwelk de groote meesters, wier methode hij volgt, bezield heeft. Vóór alle dingen gevoelt hij dan ook de behoefte, het vennetole van zijn onderneming te verontschuldigen, door in herinnering te brengen, dat andere schrijvers reeds dezelfde taak ter hand hebben genomen, zonder dat zij daarover gelaakt zijn geworden. Daarom hoeft hij zich verstout, zijn voornemen ten uitvoer te brengen, na gebruik te hebben gemaakt van al de hulpmiddelen, die strekken konden om zulk een arbeid te doen slagen.

Vs. 1 — 4. „Daar het een feit is, dat velen ondernomen hebben, een samenhangend verhaal op te stellen van de gebeurtenissen, die in ons midden vervuld werden, 2 overeenkomstig het bericht, dat ons daarvan gegeven hebben zij, die van het begin af daarvan ooggetuigen zijn geweest, en die dienaars des Woords zijn geworden, 8 heeft het ook mij behaagd, die nauwkeurig kennis genomen heb van deze dingen, van hun oorsprong af, zo

1 1—4.

naar hunne volgorde aan n te schrijven, zeer voortreffelijke Theophilus, 4 opdat gij de onom-stootelijke waarheid van het onderwijs, dat gij ontvangen hebt, moogt leeren kennen.quot;

De conj. sTrei^rrsp, daar inderdaad, die in het N. T. nergens anders voorkomt, heeft iets plechtigs. Zij is uit drie bestand-deeleu samengesteld: het sttsI, daar, kondigt aan de vermelding van het feit, waarop Lukas zich beroepen wil; herinnert aan de algemeene bekendheid van dit feit; en Trsp legt nadruk op de juistheid van de daaruit gemaakte gevolgtrekking: sSo%£ xtx.fj,oi. Wij zouden zeggen: „Welnu, ook mij heeft het behaagd.quot; — Origenes e, a. meenen, dat do uitdrukking sTrsxiiwTocv, hebben ondernomen, een verwijt bevat aan het adres van de voorgangers van Lukas, alsof zij deze taak hadden aangevangen, zonder dat zij daartoe werkelijk geroepen waren. Maar het is juist op hun voorbeeld, dat Lukas zich beroept, om zijn onderneming te rechtvaardigen. In die uitdrukking ligt niets anders gesloten, dan, ten eerste, een toespeling op de grootheid der taak, en verder een kieache aanduiding van het feit, dat die schrijvers nog niet al de hulpmiddelen bezaten, welke noodig waren om zulk een arbeid tot een goed einde te brengen. En het is inderdaad zonneklaar, dat geen van die vroegere werken Lukas bevredigde, daar hij zich anders niet zou voorgenomen hebben, een nieuw werk te schrijven.

Het werkwoord xvxrxwsaOxi geeft, zooals Thiersch zegt, „een ordenende werkzaamheidquot;, een rangschikking van bouwstoffen te kennen. Deze bouwstoffen zijn echter niet, zooals Schleiermacher en Ebrard hebben gemeend, een menigte vroegere kleine gsschriften, die deze auteurs zouden vereenigd hebben; maar het zijn de feiten zelf, welke deze eerste Evangelisten getracht hadden, in een samenhangend verhaal te rangschikken. Het woord Hiwymc, dat een verhaal aanduidt, hetwelk den lezer voert door hot geheele gebied, waarover gesproken wordt, bewijst wèl, dat er reeds meer

1 : 1—4.

of minder volledige verhaleu aanwezig waren. Wij kunnen ons thans van deze geschriften geen duidelijke voorstelling meer maken; het waren zeker wel verzamelingen van feiten en redenen uit het leven van Jezus. Zeer dikwijls heeft men de vraag gedaan, of Lukas tot deze geschriften, die aan zijn beide werken voorafgingen, ook onze twee andere Synoptici of een daarvan, b.v. Markus, zooals Weiss meent, gerekend heeft. Maar daar Lukas in vs. 1 en 2 de auteurs dier geschriften zeer duidelijk tegenover de ooggetuigen (vs. 2) stelt, volgt daaruit, dat hij niet gedacht kan hebben aan het Evangelie van Mattheus, tenzij men zou willen beweren , dat hij hier de vervaardiging daarvan door den apostel loochent. Wat het Evangelie van Markus betreft, de uitdrukkingen van Lukas sluiten het niet zoo bepaald uit, daar de schrijver daarvan geen ooggetuige is geweest en beschouwd zou kunnen worden als een van degenen, die van de apostelen de kennis der verhaalde gebeurtenissen verkregen hadden. Het is evenwel weinig waarschijnlijk, dat Lukas een geschrift, hetwelk algemeen werd aangezien voor de redactie der verhalen van Petrus, zou aangeduid hebben als een bloote poging. Uit de exegese zal voldoende blijken, of Lukas zich van het eene of van het andere dezer geschriften bediend heeft. Hier kan geen sprake zijn van het Evangelie der Hebreën, en evenmin van dat van Marcion. Want dat beide later vervaardigd zijn, wordt tegenwoordig algemeen erkend. Te recht vergelijkt Hase de geschriften, waarover Lukas spreekt, en die spoedig vergeten werden, bij de fossiele planten, die verdwenen zijn, om plaats te maken voor de tegenwoordige plantenwereld. — Die eerste woorden van den Proloog sluiten ook uit het bestaan van ean apostolische oorkonde, zooals het Ur-Evangelie van Eichhorn.

Heeft Lukas zelf de geschriften gebruiht, waarover hij hier spreekt? Hij zegt het niet. Zijn werkelijke bronnen wijst hij aan in vs. 2 (de overlevering) en in vs. 3 (zijn eigene onderzoekingen). Het is nochtans zeker, dat, als hij iets bruikbaars in die geschriften gevonden heeft, hij het niet zal verwaarloosd hebben. — De feiten, die het onderwerp van

1: 1—4.

zijn verhaal zijn, worden te kennen gegeven door een uitdrukking, die het gewicht daarvan doet uitkomen: rot poCpopwévoe iv ^lv Trpdy^aTx, de dingen, die onder ons vervuld werden. Het geldt inderdaad de grootste gebeurtenis der geschiedenis, de oprichting van het rijk Gods door het leven en het werk van den Zone Gods. De uitdrukking TrXypoCpopeh beteekent: de maat vol maken; vgl. 2 Tim. 4:5: tgt;)i/ SixKovixv (70i) TrXypotpcpyjov, „vervul uw ambt ten volle; laat in uw dienst als Evangelist geen leemte overblijvenquot;. Beza, Olshausen, en het laatst Meyer, meenen, dat dit werkwoord hier opgevat moet worden in een beteekenis, die het weieens heeft, namelijk: ten volle overtuigen; vandaar in het Pass.: volkomen overtuigd zijn (Rom. 4 ; 21, 14 : 5). Men zou dan moeten vertalen: „de gebeurtenissen, die onder ons ten volle bekend zijn en geloofd worden.quot; Maar deze beteekenis heeft het werkwoord, zoowel in het Activum als in het Passivum, dan alleen, wanneer er van personen sprake is. Zoodra het zaken geldt, is de eerste beteekenis de eenig mogelijke, zooals duidelijk te zien is op de uit 2 Tim. aangehaalde plaats, die Meyer tevergeefs in den door hem aan-genomenen zin tracht op te vatten. Nösgen geeft deze verklaring: „de gebeurtenissen, die onder ons bevestigd zijn geworden.quot; Deze beteekenis is nog veel onmogelijker. Bovendien zou Paulus deze gedachte met het woord Pefixiouvöai (1 Cor. 1:6) hebben uitgedrukt. Over de vraag, of de inhoud van het boek der Handelingen ook begrepen is onder de gebeurtenissen, waarvan Lukas spreekt, zie men het einde van den Proloog.

Volgens vele uitleggers heeft het êv tpcTv, onder ons, betrekking op het geslacht, dat in den tijd van Jezus leefde. De zin zou zijn: „die in onze dagen vervuld werdenquot;. Maar daar het wij van vs. 2 zeker slechts geloovigen omvat, moet zulks ook het geval zijn met dat van vs. 1. Onder wij verstaat Lukas dus in het bijzonder de geloovigen, die den kring uitmaken, waarin de Evangelische geschiedenis hoeft plaats gehad (Job. 20 : 30.)

Vs. 2. In de conj. xxluc, zooals, ligt het getuigenis op-

1: 1—4.

gesloten, dat die oudere geschriften, die aan ons Evangelie voorafgingen, over het algemeen geloofwaardig waren. —• Zonder twijfel kan TrxpxSilivxi_t overleveren, een geschreven verhaal te kennen geven; zie de talrijke voorbeelden uit de geschriften der kerkvaders bij Grimm („Das Proömium des Lukas-Evangeliumsquot; in de Jahrb. filr deulsche Theologie, 1871, LI. 44). Maar deze geleerde doet zelf opmerken, dat in al deze citaten het werkw. nader bepaald wordt door uitdrukkingen zooals ypxCpy of iyypdepus. In het N. T. heeft het woord gewoonlijk betrekking op een mondelinge overlevering (Hand. 16:4; 1 Cor. 11:2, 23; 15:3); zoo ook het subst. Trxpxdexric (Matth. 15:2, 3, 6; Col. 2:8; 2 Thess. 2:15, enz.). Inzonderheid in dit verband, waarin TrxpaSiSwx\' een tegenstelling vormt met xvxTxa-esaQxi iïiyyyjcriv, is het onmogelijk , aan eene geschrevene overlevering te denken _j hoezeer Weiss en Holtzmann zich ook beijveren, om, ten behoeve van hunne kritische stelsels, het tegendeel te bewijzen. Het pronomen (J.wV, ons, doelt, evenals in vs. 1gt; op de gezamenlijke geloovigen; alleen moet men hier daarvan uitzonderen het subject van den zin, de apostelen, van wie de overlevering afkomstig is. — De uitdrukking ostt\' xpzfa, van het begin af, geeft het begin der werkzaamheid van Jezus te kennen, evenals Joh. 15:27 en 16:4. Gelijk wij uit het Evangelie van Markus zien, begon het apostolisch verhaal met den doop van Jezus; vgl. ook Hand. 1:21,22. Het leven van Jezus tot aan het tijdstip van de aanvaarding van zijn ambt schijnt niet het onderwerp der openlijke prediking te zijn geweest; zie de prediking van Petrus, Hand. 10; 37, en die van Paulus, Hand. 13:23.

Deze getuigen van het begin af zijn na het heengaan van Jezus dienaars des Woords geworden. Hun woord was niets anders, dan het getuigenis, dat hun opgedragen was, af te leggen omtrent hetgeen zij gezien en gehoord hadden. Tegenwoordig geeft niemand meer, zooals Origenes en Athanasius, aan de uitdrukking Woord de beteekenis, die zij in den Proloog van Johannes heeft: het Woord is vleesch geworden. Over de beteekenis van vTryphyt;, dienaar, vgl. Hand. 26 : 16,

1 ; 1—4.

waar deze titel ook aan Paulus wordt toegekend. De prae-dicaten ooggetuigen en dienaars des Woords, die met bet oog op de apostelen zijn gebezigd, dienen om hen te kenmerken als volkojnen geloofwaardige berichtgevers der Evangelische verhalen, die zij aan de kerk hebben overgeleverd. De Evangelische geschiedenis is afkomstig van menschen, die zelf gezien en verhaald hebben, en wij kunnen er bijvoegen, dat Lukas met het yfrfv, ons, zijn eigen geslacht aanduidt als dat, hetwelk dezen schat zelf uit de eerste hand heeft ontvangen.

Vs. 3. Lukas komt bier aan den hoofdzin. Door het xxftol, ook mij, stelt hij zich op dezelfde lijn met de velen, over wie hij gesproken heeft. Zeker is hij evenmin getuige geweest, als zij; maar heeft men hen niet gelaakt, dun moet men ook hem niet laken. De uitdrukking , het heeft mij behaagd, is buitengewoon soberj niets van een beroep op een bepaalde goddelijke opdracht, op een bijzondere openbaring. Hij beeft ingezien, dat er een leemte was, die moest worden aangevuld, en hij heeft besloten, zich aan deze taak te wijden. De goddelijke aandrift was als het ware in dit menschelijk besluit gebuid. Sommige afschrijvers van de Latijnsche vertaling hebben behoefte gevoeld, hier een bovennatuurlijk element in te leggen. Zij hebben bij het pronomen mihi de woorden et Spiritui sancto, „mij en den II. Geestquot;, gevoegd, blijkbaar aan Hand. 15:28 ontleend. Maar in de 2^de eeuw nam men nog de heel nuchtere uitdrukkingen van Lukas zonder bezwaar aan; zie in het Fragment van Muratori de paraphrase van deze uitdrukking.

Hoewel Lukas zich met zijn voorgangers op dezelfde lijn stelt, maakt hij tegenover hen toch aanspraak op een zekere meerderheid. Dit blijkt uit de volgende woorden. Hij heeft zich niet vergenoegd met het verzamelen van de overlevering, zooals zij in de kerk in omloop was; maar om zich geschikter te maken voor het werk, dat hij in het oog had, heeft hij zich gewijd aan een persoonlijken en bijzonderen arbeid. Het woord TrapaMkcvdelv, vergezellen, betcekent eigenlijk: als getuige een gebeurtenis bijwonen (I Tim. 4:0;

1: 1—4.

2 Tim. 3: 10). Daar Lukas echter de tooneeleu uit het leven vau Jezus in het geheel niet, en die uit het leven der apostelen slechts gedeeltelijk heeft bijgewoond, moet het woord hier worden opgevat in den overdrachtelijken zin van: kennis nemen. In dien zin wordt het dikwijls gebezigd in het klassieke Grieksch; vgl. Demosthenes (De Oor., 53): TToipxxoXovêyjuÓTX toTc Trpxynxviv xir xpx^, „nadat ik deze gebeurtenissen van het begin af gevolgd (nauwkeurig bestudeerd) heb.quot; Lukas zet het Participium in den Dat., en niet in den Accus., omdat hij niet de op elkander volging der twee handelingen, die van het kennis nemen en die van het schrijven, wil aanduiden, maar den auteur zelf wil doen kennen als iemand, die door de eerste geschikt werd gemaakt tot volvoering van de tweede. De arbeid van het kennis nemen heeft hem in staat gesteld, de bouwstoffen, die dooide algemeene overlevering werden verschaft, aan te vullen, nauwkeuriger terug te geven en chronologisch te rangschikken. Met het huócv, van boven af, schijnt hij zich te vergelijken bij een reiziger, die tot de bron van den stroom zoekt op te klimmen, ten einde van daar zijn geheelan loop te kunnen nagaan, terwijl hij zijn oevers volgt. Feitelijk begon de apostolische overlevering, die beheerscht werd door het praktische doel van de verkondiging des Evangelies, eerst met de werkzaamheid van Johannes den Dooper, waardoor die van Jezus werd ingeleid (zie het begin van Markus). Lukas heeft de behoefte gevoeld, verder terug te gaan en licht te verspreiden over de eerste aanvangen van het Messiaansche drama; zie Hoofdst. 1 en 2 (de verhalen van ds kindsheid). En terwijl hij de overlevering in dit opzicht aanvulde, heeft hij tevens getracht, een zeker aantal feiten en woorden van Jezus, die daarin ontbraken, te verzamelen; dit wordt aangeduid door het ttcctiv , alle dingen. Zijn Evangelie biedt doorloopend het bewijs van dit feit aan. Volgens Sabatier bevat het onder de 1310 verzen, waaruit het ge-heele synoptische verhaal bestaat, 541, die hem bepaaldelijk eigen zijn. Zoo zou meer dan een derde gedeelte der geschiedenis van Jezus voor ons verloren zijn geweest, zonder

1:1—4.

het onderzoek, dat Lukas ingesteld heeft. Tot hetzelfde resultaat komt men door een andere berekening. Als men de geheele synoptische stof in 172 afdeelingen verdeelt, dan krijgt Lukas daarvan 127, waarvan 48 zijn uitsluitend eigendom zijn. — Maar er is meer. Daar bij een mondelinge overlevering de karakteristieke trekken der verhalen gemakkelijk uitgewischt worden, en de redenen, als zij terug gegeven worden, worden losgemaakt van de gelegenheid, die ze heeft doen ontstaan, en waaraan zij haar gepastheid en haar bekoring hebben te danken, heeft Lukas getracht, de feiten in hun oorspronkelijken vorm te herstellen, en verder zoowel den juisten inhoud der redenen als de omstandigheden, waaronder zij werden uitgesproken, terug te vinden. Op dezen arbeid heeft de uitdrukking xxpifia;, nauwkeurig, betrekking. — Er is nog een derde punt, waaraan Lukas al zijn aandacht gewijd heeft. De overlevering had oen anecdotisch karakter. Zij verhaalde op zichzelf staande feiten en bekommerde zich weinig om hunne chronologische volgorde. Lukas daarentegen heeft zich er op toegelegd, , naar volgorde, te verhalen, door de feiten zooveel mogelijk naar hunne natuurlijke op elkander volging te rangschikken. Dit is de vrucht van het zorgvuldig volbrachte Trxpxxohovllsïv. Zij, die met Ebrard meenen, dat met de uitdrukking xxQsl-ijs gedoeld wordt op het ordenen van bouwstoffen, op een systematische groepeering, doen de natuurlijke beteekenis daarvan geweld aan; vgl. Hand. 11:4. Die uitdrukking komt in het N. T. alleen bij Lukas voor: tweemaal in het Evangelie en driemaal in de Handelingen. — Over Theophilus zie men bl. lxxi.

Vs. 4. Nadat Lukas ons ingelicht heeft omtrent de wijze, waarop hij zich voor zijn arbeid heeft voorbereid, doelt hij ons het naaste doel daarvan mede. Hij wilde zijn hoogen begunstiger de onwrikbare waarheid {xaQahèixv, van xircpx\\yj;, onwrikbaar) van hot onderwijs, dat hij vroeger ontvangen had, doen verstaan. Met opzet is het woord xv0xgt;.sixv aan het einde van den zin geplaatst, omdat de aandacht met nadruk daarop gevestigd wordt. — \'ETnyiyvciirxsiv beteekent: inzien, met do handen tasten. — Men kan deu zin op

1:1—4.

drieërlei wijze construeeren: 1° ryu nep) rav Koym

Trsp) wv hxtyxy/dys; 2° TVJI/ avtpxXsixv tcov hoym irtpt uv kxtj-xyfys\', 3° tvji/ arq. nep) tmv Xoyav aO; kxtvxWK\' twee eerste constructies zijn niet aannemelijk, omdat het verbum KXTvxshÓxi dan alleen met vrspl geconstrueerd wordt, wanneer het geregeerd woord een persoon aanduidt (Hand. 21:29); bij zaken staat de Accusativus (xxttjx^^i ti. Hand. 17 : 25; Gal. G : G). — Kar^fn/ beteekent: een geluid in de ooren, en verder een feit of een gedachte in den geest doen doordringen. — Wat hebben wij te verstaan onder het onderwijs, dat Theophilus ontvangen had? Wordt daarmede niets anders bedoeld, dan een meer of minder onvolkomene uiteenzetting van de Evangelische geschiedenis? In dit geval zou Lukas willen zeggen, dat de afzonderlijke feiten, die, van hun historischen samenhang losgemaakt, hem onwaarschijnlijk zouden kannen voorkomen, voor hem ontwijfelbare waarheid zullen worden, als zij hem in hunne wezenlijke volgorde worden voorgesteld.¹) Strikt genomen, zou deze verklaring voldoende kunnen zijn. Maar de uitdrukking xiyoi schijnt meer te kennen te geven, dan bloote nistorische verhalen. Bovendien was de godsdienstige beteekenis der christelijke feiten onafscheidelijk van hunne historische uiteenzetting. Uit 1 Oor. 15: 1—4 zien wij, hoe bij de apostolische Evangelieverkondiging de dogmatische en ethische toelichting van de feiten met de mededeeling daarvan gepaard ging (gestorven voor onze zonden — naar de Schriften). Het doel, dat met het verhalen werd beoogd, was niet de kennis, maar het geloof en de zaligheid. En daar het hier een lozer betreft, in wien de kerk der heidenen verpersoonlijkt is, kunnen wij onder die hoyoi niets anders verstaan, dan het

1

De Katholieke zendelingen Hue en Gabet deelon in hun werk: Voyage en Tart ar ie (II, bl. 136) het volgende mede: ..Wij hadden (bij de Boeddhis. tische priesters, in wier midden zij leefden) een geheel en al historische methode van onderwijs aangenomen. Eigennamen en nauwkeurige tijdsopgaven maakten veel meer indruk op hen, dan de meest logische redeneeringen... De aaneenschakeling, die «ij in do geschiedenis van het Oude en van het Nieuwe Testament ontdokken, had voor hen de kracht van een bewijs.

1:1—4.

zoowel historisch als godsdionstig ondorwijs, door middel waarvan Paulus en zijn helpers het rijk Gods in de heidenwereld hebben gegrondvest, en dat deze apostel zelf zijn Evamjelie noemde.

De christelijke feiten zóó te verhalen, dat daardoor duidelijk wordt, dat de prediking en het werk van Jezus van het begin tot aan het einde die twee groote beginselen in zich sloot, welke de kern van het onderwijs van Paulus uitmaakten, nl. dat het heil voor alle menschen bestemd is, en dat hot alleen uit vrije genade geschonken wordt — wat was dat anders, dan aan dit ondorwijs zijn onwrikbaren grondslag te geven? Om dit doel te bereiken, behoefde Lukas de geschiedenis geen geweld aan te doen. Hij behoefde haar slechts zoo nauwkeurig mogelijk terug te geven, als hij daarbij maar zorgde, dat de feiten en leeringen, die het meest geschikt zijn, om die twee beginselen in het licht te stellen, duidelijk op den voorgrond traden. Zoo zouden wij in het Evangelie van Lukas het bewijs hebben van het recht der heidenen op het heil, dat Jezus Christus tot stand heeft gebracht, evenals het Evangelie van Mattheus een verhandeling is over het recht, dat Jezus heeft op de souve-reiniteit over Israël en de geheele wereld.

Men heeft gevraagd, of deze Proloog ook op de Handelingen der apostelen betrekking heeft. Het antwoord ligt in de uitdrukkingen: xxOug Trapéhaxv, [zoools zij hebben overgeleverd, en Trsirhypocpopïiftèvuv , der vervulde gebeurtenissen. De verhalen van het boek der Handelingen hebben nooit het onderwerp van een apostolische overlevering uitgemaakt; en in den tijd, toen Lukas schrééf, was de geschiedenis, die daarin vervat is, nog bezig, zich te ontwikkelen, en kon zij niet bestempeld worden met den naam van „vervulde gebeurtenissenquot; Bovendien heeft dit boek zijn eigen Proloog.

Zij, die meenen, dat Josephus ook een van de bronnen van Lukas is geweest, hebben tot staving van dit gevoelen den Proloog van het Evangelie vergeleken met eenige plaatsen van dien Joodschen geschiedschrijver, welke in zijn geschrift

1: 1-4.

Contra Apionem (I, 9 en 10) voorkomen. „Ik heb een waar verhaal rvji/ dvxypxQyv) opgesteld van dezen geheelen

oorlog en van al de dingen, die daarin zijn voorgevallen, nadat ik zelf al de gebeurtenissen heb bijgewoond Trpdy-(Mitriv uvairiu 7rxpaTv%,uv).quot; En iets verder (c. 10): „Want alwie anderen de overlevering (rapiHhoaiv) van ware geschiedenissen belooft, moet ze zelf nauwkeurig («xpz/Sw?) kennen, hetzij doordat hij zelf het voorgevallene heeft bijgewoond (jrapowoXovOviKÓTix), hetzij doordat hij het vernomen heeft van hen, die het wisten.quot; Maar ten eerste bestaat er tusschen deze plaatsen en den Proloog van ons Evangelie hoegenaamd geen verwantschap van gedachten, al bestaat er ook eenige overeenkomst van uitdrukking {rpa.yi/.a.TK, TrocpoMohoudeïv, vrxpa.-Soais, txxptpüc.). En bovendien is juist de meest in het oog loopende uitdrukking, die zij met elkander gemeen hebben {■KapiXKoXouöeTv), door Lukas in een geheel anderen zin gebruikt, dan door Josephus (door dezen in een letterlijken: persoonlijk bijwonen, door Lukas in een figuurlijken: kennis nemen). Wat de andere uitdrukkingen aangaat, zij zijn zoo algemeen in gebruik, dat zij volstrekt niets kunnen bewijzen. Indien een dergelijke overeenkomst iets bewijzen kon, dan zou men wel andere voorbeelden kunnen aanvoeren, die zeker van meer beteekenis zouden zijn. Xenophon (Memor. IV, 6, 15) gebruikt de uitdrukking xa-^x^si» hiyov, Demosthenes (op de op bl. 8 aangehaalde plaats) drukt zich aldus uit: „Zulk een aangelegenheid vereischte een man, die niet alleen welwillend en rijk is, maar die bovendien de gebeurtenissen van het begin af gevolgd had [xKhx xx) n-xpaxohou-stjkotx roti trpxy/txvp xtt¹ hier wordt het verbum

7rxpxKohoii9e7v in denzelfden figuurlijken zin gebruikt als bij Lukas. Ulpianus (bl. 105, ed. Valken) zegt: „Daar velen ondernomen hebben, deze zaak te verdedigen {ènetiviTrep en) tovtou ttsA/s; strexsipyirxv xtrohoyyiaxaoxi). Uit deze punten van overeenkomst, die toch veel treffender zijn, dan de vorige, zal wel niemand het besluit trekken, dat Lukas hier Xenophon, Demosthenes en Ulpianus heeft nagevold. Zij kenden Grieksch, en Lukas kende het ook: ziedaar alles.

EERSTE GEDEELTE.

De verhalen van de kindsheid, 1:5—11 : 52.

Lukas begint zijn verhaal niet, zooals Mattheus, met een geslachtsregister. De afstamming speelde bij de Hebreën een belangrijke rol, omdat de erfenis der goddelijke beloften daarop berustte. Het geslachtsregister van Jezus bij Mattheus is om zoo te zeggen de voortzetting van het mbin ribNi van Genesis. Het Messiaansche recht van Jezus was met de afstamming van David en Abraham verbonden (Matth. 1: 1). Lukas, die de denkwijze van een Griek op het onderwerp van zijn verhaal toepast, wil zich van de feiten rekenschap geven. Het juiste middel hiertoe zal zijn, tot hun oorsprong terug te gaan. Een zoo buitengewone gebeurtenis als die van de openlijke optreding van Jezus kon niet zonder voorbereiding hebben plaats gegrepen. Deze persoonlijkheid was niet als een volwassen man van 30 jaren oud uit den hemel gevallen, zooals Marcion zich voorstelde. Nadat ïheopbilus en de christenen, die door hem werden vertegenwoordigd, de verhalen aangaande de openbare werkzaamheid van Jezus hadden gehoord, moesten zij dus verlangend zijn geweest, den oorsprong van dezen buitengewonen man te weten, evenals de botanicus, als hij een nienwe plant heeft ontdekt, zich er niet mede vergenoegt, de bloembladen en de meeldraden daarvan te beschouwen, maar den grond opgraaft, om de wortels daarvan te onderzoeken. Aan deze behoefte traciit Lukas in de twee eerste Hoofdstukken te voldoen.

Markus biedt niets dergelijks aan; hij begint zijn verhaal

1:5—11:52.

met do werkzaamheid van Johannes den Dooper. Zoo begon ook, gelijk wij gezien hebben, de mondelinge overlevering, die van de apostelen uitging, in den tijd na Pinksteren. Het Evangelie van Markus is zonder twijfel het Evangelisch geschrift, dat het meest overeenkomt met liet type van de oorspronkelijke voorstelling der gebeurtenissen, al kan hieruit ook niet worden afgeleid, dat het vóór de beide andere Synoptici vervaardigd werd.

De twee eerste Hoofdstukken van Lukas .bevatten zeven verhalen, nl. twee groepen, die ieder uit drie bestaan, en een zevende verhaal, dat daarvan de kroon uitmaakt, /ij

zijn de volgende;

1. De aankondiging van de geboorte des voorloopers,

1:5—25;

2. De aankondiging van de geboorte van Jezus, 1: 26—38;

3. Het bezoek van Maria bij Elisabeth, 1:39—5ö.

Dit is de eerste groep.

4. De geboorte van Johannes den Dooper, 1:57—80;

5. De geboorte van Jezus, 2:1—20;

6. De besnijdenis van Jezus en zijn voorstelling in den tempel, 2:21—40.

Dit is de tweede groep.

7. De eerste reis van Jezus naar Jeruzalem, 2; 41—52.

Dit is de overgang tot den mannelijken leeftijd en het

optreden van Jezus.

I.

Aankondiging van de geboorte van Johannes ben Doopeu

(1 :5—25).

Met dit tooneel neemt het Messiaansche drama een aanvang. De hemel, die sedert het einde van het profetische tijdperk gesloten was, spreekt na deze 400 jaren van stilzwijgen weder tot de aarde, en voortaan zal de herstelde gemeenschap onafgebroken blijven voortduren, terwijl zij zich van lieverlede tot de geheele wereld uitstrekt. Maar als God

1: 5—25.

een nieuw werk begint, clan breekt Hij niet op minachtende wijze met het oude. In den boezem van Israël, zijn uitverkoren volk, te Jeruzalem, in het centrum van dit volk, in den tempel, het middenpunt van het theocratische leven, wijdt God de nieuwe bedeeling in. En gelijk Hij aan het einde der midden-eeuwen den hervormer der kerk uit een klooster heeft gehaald, zoo heeft Hij ook uit den boezem van de Israëlietische priesterschap den voorlooper doen te voorschijn komen, aan wien Let opgedragen was, de wereld bekend te maken met de nieuwe orde van zaken, die een aanvang ging nemen. Zoowel in de keuze van het tooneel als in die van de personen der volgende gebeurtenissen draagt alles het kenmerk van een goddelijke gepastheid. — In ^v\' 5—7 wordt de beproeving medegedeeld, die tot de goddelijke tusschenkomst aanleiding gaf; in v. 8—22 de goddelijke boodschap; en in v. 23—25 de vervulling der belofte.

1. Vs. 5—7: De beproeving.

Vs. 5. „Er was in de dagen van Herodes, den koning van Judéa, een zeker priester, met name Zacharias, van de klasse van Abia; en hij had¹) eene vrouw uit de dochteren van Aaron, en haar naam was Elisabeth.quot;

Het iysvero, er was, herinnert aan het ■\'irn der Hebreeuw-sche geschiedschrijvers. En van dat oogenblik af verkrijgt de stijl inderdaad een ander karakter, en ontmoeten wij in hetgeen volgt het eene Hebraïsme na het andere. Den klassieken stijl van den Proloog vinden wij eerst in het tweede gedeelte van het boek der Handelingen terug. Dit verschijnsel is, zooals wij gezien hebben, niet moeilijk te verklaren. — De uitdrukking èv txï; faipxn;, in de dagen van, is eveneens Hebreeuwsch; vgl. Matth. 2:1. Ook volgens Mattheus werd

1

T. B, leest eevrov met A en 15 Mjj.; N B C D I/ X S lezen etvra. godkt, Lukas, 1. 7

1:5.

Jezus onder de regeering van Herodes den Grooten geboren. Deze stierf, volgens Josephus, in de lente van het jaar 750 na de stichting van Rome. Jezus moet dus op zijn laatst in 750 of 749 geboren zijn, en het is ten gevolge van een vergissing, dat men in de 5^de eeuw deze geboorte in het jaar 753 heeft gesteld. Op deze wijze werd zij drie of vier jaren te laat gedagteekend. Clemens van Alexandriè zegt in de Slromala (I, bl. 340), dat er tusschen de geboorte van Jezus en den dood van den keizer Commodus, die den 31aten December van het jaar 192 der christelijke tijdrekening heeft plaats gehad, 194 jaren, een maand en 13 dagen verloopen zijn. Daaruit zou voortvloeien, dat Jezus den 19deu November van het derde jaar vóór onze tijdrekening geboren werd. Zie Piper, Evangelisches Jahrhuch für 185(5, bl. 43. Dit resultaat komt bijna met het vorige overeen.

Herodes wordt koning van Judéa genoemd. Werkelijk heeft de Romeinsche Senaat hem op het voorstel van Antonius dezen titel toegekend. De uitdrukking Judéa is gebezigd in den ruimen zin, waarin zij geheel Palestina omvat. Zij is als een nabootsing van den titel „koning van Judaquot;, die in het O. T. voorkomt. — De uitdrukking de klasse van Abia berust op de verdeeling van het priesterlijk geslacht in 24 klassen, die volgens de traditie tot den tijd van David behoort (1 Kron. 24; 2 Kon. 11:9). Ieder daarvan deed tweemaal in het jaar gedurende acht dagen dienst in den tempel. Het woord sQmtspix, dat wij met klasse hebben vertaald, duidt eigenlijk een dagelijksche werkzaamheid aan, vervolgens een beurt volgens een rooster, en eindelijk een groep, die aan deze orde onderworpen is. De klasse van Abia was de achtste van de rij. Tevergeefs heeft men getracht, het jaargetijde, waarin de geboorte van Jezus heeft plaats gehad, vast te stellen, door uit te gaan van het bekende feit, dat de eerste klasse op den dag der inneming van Jeruzalem, den 4lt;ïen Augustus van het jaar 70 n. chr., den dienst had, en van dezen datum terug te rekenen. Want deze berekening zou dan alleen het gewenschte resultaat opleveren, als het geboortejaar zelf met zekerheid kon worden

1: 6 en 7.

opgegeven. — Dat het eene y.lt;xt op het andere volgt, is een kenmerk van den Hebreeuwschen verhaaltrant. De Alexan-drijnsche lezing xvry is harder en meer Hebreeuwsch, dan het ccüroü der Byzantijnsche Mss.; zij verdient de voorkeur. — Het was aan een priester veroorloofd, met een eenvoudige Levitische of zelfs met een Israëlitische vrouw in het algemeen te trouwen; maar het was voor hem roemrijker, in den echt te treden met cene vrouw uit het geslacht van Aaron; zie Light foot, Hor. Hcbr., bl. 712. — De naam Elisabeth beteekent: God is mijn eed.

Vs. 6 en 7. „En zij waren beiden rechtvaardig voor ⁴) God, wandelende in al de geboden en inzettingen des Heeren, onberispelijk. 7. En zij hadden geen kind, aangezien Elisabeth onvruchtbaar was en zij beiden op gevorderden leeftijd waren.quot;

Deze rechtvaardigheid was een werkelijke rechtvaardigheid, daar God haar als zoodanig erkende; maar zij sloot de aanwezigheid der zonde niet uit, zooals het gedrag van Zacharias in het volgend tooneel ons doet zien. De uitdrukking onberispelijk heeft betrekking op de vervulling van uitwendige verplichtingen, hetzij Levitische of zedelijke. Dit is de be-teekenis van de woorden svtoXm en hikxiü/txtx, geboden en inzettingen. Men vindt ze in het O. T. menigmaal met elkander verbonden, om de gezamenlijke zedelijke of ritueele voorschriften, die in de wet vervat zijn, aan te duiden. Het zou willekeurig zijn, met Calvijn onder hroKxl de zedelijke en onder de ritueele geboden te verstaan. Zonder

twijfel is het beter, met Hofmann die twee uitdrukkingen met \'de twee zijden van de wet in verband te brengen, voorzoover zij namelijk aan den eenen kant den goddelijken wil openbaart, en aan den anderen vaststelt, wat recht en

l) T. B. leest mot 18 Mjj. tvumov, N B C X cvuvtiov.

1:6 on 7.

datgene is, waardoor men rechtvaardig kan worden. Paulus zegt ook in Philipp. 3:6 van zichzelf, dat hij uit het oogpunt der wet onberispelijk was; dit is het Hebreeuwsche D-\'an, Gen. 17 : 1. Deze beschrijving dient om aan te wijzen, dat zij het waardig waren, de werktuigen te zijn van het heilige werk, dat nu een aanvang zou nemen.

Vs. 7. Voor een Joodsche vrouw was het een groote ramp en zelfs een smaad, geen moeder te worden; vgl. vs. 25. Het was als een teeken van de afwezigheid van den godde-lijken zegen, in Gen. 1; 28 uitgesproken. De conj. kxóoti behoort tot den klassieken stijl; in het N. T. komt zij alleen bij Lukas voor. Het verhaal doet opmerken, dat de onvruchtbaarheid van de zijde van Elisabeth kwam; daarin ligt de sleutel van het volgende verhaal. De laatste zin: en zij waren beiden.... wordt door Meyer, Weiss e. a. opgevat als een hoofdzin, die door xxi met den eersten zin van het vers verbonden zou zijn. Maar waarom zou dan Lukas het verbum hier aan het slot van den zin hebben geplaatst, terwijl hij het gewoonlijk aan begin daarvan plaatst? Is het niet beter, dezen zin ook nog van aangezien te laten afhangen ? Zeker moet men dan een tusschenzin, die tot overgang dient, er bij denken: „zij hadden geen kinderen, en lij hadden geen hoop meer, er een le zullen krijgen.quot; Maar deze ellipse is ook bij de eerste opvatting onontbeerlijk; alleen moet zij als gevolgtrekking aan het einde van het vers geplaatst worden. De uitdrukking Trpopefi. iv rlt;x7s faépxit is zuiver Hebreeuwsch (Gen. 18: 12 e. a. pl.).

2. Vs. 8—22: De goddelijke boodschap.

Vs. 8—10. „En het geschiedde, terwijl hij in functie was voor het aangezicht Gods in de beurt zijner klasse, 9 naar de gewoonte van het priesterambt, dat hem door het lot ten deel viel, in den tempel des Heeren in te gaan, om te reukofferen; 10 en

1:8—10.

al de menigte des volks \') was buiten biddende tot ure des reukoffers.quot;

Wederom een syivsro, het geschiedde (het Hebr. ifri); het onderwerp daarvan is de zin met gt; vs. 9. Het Ss\' wisselt het tot hiertoe gebruikte y.al af; het kondigt een geheel nieuw feit aan, dat een einde zal maken aan den voorgaanden toestand. — Do priesterlijke ambtsverrichtingen bestonden in het brengen va,n de offers voor het volk en in het reukofferen, des morgens te 9 en des avonds te 3 uur. De woorden voor hel aangelicht Gods doen het gewicht van deze werkzaamheid gevoelen.

Vs. 9. De opmerking: naar de gewoonte van het priesterambt kan men in verband brengen met hetgeen daaraan voorafgaat; dan zou met die gewoonte bedoeld zijn de rooster der dienstheurten, volgens welken de verschillende klassen elkander moesten afwisselen. Maar zij kan ook betrekking hebben op hetgeen volgt: shxxshij verkreeg door hel lot... Dan zou die gewoonte bestaan in het gebruiken van het lot, om den priester aan te wijzen, die geroepen werd om deze meest eervolle taak te verrichten. Aan deze tweede opvatting wordt door de nieuwere uitleggers de voorkeur gegeven. In dit geval moet men een kleine onnauwkeurigheid in de uitdrukking aannemen. Want het woord gewoonte kan niet een afzonderlijk feit als dat der aanwijzing van Zacharias door het lot te kennen geven. Maar ook afgezien van dit bezwaar, schijnt nog de eerste opvatting natuurlijker toe. Van Oostenee (in Lange\'s Bibelwerk) merkt op, dat dit gebruiken van het lot voortkwam uit de behoefte om in den dienst van het heiligdom niets aan de menschelijke willekeur over te laten. — De priester, wien de eer was te beurt gevallen, in de heilige plaats in te gaan, mocht in dezelfde week niet voor de tweede maal loten (Talmud). — Het Partic. ,

ingegaan of ingegaan zijnde, kan niet worden verbonden

1) De meeato Mjj. plaataoa tov Aaou tussohen yv en trpotsuxoiuvov •, T. E. plaatst het met 5 Mjj. na to tratfjo?.

1 : 8—10.

met want het loten had niet in den tempel (i/«o$)

plaats. Het behoort dus bij het Infinitivum óuftiavxi, reukofferen. Wegens de gewaande overtolligheid van het „ingaanquot;

en wegens vs. 10, dat het feit van het ingaan als reeds volbracht onderstelt, meent Weiss, dat men vertalen moet:

„Nadat hij binnengegaan was, reukofferde hij overeenkomstig het lot, dat op hem gevallen was.quot; Deze opvatting is een onmogelijkheid. Bovendien is het onjuist, dat de bijzonder- }

beid van het ingaan overtollig zou zijn, omdat juist in dit ingaan de eer was gelegen. Het is duidelijk, dat de uitvoering van de daad van het ingaan tusschen vs. 9 en 10 wordt ondersteld. — Door vxds, tempel, wordt inzonderheid het Heilige (waar het reukofferaltaar stond) aangeduid, ia tegenstelling met de verschillende voorhoven (£?«, buiten,

vs. 10). De woorden des Heeren wijzen op de heiligheid der plaats; vgl. Ex. 30: 7, 8. Heeft men hier te denken aan het morgen- of aan het avondoffer ? Daar er \'s morgens geloot werd en de tweede handeling kort op de eerste schijnt gevolgd te zijn, moet het wel het morgenoffer geweest zijn. J

Vs. 10. Met de meeste Mjj. moeten de woorden toïi xctoü, des volks, tusschen het Verb, yjv, was, en het Part. TTfotrsuxó^svov, biddende, worden geplaatst. Deze ongewone plaatsing geeft meer nadruk aan de gedachte en laat de tegenstelling tusschen het volk, dat buiten bleef, en den priester, die alleen naar binnen ging, beter uitkomen. De analytische vorm {was biddende) geeft den duur te kennen.

De Dat. rfj ccpa, ter ure, wijst op een nauwere betrekking tusschen het reukofferen in het binnenste des tempels en het bidden van het volk in het voorhof, dan die van een bloote gelijktijdigheid. De eene handeling was met de andere ₍

verbonden als het symbool met de werkelijkheid. De ritueele handeling bedekt de onvolmaaktheden der werkelijke aanbidding, terwijl deze de ziel is van het opstijgende reukoffer. — Zoo vereenigde zich alles, de handeling en de plaats, om dit oogenblik tot een van de plechtigste in het leven van Zacharias te maken.

1: 11 en 12.

Vs. 11 en 12. „En hem verscheen een engel des Heeren, staande ter rechterzijde van het altaar des reukoffers, 12 en Zacharias, hem ziende, werd ontroerd, en vrees maakte zich van hem meester.quot;

Hoewel het artikel ontbreekt, bestaat er toch geen reden om te vertalen „de engel des Heerenquot;, en dezen engel voor identisch te houden met den persoon, die in het O. T. „de Engel des Heerenquot; genoemd wordt. Eerst nadat hij als een engel in het algemeen is ingevoerd, wordt hij door het artikel (vs. 13) als de bekende engel aangeduid. Volgens de H. Schrift zijn wij van den hemel en zijn bewoners omgeven (2 Kon. 6:17; Ps. 34:8). Jezus spreekt dit feit uit in Luk. 15: 7 en 10. Hij heeft zelf daarvan de ervaring gehad in de woestijn en in Gethsemané (Mark. 1:13; Luk. 22 : 43). Maar om de verschijning van deze wezens, die tot een hoogere wereld behooren, te kunnen aannemen — daartoe zijn onze lichamelijke zintuigen, welke bestemd zijn, ons met de aardsche voorwerpen in betrekking te brengen, niet voldoende, en moet in ons een hooger zintuig zich openen. Waarschijnlijk zou een onontvankelijke persoon, als hij zich met Zacharias in de heilige plaats had bevonden, niets bijzonders waargenomen of hoogstens den onbepaalden indruk van iets vreemds ontvangen hebben. Zoo verneemt de schare, bij de gebeurtenis, die in Joh. 12:28 en verv. verhaald wordt, slechts een geluid, dat op den donder gelijkt, terwijl Jezus zeer duidelijk een woord zijns Vaders hoort. Sommigen meenen, dat zij een engel hebben hooren spreken. Zoo ook bij des Heeren verschijning aan Paulus op den weg naar Damascus: zijn metgezellen hooren een geluid, zien een licht, maar zonder de gestalte des Heeren te aanschouwen en zijn woorden te verstaan. Er is een zedelijke voorbereiding noodig, om dergelijke verschijnselen te kunnen waarnemen. Men heeft evenwel niet het recht om daaruit te besluiten, dat het bloote zinsbegoochelingen zijn. De objectiviteit van

] ; 11 en 12.

de veschijning des engels blijkt in dit bijzonder geval zoowel uit den schrik, die zich van Zacharias meester maakte, als uit de lichamelijke kastijding, waardoor hij later getroffen wordt.

De deur des tempels was naar het Oosten gekeerd. Toen Zacharias haar inging, was zijn gezicht dus naar het Westen gericht. Vlak tegenover hem was het reukofferaltaar, dat ■voor het voorhangsel stond, hetwelk het Heilige van het Allerheiligste scheidde; aan zijn rechterhand had hij de tafel der toonbrooden aan den kant van het Noorden, en aan zijn linkerhand, aan den kant van het Zuiden, den gouden kandelaar. De uitdrukking: ter rechterzijde van het altaar kan opgevat worden van het standpunt van Zacharias, die nadert; zoo zou de engel tusschen het altaar en de tafel der toonbrooden hebben gestaan. Maar als men zich rekenschap geeft van het doel, waarmede deze bijzonderheid dei-verschijning in verband stond, dan komt men tot een andere slotsom. Waarom ter rechterzijde? Meyer zegt: „Omdat de rechterzijde de gelukszijde is.quot; Hofmann antwoordt met recht: „Heeft dan het altaar een ongelukszijde?quot; Veeleer moet de rechterzijde hier opgevat worden in den zin van de meest eervolle, van de eereplaats. Zoo wordt Christus voorgesteld als gezeten ter rechterhand Gods. Maar in dit geval kan de rechterhand van Zacharias zelf niet bedoeld zijn. Er kan van niets anders sprake zijn, dan van de rechterzijde van het altaar, dat het symbool der goddelijke Majesteit is. Zacharias zag dus den engel aan zijn linkerhand voor zich staan, tusschen het altaar en den gouden kandelaar. Eders-heim (Life of Jesus, I, bl. 138) zegt eveneens: „Ter rechterzijde, d. w. z. ten Zuiden van het altaar.quot;

Vs. 12. Wanneer de onzichtbare wereld eensklaps zichtbaar wordt, dan wordt de mensch ontroerd; en als daarna het bewustzijn van zijn onreinheid door de zonde ontwaakt, dan wordt die ontroering vrees, want hij gevoelt, dat een oordeel hem dreigt.

Vs. 13 en 14. „En de engel zeide tot hem: Vrees

1:13 en 14

niet, Zacharias, want uw gebed is verhoord; en uwe vrouw Elisabeth zal u een zoon baren, en gij zult zijnen naam Johannes heeten, 14 en hij zal u een oorzaak van vreugde en gejubel zijn, en velen zullen zich over zijn geboorte ¹) verblijden.quot;

Het allereerst stelt de engel Zacharias gerust. Niet een boodschap des oordeels, maar een boodschap der genade brengt hij: hij kondigt een zoon aan (vs. 13 en 14). En welk een zoon (vs. 15—17)! Strauss heeft gevraagd, of die engel Hebreeuwsch heeft gesproken. Maar van het zintuig des gehoors geldt hetzelfde wat wij zooeven over dat des gezichts hebben gezegd. Wij hebben hier liet verhaal, niet van het feit als zoodanig, in zijn verborgen karakter, maar van de wijze, waarop het door Zacharias werd waargenomen; en het is vrij zeker, dat hij die boodschap in zijn eigene taal moest hooren, om haar te kunnen verstaan. Wij kunnen de grenzen van de waarneming van den getuige niet overschrijden. — Over welk gebed spreekt de engel? Bij den eersten blik denkt men aan dat, hetwelk den grooten wensch van het leven van Zacharias gold, nl. de gave van een zoon, en deze opvatttng schijnt geheel natuurlijk uit al hot voorgaande voort te vloeien. Maar te allen tijde heeft men, zooals thans nog door Meyer, Weiss, Hofmann, Keil e. a. gedaan wordt, daartegen ingebracht, dat zulk een persoonlijk belang in dit plechtig oogenblik het hart van den priester niet heeft kunnen vervullen, en dat zijn gebed veeleer betrekking zal hebben gehad op het heil des volks door de komst van den Messias. Men voegt er bij, dat de on-geloovigheid, waarmede hij do belofte van den engel ontvangt, bewijst, dat hij niet meer dacht aan de mogelijkheid van een zoon te zullen hebben. Maar wat beteekenen dan de volgende woorden; „en uwe vrouw Elisabeth zal u een

1

ï. R. leest yevvyirei met OXTj do 16 andere Mjj. hebben yiverei.

1 : 13 en 14.

zoon barenquot;, die de geheel natuurlijke voortzetting zijn van deze woorden; uw]gebed is verhoord? Deze woorden kunnen, vooral omdat zij door en met de voorafgaande befofte verbonden zijn, niet anders, dan de verklaring daarvan zijn. De Messiaansche zijde der zaak zal later, in vs. 16 en 17, tor sprake worden gebracht. Maar in vs. 13—15 heeft alles nog betrekking op den persoon van Zacharias {lt;roïi, col). Overigens moet, ook wanneer men meent, dat met de uitdrukking uw gebed de bede om een zoon wordt bedoeld, toch niet noodwendig worden aangenomen, dat Zacharias ook in dit oogenblik deze bede tot Ood heeft opgezonden. Die uitdrukking kan zeer goed beteekenen: het gebed, dat gij gewoon zijt te doen. Door de beschrijving van de rol, die zijn zoon zal vervullen, beantwoordt de aan Zacharias gegevene belofte aan zijn hooger verlangen en aan zijn priesterlijke smeeking van deze plechtige ure: Uw koninkrijk kome I Op deze wijze worden do twee gebedsverhooringen om zoo te zeggen met elkander verbonden. — Men moet het men-schelijk hart zeer weinig kennen, als men togen deze opvatting de ongeloovigheid van Zacharias aanvoert. Men begeert, men vraagt, en als de belofte der verbooring vernomen wordt, dan overtreft zij zóó zeer de werkelijke hoop, dat het geloof zich op nieuw moet inspannen, om haar aan te grijpen. Tot deze nieuwe inspanning was Zacharias, zooals wij zien zullen, niet in staat.

Het verbum yevvêiv wordt gewoonlijk met bet oog op den vader, zelden met het oog op de moeder gebezigd. — Kateïv to ovofA» met den Dat. is het Hebr, DU) tnp, iemand een naam toeroepen. — De naam Johannes is afgeleid van mir, de Heer begenadigt. Hij komt menigmaal voor in het O. T. [Jehochanan of Jochanan), waar de LXX hem met \'luwixv, of \'luvdv, of \'lavx, of \'laavfa vertaalt (zie Weiss). Zeker was de genade niet het bijzonder kenmerk der prediking van Johannes; maar toch werd door zijn optreden de bedeeling der genade ingeleid.

Vs. 14. Bij de twee trekken: een zoon, een teeken der genade, voegt de engel een derden: een oorzaak van vreugde.

1; 15.

en wel van een vreugde, die zóó ver zou gaan, dat zij gelijk zou staan met het huppelen van het gejubel, xyotxxi-«37?. En dit geldt niet alleen van hem en de zijnen; want deze vreugde zal de grenzen van den familiekring overschrijden en een nationale vreugde worden. In het vroMol, velen, ligt zeker opgesloten, dat alleen het beste deel van het volk daaraan deel zal nemen. Het begin van de vervulling dezer belofte vinden wij in vs. G4—66. — De lezing yivéasi verdient de voorkeur boven de Byzantijnsche lezing yenfasi, die uit het yewxv van vs. 13 ontstaan is

De levendigheid en de algemeenheid dezer vreugde worden gerechtvaardigd in de drie volgende verzen, waarvan hot eerste beschrijft, wat die zoon zal zijn, terwijl de twee andere te kennen geven, wat hij doen zal.

Vs. 15. „Want hij zal groot zijn voor den Heer, en hij zal noch wijn, noch sterken drank drinken, en hij zal met den Heiligen Geest vervuld worden van den schoot zijner moeder af.quot;

De grootheid, welke hier beloofd is, is niet die van een aardschen en voorbijgaanden roem, maar zij is die, welke God zelf als zoodanig erkent {voor den Heer), de zedelijke grootheid met de goddelijke meerderheid, die zij verschaft. Zij wordt nader aangeduid door twee hoofdtrekken: de buitengewone strengheid der levenswijze en het beginsel van dit zeldzame leven, de aandrijving van den Geest Gods. — Het Kxi, en, beteekent hier: en inderdaad. — Johannes wordt ingelijfd bij die klasse van bijzonder gewijde mannen, die, hoewel zij niet tot de priesters behoorden, het ideaal der Israëlitische heiligheid trachtten te verwezenlijken. Men noemde hen Nazireërs, van ms, gewijd. Het was een soort van leeken-priesterdom, dat reeds in Num. 6:1 en verv. geregeld was. Het bestond daarin, dat men zich onthield van alle gegiste dranken en het haar liet groeien, „teneinde den natuurstaat nabij te komenquot;, zooals Lange zegt. Daar-

1:15.

door was de Nazireër in het oog der wereld als de drager van een verhevene gedachte, van een goddelijk woord, dat hem geheel vervulde. Het Nazireërschap was of tijdelijk, öf voor het gelieele leven. Men kent slechts enkele voorbeelden van het laatste: Simson en Samuël. In de voetstappen van zulke mannen zal het kind van Zacharias treden. Keil beweert, dat hier in het geheel geen sprake is van het Nazireërschap, omdat er geen melding is gemaakt van het snijden van het haar, terwijl in het geval van Simson en in dat van Samuël alleen deze trek vermeld wordt (Richt. 13 : 5; 1 Sam 1:11). Maar daar aan de moeder van Simson bevolen werd, zich gedurende haar zwangerschap van alle geestrijke dranken te onthouden, op grond van hetgeen vervat is in deze woorden: „Want, zie, het kind zal een Nazireër Gods zijn van den schoot zijner moeder afquot;, volgt daaruit, dat het kind gedurende zijn geheele leven denzelfden leefregel zou moeten volgen, zoodat dit ook hier een van de trekken van het Nazireërschap was, ofschoon er verder niet uitdrukkelijk over gesproken wordt in de geschiedenis van Simson. Hetzelfde moet ook het geval zijn ten opzichte van Samuël, al wordt het ook niet uitdrukkelijk gezegd. Op dezelfde wijze wordt hier door den engel weggelaten hetgeen op het haar betrekking heeft. Het woord alxspx geeft eiken gegisten drank te kennen, die van welke vrucht ook, behalve de wijndruif, hetzij van tarwe, dadels, granaatappelen, of iets anders bereid wordt.

Aan de onthouding beantwoordt een bezit, aan het afstand doen van zinnelijke opwekkingen het genot van den reinsten en verhevensten prikkel. Vgl. dezelfde tegenstelling in Efez. 5:18. De Heilige Geest wordt hier aangewezen als het beginsel van dit leven van toewijding. Deze goddelijke kracht zal bij dit kind reeds in het eerste stadium van zijn bestaan het natuurlijke leven beheerschen en regelen. Het \'én, nog, moet niet worden opgevat in den zin van reeds; het beteekent: terwijl het kind nog in den schoot zijner moeder zal zijn. Wms maakt de tegenwerping, dat er dan èv, en niet ix, zou hebben gestaan, en interpreteert: als hij uit

1 : 16 en 17.

den schoot zijner moeder gekomen zal zijn, terstond na het oogenblik zijner geboorte. Maar sx kan zeer goed beteekenen van. . . af, zooals in de uitdrukking apxvs gt; van het begin af. Het in vs. 44 verhaalde feit is blijkbaar de eerste proef van de waarheid dezer belofte. — Onderwerping van het vleesch, heerschappij des Geestes — deze zullen de twee hoofdtrekken van het persoonlijk karakter van Johannes zijn. Daarop volgen de twee hoofdtrekken van de taak, die hij vobrengen zal.

Vs. 16 en 17. „En hij zal velen van de kinderen Israëls wederbrengen tot den Heer hunnen Grod, en hij zal vóór Hem heengaan \') in den geest en de kracht van Elia ¹), om de harten der vaderen terug te brengen tot de kinderen, en de weder-spannigen tot de wijsheid der rechtvaardigen, ten einde den Heer een goed gezind volk te bereiden.quot;

In de eerste plaats zal hij een machtige godsdienstige beweging , of zooals men tegenwoordig zou zeggen, een groote ontwakiog tot geestelijk leven (réveil) onder het volk doen ontstaan. Hij zal Israël van de vervreemding van God, waarin het gedompeld is, door het berouw terugbrengen aan de voeten des Heeren; êTnvrpsCpdv, doen lenig keer en, in den zin van bekeeren.

Ys. 17. Daardoor zal hij, in de tweede plaats, het Mes-siaansche tijdperk voorbereiden, en dit zal de kroon van zijn werk zijn. De lezing vpcasteutieTKi, hij zal naderen, die in den Vaticanus en eenige Alexandrijnsche Mss. gevonden wordt, is blijkbaar een fout. — De woorden vóór hem kunnen, zooals iedereen toegeeft, alleen op de voorafgaande uitdrukking: den Heer, hunnen God, betrekking hebben. Men moest

1

T. R. met 16 Mjj.; HA/ow; NBL: HAe/«

1 :16 en 17.

clan ook niet weigeren, eveneens de consequentie van dit feit te aanvaarden, nl. dat in de oogen van hem, die aldus spreekt, het moge de engel of het moge Lukas zijn, de verschijning van den Messias niets anders is, dan de verschijning van Jehova zelf in zijn hoogste opeubaring. Maleachi heeft dit duidelijk uitgesproken (3: 1): „Zie, ik (Jehova) zend mijn bode, die voor mij uit den weg bereiden zal, en terstond zal in zijn tempel komen de Heer (•\'i\'iN), dien gijlieden zoekt, de Engel des verbonds, dien gij begeert.quot; Men zie over deze kwestie Bible annotée, Livres histor., I, hl. 237—242. Meyer en Weiss willen niet toegeven, dat de Messias in de woorden van den profeet, evenals in die van den engel, als een goddelijk wezen wordt voorgesteld. Maar bij Maleachi zegt Jehova voor mij uil, en vereenzelvigt Hij zich beslist met den Messias. Hij noemt den tempel te Jeruzalem den tempel van den Messias, en geeft dezen den titel van Adonai, die in het geheele O, T. aan God alleen wordt toegekend. Bij Lukas is het evenzoo (zie vs. 15). Vgl. ook Joh. 12: 41.

De kenmerkende trek der werkzaamheid van Johannes zal, zooals die van Elia was, de krachl zijn. De Geest is de bron, de kracht de uitwerking. Wij hebben hier wederom een toespeling op Maleachi, die gezegd had; „Zie, ik zend u den profeet Elia, voordat die groote en verschrikkelijke dag komt.quot; Het volk en zijn wetgeleerden hadden deze belofte letterlijk opgevat en verwachtten de persoonlijke wederkomst van Elia (Joh. 1 : 21; Matth. 16 : 14; 17 : 10; 27 : 47). Zoo had reeds de LXX de woorden van Maleachi verstaan: „Zie, ik zend u Elia, den Thisbiet.quot; Jezus Sirach eveneens (48:9, 10). De belofte wordt hier in een geestelijken zin opgevat, in overeenstemming met de gedachte van den profeet zelf: een nieuwe hervormer, die aan Elia gelijk is. — Gewoonlijk wordt aangenomen, dat met de woorden: de harten der vaderen tot de kinderen terug te brengen, enz., gedoeld wordt op de herstelling van de eenheid in de huisgezinnen , opdat zij den Messias zouden kunnen ontvangen. Men gaat uit van de gedachte, dat de vijandschap tusschen ouders en kinderen een van de trekken der maatschappelijke

1:16 en 17.

ontbinding was in den tijd van Maleachi en in het tijdperk der geboorte van Johannes den Dooper. Maar de geschiedenis deelt ons hoegenaamd niets dergelijks mede, en de werkzaamheid van den voorlooper, die zoo goed door Lukas beschreven wordt (3:3—14), biedt geen enkelen trek van dien aard aan. Bovendien is niet in te zien, welk bijzonder verband er zou kunnen bestaan tusschen de eenheid in den boezem der huisgezinnen en de komst van den Messias. Voorts zou de profeet met het oog op zulk een bijzonder feit niet hebben gezegd: „opdat ik niet kome en de aarde met den ban sla.quot; Eindelijk is op dat standpunt niet te begrijpen, hoe de engel de woorden van den profeet: „en het hart der kinderen tot de vaderenquot; heeft kunnen vervangen met deze: en de wederspannigen tol de wijsheid der rechtvaardigen. Hofmann verstaat onder de vaderen de godde-loozen van het vorige geslacht, die moesten terugkeeren tot de vroomheid der rechtvaardigen van het nieuwe geslacht, en onder de kinderen de wederspannigen van het nieuwe geslacht, die moesten terugkeeren tot de vroomheid dei-rechtvaardigen van het vroegere geslacht. Men kan zich niets voorstellen, dat meer gezocht is. Calvijn en Keil denken bij vaderen aan de patriarchen, wier vrome gezindheid opnieuw het hart der menschen van het tegenwoordige geslacht zou vervullen, zoodat deze, de kinderen, op deze wijze zouden worden teruggebracht tot bet geloof en de gehoorzaamheid der ouden. Maar deze opvatting geeft niet genoeg rekenschap van de uitdrukking: het hart der vaderen tot de kinderen terugbrengen. Het komt mij voor, dat Maleachi hier dezelfde gedachte uitdrukt, die reeds door Jesnja was uitgesproken met deze woorden (29:22 en 23): „Jakob zal nu niet meer beschaamd worden, en zijn aangezicht zal niet meer bleek worden; want hij en zijn kinderen zullen het werk mijner handen zienquot;; en 63:16: „Zelfs dan wanneer Abraham ons niet zou erkennen en Israël ons zou verloochenen, zijt gij, Heer, onze Vader!quot; Abraham en Jakob werden schaamrood in hun hemelschen toestand op het zien van hunne schuldige afstammelingen, en wendden het aangezicht

1:16 en 17.

van hen af; maar de werkzaamheid van Johannes zal maken, dat de blik van hun hart opnieuw op hen kan rusten met blijdschap en voldoening. Vgl. Joh. 8 : 56, waar van Abraham gezegd wordt, dat hij de komst van Christus gezien heeft en daarover verblijd is geweest. Bij deze opvatting is volkomen te begrijpen, waarom do engel in het tweede lid in plaats van kinderen de uitdrukking wederspannigen, en in plaats van vaderen de uitdrukking de wijsheid der rechtvaardigen gebruikt heeft. Het woord cppóv^a-i? doelt op de denkwijze, de beschouwing, die men van de dingen heeft; vgl. Efez. 1:9, en reeds in het O. T., 1 Kon. 4: 29. Het is daarom niet noodig, met de Welle, Weiss e. a. daaraan de beteekenis van gezindheid toe te kennen. — Dikwijls wordt êv in plaats van eU gebruikt bij verba van beweging, wanneer het doel als bereikt moet worden voorgesteld. — Men zou den Infinit. stoi/^mxi , toebereiden, kunnen beschouwen als de parallel van smaTptyxi en als afhangende van Trpos-Xióvstxi: „om terug te brengen ... en om toe te bereiden .. Maar dan had er een mxi, en, bij moeten staan, om deze twee Infinitivi van doel met elkander te verbinden. Daarom is het beter, den tweeden van den eersten te laten afhangen; „de harten terug te brengen ... ten einde een volk toe te bereiden, dat geschikt is om den Messias te ontvangen.quot; Hier is geen tautologie. Het hmpdaai doelt op de verhouding van Johannes tot het volk, en het uxrerxeuxirftsvov op die van het volk tot den Messias. Het heil, dat het volk verwachtte, was een politieke en nationale vrijmaking, en niet de persoonlijke verlossing van de zonde. De Joden van deze verkeerde voorstelling af te brengen en hun een juiste beschouwing van de zaak te geven, spdat zij het geheel verschillende heil, dat de Christus hun zou aanbrengen, niet verwierpen, dat was de taak van Johannes den Dooper. Het werk van den voorlooper wordt hier beschreven zooals het in zichzelf en volgens het goddelijk plan was, maar zonder dat daaruit volgt, dat het doel bij allen of zelfs bij de meesten bereikt werd. Geheel afgezien van den uitslag, is het een groote en roemrijke opdracht, de nationale eenheid,

1 : 18.

welke verbroken was door de ontrouw en het ongeloof der nakomelingen, daardoor te herstellen, dat men deze, door de verandering hunner gezindheid, weder verbindt met hunne vrome voorvaderen, zoodat de blik van deze laatsten weer met voldoening op hen rusten kan. Zulk een volk zal in de rechte stemming verkeeren, om den Messias te ontvangen, dien God hun schenken zal.

Vs. 18. „ En Zacharias zeide tot den engel: Waaraan zal ik dat weten? Want ik ben oud, en mijne vrouw is ver op hare dagen gekomen.quot;

Deze bede om een teeken wordt behandeld als een fout, die strafwaardig is. En toch hebben Abraham (Gen. 15 : 8), Gideon (Richt. 6 : 36 en 39, tot driemaal toe), en Iliskia (2 Kon. \'20: 8) eenzelfde bede uitgesproken, zonder dat het hun tot zonde gerekend werd. God heeft zelfs aan Mozes twee teekenen gegeven, welke deze Hem niet gevraagd had (Ex. 4:2 en 6), en van Gods wege bood Jesaja Achaz er een aan (7 : 2). Waarom is in het geval van Zacharias niet geoorloofd wat in al deze andere gevallen wèl geoorloofd was? Zonder twijfel omdat Zacharias na hen kwam, en die geheele reeks van openbaringen en goddelijke tusschenkomsten, die hij als priester zeer goed zal gekend hebben, achter zich had. Bovendien had niet alleen de plaats zelf, waar hij de goddelijke boodschap ontving, maar ook de hemelsche verschijning, die hem haar bracht, allen twijfel omtrent haar oorsprong moeten ontnemen. Zijn twijfel was dus niets anders, dan gebrek aan geloof, het onvermogen, om zich krachtens de goddelijke belofte boven den natuurlijken loop der dingen te verheffen. Abraham had onder geheel andere omstandigheden de belofte van een zoon geloovig aangenomen (Gen. 15:6), en hij verlangde slechts een teeken voor de belofte, waarvan de vervulling veel verder verwijderd was, nl. dat zijn nakomelingschap Kanaan erfelijk zou bezitten. Gideon was maar een jong Israëliet, onwetend en onbeschaafd, zooals de Joden in den tijd der Richteren waren. Hiskia, doorzijn gobet, Luka.i. i, 8

1 :19 en 20.

krankheid overstelpt, had niets, waaraan zijn geloof zich kon vastklemmen, dun het woord van een mensch, van Jesaja. Nochtans is die bode van Zacharias, die een zonde tegen God was, in zekeren zin verhoord geworden, daar de straf, die hem werd opgelegd, juist het teeken werd, dat hij geëischt had. — Kxto: tI = waaraanquot;? — Met het tmwi stelt Zacharias op naïve wijze de natuurwet tegenover do goddelijke belofte. Uit het feit, dat hij nog dienst deed, heeft men het besluit getrokken, dat hij nog niet zoo heel oud kon geweest zijn, daar de Levieten, volgens de wet, op den leeftijd van 50 jaren uit den dienst terugtraden. Maar er wordt niets dergelijks gezegd met betrekking tot de priesters, wier dienst veel minder moeilijk was, dan die der Levieten.

Vs. 19 en 20. „En de engel antwoordde en zeide tot hem: Ik ben Gabriël, die voor God sta, en ik ben uitgezonden, om tot u te spreken en u deze goede tijding bekend te maken; 20 en zie, gij zult stom zijn en niet kunnen spreken tot op den dag, dat deze dingen geschieden zullen, omdat gij mijne woorden niet geloofd hebt, die vervuld zullen worden op hun tijd.quot;

De woorden van vs. 19 brengen Zacharias de grootheid van zijn misslag tot bewustzijn. Hij heeft zoowel de waardigheid van den boodschapper als de uitnemendheid van de boodschap miskend. De boodschapper geeft zich aan hem te kennen als een persoonlijkheid, die hem reeds bekend was: „Ik ben Gabriel.quot; Deze naam beteekent: de sterke man Gods, vir Dei. De bijbel noemt slechts twee hemelsche wezens met name: Gabriël (Dan. 8: 16; 9:21) en Michael, een naam, die beteekent: Wie is God? (Dan. 10:13, 21; 12:1; Jud., vs, 9; Openb. 12:7.) Deze twee namen zijn symbolisch, en drukken het karakter en het ambt uit van hen, die ze dragen. Gabriël is de machtige dienaar Gods,

1 : 19 en 20.

wicn het opgedragen is, het goddelijk werk hier beneden te bevorderen. Hij is het, die Daniël de herstelling van Jeruzalem had aangekondigd, en hij is het ook, die Maria de geboorte des Zaligmakers verkondigde. Zijn werkzaamheid is dus positief. Die van Michaël is eerder negatief. Gelijk zijn naam te kennen geeft, is hij de verwoester van alles wat zich met God durft meten, en zich dus tegenover Hem durft stellen. In het boek Damp;,niël is hij het, die strijdt tegen de heidensche macht, welke Israël vijandig is. In den brief van Judas en in de Openb. van Johannes bindt hij den strijd aan tegen Satan als den bewerker der afgoderij. Michaël is de kampioen van God; hij vonnist en werpt omver. Gabriël daarentegen is Gods boodschapper van goede tijding, zijn Evangelist; hij bouwt op. De latere Joodsche Theologie heeft zich met deze twee bijbelsche gestalten niet vergenoegd, maar heeft een zeker aantal engelen van hoogere orde of aartsengelen daaraan toegevoegd. Zij noemt niet minder, dan zeven daarvan op: Raphaël, Uriël, enz. Deze uitbreiding van de bijbelsche gegevens is zeker aan het Parsisme te danken, daar zij na den terugkeer uit de ballingschap is ontstaan. Men ontdekt daarin een navolging van de zeven Amschaspands, die den troon van Ormuzd omgeven, en verder van de zeven heeren, die aan het Perzische hof vrijen toegang tot den koning hadden. Maar men heeft het recht niet, denzelfden oorsprong toe te schrijven aan het denkbeeld van twee aartsengelen, dat mij voorkomt, reeds heel wat vroeger in de Schrift te zijn aangeduid, en wel in die twee geheimzinnige wezens, die Jehova vergezellen bij zijn bezoek aan Abraham (Gen. 18 en 19). Zij zijn het, die de door den Heer aangekondigde verwoesting van Sodom ten uitvoer brengen. — De uitdrukking: ó vapeatyitcus svuttiov tiü isoü, degene, die voor God staat, duidt zonder twijfel een bijzondere waardigheid aan, de hoogere positie van een wezen, dat gewoonlijk voor den troon staat, en aan hetwelk God de gewichtigste dingen opdraagt; vgl. 1 Kon. 10:8; 17 ; 1; Jes. 6:2; Matth. 16:10. — De woorden: ik ben uitgezonden , om lol u le spreken wijzen Zacharias op de buiteu-

8*

1 : 21 en 22.

gewone inschikkelijke minzaamheid, die hem betoond werd; en de volgende: om u deze goede tijding hekend le maken op de goedheid van dien God, dien Hij door zijn gebrek aan geloof bedroefde.

Het 21³te vers kondigt de straf, die hij zich op den hals had gehaald, als iets onverwachts aan (ISsó, zie). Het eerste Partic. tnccirav, zwijgend, geeft eenvoudig het feit te kennen: het tweede, ^ Svvx/tevoi;, niet kunnende ..openbaart de oorzaak van dit feit en kenmerkt het als een straf. Als men den zin der subjectieve ontkenning /ui} wil uitdrukken, dan zou men moeten vertalen: aangezien gij niet zult kunnen. — Het avtf oii/, daarvoor dat, omdat, is een van de geliefkoosde uitdrukkingen van Lukas. Driemaal komt het in het Evangelie voor, en éénmaal in de Hand. der apostelen; verder alleen 2 Thess. 2 : 10. — Het pron. o\'hivsc beteekent; die als zoodanig. „Daar deze woorden uitgaan van zulk een wezen als ik ben, kunnen zij onmogelijk onvervuld blijven.quot; — Het i^:k wijst niet op het oogenblik van de eindvervulling der woorden, maar op de bestendige richting, waarin de verwezenlijking daarvan van dit oogenblik af zich bewegen zal.

Vs. 21 en 22. „En het volk was wachtende op Zacharias, en zij waren verwonderd, dat hij zoo lang in den tempel vertoefde; 22 en toen hij er uit gekomen was, kon hij tot hen niet spreken, en zij kwamen tot het besluit, dat hij in den tempel een gezicht had gezien; en hijzelf gaf het hun door een teeken te kennen, en hij bleef stom.quot;

Een plaats van den Talmud (Hieros. Joma, 43, 2) zegt: „De hoogepriester doet een kort gebed in het heiligdom...; hij verlengt zijn gebed niet, om het volk niet in ongerustheid te brengen.quot; De dienstdoende priester kon immers om den een of anderen misslag door God geslagen zijn geworden. Deze Rabbijnsche opmerking is in het bijzonder van toepassing op liet ingaan van den hoogepriester in het Heilige der

1: 23—25.

heiligen op den grooteu verzoendag; maar zij kan ook gelden van bet dagelijksch ingaan van den priester in het Heilige. — Het volk wachtte in het voorhof totdat Zacharias er uit kwam, om hun den gewonen zegen te geven. De priester stond bij het volbrengen van deze plechtigheid op de kroonlijst, die het brandofferaltaar in het voorhof omgaf.

Vs. 22. Zonder twijfel kwam het volk door het feit, dat het Zacharias onmogelijk was, den zegen uit te spreken, tot het inzicht, dat er iets buitengewoons was voorgevallen. Het aMq, hij, hijzelf, is aan het volk tegenovergesteld: het volk vermoedde en hijzelf bevestigde. Men lette op den analytischen vorm yv Itxvevuv; de teekenen werden herhaald. Het Imp. hij bleef doet uitkomen, dat deze sprakeloosheid geen einde nam.

3. Vs. 23—25: De vervulling.

Vs. 23—25. „En het geschiedde, als de dagen zijner bediening vervuld waren, dat hij naar zijn huis ging. 24 En na die dagen werd Elisabeth, zijne vrouw, bevrucht, en zij hield zich vijf maanden lang verborgen, zeggende: 25 Omdat de Heer mij aldus gedaan heeft in de dagen, toen Hij het raadzaam oordeelde, mijn \') smaadheid onder de menschen weg te nemen.quot;

Het gedrag en de woorden van Elisabeth zijn op zeer verschillende wijzen verklaard geworden. Origenes meent, dat zij er een soort schaamte over gevoelde, op zulk een ver-gevorderden leeftijd nog moeder te worden; de Wetle onderstelt, dat het een gezondheidsvoorzorg was; anderen zijn van gevoelen, dat zij zich vóór alle dingen van de werkelijkheid van haar staat heeft willen verzekeren; de meesten, Bleek, Oosterzee, Keil, Weiss, Schanz, verklaren

1) N B D L laten to weg, dat bij al de anderen wordt govondon.

i.

1:23—25.

haar gedrag uit de behoefte aan een tijd van stille overdenking en dankzegging aan God. Deze laatste opvatting zou boven de anderen te verkiezen zijn; maar het komt mij voor, dat zij niet genoeg rekenschap geeft, noch van het en, omdat, noch van het outu , aldus, en evenmin van de vijf maanden, die door Elisabeth zijn vastgesteld als duur van deze vrijwillige afzondering. Het ér; beteekent , en

niet dat; want het kondigt de verkluring aan, die Elisabeth van haar gedrag gaat geven. Het outu duidt aan, dat zij, alzoo handelende, zich gedraagt in overeenstemming met hetgeen God aan haar gedaan had. Hij heeft haar smaad van haar weggenomen , en daarom onttrekt zij zich aan de oogen der menschen, totdat zij zich weer aan hen vertoonen kan als in haar eer hersteld. God heeft haar moeder doen worden, en daarom is zij het aan Hem en aan zichzelve verschuldigd, niet meer in het openbaar als de onvruchtbare (vs. 36) te verschijnen. Hier hebben wij de verklaring van den termijn van vijf maanden. Van dit tijdperk der zwangerschap af wordt de toestand der bevruchte vrouw zichtbaar. Dit is dan ook de tijd, waarin zij zich weêr in het openbaar zal kunnen vertoonen; want dan kan zij worden erkend en behandeld als die zij inderdaad is. Zij, die door God geëerd is geworden, mag niet meer worden blootgesteld aan den smaad der menschen. Er is in dit gedrag een bewonderenswaardige vereeniging van achting voor zichzelf en van eerbied voor het werk Gods. Het is de uitdrukking, die niemand had kunnen verdichten, van de vrouwelijke fierheid, welke nog verhoogd is geworden door het moederlijk gevoel en door de nederigste dankbaarheid voor het wonder der goddelijke liefde, dat aan haar geschied was. — De uitdrukking sTreïHev utysXav is onvertaalbaar zonder omschrijving. Zij be-teekent eigenlijk: Hij heeft aangezien, om weg le nemen, heeft het raadzaam geacht, weg te nemen; vgl. Hand. 4: 29. Elisabeth neemt het triomfeerende woord van Rachel over, Gen. 30; 23. Het woord smaadheid, dat herinnert aan do jaren van vernedering, die de godvruchtige vrouw had doorleefd, wordt vrijwel verklaard door de woorden, die deengel

1:26-48.

met het oog op haar in vs. 36 spreekt: „zij, die onvruchtbaar genoemd was.quot; „De onvruchtbarequot;, dat was haar spotnaam in den mond der vrouwen van haar woonplaats.

II.

Aankondiging deb gebooetb van Jezus (1:26—38).

De geboorte van Johannes den Dooper is, evenals die van Isaak, het gevolg geweest van een hoogere werking, maar zij bleef binnen de grenzen van de natuurlijke orde der dingen. Met die van Jezus is het anders gesteld; zij heeft het karakter van een scheppende daad. Zij komt dan ook niet overeen met de stichting van de theocratie, maar met de schepping van de menschheid zelf. Jezus is een tweede Adam. Toch wordt de scheppende daad, waaraan zijn geboorte te danken is, op zoodanige wijze volbracht, dat de samenhang tusschen de oude en de nieuwe, blijvende menschheid, die met Hem een aanvang neemt, niet verbroken wordt. God bewaart zorgvuldig den band, die den tweeden Adam met het geslacht van den eersten verbindt; uit den schoot eener menschelijke moeder neemt Hij de kiem, die het lichaam van den tweeden Adam worden moet, en krachtens dezen organischen samenhang kan Jezus de natuurlijke menschheid, waarvan Hij oen lid wordt, tot de hoogte van den goddelijken toestand, die de ware en verhevene bestemming des menschen is, opheffen. Het verhaal der aankondiging van deze geboorte bevat; 1° de verschijning van den engel, vs. 26—29; 2° zijn boodschap, vs. 30—33; 3° de wijze, waarop deze boodschap ontvangen wordt, vs. 34—38.

1. Vs. 25—29: De verschijning.

Vs. 26 en 27. „En in de zesde maand werd de engel Gabriël door ^ God gezonden naar eene stad

I) T. R. leest met A CD en 13 andere Mjj. i/to; NBL lezen xwo.

1: 26 eu 27.

van Galiléa, wier naam Nazareth²) was, tot eene maagd, die ondertrouwd was met een man, wiens naam Jozef was, uit het huis van David; en de naam der maagd was Maria.quot;

Het verhaal verplaatst ons van Jeruzalem en den tempel naar een kleine provinciestad, in de woning van eeue bij de wereld onbekende jonge dochter. Wij zijn nu niet meer in een priesterlijken kring, maar op het eenvoudig gebied van het Israëlitisch en menschelijk leven. — De tijdsbepaling zesde maand is in overeenstemming met de vijf maanden van vs. 24. Het oogenblik is gekomen, waarop Elisabeth uit haar verborgenheid te voorschijn kan komen, om erkend te worden voor hetgeen zij is. God heeft op dit uur gewacht, om aan dit eerste werk het veel grootere, dat Hij in het oog heeft, vast te knoopen. — De naam Galiléa, die afgeleid is van Galil (b^bj), kring, gaf eigenlijk het noordelijkste, aan Phoenicië grenzende district van het heilige land te kennen. De volledige naam van dit district was Krinrj der heidenen, wegens de talrijke heidenen, Phoeniciërs of oude Kanaiinieten, die dit grondgebied bewoonden; vgl. Jes. 8 : 23. — De stad Nazareth wordt nergens in het O. T. genoemd. Zij ligt in een bekoorlijk dal, dat als het ware in den vorm van een ellips is uitgehold in die bergketen, die aan de noordzijde de groote vlakte Esdraelon begrenst. Een pas voert van de vlakte naar dit stille, vreedzame verblijf. Het dal is slechts 20 minute» lang en 10 breed. Het vlek beslaat de noordelijke helling daarvan, die zich terrasvormig van het zuiden naar het noorden verheft. Van den bergtop, die het beheerscht, aanschouwt het oog een prachtig panorama. „Het isquot;, zegt Keim, „alsof de poorten der wereld zich naar alle kanten openden; ten noorden, de bergketenen van Boven-Galliléa, die met den besneeuwden top van Hermon eindigen; ten oosten, de afgeronde kegel van den Thabor; aan gene zijde daarvan de diepte van het Jordaandal, en geheel op

1) T. R. met N BK LXri; C en 9 Mjj.; ; A D; Natfapall.

1 : 26 on 27.

den achtergrond de bergen van Peréa; ten zuiden, de vlakte Esdraelon, en verderop de V,oppen van Gilboa en den kleinen Hermon, met de gehuchten Naïn en Endor aan hun voet; ten westen, in de verte, de bergketen van Karmel en de Middellandsche Zee.quot; Nazareth was dus te gelijk een afgezonderde plek, die tot stille overdenking uitnoodigde, en een hooge waarnemingspost, die in alle richtingen een aanlokkelijk vergezicht aanbood. De oorsprong van den naam van dit vlek is onbekend; zelfs de vorm daarvan is niet zeker. Tischendorf (8^ste ed.) beslist bij Lukas ten gunste van Nazareth, ofschoon de voornaamste Alexandrijnen in 4: 13 Nazara lezen. In Matth. 4: 13 beslist hij ten gunste van Nazara, volgens den Vaticanus. Keim {Gesch. Jesu) geeft ook de voorkeur aan Nazara, omdat de afgeleide adjectiva vxamp;païoi (of vxfypxïos) en , en eveneens de vorm van den

tegenwoordigen Arabischen naam en-Nazira, zich veel gemakkelijker daaruit laten verklaren. Volgons Tischendorf was de ware naam Nazara, terwijl Lukas gewoon was, den vorm Nazareth te gebruiken. Wat de etymologie betreft, men leidt dezen naam af van netser (lïs), spruit, hetzij omdat men daarin een toespeling ziet op den Messias als afstammeling van David volgens de profeten, hetzij, zooals Burkhardt hem op veel eenvoudiger wijze verklaart, wegens de talrijke struiken, die den bodem van het dal bedekken. Hitzig en Keim leiden hem af van notsera (m^D), de bewaarster, terwijl dan de naam of op een heidensche beschermgodheid van de plaats, of op de stad zelf als bewaarster van den weg, die naar de vlakte voert, betrekking zou hebben. — De lezing uttó, door God, verdient de voorkeur boven de lezing xttó , van Gods wege; zij doet den onmid-dellijkon goddelijken oorsprong der boodschap nadrukkelijk uitkomen. De opheldering; eene stad van Galiléa, ontbrak zonder twijfel in do oorkonde, welke Lukas gebruikt heeft; hij heeft haar ten behoeve van zijn heidensche lezers er bij gevoegd.

Vs. 27. Hebben de woorden: uit het huis van David op Jozef betrekking {de Wette, Bleek, Meyer e. a.), of op Jozef

1: 26 en 27.

en Maria (o. a. Chrysostomus, Beza, Bengel, Wieseler), of alleen op Maria (Weiss, Schanz)? De tweede opvatting is weinig natuurlijk. Ten gunste van de eerste spreekt sterk de herhaling van het substantief Trapösvov, van de maagd of de jonge dochter, in plaats van het pron. «i/nfc, in den volgenden zin. Toch doen Weiss en Schanz met recht opmerken, dat deze vorm verklaard kan worden uit den overvloed van woorden, die eigen is aan den bijbelschen stijl, en inzonderheid uit hot verlangen om nadruk te leggen op den maagdelijken staat. De persoon van Jozef is van minder belang, dan die van Maria in dit verhaal, waarin het vaderschap van Jozef juist buitengesloten wordt. Bovendien zou het, indien het Jozef was, die hier als nakomeling van David werd aangeduid, niet noodig geweest zijn, deze aanwijzing in 2:4 te herhalen. Hoe dit ook zijn moge, het is in ieder geval boven allen twijfel verheven, dat Maria volgens Lukas uit het geslacht van David was; vgl. vs. 32 en 69. Wat de Davidische afstamming van Jozef betreft, zij is eveneens verzekerd door 2:4, door het geslachtsregister van Mattheus, en door den titel „Zoon van Davidquot; die openlijk aan Jezus gegeven werd. De Davidische afstamming van Jezus zelf wordt door al de geschriften van het N. T. erkend: Matth. 9:27; 15:22; 20:30; 21:9 en de parallelle plaatsen; Hand. 2:30; 13:23; Rom. 1:3; 2 Tim. 2:8; Hebr. 7:14; Openb. 5:5; 22:16. Zelfs Keim (I, bl. 328—330) beschouwt haar als boven allen twijfel verheven.

Vs. 28 en 29. „En binnen gekomen zijnde, zeide hij !) tot haar: Wees gegroet, gij begenadigde! de Heer is met u¹). 29 En ²) zij werd ontroerd

1

N B L laten de woorden ei/Aoyv/^Eiquot;» Èv yvveti^i {gij zijt gezegend onder de vrouwen) weg, die T. B. met A CD en 13 Mjj. It. Syr. leest.

2

NBDLX laten ioovtx (ziende) weg, dat T. R. met 12 Mjj. It. leest. Dezelfden laten xvrov weg en jilaataen et/ tw Aoyio vóór

1: 28 en 29.

op het hooren van dit woord¹), en vroeg zichzelf af, wat deze groetenis zou kunnen zijn,quot;

Het werkw. xapiToüv beteekent: een gunst verleenen, genade schenken (Efez. 1: 6). Er is hier dus geen sprake van uitwendige bevalligheden. De uitdrukking wordt verklaard door de volgende woorden: de Heer is met u. De engel kende de gezindheid Gods jegens Maria door de boodschap, die hij haar brengen moest. De volgende woorden in den textus receptus: „Gij zijt gezegend onder de vrouwenquot;, zijn een glos, die uit vs. 52 afkomstig is.

Vs. 29. Het woord \'iSoucrx, ziende, dat bij vijf Alexandrijnen ontbreekt, is een glos, die wellicht uit vs. 12 afkomstig is. Alles wordt eenvoudiger, als het weggelaten wordt. Maria heeft niets gezien; het is de groet, die haar stoort in haar stille overdenking en haar de oogen doet opheffen. — De ontroering, die zich van haar meester maakt, komt van de verrassing, en niet van vrees; want zij dacht, dat zij alleen was. Het woord KOTXKÓq, welke, heeft etymologisch op den oorsprong betrekking (vov to Swo) , en van daar op het karakter eener zaak: „van waar en hoedanig deze groetenis was.quot;

2. Vs. 30—33: De boodschap.

Vs. 30 en 31. „En de engel zeide tot haar: Vrees niet Maria, want gij hebt genade bij God gevonden ; 31 en zie, gij zult ontvangen in uw schoot, en zult een zoon baren en zijn naam Jezus heeten.\'¹

De ontroering van Maria zou vrees zijn geworden, als zij langer was blijven voortduren; de engel voorkomt die pijnlijke gewaarwording door tot haar te zeggen: Vrees niet. De uitdrukking: genade vinden is Hebreeuwsch (]n nim). Zij

4) Zie vorige aoot.

1 : 30 on 31.

duidt een bijzoudere gunst aan, die haar bewezen wordt ten gevolge van den genadestaat, waarin zij zich bevond (vs. 28), Vs. 31. Het woord Jhó, zie, vestigt de aandacht op het onverwachte van de boodschap. De door den engel gebruikte uitdrukkingen herinneren aan die van Jesaja (7:14): „De maagd zal zwanger worden, en zij zal een zoon baren, en zijn naam Inunanuöl noemen.quot; — De naam \'lyvovg komt van yiw of yiwr, dat samengetrokken is uit siuJquot;¹ i-nir, hij, wiens hulp God is. Dezelfle naam wordt in Matth. 1:21 aan Jozef gegeven door den engel, die tot hem gezonden werd; en verscheidene critici hebben daarin de aanduiding gevonden van twee verschillende overleveringen. Maar wij zullen zien, dat deze twee boodschappen, de eene evenzeer als de andere, noodig zijn, om den loop der gebeurtenissen te verklaren.

Vs. 32 en 33. „Deze zal groot zijn en de Zoon des Allerhoogsten genoemd worden, en G-od, de Heer, zal Hem den troon van zijn vader David geven; 33 en Hij zal over het huis van Jakob regeeren in der eeuwigheid, en zijn koninkrijk zal geen einde nemen.quot;

In vs. 32° worden de persoonlijke hoedanigheden van dien zoon beschreven. Het pron. oyra? is emphatisch: deze, zooals geen ander. De uitdrukking groot is in denzelfden zin als in vs. 15 gebruikt. Het kenmerkt het kind als iemand, die bestemd is, de roemrijkste macht uit te oefenen, nl. die der heiligheid, waaruit de geestelijke invloed en ten slotte de souvereiniteit voortvloeit. — De titel Zoon des Allerhoogsten staat in beteekenis niet gelijk met dien van Messias. Hij geldt niet zijn historische rol, maar zijn persoonlijk wezen. Het is duidelijk, dat het niet te doen is, om het kind als den tweeden persoon der Drieëenheid te karakteriseeren; Maria zou van een dergelijke openbaring niets hebben begrepen. Maar de engel brengt door die uitdrukking tot het

1: 32 en 33.

vermoeden van een persoonlijke en geheimzinnige betrekking tusschen het kind en het goddelijk wezen (zie vs. 35). — De uitdrukking 3 tyivroz, de Allerhoogste, komt overeen met het El eljon hu) of Eljon (irbi¹) van Genesis en de

Psalmen, Zij stelt Jehova voor als verheven boven alle wezens, en in het bijzonder boven de heidensche goden. — Hij zal genoemd worden. Deze woorden geven twee dingen te kennen; ten eerste, dat Hij werkelijk zal zijn wat de titel zegt, en ten tweede, dat Hij als zoodanig erkend zal worden. — Vs. 32^b en vs. 33 beschrijven zijn koninklijke waardigheid, zijn rol in de geschiedenis. De uitdrukkingen zijn ontleend aan de profetische schilderingen van 2 Sain. 7 : 12 en 13 en Jes. 9 : 6. Zij omschrijven de uitdrukking Messias. In dit verband, waar het vaderschap van Jozef ontkend wordt, doelen de woorden; zijn vader David op de Davidische afstamming van Jezus door Maria. Terecht noemt Weiss de verklaring van Bleek en Meijer, die den zin dier woorden tot de erfenis van den troon beperken, een uitvlucht. — Verscheidene uitleggers hebben, wegens de in het oog loopende tegenstelling tusschen dit tafereel en het latere ongeloof van Israël, gemeend, dat de uitdrukking huis van Jakob op de christelijke kerk betrekking heeft. Maar hoe zou Maria zulk een beteekenis hebben kunnen vermoeden? De verwerping van het Joodsche volk is slechts gedeeltelijk en tijdelijk geweest. Dit wordt door Paulus nader ontwikkeld in Rom. 11. Men moet niet uit het oog verliezen, dat het Joden-christenen geweest zijn, die de heiden-christenen in hun schoot hebben opgenomen, en dat eenmaal de massa van hot Joodsche volk, bekeerd en weder begenadigd, zich met de heiden-christelijke kerk zal vereenigen. Het plan van God wijzigt zich in de uitvoering, om aan de menschelijke vrijheid haar loop te laten, maar het wijzigt zich niet in het resultaat. — De belofte: zijn koninkrijk zal geen einde nemen is niet in tegenspraak met 1 Cor. 1^:24—28. Want als de heerschappij van Jezus in die des Vaders overgaat, dan wordt zij daardoor niet vernietig!, maar voltooid. Eerst toen het werk Gods een hoogeren trap had bereikt, kreeg de apostel Paulus

1: 34 en 35.

een openbaring, welke verder ging, dan die, welke de boodschap des engels bevatte.

3. Vs. 34—38: Het geloof van Maria.

Vs. 34 en 35. „En Maria zeide tot den engel: Hoe zal dat geschieden, dewijl ik geen man beken? 35 En de engel, antwoordende, zeide tot haar; De Heilige Geest zal over n komen en de kracht des Allerhoogsten zal u met haar schaduw bedekken; daarom zal ook het heilige wezen, dat geboren zal worden \'), Gods Zoon worden genoemd.quot;

De vraag van Maria is niet de uitdrukking van een twijfel, zooals die van Zacbarias was. In bet bewustzijn van haar reinheid vraagt zij eenvoudig, hoe zulk een geboorte mogelijk zou kunnen zijn. Tot op dat oogenblik bood de gewijde geschiedenis niets dergelijks aan. Haar vraag is dus de rechtmatige uitdrukking van een onbevlekt geweten. Verscheidene katholieke schrijvers hebben in de woorden ik beken geenen man de uitdrukking gezien niet alleen van een feit, maar ook van een gelofte. Maria zou zich reeds vroeger hebben verbonden tot een voortdureuden maagdelijken staat, of zou het op dit oogenblik hebben gedaan (zie Schanz). Dit denkbeeld ligt in het geheel niet opgesloten in de uitdrukkingen, waarvan Maria zich bedient, en wordt beslist buitengesloten door het feit, dat zij verloofd was.

Vs. 35. Dit tweede gedeelte der boodschap is de verklaring van het eerste. De hemelbode roert hier het heiligste mysterie aan. Het poëtische parallelisme, het teeken van de spanning van het gevoel, kenmerkt de volgende woorden. De taal wordt een lied. Het ontbreken van het artikel vóór uyiov, Heilige Geest, wijst aan, dat hier sprake is van den Heiligen Geest, minder als goddelijke persoonlijkheid, dan

1) 0 on eenige Muu. voegen ex a-ou er bij.

1: 34 en 35.

als scheppenden levensadem. Do zin is: eene heilige scheppende kracht; vgl. den goddelijken levensadem, die boven den chaos ziveefde, Gen. 1: 3, en die het menschelijk lichaam kwam levend maken, Gen. 2:7. De Geest staat hier ook in tegenstelling met het begrip „vleeschquot;, en het epitheton heilige met het begrip „vleesch der zondequot;, Rom. 8; 3, waardoor de erfzonde wordt aangeduid. Ieder onrein bestanddeel zal uit deze geboorte gebannen zijn. — \'EirsXevasTtm, zal over u komen; vgl. Hand. 1:8; „Gij zult ontvangen de kracht des Heiligen Geestes, die over u komen zal.quot; Deze uitdrukking duidt de eerste daad, het scheppend oogenblik aan; de volgende uitdrukking sTrtvKixirei, zal u overschaduwen, bevat het denkbeeld van een voortduring. Dezelfde uitdrukking geeft de schaduw te kennen, die door de wolk werd geworpen bij de verheerlijking op den berg, 9:34 (met den Accusativus). Voor de constructie met den Dat. aoi, vgl. Hand. 5: 15. Dit beeld herinnert aan hetgeen Ex. 40:35 van de wolk wordt gezegd: „Mozes kon in den tabernakel niet ingaan, omdat de wolk dien overschaduwdequot; (ar; sTreaxia-%ev aCiTyy y; veQh.y). — De uitdrukking ^uvxfyi^, de kracht (des Allerhoogsten), voegt bij het begrip levensadem dat van de werking, die van dezen uitgaat. Het ho xxt, daarom ook, doet de volmaakte overeenstemming tusschen de oorzaak en het gevolg uitkomen. Niet alleen zal de heiligheid van het kind voortvloeien uit de volmaakte reinheid van zijn oorsprong, maar ook zal er door dien oorsprong een geheel bijzondere band bestaan tusschen zijn persoon en het goddelijk wezen, een band, die door zijn titel Zoon van God wordt uitgedrukt. — Hofmann vindt hier twee praedicaten: „zal genoemd worden heilig, Zoon van God.quot; Maar dan zou het verbum xKyQwsrxi niet tusschen de twee praedicaten hebben gestaan, en zouden deze door een nxi met elkander verbonden zijn geweest. Bovendien is uyiov, heilig, geen titel, zooals Zoon van God. Deze laatste uitdrukking is dus het praedicaat en to yewdipsvov xyiov het subject. In dit subject kan het subst., zooals velen meenen, niet zijn het partic. to ysvvuiAsvov, het geboren wezen, terwijl dan aytov

1: 34 en 35.

een eenvoudig adjectief zou zijn. Want in dit geval had het artikel ra\' voor dit adjectief herhaald moeten zijn. Het subst. is to xyicv, het heilige wezen, en dit wordt rfader bepaald door yswiipevov, dal op tueg is, geboren te worden. Het woord yswüv beteekent in heel dit gedeelte haren, en niet verwekken (vs. 13 en 57). — De heiligheid, die hier aan het kind wordt toegeschreven, kan slechts een negatief karakter hebben; zij is de afwezigheid van alle erfelijke booze neiging. De positieve heiligheid is een zaak van den wil, van persoonlijke beslissing, en niet van de natuur.

Men ziet uit deze plaats zeer duidelijk, dat de titel „Zoon van Godquot; in den mond van den engel niet dezelfde beteekenis heeft als de titel „Messiasquot;, zooals men zoo dikwijls beweert, en dat hij ook niet enkel te kennen geeft, dat Jezus „het door God beminde wezenquot;, het voorwerp der goddelijke verkiezing, is, zooals Weiss meent, maar dat hij een metaphy-sische betrekking tusschen God en Jezus aanduidt, een betrekking, die volgens deze woorden van den engel op de wonderbare geboorte van Jezus berust. Dit vloeit noodwendig voort uit het , daarom ook. Deze betrekking heeft

iets geheimzinnigs, dat de engel niet raadzaam geacht beeft, vollediger aan Maria te openbaren. — Hoewel deze geen teeken vraagt, geeft de engel het baar toch, daar haar geloof een krachtigen steun noodig zal hebben.

Vs. 36 en 37. „En zie, Elisabeth, uwe bloedverwant ¹), ook zij is bevrucht met²) een zoon in haren ouderdom ³), en dit is de zesde maand voor haar, die onvruchtbaar genoemd was, 37 want geen ding zal bij God onmogelijk zijn V

En zie. Het en wijst op het nauwe verband tusschen dit

1) ï. 11. met C en 9 Mjj.: o-uyyevt);; de anderen: ruyysvic.

2) ï. R. leest mot AC en H andere Mjj. Syr. i N B L E It.: trvveiAii4gt;ev.

3) ï. R. met Mnn.; \'yipce; de Mjj.: yvffEi

4) ï. R. met AC cn 12 Mjj.: rapx tm hu; NliULS: vapa tou öeov.

1; 36 en 37.

feit en liet vorige, en het woord zie op liet voor Maria geheel onverwachte van het eerste dezer feiten. — De vorm auyysvii;, die in de oudste Mss. gevonden wordt, in plaats van wyysvfa, behoort tot het latere Grieksch; de vorm in plaats van

yypfyt komt van den lonischen nominativus yyjpoi, eog; hij komt in de LXX voor. — De lezing avvei^CpuTx is een vorm, die meer Hebreeuwsch is, dan het perf. aruvsi^Cpsv in de oudste Mss.; dit laatste is blijkbaar een Alexandrijnscho correctie, en wordt door Tischendorf verworpen.

Schleiermacher, Hofmann e. a. hebben uit het feit, dat Maria en Elisabeth bloedverwanten waren, het besluit getrokken, dat de eerste, evenals de laatste, tot den stam van Levi moet hebben behoord, en dus niet van David kon afstammen. Dit besluit is onjuist, omdat de priesters ook met vrouwen uit een anderen stam dan de hunne mochten trouwen, en Elisabeth dus, evenals Maria zelf, uit den stam van David kon zijn. — De woorden: zij, die onvruchtbaar genaamd werd doen ons de vernedering verstaan, die Elisabeth te verduren heeft gehad.

Vs. 37. Het is duidelijk, dat de in dit vers vervatte algemeene grondstelling rechtstreeks op het geval van Elisabeth betrekking heeft; maar het is eveneens duidelijk, dat de engel haar ook met het oog op Maria zelf uitspreekt. Het futurum duidt aan wat is en wat te allen tijde zijn zal. — Het verbum xSuvxtsTv beteekent in het klassieke Grieksch: onmachtig zijn, en Meyer, Weiss e. a. passen hier deze beteekenis toe, terwijl zij pwx opvatten in den zin van woord: „Geen woord, dat van God komt, zal ooit onmachtig zijn.quot; In dit geval moet men met de Alexandrijnen Tttupoi too Qsov, van den kant van God, lezen, en deze bepaling van pij ft a laten afhangen: „ieder woord, dat van God komt.quot; Maar dan had deze bepaling niet moeten zijn vóór het woord waarvan zij zou afhangen. Het is een onbetwistbaar feit, dat in de Hellenistische taal het verbum clSuvoctsIv dikwijls de beteekenis heeft van: onmogelijk zijn; zie, in de LXX, Deut. 17:8 en Zach. 8:6, en in het N. T., Matth. 17:20. Deze beteekenis past hier uitnemend, als wij pvi^a.

Gouet, Lukas. I. 9

1: 38.

nemen in den zin van zaak (gesprokene zaak); „Geen enkele zaak zal onmogelijk zijn.quot; En in dit geval moet men natuurlijk lezen met de Byzantijnen troipx tü êsü, bij God, d. w. z. op het gebied der goddelijke werkzaamheid. Wij hehben in dit woord de bondige en krachtige forrauleering van het bijbel-sche supra-naturalisme. Met het oog daarop zegt Oosterzee zeer goed; „De natuurwetten zijn geen ketenen, waarmede de goddelijke wetgever zichzelf zou gebonden hebben, maar draden, die Hij in de hand houdt, en verkort of verlengt naardat Hij het wil.quot;

Een rol, zooals die, welke voor Maria bestemd was, wordt niet opgedrongen; de vrijwillige toestemming der jonge dochter moest beantwoorden aan het goddelijk aanbod. Zij geeft haar met een verhevenen eenvoud in de volgende woorden:

Vs. 38. „En Maria zeide: Zie de dienstmaagd des Heeren; mij geschiede naar uw woord! En de engel ging van haar weg.quot;

Er zijn verscheidene soorten van vrouwelijken heldenmoed; die van Maria overtreft alle andere. Zij brengt Gode ten offer wat een jonkvrouw dierbaarder is, dan het leven, nl. hare eer. Wij zien hier, welke kostelijke vruchten de veeljarige arbeid van den Geest Gods gedurende den loop van het Oude Verbond bij de ware Israëlieten had voortgebracht. Het woord Zie is hier niet de uitdrukking van verwondering, maar het is de offerande van haar geheele wezen, evenals toen Abraham, op het oogenblik van het grootste offer, aan God ten antwoord gaf (Gen. 22: 1): „Zie, hier ben ik.quot; Het praesens ylvoiro zou beteekend hebben: „Het geschiede op ditzelfde oogenblik!quot; De aoristus laat de keus van het oogenblik aan God over.

Welk een waardigheid, welk een reinheid, welk een eenvoud, welk een kieschheid in deze geheele samenspraak! Geen woord te veel, en geen woord te weinig. Zulk een verhaal kan alleen uit die heilige sfeer zijn voortgekomen, waarin het feit zelf luid plaats gehad. Een latere oorsprong

1 : 39 cn 40.

zou zich verraden hebben door het een ot\' ander vreemd en legendarisch element, of althans door een lichten valschen toon. Men vergelijke het eens met het Protevangelie van Jakobus, dat afkomstig is uit den eersten tijd der tweede eeuw: „De engel zeide tot Maria: Vrees niet, want gij hebt genade gevonden in de oogen van den Heer aller dingen, en gij zult bevrucht worden door zijn woord. Toen zij dat hoorde, twijfelde zij, en zeide tot zichzelf: Zal ik bevrucht worden door den Heer, den levenden God, en zal ik baren zooals alle vrouwen baren? En de engel des Heeren zeide tot haar: Neen, niet aldus, Maria! Want de kracht Gods zal over u komen, enz.quot;

HL

Het bezoek van Maria bij Elisabeth (1:39—56).

Dit verhaal bevat: 1° de ontmoeting der twee vrouwen (39—41); 2° den groet van Elisabeth (42—45); 3° den lofzang van Maria en haar terugkeer naar huis (4G—56).

1. Vs. 39—41: De ontmoeting.

Vs. 39 en 40. „En Maria, opgestaan zijnde in die dagen, reisde met haast naar het bergland, naar een stad van Juda; 40 en zij kwam in het huis van Zacharias, en groette Elisabeth.quot;

Dit verhaal is als de synthese van de beide voorgaande; de twee door God bevoorrechte vrouwen ontmoeten elkander en openen haar harten voor elkander. In de laatste mede-deeling , die de engel aan Maria deed, lag de zijdelingsche uitnoodiging opgesloten, om zich naar Elisabeth te begeven. — De Grieksche uitdrukking kwmtmx, opstaande, is de overzetting van het Hebreeuwsche Dp¹!. Het woord opeirJi, bergland, duidt de bergvlakten aan, die ten oosten van de Doode /ee gelegen zijn; vgl. Joz. 15:48 (LXX). haa/?,

9»

1 : 41.

zonder artikel, kan niet anders beteekenen, dan de eene of andere stad van Juda, die te weinig bekend is, dan dat Lukas haar bij name zou noemen. Men kan daarom noch aan Jeruzalem, noch aan Hebron, de belangrijkste priesterstad der streek, denken. De overlevering noemt Ain-Karim, anderhalf uur gaans ten westen van Jeruzalem. Zij was geen priesterstad; maar sedert de ballingschap woonden de priesters niet meer zoo afgezonderd van het overige gedeelte van het volk als vroeger. Sommigen hebben gemeend, dat wij hier te doen hebben met een fout, die bij het afschrijven werd gemaakt, ten gevolge waarvan het woord „Judaquot; in de plaats van Jutta, een priesterstad ten zuiden van Hebron (Joz. 15:55), zou gekomen zijn; zoo Robinson, Renan en Weiss. Maar zulk een verwisseling van namen van den kant van Lukas is weinig waarschijnlijk.

Vs. 40. De woorden: en zij kwam in het huis... en groette.. . doen de plechtigheid van het oogenblik uitkomen.

Vs. 41. „En het geschiedde, als Elisabeth den groet van Maria hoorde, dat het kindje opsprong in haar schoot, en Elisabeth werd met den Heiligen Geest vervuld.quot;

Er openbaart zich terstond een levendig gevoel van sympathie tusschen deze twee vrouwen, die beiden verbonden waren aan het goddelijk werk, dat voorbereid werd. Bij den eersten blik, dien Maria op Elisabeth werpt, ontdekt zij de werkelijkheid van het feit, dat haar door den engel bekend was gemaakt, en haar groet neemt den toon eener bijzondere opgewektheid aan. Aan den anderen kant wordt Elisabeth zoowel door de onverwachte aankomst als door deze beteekenis-volle begroeting ten diepste bewogen. Zij herinnert zich wat de engel tot Zacharias gezegd had aangaande het kind, dat zij in haar schoot droeg: „Hij zal vóór den Heer (nl. den Messias) heengaan.quot; De gemoedsbeweging, die zij ondervindt, deelt zich mede aan het kind, wiens leven nog één is mot het hare. Het springt op in haar schoot; zij gevoelt, dat

1: 42 en 43.

de moeder van den Messias daar vóór haar staat. Gewoonlijk beschouwt men dit opspringen van het kind als een wonder, dat teweeg werd gebracht door den rechtstreekschen invloed, dien de Heilige Geest op haar uitoefende. Maar ik geloof niet, dat deze invloed op hem kon werden uitgeoefend buiten de moeder om. Deze zegt zelf in vs. 44: „Zoodra de stem uwer groetenis mijne ooren trof, sprong het kind op in mijnen schoot.quot; Aan den anderen kant zou het niet juist zijn, met Weiss aan te nemen, dat de beweging van het kind niets anders geweest is, dan een gewoon opspringen, waaraan de verhaler in zijn bericht de beteekenis, die Elisabeth daaraan had toegekend (vs. 44), zou hebben toegeschreven. Wij hebben hier te doen met een der feiten, die behooren tot de diepten van het instinctieve leven, en menigmaal de de kennis van het klaar bewustzijn te boven gaan. Het opspringen van het kind werkt terstond terug op zijn moeder, wier hart zich opent voor de werking des Geestes.

2. Vs. 42—45: De groet.

Vs. 42 en 43. „En zij riep op luiden toon \') en zeide: Gij zijt gezegend onder de vrouwen, en gezegend is de vrucht van uw schoot! 43 En van waar komt mij dit, dat de moeder mijns Heeren tot mg komt?quot;

Het karakteristieke van de werking der H. Geestes bestaat daarin, dat Hij den mensch boven zijn persoonlijke indrukken verheft, om hem geheel te vervullen met de goddelijke dingen. Dit is de in het oog loopende trek van de toespraak van Elisabeth. In de allereerste plaats Maria en de zoon van Maria (vs. 42 en 4;}); eerst daarna zichzelf en haar kind (vs. 44), om dadelijk weer terug te keeren tot Maria en haar geluk (vs. 45). Wij zullen een zelfden gang in den lofzang

1) Drio lezingen: T. R. met AD en 12 Mjj.: avecpoovyrev cpavti fteyaAy; BLE: aveQcvvyfo-ev Kpcevyy iteyuAy; NC: «vefioya-ev (pcovy (/.eyxhy.

1 : 42 en 43.

van Zacharias vinden. Zoo wordt het woord gei ochtvaardigd, dat Lukas van beiden zegt: zij werd vervuld, hij werd vervuld mei den Heiligen Geest. Van de drie in de kritische noot opgegevene lezingen heeft die van den Sinaïticus tegen zich do uitdrukking Qui/y, die na ivxamp;ociv, luid roepen, komt en het begrip van het werkwoord schijnt te verzwakken. Die van den T. R. is verdacht, wegens de tautologische uitdrukking xvxlt;pcoveïv Quvijj. Daarom heeft men zich te bepalen bij die van den Vaticanus. — Men moet niet vertalen: „Wees gezegend!quot; maar: Gij zijl gezegend. Het is de vermelding van een feit, en niet een wensch. De superlatieve vorm: gezegend onder is ook in het klassieke Grieksch gebruikelijk: „Indien er onder de vrouwen eene is, die gezegend is, dan zijt gij het.quot; Het dichterlijk parallelisme komt te voorschijn, zoodra het gevoel zich verheft. — Uit de uitdrukkingen: de vrucht van uw schoot, de moeder mijns Heeren vloeit voort, dat de intrede in het vleesch reeds geschied was. Zij moet tusschen vs. 38 en vs. 39 worden gesteld. — De conj. ïvx, opdat, verliest niet geheel haar natuurlijke be-teekenis: „Wat heb ik gedaan, opdat dit goede mij ten deel zou vallen ?quot; De meeste uitleggers zien in dit \'ivx niets anders, dan een omschrijving van den infinitivus, terwijl zij daarbij het begrip „doelquot; geheel ter zijde stellen. Hoe meer God Elisabeth heeft verheven, des te meer vindt zij er een vreugde in, zich te vernederen voor haar, die zij als haar meerdere erkent.

Vs. 44 en 45. „Want zie, als de stem uwer groetenis mijn oor trof, sprong het kindje van vreugde op in mijn schoot; 45 en welgelukzalig is zij, die geloofd heeft, want de dingen, die haar van \'s Heeren wege gezegd zijn, zullen hun vervulling hebben.quot;

Het woord zie kondigt iets onverwachts, iets buitengewoons aan: het kind zelf schijnt de tegenwoordigheid van Hem, dien het eenmaal zal moeten dienen, te hebben gevoeld.

1; 44 en 45.

Vs. 45. Evenals haar eerste woord, is haar laatste voor Maria. De uitdrukking nxxapix, welgelukzalig, leest Elisabeth zonder twijfel in dezen zelfden oogenblik op het gelaat van Maria. Zij begrijpt al het heldhaftige, dat haar geloof bevat. De meesten van de nieuwere uitleggers, Bengel, de Wette, Meyer, Weiss, Keil, Schanz, vatten, op het voorbeeld van Grotius, het oti op in den zin van dat: „Welgelukzalig is zij, die geloofd heeft, dal er vervulling zal zijn van de dagen, die haar gezegd zijn.quot; Maar hoe log en slepend is deze constructie! En vooral, hoe onbeduidend is die beschrijving van bet voorwerp des geloofs! Was het dan noodig, Maria mede te deelendat zij aan de vervulling van de goddelijke boodschap geloofd had? Ligt deze gedachte niet reeds opgesloten in het woord geloof? Men moet daarom met Erasmus, Luther, Lange e. a. on vertalen met omdat, en den volgenden zin niet als een nadere aanwijzing van den inhoud des geloofs, maar als de verklaring van het geluk der geloovige Maria beschouwen. „Hoe ongeloofelijk de belofte, die zij geloofd heeft, ook zijn moge, zij zal vervuld worden, en deze vervulling zal haar geluk uitmaken!quot; Weiss brengt tegen deze opvatting in, dat het geluk van den geloovige niet afhangt van de vervulling, daar deze ook zonder het geloof plaats kan vinden. Maar men zou eerst moeten bewijzen, dat het geloof zonder de vervulling gelukkig kan zijn. Meyer ontleent een andere tegenwerping aan het fut. saToit: er zal vervulling zijn. Door het feit der vleesch-wording, zegt hij, bad de vervulling reeds plaats gehad, toen Elisabeth sprak. Maar de vleeschwording is slechts het begin van de vervulling der goddelijke woorden. Vs. 32 en vs. 33 bevatten vele andere beloften, die nog ver van vervuld waren, en het nu nog niet zijn.

3. Vs. 46—56: Do lofzang van Maria.

Maria geeft geen bepaald antwoord op den groet van Elisabeth; ook wendt zij zich niet rechtstreeks tot God. In stille overdenkingen verzonken tegenover het werk, dat God

1 : 46—56.

aan haar volbracht heeft, drukt zij eenvoudig de gewaarwordingen uit, waarvan haar hart overliep. Door zijn kalm, rustig, majestueus, men zou kunnen zeggen koninklijk karakter, vormt deze lofzang een tegenstelling met de opgewondene toespraak van Elisabeth, Ook zegt het verhaal van Maria niet, dat zij met den Heiligen Geest werd vervuld. Hoe grooter het geluk is, des te kalmer is het. Deze lofzang is in vele opzichten een navolging van de Psalmen, en vertoont vooral veel overeenkomst met dien van Hanna, de moeder van Samuël (I Sam. 2). Een criticus heeft gevraagd, of Maria haar bijbel doorbladerd had, voordat zij sprak. Dit was in het geheel niet noodig. Al de Israëlitische jonge dochters werden van haar kindsheid af gevoed met de Psalmen ea met de liederen van een Mirjam, de zuster van Mozes, een Hanna en een Dehora. Waarom zouden dan deze heilige woorden niet vanzelf Maria op de lippen zijn gekomen in dat oogenblik, toen zij zich in een zelfden toestand bevond? Nochtans bestaat er een duidelijk onderscheid tusschen den lofzang van Maria en de modellen daarvan. De uitdrukkingen , die in den mond van Hanna op haar persoonlijken triomf betrekking hebben en gelijken op een kreet van wraak tegen haar medeminnares, moeten in dien van Maria dienen, om de grootheid en den triomf te verheerlijken van het goddelijke en voortreffelijke werk, dat voorbereid wordt, en waarvan zij zich onwaardig gevoelt, het orgaan te zijn.

Deze lofzang, die geheel vanzelf uit haar hart uitstroomt, verdeelt zich in vier strophen. De eerste, vs. 46—48, drukt eenvoudig de heilige gewaarwordingen uit, die op dit geheel éénig oogenblik haar ziel vervullen. In de tweede, vs. 49—50, gaat Maria terug tot de oorzaak dier gewaarwordingen, het werk, waarin God zijn goddelijke volmaaktheden haar te aanschouwen had gegeven. In de derde, vs. 51—53, beschouwt en beschrijft zij de volkomene omwenteling, die dat werk in den toestand der wereld zou doen ontstaan; en in de vierde, vs. 54 en 55, brengt zij hulde aan de goddelijke getrouwheid, die op deze wijze de gansche ontwikkeling van het Oude Verbond voltooit.

1; 46—48.

Vs. 46—48. „En Maria¹) zeide: Mijne ziel maakt groot den Heer, 47 en mijn geest heeft gejubeld in God, mijn Zaligmaker, 48 omdat Hij de vernedering zijner dienstmaagd heeft aangezien; want zie, van nu aan zullen alle geslachten mij welgelukzalig noemen;¹\'

Men begrijpt niet, om welke reden de Latijnsche lezing dezen lofzang Elisabeth in den mond legt; zij heeft in ieder geval in het geheel geen waarde. De uitdrukking she, zeide, steekt door haar eenvoud sterk af bij de uitdrukking en zij riep uit op luiden toon van vs. 42. Het geluk van Maria is een blijvende toestand, en de uitdrukking daarvan heeft iets natuurlijks, en is vrij van alle opgewondenheid. Alleen in de derde strophe verheft zich de toon van haar stem, en brengt de innerlijke beweging der ziel een soort van golving in haar woorden teweeg.

De eerste woorden van Maria hebben betrekking op haar tegenwoordig geluk. Haar ziel maakt God groot; dit is het Hebreeuwsche higdil (Vnaii). Door haar aanbidding bereidt zij God een grootere plaats in haar eigen hart en in het hart des menschen. De zetel en het orgaan dezer aanbidding is hare ziel. De ziel, imxty is volgens de H. Schrift de levensadem, die het lichaam bezielt, en bij gevolg het beginsel der individualiteit, de zetel der psychische vermogens, en eveneens die van al de indrukken, welke een persoonlijk karakter dragen. De uitdrukking mijne ziel omvat hier dus al de vrouwelijke en moederlijke gewaarwordingen, die op dit oogenblik het hart van Maria doen kloppen, en die alle te zamen op aanbidding uitloopen.

Vs. 47. De aoristus yyaKhixas, heeft gejubeld, vormtéén tegenstelling met het praesens maakt groot. Hij heeft be-

1

Drie Mss. van de Itala Elisabeth, in plaats van Maria; zoo ook Irenaeus (in de Latijnsche overzetting). Origenes spreekt ook van Mss., waarin deze lezing voorkwam.

1 _; 46—48.

trekking op de onuitsprekelijke gewaarwording, die zich van Maria meester maakte, toen aan haar het wonder der liefde, dat de wereld zou redden, volbracht werd. Hot de

geest, wordt door haar beschouwd als de zetel van die hoogere gemoedsbeweging. De uitdrukkingen ziel en geest zijn volstrekt niet synoniem, zooals Weiss, Sc/tawz e. a. meenen, die daarin slechts twee verschillende in beteekenis met elkander overeenkomende benamingen van het binnenste van den mensch zien, in tegenstelling met het lichaam. De bijbel-sche anthropologic maakt altijd een onderscheid tusschen die twee uitdrukkingen, en als wij haar voorbeeld niet navolgen, dan maken wij het ons onmogelijk, vele belangrijke plaatsen te verstaan, vooral wanneer er sprake is van den persoon des Heeren; vgl. Joh. 11:33; 12:27; 13:21. Paulus onderscheidt de ziel van den geest, even nadrukkelijk als van het lichaam, wanneer hij een heiligheid eischt, die zich uitstrekt tot deze drie bestanddeelen onzer natuur: den geest, de ziel en het lichaam (1 ïhess. 5: 23). Schanz maakt de bedenking, dat dit „een bloote exemplificatiequot; is. Ik begrijp de beteekenis van deze tegenwerping niet. Volgens de Schrift heeft de ziel, de zetel der individualiteit, twee organen: het lichaam, waardoor zij met de aardsche wereld, en den geest, waardoor zij met de goddelijke wereld in betrekking staat. Het is dan ook in haar geest, dat Maria gejubeld heeft, toen zij in aanraking kwam met den Geest Gods. — God, die haar nabij gekomen is, noemt zij haar Zaligmaker, omdat zij aan zich gevoeld heeft de eerste werkingen van die herscheppende kracht, die zich over het vernederde Israël en van daar over de geheele gevallene menschheid zou uitstorten.

Vs. 48. Hier wordt de oorzaak van de aanbidding en de vreugde van Maria opgegeven: God heeft haar aangezien ...; vgl. 1 Sam. 1:11, waar Hanna dezelfde gedachte uitdrukt in den vorm van een wensch. Het woord TX7rslvult;rilt;;, vernedering, geeft niet een zedelijke gesteldheid, den ootmoed, te kennen; Maria wil niet zeggen, dat zij door haar ootmoed den blik van God naar zich toe heeft getrokken. Dat woord

1: 49 en 50.

doelt op den toestand van vernedering, waartoe zij vervallen was in Israël, hoewel zij een afstammeling van David was. Niet de dochter van een der aanzienlijken van Jeruzalem, niet een der prinsessen van koninklijken bloede heeft God uitverkoren, maar de verloofde van een ambachtsman. Om deze gedachte nog meer te doen uitkomen, daartoe gebruikt Maria een substantief. Op deze wijze gaat haar persoon, om zoo te zeggen, geheel en al op in den vernederenden toestand, dien zij aan zichzelf toeschrijft. Dezelfde manier van spreken vinden wij Eom. 6:4. — De laatste zin van het vers is een profetie, welke boven alle verwachting door de geschiedenis vervuld is geworden. Maria ontleent de uitdrukkingen aan Lea, Gen. 30:13; alleen laat zij de woorden ai yumxïicss, de vrouwen, weg, die veel te veel hebben van een triomf. — In de volgende strophe beschrijft zij de goddelijke volmaaktheden, die zich aan haar hebben verheerlijkt, en de bron van haar geluk zijn.

Vs. 49 en 50. „omdat de Almachtige groote dingen \') aan mij gedaan heeft, en zijn naam is heilig; 50 en zijⁿe barmhartigheid is van geslacht tot geslacht¹) over degenen, die Hem vreezen.²\'

Zij vermeldt in de eerste plaats de almacht, en zinspeelt daarmede op de woorden van den engel in vs. 35. Hier is sprake van een scheppende daad, zooals er geen verricht werd sedert de schepping van den eersten mensch. De lezing van den T. R. beantwoordt aan het Hebr. niphelaoth (niNbs:); die van eenige Alexandrijnen, t-isyaKx, aan het Hebr. gedoloth (mbn.i). Do eerste is krachtiger en is misschien aan Hand. 2:11 ontleend. — De goddelijke almacht is niet enkel als physische kracht werkzaam geweest, maar was in den dienst der heiligheid. Maria heeft zich in aanraking gevoeld met

1

yeveaq\', èlt;FMO: f/; yevectv aai yevtav.

2

T. B. leest met AC en 14 Mjj. itsyoetew, ^BDL: {/.eycthoc.

1 ; 49 en 50.

deze volmaaktheid Gods, die zijn eigenlijk wezen uitmaakt. De heiligheid is die eigenschap, welke aanduidt, dat God verheven is boven alle onvolkomenheid, boven al het onreine. — De naam van God is de openbaring, die Hij van zichzelf geeft, datgene wat Hem doet kennen in hetgeen Hij is. Deze zijne zelfopenbaringen zijn heilig, zooals Hijzelf is. — Deze korte zin hangt niet af van het öti , omdat, waardoor de vorige geregeerd werd. Brengt men hiertegen in, dat die twee zinnen door x«/, en, met elkander verbonden zijn, dan moet men dit ook van het volgende vers laten gelden, hetgeen den zin buitengewoon log en slepend zou maken. Deze trek der heiligheid onderscheidt de vleesch-wording van Christus ten diepste van alle dergelijke voorstellingen, die in de heidensche mythologieën voorkomen.

Vs. 50. Een derde volmaaktheid van God is zijn barmhartigheid. Maria heeft in vs. 48 zijn genadige vriendelijkheid verheerlijkt, in verband met de keuze van haar eigen persoon. Maar hier spreekt zij op algemeene wijze over de barmhartigheid, met het oog op alle vrome Israëlieten, op degenen, die God vreezen, het ware Israël; vgl. Ps. 103:17. De drie verschillende lezingen, betreffende de toekomstige geslachten, zijn superlatieve vormen, die dezelfde beteekenis hebben: tot in de verste nageslachten. Het is het Hebr. Iin quot;ni. — De volgende strophe vormt het toppunt van den lofzang. Maria aanschouwt de diepgaande omwenteling, die door de verschijning van haar Zoon in de wereld zal worden teweeggebracht.

Vs. 51 — 53. „Hij heeft krachtdadig gehandeld door zijn arm; Hij heeft verstrooid de hoogmoedigen door de gedachten hunner harten. 52 Hij heeft machtigen van de tronen omvergeworpen, en geringen heeft Hij verhoogd. 53 Hongerigen heeft Hij met goederen vervuld, en rijken heeft Hy ledig weggezonden.quot;

Het dichterlijke parallelisme komt hier nog duidelijker te

1: 51—53.

voorschijn, dan in de voorgaande verzen; het is het teeken van de toenemende verheffing van het gevoel. De meeste nieuwere uitleggers {Bleek, tlofmann, Weiss, Keil, Schanz) meenen, dat de zes aoristi betrekking hebben op Gods wijze van handelen bij het wereldbestuur in het algemeen. Dit is waarschijnlijk de beteekenis der gelijkluidende woorden in den lofzang van Hanna, 1 Sam. 2:t5—8. Maar de gebeurtenis, die door deze vrouw werd verheerlijkt, had op verre na niet zulk een beslissend en universeel gewicht als die, welke het hart van Maria vervulde. De moeder van den Messias houdt zich niet bezig met algemeene beschouwingen over de wijze, waarop God de wereld bestuurt. Zij staat tegenover een feit, dat beslag legt op al hare gedachten, en zij beschrijft vol bewondering de uitwerkingen, die het hebben zal. Over deze uitwerkingen spreekt zij in den aoristus, alsof zij reeds waren teweeggebracht, omdat het beginsel daarvan gegeven is in het feit, dat God haar, de geringste onder de dochters van Israël, verkoren had, om de moeder van den Messias te zijn. Eu sluit een dergelijke keus niet in zich de verwerping van alle menschelijke grootheid en de voorliefde voor al wat gering is? Het Messiaan-sche werk vertoont zich van den aanvang af met een zeer bepaald karakter, dat al de gevolgen daarvan doet voorzien. Daarom moet men de aoristi met het perf. vertalen. Zoo wordt deze plaats door Ewald, Dengel, de Wette en Meijer opgevat.

De eerste zin van vs. 51 zou betrekking kunnen hebben op Gods wijze van handelen jegens rechtvaardigen en boozen, op zijn vernederen van de laatsten en zijn verhoogen van de eersten. Maar de tegenstelling, welke in den volgenden zin vervat is, leidt er verder toe, die eerste woorden enkel in een gunstigen zin op te vatten, zoodat daardoor alleen op het verhoogen van de rechtvaardigen gedoeld wordt. Maria wil spreken over de wijze, waarop God handelt jegens degenen, die Hem vreezen (vs. 50); zij duidt inzonderheid aan hetgeen Hij aan Zacharias en Elisabeth, en eveneens aan haar heeft gedaan. De uitdrukking xptxro; ttoisTv, krachtdadig handelen, is Hebreeuwsch (b^n nw). De LXX vertaalt haar met noisïv

1: 51—53.

Suvxpiv (Ps. 118 ; 16). Lukas betoont zich hier daarvan onafhankelijk bij de vertaling van zijn Arameesche oorkonde. — Tegenover het goede, dat God aan de rechtvaardigen doet, staat de ondergang, waarmede Hij de boozen treft. Deze worden nader aangeduid als de hoogmoedigen; ÓTrspyCpxvoi:, van ÜTTfp (pahoftai: iemand\', die anderen uit de hoogte aanziet. De dat. havoic/., de gedachte, is de nadere bepaling van ÜTTspijCpixvouc; hoogmoedig door de gedachte van hun hart; vgl. het sb iTas* in Ps. 76:6. Door xxpdlx, hart, wordtin de H. Schrift te kennen gegeven het middenpunt van het instinctieve leven, van waar alles uitgaat, wat den wil en het denken in beweging brengt. — Maria stelt zich deze hoogmoedigen, die alles trotseeren, voor als in een dichte phalanx vereenigd, maar in een oogwenk worden zij door den arm van God verstrooid. Denkt zij, zooals Reuss meent, in dit vers en in de volgende verzen aan de hoogmoedige heidenen, die het zwakke Israël verdrukten? Maar het is Maria niet onbekend, dat geheel Israël niet behoort tot degenen, die God vreezen (vs. 50), en dat de tegenstelling tusschen hoogmoedigen en nederigen ook in den boezem van haar eigen volk wordt gevonden. Zij is niet ieder jaar in Jeruzalem geweest, zonder te ontdekken, dat de Pharizeën en de Sadduceën verre van nederig waren. Onder de hoogmoedigen verstaat zij dan ook zeer zeker allen, die in hunne eigene oogen iets beteekenen, hetzij Joden of heidenen.

Vs. 52. Dit vers bevat een tweede tegenstelling: die tusschen machtigen en geringen. Deze tegenstelling betreft niet de gezindheid, maar de maatschappelijke positie. Natuurlijk zijn deze beide tegenstellingen in de gedachte van Maria nauw met elkander verbonden. Hoogmoed is de kenmerkende eigenschap der machtigen, die tevens gewelddadig zijn en tot het misbruiken van hunne kracht geneigd. De nederigheid is de natuurlijke karaktertrek van hen, die een verachte positie innemen in de maatschappij. De Messias zal dezen staat van zaken omverwerpen: hij zal de eersten vernederen en de laatsten verhoogen. De verkiezing van Maria is daarvan het onderpand.

1: 51—53.

Vs. 53. Een derde tegenstelling: die tusschen rijkdom en armoede. Men moet hier in het oog houden, dat in de voorstelling van Maria het denkbeeld van rijkdom, zooals op vele plaatsen van het O. T., zich vastknoopt aan dat van een leven van genot en van zelfzuchtigen welstand, gelijk zich, omgekeerd, met het denkbeeld van armoede dat van nederigheid des harten verbindt. Dit is de bekende beteekenis van het Hebr. ^s», dat zoowel arm als nederig beteekent. — De goederen, waarmede God de hongerigen overlaadt, zijn in de eerste plaats de goederen des heils, maar dit laatste in al zijn volheid opgevat, als geestelijke en uitwendige toestand. De goederen, waarvan hier sprake is, zijn dus niet alleen de vergeving der zonden en de heiligheid, maar ook de heerlijkheid en de zaligheid. Evenzoo bestaat de ledigheid, die aan de rijken wordt opgelegd, in de eerste plaats in de derving van de geestelijke goederen, en verder, als gevolg daarvan, in het verlies van de uitwendige goederen, waarmede de heiligheid gekroond wordt. Men moet daarom de uitdrukkingen machtigen, geringen, rijken, armen noch uitsluitend in maatschappelijken, noch uitsluitend in geestelijken zin opvatten. In al deze uitdrukkingen is het geestelijke met het uitwendige verbonden.

Men lette op de wijze, waarop de twee leden van ieder dezer drie tegenstellingen geplaatst zijn. Zij zijn niet symmetrisch gerangschikt, zoodat telkens het eerste lid op de rechtvaardigen, en het tweede op de boozen betrekking heeft. Dit parallelisme zou, driemaal herhaald, aan den gedachten-gang iets hortends en stootends en een koude regelmatigheid aan de uitdrukking hebben gegeven. Telkens sluit het eerste lid der nieuwe tegenstelling zich aan bij het tweede lid der voorgaande, hetgeen geheel in overeenstemming is met de golving van het gevoel.

Nadat de lofzang zijn toppunt bereikt heeft, neemt hij weer zijn kalmeren toon aan, en eindigt met de opgeruimde beschouwing van de getrouwheid van God ten opzichte van de beloften, die Hij gegeven had aan de vaderen van het uitverkoren volk. Dit is de inhoud der vierde strophe.

1: 54 en 55.

Vs. 54 en 55. „Hij heeft Israël, zijnen knecht, geholpen, ten einde gedachtig te zijn aan zijn barmhartigheid, 55 zooals Hij gesproken had tot onze vaderen, ten gunste van Abraham en van zijn nakomelingschap tot in eeuwigheid i).quot;

Tegen onze opvatting van de derde strophe maken Weiss en Schanz de bedenking, dat dan vs. 54 vóór deze strophe had moeten staan. Er is evenwel niets van aan; want de hier aangekondigde wederherstelling van Israël is juist het beslissende feit, waardoor de groote in vs. 51—53 beschrevene omwenteling in de wereld tot stand zal komen. Zoo verklaart zich ook het asyndeton, dat gewoonlijk de herhaling van de vorige gedachte in een anderen, meer indruk makenden vorm aanduidt. De zin is dus: Ja, deze algeheele omverwerping der menschelijke verhoudingen zal tot stand komen; God heeft zich opgemaakt, om zijn bezwijkend volk te helpen. quot;AvTihoiftPiveirSxi, helpen, beteekent eigenlijk: den last voor een ander {avri) op zich nemen De uitdrukking

Israël mag niet in geestelijken zin worden opgevat, alsof er van de kerk sprake was; aan den anderen kant moet men daaronder ook niet het geheele Israëlitische volk verstaan. Maria spreekt hier over het ware Israël, over Israël als Gods dienstknecht {ttxI; ccCitoü), over de godvreezenden van vs. 50. Onder het tegenwoordige Israël zijn er ongetwijfeld zeer vele afzonderlijke personen, die niet tot het ware Israël behooren; Maria weet dit zeer wel (vs. 51). Maar dit is iets toevalligs en verhindert God niet, de beloften, aan zijn volk gegeven, te vervullen. In denzelfden zin zeggen wij van de kerk, dat de Heer haar verlossen zal. Ovqv nxic xütoü , zijn knecht, vgl. Jes 41:8. — , zich herinneren, is

een infinitief van doel. De zin is: om jegens Israël niet te handelen, alsof Hij zich niet herinnerde, om zichzelf niet ontrouw te worden. — Dit werkwoord heeft blijkbaar be-

1) ï. R. met bijua alle Mjj.: 6/5 tov ceiuvct; AF MO: ecoq uiuvos.

1: 54 en 55.

trekking op t£ \'A(3pxsi,u,, enz., jegens Abraham en zijn nakomelingschap. Erasmus en Calvijn hebben deze woorden doen afhangen van xxQug èhuXyrre, zooals Hij gesproken had. Deze constructie is onaannemelijk wegens den verschillenden vorm van de twee bepalingen en wegens de woorden kx) rcji a-TripftctTi xüroü, die niet kunnen afhangen van xxQug ihcctycrs. Deze woorden van Maria herinneren aan Mich. 7 : 20: „Gij zult Jakob de trouw, Abraham de barmhartigheid doen zien, zooals gij onzen vaderen van de oude tijden af gezworen hebt.quot; Zij vinden hun verklaring in het woord van Jezus, Joh. 8:56, hetwelk aantoont, dat de gebeurtenissen van het rijk Gods, die hier beneden plaats grijpen, steeds gepaard gaan met een terugwerking op den toestand der zaligen in den hemel. De twee lezingen slg tov x\'iüvx en sug et\'iwvo? hebben dezelfde beteekenis; a\'iuv komt in deze spreekwijzen overeen met het Hebr. dVis» , en duidt een tijdperk van on-hepaalden duur aan.

Deze laatste woorden stellen de geboorte van den Messias voor als het einddoel van de geheele theocratische ontwikkeling, het heden en de toekomst der theocratie met haar verst verleden verbindende.

Vs. 56. „En Maria bleef bij haar omtrent drie

maanden, en keerde weder naar haar huis.quot;

Is Maria vóór of na de geboorte van Johannes den Dooper weer naar huis gegaan? Meyer, Bleek, Hofmann en Keil zeggen; vóór dien tijd, en beroepen zich daarvoor op vs. 57, waar alleen over buren en bloedverwanten, én niet over Maria gesproken wordt. Maar de naam van Maria kan weggelaten zijn, omdat zij in het volgende tooneel geen rol te spelen had, of omdat zij misschien tusschen de geboorte van het kind en den dag zijner besnijdenis weêr vertrokken is. Hoe zou men de uitdrukking drie maanden niet in verband brengen met de zes maanden van vs. 36 en daaruit het besluit te trekken, dat Maria haar verblijf heeft verlengd tot op het beslissende, voor Elisabeth en haar zelf zoo ge-qodkt, Luhas. i. 10

1 : 56 en 57.

wichtige oogenblik der geboorte van don zoon van Zacharias? Hoe lang had zij niet onbekend moeten blijven met dit feit, als zij weinige dagen te voren naar huis was teruggekeerd? In dien tijd had men nog geen posterijen en telegraaflijnen. Dit vers is dus een anticipatie, welke de bestemming heeft, ten einde te brengen wat op Maria betrekking heeft, voordat het verhaal overgaat tot Johannes den Dooper, het onderwerp van het volgende gedeelte; wij zullen in het vervolg meer dergelijke anticipaties vinden. Dit verhaal is de kroon van de beide eerste, het slot van de eerste groep.

IV.

Gebooete en besnijdenis van Joiiannis den DoorER.

(1 : 57—80).

Dit verhaal bevat: 1° de geboorte van Johannes, v. 57 en 58; 2° zijn besnijdenis, v. 59—66; 3° den lofzang van Zacharias en het slot van hetgeen op de kindsheid van Johannes betrekking heeft, v. 67—80.

1. Vs. 57 en 58: De geboorte.

Vs. 57 en 58. „En de tijd van bevalling brak voor Elisabeth aan, en zij baarde een zoon; 58 en haar naburen en haar bloedverwanten hoorden, dat de Heer zijne barmhartigheid aan haar groot gemaakt had, en zjj waren met haar verblijd.quot;

De schrijver geeft ons Lier een bekoorlijk genre-stuk, aan het Israëlietische volksleven ontleend. Men ziet do buren de een na den ander aankomen, en vervolgens de bloedverwanten-, genen het eerst, omdat zij een kortoren afstand hadden af te leggen. De gelukkige moeder is het middenpunt van het tooneel. Ieder nadert haar op zijn beurt, en wenscht haar geluk met de buitengewone gunst, die haar bewezen was, en verblijdt zich met haar. De uitdrukking

1 :58 en 59.

heeft groot gemaakt wijst op een geheel nieuwe openbaring der goddelijke barmhartigheid, die het besef van de goedheid Gods bij hen, Jie daarvan de voorwerpen of getuigen zijn, verhoogt. De vorm auriis, letterlijk 7net haar,

berust chiarop, dat de persoon, die het voorwerp van de handeling is, beschouwd wordt als op de eene of andere wijze daarbij medewerkende; vgl. bet Dy Gen. 19: 19

en 1 Sam. 12 : 24. Velen hebben het verbum wvézoupov opgevat in den zin van gelukwenschen. Ik zie niet in, waarom men niet zou blijven bij de natuurlijke beteekenis van zich verblijden met. Hier hebben wij de eerste vervulling van de woorden des engels in vs. 14.

2. Vs. 59—6G: De besnijdenis.

Vs. 59 en GO. „En het geschiedde, dat zij op den achtsten dag kwamen, om het kind te besnijden, en zij noemden bet kind Zacbarias, naar den naam van zijn vader, 60 en zjjne moeder antwoordde en zeide; Neen, maar hij zal Johannes beeten.quot;

Door de besnijdenis werd het kind in het verbond ingelijfd. Ten behoeve van zijn heidensche lezers, herinnert Lukas, dat deze plechtigheid op den achtsten dag na de geboorte plaats had. In de allereerste tijden bepaalde de vader of de moeder den naam van het kind volgens de eene of andere bijzondere omstandigheid, waarmede zijn geboorte gepaard ging (Gen. 4:1, 25; 17 : 19; 19 ; 37, enz.) Later gaf men het kind zijn naam, als het besneden werd, en gewoonlijk den naam van zijn vader of van een zijner voorouders. Het imperf. èhxhoüv, zij noemden, dat de bloedverwanten en buren van vs. 38 tot subject heeft, duidt een poging aan, die niet gelukt. — Men heeft in de overeenstemming tusschen Zacharias en Elisabeth het werk van een goddelijke openbaring gezien. Anderen vinden in deze bijzonderheid een inconsequentie van den verhaler, die er

10*

1:60—63.

niet meer aan gedacht zou hebben, dat de vader en de moeder niet met elkander konden spreken. Alsof Zacharias gedurende de pas verloopen negen maanden de bijzonderheden van zijn visioen niet aan Elisabeth heeft kunnen mededeelen door hetzelfde middel, dat hij binnen enkele oogenblikken gebruiken zal (vs. 63)!

Vs. 61—63. „En zij zeiden tot haar: Er is niemand van *) uwe maagschap, die dezen naam draagt. 62 En zij wenkten zijn vader, om te weten, hoe hij wilde, dat hij genoemd zou worden. 63 En als hij een schrijftafeltje geëischthad, schreef hy, zeggende: Johannes is zijn naam. En zij verwonderden zich allen.¹\'

De lezing sx rfa ... wordt door gewichtiger autoriteiten gesteund, dan de lezing tv Tij . — Moet men met eenige kerkvaders uit het èvévsuov, zij wenkten, het besluit trekken, dat Zacharias stom en doof te gelijk was geworden? Het voorgaande verhaal doet niets dergelijks vermoeden; maar het gebeurt menigmaal, dat men onbewust de gewoonte aanneemt, zich op deze wijze te onderhonden met hen, die zich alleen door teekenen verstaanbaar kunnen maken. Bleek en Weiss nemen liever aan, dat, daar Zacharias alles gehoord had, slechts een vragende wenk noodig was, om van hem te vernemen, hoe hij er over dacht. — Het artikel ro\' staat dikwijls vóór een zin, die als een substantief wordt gebruikt; vgl. Matth. 19 : 18; Rom. 8 : 26, enz. De optativus öehoi met civ in deze indirecte vraag geeft een bloote mogelijkheid te kennen: „Welken naam hij hem zou willen geven (gesteld, dat hij in dit opzicht een wensch had)quot;; vgl. Schani.

Vs. 63. Utvwlhov, een mei was hestreken tafeltje, waarop

1

T. R. leost en rif tTuyyyvtix met D ou 10 andere Mjj.i N A B en 0 Mjj 5« ryq (rvyyeveiac;.

1 : 63 en 64.

men met een stift schreef. Het hsyuv, zeggende, wil volstrekt niet te kennen geven, dat bij begon te spreken, en den naam uitsprak, terwijl hij hem ter neder schreef. Zoo heeft Origenes het verklaard en Luther het overgezet; maar ten onrechte. Dit woord komt overeen met het Hebr. l?3Nb, dat ook op hetgeen schriftelijk gezegd is toepasselijk is; vgl. 2 kon. 10 : 6 (quot;rasb aro^i) De beteekenis van dit héyav is: verklarende, de zaak beslissende. — Door is, in plaats van zal zijn te gebruiken, doet Zacharias gevoelen, dat hij aan een hoogeren wil gehoorzaamt. — De verwondering der aanwezigen werd niet veroorzaakt door de overeenstemming tusschen vader en moeder; want ieder begreep, dat zij elkander over dit punt hadden kunnen verstaan. Hetgeen hen verraste, was de keus van dien naam, die zoo heteekenisvol was en in de familie niet voorkwam.

Vs. 64, „En terstond werd zijn mond geopend, en eveneens zijne tong, en hij sprak, God lovende.quot;

Het verbum werd geopend past niet voor het tweede subject: zijne tong. Dit is een onnauwkeurigheid van uitdrukking , die in alle talen voorkomt (Zeugma); vgl. 1 Cor. 3: 2. De nadruk ligt hier op fAasAf/, hij sprak. Het ongeloof had hem van de spraak beroofd, de gehoorzaamheid geeft hem die terug. Het svloyüv, lovende, zegt ons, welk gebruik hij terstond van dat teruggekregen vermogen gemaakt heeft. Het is nu de vraag, of deze lofprijzing niets anders is, dan de in den volgenden lofzang (vs. 67 en verv.) vervatte dankzegging, die alleen om het verhaal niet af te breken aan het einde zou geplaatst zijn, of dat de volgende lofzang, zooals Weiss en anderen meenen, een geheel andere ev^oyix is, die later door Zacharias werd uitgesproken. Men wijst op het verschil tusschen de verba evXoysh en Trpotynusiv (vs. 67). Maar de twee handelingen van dankzeggen en profeteeren zijn niet zóó van elkander verschillend, dat zij niet op een en dezelfde rede van toepassing zouden kunnen zijn. Het (v?gt;oyyToq \'o Qsos, geloofd zij God, van vs. 68 staat

1 : 65 en 66.

stellig in verband met het süfoyüv tov 9sóv van vs. 64. En wanneer had deze lofzang van Zacharias, die gedurende de negen maanden van stomheid langzaam in zijn hart was gerijpt, op natuurlijker wijze uit zijn mond kunnen vloeien, dan op het oogenblik zelf, toen de spraak hem teruggegeven werd? De volgende verzen beschrijven ons den indrnk, die in de geheele streek van het gebergte van Juda door deze gebeurtenissen werd terruggebracht.

Vs. 65 en 66. „En er kwam vrees over allen, die rondom hen woonden, en in het geheele gebergte van Judéa sprak men met elkander over al deze dingen. 66 En allen, die ze gehoord hadden, bewaarden ze in hun hart, zeggende: Wat zal toch dit kind wezen? En \') de hand des Heeren was met hem.quot;

Op het zien van dit wonder wordt de verbazing vrees. Dit is het eerste begin der Messiaansche gemoedsbewegingen. — De uitdrukking rot pfaxTa rxurx doelen niet op de woorden, die bij de plechtigheid der besnijdenis (vs. 59—64) gesproken werden, zooals Meyer en Wem meenen. Zij komt veeleer overeen met het Hebr. nbNn van het O. T., dat ge

bezigd wordt in den zin van: die dingen (Gen. 15; 1 e. a. pl.).

Vs. 66. Men hoorde niet alleen; men nam ook tor harte. Het Tidévxi iv is het Hebr. sb by QiuJ. — Het xpx, toch,

beteekent: tengevolge van al hetgeen deze geboorte gekenmerkt heeft. De laatste zin van het vers heeft in de lezing van den T. R. een zeer eenvoudige beteekenis: „En van dat oogenblik af was de hand des Heeren met het kind.quot; Deze opmerking staat daar als een korte samenvatting van do geheele geschiedenis van Johannes vóór zijn openlijk optreden. Door die van vs. 80 aangevuld, voert zij ons tot aan 3:1.

1) T. R. leest eenvoudig xut met A en 13 andere Mjj. Syr.; N B C D L It.: 7«/).

1 ; 66.

Leest men daarentegen met de Alexandrijnen xx) yap, want ook of en inderdaad, dan moet men deze overweging üf met de voorafgaande vraag in verband brengen, door haar te leggen in den mond van hen, die deze vraag doden, zoodat men dezen zin krijgt: „Wat zal toch dit kind wezen? Want de hand des Heeren was op hemquot; (zoo Slorr, Hofmann, e. a.); öf men moet haar met Bengel, Weiss, Keil en Schanz den verhaler toeschrijven, die door deze historische opmerking de vraag der bewoners van Judéa zou willen rechtvaardigen, zoodat de bedoeling zou zijn: „Wat zal toch dit kind wezen?quot; (zoo vraagden zij) „Want de hand de hand des Heeren was zichtbaar op hem.quot; Maar in het eerste geval is het imperf. iV) was, niet te begrijpen. Ook zou het van den kant dezer menschen pedant zijn, hunne eigene vraag te verklaren. Tegen de tweede opvatting pleit, dat de verhaler in het aaoimavTei; {gehoord hebbende) en in het amp;?x {toch) reeds een dubbele rechtvaardiging van de vraag heeft gegeven; waarom zou dan nog een derde noodig zijn? Bovendien kon men eerst later tot de overtuiging komen, dat Gods bijzondere zegen op de ontwikkeling van het kind rustte. Het latere feit kon de vraag, die door den Evangelist spoedig na de besnijdenis wordt geplaatst, niet motiveeren. De Alexan-drijnsche lezing is dus een onjuiste verbeteiing, welke te danken is aau afschrijvers, die gemeend hebben, de vraag tot aan het einde van het vers te moeten voortzetten.

3. Vs. 67—80: De lofzang.

Wij hebben hier den in vs. 64 aangekondigden lofzang. Lukas vermeldt hem eerst aan het einde, niet alleen om het voorafgaande verhaal niet af te breken, maar ook omdat deze lofzang in zijn oogen een waarde had, die onafhankelijk is van het oogenblik, waarin hij werd uitgesproken. Evenals het gesmolten metaal uit den smeltoven uitstroomt, zoodra een uitgang daarvoor geopend wordt, zoo stroomden uit het hart van Zacharias in afgemetene en welluidende woorden de gevoelens en gedachten, waarvan het vervuld was

1 : 66.

geworden gedurende die negen maanden van stille overpeinzing, van vernedering en van dankbaarheid. Deze lofzang wordt een profetie genoemd, omdat hij de vrucht is van een heilige geestvervoering, die gepaard ging met een door de bijzondere inwerking des II. Geestes verkregenen dieperen blik in de goddelijke gedachte. Wij vinden in dezen lofzang denzelfden gang als in de toespraak van Elisabeth, welke eveneens aan de buitengewone werking van den H. Geest wordt toegeschreven. In de eerste strophe dankt Zacharias voor de komst van het Messiaansche heil, dat hij reeds in het aanzijn van het kind van Maria verwezenlijkt ziet (vs. 67—75); voorts werpt hij, maar enkel in het voorbijgaan, een blik op zijn eigen zoon, die geroepen is, dit groote werk voor te bereiden (vs. 76 en 77); daarna keert hij terstond weêr terug tot het goddelijke kind, dat op aarde de duisternis in licht zal veranderen (vs. 78 en 79). Het heil, de voorlooper, de Zaligmaker — ziedaar den gang der rede. Zijn pneumatisch karakter blijkt reeds uit deze uiteenzetting. De priesterlijke toon van dezen lofzang, die het Benedictus genoemd wordt, steekt af bij den koninklijken toon van dien van Maria, dien men het Magnificat noemt.

Vs. 67—70. „En Zacharias, zijn vader, werd vervuld met den Heiligen Geest, en profeteerde, zeggende: 68 Geloofd zij de Heer, de God Israels, omdat Hij zijn volk bezocht en zijn verlossing teweeg gebracht heeft, 69 en ons een hoorn des heils heeft verwekt in het huis van David, zijn knecht, 70 gelijk Hij gesproken had door den mond zijner heilige¹) profeten, die er te allen tijde geweest zijn:quot;

Het eü^oyvsróq, geloofd zij, herinnert aan het svKoyuv van vs. 64. Het woord bezoeken is de vertaling van het Hebr.

1

T. E. leest met A C en 14 Mjj., tmv tuaschon ocyim en «tt\' JS B L A laten dit tmv weg.

1 :69 en 70.

quot;ipamp;, dat een goddelijke tusschenkomst na een tijd van schijnbare verlating te kennen geeft, hoedanig ook het doel van die tusschenkomst zijn moge, hetzij om genade te bewijzen of om te straffen. In het Grieksch moet het object van dit verbum uit het volgende worden genomen. — De

uitdrukking ïdrputrii; beteekent: verlossing door middel van een loskooping. De verlossing, welke Zacharias verwacht, is zonder twijfel de politieke verlossing van het volk Gods, maar als berustende op zijn geestelijke herschepping, die de Messias tot stand moet brengen (vs. 75 en 77).

Vs. 69. Het beeld van den hoorn komt dikwijls voor in het O. T., om de kracht, die omverwerpt, te kennen te geven. Het is ontleend, niet aan de hoornen van het altaar, die de misdadigers zochten vast te grijpen, maar aan den hoorn van den stier, waarin de kracht van het dier zetelt. Het woord iyelpsiv, verwekken, is wel een geschikt woord voor een organische voortbrenging. Een der Psalmisten had gezegd (Ps. 132 : 17): „Ik zal David een hoorn doen uitspruiten.quot; Deze door Ezechiël nogmaals uitgesprokene belofte ziet de profetische blik van Zacharias voortaan vervuld. De uitdrukking: en hel huis van David verheft het boven allen twijfel, dat Zacharis Maria als eene afstammeling van David beschouwd heeft.

Vs. 70. De grootheid dezer weldaden blijkt ddaruit, dat zij door oude en aanhoudende beloften was aangekondigd. Een priester als Zacharias, die van kindsbeen af in het O. T. onderwezen werd, kende deze profetieën zeer goed. Leest men het art. tüv (na ayiaiv), dan kan men dylcov als een substantief opvatten, waarvan TrpocpijTÜv de appositie zou zijn: der heiligen, namelijk der profeten van allo tijden. Maar de uitdrukking ayluv kan niet in zulk een bijzonderen zin gebruikt zijn. Als substantief opgevat, doelt zij op al de godvruchtigen van het O. V., hetzij zij profeten waren of niet. Men zou xyluv ook als een adjectief kunnen beschouwen, door de woorden tuv xir\' aiüvos tusschen twee comma\'s te plaatsen: door den mond der heilige profeten, van hen, die te allen tijde geweest

1 : 70—72.

zijn. Maar het is veel eenvoudiger, met de Alexandrijnen het tweede tüv weg te laten. Het epitheton ayiuv, heilig, duidt de profeten aau als mannen, die God gewijd hoeft tot organen zijner openbaring, en die spreken als de mond Gods. Het arr\' «iww?, te allen tijde, wijst

tot aan Sainuël terug, met wien de onafgebrokene rij der profeten een aanvang nam. In denzelfden heeft Longinus die uitdrukking gebruikt, als hij zegt: reu; xk XIÜVOC pyTopxi;.

Vs. 71 en 72. „verlossing van onze vijanden en van de hand van al degenen, die ons haten, 7 2 om barmhartigheid te doen aan onze vaderen, en gedachtig te zijn aan zijn heilig verbond;\'¹

Deze twee verzen zijn de ontwikkeling van het denkbeeld hoorn des heils, vs. 69; (rurypltxv is de appositie van xépx; ccoTypixt;. en niet, zooals Beza en Grolius meenen, het object van èxixvias — Alle uitleggers zijn van gevoelen, dat de uitdrukking raiv /mvovvtuv , van hen, die ons haten, precies dezelfde beteekenis heeft als èx^Pquot;^v wü^vgt; van onze vijanden. Ik kan onmogelijk met hen medegaan. Het ttkvtuv, dat hier bijgevoegd is, kan geen ander doel hebben, dan den kring der vijanden, waaraan Zacharias denkt, uit te breiden: „van onze vijanden, en in het algemeen van de hand van al degenen, die..Zacharias weet heel goed, dat het ware Israël nog andere vijanden heeft, dan de heidenen, en hij verwacht, dat de inlandsche tirannen ook te niet zullen worden gedaan door den Messias.

Vs. 72. Terwijl God de levenden verlost, bewijst Hij barmhartigheid aan de gestorvenen, de vaderen, die, toen zij de vervulling der beloften zoo lang zagen uitblijven, denken konden, dat God ze vergeten had. Vgl. vs. 54 en 55.

Vs. 73—75, „den eed, dien Hij Abraham, onzen vader, gezworen heeft, om ons te geven, 74 dat

1 : 74 en 75.

wij, verlost zijnde uit de hand onzer¹) vijanden, Hem dienen zouden 75 zonder vrees, in heiligheid en gerechtigheid voor zijn aangezicht, gedurende al onze dagen ²).quot;

Na het werktuig der verlossing (vs. 68—70) en de verlossing zelf (vs. 71—72), wordt het doel en het heerlijk einde daarvan opgegeven. Da accus. opicov, eed, kan niet afhangen van {Grotius), dat veel te ver daarvan

verwijderd is, noch van ftvyvêijvixi (de Wette, Bleek), dat in het N. T. alleen den genit. regeert. Hij is dus een appositie van Siix0i)kvs dyias: het heilig verbond, dat met een eed gesloten werd. Alleen is het in dit geval het subst., hetwelk de attractie ondergaat van het prou. relativum (ai/), dat daarop betrekking heeft, terwijl gewoonlijk het omgekeerde plaats vindt. — Door Soüvxi, om te geven, wordt zoowel de inhoud van den goddelijken eed als het doel, dat God zich daarmede heeft voorgesteld, aangekondigd.

Dit doel, dat in vs. 74 genoemd wordt: Hem dienen zonder vrees, wordt nader verklaard door de woorden; verlost uit de hand onzer vijanden. Toen Pilatus het bloed der Galileërs met dat hunner offeranden vermengde, kon men God niet zonder vrees in zijn tempel dienen; maar als de Messias optrad, dan zou dat alles veranderen. — De twee eigenschappen, die door oaiorys, heiligheid, en SixMotrtivv, gerechtigheid, worden uitgedrukt, verschilden bij de Grieken door hun object. Het object van do eerste was de Godheid, dat van de laatste waren de menschen; zie de door Schanz uit Plato en Polybius aangehaalde plaatsen. Maar op bijbelsch terrein heeft zoowel de heiligheid als de gerechtigheid betrekking op God. Volgens Euthymius geeft oaiizys de vroomheid, en hmiovvvy het geheel van de andere deugden te

1

T. R. leest vuuv na exüfm met A O on 15 Mjj. It. Syr.; N B L loton het weg.

2

ï) B L lezen: vxraif yiispxii; in plaats van irarus ras yinefxi;, dat al de anderen lezen. T. E. leest met E en 6 Mjj., tgt;); fw); tusschen wepx; viij-uv.

1: 75 en 76.

kennen. Weiss en Scham verstaan onder de eerste des raenschen innerlijke overgave van zichzelf aan God, en onder de laatste de volkomene vervulling van de verplichtingen, waarvan die overgave de ziel is. Het komt mij voor, dat èviÓTiis veeleer de volkomene afwezigheid van alle onreinheid, en Iikxiojiivv het positieve doen van al wat goed is te kennen geeft; vgl. Efez. 4 : 24, waar beide uitdrukkingen, evenals hier, met elkander verbonden zijn. De woorden: voor zijn aangezicht worden gewoonlijk gebruikt, om den dienst der priesters in den tempel te kenmerken. Het resultaat van het Messiaansche werk zal een Godsvolk zijn, dat een leven leidt, hetwelk door zijn reinheid en heiligheid aan een dage-lijkschen eeredienst gelijk wordt; vgl. Zach. 14 : 20 en 21. Men ziet hier, hoever de Messiaansche hoop der godvruchtigen in Israël in heiligheid en in waardigheid de grof-zinnelijke politieke verwachtingen, waarmede de verbeelding van de groote massa van het volk zich vleide, overtrof.

Van de hoogte van den heiligen staat van zaken, waarin Zacharias zich zooeven in den geest heeft verplaatst, vestigt hij nu den blik op het nietige kind, dat daarvoor den weg moet bereiden.

Vs. 76 en 77. „Ea gij¹), kindje, zult een profeet des Allerhoogsten genoemd worden: want gij zult voor het aangezicht²) des Heeren heengaan, om zijne wegen te bereiden, 77 ten einde aan zijn volk kennis des heils te geven door de vergeving hunner ³) zonden,quot;

Het dat de Alexandrijnen na xoCt tru, en gij, lezen, voegt bij het denkbeeld van gelijkheid (W) dat van vooruitgang, van tegenstelling. Deze lezing heeft de Itala en de

1

N ü C D L B voegen Se bij nat crv.

2

T. B. leest irpo nforomov met A C 16 Mjj. It.; N B leien svutiov,

3

A C en 4 Mjj. lezen wxwv, in plaats van uvtuv, dat T. B. met al de andere Mjj. It. 9yr. leest.

1:76—77.

Peschito tegen zich. Misschien kent zij ook inderdaad veel te veel gewicht toe aan de ondergeschikte persoonlijkheid, die hier besproken wordt. En gij, kindje, zegt Zacharias. Hij noemt het niet eens zijn zoon; zoozeer trad zijn eigene persoonlijkheid voor hem op den achtergrond tegenover het werk, dat hij tot stand ziet komen. — Gij zult genoemd worden: het zal uw wettige titel zijn. Hiermede is de inhoud van vs. 16 en 17 teruggegeven. — Om de wegen te bereiden: door de harten der kinderen Israels te bekeeren tot den Heer, hunnen God (vs. 16).

Vs. 77. Ten einde kennis des heils le geven. Dit is het einddoel van den arbeid des voorloopers. Terwijl hij de harten door het berouw tot God terugbrengt, zal hij aan Israël een zuiverder kennis van het heil trachten te geven, dan die, welke het hart van dit volk vervulde. Weiss verbindt de woorden: door de vergeving der zonden met het verbum geven: „De voorlooper zal door de vergeving der zonden aan het volk de kennis verschaffen, dat het heil nabij is.quot; Maar nergens wordt den Dooper de volmacht om vergeving der zonden te schenken toegeschreven, zelfs niet in Mark. 1:4, waarop Weiss zich beroept. Schanz laat met Calvijn, Luther, Meyer e. a. het èv xcpéaei van de uitdrukking yvüiriv ruTvpttx? afhangen: „om een kennis van het heil te geven, die in de vergeving bestaat.quot; Maar het is onmogelijk, zich door deze constructie een helder denkbeeld te vormen van hetgeen bedoeld zou zijn. Het èv xipéaei kan alleen van (rumpion; afhankelijk zijn: de kennis vaneen heil, dat in de vergiffenis bestaat. Om deze gewichtige woorden van Zacharias goed te verstaan, moet men hetgeen hij hier aangaande het werk van Johannes zegt vergelijken met hetgeen hij in vs. 71 van dat van den Messias gezegd heeft. Deze brengt het heil, trurvpixv, aan^ Johannes zal de kennis van het heil geven, Het begrip, dat men in Israël van het heil had, was vervalscht. Een hoogmoedig en haatdragend patriotisme had zich meester gemaakt van den geest van het volk en van dien zijner oversten. De verwachting van een uitwendige verlossing was in de plaats gekomen van die

1 :77 en 78.

van een zedelijk heil, van een heil als dat, hetwelk Zacharias zooeven beschreven heeft (vs. 74 en 75). Daarom was het noodig, dat, voordat de Messias verscheen om zijn werk te volbrengen, een andere door God gezonden persoon aan den arbeid ging, om het volk af te brengen van het valsche begrip, dat het zich aangaande heil vormde, en het daaromtrent een juist begrip te verschaffen, door aan te toonen, dat de grondslag der Messiaansche verlossing in het zuiver geestelijke feit van de vergeving der zonden bestaat. Anders zou men, als de Messias dit geestelijke, van de politieke verlossing zoo geheel verschillende heil het volk kwam aanbieden, Hem zonder twijfel den rug hebben toegekeerd met het verwijt, dat Hij een heil verzon ten behoeve van zijn onmacht (vs. 17). De taak van Johannes was dus wèl, het begrip te herstellen van een heil, dat in de eerste plaats in de vergeving der zonden bestond. Deze woorden werpen een helder licht op de noodzakelijkheid der zending van een voorlooper. Men moet oiutüv, hunne zonden, nl. die des volks, lezen, en niet vutuv, ome, een lezing, die zeer onvoldoende gewaarborgd is. — Van den voorlooper komt Zacharias op den Zaligmaker terug, en beschrijft zijn hoogeren oorsprong, vs. 78, en zijn zegenrijk werk, vs. 79.

Vs. 78. „wegens de ingewanden van barmhartigheid, waarmede ons bezocht heeft \') de Opgang uit de hoogte,quot;

De , ingewanden, d^uni, zijn de zetel van alle

diepe gewaarwordingen, en bij de Hebreen voornamelijk van het medelijden en de teedere liefde. Het li» (met den accus.), wegens, heeft betrekking op het voorafgaande denkbeeld van de vergeving der zonden, en indirect op den geheelen inhoud van vs. 7ö en 77, daar de geheele komst van Johannes bestemd is, om deze vergeving voor te bereiden. — Het heil wordt toegeschreven aan de barmhartigheid van God

1) ï. B, leest fTfTXE\'j\'ars met A C uu IB Mjj.j N B L fKitrM^eTxi.

1:78.

zelf, evenals in het woord van Jezus: „Zoo lief heeft God de wereld gehad ..(Joh. 3 : 16). — In plaats vau sirsaicé-^pxTo, heeft bezocht, zooals de Byzantijnsche en de Westersche Handschriften lezen, vinden wij in de Alexandrijnsche tirisKi-\\psTxi, zal bezoeken. Met uitzondering van Tisschendorf, kiezen de nieuwere uitleggers, Weiss, Keil, Hofmann, enz. do laatstgenoemde lezing. Maar het is niet te begrijpen, waarom Zacharias, na in den verledenen tijd over de komst van den Messias te hebben gesproken, v. 68 en 69, nu eensklaps daarover spreken zou als over een zaak, die nog komen moet. Deze lezing is waarschijnlijk het gevolg van de banale overweging, dat de Messias toen nog niet verschenen was. Volgens Wem en Hofmann zou God het subject van het verbum bezoeken, en xvxto^ een appositie zijn: „God zal ons bezoeken als opgang uit de hoogte.quot; Maar dit zou een zeer zonderlinge manier van spreken zijn. Het is veel natuurlijker, xvamp;toXvi te beschouwen als het subject van het verbum: een uit de hoogte opgaande ster heeft ons bezocht. Het verbum xvonamp;.teiv, opgaan, wordt hetzij voor een kiem, die uit den grond uitspruit, hetzij voor een ster, die aan den hemel verschijnt, gebruikt. In Jes. 4:2, Zach, 3:8, 6 : 12, en verscheidene keeren bij Jeremia, wordt de Messias vergeleken bij een loot, die uit de aarde te voorschijn komt. Hij wordt zelfs nas, spruit, genoemd, en men zou daardoor er toe kunnen komen, hier het verbum in de eerst genoemde beteekenis te

nemen. Maar de bepaling s% tyou;, uit de hoogte, en de uitdrukkingen inKpavxi, schijnen, en xxreuduvxi, richten, passen wel bij het beeld van een ster, maar niet bij dat van een plant. De LXX gebruikt heï verbum KvoiTsWsiv, om het opgaan van de maan (Jes. 60: 19), van de zon der gerechtigheid (Mal. 4:2), van het licht des heils (Jes, 9:1), van de heerlijkheid des Heeren (Jes. 60 : 1) te kennen te geven. Het subst. civxTO^ wordt door de klassieke schrijvers gebezigd, om het opgaan van zon, maan en sterren, en eveneens het Oosten zelf aan te duiden. Deze beteekenis is de cenige, die hier mogelijk is: een opgang uit de hoogte,

1: 78.

d. w. z. een wezen, dat van boven komt. Zonder twijfel heeft de uitdrukking uil de hoogte iets bevreemdends bij het spreken over een ster, die men zich integendeel voorstelt als aan den gezichtseinder oprijzende; en om deze reden hebben eenige uitleggers haar doen afhangen van het verbum heeft bezocht. Het is echter veel natuurlijker, haar te verbinden met het zeldzame en vreemde woord xvotrohvi, dat een nadere bepaling noodig had: een ster uit de hoogte, die ons op aarde bezoekt. Daardoor wordt te kennen gegeven, dat dit op aarde verschijnende wezen van hoogeren oorsprong is. Zacharias was door Maria bekend met het wonderbare karakter der geboorte van Jezus. Bleek vindt hier een woordspeling. De twee beelden van de spruit en de ster zouden in het woord xvarohii met elkander verbonden zijn; en daar er in het Hebreeuwsch geen woord bestaat, dat deze dubbele beteekenis in zich vereenigt, zou daaruit voortvloeien, dat onze twee Hoofdstukken niet op een Arameesch origineel berusten, maar oorspronkelijk in het Grieksch werden opgesteld. Daarmede valt natuurlijk de echtheid van den lofzang van Zacharias. Maar dit alles is niets anders, dan een spel van Bleek\'s verbeelding. Het is zonneklaar, dat de schrijver het woord xvxToïj niet gebruikt kan hebben in den zin van spruit, daar deze beteekenis onbestaanbaar is met al de andere uitdrukkingen van de plaats.

Vs. 79. „om te schijnen over degenen, die gezeten zijn in de duisternis en in de schaduw des doods, ten einde onze voeten te richten naar den weg des vredes.quot;

De uitdrukkingen van dit vers zijn ontleend aan Jes. 9 : 1 en 60: 2. De duisternis is het zinnebeeld der vervreemding van God en van den toestand van ellende en onwetendheid, die daarvan het gevolg is; en de schaduw des doods, d. w. z. de nacht, die de oogen des stervenden omhult, is de uitdrukking van de zwartste duisternis. Zoo beklagenswaardig is in de oogen van Zacharias de toestand, waarin de Joodsche en de

1 : 79 en 80.

heidensche wereld zich bevinden op het oogenblik, dat de Messias op aarde verschijnt, Het woord geieten zinspeelt op den toestand van mismoedigheid en wanhoop, waartoe de menschheid vervallen is. Evenals een karavaan, die verdwaald is en door den nacht werd overvallen in de woestijn, zit zij daar ter neder, niets anders verwachtende, dan den dood. Eensklaps verschijnt een schitterend gesternte aan den horizont. Zijn vriendelijke stralen verlichten de reizigers; zij vatten weder moed, staan weer op, om de reis te vervolgen, en vinden den weg terug. De uitdrukking ome voeten doet zien, dat Zacharias ook de Joden rekent tot de volken, die in duisternis gezeten zijn. —• Het is niet noodig, de uitdrukking weg des vrede* op te vatten in de beteekenis van: weg, die tot den vrede en tot het heil voert; daarmede wordt, zooals IJofmann zegt, de weg bedoeld, waarop men in vrede, d. w. z. in volmaakte veiligheid, wandelt, omdat hij verlicht is.

De lofzang van Zacharias werd voorafgegaan door een opmerking, die de verhalen besloot, welke betrekking hebben op de geboorte van Johannes den Dooper (vs. 6G); evenzoo wordt hij gevolgd van een mededeeling, die inzonderheid ten doel heeft, den overgang te maken van de kindsheid van Johannes tot de aanvaarding van zijn ambt:

Vs. 80. „En het kind wies op en werd sterk in den geest, en hy was in de woestijnen tot op

den dag zijner vertooning aan Israël.quot;

Wij hebben hier de beschrijving van de jeugd van Johannes; eerst uit een physiek oogpunt: hij wies op, en daarna met het oog op zijn geestelijke, d. w. z. godsdienstige, zedelijke en verstandelijke ontwikkeling: hij werd sterk in den geest. Do geest is hier niet de goddelijke Geest, maar de geest van Johannes zelf. Alleen moet men in het oog houden, dat de geest, het godsdienstige orgaan, waarmede de mensche-lijke ziel begaafd is, enkel onder de werking van den godde-lijken Geest ontluikt, gelijk het oog zich slechts door de Goubï, Lukas. I, 11

1:80.

aanraking met het licht opent. De uitdrukking xpxTaiovvQxi, sterk WJrden, lieoft betrekking op die zedelijke kracht, waardoor de geest de aandriften des lichaams en de natuurlijke neigingen bij hem beheerschte. Van zijn vroegste jeugd af bereidde Johannes zich voor zijn taak door een streng leven, vol ontberingen, en aan stille overdenkingen gewijd: hij was in de woestijnen. Hier is sprake van de woestijn van Juda ten Westen van de Doode Zee, een plateau met diepe kloven, waardoor eenige beken naar die zee af-stroomen. Rijk aan grotten, is deze streek te allen tijde het toevluchtsoord van kluizenaaars geweest. In den tijd van Johannes den Dooper vond men een groot aantal ver-eeuigingen van Esseërs in deze eenzame plaatsen. Men heeft daaruit het besluit getrokken, dat Johannes door deze kloosterlingen onderwezen en gevormd is geworden. Dit gevoelen is niet alleen in strijd met de bedoeling van onzen tekst, die de ontwikkeling van Johannes den Dooper aan God alleen en aan den vertrouwelijken omgang met Hem wil toeschrijven, maar het is ook in lijnrechte tegenspraak met de feiten. Deze bewijzen in ieder geval, dat, indien Johannes ooit in aanraking is geweest met die kluizenaars, het eenige voordeel, dat hij van hun onderwijs gehad heeft, hierin bestond, dat hij op alle punten in zijn denken en handelen de tegenovergestelde richting opging. De leer des Esseërs gaf het Messiaansche element in het Judaïsme geheel prijs; de ziel van het leven van Johannes en van zijn werkzaamheid is geweest de verwachting van den Messias en de voorbereiding van het rijk, dat Hij stichten zou. De Esseërs zochten den zetel der zonde in de materie; Johannes doet door zijn krachtige opwekkingen tot bekeering duidelijk zien, dat hij hem in den vrijen wil stelt. De Esseërs, die geheel verdiept waren in hun mystieke bespiegelingen, onthielden zich van allen invloed op het nationale leven; Johannes werpt zich, op een teeken van boven, stoutmoedig midden onder het volk, en grijpt tot aan het einde toe krachtig en moedig in de aangelegenheden van zijn land in. De betrekking tusschen Johannes on de Esseërs is gelijk aan die tusschen

1:80.

Luther en de mystieken der midden-eeuwen. Het eenige, dat de voorlooper en die sekte met elkander gemeen hebben, is liet besef van de zedelijke ontaarding van het volk, dat hen omringde. De middelen, die zij daartegen aanwendden, waren geheel verschillend. — Het woord xvóclsii-i:, dat wij met ver looning vertalen, geeft eigenlijk de installatie van een ambtenaar in zijn ambt, zijn officiëele voorstelling, te kennen. Blijkbaar moet God als de handelende persoon daarbij gedacht worden. Uit de woorden van Johannes den Dooper, die in Joh. 1 : 31—33 staan opgeteekend, kunnen wij opmaken, dat een rechtstreeksche mededeeling van boven, een theophanie, wellicht gelijk aan dio, welke Mozes van de woestijn naar Egypte terugbracht, voor hem het teeken was om zijn werk te beginnen. Maar de Evangelisten hebben geen enkel bericht over deze geheimzinnige roeping voor ons bewaard. Zij verzinnen niets; zij verhalen slechts, wat hun-gt; overgeleverd werd.

V.

De gebooutr van Jezus. (2; 1—20).

Wij zullen nu getuigen zijn van de vervulling der belofte, die aan Maria gegeven was. Een rein wezen verschijnt te midden van de bezoedelde menschheid. Het is een tweede schepping, een feit, welks gevolgen mettertijd aardeen hemel moeten omvatten. De blik van God rust met een onvermengd welgevallen op dezen pasgeborene, en de hemelsche geesten, die God deel laat nemen aan de uitvoering van zijn plan, vieren deze gebeurtenis, die het goddelijke licht tot aan de uiterste einden der zedelijke wereld zal doen doordringen. - - Er zijn drie afieelingen: Jezus wordt geboren, 2; 1—7; de engelen vieren zijn geboorte, vs. 8—14; de herders overtuigen zich daarvan en maken haar bekend, vs. 15—20.

1. ; 1—7. De geboorte van Jezus.

Dit gedeelte beschrijft de omstandigheden, die veroorzaakt

2: 1.

hebben, dat Jezus te Bethlehem geboren werd (vs. 1—2); rle reis (vs. 3—5), en de geboorte van Jezus (vs. 6—7).

Vb. 1. „Rn het geschiedde in die dagen, dat er een

bevel uitging van den keizer Augustus, dat de

geheele wereld moest worden ingeschreven.quot;

Daar de ouders van Jezus te Nazareth woonden, verklaart Lukas, hoe het komt, dat zij zich bij de geboorte van Jezus te Bethlehem bevonden. De constructie èysviTO-stjïjlóe is een nabootsing van het Hebreeuwsch. — De woorden: in die daijen voeren ons terug naar vs. 1 : G5 en 66, d. w. z. in den tijd na de geboorte van Johannes, en niet naar vs. 80, dat oen anticipatie behelst. Deze tijdsopgave moet in een ruimen zin worden opgevat, omdat er sprake is van een feit, dat tot de geschiedenis der wereld behoort (een bevel van Augustus). Men zou kunnen vertalen: in dien tijd.

In het klassieke Grieksch beteekent een bevel, dat

door de bevoegde macht wordt uitgevaardigd; stjépxsvQxi, uilgaan, komt overeen met het Hebr. Nlf (Dan. 2 : 13; 9 : 23; Esth. 1 : 19), en geeft de openbaarmaking van het bevel te kermen. Augustus regeerde van het jaar 31 v. Chr. tot 14 n. Chr. Het verbum ix7roypa^ea(xi, in sensum referri, beteekent het inschrijven van den naam van iederen burger, van zijn leeftijd en zijn beroep, van den naam van zijn vrouw en kinderen, en eindelijk van het bedrag van zijn vermogen en van zijn inkomen, in de officiëele registers, en dat alles met het oog op de vaststelling van de som, waarvoor hij in de belasting zal worden aangeslagen. — Hug beperkt hielde uitdrukking olxou.uivyi, de bewoonde aarde, tot Palestina. In deze beteekenis komt yy, de aarde, wel nu en dan voor (21 ; 23), maar dan wordt dit altijd door het verband nader aangeduid, terwijl hier de naam van den keizer Augustus juist ertoe leidt, het woord in den ruimsten zin op te vatten, nl. in dien van: de wereld, voor zoover zij een deel uitmaakte van het Romeinsche rijk. De Keizers hebben in de inscripties menigmaal den titel xupioi Tvjc olnov^sv^g.

2: 1.

Maar hier rijst een moeilijkheid: de geschiedschrijvers van dien tijd vermelden geen edict van dien aard, onder de regeering van Augustus uitgevaardigd. Men zou daarop kunnen antwoorden, dat van de drie geschieIschrijvers, die over het feit hadden kunnen spreken, Dio Cassius juist in het gedeelte, waar het bericht daarvan verwacht kon worden, slechts in den vorm van uittreksels tot ons gekomen is; dat Tacitus, in zijn Anna les, zijn verhaal eerst met Tiberius aanvangt; en dat bij Suetonius {Leven van Augustus), evenals bij iederen geschiedschrijver, ook vele andere dingen weggelaten zijn. Nochtans behoudt dit stilzwijgen der geschiedenis, tegenover de nauwkeurige opgave van Lukas, iets bevreemdends.

Ziehier eenige feiten, die kunnen bijdragen tot opheldering van dit punt. De financiën van het rijk in orde te brengen was een van de dingen, waarop Augustus zich van het begin af met bijzondere zorg heeft toegelegd. Driemaal liet hij het zielental opnemen van alle Eomeinsche burgers (in 29 en 8 v. Chr. en in 14 na Chr.). Daarna werd hetzelfde werk in de provincies, d. w. z. bij de onderworpen volken, verricht. Reeds voor hem had Julius Caesar bevel gegeven tot het kadastreeren van al het grondgebied der republiek; en eerst na 32 jaren werd deze ontzaglijke arbeid voleindigd. Augustus moet zich bezig gebonden hebben met een nieuwen statistischen arbeid, welke ten doel had, dien van Caesar aan te vullen. Want Dio Cassius (53, 30) en Tacitus (1, 11) spreken beiden over een oorkonde, Ralionarium of Breviarium imperii, die, behalve Italië, de provinciën en de bondstaten bevatte, en die „de inkomsten van ieder land; het aantal burgers en gewapende bondgenooten, het aantal vloten, koninkrijken, provinciën, het bedrag der schattingen of belastingen, en de behoeften en giften aanwees.quot; \') Deze

1) Tacitus: Opes publicae, quantum civium soeiorumque in armis, quot classes, regua, proviuoiae, tributa aut veetigalia et necessitates ao largitiones.quot;

2:1.

oorkonde was eigeuhanclig door Augustus geschreven, en hij had haar altijd bij zich. Suetonius (Octav., c. 28) spreekt eveneens over een statistisch overzicht, hetwelk Augustus bevolen heeft, dat na zijn dood in den Senaat zou worden voorgelezen. Al deze aanwijzingen hadden ten doel, in staat te stellen om te bepalen, hoeveel ieder volk moest bijdragen tot onderhoud van het rijk. De maatregelen, die voor de uitvoering van een dergelijken arbeid noodig waren, konden toch niet genomen zijn, zonder dat daartoe bevelen werden gegeven van wege den Keizer; en deze bevelen moeten betrekking hebben gehad op de verschillende landen, en dus ook op Palestina en zijn inkomsten. Want er wordt uitdrukkelijk gezegd, dat ook de verhonden koningen — en tot dezen behoorde Herodes — in de keizerlijke oorkonde werden vermeld. De bevelen werden misschien slechts geleidelijk gegeven en uitgevoerd, en terwijl rekening gehouden werd, zooals de Romeinen dit wisten te doen, met den toestand en de gebruiken der verschillende onderworpen of met hen verbonden volken. De wijze, waarop Lukas zich uitdrukt, wordt reeds genoeg gerechtvaardigd, als bewezen is, dat er onder Augustus een algemeene maatregel moet genomen zijn, met het doel om het budget van dit ontzaglijk groote rijk en het bedrag, dat ieder gedeelte daarvan in de belasting moest opbrengen, definitief te regelen,!) Tegen

1) Suidaa (een lexioogrnnf vnn de KVIquot; eeuw) bericht, clat Augustus, toen hij keizer was geworden, .,20 mannen koos, die de uitnemendsteu waren, zoowel wat hun karakter als wat hun zeden betreft, en dat hij hen naar al de landen der onderworpen volken uitzond, en hen het aantal zielen en de inkomsten liet inschrijven.quot; Kn hij voegt er bij; „Eu dit was de eerste inschrijving (at/Vi} ft zircypxtpyi vpury iyévsTo).quot; üit deze laatste woorden wil Sohürer de gevolgtrekking maken, dat het geheele bericht van Suidas niets anders is, dan een uitbreiding van de plaats van Lukas (Lehri. der N,-T. Zeilgesch., 1874, bl. 2G9). Maar de bijzonderheden, dio aan deze woorden voorafgaan, worden alleen bij Suidas gevonden, en moeten, als zij niet een zuiver verdichtsel 7,\\jn, uit de eene of andere historische bron geput zijn. Pie laatste woorden hebben, naar het mij voorkomt, deze bcteekenis: ,,Dat was de werkelijke eerste nsehrijving.quot;

2; 1.

dit resultaat, dat voor de nauwkeurigheid van Lukas pleit, maakt men twee tegenwerpingen:

Hoe kon Herodes, de onafhankelijke souverein van Palestina, het bevel hebben ontvangen, om in zijn staten een door den Keizer verordende volkstelling te doen houden? En hoe laat het zich verklaren, dat Josephus, de Joodsche geschiedschrijver, over zulk een maatregel het stilzwijgen bewaart? — liet antwoord is gemakkelijk te geven. Ondanks zijn betrekkelijke zelfstandigheid, was Herodes toch in alle gewichtige aangelegenheden van zijn bestuur van Augustus afhankelijk. Pompejus heeft het eerst aan het Joodsche volk een schatting opgelegd, en het is waarschijnlijk, dat dit gebruik van toen af zoo gebleven is. Appianus bericht (Bell, civ., V, 75), dat Herodes, toen hij van den Senaat den koningstitel ontving, zich tot het betalen van een schatting aan het rijk vi-rbonl. Wij weten, dat hij van tijd tot tijd bijdroeg tot dekking van de uitgaven van den Piomeinschen Staat voor bouwingen, openbare spelen en dei-gelijke dingen. Wij behoeven daarom niet noodwendig aan te nemen, dat de Romeinsche Regeering zelf een volkstelling heeft doen houden in de staten van Herodes, daar het zeer goed mogelijk is, dat Herodes zelf op bevel van Augustus het zielental en de bezittingen zijner onderdanen heeft doen opnemen, niet om hun een personeele belasting ten behoeve van het rijk op to leggen, maar om nauwkeuriger de schatting te bepalen, die hij, Herodes, in den naam van het volk aan den Romeinschen fiscus te betalen had. Als wij den maatregel aldus opvatten, dan beantwoordt hij geheel aan het doel, dat Augustus zich voorgesteld had, toen hij het Breviarium imperii, waarover wij boven gesproken hebben, opstelde. Het is gemakkelijk te begrijpen, dat een census, die op deze wijze geschiedde, in Joodschen vorm, door Joodsche autoriteiten, en met oog op een schatting, die door den Koning zelf, in overeenstemming met de nationale inkomsten, betaald zou worden, niet zulk een opstand teweeg bracht als die van het jaar 16, welke op een hoofdelijken omslag uitliep, en daarom door Josephus onvermeld kon zijn

2:1.

oorkonde was eigenhamlig door Augustus geschreven, en hij had haar altijd bij zich. Suetonius (Odcw., c. 28) spreekt eveneens over een statistisch overzicht, hotwelk Augustus bevolen heeft, dat na zijn dood in den Senaat zou worden voorgelezen. Al deze aanwijzingen hadden ten doel, in staat te stellen om te bepalen, hoeveel ieder volk moest bijdragen lot onderhoud van het rijk. De maatregelen, die voor de uitvoering van een dergelijken arbeid noodig waren, konden toch niet genomen zijn, zonder dat daartoe bevelen wenlen gegeven van wege den Keizer; en deze bevelen moeten betrekking hebben gehad op de verschillende landen, en dus ook op Palestina en zijn inkomsten. Want er wordt uitdrukkelijk gezegd, dat ook de verbonden koningen — en tot dezen behoorde Herodes — in de keizerlijke oorkonde werden vermeld. De bevelen werden misschien slechts geleidelijk gegeven en uitgevoerd, en terwijl rekening gehouden werd, zooals de Romeinen dit wisten te doen, met den toestand en de gebruiken der verschillende onderworpen of met hen verbonden volken. De wijze, waarop Lukas zich uitdrukt, wordt reeds genoeg gerechtvaardigd, als bewezen is, dat er onder Augustus een algemeene maatregel moet genomen zijn, met het doel om het budget van dit ontzaglijk groote rijk en het bedrag, dat ieder gedeelte daarvan in de belasting moest opbrengen, definitief te regelen. !) Tegen

1) Suidas (een lexicograaf van de lOi\'e eeuw) bericht, dat Augustus, toen hij keizer was geworden, .,20 mannen koos, die de uitnemendsteu waren, zoowel wat hun karakter als wat hun zeden betreft, en dat hij hen naar al de landen der onderworpen volken uitzond, en hen het aantal zielen en de inkomsten liet inschrijven.quot; En hij voegt er bij: „En dit was de eerste inschrijving («c/Vt» h XToypxfyii Trfiiry lyévero).quot; Uit deze laatste woorden wil Schürer de gevolgtrekking maken, dat het geheele bericht van Suidas niets anders is, dan een uitbreiding van de plaats van Lukas {Lehri. der N,-T. Zeitgesch., 1874, bl. 2G9). Maar de bijzonderheden, die aan deze woorden voorafgaan, worden alleen bij Suidas gevonden, en moeten, als zij niet een zuiver verdichtsel zijn, uit de eene of andere historische bron geput zijn. Die laatste woorden hebben, naar het mij voorkomt, deze beteekenis! ,,Vat was de werkelijke eerste nschrijving.quot;

2:1.

dit resultaat, dat voor de nauwkeurigheid van Lukas pleit, maakt men twee tegenwerpingen:

Hoe kon Ilerodes, de onafhankelijke souverein van Palestina, het bevel hebben ontvangen, om in zijn staten een dooiden Keizer verordende volkstelling te doen houden? Eu hoe laat het zich verklaren, dat Josephus, de Joodsche geschiedschrijver, over zulk een maatregel het stilzwijgen bewaart? — Hot antwoord is gemakkelijk te geven. Ondanks zijn betrekkelijke zelfstandigheid, was Herodes toch in alle gewichtige aangelegenheden van zijn bestuur van Augustus afhankelijk. Pompejus heeft het eerst aan het Joodsche volk een schatting opgelegd, en het is waarschijnlijk, dat dit gebruik van toen af zoo gebleven is. Appianus bericht {Bell, civ., V, 75), dat Herodes, toen hij van den Senaat den koningstitel ontving, zich tot het betalen van een schatting aan het rijk vt-rbon.1. Wij weten, dat hij van tijd tot tijd bijdroeg tot dekking van de uitgaven van den Romeinschen Staat voor bouwingen, openbare spelen en dergelijke dingen. Wij behoeven daarom niet noodwendig aan te nemen, dat de Romeinsche Regeering zelf een volkstelling heeft doen houden in de staten van Herodes, daar het zeer goed mogelijk is, dat Herodes zelf op bevel van Augustus het zielental en de bezittingen zijner onderdanen heeft doen opnemen, niet om hun een personeele belasting ten behoeve van het rijk op tn leggen, maar om nauwkeuriger de schatting te bepalen, die hij, Herodes, in den naam van het volk aan den Romeinschen fiscus te betalen had. Als wij den maatregel aldus opvatten, dan beantwoordt hij geheel aai het doel, dat Augustus zich voorgesteld had, toen hij het Breviarium imperii, waarover wij boven gesproken hebben, opstelde. Het is gemakkelijk te begrijpen, dat een census, die op deze wijze geschiedde, in Joodschen vorm, door Joodsche autoriteiten, en met oog op een schatting, die door den Koning zelf, in overeenstemming met de nationale inkomsten, betaald zou worden, niet zulk een opstand teweeg bracht als die van het jaar Iti, welke op een hoofdelijken omslag uitliep, en daarom door Josephus onvermeld kon zijn

2:1 en 2.

gelaten. Als men zich voorstelt, dat de maatregel, die ons bezig houdt, aldus werd ten uitvoer gebracht, dan werd daardoor niets veranderd in den toestand des volks.!)

Vs. 2. „De eerste inschrijving zelf geschiedde, toen Quirinius landvoogd van Syrië was¹).quot;

Het begrip Trpury, eerste, kan niet op een census der geheele wereld betrekking hebben. Want daar het feit, waarover gehandeld wordt, aan de landvoogdijschap van Quirinius in Syrië wordt vastgeknoopt, kan geen andere eerste census bedoeld zijn, dan die, welke op Palestina betrekking heeft. Maar ook bij deze beperking zou men kunnen vragen, of de uitdrukking eerste in absoluten zin te verstaan is: „Het was de eerste census in Palestinaquot;; en zoo niet, of zij met het tweede gedeelte van den zin in verband moet worden gebracht: „Het was de eerste census, die onder de landvoogdijschap van Quirinius plaats had. In dit geval zou de eerste census of inschrijving onderstellen, dat er ook een tweede onder denzelfden Quirinius heeft plaats gehad. Maar men kan het eerste woord ook «ut»} {ipse) accentueeren, in plaats van xutvi (ille), zooals men gewoonlijk doet. Dan zou de zin zijn: „De inschrijving zelf, die de eerste genoemd wordt, had plaats, toen...quot; Het is niet onwaarschijnlijk, dat dit de zin is van de lezing, die door den T. R. en door A C L enz. bewaaard is. Bij deze taalkundige onzekerheid komt nog een ernstige geschiedkundige moeilijkheid.

1

Vier lezingen: 1° T. R, met A CL en 13 Mjj : Civry y ctTToypoityy TTpurij eyeveTO\\ 2° B: cevry UTroypottyy vpuTy eyevero; 3° D; avryj eyevero UTToypcitpv TTpMTy, 4o ^ : ctvry ceTroypatpy syevsTO Trpury,

2:2.

Volgens do verklaring, die men gewoonlijk van ons vers geeft, heeft de volkstelling en schatting, waarover Lukas spreekt, plaats gehad, toen Quirinius landvoogd van Syrië was. Daarom heeft het den schijn, alsof Lukas haar verward heeft met die, welke 10 jaren na den dood van Herodes, in het jaar 6 onzer tijdrekening geschiedde, en tot den opstand van Judas, den Galileër, aanleiding gaf, daar Quirinius eerst in dezen tijd landvoogd van Syrië werd.

Maar letten wij in de eerste plaats op het volgende feit. Het bevel der inschrijving betrof ook Jozef, die in Galiléa woonde. Daaruit vloeit voort, dat in den tijd, toen die maatregel verordend werd, Galiléa nog onder denzelfden schepter stond als Judéa, en dat het feit bijgevolg wel onder Herodes den Grooten heeft plaats gehad, daar Palestina na den dood van Herodes onder zijn kinderen verdeeld werd, en Galiléa aan een anderen souverein toebehoorde dan Judéa. Dit feit bewijst, dat er werkelijk sprake is van een vroegeren census, dan dien van Quirinius, welke alleen Judéa betrof, dat toen reeds een Romeinsche provincie geworden was.

Een tweede feit, dat tot dezelfde slotsom voert, is, dat Jozef als afstammeling van David naar Bethlehem moest gaan. Dit bewijst, dat de census volgens de Joodsche gebruiken geschiedde, en niet, zooals die van Quirinius in het jaar 6 onzer tijdrekening, volgens Romeinsche vormen en door Romeinsche overheden.

In de derde plaats verdient het de aandacht, dat Lukas hoegenaamd geen melding maakt van een beroering of opstand, waarmede de census, waarover hij spreekt, gepaard zou zijn gegaan, terwijl deze maatregel in het jaar 6 het sein was van een opstand en een algemeen oproer, zooals Lukas heel goed wist, volgens Hand. £: 37. Het is dus ongerijmd, te zeggen, zooals dit onophoudelijk geschiedt, dat Lukas dien census, welken hij onder Herodes den Grooten stelt, verwart met dien, welke tien jaren na den dood van Herodes, onder de landvoogdijschap van Quirinius in Syrië, heeft plaats gehad. De drie aangewezen trekken onderscheiden ze beslist van elkander.

2:2.

Maar als ilit zoo is — en alles vereenigt zich om dit hoven allen twijfel tc verheffen — dan rijst do vraag, waarom Quirinius hier genoemd wordt. Want indien het volgens het hericht van Josephus (Antiq. XVII, 13, 5; XVIII, 1, 1) vaststaat, dat Quirinius den eersten eigenlijk gezegden Romeinschen census, welke tot den grooten opstand aanleiding gaf, geleid heeft, en indien Lukas hem niet met den vorigen heeft verward, hoe kan hij dezen dan in verband brengen met de landvoogdijschap van Quirinius in Syrië?

Men heeft de moeilijkheid door allerlei middelen trachten op te lossen.

Velen hebben den superlativus Ti-pw-rj? (eerste) in de be-teekenis van den comperativus Trporépa {vroeger dan) opgevat: „Deze census had plaats, voordat Quirinius landvoogd van Syrië werd.quot; Zoo lluschke,¹) Wieseler,²) Tholiïck,³) Ewald, \'¹) de Pressensé.⁴) Zonder twijfel kan vrpiiTo: vóór een subst. deze beteekenis hebben; vgl. vpccTOc Trpcóroc ü/xüv (Joh, 1 : 15 en 15: 18); rov xv\'Spó: („voor haar echtgenootquot;,

bij Suidas). Maar voor een participium, zooals ^ys^ovsvovroc, kan zij niet worden toegelaten. Er had dan 7rp)v of wps toD yiysiMvsusiv moeten staan, of althans Trpiny rijs anrcypaipyjc, Kvpwlou wsy.ovsucvTo; rïjs \'Zupix:, yevoiJ-swi: (Schürer).

Anderen meenen, dat men onderscheiden kan tusschen de openlijke bekendmaking van het edict, die onder Herodes zou hebben plaats gehad, en de uitvoering daarvan, die eerst na een lange tusschenruimte, onder de landvoogdijschap van Quirinius, gevolgd zou zijn {P au lus, ⁰ Hofmann 1); of tusschen de kadastrale inschrijving en het hel innen van de belasting, dat eerst eenige jaren later zou hebben plaats gehad {Ebrard,⁵) v. Gumpach) v), door b. v. met Ebrard

1

Ueher den zur Zeït der Gehurt Christi yehalienen Census, ISiO.

2

Chronologische Synopsis der vier Eoangelien, 1843.

3

OLaubwilrdlgiceit der evang. Geschichte, 1837.

4

Jesus-Christy Son temps, etc., 7de ed. bi. 279.

5

Wissenschafll. Kritik der evang. Gesch., 3de uitg , 1867.

2:2.

zputv op te vatten in den zin van liet Duitsche crsl: „De ixToypx0ti zelf\' had eerst plants, toon Quirinius ..of tusschen hel begin der uitvoering en hot einde daarvan, eenige jaren later, onder Quirinius {Kohier). \') Maar al deze onderscheidingen worden in den tekst ingebracht, en zijn zelfs in strijd met het verband; de eerste, omdat het B\'¹⁰ vers onderstelt, dat de uitvoering onmiddellijk op het bevel is gevolgd, en voor de geboorte van Jezus te Bethlehem plaats heeft gehad; de tweede, omdat zij er toe noodzaakt, aan xxcypxamp;i (v. 1) een andere beteekenis te geven, dan aan xTrcypaCpsvóxi (v. 2); aan de eerstgenoemde uitdrukking die van inschrijven, aan de laatste die van aanslag in de belasting, hetgeen onmogelijk is; de derde, omdat het verbum èysvsro niet de voltooiing van de uitvoering in tegenstelling met haar begin te kennen kan geven. De beteekenis van : „had eerst plaats, toenquot;, die men aan Trpwr/i toekent, kan door geen enkel voorbeeld worden gerechtvaardigd.

Een veel gelukkiger poging om het vraagstuk op te lossen is die, welke heeft trachten te bewijzen, dat Quirinius lang vóórdat hij landvoogd van Syrië werd, reeds in de laatste tijden vun het leven van Herodes, belast is geweest meteen buitengewoon commissariaat in deze provincie (Grotius, Hug, Neander); en daar de uitdrukking yysfy.ovsóuv rij: Zupioic blijkbaar het geregelde ambt van een landvoogd van deze provincie te kennen geeft, ging Zumpt¹) een stap verder, en zocht uit een plaats van Tacitus (Ann., Ill, 48) te bewijzen, dat Quirinius vroeger ook reeds landvoogd van Syrië is geweest in den eigenlijken zin van het woord, en wel tegen het einde der regeering van Herodes. ïacitus bericht inderdaad, dat Quirinius de eerbewijzen van een triomf had verkregen, omdat hij de Homonaden in Cilicië omstreeks het jaar 3 v. Chr. onderworpen had. Nu moest Quirinius, om deze heldendaad te kunnen volbrengen, het opperbevel hebben gehad over de troepen in Kleiiï-Azië, dat rechtens den landvoogd van Syrië toekwam, waaruit volgen zou, dat Quirinius toen reeds dit ambt bekleed heeft. Mommsen ^a) is tot hetzelfde resultaat gekomen op grond van een inscriptie, te Tivoli gevonden, waarin gesproken wordt

1

Das Oehurlsjahr Chris éi, 18Ó9.

2:2.

over eon Romeinschen overheidspersoon, die tweemaal landvoogd van Syrië is geweest en onder Augustus de eerbewijzen van een triomf had verkregen. Maar ook wanneer de combinaties, waarop de gevolgtrekking van Zurapt berust, boven allen twijfel verheven waren, en de inscriptie van ïivoli werkelijk op QuirLius betrekking had,¹) hetgeen niet zeker is, zou deze oplossing toch een groot bezwaar tegen zich hebben. Voor een landvoogdijschap van Quirinius in Syrië is er eerst na die van Varus plaats; en deze heeft geduurd tot aan den Zomer, welke volgde op den dood van Herodes, die in de Lente van het jaar 50 stierf. Wil men dus het bericht van Mattheus (2 : l), die de geboorte van Jezus onder de regeering van Herodes stelt, niet verwerpen, dan kan men niet aannemen, dat zij in den tijd van de eerste landvoogdijschap van Quirinius is voorgevallen. Zij moet in ieder geval een of twee jaren vroeger hebben plaats gehad. Zeker is de afstand op deze wijze zeer verminderd geworden; tot een of twee jaren. Het is dan ook niet te verwonderen, dat men ook deze laatste moeilijkheid uit den weg heeft zoeken te ruimen, öf door den dood van Herodes een of twee jaar later te stellen (L. Quandt*): op den 18^clei1 Januari 751 V. C.; Riess²): in 752 U. C.), in tegen-praak met de chronologie van Josephus; öf door aan te nemen, dat de census, die door Lukas onder Quirinius gesteld wordt, reeds onder Varus, of zelfs onder Saturninus, den voorganger van Varus, een aanvang nam (overeenkomstig een opmerking van Tertul-lianus,³) volgens welke onder Saturninus een census in Judea zou hebben plaats gehad, en dat hij eerst een of twee jaren later, onder Quirinius, voltooid werd; zoo Keil en Schanz.⁴)

Deze pogingen tot oplossing van het vraagstuk worden

1

Schürer erkent de hechtheid van den grondslag dezer bewijsvoeringen, en neemt een eerste landvoogdijschap van Quirinius in Syrië aan, in de jaren 3—2 voor onze tijdrekening, d w. z. 1 i\\ 2 jaren na de geboorte van Jezus, als men deze in 749 of 750 stelt (bl. 161).

2

Das Oehurtsjahr Christi, 1880,

3

Adv. Marc., IV, -19: Sed et census constat actos sub Augusto nunc in Judaea per S, Saturninum, apud quos genus ejus inquirere potuissent.

4

In hun Commentaren op Lukas, 1879 en 1883.

2:2.

door Meyer, Weiss en Siefferl voor onaannemelijk gehouden. Zij raeenen daarom, een kleine vergissing te moeten aannemen in de opgave van Luka.s. Deze zou een vervalschte traditie gevolgd zijn, die liet buitengewone commissariaat van Quirinius (onder de landvoogdijschap van Varus) met zijn eigetdijke landvoogdij schap, die eerst cenige jaren later plaats bad, verward zou hebben.

Van de zeer groote nauwkeurigheid van Lukas overtuigd, heb ik een oplossing voorgesteld, die niet voel bijval gevonden heeft, maar zoo weinig begrepen is geworden, dat de meeste uitleggers haar verward hebben met een van de pas opgegevene, ofschoon zij wezenlijk daarvan verschillend is. Het 2^cle vers is volgens mijn gevoelen een verklarende parenthese, die Lukas op zijn eigen gezag in het bericht, dat hij aan de door hem gebruikte oorkonde ontleende, heeft ingelascht. Door deze opmerking wilde hij uitdrukkelijk de onder Herodes (overeenkomstig de Joodsche vormen) volbrachte inschrijving, waarover hij hier wenscht te spreken, onderscheiden van die van het jaar G, welke, in de volkstaal de eerste inschrijving of kortweg de inschrijving genoemd (Hand. 5 : 37), door de Romeinen ten uitvoer gebracht werd, en aanleiding gegeven had tot den opstand van J udas, den Galileër. Als men ze verwarde, hetgeen gemakkelijk geschieden kon, dan zou dit misverstand de hier verhaalde geschiedenis verdacht maken. Deze tweede, door de Ro-meinsche Overheid en volgens Romeinsche vormen in het jaar 6 volbrachte inschrijving kon geen betrekking hebben gehad op de inwoners van Galiléa, die toen een anderen souverein hadden (Herodes Antipas, viervorst van Galiléa); zij zou daarom geen aanleiding hebben gegeven tot de reis van Jozef. Bovendien ging deze census met een vreeselijken burgeroorlog gepaard, zoodat de reis van Jozef en Maria naar Judéa niet eens mogelijk zou zijn geweest. Daarom was het voor Lukas, wegens het vervolg van zijn verbaal, van veel belang, den census, waarover hij hier sprak, goed te onderscheiden van dien anderen, lateien census, en in herinnering te brengen, dat er, in weerwil van de benaming

2:2 en 3.

eerslc inschrijving, waaronder de laatstgenoomJe diep in het geheugen van het volk was gebleven, reeds vroeger een andere geweest is, die onder geheel andere omstandigheden ten uitvoer gebracht werd, maar thans in vergetelheid was geraakt. Bij deze opvatting moet men met den Alexandrinus, den Cod. Ephr. en 14 Mjj. het art. •/! vóór ctTroypxtpy behouden, en niet xvry, (census üle), maar ixvtvi {census ipse) lezen, zoodat men dezen zin krijgt: De census zelf, die de eerste genoemd wordt,¹) heeft onder Quirinius plaats gehad, toen Judéa een deel uitmaakte van de provincie Syrië. — Men heeft hiertegen ingebracht,²) dat dan in vs. 2 een Si had moeten staan, om de tegenstelling tusschen de twee inschrijvingen, die Lukas voor zijn lezers wilde onderscheiden, aan te duiden. Maar dit partikel zou de verklarende opmerking in het weefsel van het verhaal hebben gebracht, hetgeen niet in de bedoeling van Lukas lag; want die woorden zijn door hem in het verhaal ingelascht, en hij heeft ze daarom daarin opgenomen als een van die korte tusschenzinnen, die wij tusschen twee streepjes plaatsen. Verder beweert men, dat, indien de inschrijving van het jaar 6 een popu-lairen en bijzonderen naam heeft gekregen, deze naam volgens Hand. 5 : i37 „de inschrijvingquot;, en niet de eerste inschrijving was. Maar de twee benamingen konden naast elkander in gebruik zijn geweest, terwijl de eene den census in abso-luten zin als de inschrijving, die ieder kende (Hand.), aanduidde, en de andere eraan herinnerde, dat hij het eerst de onderworpenheid van het volk tot bewustzijn gebracht heeft.

Vs. 3 — 5. „En zij gingen allen, om ingeschreven te worden, een iegelijk naar zijn eigen ^:i) stad. 4. En Jozef ging ook op van Galiléa, uit de

1

GrumpncU en Ebrard liadeen liet at/rjf reods op deze wijze gelezen.

2

Lecoultre_} De censu quiriniano et anno nativitatis Chrïsti, 1883.

2: 3—5.

stad Nazareth, naar de stad van David, die Bethlehem genoemd wordt, omdat hij uit het huis en uit het geslacht van David was, 5. om zich te laten inschrijven¹) met Maria, zijn ondertrouwde vrouw ²), die zwanger was.quot;

De lloineiusche census zou nieï, zulk een algenaeene plaatsverandering hebben veroorzaakt; want de plaats, waar de inschrijving geschiedde, was de hoofdplaats van ieder district. (Schürer, N.-T. Zeilgesch., bl. 265).

Vs. 4. Bij een Romeinschen census bad voornamelijk Jozef zich dan eerst naar Judéa moeten begeven, als hij of Maria vaste goederen in Bethlehem had bezeten. Want de belasting voor het grondbezit werd betaald op de plaats, waar de eigendommen gelegen waren (Schürer, t. a. p.). Deze onderstelling is echter niet bijzonder waarschijnlijk; zie bij 2 ; 24. Daar de uitdrukking ohos, huis, het eerst is geplaatst, moet zij een ruimeren zin hebben, dan vxTpix, geslachl of familie, hoewel het anders gesteld is met de twee Ile-breeuwsche uitdrukkingen, die in den regel daaraan beantwoorden (rra en nnriw); maar de LXX zelf is niet consequent in de overzetting daarvan. Met huis worden hier al de bloedverwanten van David bedoeld, met inbegrip van zijn broeders en bun afstammelingen, terwijl geslachl slechts diegenen te kennen geeft, die van hem persoonlijk afstammen. De afstand van Nazareth naar Bethlehem bedroeg drie dagreizen.

Vs. 5. De woorden mei Maria, kunnen betrekking hebben op het verbum om zich le lalegt;i inschrijven. In dit geval moet men aannemen, dat Maria zelf in Bethlehem een eigendom bezat, hetwelk de inschrijving van haar naam in het register noodzakelijk maakte, d. w. z. dat zij een erfdochter

1

T. R. leest C67roypoi\'\\joilt;rüxi met BC en 13 Mjj.; ^ A D: onroypufyevüou.

2

T. R. leest yvvxmi met 13 Mjj. It.; ^ B D L lt;1gt; laten dit woord weg.

2: 5—7.

was. Maar volgens den samenhang is datgene, waar het op aankomt, niet het feit, dat zij ingeschreven werd, maar liet feit van de reis. Het is daarom veel natuurlijker, die bepaling met hij ging op (vs. 4) of althans met de geheele uitdrukking hij ging op om zich te lalen inschrijven in verband te brengen. In de lezing van den T. R,: zijn ondertrouwde vrouw duidt het substantief de hoedanigheid aan, waarin Maria reisde, en het participium den wezenlijken stand van zaken. Deze lezing is zeer fijn. Het is zeker waarschijnlijker, dat het woord yuvum, vrouw, door onachtzaamheid, of omdat het niet begrepen werd, weggelaten is, dan dat het willekeurig in den tekst werd ingevoegd. — De laatste woorden: die zwanger was, hebben niet ten doel, hetgeen volgen zal te verklaren, daar de toestand van Maria den lezer reeds uit het voorgaande bekend was. Zij geven de reden te kennen, waarom Jozef haar medegenomen had. Hij wilde haar, met het oog op haar bevalling, die op handen was, niet alleen te Nazareth laten.

Vs. 6 en 7. „En het geschiedde, toen zij daar waren, dat de tijd van haar bevalling aanbrak, 7. en zij baarde haren eerstgeboren zoon, en wond Hem in doeken, en leide Hem neder in een ^ kribbe, omdat er voor hen geen plaats was in de woning.¹¹

De lijd van haar bevalling brak aan; letterlijk staat er: de dagen, die verloopen moesten tot aan het baren, werden vervuld. — De uitdrukking eerstgeboren onderstelt natuurlijk, dat Maria nog meer kinderen gehad heeft na de geboorte van dit eene; vgl. Matth. 1 : 25. Ten behoeve van het leerstuk, volgens hetwelk Maria voortdurend maagd zuu zijn

1) ï. R. leest T)lt; vóur fyeiTvti met I\' en 41 Mjj; N A B D L laten Ti( weg.

2 : 6 en 7.

gebleven, zegt men tot verklaring van die uitdrukking, dat zij gebruikt kan worden, als men nog niet weet, of er later nog andere kinderen geboren zullen worden. — Uit het feit, dat Maria zelf het kind inbakert en in de kribbe legt, hebben de katholieke uitleggers het besluit getrokken, dat zij zonder openbreking en zonder smart gebaard heeft. — Het artikel in den T. R. moet weggelaten worden. Het onderstelt ten onrechte, dat het verhaal reeds melding gemaakt heeft van het wonen in den stal. — Er is geen reden om, zooals gewoonlijk geschiedt, het woord xxrxXv^a op te vatten in den zin van herberg. Hiervoor zou veeleer de uitdrukking irocviïoxiïov gebruikt zijn (10 : 34). Kxtx^u^x duidt een plaats aan, waar men zijn intrek neemt; in 22: 11 wordt het gebruikt voor een vertrek in een bevriend huis. Daar er geen plaats meer was bij de personen, bij wie zij dachten in te keeren, en de kudden toen op de weide waren, namen zij hun intrek in den stal, die ook de rustigste plaats was met het oog op het gewichtige oogenblik, dat voor Maria zou aanbreken. Volgens de apocriefe Evangeliën [Prolevangelie van Jakobus, Geschiedenis van Jozef, enz.) en Justinus, was deze stal een grot op een kleinen afstand van de stad. In den tijd van Origenes liet men deze plaats nog zien. Zonder twijfel was het daar, dat Helena, de moeder van Constantijn, een kerk bouwde, en waarschijnlijk staat de tegenwoordige kerk. Marine de praesepio_s op dezelfde plek. De tekst van Lukas zou niet onbestaanbaar zijn met dit oude gevoelen. Toch is het mogelijk, dat dit niets anders is, dan een vermoeden, dat gegrond is op de Oostersche gewoonte om de spelonken als stallen te gebruiken, of op het woord van Jes. 33:16: Hij zal in een hoor/e grot wonen, dat op den Messias werd toegepast, en door Justinus zelf met Jezus Christus in verband werd gebracht.

Zoo kwam in de duisternis van een stal het feit tot stand, dat de gedaante der wereld veranderen zou. „De zwakheid Gods is sterker dan de menschenquot;, zegt I\'aulus (1 Cor. 1 : 25).

Godet, Lukas. i.

2:8 en 9.

2. Vs. t—14. De boodschap der engelen.

Wij hebben hier de eerste verwezenlijking van het woord van Jezus: „Den armen wordt het Evangelie verkondigd.quot; In dit verhaal schijnt alles ten doel te hebben, uit te sluiten wat onder de menschen opzien baart. In vs. 9 en 10 wordt de verschijning van den engel aan de herders, in vs. 10—12 hetgeen hij tot hen sprak, in vs. 13 en 14 de lofzang van het hemelsche heirleger verhaald.

Vs, 8 en 9. „En er waren in diezelfde streke herders, die zich ophielden in het veld en gedurende de nachtwaken de wacht hielden over hun kuddden. 9. En \') een engel des Heeren stond bij hen, en de heerlijkheid des Heeren omscheen hen,¹) en zij werden door groote vrees bevangen.quot;

De latere Rabbijnsche uitspraken bewijzen, dat de stand der schaapherders bij de Joden aan een zekere minachting onderworpen was. Volgens het tractaat Sanhedrin mochten zij niet als getuigen worden aangenomen; het tractaat Aboda Zara laat toe, hen niet te helpen. Wij weten niet, of dergelijke vooroordeelen reeds in den tijd van Jezus bestonden. — \'Aypxvteïv beteekent eigenlijk: zijn veld {amp;ypó:) tot zijn woning [xuh-Ji) maken. Volgens Columella {De re ruslica) waren de plaatsen, die tot schaapskooien dienden, van een hoogen muur omgeven; zij waren nu eens onder den blooten hemel, dan weder gedekt. Daar op een plaats van den Talmud gezegd wordt, dat de kudden het geheele gedeelte van het jaar tusschen Paschen en de eerste herfstregens in de open lucht doorbrengen, heeft men uit betgeen hier verhaald wordt de gevolgtrekking gemaakt, dat Jezus gedurende den Zomer moet geboren zijn. Maar Wieseler heeft doen opmerken,

1

{fl: streaaf^ev ctvrois, in plaats van trspishaiz^ev uvtovc;.

2: 8—12.

dat deze mededeeling van den Talmud enkel betrekking heeft op de kudden, die zich in de steppen, ver van alle woningen, ophielden; dit was echter niet het geval met die, waarvan hier sprake is. — In de uitdrukking Cpohxeraeiv cpuAxy.xc geeft het meervoud (pulaxxi zonder twijfel te kennen, dat de herders elkander in het waken afwisselden. De genit. rij? fuzra? kan öf in adverbialen zin; de wacht, zooals zij des nachts gehouden wordt, öf als nadere bepaling van (pv^xKxc worden opgevat. Maar ik geloof riet, dat het meerv. Cpvixxac betrekking heeft op verschillende wachtposten, zooals Weiss meent.

Vs. 9. De Alexandrijnen laten iSau, zie, weg. Door sksvtv wordt niet te kennen gegeven, dat de engel hoven hen slond, maar dat hij plolseling bij hen stond; vgl. sTrmrxtrx in vs. 38 en 20 ; 1. Evenals in 1 : 11, moet men hier een engel, en niet de engel, vertalen; dit blijkt uit het artikel 5 in vs. 10 (zie bij 1 : 13). De heerlijkheid des Heeren is de lichtglans, welke de goddelijke of hemelsche verschijningen kenmerkt.

Vs. 10—12. „En de engel zeide tot hen: Vreest niet! want, ziet, ik verkondig u een groote blijdschap, die voor het geheele volk zal zyn: 11. namelijk, dat u heden, in de stad van David, geboren is een Zaligmaker, die de Christus, de Heer is; 12, en dit zal voor u het teeken zijn: ¹) Gij zult het kindje in doeken gewonden²) in een³) kribbe vinden.quot;

Om de verschrikte herders gerust te stellen, begint de engel met de verzekering, dat zijn boodschap van gunstigen

1

BE laten to vóór o-yitsiov weg.

2

T. R. leest met A en 13 Mjj. Hsipsvov vóór sv (parvti; BLPSS It. eveneens, met vóór xet(zeïov\'_t ^ D laten deze twee woorden weg.

3

T. R. leest met K ry vóór (pxrvy.

2: 10—12.

aanl is. — quot;Hti; : „-lie wegens haar grootheirl niet voor u alleen, maar voor het geheele volk bestemd is.quot;

Vs. 11. De naam Zaligmaker staat in verhand met den toestand der gevallen menschheid. Hij drukt het medelijden uit, dat de engelen gevoelen bij het zien van de menschelijke ellende. De titel Christus of Gezalfde staat voornamelijk in verbat.d met het Joodsche volk, dat alleen deze beloofde persoonlijkheid verwacht. En de titel Heer doelt op de betrekking, waarin Jezus tot geheele wereld staat, tegenover welke Hij eenmaal do vertegenwoordiger der goddelijke Souvereiniteit zal zijn. In dezen laatsten titel ligt eveneens zijn betrekking tot de engelen opgesloten. De omschrijving: de stad van David, doet in het kind den nieuwen, door de profeten beloofden David ontdekken.

Vs. 12. Do uitdrukking hel teeken moet niet worden opgevat, alsof juist zijn onaanzienlijkheid het teeken van Messiaansche waardigheid was. Dit zou een weinig natuurlijke en zeer gezochte gedachte zijn. Het „teekenquot; duidt eenvoudig het kenmerk aan, waardoor zij het kind zouden kennen, wiens geboorte hun zooeven werd aangekondigd. Er konden in dezen nacht niet vele andere kinderen in Bethlehem geboren zijn; en mochten er eenigen geboren zijn, dan zou toch zeker geen van hen een kribbe tot wieg hebben. — Eensklaps treedt een talrijke menigte engelen te voorschijn uit de diepten van die onzichtbare wereld, welke ons van alle kanten omgeeft, en voegt zich bij dien, die pas tot de herders gesproken heeft. Hun lofzang is het voorspel van de aanbidding der menschheid.

Vs. 13 eu 14. „En terstond was daar met den engel een menigte des hemelschen heirlegers, prijzende God en zeggende: 14. Eere zij God in de hoogste plaatsen, en vrede op aarde! Welwillendheid \') jegens de menschen!quot;

1) T. 11. leest Evdoxias met LPS en 12 andere Mjj. Syr. Cop. Mnn.; N:A1gt;D It. Iz.; evdoKiocq.

2: 13 en 14.

De ge:i. o-Tpxriac, van het heirleger, is geuit, partitivus: een schare, welke een deel uitmaakt van die hemelsche menigte, waaruit het leger des Heeren bestaat; vgl. Joz. 5: 15.

Vs. 14. De twee voornaamste wijzen, waarop men den lofzang der engelen kan construeeren, zijn de volgende. Men kan hem in twee of in drie zinnen verdeden; en dit verschil van constructie staat in verband met een verschil van lezing, naardat men met de Byzantijnen eïiUcmlx, of met de Alexandrijnen etöoxixs leest. Leest men suIokIx:, dan zijn er slechts twee zinnen: „Eere zij God in den hemel! Vrede op de aarde voor de menschen van goeden wil.quot; Leest men daarentegen sudoxla, dan krijgt men drie zinnen: „Eere zij God in den hemel! Vrede op aarde! Goddelijke welwillendheid jegens de menscben.quot;

De meeste nieuwere uitleggers (met uitzondering van (Oosterzee, Uofmann, Keil) nemen de eerste constructie aan. De gronden, waarop zij dit doen, zijn: 1° hun algemeene voorliefde voor de Alexandrijnsche lezingen; 2° het parallelisme van de drie uitdrukkingen in de beide zinnen: vrede en eere, de aarde eu de hoojsle plaatsen, God en de menschen van goeden wil. Maar de eerste van deze twee redenen bestaat niet voor hen, die de ervaring overtuigd heeft van de talrijke dwalingen van den Alexandrijuschen tekst. Tot de zoodanigen behoort ook Hofmann. Hij drukt zich aldus uit: „Dat de lezing stösxix: op de beste gronden steunt, kan men niet zeggen.quot; Inderdaad komt de lezing sudonlix in 15 Mjj. voor, waaronder L en H, en in de Koptische vertaling, oorkonden, die gewoonlijk met de Alexandrijnen medegaan. Hofmann zegt: „De innerlijke gronden pleiten voor (töoKix.quot; Dit is ook mijn gevoelen. Wat kan toch de uitdrukking xvópuiroi suèoxi»:, „de menschen van goeden wilquot;, beteekenen? Menschen, die zelf een goeden wil hebben, d. w. z. door de liefde tot het goede bezield zijn? Deze beteekenis is in strijd met den geest van den samenhang, die aantoont, dat alleen God en zijn barmhartigheid moeten worden geprezen en verheerlijkt. Men moet daarom verklaren: menschen, die de voorwerpen zijn van de goddelijke

2.13 en 14.

welwillendheid. Maar wanneer de subst. xvOpcoiro? en xytp op deze wijze met een genitivus verbonden zijn, dan geeft deze altijd een eigenschap van dien persoon zelf te kennen. Zoo kan de uitdrukking xwp man der barmhartigheid, in

Sirach 44 ; 10, hoewel men haar vertaald heeft met „een man, die het voorwerp der barmhartigheid isquot;, volgens het verband niets anders beteekenen, dan: een barmhartig man \'). In de uitdrukking HvópcoTros tx^aprlxc, 2 Thess. 2:3, is de gen. zeer zeker genitivus qualitatis. Men kan zelfs niet de minste waarde toekennen aan de voorbeelden, welke ontleend zijn aan de uitdrukkingen ulo? of tsmov xtruxsixc, ópyijs, xyónryc, enz. Want in deze gevallen komt een geheel ander element erbij; het begrip van zoonschap of van afhankelijkheid, dat opgesloten ligt in het subst. tskvov of ulo;. Bovendien zouden de twee synonieme uitdrukkingen: op de aarde en onder de menschen in zulk een korten lofzang een tamelijk stuitend pleonasme opleveren. Dezelfde gronden pleiten voor een deel tegen de door 0/5/jame/i aangenomen verdeeling: „Eere zij God in de hoogste plaatsen en op de aarde! Vrede over de menschen van goeden wil.quot;

Wij keeren daarom terug tot de lezing van den T. R., der Byzantijnen en van de Peschito. De lofzang bestaat uit drie zinnen, die of als wenschen öf als uitspraken kunnen worden opgevat: „Eere zij...quot;, of „Eere is...quot; Voor de twee eerste zinnen komt mij de vorm van den wensch natuurlijker voor, wat Keil er ook van moge zeggen; daarentegen is de derde een uitspraak, die het feit te kennen geeft, waarop de twee voorafgaande uitroepen berusten. In den eersten zin: Eere zij God in de hoogste plaatsen! eischen de op de aarde nedergedaalde engelen, dat boven hen, van hemel tot hemel, tot aan den troon van God, de zalige geesten, waarvan zij slechts een zeer klein gedeelte uitmaken, een lofzang aanheffen ter eere van de volmaaktheden Gods,

1) Men heeft gewezen op de Oucl-Testamentische uitdrukking maar ik heb haar nergens in het O.-T. kunnen vinden.

2: 13—16.

die uitschitteren in de wonderbare gave, die aan de mensch-heid geschonken werd. De tweede: Vrede op aarde! is do tegenhanger van den eersten. De engelen eischen, dat op deze verstoorde en door zooveel strijd verontruste aarde eindelijk de goddelijke vrede nederdale, dien zij zelf genieten, en die voortvloeit uit de verzoening, die door deze geboorte veroorzaakt is. De derde zin, eindelijk, bevat de rechtvaardiging der twee voorafgaande wenschen. Hier wordt de reden vermeld, waarom God moet worden geprezen in de hemelen en voortaan vrede op de aarde moet heerschen. God heeft de bijzondere welwillendheid, die Hij jegens de menschen gevoelde, op de heerlijkste wijze openbaar doen worden. De zin van deze laatste woorden is: want God heeft in menschen een welbehagen, Het is bet Hebr. a yen. Het is te begrijpen, dat de twee zinnen door xxi met elkander verbonden zijn, als zij twee parallelle wenschen bevatten, en dat de derde als asyndeton volgt, als hij een uitspraak tot inhoud heeft, welke den grond dier wenschen te kennen geeft. Het evloxix, goede wil, welwillendheid, rechtvaardigt den eersten zin: Eere zij God¹ en sv xvipuTroic, jegens de menschen, rechtvaardigt den tweeden; Yrede op de aarde! Aldus sprekende, schijnen de engelen te zeggen: „Zooveel heeft God niet aan ons gedaan! Hij heeft zijn Zoon niet met ons geslacht verbondenquot; (Hebr. 2 : 1G). Voor de uitdrukking stöcxix vergelijke men Efez. 1:5 en Filipp. 2:13. Evenals elders, wordt hier de welwillendheid Gods jegens de menschen niet als het gevolg, maar als de oorzaak van de verlossing der menschen voorgesteld.

3. quot;Vs. 15—20. Het bezoek der herders.

Vs. 15 en 16. „Eu het geschiedde, toen de engelen van hen weggegaan waren naar den hemel, dat de menschen,¹) de herders, tot elkander

1

T. R. leest met AD eti 12 Mjj. kxi 01 xvOpivyroi vóór 01 ttoiizsvs;, terwijl N B L S die wo gt;rden weglaten.

2: 15.

zeiden:¹) Laat ons dan heengaan tot Bethlehem, en laat ons zien hetgeen er gebeurd is, dat de Heer ons heeft doen bekend maken. 16. En zij gingen met haast, en vonden Maria en Jozef en het kindje, liggende in de kribbe.quot;

Het subject van syivsTO is de zin: de herders zeiden lol elkander. Dit is een Hebraïsme; vgl. vs. 6; 1 : 8. — De T. R. bevat een bijzondere uitdrukking: „En het geschiedde, loen de engelen weggegaan waren .. . dat de menschen, de herders, tot elkander zeiden . ..quot; De woorden „de menschenquot; en het „ewquot;, dat het Hebr. ], waardoor de apodosis wordt aangewezen, letterlijk teruggeeft, ontbreken bij de Alexandrijnen. Deze weglating komt mij voor, zonder eenigen twijfel aan het zonderlinge van de uitdrukking te moeten worden toegeschreven. Deze spreekwijze vertolkt uitnemend den indruk, dien de herders ontvingen, toen zij, nadat de engelen verdwenen waren, zich weder alleen onder menschen bevonden. Niemand zou op de gedachte komen, zulk een glos te verzinnen. Het ml, dat op Hebreeuwsche wijze den hoofdzin aanduidt, doet tevens het verband tusschen het vertrek van de engelen en dat van de herders, die zich opmaken om hen te gehoorzamen, uitkomen. De aor. elnov van den T. R. is waarschijnlijk een verbetering van het imperf. sKocXouv der Alexandrijnen. De herders hadden gedurende de verschijning gezwegen; thans spreken zij opnieuw met elkander. Het xiyovTa van den Sinaïlicus behoort zeker niet tot den oorspronkelijken tekst. Het Stj geeft aan de uitnoodiging het karakter van iets dringends. Het Six in be-

teekent; door het veld, dat hen van de stad scheidde. De uitdrukking pijfta kan, zooals zoo menigmaal het Hebr. -m, vooral met het verbum zien, niets anders beteekenen, dan

1

T. R. leest tirov met A I) S en 13 Mjj.; n B It.i fJUAouv, waaraan AsyovTE? toevoegt.

2 : 15—19.

de zaak zolf, het woord als iets, dat verwezenlijkt is. Het is duidelijk te zien, dat in dit geheele verhaal de Araraeesche vormen met de grootste zorg behouden zijn, tot in de kleinste bijzonderheden van de wijze van uitdrukking toe.

Vs. 16. Het xvei in xvsüpov duidt de geleidelijke ontdekking aan. Het eerst treft de moeder hun aandacht; daarna merken zij Jozef op, vervolgens het kind.

Vs. 17—20. „En als zij het gezien hadden, maakten zij bekend \') hetgeen hun van dit kind gezegd was. 18. En allen, die hen hoorden, verwonderden zich over de dingen, die hun door de herders werden gezegd. 19. Maar Maria bewaarde al deze dingen in zichzelf, ze overleggende in haar hart. 20. En de herders giugen weêr weg, ¹) God verheerlijkende en prijzende voor alles, wat zij gehoord en gezien hadden, overeenkomstig hetgeen tot hen gezegd was.quot;

In het Grieksch heeft het partic. ISsvrs? geen object. Het geeft eenvoudig de handeling van het zien te kennen, als de bevestiging van het spreken des engels. Het werkwoord yvupifyiv kan, evenals het compositum Sixyvupifyiv, hennen of hekend maken beteekenen; het verband eischt de laatste beteekenis. De uitdrukking beteekent hier woord of

tijding. Moet hier enkel worden gedacht aan een bekendmaking in den stal voor de ooren der weinige personen, die daar konden geweest zijn, of aan een verbreiding van het feit onder degenen, die de herders ontmoetten, nadat

1

Al de Mjj. lezen VTrea-Tfifycev, in plaats van STretrTpe^xv, zooals T. R. met de Mma. leest.

2: 17—20.

zij den stal hadden verlaten? Schanz dringt aan op de tweede beteekeuis wegens het Kci-JTs:, allen, van vs. 18, daar dit allen moeilijk enkel op Jozef en Maria — van andere getuigon wordt geen melding gemaakt — betrekking kan hebben. In dit geval moet men het vertrek der herders tusschen vs. 16 en vs. 17 stellen. Het 20^ste vers verzet zich niet tegen deze opvatting.

Vs. 18 en 19. Deze schildering van de verschillende indrukken, die al deze gebeurtenissen op de menschen hebben gemaakt, komt overeen met die van 1 : G5 en 66. Bij de meesten een onbestemde verwondering, maar (Sf) bij Maria een diepere en duurzamer indruk, een stille overdenking en een zoeken van het onderling verband der feiten. Zij verzamelt ze in haar geheugen, om ze daarin te graveeren (wvTypsïv)-, daarna legt zij ze naast elkander, en vergelijkt ze, om de goddelijke gedachte, die daaraan ten grondslag ligt, te vinden {(ju^ISx^siv).

Vs. 20. Wat de herders betreft, hun stemming houdt den middenweg. Er is bij hen minder dan bij Maria, maar meer dan bij do hoorders van vs. 18. De lezing èrèarpe^xv van den T. R. is zonder twijfel een fout van den afschrijver; ü-saTpe\\pxv geeft den terugkeer van de stad naar de weide te kennen. Het SogaQiv, verheerlijken vloeit voort uit het besef van de grootheid van het goddelijk werk; tx\'ivsïv, prijzen, doelt op de goedertierenheid, die zich daarin openbaart. De uitdrukkingen: hadden gehoord en hadden gezien kunnen betrekking hebben op hetgeen de herders in den stal gehoord en gezien hadden, toen zij luisterden naar do mededeelingen van Jozef en Maria, en het kindje met hun eigen oogen zagen. Maar het is veel natuurlijker, de uitdrukking (yeAooni in verband te brengen met hetgeen zij uit den mond der engelen hadden vernomen. En deze beteekenis kan inderdaad worden toegelaten, als men den zin: overeenkomstig hetgeen... alleen van het begrip zien laat afhangen: hetgeen zij uit den mond der engelen gehoord en verder met hun eigen oogen, in volkomen overeenstemming met de boodschap der engelen, gezien hadden. Zij overtuigden zich,

2: 20.

dat de hemelsche woorden, die zij gehoord hadden, niet een zinsbegoocheling, maar een werkelijkheid waren. — Uit welke bron zijn deze berichten en deze treffende mededeelingen omtrent de indrukken van de herders, van de menschen van Bethlehem en van Maria zelf geput? De Arameesche kleur van het verhaal verraadt een zeer oude bron. Iloemeer men vs. 19 leest en herleest, destemeer komt men tot de overtuiging dat dit bericht van niemand anders kan zijn uitgegaan, dan van Maria zelf. Dit zoo eenvoudige, zoo sobere, tot in de kleinste bijzonderheden zoo reine verhaal zal een tijdlang in mondelingen vorm bewaard zijn gebleven; daarna zal het een redactor hebben gevonden, wiens werk in de handen van Lukas is gekomen, die het met de uiterste nauwgezetheid heeft teruggegeven, zooveel mogelijk den oorspronkelijken vorm behoudende. Ook Weiss vindt in de opmerking van vs. 19 de aanwijzing van de ware bron dezer overlevering.

Het oude rationalisme {Paulus, Ammon) zag in deze engelenveischijning niets anders, dan een lichtgevend natuurverschijnsel, dat bij de herders de gedachte aan de komst van den Messias heeft doen ontstaan! Tegenwoordig beschouwt men dit tooneel als een mythische verduidelijking van de waarheid, dat de armen het voorwerp zijn van de goddelijke voorkeur {Meyer). Maar dit verhaal is veel te sober, dan dat het aan een legendarischen oorsprong zou doen denken. Bovendien zou het na de verwerping van Jezus door het Joodsche volk in niemand zijn opgekomen, den engel woorden in den mond te leggen als deze: „Een groote blijdschap, die voor het geheele volk zal lijn.quot; Zie aan het einde van Hoofdst. 2.

VI.

De besnijdenis van Jezus en zijn voorstelling in den tempel.

(2 : 21—40).

Dit verhaal bevat: 1° de besnijdenis van Jezus (vs. 21); 2° zijn voorstelling in den tempel (vs. 22—24); 3° de

2:21.

omstandigheden, waarmede deze voorstelling gepaard is gegaan (vs. 25—33); 4° een historisch besluit (vs. 39—40).

1. Vs. 22—24. De besnijdenis.

Vs. 21. „En toen de acht dagen vervuld waren, aan het einde waarvan Hij ^ besneden moest worden, kreeg Hij den naam van Jezus, die Hem gegeven was¹) door den engel, voordat Hij in den schoot zijner moeder ontvangen was.quot;

In Joodschen vorm moest Jezus het ideaal van het menschelijk leven verwezenlijken. De theocratie was het door God voorbereide middel voor de aardsche ontwikkeling van den Zoon des menschen. Daarom volgt op zijn geboorte, acht dagen daarna, zijn opneming in het verbond door de besnijdenis. Geboren uil een vrouw, onder de wet gesteld, zegt Paulus in denzelfden zin (Gal. 4: 4), Daardoor wordt Jezus, zooals dezelfde Apostel zich uitdrukt in Eom. 15 : 8: quot;SixMvor, irepiTopijc, een dienaar der besnijdenis, voor den geheelen loop van zijn aardsch bestaan aan de Joodsche wet onderworpen. Het verhaal van dit feit is merkwaardig kort, vooral als men het vergelijkt met de uitvoerigheid van het bericht omtrent de besnijdenis van Johannes den Dooper (Hoofdst. 1). De reden van dit verschil is gemakkelijk na te gaan. De plechtigheid der besnijdenis had in bet leven van den laatsten vertegenwoordiger van de bedeeling der Wet een geheel ander gewicht, dan in het leven van Jezus, die een nieuwe bedeeling kwam openen en door de oude slechts doorging. Het zwaartepunt van het verhaal ligt dan ook niet op de besnijdenis, die, eigenlijk gezegd, zelfs niet eens vermeld wordt, maar opdeunaam, die naar aanleiding daarvan aan het kind is gegeven. —- Meyer en Weiss verklaren

1

N: to xexqev in plaats van to kayqev.

2 : 21—23.

het ontbreken van het artikel vóór ^,u.spxi door tov vspnefishv te beschouwen als een infinitief van doel: „acht dagen, om te.. Maar volgens 1 : 57 en 2 ; 6 is deze infinitief niets anders, dan een nadere bepaling. De reden, waarom het artikel ontbreekt, is veeleer, dat het telwoord oktu de plaats daarvan inneemt (Ilofmann, Schanz), en tevens, dat de status constructus van het Hebreenwsche origineel zijn invloed doet gelden. De lezing van den T. R.: ra Tratiiov, in plaats van het pronomen, heeft waarschijnlijk haar ontstaan te danken aan het feit, dat hier een pericoop begon, die voor de openbare voorlezing besterad was. Zeer vele fouten van den T. R. zijn aan dezelfde oorzaak toe te schrijven. — Het uxi vóór èx\'Ayêv is zonder twijfel het teeken van do apodosis, evenals het Hebr. i, hoewel het verband tusschen de besnijdenis en de naamgeving daardoor aangeduid wordt. Het is bijna zooveel als tóts, toen.

2. Vs. 22—24. De voorstelling.

Vs. 22 — 24:. „En toen de dagen hunner \') reiniging vervuld waren, overeenkomstig de Wet van Mozes, brachten zij Hem naar Jeruzalem, om Hem den Heer voor te stellen, 23. gelijk geschreven is in de wet des Heeren: Alle mannelijke eerstgeborene zal den Heer heilig genoemd worden , — 24. en om de ofterande te geven, naar hetgeen in de Wet des Heeren gezegd is: een paar tortelduiven of twee jonge duiven.quot;

Hier worden twee handelingen vermeld, die beide in gehoorzaamheid aan de Wet worden volbracht. De eene is de voorstelliug van het kind als eerstgeborene (vs. 23); de

1) T. R. leest ocvryc; alleen met eenige Mnu.; D: aurou; al de andere Mjj ctvrm.

2:22 en 23.

andere, het offer, dat voor de reiniging der moeder gebracht wordt (vs. 24). De reiniging der moeder wordt het eerst genoemd, vs. 22. Volgens Lev. 12 : 2 en verv. bleef de moeder na de geboorte van een zoon 8 dagen, en na die van een dochter 14 dagen lang Lovitisch onrein. In bet eerste geval moest zij na verloop van 33, in het tweede na verloop van 66 dagen in den tabernakel (later in den tempel) een reinigingsoffer brengen. De woorden: naar de Wet, vs. 22, hebben betrekking op hetgeen voorafgaat: „de door de Wet vastgestelde dagen der reiniging.quot; — Het avTtjc, harer, van den T. R. en het xvtoü, zijner, (van het kind), in den Cantabr. zijn blijkbaar verbeteringen van ccutccv, hunner, dat in al de andere Mjj. gevonden wordt en moeilijker te verklaren is. Dit pronomen kan niet op Maria en het kind {de Welle), maar alleen op het subject van het verbum, Maria en Jozef, betrekking hebben, zooals tegenwoordig door ieder erkend wordt. Meyer, Weiss, llofrnann en Keil meenen, dat Jozef alleen krachtens het nauwe verband tusschen deze handeling en de voorstelling, die daarop volgen moest en inzonderheid de taak van den vader was, in het xotüv mede begrepen is. Maar het ciutüv hangt rechtstreeks van y,xóxpi(j^o\\j af. Daarom moet men aannemen, dat Jozef mede betrokken was in de onreinheid, die weggenomen moest worden, maar enkel in dezen zin, dat hij, als hoofd van het gezin, daarvoor verantwoordelijk zou geweest zijn, indien de onreinheid van Maria gebleven was. Over de plechtigheid van de voorstelling en het terugkonpen van het kind zie men Ex. 13: 2. Ieder eerstgeborene Israëls behoorde God toe voor den dienst in het heiligdom, omdat God Israël tot zijn eerstgeborene onder de volken gemaakt had. Daarom moest hij aan den dienst van Jehova worden gewijd. Maar later, Num. 12 : 13—18, werden de Levieten gekozen om de eerstgeborenen te vervangen; en om in het hart van het volk het bewustzijn van zijn recht levendig te houden, heeft God een losprijs voor iederen eerstgeborene vastgesteld. Hij bedroeg 5 sikkels, ongeveer f 7.— , als wij den sikkel a f 1.40 rekenen.

2: 24—25.

Vs. 24. Het offer, dat bestemd was voor de reiniging van de moeder, bestond eigenlijk uit een lam ten brandoffer en een jonge duif als zondoffer; maar als de ouders arm waren, dan konden zij volstaan met twee tortelduiven of twee jonge duiven (Lev. 12 ; 6—8). Wij zien, dat de ouders van Jezus het offer der armen hebben gebracht. Daarop volgde de onverwachte episode van het tusschentreden van Simeon en Anna.

3. Vs. 25—28. De zegen van Simeon en Anna.

Vs. 25 en 26. „En ziet, er was een mensch te Jeruzalem, wiens naam was Simeon, en deze mensch was rechtvaardig en Godvreezend \') verwachtende de vertroosting Israels, en de Heilige Geest was op hem. ¹) 20. Hem was een goddelijke openbaring gedaan door den Heiligen Geest, dat hij den dood niet zien zou, eer hij ²) den Christus des Heeren ³) zou gezien hebben.quot;

In tijden van geestelijke ontaarding, als de officieële geestelijkheid slechts den vorm in beoefening brengt, trekt de Geest zich terug in de diepten der godsdienstige gemeenschap, en schept zich buitengewone organen, dikwijls in de laagste volksUlassen. Simeon en Anna zijn vertegenwoordigers van zulk een onwillekeurige priesterschap. Men heeft vermoed, dat Simeon de llabbijn van dezen naam, de zoon van den beroemden Hillel en de vader van Gamaliöl zou kunnen zijn. Deze Simeon werd in het jaar 13 onzer tijdrekening president van het Sanhedrin. Maar deze naam was

1

T, R. met D: ay/ov stt\' avrov; al de anderen; yv ctyiov en\' avrov.

2

T. R. met A D en 12 Mjj.: 7rp/v y; BLRX: vrpiv y av; ecas ccv.

3

A Tt. Cop.: Kvpiov in plaats van tcvpiov.

2:25 en 26.

zeer gewoon, en het karakter van een invloedrijk lid van het Sanhedrin past nauwelijks voor de rol, die de Simeon, over wien Lukas spreekt, in het volgende speelt. De ken-merkendo trek, dien Lukas doet uitkomen in de Messias-verwachting van Simeon, is niet dezelfde als in andere dergelijke gevallen; vgl. 23 : 51. ITet is niet de verwachting van het rijk van God, maar die van de vertroosting Israels. Deze uitdrukking staat waarschijnlijk in verband met het woord van Jezaja (40; 1); „Troost, troost mijn volk.quot; De Rabbijnen geven den Messias den titel van Menachem Trooster. Behalve de nationale ellende, die uit de Romeinsche onderdrukking voortvloeide, hadden de armen in Israël de smarten van hun eigen toestand te lijden. Maar Jezaja had gezegd, dat met den Messias „vreugde-olie voor treurigheidquot; zou worden gegeven (G1 : 3).

De uitdrukking ciixxto:, rechtvaardig, duidt de positieve eigenschappen aan, terwijl svXa(3^c, godvreezend, dat ongetwijfeld te verkiezen is boven het meer gewone sutrsfifa, meelde waakzaamheid tegenover het kwade te kennen geeft. De scheiding van de woorden en ayiov door yv in de

meeste Mjj. moet dienen om het begrip, dat door het adjectief wordt uitgedrukt, beter te doen uitkomen: er was op hem een geest, en deze geest was heilig. XpypoLTlfyiv: zaken behandelen; van daar: officieel handelen, een beslissing mededeelen, een godspraak bekend maken. De gen. xuplou, des lieeren, is de genitivus van oorsprong: de Christus, die van Jehovah komt.

Vs. 27 en 28. „En door den aandrang des öeestes ging hij naar den tempel; en toen de ouders het kind Jezus inbraehtea om te zijnen opzichte te doen, wat volgens de Wet in gebruik was, 28. nam hij het in zijn \') armen, en loofde God, en zeide:quot;

■1) N B L n It Tr. laten uvtov weg.

2: 28—32.

Er zijn in het leven van iederen mensch beslissende oogenblikken, waarin voor zijn toekomst alles afhangt van de gehoorzaamheid aan de aandrijving des Geestes. De woorden iv ttvsuuxti, in of door den Geest, geven niet een toestand van geestvervoering, maar eenvoudig ecu innerlijken aandrang te kennen. Uit de uitdrukking yovsic, ouders, heeft Meyer afgeleid, dat Lukas hier een andere oorkonde, dan in het voorgaande gebruikt heeft, een oorkonde, die niet uitging van de bovennatuurlijke geboorte van Jezus. Maar die uitdrukking duidt heel eenvoudig de hoedanigheid aan, waarin Jozef en Maria in den tempel verschenen en op dit oogenblik werkzaam waren. — Het ml van vs. 28 wijst de apodosis aan, alsof de bijwoordelijke bepaling h tü e\'ilt;rx?x-/eïv een tusschenzin was. Dit xxi doet tevens het nauwe verband uitkomen, dat er bestaat tusschen het binnenkomen der ouders en de tegenwoordigheid van Simeon, die zich als op goddelijk bevel daar bevindt om het kind te ontvangen. De eigenlijke priester, die op dit oogenblik van Godswege handelt, is deze oude profeet.

Vs. 29—32. De Lofzang.

Simeon prijst God, ten eerste voor zichielf, omdat het einde van zijn levenstaak gelukkiglijk bereikt is (vs. 29 en 30), en ten tweede voor de wereld, waaraan een heil is geschonken, dat zoowel de behoeften der Heidenen als die de Joden vervullen zal (vs. 31 en 32). Door de levendigheid der innerlijke aanschouwing en door de krachtvolle beknoptheid van den stijl herinnert deze lofzang aan de schoonste gedichten van David.

Vs. 29 en 30. „Nu laat gij, Heer! uw dienstknecht in vrede gaan naar uw woord, 30. want mijn oogen hebben uw heil gezien, 31. dat gij bereid hebt voor het aangezicht van alle volken, 32. als een licht, dat bestemd is om alle volken

Qodkt, Lukas. I. 12

1; 29 en 30.

te verlichten, en als heerlijkheid van uw volk Israël.quot;

Simeon beschrijft zijn rol als die van een schildwacht, dien zijn meester op een hooge standplaats heeft gesteld, met de opdracht, op de verschijning van een ster te wachten en haar aan de wereld te verkondigen. Deze ster, waarnaar met hakend verlangen werd uitgezien, hij ziet haar, hij maakt haar opgang bekend, en hij vraagt, te mogen worden afgelost van den post, dien hij zoolang heeft ingenomen. Zoo laat Aeschylus in den Agamemnon den schildwacht, die op post is gezet om te letten op de verschijning van het vuur, dat Griekenland de inneming van Troje moest aankondigen, toen hij eindelijk het lang verwachte teeken zag, tegelijk zijn eigen verlossing en de door zijn vaderland behaalde overwinning vieren. Het vüv, nu, herinnert aan de langdurigheid van het wachten. De uitdrukking aTroKuav, losmaken, ontslaan, doelt zoowel op de voltooiing van de taak als op het einde van het leven; want in de godspraak lag opgesloten, dat taak en leven tegelijkertijd een einde zouden nemen, — Het woord quot;SéciroTa, Heer, Gebieder, heeft betrekking op SuDac?, dienstknecht. Simeon kent aan God het recht toe, over zijn persoon te beschikken, hetzij om hem te laten leven, hetzij om hem te laten sterven, evenals een meester over zijn slaaf kan beschikken. — De uitdrukking (Ojfiii aov, uw woord, doelt op de goddelijke openbaring, die hij ontvangen had, en die als zijn wachtwoord was. — In vrede: dit laatste woord van het vers beantwoordt aan het eerste; nu!

Vs. 30. De grond van den volkomen vrede, dien Simeon geniet, is: zijn oogen hebben het gezien. Dit woord,

dat niet anders dan door heil (auTyphx) kan worden teruggegeven, beteekent eigenlijk, als neutrum van het adject. aurypto:, hetgeen dient om te redden, het middel der verlossing. Maar hier is sprake van het Kind zelf, en niet van het verlossingswerk, dat Hij volbrengen zal.

2:31-32.

Het 31^0 en 32^ste vers vormen de tweede strophe van den lofzang; zij zeggen, wat dit kind voor de wereld zal zijn. — De uitdrukking stoiimxamp;iv, bereiden, wordt verklaard door betgeen erop volgt: God heeft dit Kind doen geboren worden om het bloot te stellen aan de blikken van alle volken, en opdat het zelf allen het goed zou aanbrengen, dat hun ontbreekt; vgl. Ps. 22:5, waar dezelfde uitdrukking voorkomt: „Gij bereidt de tafel voor mijn aangezicht.quot; — Het besliste universalisme, dat uitgedrukt worde door de woorden: voor hel aangelicht van alle volken, gaat geenszins den gezichtseinder der oude profeten, inzonderheid van Jesaja (19 : 23—25; 40 : 6; GO: 3, enz.), te boven, en is volkomen op zijn plaats in den mond van een man als Simeon, die met een profe-tischen geest begaafd was.

Het begrip: alle volken wordt in vs. 32 in zijn twee hoofd-bestanddeelen gesplitst: de Heidenen en Israel. Van Genesis af tot aan de Openbaring toe is dit de groote tegenstelling, die op bijbelsch standpunt de geheele geschiedenis der menschheid beheerscht. — De Heidenen worden hier het eerst genoemd. Zou Simeon er een voorgevoel van gehad hebben, dat het werk van zulk een Messias bij de Heidenen tot stand zou komen, voordat het bij de Joden volbracht kon worden, en dat de eersten de laatsten zouden worden? Wij zullen zien, hoe diep de blik van dezen grijsaard was doorgedrongen in den zedelijken toestand van het toenmalige Joodsche volk. Op grond van al hetgeen Jesaja voorspeld had aangaande het toekomstige ongeloof van Israël ten opzichte van zijn Messias (63 : 1; 65 : 1 en 2), kon hij tot het vermoeden zijn gekomen van het lot, dat dit Kind van den kant van het uitverkoren volk te wachten stond. Het 35ste vers verheft deze onderstelling tot zekerheid. — Zoo zou dan, vroeger of later, ieder van de twee deelen der menschheid in dit Kind het goed vinden, waaraan het behoefte had. De Heidenen zijn in onwetendheid gedompeld. Zij hebben niet, zooals de Joden, de openbaring ontvangen van de waarheid aangaande God en des menschen betrekking tot Hem; vgl. Jes. 25 : 7, waar zij voorgesteld worden als

2 : 32.

in een dichten nevel en in diepe duisternis gehuld. Dit Kind is door God bestemd, voor hen de zon te zijn, die dezen sluier verscheuren en hun openbaren zal, hetgeen tot hiertoe voor hen verborgen is geweest. Israël daarentegen heeft het licht; maar liet zucht onder den last der schande en der onderdrukking. Hoewel liet Gods eerstgeborene is, gaat het gebukt onder het juk der Heidenen; en toch heeft het de belofte der heerlijkheid ontvangen. Dit Kind is bestemd om het die heerlijkheid aan te brengen. Hij zal Israël verheerlijken, ten eerste daardoor, dat Hij zijn normale Vertegenwoordiger zal zijn, en ten tweede door het werk, dat Hij voor dat volk volbrengen zal. De twee subst, (pui; en kunnen worden beschouwd als twee parallelle

apposities van auriiptóv aov, of ook als twee praedicaten van •jToittxaxs: dat gij bereid hebt als licht, als heerlijkheid. Voor den zin maakt dit geen wezenlijk verschil uit. De tweede constructie is veel natuurlijker. In ieder geval is het onmogelijk, met Lulher en Bleek Mi-xv te laten afhangen van 05? sis, zoodat bet een accusatief zou zijn, die parallel is met uttokxAu^iv. — De gen. sQi/üv, der Heidenen, hangt volgens Hofmann van af, en wel zoo, dat f/\',- xttocxï.u^iv niets anders zou zijn, dan een nadere bepaling van dat substantief; vgl. Jes. 42 : 6, waar de Messias -m genoemd wordt. Maar het is natuurlijker, ióvüv van xttokkau^iv te laten afhangen. Daarbij behoeft men echter aan dit substantief niet bepaald de actieve beteekenis van onderwijzing te geven; „licht tot onderwijzinrj der Heidenen,quot;\' een beteekenis, die het nooit heeft; maar èövüv moet worden opgevat als een genitief van bezit: „licht door de openbaring , die den Heidenen zal worden geschonken.quot; Eerst nadat Hij dit goed den Heidenen zal hebben aangebracht, zal Hij zijn eigen volk verheerlijken, en eindelijk het groote dualisme der geschiedenis opheffen (Rom. 11 : 30—32). In deze korte en veel-zeggende woorden is de inhoud der toekomende eeuwen te zamen gevat. Het is duidelijk, dat noch de banaliteit der legende, noch de dogmatische vooringenomenheid hebben medegewerkt tot de samenstelling van dit lyrisch

2 : 32—35.

meesterstuk. Daarin is alles kernachtig, krachtig en bondig, en draagt het den stempel der oorspronkelijkheid.

Bij het hooren van zulke beloften kon een vleeschelijk genoegen vol bedrieglijke voorstellingen gemakkelijk post gaan vatten in het hart der ouders, en vooral in dat van de moeder. Daarom zorgt Simeon er voor, in hetgeen hij verkondigt ook den bitteren droppel te mengen, die in deze wereld van zonde alle vreugde moet temperen en louteren\'

Vs. 33—35. Het afscheid van Simeon.

Vs. 33—35. „En zijn vader¹) en zijne moeder verwonderden zich over hetgeen van Hem gezegd werd. 34. En Simeon zegende hen, en zeide tot Maria: Zie, deze wordt gezet tot een oorzaak van val en van weder opstaan voor velen in Israël en tot een teeken, dat wedersproken zal worden; 35. en wat u betreft,²) een zwaard zal door uw ziel gaan, opdat uit de diepte der harten van velen de gedachten ³) aan het licht komen.quot;

Gewoonlijk meent men, dat de Byzantijnsche oorkonden met een dogmatische bedoeling Jozef door zijn vader hebben vervangen. Maar waarom zouden zij hetzelfde dan ook niet in vs. 41 hebben gedaan? Toch blijft de lezing è de

waarschijnlijkste. — Strauss vindt de verwondering van Jozef en Maria vreemd. Dat alles was hun immers reeds bekend! Maar ten eerste overtreft, hetgeen Simeon zooeven gezegd heeft over de rol van het Kind ten opzichte van de Heidenen,

1

T. B. leest Ilt;u!7gt;)4gt; met 12 Mjj. It.; tlt;B DL: o KCtTyf avrou.

2

BLE: laten $s na weg.

3

N voegt novypoi bij $ix^oyifTi/.oi.

2 : 33 en 34.

al wat zij tot hiertoe vernomen hadden. En ten tweede, was het geen reden om zich te verwonderen, dat een man als Simeon, die hun geheel onbekend was, over het Kind sprak als iemand, die ingewijd was in het geheim van zijn hooge bestemming?

Vs. 34. Het x\'jtouï, hen, heeft enkel op de ouders betrekking; het Kind wordt uitdrukkelijk van hen onderscheiden {outos, deze). Simeon is klaar met hetgeen Jezus betrof. Hij wendt zich nu bepaaldelijk tot Maria, misschien omdat hij bekend was met den meer bijzonderen band, die haar aan het Kind verbond; of zou het eenvoudig zijn wegens de veel nauwere betrekking, die er in het algemeen bestaat tusschen het leven eener moeder en dat van haar kind? — Het JScu, zie, kondigt de openbaring van een onverwachte waarheid aan. In Jes. 8 ; 14 wordt de Messias voorgesteld als een rots, waartegen de wederspannigen zullen stooten, hetgeen hun volkomen val ten gevolge zal hebben, en in 28 : 16 als een onwrikbare steen, waaraan de geloovigen zich zullen vastklemmen, hetgeen ten gevolge zal hebben, dat zij weder opstaan. Simeon gebruikt hier hetzelfde beeld, dat hij zonder twijfel aan den Profeet heeft ontleend. De verschijning van den Christus heeft inderdaad de menschheid in twee kampen verdeeld, en doet dit nog; vgl. Joh. 3 : 19—21. De uitdrukking ksTtm ek, is gezet tot, duidt aan, dat dit tweeledige resultaat door God is voorzien en gewild. Deze schifting, die door de verschijning van den Messias zal worden teweeggebracht, is iets noodwendigs. — Het woord teeken geeft een treffend verschijnsel te kennen, waarin de goddelijke gedachte zich zal openbaren, en waarmede niemand onbekend zal kunnen blijven. Het avTiXsyé^jov kan be-teekenen: een teeken, naar aanleiding waarvan en rondom hetwelk een hevige strijd zal ontstaan tusschen hen, die de partij daarvan zullen kiezen, en hen, die zich daartegen zullen verklaren; of een teeken, tegen hetwelk van den kant van velen een hevige tegenspraak zal uitgaan. De eerste beteekenis zou leiden tot een tautologie met den voorgaancien zin. Bij de laatste wordt door deze woorden slechts de

2 : 34 en 35.

gedachte vau de tweede der voorafgaande uitdrukkingen weêr opgenomen en een natuurlijke overgang tot de volgende uitspraak over de smart, welke Maria wacht, gevormd.

Vs. 35. Het Sé van den T. R., dat bij de Alexandrijnen ontbreekt, past uitnemend in het verband. Het duidt de opklimming aan van den smartelijken strijd, die dit kind wacht, tot het pijnlijke lijden, dat daaruit voor Maria zelf zal voortvloeien. Zonder twijfel denkt Simeon aan de schildering, die Jesaja (Hoofdst. 53) geeft van den Knecht van Jehova, die door en voor zijn volk lijdt, en aan woorden als die van Zacharia (12 : 10): „Zij zullen Mij aanschouwen, dien zij doorstoken hebben.quot; Aan den voet van het kruis zal Maria wel gedacht hebben aan deze doodsklok, die in het voorhof van den tempel in haar ooren klonk. In overeenstemming met Origenes, zijn Bleek en Reuss van gevoelen, dat Simeon hier veeleer het oog heeft op de twijfelingen, die het hart van Maria zullen verscheuren, als zij gevoelen zal, dat de tegenspraak tegen haar Zoon ook in haar eigen hart opkomt. Maar het beeld van het zwaard komt beter overeen met een plotselinge en hevige smart dan die van het schouwspel van het kruis. Het woord \\puxv, ziel, is hier met recht gebruikt, daar er sprake is van natuurlijke aandoeningen , die uit de moederlijke liefde voortvloeien.

Het komt mij voor, dat het moeilijk gaat, het ottus , opdat, dat volgt, op natuurlijke wijze te verbinden met deze woorden, die Maria persoonlijk betreffen. Men moet deze conjunctie liever in betrekking brengen met het ksïtxi van vs. 34 met al wat daarbij behoort, waartoe ook de smart van Maria te rekenen is. Het is daarom ook niet noodig, van dezen laatsten op Maria doelenden zin een parenthese

te maken. Het xhItki sU____duidde een goddelijke beschikking

aan, die een schifting en een strijd met zich mede moest brengen. Het i\'iru? geeft het einddoel van deze schifting en dezen strijd te kennen. De geheime gedachten des harten moeten noodzakelijk aan het licht komen (12 : 2), en de verschijning van Christus in Israël is het middel, waardoor dit bewerkt wordt. Simeon kende, zooals wij

2: 35.

gezien hebben, het O. T. heel goed. En hij kende ook zijn volk. Zijn blik was door den sluier der Farizeesche vroomheid heengedrongen, en had op den bodem daarvan dien hoogmoed aanschouwd, dat zoeken van eer bij de menschen, die liefde tot den rijkdom en al die huichelarij, welke Jezus later zoo streng heeft gebrandmerkt. Men merkt wel, dat hij over dit punt meer weet, dan hij op dit oogenblik en aan deze plaats zeggen wil. — Het av geeft ongetwijfeld te kennen, dat deze openbaarwording der geheime gedachten zoo dikwijls plaats zal vinden als in de aanraking met den Heer de gelegenheid daartoe zich zal aanbieden. — De uitdrukking S/aAsy/a-jCw/ komt in het N. T. altijd in een ongun-stigen zin voor. Het duidt de voortbrengselen aan van een geest, die werkzaam is in den dienst van het verdorven hart. Het woord mvypol, dat door den Sinaïticus aan hx?,oyia^oi is toegevoegd, is dus overtollig. — Men kan sj-jaawi/ beschouwen als een adjectief, dat bij behoort: „van vele harten

maar het is misschien beter, het op te vatten als een substantief, dat een nadere bepaling van xxpSiuv is: „van de harten van velen-,quot; vgl. Kom. 5: 16, waar deze twee constructies ook mogelijk zijn.

Vs. 36—38. Aankomst van Anna.

Op Simeon volgt een tweede getuige van de heerlijke bestemming van het Kind, een nieuwe vertegenwoordiger van die vrome schare in Israël, die door den opvoedenden invloed van de Wet en de Profetie werd gevormd, en de kern van het Messiaansche volk is geworden.

Vs. 36—38. „En er was ook Anna, een profetes, een dochter van Fannël, uit den stam van Aser, die tot grooten ouderdom gekomen was, en zeven jaren met haar man had geleefd van haar maagdom af; 37. en zij was reeds \') vier-en-

1) ï. R. leest wc, met X en 12 Mjj. Syr. j ^ A B L S:

2: 36—38.

tachtig \') jaren weduwe, die niet week uit den tempel,¹) met vasten en gebeden God dienende nacht en dag: 38. ook zij, te dier zelfder ure²) daarbij gekomen zijnde, heeft God³) geprezen, en sprak van Hem tot allen, die in Jeruzalem ⁴) de verlossing verwachtten.quot;

Door de aandrijving des Geestos kwam Simeon iu den tempel; Anna was daar altijd te vinden. Simeon verlangt niets meer dan te sterven, nadat hij gezien heeft; Anna schijnt een nieuwe jeugd te verkrijgen om de komst van den Messias alom bekend te maken. Het optreden van ieder hunner heeft een bijzonder en oorspronkelijk karakter. Men kan vs. 36 en 37 op twee wijzen construeeren. Het yv in vs. 36 kan men opvatten in den zin van was daar, aderat, en aan het einde van het vers een punt zetten. Maar in dit geval moet men in vs. 37 hetzelfde yjv er weelbij denken, hetgeen weinig natuurlijk is. Daarom is het beter, die twee tot éen zin met elkander te verbinden, terwijl men i?i/ opvat in de beteekenis van er was (er bestond), en dezen langen zin als de volledige kenschetsing van het leven en de godsvrucht dezer vrouw beschouwt. Nadat vs. 36 en 37 op deze wijze over haar bestaan en haar karakter hebben gesproken, vermeldt vs. 38 haar aankomst en haar tusschenkomst (sVwnwa;, onverwachts gekomen zijnde). De beteekenis „was daarquot;, die Meyer e. a. in vs. 36 aan geven, zou philologisch zonder twijfel mogelijk zijn; vgl. Mark. 8 : 1 (niet 15:40). Maar zij zou, zooals wij gezien hebben, inbreuk maken op de gedachte van vs. 38.

1

li D L S laten «to vóór rou ispov weg.

2

T. R. leest Kxi ccvry uvTry ry upx, met E G en 8 Mjj. It. Syr.; NABDLXAEn laten het eene uvry weg.

3

T. R. leest rco xvpiu, met 12 Mjj. Itpler Syr.; ^BDLXS: rai óeaj.

4

ï. R leest ev Ispovrochyft] ft BH: lepovrxAw.

2 : 36 en 37.

De opgave van den naam van den vader en van den stam van Anna is opmerkelijk. Zij onderstelt het bestaan van geslachtsregisters en de nauwlettende juistheid der inlichtingen, waarvan de auteur van dit verhaal bij de opstelling daarvan gebruik heeft gemaakt, tenzij men hem van kwakzalverij mocht willen beschuldigen, hetgeen in tegenspraak is met den ernstigen geest van het geheele verhaal. — Het xum is verklarende appositie van het subject. — Over het Hebraïsme ttpoSs^kvïx sv jftspixig zie men 1:7; het xoï.Kxi; verhoogt hier nog het vreemde en nadrukkelijke van deze spreekwijze. Deze opeenhooping van uitdrukkingen heeft zeker ten doel, het denkbeeld van een geheel buitengewoon langen levensduur uit te spreken. — De volgende bijzonderheden betreffen het zedelijk en godsdienstig karakter van Anna. De weduwen, die niet hertrouwd waren, werden in de oudheid in groote eere gehouden. En dit was ten opzichte van Anna zooveel te meer het geval, daar haar huwelijkstijd zoo bijzonder kort en haar weduwschap zoo buitengewoon lang heeft geduurd. — Het particip. tyaoiaa sluit zich bij het pron. uu-ry aan: „zeer gevorderd zijnde in jaren...., na geleefd te hebben....quot;

Vs. 37. Dit tweede «.vrv} heeft dezelfde bestemming als het vorige {ml). — De vraag is, of de 84 jaren betrekking hebben op den duur der weduwschap van Anna, dan wel op dien van haar leven. Bijna al de uitleggers meenen, dat hier van haar leven sprake is. Maar in dit geval voegt deze opgave hoegenaamd niets nieuws toe aan de voorafgaande uitdrukking Trpofisfi. èv ttom.. (zie Hofmann). En waartoe dan zulk een nauwkeurige opgave van het getal, alsof er sprake was van een geheel buitengewoon geval? Was een tachtigjarige zulk een zeldzaamheid in Israël? Het geldt hier dan ook zeker den duur van haar weduwschap. Zij kon getrouwd zijn, toen zij 15 of 16 jaar oud was, zoodat zij nu ongeveer 106 jaar oud was, hetgeen de zoo krachtige uitdrukkingen van vs. 36 rechtvaardigt. — Het Mf, lot aan, der Alexandrijnsche Mss. is blijkbaar te verkiezen boven de lezing ac, omstreeks, der Byzantijnsche, die

2 : 37 en 38.

dan alleen passen zou, als er sprake was van een rond getal, zooals 80 of 100.

Gelijk het fyaatrx de nadere bepaling is van het eerste avTy (vs. 36) en het verleden van Anna beschrijft, zoo is ook het tj ovx xtpia-Txro de nadere bepaling van het tweede «utsj, en geeft het rekenschap van haar heden. Kwam zij eiken morgen vroeg in den tempel, om des avonds laat weer weg te gaan, of bleef zij er ook des nachts, haar armoedige legerstede in een hoek van het voorhof plaatsende? De tweede opvatting is de eenige, die natuurlijk is, wat de uitleggers er ook van mogen zeggen (zie Bleek en Keil).

Vs. 38. Het Kxi, ook, behoort bij het verb, heeft geprezen en verbindt de lofprijzing van Anna met die van Simeon; auTvf. deze aldus aangeduide vrouw (vs. 36 en 37). Door dit auTtj wordt, zooals menigmaal door cuto? (zie b. v. Joh. 1 : 3), de geheele inhoud van de voorafgaande kenschetsing weder opgenomen en te zamen gevat. — Het komt mij voor, duidelijk te zijn, dat het tweede xury (hetwelk xvriji, dezelfde, moet worden geaccentueerd) niet minder noodzakelijk is dan het eerste, en dat er een groote mate van vooringenomenheid toe nbodig is, om, zooals de meesten der nieuwere uitleggers doen, de voorkeur te geven aan den Alexandrijnschen tekst, die 5f het eene, öf het andere weglaat. En is het bovendien niet waarschijnlijker, dat de afschrijvers het eene hebben weggelaten, terwijl zij het met het andere verwarden, dan dat men willekeurig een tweede erbij gevoegd heeft? Zie Bleek en Hofmann.

Zou het avrt in xvQaiy.ohoytlro geen betrekking hebben op den lofzang van Simeon, waarmee die van Anna als het ware een beurtzang vormt? Zeker wordt dit samengesteld werkwoord in de LXX gebruikt, om mm te vertalen (Ps. 79 : 13), en is xvt\'i in dit geval slechts de uitdrukking van het denkbeeld van vergoeding, hetwelk in dat van het danken opgesloten ligt. Maar hier voert het verband zoo natuurlijk tot de eerstgenoemde beteekenis. — Weiss meent, dat het Toi xupiM der Byzantijnen voor het tü Ósu der Alexandrijnen in de plaats werd gesteld, onder don invloed van het daarop-

2:38.

volgende ixütoü, daar dit pronomen blijkbaar op Jezus betrekking heeft. In ieder geval kan, ook wanneer men met den ï. R. tü wpla leest, onder de uitdrukking Heer hier niemand anders dan God worden verstaan. — Het «AtfAf/, zij sprak, doelt niet enkel op hetgeen zij op dat oogenblik, maar op hetgeen zij bij iedere gelegenheid deed. — Als men met den T. R. en de Byzantijnen iv voor \'lepouax^w leest, dan hangt deze bepaling natuurlijk van ro7s Kpolsxo-pévoi: af: „tot hen, die in Jeruzalem de verlossing verwachtten.quot; Laat men met de Alexandrijnen het èv weg, clan is de zin: „tot hen, die de verlossing van Jeruzalem verwachtten.quot; De hoofdstad zou dan staan voor het geheele land, zooals Jes. 40 : 2. Daar laat zich inderdaad de toestand van verdrukking of van welvaart van het geheele land inzonderheid gevoelen. Maar zou het sv niet weggelaten zijn, omdat men bij den eersten blik niet inzag, in welke betrekking het êv \'ispovr. tot het toïs trpcieyjiuvoi: stond? Hofmann is zoozeer hiervan overtuigd, dat hij zelfs van de Alexandrijnsche lezing zegt, „dat zij in \'t geheel niet in aanmerking kan komen.quot; — Het volk was in drie partijen verdeeld: de Farizeën, die enkel een politieken triomf verwachtten, de Sadduceën, die niets verwachtten, en zij, die, evenals Zacharias, de vertroosting (v. 25) of de verlossing, de zoowel geestelijke als uitwendige bevrijding, verwachtten (1 : 74). Het was bij deze laatsten, dat Anna in den tempel het ambt van Evangelist vervulde. Indien Lukas naar gelegenheden gezocht had om zijn talent als dichter te doen blijken, waarom heeft hij dan verzuimd, ook der oude profetes een lofzang in den mond te leggen ?

Het licht, dat opgegaan is, heeft zijn eerste stralen over het Heilige land verspreid: in de streek van Bethlehem, door de verhalen der herders, en in de hoofdstad door den dienst van Simeon en Anna, Eensklaps schijnt dit licht weêr te zijn uitgebluscht; het verdwijnt voor een tijd in de duisternis en de stilte van Nazareth.

2 : 39 en 40.

4. Vs. 39 en 40: De terugkeer naar Nazareth,

Vs. 39 en 40. „En als zij alles \') voleindigd hadden¹), wat bevolen was²) door de Wet des Heeren, keerden zij terug³) naar Galiléa, tot hun stad Nazareth. 40. En het kind wies op en werd sterk ⁴), vervuld wordende met wijsheid ⁵); en de genade Gods was op Hem.quot;

Het verhaal van Lukas laat niet na, bij elke gelegenheid de stipte naleving van de Wet, die het gedrag der in het Evangelische drama optredende personen kenmerkt, te doen uitkomen (1:6; 2 ; 22—24; 23 : 5G). Onder de hoede van deze go Idelijke inrichting heeft de overgang van do bedeeling der letter tot die des Geestes zonder omwenteling plaats gehad. — Blijkbaar wordt de terugkeer der ouders van Jezus naar Nazareth in de oorkonde, welke Lukas gebruikt, beschouwd als iets geheel natuurlijks, dat niet noodig hoeft, door een bijzondere omstandigheid te worden verklaard. Dit bewijst bovendien het pron. oivtüv, hun stad.

Vs. 40. Deze korte beschrijving van de ontwikkeling van het kind Jezus tot op den leeftijd van 12 jaar is het pendant van die van de kindsheid van Johannes den Dooper (1 : 66). Als men met de Alexandrijnen ttvsó^xti, in den geest, weglaat, dat men met recht kan houden voor een interpolatie onder den invloed van 1 : 80, dan kunnen de werkwoorden wies op en werd sterk niet anders, dan op de lichamelijke ontwikkeling van het kind betrekking hebben. De toeneming

1

NII ersterev.

2

N DL ATI laten tu vóór ttocvtu weg.

3

•1) ^ B E: eTTsa-Tpsypocv., in plaats van VTrstrTpe^cev.

4

N B D L It. lalen Trveviixri weg, dat de T. R. met A en 13 Mjj, Syr. let-st.

5

BL: votyioi, in plaats vau a-ocpiaq.

2:4.0-

ia grootte en in kracht had bij Hem op geheel normale wijze plaats. — De geestelijke ontwikkeling, die daarmede hand aan hand ging, wordt beschreven door de uitdrukking T^povfisvov , vervuld wordende met wijsheid. Het partic. praes. Tr^pou^evov geeft, wat Hofmann, Keil e. a. ook zeggen mogen, niet iets, dat geschied is, maar iets, dat bezig is, te geschieden: niet een toestand, maar een worden te kennen. Het moet niet met plenus (Vulgata) worden vertaald, maar met het imperfectum implcbatur, werd vervuld\' d. w. z. van dag tot dag, en van jaar tot jaar. Zie bij Schanz de verklaringen van verscheiden kerkvaders, en inzonderheid die van Cyrillus. Het beeld is ontleend aan een vat, dat onophoudelijk gevuld wordt, naarmate het zich uitbreidt, en zich uitbreidt, naarmate het gevuld wordt. — De uitdrukking wijsheid beteekent de ware kennis van God, van zichzelf, van de menschen en van de dingen, in de mate, waarin zij telkens noodig is voor de juiste beoordeeling van den gegeven toestand. Het gevolg daarvan is, dat men bij alle dingen ten volle weet, wat men doen moet. Men ziet, dat Lukas met de menschheid van Jezus ernst maakt. Hij neemt bij Hem aan een wezenlijke toeneming, zoowel in het lichamelijke als in het geestelijke. Voor de eerste maal had op aarde de normale ontwikkeling plaats van de kindsheid tot de jongelingschap. Ook bleef de blik van God met welgevallen rusten op dit Kind, dat eindelijk de gedachte van den Schepper verwezenlijkte. Daarop doelen de laatste woorden van het vers. De genade, beteekent

de gunst van God, welke voortvloeit uit het ongestoord genoegen, dat het zien van dit Kind Hem doet ondervinden. Deze genade is tevens opgevat als een weldadige kracht, die bij deze normale ontwikkeling werkzaam is en haar bestuurt. Het denkbeeld van een uitgeoefende werking ligt opgesloten in den accus. fV xüró, die te kennen geeft, dat het subject het object doordringt. Toen Lukas over Johannes sprak, drukte hij zich geheel anders uit: „De hand des Heer en, de bijstand zijner krachtquot;, en: was met hem {hst zuTotj)!\' — Men vergelijke deze zoo volstrekt sobere be-

2:40.

schrijving van de kindsheid van Jezus met de buitensporige verdichtsels der Apocriefen , en men zal gevoelen, hoe geloofwaardig de overlevering is, die aan dit verhaal ten grondslag ligt. Over den invloed van de lezing en de bestudeering der H. Schriften op de ontwikkeling van de wijsheid van Jezus, zie men het schoone Hoofdstuk van Edersheim over het godsdienstig onderwijs der Joodsche kinderen {Life of Jesus, I, ch. IX).

vn.

Het kind Jezus te Jeruzalem.

(2 ; 41—52.)

Wij hebben hier den eenigen trek uit de jeugd van Jezus, die in onze Evangeliën verhaald wordt. Ieder kind, dat later een groot man is geworden, heeft reeds in zijn jonge jaren door een oorspronkelijk woord of door een uitstekende daad de verborgen meerderheid, die hem onderscheidde, doen blijken. Hetgeen ons thans zal bezighouden, is de eerste schittering van het genie van Jezus. Het is tegelijk de toelichting van die wijsheid, welke zooeven vermeld werd als de hoofdtrek zijner ontwikkeling, en de vroegtijdige openbaring van die kinderlijke betrekking tot God, welke op zijn leven een geheel eenigen en onuitwischbaren stempel gedrukt heeft. — Dit verhaal beschrijft: 1° de scheiding van het Kind van zijn ouders (vs. 41—45); 2° hun ontmoeting in den tempel (vs. 4G—53); 3° den terugkeer naar Nazareth (vs. 51 en 52).

1. Vs. 41—45. De Scheiding.

Vs, 41—43. „En zijn ouders reisden ieder jaar naar Jeruzalem, op het Paaschfeest. 42. En toen Hij twaalf jaren oud geworden was, en zij

2. 41 en 42.

opgingen \') volgens de gewoonte van het feest,¹) en de dagen van het feest voleindigd hadden, bleef het kind Jezus te Jeruzalem, toen zij wederkeerden; en Jozef en zijn moeder wisten het niet ²).quot;

Volgens Ex. 33 : 17 en Deut. 16 : 16 moesten alle Israëlie-tische mannen zich voor de viering van de drie jaarlijksche feesten, het Paasch-, het Pinkster-, en het Loofhuttenfeest, naar het heiligdom te Jeruzalem begeven. Zij, die ver daarvan verwijderd waren, gingen althans op éen van de drie feesten er naar toe. Aangaande de vrouwen schreef de Wet niets voor; maar gewoonlijk vergezelden zij haar echtgenooten op het Paaschfeest (1 Sam. 1 : 3 en verv.). Hillel maakte het haar zelfs tot plicht. — Het fuprj}, op hel feest, is niet een dativus van plaats, maar van tijd of van dool.

Vs. 42. Van den leeftijd van dertien jaren af waren de jonge Israëlieten aan de voorschriften der Wet onderworpen, en dan kregen zij den naam van zoon der Wet. Zonder twijfel was het op grond van dit gebruik, dat Jezus naar Jeruzalem gevoerd werd, toen Hij zijn twaalfde jaar had bereikt. Verscheiden uitleggers (o. a. Bleek en Hofmanri) vinden in den tekst niets, dat reden geeft om te denken, dat het nu voor de eerste maal was. Dat is waar; maar bij die onderstelling laat zich beter verklaren, hoe de scheiding tusschen het Kind en zijn ouders plaats heeft kunnen vinden. — Het partic. praes. xvxfixivóvTuv duidt de gewoonte aan: „opgaande als naar gewoonte.quot; De aor. xvxIowtuv der Byzantijnen is een correctie.

Zonder twijfel heeft Jezus die feestdagen in een heilige

1

T. li. leest ets IsfOTOhunce, met A C eu 13 Mjj- It.; ^ ^ 1^J laten deze woorden weg.

2

T. R. leeal ovk eyvu en o larvq aai ^rv/p awtoü , met AC en 13 Mjj. It.; N B D L: ot/K syvoüTCcv 01 yoveic; ocvtov.

2:42 en 43.

verrukking doorgebracht. Al die plechtigheden spraken tot zijn hart; haar diepe beteekenis ontvouwde zich voor zijn vlug verstand, dat ontwikkeld was onder den invloed van het O. T. Dit kan dienen tot verklaring van het volgende.

Vs. 43. Men heeft in het verbum üxé^eivsv. Hij bleef, de uitdrukking van een doordachte handeling, van een willekeurig achterblijven gevonden; en dit is een van de sporen van de aanwezigheid der zonde, die men meende te ontdekken in het leven van Jezus. In ieder geval heeft de verhaler er niet aan gedacht, aan dat woord een dergelijke beteekenis te geven (vs. 51). Het begrip van volharding, dat daarin ligt opgesloten , heeft betrekking op de onweerstaanbare aantrekkingskracht, waarmede alles wat in den tempel geschiedde het Kind aan zich boeide. Daar de kinderen gewoonlijk troepsgewijze aan de karavaan werden verbonden, kon het zeer licht gebeuren, dat Jezus, door de werking van die hoogere aanlokkelijkheid, een poos van de anderen verwijderd was, en op deze wijze achterbleef, toen het oogenblik van vertrek was aangebroken. De leeftijd van Jezus en het buitengewoon vertrouwen, dat zijn ouders wegens zijn karakter in Hem stelden, maken hun onbezorgdheid te zijnen opzichte begrijpelijk. — De Byzantijnsche lezing Jozef en zijn moeder laat zich, als men vs. 41 vergelijkt, moeilijk verklaren als opzettelijke correctie van de Alexandr. lezing: zijn ouders. — Beteekent de uitdrukking toen zij de dagen voleindigd hadden: na de acht dagen van het feest, of: toen de weinige dagen van de heilige week, die zij in Jeruzalem dachten door te brengen, verstreken waren? Men mag deze vraag wel doen, daar, zooals Edersheim (I, bl, 246) aantoont, de tegenwoordigheid bij het feest slechts gedurende de twee eerste dagen noodzakelijk was. Als het Paaschmaal gevierd, het feestoffer (üa^n) gebracht, en de eerste graangarve gewijd was, dan stond het ieder vrij, naar huis terug te keeren, en vele pelgrims maakten van deze vrijheid gebruik. Het vervolg van het verhaal schijnt te bewijzen, dat Jozef en Maria, ten minste met een deel hunner landgenooten, aldus gehandeld hebben.

Qodet, Lukas. I. 14

2; 44—4G.

Vs. 44 en 45. „Eⁿ meenende, dat Hij in de karavaan was, gingen zij een dagreis, en zij zochten Hem onder hun magen en onder hun kennissen; 45. en Hem ¹) niet gevonden hebbende, keerden zij naar Jeruzalem terug, Hem zoekende.quot;²)

Eerst des avonds, toen de tijd gekomen was voor het opslaan van een legerplaats, en iedere familie zich voor den nacht verzamelde, bemerkten Jozef en Maria de afwezigheid van het Kind. Reeds den volgenden morgen keerden zij naar Jeruzalem terug. Het partic. Hem zoekende kan of op het einddoel van deze reis, of op een nasporing, die reeds onderweg een aanvang nam, betrekking hebben. Zij konden inderdaad onderstellen, dat het Kind hen had willen volgen. Als men met x en de Bijz. avotfyrovvTss leest, dan is deze tweede opvatting de eenig mogelijke, en dan geeft het üvti van het samengestelde werkwoord de naarstigheid en de nauwkeurigheid der nasporing te kennen.

2. Vs. 46—50. De Ontmoeting.

Vs. 46 en 47, „En het geschiedde na drie dagen, dat zij Hem in den tempel vonden, zittende in het midden der leeraren, en naar hen luisterende en hen ondervragende; 47. en allen, die Hem hoorden, ontzetten zich over zijn verstand en zyn antwoorden.quot;

Hebben de drie dagen het oogenblik van het vertrek uit Jeruzalem, öf dat van den terugkeer naar Jeruzalem tot uitgangspunt? De eerste opvatting is natuurlijker. De ouders

1

^ B C D L laten ocvtov weg.

2

T. ït. leest oivtx^yTovvrec; met en 13 Mjj,; BCDL; ^yrovvres.

2 ; 46 en 47.

zouden Hem niet drie dagen lang gezocht hebben, zonder Hem te vinden. De eerste dag was die van het vertrek uit Jeruzalem (vs. 44); de tweede die van den terugkeer der ouders (vs. 45); de derde die van de ontmoeting. — Wat deed het Kind, toen Hij alleen was achtergelaten? Begaf Hij zich naar het huis, waar Hij met zijn ouders vertoefd had ? In dit geval zou Hij den volgenden morgen weer vertrokken zijn. Een kind zoekt zijn toevlucht in het huis zijns vaders: Jezus trok zich terug in een van de zuilengangen des tempels. In deze afzondering ondervond Hij, wat Jakob te Bethel ondervonden had (Gen. 28): God werd, nog veel inniger dan te voren, zijn God, zijn Vader. Het woord van vs. 49 schijnt een geheel nieuwe ervaring te verraden. —• Men heeft dikwijls gesproken over Synagogen, die zich op den heiligen berg zouden bevonden hebben. Maar afgezien daarvan, dat het bestaan van dergelijke gebouwen niet werkelijk bewezen is, past het volgende tooneel niet bij een godsdienstoefening in een Synagoge, daar er dan geen gelegenheid zou zijn geweest voor het Kind om te vragen en te antwoorden. Edersheim haalt een plaats aan uit het traktaat Sanhedrin 58^b, waar gezegd wordt, dat de leden van het Sanhedrin van den tempel, die op de gewone dagen, tusschen het morgen- en het avondoffer, als een hof van appèl vergaderden, op de Sabbatten en de feestdagen gewoon waren, op het „terras van den tempelquot; te komen en daar onderwijs te geven. Bij dit volksonderwijs was het aan de toehoorders geoorloofd, te vragen en te antwoorden. Zoo verklaart zich op de eenvoudigste wijze het tooneel, dat Lukas ons nu gaat beschrijven. Maar hieruit vloeit dan ook voort, dat het gesteld moet worden in den loop der heilige week.

Het verhaal laat het Kind in \'t geheel niet als een leeraar optreden. Luisteren en ondervragen is niet hetzelfde als onderwijzen. Toen Maria aankwam, was Jezus juist het middenpunt van het tooneel geworden; zittende in het midden der leeraren. Dit was op heel natuurlijke wijze zoo gekomen. Een verstandige vraag van het Kind, naar aanleiding van het

2:47 en 48.

gegeven onderwijs {luisterende en onderwijzende), had de aandacht van den leermeester op Hem gevestigd, en terwijl het onderhoud voortgezet werd, hadden zoowel de leeraars als de toehoorders zich langzameriiand rondom Hem geschaard. Het lang gehuldigde gevoelen, dat de leermeester alleen gezeten was, en dat de toehoorders om hem heen stonden, is weêrlegd geworden door Vitrinya (Synag.., bl. 167). Daar er banken waren onder de zuilengangen van het terras des tempels {Edersheim, I, bl. 244;, kan men zich het Kind voorstellen, als daar zittende onder een zeker aantal personen, leeraars of anderen, die öf eveneens zaten, öf rondom het Kind stonden. — Zijn verstand en zijn antwoorden. De belangstelling was gaande gemaakt door het verstand, dat openbaar werd uit zijn spreken in \'t algemeen en door zijn antwoorden in het bijzonder.

Vs. 48. „En Hem ziende, stonden zij verbaasd, en zgn moeder zeide tot Hem: Kind, waarom hebt gij ons dit gedaan? Zie, uw vader en ik hebben U met angst gezocht!quot; \')

De verbazing der ouders is zooveel te grooter, omdat Jezus zonder twijfel gewoonlijk een zedige terughouding in acht nam. De toon van verwijt, die onmiskenbaar is in de vraag van Maria, spruit ten deele voort uit het verlangen om zichzelf en haar man te rechtvaardigen ten opzichte van de onachtzaamheid, waarvan zij beschuldigd konden worden. — De lezing wij zoeken u, van den Sinait. en den

Vatic, wordt door Tischendorf zelf verworpen. Zij heeft inderdaad niet alleen al de andere Mjj., maar ook de Itala en de Peschito tegen zich. Het imperf. wij zochten u past beter om den langen duur der ongerustheid en der spanning, die het wedervinden vooraf zijn gegaan, uit te drukken. Maar