KORTE KRONIEK

VAN HET DOOR

J. F. CBOOCIEWIÏ.

c«v-

WIJK I!Ij DuUliSTKLK ,

C. VONK.

1892.

vgt;\' lt; ^ ■ ^;\' ••• ■ \'

, «mm

:: ■ ^: . I ■ \' quot;ft

■■■■,■ . ■ quot; ,5a quot; ■ • ■ «

■ ^ tl, s .■■■ , - ,„,:

■■ \' •■ \' ........•■•\'■\' i .

■■■■ ■■

, ■ \' ■■ ■■■■■■■■,■ , • ■ ■

, ■ ■ !»■««

htiii- . Uf*........ «W-- - • r-\'WHTOggB\'TITSg

-va. .ilw\'..;.»-..............................- „,„4^ !»;•■ ■■

SSt\' \' quot;•quot;■■■■

• ■ ■■■ ^; - ......r.....:...... ^....., |

g ■ ......m .... .

.... . ■ ■

■ i.-:-\'/::----..... ■ \' . \' ... ....... ..... . - • ; ■ ■ •■■■ ■• ■ \'■\'

•.. . . .. ■

. . •

-. -.....f

i-Vi

. ■ i.. ■ ■■■■•■

| • ■ S.

I

• ■

i

■

««i.... . . ■ ■ \'lt;W! . \' \' ■ ^

,. - ...M,. •,. • ■ \' gt; ■

it-: ■ . . : -•■ ;■

.,,.......gt; ... ■ ■ ....

■ ■ ¹ . , , , .....

■:.t) i.u-^M^mmiêitm^ÊMÊÊÊÊIÊÊÊÊÊÊ

\'riu • \'

.......

...■-. . 1V^:\'..

...... ,. . ■

\'■

........

KOK TE KRONIEK

VAN HET

KASTEEL DUURSTEDE.

-i! gt;-lt;——

Anno. Duurstede, zeer waarscliijnlijk het Dorestaduin,

Dorestat of Batavo-Durum, reeds door de Rumein-sche schrijvers Plinius eu Tacitus vermeld en het kasteel, door hen Castrum genaamd, is ongetwijfeld eene stichting der Romeinen. De fondamenten van dien burcht moeten nog onder den vierkanten toren aanwezig zijn, volgens nasporingen van den oudheidkundige Joachim üudaen in 1700.

007. Na het vertrek der Romeinen uit ons land , streden de Franken en Friezen herhaalde malen om het bezit van deze sterkte en iti hare nabijheid werd de Friesche Koning Radboud door Pepijn van Herstal, groot-holmeester van Frankrijk, overwonnen.

810. liet stamhuis der Karolingers kwam toen in het bezit van Duurstede, en Keizer Karei de Groote

G

Aquot;quot;» hield er dikwerf zijn verblijf, tou einde zich met liet uitoefenen der jacht in de dichte wonder, van het Sticht te kunnen verinaken. Hij hief er een tol, welke eerst in het jaar 1811 werd opgeheven.

817. Zijn zoon Lodewijk de Vrome volgde hem op en stond Duurstede in leen af aan den onttroon-

8-G. den Deenschen Koning Herioid of Harold , nadat deze zich te Ingelhehn had laten doopen.

852. Na zijnen dood kwam dit kasteel weder in leen aan zijnen bloeder Roruk, wien het bezit meermalen door de Noormannen werd betwist, doch door de wapenen wist hij zich te handhaven.

808. Daarna vinden wij als bezitter vermeld een zoon van Herold, Godfried genaamd, welke met eeno dochter van Keizer Lotliarius 11 was gehuwd, en

885. in het jaar 885 op het kasteel te Spijk door graaf Everhard werd vermoord.

949. Blijkens een giltbrief van Keizer Otto 111 op verzoek van Bisschop Balderic, verbleef Duurstede aan de Utrechtsche kerk.

1201. Bisschop Hendrik van Vianen schonk het vervallen slot aan Zwoder van Zuylen van Anbolt, 1288. die het kasteel weder liet opbouwen en tot aan

zijnen dood ia het jaar 1288 bezat.

1300. Zijn zoon Gijsbert, die den naam zijner moeder llendrica, erfdochler van Abcoude, aannam, volgde hem op, doch bleef slechts kort in \'t bezit, daar hij reeds in 1300 overleed on den I Mei 1300 in do Kerk St. Jan Üaptist te Wijk bij Duurstede werd begraven. Hij was gehuwd met cene dochter van een der graven van Bentheim-Steinfui t.

7

Anno Zijn zoon /weder van Abcoude, gehuwd met

Mabiliii van Arkel, dochter van Jan XenErniin-gard van Voorne, viel liet dooi\' erlenis ten deel. Hij vestigde meestal zijn verb\'ijl\'op Duurstede eii overleed in het jaar l;547.

1397. Zijn oudste zoon Gijsbert van Abcoude, gehuwd met Johanna van II )orne, dochter van Willem van Iloorne, Heer van Altena en van Gaasbe k, Putten en Stryen, kwam thans in het bezit en overleed in 1397.

Hij werd opgevolgd door zijnen zoon Willem van Abcoude, gehuwd met Maria van Walencourt uit Henegouwen.

1400. Deze liet de stad Wijk van muren en grachten 1407. voorzien, stichtte het Ewoud- en Elisabeth gasthuis aldaar in het jaar 1 iOO en stierf in 1407 op het Kasteel te Geervliet, geenc zoons nalatende (\'.) lii-J. De zoon van zijnen broeder Sweder Jacob van Abcoude, Heer van Gaasbeek, Putten en Stryen, gehuwd eerst met Johanna de Ligno , en daarna met Margaretha van Schoonvorst, vrouwe van Cranendonck, Diepenbeek en Eindhoven,vermeende nu zijne rechten op Duurstede te kunnen doen gelden. (2.)

\\ Doch Jan van Brederode, welke eene dochter

van zijn oom, Heer Willem van Abcoude, in huwe-

(1) Dit gasthuis beslaat nog nu is een bezoek waard.

(\'2) De mersle iler bovengenoemde genealogische bijzonderbeden zijn door den Heer A. A. Vorsterrnan van Oyen aan liet licht gebracht en ontleend aan diens in hef jaar 188\'2 in de//((ismemi gejihmtste bijdrage over Duurstede.

8

Anno lijk jjacl, betwistte hem hot bezit. De Bisschop van Utrecht, Frederik van Blankenheim, handhaafde Jacob van Abcoude in zijne rechten, mits hij den Bisschop als Opperheer erkende en zonder diens toestemming geen oorlog aanving. (1.) 1447. Jacob van Abcoude hield evenwel geen woord, verzette zich met de stad Utrecht tegen Bisschop Rudolf van Diepholt, die hem gevangen nam en 1449. hem dwong zijne rechten aan het Sticht over te dragen, tegen een levenslang genot der inkomsten en eene schadeloosstelling van f 12000. 1459. lijj overleed te Brussel 6 Februari 1459.

Met hein stier! het tweede huis van Abcoude uit.

Na zijnen dood was Duurstede herhaalde malen een twistappel tusschen de Staten en don Bisschop; doch met het einde dor XV eeuw kwam het box.it van dit kasteel en de heerlijkheid aan het Bisdom. Het werd thans een der sloten door den Bisschop zeiven bewoond en in eenen zoodanigen toestand gebracht, dat het bij verwikkelingen een veilig toevluchtsoord aanbood.

1472. Bisschop David van Bourgondie vestigde het eerst zijn verblijf op Duurstede. Hij liet hot grootendeels verbouwen en verfraaien en hield er eene geheele hofhouding. Hot kasteel was toon in zijn grootsten bloei, on ftio er zich oenigc voor-

(1) Op Duurstede stierf in hot Juar 1W8 Philips, lieer V!in Wassenaer, welke aldaar door Jacoh van Aheoude was gevangen gehouden. Zijn geschilderd portret was nog lang daarna op dit

kasteed aanwe/ig en komt voor in den inventaris der nalatenschap va» Bisschop 1\'hilips van Dourgoudië.

9

Anno stelling van wil maken leze den boeicnrten roman, het Huis Laueniesse , van Mevrouw Bosboom Toussaint.

Toenmaals lieorseliton de twisten tusschen de floeksche en Kabeljauwsche partijen De Heeren Walraven en Heinond en Gijsbreclit van Brederode, welke tegen don Bisschop samenspanden, werden door list op Duurstede gelokt en aldaar in den grooten toren gevangen gehouden

Na vele martelingen te hebben ondergaan, gelukte het Walraven door middel van stroohalmen het slot zijner boeien open te steken, van zijne kleederen met behulp van eenig stroo oen touw te vervaardigen, zich in de gracht te laten afdalen en te ontkomen, De beide andere Heeren van Brederode bleven nog twee jaren gevangen.

liOG. Bisschop David stierf op Duurstede 10 April 1490; Bisschop Frederik van Baden volgde hem

If 10. op en stierf in 1510.

1517. Daarna kwam Duurstede in het bezit van Bis-schop Philips van Bonrgondie , broeder van David van Bonrgondie. Deze voltooide den aanbouw en de verfraaiingen door zijnen broeder aangevangen. Ais een groot beschermer en voorstander der schoone kunsten voorzag hij hot kasteel van vele schilderijen en beelden, door hem op eene reis naar Italië bijeengebracht, en de kunstschilder Jean Gossart, bijgenaamd Mabuze, was op zijne nitnoodiging geruinvn lijd op Duurstede werkzaam.

152-5, Hij overleed cp Duurstede in liet jaar 1524, De inventaris zijner nalatenschap, uitvoerig beschreven

10

■^¹quot;quot; iu Maitiiki .\\ nlt; i Ice la ill I,bl.2l0 -229, is vooi\'al merkwaardig, nint allcoii om de verinuliling van a! de kostbaarliedon on dm gn.oton voorraad van geschut en wapenen, maar ook omdat zij ons de inwendige inticliting en de talrijke vertrekken van het kastee! leert kennen.

1527. Xa den dood van Filips van Donrgondie kwam Duurstede aan zijn opvolger, Bisschop Hendrik van Beyeren. Het Disdotu Utrecht verkeerde destijds door gedurige twisten en oorlogen in den treurigsti\'ii toestand. Karei, Hertog van Gelderland, wilde iiem van zijne heerschappij vervallen vorklaren, doch de oorlogska ns keerde hem weldra l-VJ.S. den rug toe. Door list gehikte het de Bisschoppelijke krijgsmacht Utrecht te harwimien en op hevel van Bisschop Hendrik van Heyeren werden zijne tegenstanders ont hoofd en van de gevangenen, welke naar het kasteel Duurstede werden gevoerd, Jiet hij de beide kanunniken Mr. Antonie van Venrode en Mr. Gerrit Kuynretorl , in lederen zakken genaaid, in de rivier de Lek verdrinken.

Doch het einde van dit eenmaal zoo machtige Bisdom was spoedig daar, en was het Hendrik van Beveivn onmogelijk aan al den tegenstand op den duur het hoofd te kunnen bieden.

In het Nedersticht was Duurstede en de stad Wijk, alles wat hem overbleef. II ij wendde zich mn hulp tof de Landvoogdes, die daartoe wel bereid was, mits het Opper- en Nedersticht de wereldlijke heersch.ippij van Keizer Karei V zoude eikennen. De regeling der voorwaarden van dien

1]

^A,ino afstand luul tussclien Ileiulrik van l\'cyercn en 1558. Mr. Floris van 1 Jselstcyn op DiunstefJe plaats.

Bij do overgave van liet Stielit aan Keizer Karei V kwam ook Duurstede aan dien vorst en later, na de afzwering van zijnen zoon Philips II, aan 1570. de Staten van Utrecht.

1042. Den 2G Mei 1042 was op het kasteel voor rekening der Staten van Utrecht een groot gastmaal aangericht, ter eerc van den Stadhouder Willem II, zijne echtgenoote en zijne schoonmoeder, Hen-riette Maria do Bourbon, dochter van Hendrik IV, Koning van Frankrijk en echtgenoote van den ongelukkigen Koning Karei van Engeland. Aan dit gastmaal waren tevens gezeten do Prinsen Maurits en Robbert van Oolieincn, welke destijds te Rh enen vertoelden en Graal\' Willem van Nas-san, Stadhouder van Friesland.

1040. In het jaar 1049 had in do zalen van liet kasteel eene verloting plaats van schilderijen dooiden kunstschilder .lan de Rondt, nainens de Col-legiekamer der schilders in Utrecht. liet origineel proces-verbaal dezer verloting, op het stedelijk archief\'te Wijk hij Duurstede beru.ifendo, is door Jlir. Mr. Victor de Stuers in het Archief van KxinsUjeschicdenia uitvoerig besclireven.

Reeds in 1577, toen de Spanjaarden in Wijk bij Duurstede trokken, wind hot terrein om hel kasteel van eenige fbitilicatiön, bestaande uil. halve bolwerken, voorzien, welke allengs verviolen en van zoo weinig belang werden beschouwd, dat hij den inval der Franschon onder 1.odewijk XIV in

13

Anno hel jaar 1072 hoi niol uooclig geoordeeld werd, IG72. hel kasteel eu die bolwerken van krijgsbehoeften te voorzien. Zeer waarsdiijulijk hebben de Iran-scheii, toen zij als San verarde in Wijk bij Duurstede waren gebaald, bel kasteel betrokken , en geheel onkundig van den recbtsloestancl, dat ge-houw beschouwd als aan de stad behoorende cn \'t onder hunne hoede genomen, fiou brief van den konnnandant op bel kasteel aan den magistraat der stad Wijk, waarin hij om zijne instructies verzoekt en waarop de magistraat hel antwoord ontwijkt, om moeielijkbeden met de Stalen van Utrecht te voorkomen, geelt zulks te denken.

In het laatst der X Vil eeuw schijnt het verval van dit Irutsehe gebouw een aanvang te hebben genomen.

Toch was bet in deze eeuw reeds in eenen toestand, die een voortdurend onderhoud vereisebte en vermelden de notulen van do Hesolutien van de Staten en Gedeputeerde Stalen van Utrecht van 1G20—1020 niet minder dan 20 maal repa-ratiën aan bei kasteel. Dat die herstellingen later 1074. zeldzamer werden en eindelijk na 1074 geheel achterwege bleven, is wellicht een bewijs, dat op den duur het toenemend verval niet te stuiten was. Het bleei\' intusschen nog eenigen tijd be-1(177, wuonbaar en in 10/7 weid bet tractement van

den kastelein (slotvoogd) zell\'s verhoogd. 108quot;). In dit jaar was het verval van bet Kasteel zoozeer toegenonïen dal eene opneming van den

13

Anno toestand aan Burgemeester Wijborch en de Sche-pcris van Rossum en Nioustiult werd opgedragen, en besloten van het vervallen gedeelte van het huls zooveel te verkoopen, dat daarmede de onkosten van reparatie van liet goede gedeelte gedekt werden.

Zeer waarschijnlijk komt het mij voor, dat de bouwtrant veel tot een totalen ondergang, heelt bijgedragen.

Aan de nog aanwezige muurbrokken zyn sporen zichtbaar, on een oude teekening van het kasteel als ruïne van liet jaar 1727, doen vermoeden dat het bestaan beeCt uit eene binnenplaats met corridors en gewelven omringd, waarboven de vertrekken gebouwd waren. Misschien wel om, als kort aan den rivierdijk gelegen, welke in vroeger tijd op verre na niet zoo zwaar was, bij mogelijke doorbraak geen overlast van het water te krijgen, hetwelk al/,oo zonder bezwaar kon terugvloeien zonder schade te veroorzaken.

Ook op doze wijze hond hel biunenplein mot de corridors genoeg/a me ruimte voor de Bisschoppelijke !lt;!ijgskncchtfn, om /.irh in bet kasteel Ie verzamelen en gaf\'de oiidei iuuur geschikte gelegenheid lot plaatsing van al liet geschut, dat tijdens Pdsschop Philips van liourgondie, volgens diens invenfatis, vrij aanzienlijk moet geweest zijn.

Geheel gemi- aan hinnenmuren op denogasin-wt\'/ige oude feekeningen, schijul voor dit vermoeden hi pleiten. De eer te poron van verval zullen ali -iv-V\' .n\'ij!. ■ V(! ium V welven en pilasters

II

^Amquot;quot; «lor corridors geweest zijn, ileze allengs de daar-boven staundo veilrekken liebben medegesleept, terwijl andero door den gevnarvolleti toestand moesten ontruimd woiden,

]ii M\'ll werd de stad Wijk eigenares van bot kasteel, dat geheel in ruïne verkeerde. Alleen de ronde toren was nog in eenen toestand, die liet onderhoud waard was.

I\'e omloop van dien toren werd in 1708bouwvallig en defect.

De in 1577 aangelegde bolwerken bleven tot in ITCi\',), 1700, hoewel in een vervallen toestand, bestaan, liet lerrein word destijds gelijk gemaakt, met boomen beplant en tot eene wandeling in den vorm van een sterrebosch aangelegd.

Keu dor sfedelijke regonten had in het jaar 1772 hot kasteel in ei I pacht togen eene betaling van 10 stuivers per jaar.

Do Ifcer lloordol\'licier der stail Wijk, Jan Hendrik iiai\'Dii van Lijnden van Lnueubiirg, ontving het kasteel van de stad in ei lj)acht tegen betaling van \'2 gulden en 10 stuivers per jaar in 1792, en bij 17!)2. acte van schenking dd. 0 Januari 1852 droeg deze

zijno rochten weder aan de stad over.

isr.-j. De gracht om het kasteel werd nu geheel doorgegraven (üi de voorpoort welke bouwvallig was, geslmipt. Ook inwendig hadden ecnige verbeteringen plaats, terwijl het terrein reeds vroeger in ISliO dooi\' don bek wamen Zoclier in eene bevallige wandeling was herschapen.

Tfi-j bi\'iinileuijcdeelle van den ronden toren dag-

15

Anno tcekont, naar liet metsolweik lo oordeelon, uit do 13 eeuw. Het bovenste is waarscbijnlijk \'m den tijd van David van üourgondio gebouwd.

Merkwaardig zijn vooral de venvulfde ruimten in den toren, een ovei\'blijl\'sel van de oude vestingen het door den boscliwachler bewoonde vertrek i\'.cii oude sebooisteenmantel van biksteen is daar nog aanwezig, en aan de sleunsels der bogen van liet gewelf zijn nog sporen van liet wapen van l\'our-gondie Ie ontdekken.

JJe daaiaan gebraclito versieiingen, voorstellende oud scbrijfgereedsrliap, doen vei nioedeu dat bier wediiebt liet voonn.\'ilig bisschoppelijk arebiel ol\' studeervertrek moet geweest zijn, en een daar aanwezig van aarde gebakken inansboold, is waarscbijnlijk één der 14 hoofden uil Iccui lt;jchakl.-en cn hoven den, muur (/««(/V\'s r/ere/, aldus vermeld in den inventaris van de nagelaten goederen van Bisschop 1\'bilips van lUairiio: die (M a II b a e n s, Anakvla, dl. I, bl 210—\'i¹.!!)).

De vierkante toren kan met de in Frankiijk bekende Donjons scigeleken worden en iswelliebt bet eenige in ons land nog aanwezigeoverblijlsel van militaire forlilieatie nit de Ui eeuw.

Ju do laatste jaren verkeerde de kap van den toren in eenen toestand, welke noodzakelijk lier-stelling verei -Hite. zoo bij niet geheel te gronde zou gaan. Regen en vind hadden vrijspelende boompjes en liet st i nikgewas, die van lieverlede op het puin van den omgang en in don vierkanten toren opschoten, deden de mnren vergaan en

If)

Anno verschaften liet vocht vrijen toegang.

Het afwaaien der windvaan met stang in den Octoberstorm van 1881 was de noodkreet. Do 1881. Staat trok zich ook het lot van deze grijze burcht aan, en gesteund door eene ruime bijdrage werden na onderzoek van Staatswege, door het üemcen-•1883. te bestuur do eerste herstellingen in 1883 aangevangen.

Bij opneming der gebreken bleek het gebint-werk verteerd to zijn on de noodzakelijkheid de kap geheel te vernieuwen. Deze werd volgens de plannen van den architect P. .T. H. Cuypers door eene meer sierlijke vervangen, voorzien van 4 dakvensters, waaruit een prachtig uitzicht op de omliggende streek is to genieten. Het afbreken van dit kolossale gebintwerk en liet daarstellen der nieuwe kap werd zonder behulp van steiger-werk door den aannemer van Leeuwens te Wateringen onder toezicht van den gemeente-opzichter den lieer J. H. Keyman verricht. Geen enkel ongeval was bij dit gevaarvol werk te betreuren. Het vroeger ba Icon werd, ter vermijding van inwatering, met een torentje overdekt, het stiuik-gewas en puin op den omgang opgeruinul, en de omgang zeiven tot keerihg van het vocht met eene betoidaag overdekt, en, zoo geheel door de kunst gesteund, kan deze laatste burcht aan den Rijn in Nederland, nog eeuwen lang den tand des tijds trotseeren.

Wijl: h j 1gt;i!ur:lt;h\'(Jr, I il 1892,