ocr page 1
ocr page 2

1 fc ; t -quot;X gt; •\'■ ■«

V» ; • •. * -

\\

A \'

u :

■

I

gt; \\ \'

; \\ ■

\\ \\

■: \'■•

. ƒ

V

^ ■* U m .Ï / c •.■ ■- \'

s\\ -• v ^

\'.V\\

f i 1 v i

S -t f

• i. • lt; l . V. \\ «

^ gt;s5 • . y •».. K •*

A \' X IH ■

i f

--S.^

\'■ 5

\\ V

\'■ gt; , \\

\' %

v f

: \\

V, V . V \' A \' \'

y \'1

l

gt;■, ■ gt; i \\,„ ■

\'i \' ■\'!

V #. i ,

*i*\\ 1 v •- \'■ v • \'i

/ J quot;r J , \\ H •• \'■ \' u - • V \' \' lt;- ,ï A ■ 1 » : \\ lt; t ■ t lt; lt; t- v , ■gt; \\ j «► \\ f gt;

* ^ ■ •quot; » I lt;--V , .f : Ï. i: * \\ % I

i i •) quot;is

.\' «

\' :p

? • •- flt; gt;\'• \\ ^ v ■/ * v,v\' • J\'

.■gt;■\'■/. lt; Vi \' 4 ^ »\'• gt; ii: * \' i •\' ? \' S \\ lt;quot;c ■ quot; * // ; - / quot;v . - w- gt; \' ■ \'

%] - v ((%»\\ t( igt;v:

w fWCamp;MïWim (ëwwM

s . ■ i - ■ \'S ; gt; , . ■ ^

V • \\ « r «g \' •■«•■gt; \' „ • -. . ■ .

% f % «v gt; , v s

,■ \\ ^ 5. quot;■ ■ ■ ■ , ■ ■ ■

\' / gt; \'■ •\'«.•quot; 4S v ^ . % i K. \'

■ \'A * ■ f •\' • ^ ■ gt; !/ -v- ■*. •\' ^ v V V * ; gt; \' • N - \\\\ .

. *• quot;■ *■» ■ gt; • • h \'\\ \' quot;\'v .\' *v

j quot;y\' y i l . ^ •\' •• ^ \' - •; \\

■.....K , .—-—^-- ■

S ■ \' ■» / .• , ■•v- 1 ■ ■ : , gt;

- , ■ r • V ■ lt;„? % , : -v

v \'H-.. \'i \' ■ ■ \' 4 - ^ y y

X lt; J ■ V 1

■ \' ^ J J V- \' ••„ 4.. 1 , k i / r • . \' •lt; \' i gt;

- \\ 1 ( \' gt; s ^ \'■ gt;/. . \'X lt; \'■

\\ ■ \\ t : \\ * ■ quot;1

« - S ^ I , \' V quot; * t- \\ ^ v

s li •• - \' , \' t

• ,\\ • • // gt;v \\ S0wn«l \' v lt;•

\\ ■gt;■ . / \'S • . t *•

\' V, . . i , I , X

■\' * •- . Vv , - gt; «ï • c ^ • \'ï •: •

, . f \'y * ■ i t /■ •• v. , ■■ . ■ v

t \' if V j # f ■ \' - .\'•\'1 ■ c { . \' ■■

f S • •••\'. \' *lt; ■\' ■k\'* t*\\\\H h ylt;: v ■ h ■ -■•

» i Ü 1 . - y • • • 1 ■ •» • \'♦ f. v ■ }• •• \\ x

V \' ,\' i / \'•\'\'\'••■ V; -x -

■f ■!% x. ! A • ■ . ^ 1 i

* I ^ » i \\ \' \' I *■ , t X ; ■ ƒ ■ » f: i \\ ï

, f 4 lt;L i . \\ \' .■ W x s • i ■ » \' £ \' gt;\' Y \\

quot; gt; gt; » •■ ^ r ; » » \\ \' ■■ v

; / squot;v . ^ \' ï % • V ■■-quot;■ \' gt; ■\'

A V \' , * ^ t ■% ^Si \\ -, * % -1 V •, 9

f z * • t jf •% ! gt; H 11 ;■ ï v. -j ■ ,

• , j t ■■,

v ^

gt; ■ \' i ■,.. ■ V v i

V1. ,

X .•■ lt;1 \\ \'■ lt; \'i

• f f \\ s ^

quot;lt;■ • . ..Al-.

.. f \' V x\'v

* » •■ - ^ i..

^ \'

■ V- ;

quot;s i \' * \' ƒ

f r ♦ r -t , / ; ^ .-e . \\ v-

/ k i S ■

ï. \'t gt;gt;

* «

■f- #

i .

V

1 l ■ / f . v lt; v

! ■ V • gt; gt; ■\' ■\'

4 \\*,p V- \\ gt; i\'-*.

ocr page 3
ocr page 4
ocr page 5

ETHICAE

SEU

ELEMENTA,

quae9 secundum Doctoris An^elici prlnclpia,

C0NSCR1PS1T

FRANC. XAV. RUT TEN, ^

PONTIFICIAE DOMUS PEAEL.

DECANUS MOSAETKAJECTENSIS, QUONDAM SEM. KODENSI PHILOSOPHIAE PBOFESSOK.

TERT1A EDITIO.

21

öquot; .■—i—

\'tT

ïïi

■ -Xi

TRAJECTI AD MOSAM

Kx Vypographia Paulina.

1886.

ocr page 6
ocr page 7

Ex deputatione Illmi Episcopi perlegi librum cuiti-tulus; Ethicae seu Philosophiae moralis ele.menta, nihil-que offendi quod aut fidei aut moribus adversetur; imo ob doctrinae praestantiara et rationem explanandi qnestiones lacidatn simul et concinnara, magnopere commendari meretur.

Ruraemundae, infesto Assumptionis B. Mariae Virg, 1886. P. J. H. Hussel, S. Theol. Lie. et Juris can. Prof.

ocr page 8

Cum jam tertio typis mandanda venerit hacc de re morali commentatio, cura non defuit ut qui benigne excipitur libellus gratior prodeat ditiorque, exquisita ornatus doctrina, qua Errorum Syllabus, jnssu Pii, P. P. IX, editus, necnon eximiae Leonis, P. P. Xlll, Episio ■ lae encyclicae elucent.

ocr page 9

INDEX.

Pag.

Caput praevium. 1

PARS PRIOR.

ETHICA GENERALIS SEU DE LEGIBUS. LIBER PRIMUS. — De lege secundum se.

Cap. I. De lege generatim. —Art. 1. De legis notione 9

Art. 2. De notione juris. 10

Art. 3. De notione obligationis. 13

Art. 4. De legis moralis divisione. 15

Cap. II. De lege speciatim. — Art. 1. De lege aeterna. 16 Art. 2. De le naturae, — Sect. 1. De legis naturalis

conceptu, 28

Sect. 2. De dotibus legis naturalis. 32

Sect. 3. De legis naturalis existentia. 35

Sect. 4. De legis naturalis promulgatione. 38

Sect. 5. De legis naturalis obligatione. 39

Sect. 6. De legis naturalis sanctione. 41 Sect. 7. De legis naturalis fine. — § 1. De fine et

felicitate abstractim. 49

§ 2. De fine et felicitate concrete. 54 § 3. De falsis circa hominis ultimum finem et per-

fectam felicitatem doctrinis. 60

Sect. 8. De primo legis naturalis praecepto. 64 Art. 3. De lege positiva. — Sect 1. De positivae

legis indole. 65 Sect. 2. De necessariis legis positivae conditionibus. 66

ocr page 10

VI

Sect. 3. De legis positivae et naturalis convenientia

et differentia. 73 Sect. 4. De modis quibus lex positiva desinat. 75 Sect. 5. De legis positivae divisione. 77 § 1. De lege positiva divina. lb. § 2. De lege humana 78 § 3. De mutuis legum ecclesiasticarum et politicarum relationibus. Ib.

LIBER SECUNDUS. — De legis objecto, seu de acti-

bus humanis ad legis noriiam dirigendis. 101

Cap. I. De actus huraani esse physico. 102

Cap. II, De actus liumani esse morali. — Art. 1. De moralitate secundum se. 106

Art. 2. De propinqua, subjectiva moralitatis regula, seu de conscientia. —Sect. 1. De conscientia ge-neratim. 110

Sect. 2. De conscientia speciatim. 112

Sect. 3. Do conscientia tuta, seu de tuta agendi

regula. 1U

Art. 3. De imputatione. 127

LIBER TERTIUS. — De falsis ciuca ordinem mora-

lem systematibus. 131

Cap. I. De atheismo. 132 Cap. II. De systemate utilitatis. — Art. 1. De privatae utilitatis doctrina. 136 Art. 2. De publicae utilitatis doctrina. 144 Cap. III. De systemate sensus moralis. 145 Cap. IV. De doctrina morali rationalistarum. 148 Cap. V. De doctrina quae naturam rerum ordinis moralis principium statuit. 153 Cap. VI. De doctrina voluntatis Dei liberae. 158 Cap. VIL De systemate divinae rationis, a voluntate

sejunctae. 160

Corrolarium. 161

ocr page 11

VII

«--J k»

JPARS POSVKRIOR.

DE OFFICIIS.

Praenotanda. 103

LIBER PRIMUS. — De officiis itominis erga dedm

seu de religione.

Cap. I. De religionis notione et distincitione. 1G5 Cap. II. De religione natural!. — Art. 1. De naturalis

religionis necessitate. 171

Art. 2. De naturalis religionis existentia. 174

Art. 3. Do religionis naturalis promulgatione. 175

Sect. 1. De religionis promulgatione natural!. 176 Sect. 2 De supernaturali legis naturalis promul-

gandae via, seu de revelatione. 190

Art. 4. De religionis naturalis obligationo. 198 Art. 5. Do stabilitae obligationis implendae mode,

seu de cultu. — Sect. 1. De cultu generatim. 199

Sect. 2. De cultu speciatim. 202

205

LIBER SECUNDUS. — De hominis officiis erga

seipsum.

J

Cap. I. De ofticiis quae ad animum spectant. 206 Art, 1. De officiis ad intelligentiae perfectionem

spectantibus. Ib. Art. 2. De officiis quae ad voluntatis perfectionem

spectant. 208

Cap. II. De officiis erga corpus. 209

Art. 1. De suioidio directo. 210

Art. 2. De suicidio indirecto. 212

Art. 3. De duello. 213 Cap. III. De officiis quae ad famam caeteraque bona

comparanda et conservanda spectant. 216 Cap. IV. De sui suorumque bonorum tuitione.

Art. 1. De tuitione generatim. 218

Art. 2. De tuitione speciatim. 220

\'

t

ocr page 12

VIII

LIBER TERTIUS. — De officiis hominis erga alios homines. 223

Cap. I. De generalibus homiais erga hominem officiis. 224

Cap. II. De peculiaribus hominis erga hominem officiis. 225 Art. 1. De domestica societate. —Sect. 1. De do-

mesticue societatis natura. 226

Sect. 2. De domesticae societatis juribus et officiis. 234 Art. 2. De politica societate. — Sect. 1. De poli-

ticae societatis necessitate et origine. 237 Sect. 2. De iis quibus politica societas funditus

constat. 239

§ 1. De familiarum pluralitate. 240

§ 2. De politica potestate. Ib.

§ 3. De societatis legibus. 260

§ 4. De societatis obligatione. Ib.

§ 5. De societatis cultu. 261

§ 6. De dominii jure et inaequalitate. 282

Sect. 3. De politicae societatis juribus et officiis. 292

EMENDANDUM.

Pag. 74, lin. 27 et 28 ; dele haec : ejus praescripti nova vis

ex lege positiva anperad-ditur.

ocr page 13

ETHICAE SEÜ PH1L0S0PHIAE MORALIS

ELEMENTA

CAPUT PRAEVIUM.

1. Ethicae definitio, — Res universas, si attente consideramus, facile animadvertimus diversis inter se ligatas esse relationibus, nee ullam earum solitariam prorsus existere. Entia enim iater se similia vel dissimilia esse, instituta comparatione, primum reperi-mus; dein cum non sint a seipsis, ad causam aliquam efficientem, unde originem trahunt, referuntur ; demum, cum ab infinita sapientia condita sint, ad dejinitum aliquem jinem ordinata fuerunt. Datur igitnr inter entia universa triplex genus relationum quae generatim in quiescentes et actuosas dividuntur. Relationes quies-centes similitudinem vel dissimilitudinem exhibent. Relationes actuosae, quae entium aat causalitatem aut destinationem alius ad aliud involvunt, bipartitae, complectuntur a. relationes causales, per quas entia alia ab aliis originem ducunt, et b. finales, quibus entia alia propter alia existunt.

Triplici itaque nexu inter se colligata sunt entia : 1° nexu continuae gradationis, quo secundum proprietatum

1

ocr page 14

parilitdtem vel disparüitatem, progrediente serie, ordinata conspiciuntur; 2° nexu causali, quo alia ab aliis, et omnia denique ab uno originem ducunt; 3° nexu finali, quo alia ad alia el ultimum omnia denuo comi-nus vel eminus ad unum referuntur.

Quae autem relat ion es finales audiunt dupliciter possunt considerari; vel speculative, quatenus ens ad suutn finem ordinatum exhibent; vel practice, ubi quid enti cuidam, ut finem suum cousequatur, agendum aid omittendmi sit declarant.

Quas entium relationes quxescentes et causales voca-vitnus, necnon finales, quoad speculative considerantur, Ontologiapotissimum investigat.Relationes autem^/maZes, quatenus sunt practicae, ad praesens institutum cum plane spectent, hie jam diligentius examinandae veniunt.

Porro finales entium relationes pro diversa eorum natura diversae sunt. Entia enim pro eorum natura in duas generatim classes tribui possunt: nempe in moraha, quae ratione liberaque voluntate sunt praedita; eiphyslca (bruta animalia, vegetalia et mineralia) quae Lisce dotibus sunt destituta. Unde duplex quoque dis-tinguitur relationum finalium genus ; relationes scilicet morales et physicae (physiologicae et stricte physicae.)

Jam vero finales entium moralium relationes, eaeque practice spectatae , ohjectum materiale Ethicae efficiunt, Habent autem relationes illae id sibi proprium (ut ex dicendis patebit) quod ab entis moralis ratione cognosci, ab ejusque voluntate libere servari possint; necnon quod liberum ejus arbitrium obligent, id est, ad actus hisce relationibus conformes ponendum, et ad oppositos vitandum adstringant. Quae igitur relationes cum a quibusvis entium physicorum, tum etiam a relationibus entium moralium quiescentibus maxime discrepant.

ocr page 15

TJnde jam ex dato objecto materiali Ethicam definire licet: scientiam relationum finalium practicarum, inter entia moralia exibtenthim; sive explicatius: Deum inter et hominem atque inter homines mutuo existentium. Cum autem complexio harum relationum constituat ordinem moralem, Ethica rite quoque dici potest: scientia ordinis morahs.

Relationes autem quae Ethicae objectum materiale efficiunt, leges etiam et officia dicuntur : leges, ubi active spectantur, quatenus homini obligationem impo-nunt; officia autem, si considerantur passive, quatenus ex ipsis voluntas ad quaedam agenda vel vitanda obligatur. Unde Etbica etiam defiuiri potest: scientia legum et officiorum.

Insuper cum rtla ioues illae obligantes seu leges informent mores, et leges servando honeste agamus, patet quare baec disciplina vocetur Philosopbia moralis, seu etiam Ethica, a voce graeca ethos, mores ; necnon scientia honesti, scieuta hom et mali.

Tandem ab attendentibus ad quem finem relationes, de quibus supra, homines ducant, Etbica definitur; sientia liberum arbitrium ad honest atem etfelicitatem dirigens.

Verum allatis definitionibus Ethica quidem lato sensu sumpta enuntiatur, ast Ethica proprie dicta seu Phi-losophia moralis baud accurate circumscribitur, nee a caeteris scientiis moralibus distinguitur. Hoe autem plane efficitur si modus quo pbilosophia circa objectum suum materiale versatur, sive objectum pbilosopbiae fonnale exprimitur. Unde pressius definitur Etbica: scientia relationum liberum arbitrium ohligantium, illudque ad honestatem et felicitatem dirigens, ex primis rationis principiis deducta. Vel etiam : scientia legum et officiorum, ex primis rationis principiis deducta, qua homo ad honestatem et felicitatem dirigatur.

ocr page 16

parilitatem vel disparilitatem, progrediente serie, ordinata conspiciuntur; 2° nexu causali, quo alia ab aliis, et omnia denique ab uno originem ducunt; 3° nexu Jinali, quo alia ad alia el ultimuin omnia denuo comi-nus vel eminus ad unum referuntur.

Quae autem relationes finales audiunt dupliciter possunt considerari: vel speculative, quatenus ens ad suum finem ordinatum exhibent; vel practice, ubi quid enti cuidam, ut finem suum eonsequatur, agendum aut omittend\'im sit declarant.

Quas entium relationes quiescentes et causales voca-vimus, necnon finales, quoad speculative considerantur, Ontologiapotissimum investigat. Relationes autem^/maZes, quatenus sunt practicae, ad praesens institutum cum plane spectent, hie jam diligentius examinandae veniunt.

Porro finales entium relationes pro diversa eorum natura diversae sunt. Entia enim pro eorum natura in duas generatim classes tribui possunt: nempe in moraha, quae rationa liberaque voluntate sunt praedita; et physica (bruta animalia, vegetalia et mineralia) quae bisce dotibus sunt destituta. Unde duplex quoque dis-tinguitur relationum finalium genus : relationes scilicet morales et physicae (physiologicae et stricte pbysicae.)

Jam vero finales entium moralium relationes, eaeque practice spectatae , objectum materiale Ethicae efficiunt, Habent autem relationes illae id sibi proprium (ut ex dicendis patebit) quod ab entis moralis ratione cognosci, ab ejusque voluntate libere servari possint; necnon quod liberum ejus arbitrium ohligent, id est, ad actus bisce relationibus conformes ponendum, et ad oppositos vitandum adstringant. Quae igitur relationes cum a quibusvis entium pbysicorum, tum etiam a relationibus entium moralium quiescentibus maxime discrepant.

ocr page 17

Unde jam ex dato objecto materiali Ethicam definire licet: scientiam relationum finalium practicarum, inter entia moralia exütentium; sive explicatius: Deum inter et hominem atque inter homines mutuo existentium. Cum autem complexio harum relationum constituat ordinem moralem, Ethica rite quoque dici potest: scientia ordinis morahs.

Relationes autem quae Ethicae objectum materiale efficiunt, leges etiam et officia dicuntur : leges, ubi activa spectantur, quatenus homini obligationem impo-nunt; officia autem, si considerantur passive, quatenus ex ipsis voluntas ad quaedam agenda vel vitanda obligatur. Unde Ethica etiam definiri potest; scientia legum et officio rum.

Insuper cum rda iones illae obligantes seu leges informent mores, et leges servando honeste agamus, patet quare haec disciplica vocetur Philosophia moralis, seu etiam Ethica, a voce graeca ethos, mores ; necnon scientia honesti, scienta boni et mall.

Tandem ab attendentibus ad quem finem relationes, de quibus supra, homines ducant, Ethica definitur; sientia liberum arbitrium ad honestaten et felicitatem dirigens.

Verum allatis definitionibus Ethica quidem lato sensu sumpta enuntiatur, ast Ethica proprie dicta seu Philosophia moralis haud accurate circumscribitur, nec a caeteris scientiis moralibus distinguitur. Hoc autem plane efficitur si modus quo philosophia circa objectum suum materiale versatur, sive objectum philosophiae foimale exprimitur. Unde pressius definitur Ethica: scientia relationum liberum arbitrium obligantium, illudque ad honestatem et felicitatem dirigens, ex prirnis rationis princijnis deducta. Vel etiam ; scientia legum et officio ram, ex primis rationis principiis deducta, qua homo ad honestatem et felicitatem dirigatur.

ocr page 18

2. Ethicae /ores. — Is scientiao fons vocatur ex quo argumenta, quibus diseiplinam suam stabiliat, depromit. Itaque fons Ethicae, sicut omnis scientiae philoso-phicae, est Recta ratio, nempe facultas cognoscendi et cogitandi, omnibus suis naturalibus utens mediis.

3. Ethicae fundamentum. — Ethicae fundaraentum pecu-liares constituunt veritates, ex ratione desumptae, quibus omnis honestas funditus nititur, quibusque re-jectis, nulla vera moralitas philosophice stabiliri potest. Quae veritates sunt: Deus infinite perfectus: hujus mundi Creator et Guhernator; necnon Homo personalis, liber, immortalis et sodalis. Quo duplici principio relationes morales, tamquam terminis innituntur; ita tamen ut illud primarium hoc vera secundarium fundamentum sit.

4. Ethicae scopus. — Scopus Ethicae duplex est; alter intellectum spectans, theoreticus, alter volun-tatem spectans, practicus est. Theoreticus scopus in eo positus est, ut quae notae fuerunt morales veritates, cogitatione illustrentur, ordinentur, evolvantur, inter se et cum primis honestatis principiis connectantur; quae vero latere possint, indagentur et percipiantur ; atque hco modo integra honestatis scientia componatur.

Scopus vero practicus hue spectat ut: 1° Hominum voluntatem eo efficacius certiusque ad legis moralis observantiam seu ad honestum, et per honestum ad felicitatem ducat, quo magis intellectus honestatis scientia illustratus fuerit atque persuasus. 2° Ut aptos nos efficiat qui aliorum mentem sanis honestatis prae-ceptis imbuamus, voluntatemque ad officia exsequenda impellamus.

5. Quomodo Ethica ad caeteras philosophiae partes se habeat. — Ethica, quae ad Metaphysicam specialem per-tinet, cum caeteris philosophiae partibus arete jungitur.

1° Connectitur cum Logica formali, quae tradit leges

ocr page 19

ratiocinii, quo ad disciplinas suas stabiliendas continuo utitur Ethica. — Necnon cum Logica reali, quandoqui-dem haec scientia criteria certitudinis quae vera et legitima agnoscit Ethica, reipsa vera et legitima esse ostendit.

2° Connectitur cum Methaphysica generali seu Oniologia. Etenim Ontologia entium omnium relationes, praesertim autem generales, seu ordinem universalem investigat. Ethica vero quorumdam entium relationes easque speciales, seu ordinem peculiarem inquirit; porro ordo peculiaris ordine universali fundatur, atque ideo Ethica necessario Ontologia innititur.

3° Ethica et cum Theodicea et mm Anthropologla arctas habet connexiones. Nullae enim stabiliri possunt Deum inter et hominem atque inter homines invicem relationes, nisi prius de Dei et hominis natura, ex qua relationes illae dimanant, palmaria dogmata praefulta fuerint.

6. Convenientia, differentia et necessitndo inter Ethicam et Theologiam moralem.

I. Ethica et Theologia moralis in eo consentiunt quod potiore ex parte eamdem habeant materiam.

II. Differunt vero, 1° Ratione fontis. F ons Philosophiae moralis est ratio ; Theologiae vero moralis revelatio divina, traditione et saciis litteris consignata.

2° Ratione fundamenti, seu principii. Ethicae prin-cipium sunt duae modo expositae veritates (3) ex ratione depromptae; Theologiae vero moralis, auctoritas est Dei revelantis.

3° Ratione methodi seu formae. Philosophia sua stabi-lit placita ex principiis rationis; utitur igitur mediis naturalibns. Theologia vero suam probat doctrinam auctoritate Dei revelantis, et proinde medio superna-turali utitur. (1)

(1) Hinc patet error 8ae propositionis Syllabi, jussu 1\'ii PP. IX editi

ocr page 20

4\' Ratione materiae. Pliilosophia leges naturales tantum, easque generales tractat, Theologia ad positivas quoque et peculiares descendit. Nee tantum, sicut philosophia, actuum moralitatem dijudicat, sed insuper et moralitatis gradum determinat.

5° Ratione subjecti. Philosophia mor.ilis hominem respi-cit ex naturae suae eonditione legi morali subjeclum; Theologia vero hominem quatenus Christianum, gratia divina scilicet ad statum supernaturalem evectum, considerat.

6° Tandem ratione Jinis practici. Philosophia moralis hominem ad honestatem et felicitatem naturdlem, Theologia moralis vero ad honestatem et felicitatem supernaturalem proxime dirigere intendit.

III. Sunt igitur Ethica et Theologia moralis scien-tiae diversae; ast multum abest ut sibi invicem sint oppositae • imo ne disjunctae quidem dici possunt, sed amicissime conspirant.

Non secum pugnare possunt, quia Veritas, utriusque scientiae objectum materiale commune, in se eadem est, quamvis utraque scientia eam medio sibi proprio cognoscat et stabiliat: philosophia scilicet recta ratione, theologia vero revelatione; quae ambae viae legitimae sunt, cum sapientissimum et veracissimum Deum habeant auctorem; unde, si utraque scientia viis sibi propriis legitime utitur, eamdem etidenticam veritatem ambae attingent, et necessario sententiis congruent.

Quae, nedum pugnent, vigere si velint, amicissime conspirent, seque mutuo subsidio sustineant oportet. Quod expostulat: 1° Scientiae perfectio. Philosophiam

quo praecipui noslrae aetatis errores complectuntur: «Quum ratio humana ipsi religioni aequiparetur, iccirco theologicae disciplinae perinde ac philosophicae tractandae sunt.quot;

ocr page 21

- 7 —

moralem Theologiae auxilio opus habere testatur his-toria; quoties enim, suis tanium viribus enixa, theolo-gicam doctrinam nescivit autrespuit, totiesincompletam, in certain et adulteratam exhibuit disciplinam. Theologia moralis vicissim a philosophia accipit argumenta, quibus theologica dogmata nova luce collustrantur. novoque momento confirmantur (1).

2° Necessltudinem dein expostulat Ethicae scopus. Ad id spectat Ethica ut homo, honeste vivendo, feli-citatem naturalem consequatur. Homo autem non ad naturalem sed ad supernaturalem felicitatem creatus

(1) Hue spectat quod Litteris Encyel, diei 35 nov. 1846 praeelare doeuit Pius P. P. IX. «Etsi fides, ait, sit supra rationern, ni\'lla tarnen vera dissensio mUumque dissidium inter ipsas inveniri unquam potest, cum ambae ab uno eodemque immutabilis aeternaeque veritatis fonte, Deo Optimo Maximo oriantur; atque ita sibi mutuam opem ferunt, ut recta ratio fidei veritatem demonstret, tueatur, defendat ; fides vero rationem ab omnibus erroribus liberet, eanique divinarum rerum cognitione mirifice illustret, confirmet atque perficiat.quot;

Philosophiae partes dein luculenter describuntur in Brevi Pii P. P IX ad Archiep. Monac. et Prising, die li Dec. anni 18G2, dato: «Vera ac sana philosophia nobilissimum suum locum habet, cum ejusdem philosophiae sit veritatem diligenter inquirere, humanamque rationem licet primi hominis culpa obtenebratam nullo tamen modo extinctam, recte ac sedulo excolere, illustrare, ejusque cognitionis objectum, ac permultas veritates percipere, bene intelligere, promovere, earumque plurimas, uti Dei existentiam, naturam, attribula, quae etiam fides credenda proponit, per argumenta ex suis principiis petila demonstraie^ vindicate, defendere, atque hoc modo viam munire ad haec dogmata fide rectius tenenda, et ad ilia etiam reconditiora dogmata, quae sola fide percipi primum possunt, ut ilia aliquo modo a ratione intelligan-tur Haec quidem agere, atque in his versari debet severa et pulcherrima verae philosophiae scientia.quot; Oppositi errores Ota et l4\'a syllabi proposi-tionibus enuntiantur: «Christi fides humanae refragatur rationi; divinaque revelatio non solum nihil prodest, verum etiam nocet hominis perfec-tioni.» — «Philosophia tractanda est nulla supcrnaturalis revelationis habita ratione.»

ocr page 22

est, quam si non attingit, suo fine omnino fmstratur, adeoque summo infortunio affligitur.

Nullam igitar babet Ethica ad veram hominis feli-citatem promovendam efficientiam nisi Theologia finem supernatnralem necnon media, ad eum assequendum necessaria, ostenderit.

7. Tractatus divisio. — Philosophia moralis recte dividitur in Generalem et Specialem. Pars prior de relationibus obligantibus universe tractat; posterior varia relationum illarnm genera stabilit et officia, ex nnoquoque genere proflnentia, singulatim explanat.

Hand minus recte pars prior : De Legihvs, et posterior: De Officiis inscribitur, ut ex dictis perspicuum est.

Pars prior tres complectitur libros quorum lus dissent de lege secundum se ; 2US de legis objecto, sen de actu bumano, lege dirigendo 3US de falsis circa legem moralem systematibus. — Pars posterior itidem tres libros comprebendit, qui de bominis officiis 1° erga Deum, 2° erga seipsum, et 3° erga alios homines tractant.

ocr page 23

PARS PRIOR.

ethica «knkiialis sku i»e ibi m

LIBER PRIMUS.

DE LEGE SECUNDUM S E.

Cap. I. De lege geneeatim.

Art. 1. De leg is notione.

8. Legis moralis dejinitio. — Lex, a IIg an do dicta, si latissima sumitur acceptione, non est nisi relatio actuosa, qua entia inter se connectuntur vel ligantur sive demum relatio ea sit causalis sive finales. Relationes finales, eaeque practice spectatae, ut jam dictum est, ad institutum nostrum respiciunt. Dividuntur in physicas, physiologicas et morales, prout inter entia physica, pbysiologica vel moraiia intercedunt.

Leges autem physicae et physiologicae, a lege morali valde differunt.

1° Entia physica et pbysiologica, cum intellectu et libertate sint destituta, leges suas non possunt cognos-cere, neque iis sese conformare; quare ad finem suum necessarie imjoelluntur, nec ullo modo suapse tendere valent. Non agunt sed aguntur. Hae igitur leges ab entibus quae ligant violari nequeunt. Entia vero moraiia intellectu et libertate praedita, leges suas cognoscere possunt, easque pro libito servareautviolare.

2° Sequitur bine fieri non posse ut lege? illae entibus pbysicis et pbysiologicis oblijjationem imponant, quia, ut infra dicetur, obligatio est vinculum morale, ad quod conatituendum ratio et libertas penitus, reqiu»

ocr page 24

— 10 —

runtur; entibus autem moralibus relationes practicae obligationem indunt.

3quot; Eamdem ob cansam non possunt priora entia, leges suas servando aut violando, mereri aut demereri y possunt autem entia moralia.

In hoe traetatu de sola agetur lege morali, quae ex dictis definiri protest: Relatio finalis practica inter entia moralia • sive Relatio obligans, sive Relatio servanda.

Duplici ratione lex concipi potest; turn secundum se, sen qua verkas rei (1), turn in quantum est cognita, seu qua Veritas intellectus est.

Antequam legis moralis notionem penitius evolvimus, notio ohligatiomsj et huic respondens notio juris exa-minandae veniuat.

Art. 2 De notione juris.

9. Variae vocis signijlcationes. — Jus, a juhendo, triplici potissimum usurpatur sensu.

1° Jus designat moralem facultatem qua habere aliquid vel agere legitime possumus, et quam alii laedere vetantur.

2° Designat legem seu legum complexum, a jus habente conditum. Sic dicitur jus canonicum, jus civile.

3° Designat attributum quod actus ex sua conveni-entia cum jure seu lege habet, et quo justus, rectus seu bonus dicitur.

De jure, primo sensu accepto, hic disseritur.

10. Juris divisio. — Jus, qua est legitima potestas aliquid habendi vel agendi, dividitur in absolutum et relativum.

(1) Relationes entium actuosas aliquid rei esse, extra mentem nos-tram, in entibus vere existens nemo inficias ibit. Quod si quaeritur quid illud in se sit, respondendum censeraus relationem non esse rem quandam a subjecto reapse diversam, sed, esse ipsum suljectum quatenus ex tina aliave quabtale ad terminum refertur.

ocr page 25

— 11 —

Jus absolutum a se existit, nee ab ullo alio jure limitatur. Quod jus soli eompetit Deo, qui solus a seipso jus habet, idque quod omn. voluntati, omni rei, omni loco et tempori dominetur. Ipse namque omnia extra se entia, turn quod ad materiam turn quod ad formam attinet, libere creat, iisque omnes quibus constant partes, omnes quibus praedita sunt facultates et vires gratis impertitur. Quare eadem etiam ad finem quemdam ordinare, eorumque faeultatibus quosdara limites apponere, seu vincula injicere potest (1). Nec potest tantum Deus, verum etiam (quod infra probandum), creatione libere statuta, creanda ad fines naturae eomm consentaneos referre dehet.\'

Jus relativum est Juris absoluti participatio in morali creatura; et dicitur relativum, quia suapte natura cum ad suam causam nempe Deum, turn ad definita quaedam rerum adjuncta refertur. Ens creatum scilicet nullum a se habere potest jus, quia quidquid babet, a Deo habet; unde omne hominis jus necessario relativum est: ad Deum videlicet, a quo conditur, necnon ad personas et res, ad tempora et loca, quibus limitatur, refertur.

Jus relativum dividitur ratione mi, ratione suhjccti et ratione ohjecti.

1° Ratione sui, est: a) naturale aut positivum. Natu-rale ex rerum natura immediate profluit, adeoque, dato ente morali, simul datur naturale jus. Positivum

(1) Dieu est l\'auteur de la matière et lt;ie la forme des parties dont notre être est composé ; il a créé nos corps et nos ames, et a donné a celles-ci toutes les facullés dont elles sont revêtues. 11 peut done prescrire telles hornes qu\'il veut a ces facultés et exlger que les hommes n\'en fassent usage que de telle ou de telle manière. Barbeirac. Not. ad Puffendorf opus: Des dev. de rhotmm. etc, 1., !, ch. 2, § 5. Note 3.

ocr page 26

— 12 —

autem rerum naturae non inhaeret, sed ei conveniens a jure saperiore conditur.

h) Est strictum aut latum: illi a definita persona definito modo est satisfaciendum, et ut ei satisfiat, coactionis via exigi potest. Hujus vero observantia indefinita est, nec coactione urgeri potest; sed arbitrio obligati, qui Deo consilii sui rationem debet, relin-quitur. Jus strictum justitiam, latum charitnteni spectat.

2° Ratione subjecti dividitur jus in ecclesiasticum et civile, prout ad Ecclesiam aut ad civilem soeietatem pertinet.

3° Ratione objecti habetur jus in personas et jus in res. Illud duplex est: jus hominis in suiipdus personam, seu in sui ipsius facultates actionesque (libertas); atque jus in person as et actiones alio rum, (jurisdictio). — Jus in res etiam duplex est: jus hominis in suas res, (jus in re, dominium); et jus in res alienas, (jus ad rem) (1). In hoc libro, de jure in personas aliorum, tum absoluto, turn relative questio est.

Akx. 3. De notione obligationis.

11. Obligationis definitio. Quod uni competit jus, alii prohibentur attentare. Secus enim natura sibi repu-

(1) Schema divisionis juris.

/* a. naturale aut positivum.

^rat. sui J

( absolutain \\ b. strictum aut latum.

JUS 1

\\ relativum | ...

1 . . ( ccc»es,asticum.

) rat. subjecti lt;

\\ \\ civile.

I / suam

f /-in personam lt;

\\ \\ ^ alienam

\\ rat. objecti 1

f ^ suam

\\ in rem ♦ alienam

ocr page 27

— 13 —

gnaret, et jura inutilia forent. Quare omni juri res-pondet obligatio illud non laedendi, idque ita ut neque obligatio absque jure vere existente, nec jus absque obligatione saltern possibili concipi possit.

Obligatio a ligando derivatur. Voluntas habentis jus voluntatem subditi ad finem petendum ligat seu ad aliquid agendum vel vitaudum adstdngil. Unde obligatio generatim definitur: Vinculum morale sew necessitas mo-ralis Uherum arbitrium ad finem petendum seu ad aliquid agendum ant vitandum adstringens.

Obligatio vinculum seu necessitas dicitur non quasi liberi arbitrii potentiam naturalem impediat sed quia libertatis usum moderatur et dirigit. Rationi scilicet ostendit lex quid agendum aut ommittendum voluntati jus praescribat. Voluntas autem, libera cum sit, ne-cessitati huic morali obsequi aut resistere valet; hoc tamen intercedit discrimen, quod obsequendo, ordinem servet et ad finem sibi praestitutum pergat; resis-tendo vero, ordinem turbet et a fine suo aberret.

12. Obligationis divisio. — Obligatio distinguitur ;

1° In activam et passivam. Activa necessitatem mora-alem imponit • passiva est ipsa necessitas voluntati impo-sita, eique inhaerens. Patet obligationem activam esse passivae immediatam causam.

2° Obligatio passiva iterum distinguitur : Est enim a) stricta vel lata prout stricto vel lato juri respondet. Est in actu primo, vel in actu secundo. Obligatio in actu primo, quae et radicalis audit, ipsum est vinculum morale voluntati impositum, mere in se spectatum. Ex hac obligatione, bominis actus sunt boni aut mali materialiter, ut aiunt, id est relati ad legem tantum, non autem ad liberam agentis voluntatem; quare nec agenti, ut boni aut mali, imputari possunt. — Obligatio in actu secundo est idem morale vinculum ab ohligato

ocr page 28

— 14 —

cognitum. Ilac obliga ione Sunt actus boni aut mali formallter, id est, relati ad voluntatem agentis, in quantum baec obligationi cognitae libere congruat vel repugnet; unde actus agenti imputantur.

Scholium. Quandoque nomine obligationis venit ipse actus quem ponere aut omittere aliquis tenetur, et vocatur tune obligatie objectiva, ut distinguatur a subjectiva, de qua modo diximus, et quae respieit voluntatem ipsam, ad quaedam agenda aut vitanda adstrictam.

13. Obligationis requisita. — Cum obligatie sit vinculum morale quo voluntas adstringitur, liquet praeter voluntatem quae obligatur, exigi voluntatem quae obligate nam libertlm arbitrium seipsum ligare non valet: quod enim sibi vinculum imponeret voluntas, hoc eadem posset pro libito tollere, adeoque perinde esset ac si nullo modo ligata foret.

Voluntas autem obligans obligandae superior sit oportet, id est, in, obligandam babeat jus seu potes-tatem, iis quae imponere intendit respondentem. Dein ut obligatie nasci possit, voluntas superior jure suo utatur, nempe obligationem reipsa imponat, necesse est. Tandem ut in persona subdita obligatio vere existat saltem in acta secundo, postulatur insuper ut ei suffieienter manifestata fuerit; fieri enim nequit ut subditus obligationi sibi plane ignotae se conformet. Tria igitur exiguntur ut obligatio activa adsit: 1» Voluntas superior seu jus babens ; 2° Hujus juris exer-citium ; 3» Hujus excercitii sufficiens manifestatio.

Ad obligationem passivam poscitur: 1quot; Obligatio activa seu tria ejus superius edicta requisita ; 2° Praete-rea baec alia tria exiguntur in obligationis subjecto : 1« Ratio quae obligationem cognoscere valeat; 2quot; Voluntas libera , quae obligatione possit ligari; 3° Suffici-

ocr page 29

- 15 —

entes vires, quarum ope obligationis exsecutio pos-sibilis sit.

Si jam inter legem, jus etobligat\'onemcomparationem instituimus, legem , inter jus et passivam obligationem, medium tenere locum reperimus : lex videlicet est via qua voluntas Jus habens, voluntatem subditi ad agenda quaedam aut vitanda obligat, sen ad finem quemdam petendum adstringit. Unde lex moralis recte etiam definitur: Expressio voluntatis superioris suhditum ad finem quemdam, sen ad aliqidd agendum aut vitandum, adstringentis.

Art. 4. JDe leg is moralis divisione.

14. Legis moralis praecipua divisio. — Lex moralis distinguitur ratione sui in natural em. et positivam.

Naturalis dicitur quae relation es, ex ipsa entium natu-ra immediate profluentes, complectitur: quae lex entibus necessario incumbit. Si lex naturalis in Ente infinito consideratur, vocatur increata seu aeterna ; si vero in ente morali finito, recte areata dici potest. Auctores autem passim priorem aeteruem, posteriorem naturalem appellant, quas nuncvipaliones et nos usurpamus.

Lex vocatur positiva, ubi ex natura entium necessario non profluit, sed ei conformis a libera legiferi voluntate superadditur.

Lex positiva ratione legislatoris distinguitur in divinam et hwnanam prout a Deo vel ab homine conditur.

Positiva divina, ratione temporis, iterum dividitur in primaevam, mosaicam et christianam, prout complectitur praecepta positiva, quae Deus primum tempore Pa-triarcharum, dein ministerio Moysis, tandem per Christum Dominum legi naturali superaddidit.

Lex bumana, prout ab ecclesiastica aut a civili

ocr page 30

— 16 —

potestate proficiscitur, in ecclesiasticam, quae jus cano-nicum, et civilem, quae jus civile constituit, dividitur. — Hue spectat quod vulgo dicitur jus gentium, et re-lationes, communi populorum consensu introductas, complectitur (1).

Cap. II. De i.f.ge speciatim.

Art. 1. De lege aeterna.

15. Legis aeternae dejinitio. — Lex aeterna a S. Augustine definitur; „Ratio divina vel voluntas Dei, ordinem naturalem consermri jvbens, perturban vetans (2). „A S. Thoma : „Ratio guhernativa totius universi in mente divina existens (3).quot; Seu etiam: „Divinae sapientiae ratio, se-cundum quod est omnium actionum et motuum in proprios fines directiva. (4).quot;

16. Ut illae definitiones, quae eodem recidunt, rite concipiantur, brevem elucidationetn subjungimus.

Dei voluntas, etsi unico et simplicissimo actu vult omnia (5), diverse tarnen momento, quadam rationis

(1) Cnf. Suarez. De Leg. L. I, cap. 3.

Schema divisionis legis moralis.

/Increata seu aeterna.

i /quot; Naturalis. C Primaeva.

Lex moralis i i /Divina (Rat.^ Mosaica.

(Ratione mquot;lt; Creata, j i temporis). (^Christiana.

dolis). i seu Tem- j PosiTiva \\ / Ecclesiastica,

f poralis. [(Rat. potes-f Humana (Rat lt; Civilis.

\\ v talis). \\ potestatis. Mus gentium.

(2) Contra Faustum L. 22. c. 27. c. 61. c. 73.

(3) Sum. theol, 1. 2. Qu. 93. A. 1.

(4) Ibid. Art. 3

(5) Sicut intelligere divinum est unum, quia multa non videt nisi in uno, ita veile divinum est unum et simplex, quia multa non vult nisi per unum, quod est bonitas sua. S. Thom. 1 Qu. 19. A. 2, ad 4.

ocr page 31

— 17 —

distinotione, a nobis considerari potest; nimiram .•

I. Ante creationis decretum.

1quot; Deus cum sit infinite perfectus, proinde infinite intelligens, seipsum adaequate cognoscit, perfecte com-prehendit. Cognoscit igitur et comprehendit se secundum omnem modum quo cognosci ve] comprehendi potest. Quare suam essentiam cognoscit, non tantum quatenus in se est, sed etiam quatenus est imitahilis, seu secundum aliquem similitudinis modum j)articipahilis. Haec autem cognitio qua Deus cognogscit essentiam suam, seu perfectiones suas qua imitabiles sunt, idem est quod ideae rerum, entimn possibilitas intrinseca seu essentia metaphysica (1).

Duplex itaque in intellectu divino intuitus distin-guendus est: intuitus scilicet divinae essentiae secundum se, et intuitus divinae essentiae secundum ipsius Lmi-tabilitatem (2). Inter utrumque autem intuitum differt quod prior objectum babet infinitam, simplicissimam et absolutam essentiam ; alter vero entium possibilium essentias finitas, quare ideas complectitur multiplices et pro diversis imitationis gradibus diversas (3). Liquet divinum intellectum secundum banc posteriorem

(1) «Ipse enim essentiam perfecte cognoscit, unde cognoscit earn secundum omnem modum quo cognoscibilis est. Potest autem cognosci non solum secundum quod in se est, sed secundum quod est participa-bilis secundum aliquem modum similitudinis a creaturis. Unaquaeque autem creatura habet propriam speciem secundum quod aliquo modo participat divinae essentiae similitudinem. Sic igitur in quantum JJeus cognoscit suam essentiam ut sic imitabilem a tali creatura, cognoscit eam ut propriam rationem et ideam hujus creaturae.quot; Sum. theol. 1. Qu. 15. A. 2.

(2) Distinctio rationis est ; Deus enim, ut saepius habet S, Thomas, unico aclu intuetur seipsum et alia a se : seipsum, in sua essentia secundum se - alia a se, in sua essentia qua imitabilis est.

(3) Cnf, sum theol, 1. Qu. 15. Art. 2.—

2

ocr page 32

- 18 —

contemplationem, minime vero secundum priorem, esse rerum exemplar seu archetypum (1),

2° Deus autem se tanquam summum et absolutum bonum coguoscit, uude se necessario etiam vult et amat. „Voluntas enim divina, ait S. Thomas, neces-sariam liabitudinem habet ad bonitatem suam, quae est proprium objectum ejus.quot; Si autem necessario se vult Deus, in quantum se necessario coguoscit, vult necessario non tantum essentiam suam in se, sed etiam essentiae suae imitabilitatem, seu ideas rerum, seu entium essentias methapbysicas ; ex quo sequitur easentias rerum metapbysicas, ut Deum ipsum, neces-sarias esse et immutabiles. In entium autem ideis necessario involvuntur relationes, quibus alia ad alia et ultimo ad Deum vi essentiae referuntur; unde liquet Deum volendo essentias, non posse non veile earum etiam relationes, sine quibus nee esse nee concipi possent.

Haec porro necessaria, immutabilis aeternaque ratio et voluntas, qua Deus suae essentiae imitabilitatem seu entium essentias metapbysicas et essen-tiales relationes contemplatur et vult, lato sensu lex aetema est.

II. In aetemo creationis decreto.

1° Ex entium essentiis metapbysicis seu rerum ideis,

(l) Quod hisce verbis luculente docet S. Thom. Quaest. de ver. qu. 3. «Deus per iatellectum omnia operans, omnia ad similitudinem essentiae suae producit; unde essentia sua est idea rerum, non quidem ut essentia, sed ut est intellecta. Res autem creatae non perfecte imitantur divinam essentiam; unde essentia non accipitur absolute ab intellectu divino ut idea rerum, sed cum proportione ideae fiendae ad ipsam divinam essentiam, secundum quod deficit ab ea vel imitatur earn.» Et sum. theol. Qu. 14. A. 5. ait: Deus seipsum videt in seipso quia seipsum videt per essentiam suam. Alia autem a se non videt in ipsis sed in seipso, in quantum essentia sua continet similitudinem aliorura ab ipso.»

ocr page 33

— 19 -

quae indefinite sunt numero. Deus quasdam numero definito, essentialibus earum relationibus conve-nienter ordinandas, et reali existentia in tempore donandas, libero voluntatis acta vel deer eta, eligit. Qui liber voluntatis actus quo Deus quasdam rerum ideas eligit et in ordine earum essentiali ponit, vocatur creatio idealis, intellectualis, vel etiam aettrna; ipse autem eomplexus idearum electarum et in ordine suo essentiali constitutarum, mundus idealis, intelligibUis vel aetemus audit (1). Electio porro libera dicitur, quia ad Dei essentiam non pertinet et Deus, utpote infinitus, praeter essentiam, nulla omnino re indigere potest.

2° Attamen quas Deus libere eligit ideas, eas neces-sario secundum essentiales earum relationes ordinat, cum relationes hasce, ut supra dictum est, necessario velit (quippe quod infinita ejus sapientia expostulat). Itaque entium assumptionem in mundum idealem libere; assumptorum vero essenfias metaphysicas et essentiales relationes necessario vult Deus (2).

(1) Ilia cveatio et mundus ille recte ideales seu intelligibiles dicuntur, quia in mecte divtna existunt, nec extra Deum ullo modo habentur. Uude et aeterna dicenda sunt, quia divinae rationis perfectioni repugnat ut aliquid ex tempore concipiat. Quod praeclare docet S. Thom. Sum. th. I. 2. Qu. 9l. A. 1. ubi: «Ipsa ratio gubernationis rerum in Deo... legis habet rationem; et quia divina ratio nihil concipit ex tempore, sed habet aeternura conceptum, ut dicitur Prov. 8, inde est quod hujusmodi legem oportet dicere aeternam.quot;

(3) Ut videre est, creaiio idealis non est actus divinae rationis quae omnes mundos possibiles necessario cognoscit, sed actus divinae voluntatis, quae ex possibilibus prae craeteiis unum mundum, existentia reali in tempore donandum, liberrime eligit. Sunt nonnulli doctores, qui, nomine creationis idealis, intelligunt intuitum dirinae essentiae quatenus universe imitabilis est; atque, nomine mundi idealis, omnes omnino rerum ideas, omnia plane possibilia complectuntur. His pro-fecto creatio idealis est actus intellectus et voluntatis mcessarius, estque mundi idealis existentia necessario. Ut patet, eorum dissensio est de voce tantum.

ocr page 34

— 20 —

Jam autem Dei voluntas quae secundum divinam rationem necessario vult essentias et essentiales rela-tiones entium, ab aeterno in mundum idealem libera assumptorum, est sensu magis definito lex aeterna.

III. In ipso creationis et conservationis actu.

Pergamus jam ad creationem temporalem seu realem.

I- Deus ab aeterno mundum extra se creare statuit, idque voluntate libera: Deus, enim, cum sit infinita perfectiOj sibi Ipse plane sufficit.

2° Attamen, creatione semel Ubere statutu, Deus necessario entia creat secundum ideas rerum archetypas; nam „sicut in mente artificis prius est forma rei, quam opus exeat, sic ideae rerum ante mundi con-stitutionem in mente creatoris erant. Non enim aliquid extra se aspiciebat secundum quod mundum faceret. Ex hoc patet quod omnis creatura prius in Deo existit quam in se ipsa (1).quot; Aliunde Deus, si extra se mundi exemplar aspexisset, in creando a re quadam a se diversa penderet, atque ideo imperfectus esset. Tandem haberetur praeter creatorem aliquod increa-tum exemplar, id est, Deus alius ac Dens ipse (2). Mundus igitur idealis vel aeternus, in mente divina existens, est exemplar seu prototypus mundi realis in tempore condendi ; et conditus mundus realis est mundi idealis externa repraesentatio, realis, expressio, vera imago.

(1) Ali. Magn. Comp. thiol, verit. L. 1, c. 15. Eodem fere modo loquitur S. Augustinus «Singula igitur propriis creata sunt rationibus. Has autem rationes ubi arbitrandum est esse, nisi in ipsa mente creatoris ? Non enim extra se quidquam positum intuebatur, ut secundum id consti-tueret quod constituebat; nam hoc opinari sacrilegum est.» Lib 83 quaest. qu. 46.

(2) «Oportet dicerequod in divina Sapientia sint rationes omnium rerum : quas supra diximus ideas, id est, formas exemplares in mente divina existentes.quot; S. Th. 1, Qu. 44. A. 3. Cnf. quoque sum. c. gent, c. 50 et 5!.

ocr page 35

— 21 —

3° Sicut autem Deus, creatione libere decreta, mun-dum realem necessario vult constituere conformem mundo ideali, sic etiam necessario vult ut mundua realis, semel constitutus, mundo ideali conformis per-maneat; ita ut eadem necessaria, aeterna etimmuta-bili voluntate velit Deus, ut entia cum mundi idealia, tum mundi realis, in essentialibus suis relationibua, sen in suo ordine naturali sint et perseverent.

Haec autem necessaria et aeterna Dei voluntas, secundum divinamrationem, ordinem naturalem conservari jubens, perturbari vetans, seu universa entia ad pro-prios fines dirigens, strictiori sensu lex aeterna est.

Dicta paucis resumimus. Lex aeterna triplici momento considerari potest. Primum momentum est actus ra-tionis et voluntatis, quo Deus suae essentiae imitabi-litatem, seu omnia possibilia, seu entium essentias metapbysicas, seu rerum ideas arcbetypas, (quae omnia idem sonant) universim omnes necessario cognoscit et vult. Secundum est actus rationis et voluntatis quo Deus ab aeterno mundum idealem libera creat, aliis verbis, inter mere-possibilia quaedam possibilia-futura, seu inter essentias metapbysicas numero indefinitas, quasdam numero definitas, ab aeterno libere eligit, clectasque ex essentialibus earum relationibus necessario ordinat. Tertium est actus rationis et voluntatis quo Deus mundum idealem libere efficit realem, seu essentias physicas libere creat, creando vero, tam in se quam in essentialibus suis relationibus, mundo ideali conformes necessario constituit, constitutasque in eadem conformitate perseverare necessario jubet. Ea autem in triplici momento una et eadem voluntas qua Deus aeternum vult ut entia in suis essentiis et essentialibus relationibus divinae rationi, imitahilitatem divinae essentiae contemplanti, conformes sint et permaneant, est lex aeterna.

ocr page 36

16. Schol. I, Lex aeterna intellecinm simul et volunta-tem divinam spectat. — Ut ex dictis patet, lex aeterna (sicut omnis lex) est aliquid intellectus simul et voluntatis: habet videlicet ab intellectu divino quod sit regula, a voluntate divina quod sit vere dirigem, seu obligans (1). Intellectus ideam mundi archetypam concipit, voluntas vult ut entia, in mundum libera as-sumpta secundum eam existant et operentur. Intellectus aetemum contemplatur entia turn in se turn in suis essentialibus relationibus; voluntas aeternum vult ut entia libere creata, in se et suis essentialibus relationibus, divinae rationi conformes sint et esse perseverent. Hinc recte quoque definitur lex aeterna stricte sumpta; „Idea mundi exemplaris, intellectu divino aetemum cogi-tata, et voluntate divina aetemum volita.

17. Schol. II. Venmi honumqut absohdum sen infinitum seu per essentiam, et relativum seu Jinitum seu per par-ticipationem (2). Ultimum legis aeternae fundamentum

(1) Haud alia est sententia S. Thomae, ut ex ejus definitione legis aeternae rite intellecta liquet. Caeterum mentem suam aperit hisce etiam verbis ; «Lex aeterna est divinae sapientiae ratio, secundum quod

est omnium actuum et motuum in proprios fines directiva...... Sicut

ratio divinae sapientiae in quantum per ta cuncta sunl creata rationem habet arlis exemplaris vel ideae ; ita ratione divinae sapientiae moven\'is omnia ad debitum ftnem obtinet rationem legis.* Sum theol. 1. 2. Qu. 98 A. 3. — Item 1. 2. qu. 91, art. 1 ad I: «Aeternus divinae legis conceptus habet rationem legis aeternae secundum quod a Deo ordi-natur ad gubernaiioncm rerum ab ipso praecognitarum.» Quae verba explicans Suarez. De Leg. L. 2. c. 3. n. 9.: «Ilia, ait, ordinatio non est aliud quam decretum voluntatis, quod, ut cognitum ab intellectu, determinat ilium ad talem rerum gubernationem, secundum talem rationem seu legem: et fortasse, quia utrumque concurrit ad legem, et utrumque suo modo et in bono sensu verum est, ideo D. Augustinus

contra Faustum sub distinctione est locutus (Dicens scilicet; Lex aeterna est ratio divina vel voluntas Dei..). Insuper cf. S. Th. I. 2\' Qu. i7. A. I.

(2) Vero et bono continetur pulehrurn^ quod est splendor veriet bom.

ocr page 37

— 23 —

est essentia diuiiia, quae est summa et absoluta Veritas, simulque summa et absoluta bonitas. Unde intdlectus dioinus qui cogitat, et idea, qua cogitat eam essentiam, vera sunt veritate formali; voluntas quae vult et volitio qua vult earn bonae sunt bonitate formali. Idea autem mundi, cum sit divinae essentiae, qua imitabilis est, intuitus, et ipsa ideo veritate formali vera est quate-nus cogitata, bonitate formali bona quatenus volita. Unde entia quoque in tempore creata, cum secundum mundi ideam aeternum a Deo cogitatam et volitam, sint facta, intellectui et voluntati divinae sunt conformia atque adeo vera veritate reali, et bonitate reali bona; eruntque vera et bona, quandiu ideae mundi, seu legi aeternae maneant conformia, evasura falsa et mala, ubi et quatenus suam cum lege aeterna convenienti-am amittent.

Licet liinc diversa veri et boni genera distinguere. Essentia divina est Veritas et bonitas absoluta realis. Essentiae divinae divina cognitio et volitio sunt et Veritas et bonitas absoluta formalis. Entium creatorum essentiae physicae, quatenus sunt rationi et voluntati divinae conformes, sunt et Veritas et bonitas relativa seu participata realis; essentiarum cum metaphysicarum tum pbysicarum cognitio et volitio in animo creato, secundum quod illae cognitae et volitae sunt a Deo, sunt et Veritas et bonitas relativa seu participata formalis. Veritas itaque et bonitas participatae reales con-sistunt in aequatione creaturarum cum ratione et voluntate divina; Veritas et bonitas participata formalis in aequatione rationis et voluntatis creatae cum rebus simul et cum ratione et voluntate divina (1).

(i) Veritas et bonitas realis acquiparantur veritati et bonitati ret, ut aiuut; formalis autem Veritas et bonitas acquiparantur veritati in-Icllectus et bonitati voluntatis.

ocr page 38

— 24 —

Quod ad falsutn et malum attinet, ea in discrepantia cum vero et bono absolnto consistunt, — Falsum et malum ahsolutum sive reale sive formale esse nequit, quippe quod summa veri bonique privatio foret, ergo absolutum nihil. Datur autem falsum et malum relativum turn reale, seu m, seu physicum, ubi res creata aliquo modo ideae suae archetypae, a Deo cogitatae et voli-tae, congruere desivit; tum formale i. e. falsum intel-iectus, et malum voluntatis seu morale, ubi intellectus aut voluntas creata ab intellectu et voluntate divina discrepat. (1)

(1) Itaquc ubi homo legem actcrnam cognoscit, ratio ct hnjus cog-nitio vera est, quippe quae rationi divinac scu veritati absolutae eon-venit; tunc cogi/at homo quod ipse cogitat Deus. Ubi homo legem aeternam servat, voluntas et huius actus bonus est, quia voluntati divinae seu bono absoluto congruit ; vult homo quod ipse vult Deus. In quantum autem hominis ratio legi aeternae oppositas concipit relationes, in tantnm ipsa et ejus conceptus falsus est : et in quantum voluntas ejus legi aeternae oppositas vult relationes, in tantum ipsa el ejus actus malus est, quippe quia tunc hominis ratio et voluntas Veritati et Bonitati infmitae adversantur.

Patet hinc quam accurate definiatur Veritas : aequatio intellectus et rei\', bonitas vero : aequatio voluntatis et rei; itidem falsitas : dijjformitas in tellectus et rei; malitia vero: difformitas voluntatis et rei. Quae defini-tiones ut penitus intelligantur duplex intellectus duplexque voluntas est consideranda : intellectus scilicet et voluntas increata, atque intellectus et voluntas creata. In veritate reali referuntur res ad intel-lectum divinum; in veritate formali autem refertur intellectus creatus ad ipsas res Itidem res, qua realiter bonae sunt, referuntur ad volun-tatem divinam; voluntas autem creata, qua moraliter bona est refertur ad res, quas ea vult ratione, qua Deus. Quod argumentum luculentis hisce verbis de veritate explanat S Thomas: «Res aliter comparatur ad ntellectum practicum {arhficis\') aliter ad speculativum (cognoscenti\'s) Intellectus enim practicus causat res; unde est mensura rerum, quae per ipsum fiunt. Sed intellectus speculativus, qui accipit a rebus, est quodaromodo motus ab ipsis rebus, et ita res mensurant ipsum. Ex quo patet, quod res naturales, ex quibus intellectus noster scientiam accipit, mensurant intellectum nostrum, sed sunt mensuratae ab intel-

ocr page 39

— 25 —

üt videre est, falsum et malum relativum nihil vere rei esse possunt; cum enim creatoris rationi et voluntati repugnent, nullo prorsus veri bonive gradu donari potuerunt. Res igitur cui falsum et malum inhaeret, quatenus realis est, eatenua intellectui et voluntati creatoris respondet, adeoque vera et bona est.

Non memoramus falsum et malum metaphysicum, quippe quod improprie falsum et malum vocatur. Cum enim illud non nisi mem ulterióris perfectionis neg alio sit, minime vero privatio perfectionis quae ea; intelledu et vbluntate divina enti inesse debuerit, (quod proprie falsum et malum efficit) intelligitur illud vere falsum et malum non esse. Eamdem ob causam nihilum relativum, id est, absentia entis cujusdam possibilis, quod existentia nondum donatum vel num-quam donandum est, proprie falsum aut malum dici nequit. (1).

lectu divino, in quo sunt omnia crcata, sicut omnia aitificiata in intcl-lectu artificis. Sic igitur intellectus divinus est mensurans non mensu-ratus; res autem naturalis mensurans et mensurata; sed intellectus noster est mensuratus, non mensurans quidem res naturales, sed arti-ficiales tantum.» {Idque dun/axat quoad formant). Qu. I de Ver. A. 2. Cnf. CI. Tongiorgi. Ontol P. I, c. v et vi.

(l) Ad dicta melius percipienda adjuvabunt haec schemata: / , . I reale. — Essentia divina, qua vera est. I absolutum formale. — Intellectus divinus.

Verum lt; / reale seu rei.

/ rMativnm , ^ inter ideas.

^ formale seu intellcctus inter ideam et rem.

[ rei

Falsum (relativum)) • . . ( inter ideas.

I intcquot;ectuslt; inter ideam ct rcm

. f reale. — Essentia divina, qua bona est. absolutum | formale _ Voluntas divinl

quot; ) relativum [ rei1- quot; p.hysicum).

f ) voluntatis. — (Morale .

Malum (relativum) | ^luntJus!-T^rale),

ocr page 40

— 26 —

18. Schol. III. Lifinita Dei pcrfoctio causa est, air dimna voluntas ad qnaedam necessario detenninata sit (1). — Dei libertas et potentia non ideo minuuntur, qnod ejus voluntas ad quaedam necessario detorminata sit; hoc enim inde est quod Deus non potest non con-gru enter suae essentiae seu infinitis suis pcrfectioni-bus operari: quod infinita sapientia non potest agere insipienter, nee infinita bonitas male, noc infinita justitia injuste, etc., unde si praedicta necessitas in Deo non daietur, Deus non foret infinitus; nee essent ejus sapientia, libertas et potentia infinitae, quippe quae possent deficere, et falsum malumquo peragere. Liquet ergo memoratam divinae voluntatis nocessitatem non modo nullum detrimentum Deo afferre, sed earn ad Dei infinitatem et ad divinae potentiae libertatisque perfectionem omnino pertinere.

19. Schol. IV. Deus creaturis nihil debet. — Ex eo quod Deus physicas rerum essentias efficit metapbysicis conformes, non sequitur Deum erga creaturas teneri. Deus quidem libere creans entia, iis non potest non tribuere quidquid ad ordinem naturae eorum spectat, quidquid ad eorum completam naturam pertinet; aliis verbis ; iis non potest non donare essentiam propriam et essentiales relationcs. Verum illa necessitas non est in Deo a creaturis, sed a seipso. Deus videlicet, ubi entia libere creat, necessario perfectionibus suis con-venienter operatur; nempe, convenienter suae rationi, quae rerum ideas arebetypas exhibet; convenienter suae sapientiae et bonitati, quae exigunt, ut entibus omnia, quae ad eorum naturam pertinent, concedat.

20. Schol, V. Deum lecji aeternae subesse, did nequrt. —

(1) Satis patet hic quaestionem non esse de entium creatione sive ideale sive reali, quae omnino libera est, sed solum de entium libere creandorum essentiis et essentialibus relalionibus.

ocr page 41

— 27 —

Lex aeterna, cum sit divina voluntas divino intellectui convenienter agens, hand magis a Deo distingui potest ac ipsa divina ratio et voluntas, quam ob rem Deus legi aeternae non subditur, sed, ut ait S. Thomas; Ipse sihi lex est, „Cum bonum intellectum sitobjectum voluntatis, impossibile est Deum velle nisi quod ratio suae sapientiae habet: quae quidem est sicut lex justitiae secundum quam ejus voluntas recta et justa est; unde quod secundum voluntatem facit, juste facit, sicut nos quod secundum legem facimus, juste 1\'acimus; sed nos quidem secundum legem superioris, Deus autem sibi ipsi est lex (1).quot;

21. Schol. VI. Omnes leges temporales ah aeterna lege manant. — 1° Ab aeterna lege derivatur lex naturae; non sane quatenus baec spectatur in Deo legislatore, cum eatenus idem sit ac lex aeterna ; sed quatenua consideratur in subditis, quibus immediate, simul cum natura, a Deo creatore impertitur. 2° Ab aeterna lege derivatur lex positiva divina, quatenus scilicet spectatur in subditis, quibus mode supernaturali a Deo intimatnr. Quae lex, in legislatore Deo spectata, ina-daequate ad legem aeternam refertur; quatenus scilicet quas liberas, aeternae legi congruas dictat relationes, ab aeterno decretae sunt. 3° Lex positiva humana a lege aeterna est per mediatam participationem, sive in legislatore spectatur, sive in uibditis; et duplici quidem ratione: a. quia necesse est ut omnis lex rectae con^ruat rationi, quae est participatio divini luminis quod signatum est in nobis, b. Quia necesse est ut lex ad obligandum sit efficax, et omnis obligandi potestas a Deo concedatur (2).

(1) Sum. theol. 1, qu. 21, a. 1,

(2) Suarez, De Leg. L. 2, c. 4.

ocr page 42

— 28 —

Art. 2. De lege naturae.

Sect. 1. De leg is naluralis concept n.

22. Lctjis naturalis clejinitio. — Lex naturalis, lata sensu accepta, ex mente S. Thomao definitur; Parti-cipatio sen. impressio letjis aeteraae, in crcafuria, per quam hahcnt inclinationem in proprios actus et fines.

Iquot; Ratio divina aeternum lontemplatur entium es-sentias metaphysicas, ex suis cssentialibus relationibus in mundum idealem ordinatas ; quas essentias et re-lationes necessario vnlt Deus. Physicas vero essentias non vult necessario, sed omnino libere, ([iiippc quibus minime indiget, ut sit infinita perfectio (1). Ubi tamen creare libere statuit, necessario secundum divinam rationem seu ideas reram archetypas operando, secundum mundum idealem libere elcctum, cfficit mun-uum realem: ita ut mundus realis sit vera imago, adaequata expressie mundi idealis, atque entia mundi realis, turn in suis essentiis. tum in suis relationibus essentialibus, eodem prorsus modo et ordine ac in mundo ideali constituta sint. Or do igitur mundi idealis aeternum a Deo cogitatus et volitus. sou lex aeterna, impressa est mundo reali, in quantum scilicet ordo mundi idealis in mundum realem adaequate translat as est, eique inditus. Et haoc legis aeternae impressio per quam creaturae in suis essentiis et essentialibus relationibus cons\'titutae, ad proprios actus et fines habent inclinationem, lato sensu, lex naturalis est.

2quot; Participationis autem legis aeternae in creaturis duplex datur modus : alter quo lex aeterna participatur

(1) «Licet Deus ex necessitate velit bonitatem susm non tamen ex necessitate vult ea quae vu\'.t propter bonitatem suam ; quia bonitas ejus potest esse sine aliis.» Sum. Th. 1. Qu. i\'J. A. 3.

ocr page 43

— 29 —

per interius actionis et passionis principium, vi ineluc tabili ad motum cogens ; qui modus habetur in creaturis irrationalibus, quae, cum intelloctu et voluntate careant, necessitate physica in finem aguntur, non vero se ipsas in eum dirigunt. Alter excellentior est modus, quo lex aeterna participatur per principium vimorali dirigens, uti in creaturis rationalibus, quae, cum in-tellectu et libertate praeditae sint, relationes, quibus ex lege aeterna obstrictae sunt, coguoscere, cognitas-que libere servare; finem ex lege aeterna praestitutum spectare, spectatumque pro libito pet ere valent. Haec autem participatio, stricto et proprio sensu, lex natu-ralis audit.

Unde lex naturalis propric dicta, ex mente S. Thomae definitur : Participatio legis aeternac in rationali crea -tnra, secundum quam ad dehitum actum et finem dirigitur (1).

(i) Lex cum sit regula et mensura dupliciter potest esse in aliquot uno modo sicut in regulante et mensurante; alio modo sicut in re-gulato et mensurato ; quia in quantum participat aiiquid de regula vel mensura, sic regulatur vel mensuratur. Unde cum omnia quae divinae providentiae subduntur a lege aeterna regulentur et mensurentur, manifestum est quod omnia participant aliqualiter legem aeternam, in quantum scilicet ex impressione ejus habent inclinationes in proprios actus et fines. Inter caetera autem rationalis creatura excellentiori quodam modo divinae providentiae subjacet, in quantum et ipsa fit providentiae particeps, sibi ipsi et aliis providens, unde et in ipsa participatur ratio aeterna, per quam habet naturalem inclinationem ad debitum actum et finem, et talis participatio legis aeternae in r.itionali creatura lex naturalis dicitur ; unde cum Psalmista dixisset: Sacrtficale sacrificitwt justitiac, quasi quibusdam quaerentibus quae sint justitiae opera subjungit: Multi dicunt; quis osicndit nobis bona; cui quaestioni respondens dicit: Signatum est super nos lumen nullus lui, Domine ; quasi lumen rationis naturalis, quo discernimus quid sit bonum et quid malum, quod pertinet ad naturalem legem, nihil aliud sit quam impressie divini luminis in nobis, unde patet quod lex naturalis nihil aliud est quam participatio legis aeteinae in rationali creatura.» Sum. Theol. I,quot; 2. Qu. 9i, a. 2.

ocr page 44

— 30 —

23. Q/dd ilia in se sit impressio seu participa tio. — Ut praedictae participationis clarus tradatur conceptus, legem naturalem qua veritatem rei, et eamdem qua veritatem intellectus distinguamus oportet.

1° Si lex naturalis consideratur qua Veritas rei est, participatio ilia complexus est relationum realium ex hominis natura profluentium, quae hominem ea ratione ad determinatum finem, scilicet Deum, proxime vel remote adstringunt et cum caeteris creatis colligant, qua ratione relationes ideales in mente divina ideam hominis exemplarem cum iisdetn entibus et cum eodem fine essentialiter colligant; aliis verbis: est homo ipse quatenus vi essentiae physicae ad finem suum Deum est ordinatus, sicut in mente divina, vi essentiae metaphysicae ad eumdem finem refertur.

2° Si autem spectatur lex naturalis qua Veritas in-tellectus est, participatio intelligenda est animi facultas, nempe ratio, cujus naturali lumine homo essentiales suas relationes cognoscit, seque ad eas servandas obligatam esse intelligit. Hinc lex naturalis recte de-finitur : Vis a Deo menti creatae impressa, dictans quid creaturae rationali conveniat aut adversetur.

Patet hanc impressionem, cum sit facultas, in po-tentialem (actu primo) et actualem (actu secundo) dia-tingui posse (1).

(i) Lex naturalis qua Veritas ret est, passim legis naturalis funiia-vienlum dicitur, et qua Veritas intellectus est, simpliciter lex naturalis audit. Ita Suarez De Leg. L. 2, c. 5. «In natura rationali, ait, duo distinguntur, unum est natura ipsa, quatenus est veluti fundamentum convenientiae vel disconvenientiae actionum humanarum ad ipsam ; aliud est vis quaedam illius naturae quam habet ad discernendum inter operationes convenientes vel disconvenientes illi naturae, quam rationem naturalem appellamus. Priori modo dicitur haec natura esse fundamentum honestatis naturalis; posteriori autem modo dicitur lex ipsa naturalis. quae humanae voluntati praecipit vel prohibet quod agendum est ex naturali jure.»

ocr page 45

— 31 —

24 Qui conveniant, qui dijferant lex aeterna et lex naturalis.

1° Eaedem sunt si spectantur in esse logico, vel (ut vulgo dicitur) in legislatore Deo: est enim utriusque dictamen idem, identica praescriptio, eadem directio, ita ut (juidquid praeceptum aut prohibitum sit lege naturali, itidem praecipiatur aut prolr\'boatur lege aeterna ; quidquid legi Reternae conforme sit aut op-positum, id idem le j;i naturali contorme aut oppositum existat.

2quot; Aliter est dicendum, ubi leges illae considerantur in suhditis vel in esse physico et psychologico.

a. Lex naturalis, qua Veritas rei seu in mo esse physico spectata, prorsus a lege aeterna differt. Etenim lex aeterna est divina voluntas qua Deus, secundum divinam rationem, aeternum vult entium essentias et essentiales relationes. Est igitur cum Deo unum quid et idem. Lex naturalis autem est complexus relationum essentialium creaturae moralis, et est proinde cum Imjus essentia physica quid idem, et a Deo absolute diversum.

h. Lex naturalis, qua Veritas intellectus seu in esse phychologico considerata, etiam differt a lege aeterna nam hujus legis paiticipatio, ut hie speetatur, aliquid creatum est, ad ipsum animum partinens, adeoque a Deo essentialiter diversum.

25. Legis naturalis origo.. — Unde lex naturalis originem trahat ex dictis liquet. Nimirum ex lege emanat aeterna; et 1° quidem tamquam ex causa efjiciente, cum divina voluntas entia moralia, libere creanda, necessario secundum ideas prototypas, seu legem aeternam condat.

2\'* Tamquam ex causa exemplari, ita ut lex naturae sit aeternae legis imago, cum realis cum intellectualis.

ocr page 46

Healis quia entia moralia natura et essentialibus re-lationibus aeternae legi sunt conformia ; intellectualis, quia recta ratio eadem, quae lex aeterna, agenda aut vitanda dictat (1).

Sect. 2. De. dotibus legis naturalis

26. I. Lex naturalis est necessaria. — Legis naturalis necessitas hypothetica est, supposita scilicet creations entium moralium; qua data, necessitas illa absoluta fit, ita ut absolute impossibile sit dari ens morale, quin simul detur lex naturalis.

Probatur 1° ex dictis: Deus, mundum creare libere statuens, entia necessario efficit secundum ideas pro-totypas; essentias physicas cum essentialibus relatio-nibus necessario constituit secundum essentias meta-physicas.Quae vero entia in suis essentiis et essentialibus relationibus constituit, ea etiam necessario vult ut in suis essentiis et essentialibus relationibus perseverent ; ergo necessario vult Deus ut entia, specialiter moralia, secundum eas relationes agant, et ita finem suum attingant; verbo, necessario vult ut existat et servetur lex naturalis.

2° Fusius probatur legis naturalis necessitas ex divinis perfectionibus singulatim.

a. Ex Dei sapientia. — Deus, quia infinite sapiens, omnia mirabili condidit ordine ; i. e. entia omnia per media seu relationes ad finem, naturae eorum accom-modatum, ordinavit; necnon ex eadem infinita sapientia vult ut relationes illae serventur, atque hoc modo finis praestitutus attingatur, et ordo procuretur. Homo autem cum liber sit, ad finem dirigi, et ad relationes

(l) «Faciamus hominem ad itnaginem et similitudinem nostram. Gen. I. 26.

ocr page 47

— 33 —

servandas incitari nequi\', nisi lege quae jubendo et vetando voluntatem ejus adstringaf. Ergo Deus infinite sapiens humanae voluntati moralem legem sorvandam imposuit; quae cum naturae nostrae sit impressa, apprime naturalis audit.

b. Ex Dei sanctitate. — Deus, cum infinite sanctus sit, necessario se suasque perfectiones necnon quae hisce perfectionibus sunt consentanea, necessario amat; quae vero hisce perfectionibus adversantur, necessario odit. Deus igitur, quia sanctus, necessario vult ut homines actiones suas divinis perfectionibus conforment; ut quae consentanea sunt agant, quae opposifca omit-tant; id est, necessario vult legem naturalem.

c. Ex Dei honitate. — Deus, quia infinite bonus est, hominem ad felicitatem, tanquam ad finem relative ultimum, creavit. Porro finis absque mediis non datur, neque, neglectis mediis, attingitur; ergo Deus, cum pro honitate sua velit ut homo felicitatem assequatur, eo ipso quoque vult ut media, ad finem consequendum ordinata adhibeat. Aliis verbis, Deus utpote bonus, imposuit homini legem naturalem servandam.

Concludimus Deum, quia perfectus est, homini, crea-tione supposita, necessario indidisse legem naturalem.

27. Cokollak. — Ex praecedenti conclusione ultro sequitur necessario essentialem inter bonum et malum morale esse differentiam. Etenim actiones, huic legi conformes, sunt itidem legi aeternae, voluntati divinae, bono ahsoluto conformes, seu moraliter bonae; actiones vero huic legi oppositae, pariter legi aeternae, voluntati divinae, hono ahsoluto oppositae seu moraliter malae sunt. Ergo cum necessario existat lex naturalis, necessario etiam discrimen naturale inter hominum actiones existit.prout ei legi conformes sunt,aut oppositae; necessa. rio essentiale est discrimen inter bonum et malum morale.

8

ocr page 48

— 34 —

28. 11. Lex naturalis est universalis. — Legis natu-ralis universalitas ex ejus necessitate fluit. Hac enim necessitate fit ut esse nequeat homo, quin simul sit lex naturalis ; existit igitur lex naturalis, quo cum que tempore vel loco existat homo ; est igitur universalis, turn ratione loci, turn ratione temporis.

29. III. Lex naturalis est immutabilis. — Et ipsa immutabilitas ex necessitate fluit. Etenim si relationes servandae non queunt non existere, etiam mutari non possunt. Si enim possent mutari, fieri posset ut non amplius assent id quod sunt, et consequenter ut ali-quando existere desinant, quod, quia necessario exis-tunt, fieri nequit.

Hinc sequitur; 1° Legem naturalem nullo modo posse cessare. 2° Nullo casu, ne a Deo ipso quidem, in ea lege posse dispensari; ita scilicet, ut id, quod legi naturali adversatur seu intrinsece malum est, malum esse desinat.

Quod ut rite intelligatur, vulgo duplicem legis naturalis mutationem distinguunt: alteram intrinsecam seu absolutam, alteram extrinsecam seu relativam. Mutatio legis naturalis foret intrinseca si obligatio, quam generat, aliquo modo cessaret, non mutata materia seu objecto legis; v. gr. si rem alienam liceret auferre, quo lurtum qua furtum desineret a lege probiberi. Extrinsece seu relative mutari dicitur lex, ubi objec-tum seu materia, in casu particulari, ita mutatur ut desinat esse objectum seu materia legis, v. gr. si res aliena, translate dominio, alien a esse desinat, qua ratione panis alienus in extrema necessitate fit meus. Quam distinctionem conspicuam reddit sequens ani-madversio; Cum bonum morale in convenientia actus cum assentia divina, malum morale in repugnantia actus cum essentia divina constitutem sit, patet ad

ocr page 49

— 35 —

mutationem moralitatis alterutrum relationis terminum, nempe aut essentiam divinam aut actus materiam mutari oportere. In primo casu esset mutatio intrinseca, in altero mutatio extrinseca est. Jam vero intrinseca mutatio legis naturalis impossibilis est, quia essentia divina necessario est immutabilis; extrinseca autem possibilis, quia materia et bine natura actus mutari potest. Verum mutatio haec non nisi improprie legis naturalis mutatio vocari potest, quippe quae banc legem in se minime afficit.

Sect. 3. Be legis naturalis existentia.

30. Existit lex naturalis. — Legem naturalem, seu relationes voluntatem obligantes eaeque ex natura bominis morali dimanantes, atque adeo naturale dis-crimen inter bonum et malum morale revera a parte rei existere, probatur 1° ex stabilita legis naturalis necessitate, ex qua ejusdem existentia immediate profluit. Etenim : si Deus, cum bominem creat, ei necessario legem naturalem imponit, ita ut impossibile sit dari bominem, quin eo ipso detur lex naturalis, sequitur, posita bominis creatione, poni omnino et legem naturalem.

Licet ilia ratio rem plane conficiat, tamen elucidandi causa, legis naturalis existentiam a posteriori ex natura bominis, turn individui, turn socialis, stabilire juvat. Itaque.

2° Probatur ex natura hominis individui. Et quidem.

a. Ex iis perspectis quibus bomo constat. Conside-ranti enim manifestum est, sicut corpus respirationis, nutricationis, etc., tenetur, conditionibus, quibus ne-glectis ipsum in mortem vergit; et sicut intelligentia educationis, contentionis, ratiocinii etc., regulis obnoxia

ocr page 50

— 36 —

est, quibus spretis aut hebes aut insana evadit; ita etiam voluntatem ad qtiaedam agenda, quaedam vero vitanda legibus adstringi, quibus rejectis ipsa depra-vatur et in pernicem abit.

h. Ex testimonio conscientiae, cum antecedentis, quae nnperando quid agendum aut vitandum sit ostendit, et ad praecepta implenda impellit; turn consequentis, quae actionem peractam aut gaudii quodam sensu approbat, aut remorsu improbat. Etenim baec vox conscientiae moralis, tam alte naturae hominis insita, non concipitur, nisi revera datur essentiale boni malique discrimen, et, a naturalis illius vocis Auctore, bomini boni eligendi malique vitandi moralis necessi-tas, id est, lex naturalis imposita est.

c. Ex sensu morali, omnibus bominibus insito, quo cuncti, ipsi quoque sce\'eratissimi, suapte natura, in aliis virtutem approbant et vitium improbant. Testatur ille sensus, qui plane naturalis est, dari discrimen inter bonum et malum morale ; atque adeo legem na-turalem existere demonstrat.

d. Ex ideis honi et mali moralis. Nisi essentiale discrimen inter bonum et malum morale, et proinde lex naturalis a parte rei vere existat, ideae iilae, licet rationem funditus constituant, et ob manifestam svi-dentiam suapte verae agnoscantur, inane et falsum rationis elementtim dicendae forent; quae doctrina rational! naturae nostrae, necnon Dei naturae plane repugnat. Deus enim in bumana condenda natura sa-pientia et bonitate caruisset; bomo vero rationali esset defraudatus indole, cum, explosa boni et mali moralis idea, qua nulla penitius rationi inbaeret vel majore evidentia collucet, non esset cur ulli rationis ideae fiducia babeatur.

Prob. 3° Ex natura hominis, qua socialis est.

ocr page 51

— 37 —

a. Homo natura sua socialis est; quod probant ipsius

necessitates, facultates et affectus (194). Habet igitur ex naturae suae conditione relationes ad alios homines, easque non tantum physicas sed insuper et potissirrmm morales, quia homo morali natura piaeditus est. Hae autem relationes morales, ex natura hominis proflu-entes, et proinde a naturae conditore constitutae, legem naturalem pro sua parte constituunt.

b. Homo impellente natura iu societate vivit. So-cietas autem consistere nequit absque legibus, quibus servatis ordo procuretur. Ast, dempta lege naturali, omnis tollitur lex politica, quia lex naturalis est ne-cessarium cujuscumque positivae legis fundamentum. Negata igitur lege naturali, omnis tollitur societas, et proinde ipsa natura hominis socialis neganda foret.

Prob. 4° Ex eonsensione perpetua omnium gentium, quae semper et ubique naturale inter bonum et malum morale discrimen, atque adeo legem naturalem existere, natura diice, agnoverunt.

His argumentis, ex natura hominis petitis, 5tu,n ad-dimus ex analogia deductum. Res irrationales relatio-nibus ex earum indole manantibus, i. e. legibus naturalibus diriguntur (22 —2quot;) quae investiganti un-dique se prodant; aliae singulares, quae servatae unamquamque rem perficiunt, aliae generales quae res universas complectentes, cunctarum harmoniam constituunt. Si autem entia irrationalia naturali lege ducun-tur, qua servata physicus ordo promovetur, a fortiori rationalia naturali gubernantur lege, qua servata mo-ralem ordinem procurent.

31. Condudimm. — Rationibus ex Dei et hominis natara deductis constat existere relationes morales e natura hominis dimanantes, sive legem naturalem ; et proinde dari naturale discrimen inter bonum et malum

ocr page 52

— 36 —

est, quibus spretis aut he bes aut insana evadit; ita etiam voluntatem ad quaedam agenda, quaedam vero vitanda legibus adstringi, quibus rejectis ipsa depra-vatur at in pernicem abit.

b. Ex testimonio conscientiae, cum antecedentis, quae imjerando quid agendum aut vitandum sit ostendit, et ad praecepta implenda impellit; tum consequentis, quae actionem peractam aut gaudii quodam sensu approbat, aut remorsu improbat. Etenim baec vox conscientiae moralis, tam alte naturae hominis insita, non concipitur, nisi revera datur essentiale boni malique discrimen, et, a naturalis illius vocis Auctore, homini boni eligendi malique vitandi moralis necessi-tas, id est, lex naturalis imposita est.

c. Ex sensu morali, omnibus bominibus insito, quo cuncti, ipsi quoque sce\'eratissimi, suapte natura, in aliis virtutem approbant et vitium improbant. Testatur ills sensus, qui plane naturalis est, dari discrimen inter bonum et malum morale ; atque adeo legem na-turalem existere demonstcat.

d. Ex ideis boni et mali moralis. Nisi essentiale discrimen inter bonum et malum morale, et proinde lex naturalis a parte rei vere existat, ideae illae, licet rationem funditus constituant, et ob manifestam evi-dentiam suapte verae agnoscantur, inane et falsum rationis elementum dicendae forent; quae doctrina rationali naturae nostrae, necnon Dei naturae plane repugnat. Deus enim in bumana condenda natura sa-pientia et bonitate caruisset; bomo vero rationali esset defraudatus indole, cum, explosa boni et mali moralis idea, qua nulla penitius ration! inbaeret vel majore evidentia collucet, non esset cur ulli rationis ideae fiducia babeatur.

Prob. 3° Ex natura hominis, qua sodalis est.

ocr page 53

— 37 -

a. Homo natura sua socialis est; quod probant ipsius

necessitates, facultates et affectus (194). Habet igitur ex naturae suae conditione relationes ad alios homines, easque non tantum pbysicas sed insuper et potissimum morales, quia bomo morali natura piaeditus est. Hae autem relationes morales, ex natura bominis proflu-entes, et proinde a naturae conditore constitutae, legem naturalem pro sua parte constituunt.

b. Homo impellente natura iu societate vivit. So-cietas autem consistere nequit absque legibus, quibus servatis ordo procuretur. Ast, dempta lege naturali, omnis tollitur lex politica, quia lex naturalis est ne-cessarium cujuscumque positivae legis fundamentum. Negata igitur lege naturali, omnis tollitur societas, et proinde ipsa natura bominis socialis neganda foret.

Prob. 4° Ex consensione perpetaa omnium gentium, quae semper et ubique naturale inter bonum et malum morale discrimen, atque adeo legem naturalem existere, natura duce, agnoverunt.

His argumentis, ex natura bominis petitis, 5tum ad-dimus ex analogia deductum. Res irrationales relatio-nibus ex earum indole manantibus, i. e. legibus naturalibus diriguntur (22—2°) quae investiganti un-dique se prodant ; aliae singulares, quae servatae unamquamque rem perficiunt, aliae generales quae res universas complectentes, cunctarum barmoniam constituunt. Si autem entia irrationalia naturali lege ducun-tur, qua servata p\'hysicus ordo promovetur, a fortiori rationalia naturali gubernantur lege, qua servata mo-ralem ordinem procurent.

31. Condudimus. — Rationibus ex Dei et hominis natura deductis constat existere relationes morales e natura hominis dimanantes, sive legem naturalem; et proinde dari naturale discrimen inter bonum et malum

ocr page 54

— 38 —

morale. Lex ilia merito naturalis vocatur, illudque discrimen quoque natural,e) quandoquidem ex natura et essentia entium profluunt, Praeterea optimo jure naturalia dici possunt, quia statutis conditionibus re-quisitis, se homini, natura impellente, per rationem, conscientiam et sensum moralem manifestant, ejusque animum vi ingenti occupant. Tandem, quia hominis natura, ea lege servata, mirum in modum perficitur, violata vero miserabiliter depravatur.

Sect. 4. Be leg is naturalis promulgatione.

32. Promulgationis notio. — Nomine promulgationis eignificatur; Legis denunciatio, qua legislator voluntatem suam svhditis intimat.

Ergo lex naturalis dicitur promulgari, ubi hominum mentibus, tanquam agendorum regula, illucescit, seu Veritas intellectus evadit.

33. Promulgationis necessitas. — Promulgatio est omnis legis creatae, atque adeo legis naturalis, necessaria conditio. Lex etenim est expressio relationum servan-darum, est regula actuum humanorum directiva ; jam vero ut homo actus suos regulae debeat conformare, oportet ut haec regula ei efficienter sit imposita; imponitur autem per promulgationem. Ergo promulgatio est necessaria ut lex sit regula obligans, id est, ut lex sit revera lex.

34. Qui legis naturalis promidgatio distinguatur. — Legis naturae promulgatio duplex est: naturalis seu per lumen rationis, et supernaturalis sea. per revelationem.

Naturalis iterum dupliciter consideranda est: hahi-tualiter seu in actu •primo, ubi lex naturae, menti in-dita, nondum cognoscitur; et actualiter seu in actu secundo, ubi, evoluta ratione, perspecta habetur.

ocr page 55

- 39 —

Quas distinctiones, cum infra (160), ubi de religionis naturalis promulgatione disseritur, expendendae veniant, hie indicawse satis habemus.

35. Lex naturalis est •promulgata. — Legem naturae hominibus esse promulgatam constat,

1° A priori, hao ratione : Deus necessario statuit legem naturae, necessario que vult ut statutam homo servet; legis autem promulgatio est conditio sine qua lex servari nequit; ergo Deus, quia infinite sapiens et bonus, legem naturae promulgandam necessario curat.

2° Legis naturalis dari promulgationem, a posteriori quoque patet, et quidem, a. Ex ideis boni et mali turn in genere, turn, aliquatenus saltem, in specie, quae in omni ratione rite informata reperiuntur, et quae ab omnibus hominibus firmissima persuasione verae ag-noscuntur.

h. Ex conscientia morali; et c. Ex sensu morali, quae hominis naturae alte insident, et generaliorum saltem legis naturalis principiorum cognitionem deno-tant. Eatio nimirum ita constituta est, ut, ubi requi-sitae adsunt conditiones, principia ill4, agente qua praelacent perspicuitate, agnoscat, iisque semel cognitis inconcusse adhaereat.

36. Promulgationis modus. — Occurrit hie quaestio de via, seu de modo, quo legis naturalis promulgatio in humana ratione fiat ? Quae quaestio, cum in posteriori parte (159 et sqq.), ubi de religionis naturalis cognoscendae via, plene tractanda, veniat, hoc loco praetermitti potest.

Sect. 5. De legis naturalis ohligatione.

37. Lex naturalis obligat; id est, vinculum morale, necessitatem moralem convenienter legis hujus prae-

ocr page 56

— 40 —

scriptis agendi, liominis voluntati imponit. Etenim omnia ad obligationem efficiendam requisita in ea lege reperiuntur. Quod ut constat, in memoriam revocemus quae ad obligationem passivam, de qua hic sermo, postulari diximus (13). Jam autem requisita ilia sunt: 1° voluntas jus habens; 2° hujus juris exercitium; 3° hujus exercitii manifestatio, quae tria obligationem passivam generant; ast ut generare valeant, in obli-gationiamp; subjec o insuper exigitur; 1° ratio; 2° libertas; 3° sufficientes vires.

Omnia ilia requisita legem naturalem comitari facile ostenditur.

1° Adest voluntas jus babens: aeterna scilicet et immutabilis voluntas, qua Deus necessario vult ut entia creata in suis essentiis et essentialibus relationibus constituta sint et permaneant. Deum porro ex creatione in hominum voluntatcs jus habere supra (12) ostensum est. Quas nimirum Deus libere et gratuito homini tribuit facultates, pro libitu limitare, atque adeo ejus libertatem terminis circumscribere, ad praestitutum finem ordinare, ad quaedam agenda aut omittenda adstringere, verbo, morali obligatione vincire optimo jure valet.

2° Deus hoc suo jure usus est, bominique obligationem moralem imposuit. Nam, quod supra probatum, Deus, ubi hominem libere creavit, necessario lege morali adstrinxit.

3° Divina obligandi voluntas, homini sufficienter manifestatur ; quod patet ex praecedenti sectione.

Pariter tria caetera adsunt requisita. Homo enim 1° praeditus esi intelligentia qua naturae legem cognoscit et 2° libertate, qua suos actus legi conformare valet; necnon 3° a Deo sapientissimo optimo que viribus donatur atque auxiliis, quibus adlegispraeceptaimplendaindiget.

ocr page 57

— 41 —

Concludimus legi natural! omnia inesse, quae ad obligationem vere efficiendam necessaria sunt; atque adeo hominem ad eam legem servandam necessitate morali adstrictum esse.

Quam legis naturae obligationem proclamant etiam, et unicuique bomini magna vi dictitant conscientia et sensus m oralis.

Sect. 6. De legis naturalis sanctione.

38. Sanctionis notio. — Nomine sanctionis intelligitur; complexio praemiorum pro legem ohservantibns, et jpoe-narum pro violantibus, siatutji urn. Sanctio distin-guitur duplex ; antecedens, quae est poenarum praemio-rumque irrogandorum statutum, et consequent, quae est poenarum praemioruraque statutorum irrogatio. Sanctionis scopus est homines spe praemiorum et poenarum timore ad legem observandam incitare. Ita enim na-tura comparatus esc homo, ut in agendo semper in-tendat aliquod bonum assequendum autmalum vitandum, quae mali vitatio et ipsa bona est.

39. Sanctionis necessitas. — Sanctio ad omnis legis creatae rationem omnino pertinet. Etenim 1° Homo a na.tura habet ut omnibus suis actibus bonum quoddam assequi intendat. Ut igitur homo ad agendum secundum legis praecepta inducatur, bonum aliquod servata lege consequendum, ipsi proponatur oportet; secus enim, spectata humana natura, actus legi conformes non ponet, eritque lex inutilis et sine ulla etficacia. Ut lex igitur totam suam rationem habeat et vere sit efficax, requiritur ut bonum, legis observatione assequendum, malumque, violatione subeundum, statu • atur.

Probatur 2° Ex persuasione hominum, qui ex sanctione

ocr page 58

- 42 -

judicant legislatorem revera obligare voluisse, ita ut legem non sancitam merum consilium habeant.

3° Ex agendi ratione legislatorum, quorum nullus unquam legem non sancitam tulit. —

Ipsa igitur human a natura sanctionem ad legis ration em pertinere luculentur proclamat.

Circa sanctionem probabimus : 1° Legem naturalem habere sanctionem. 2° Sanctionem eam esse perfectam. 3° In bac vita jam dari sanctionem, ast imperfectam. 4° Post banc vitam dari sanctionem, eamque perfectam.

40 I. Legi naturali esse sanctionem probatur: 1° ex natura Dei, et quidem a. Ex divina sapientia. Deus necessario legem naturae condidit, eamque observari necessario jubet, et insuper, quia infinite sapiens est, aptas rationes ad hunc finem assequendum adhibet. Porro, considerata hominis natura, sanctio est ratio necessaria ut legis observatio obtineri possit; nam cum homo, natura duce, omni actu bonum consequi, aut malum vitare intendat, etiam ad legis praecepta exequenda, hoc stimulo inducatur necesse est. Ergo Deus, naturae humanae Auctor, et sapientissimus Le-gifer, illam necessariam rationem adhibuit, id est: legi naturali sanctionem adjunxit.

h. Ex Dei Justitia. — Dens, quia infinite justus, cum quovis homine, secundum opera et merita necessario agit, tribuitque proinde pro operibus bonis mercedem, pro malis poenam; alioquin Deus Justus non esset.

2° Probatur ex hominis natura, quae tota sanctionem dari proclamat. Nempe proclamant a. Ideae rationis, quae malum ut puniendum et bonum ut remunerandum apprehendit. b. Conscientia moralis, quae, malo per-acto, animadversioms formidine agitatur, peracto bono, spe remunerationis jucundatur. c. Sensus moralis, quo homo sponte petit, ut sceleratus poenas luat, vir

ocr page 59

— 48 —

aatem qui optimum quid egit, mercedem recipiat.

3U Probatur ex naturali lege. — Lex natural is est complexus relationum moralium ex natura hominis profluentium, quibus homo essentialiter ad finem suum ordinatur; unde qui legem naturalem servat, naturae viam sequitur, et ad finem suum coatendit; qui vero violat contra naturam agit, et a fine auo deflectit. Porro in finis consecutione sita est entis summa per-fectio, et proinde summa felicitas ; in finis amissione vero summa entis imperfectio et summa infelicitaa. Ergo legis naturae observatie sponte ducit ad felici-tatem, ad praemium; violatio autem ad infortunium, ad poenam ; aliis verbis; datur ex ipsa legis natura-lis indole praemium servantibus, poena violantibus.

41. II. Sanctio legis naturalis omni modo perfecta est, — Sanctio ut sit perfecta,hisce stip etur con ditionibus ; 1° Sit Completa, id est nee proemiis tantum, nee poenis tantum constat, sed praemia simul et poenas complectatur.

2° Sit universalis: nempe omnes omnino actus sub legem cadentes attingat.

3° Sit congrua: parem delicti poenam, et aequum virtutis praemium statuat.

4° Sit tandem efficax: statutis praemiis et poenis subditum ad leges observantiam satis inducat, ei sufficientem praebens rationem exsequendi praecepta, ita ut irrationaliter agat, si legem transgrediatur.

Hisce dotibus insignitam, et proinde perfectam legi naturali affixam esse sanctionem facile probatur:

1° Sanctio legis naturalis completa est; poenis enim simul et praemiis constat; quod ex praecedenti pro-positione liquet.

2° Universalis est, nam Deus omnes bominum actus, quamvis occultos, cognoscit, et, cum sit infinite sanctus

ocr page 60

- 44 —

et Justus, necessario uniuscujusque actus moralitatem perpendit, et, pro moralitatis natura, quod justum est retribuit.

3° Est congrua. Deus enim inflnite justus virtutis aut malitiae gradus ponderat,et aequaproportione praemium aut poenam, pro magnitudine meriti aut noxae, auget.

4° Tandem est efficax, quia Deus, cum sit infinite •apiens, rationes^ ai legis suae observantiam urgendam impares, statuere nequit.

Ergo concludere licet legis naturalis sanctionem perfectam esse.

42. HI. Legis naturalis sanctio jam hac in vita halte-tur; est autem imperfecta. — Dari hac in vita sanctionem, probatur 1° a priori; omne ens, suis naturalibus relationibus convenient er vivens, se perficit; econtra hisce relationibus adverse agens, se destruit. Unde sequitur hominem, ubi legem naturalem servat, sibi optimum mentis et corporis habitum, quantum ex se est, comparare ; ubi vero legem violat, in angustias se ineluctabili modo inducere.

Probatur 2° a posteriori; consulta experientia. Ex legis naturalis observatione plurima bona, ex violatio-ne vero plurima mala reipsa profluere passim videmus. a. Qui enim legi naturali convenienter agit, teste experientia, generatim suavem expeiitur animi tran-quillitatem et pacem; qui contra perverse vivit, conscientiae stimulis, variisque angustiis devexatur.

h. Fraeter bona ilia interna legis naturalis obser-vatio parit multa bona externa, ut corporis sanitatem, aliorum existimationem et amorem, familiae societa-tisque securitatem, ordinem et prosperitatem. Contrario, quam multa in corpore incommoda, quam magnas in familia et societate calamitates generet legis naturalis contemptus, quotidiana experientia docet.

ocr page 61

— 45 —

Datur igitur jam hac ia vita legis naturalis sanctio; imperfecta tamen ; nam nee completa est, nee universalis, nee congrua, nee efêcax ; quod satis liquet ex hisce rationibus:

1° Non semper pro virüute bona, pro vitio mala hac in vita rependuntur; accidit enim ut vir probus omui fere consolatione destituatur, dum improbi quan-doque, conscientiae voce extincta, falsa pace fruantur. Nee raro videmus probos multis meseriis, e. g. morbo, paupertati, etc. obnoxios; dum qui passionibus indulgent, plurima bona, ut opes, potestatem, etc. sibi comparant.

2° Non solum non datur hac in vita perfecta sanctio, sed ne possibilis quidem est; quod ut pateat memorare sufficit plurimos dari actus quos sanctio hac in vita non valet attingere; qualis est e. g. vitam heroïca charitalis virtute, aut contra ingenti suicidii flagitio abjicere.

43. IV. Datur post hanc vitam legis naturalis sanctio, eaque jjerfecta.

Liquet ex dictis. Lex naturalis perfecta m sibi an-nexam habet sanctionem (I et II) ; porro hac in vita non datur perfecta illa sanctio (III); ergo in futura vita existat, necesse est.

44. In quanam re perfecta sanctio consistat. — Quae-ritur quid porfeciam sanctionem constituat, sea in quo post hanc vitam recipienda merces aut subeunda poena consistat ?

Perfecta sanctio in ultimi finis consecutione aut amissione posita est; seu, ut accuratius dieam, in possessione aut privatione summi Boni, seu Dei, ad quem, ut postea probabitur (58), tanquam ad finem suum ultimum, natura ordinatus est homo ; ad quem essen-tialiter spectant ejus facultates tenduntque desideria.

ocr page 62

— 46 —

Summo illo bono possesso, omnia hominis desideria penitus explentur, omnesque afFectus et facultates objecto sibi proprio plane fruuntur, unde summa oritur beatitudo. Econtra, amisso summo Bono, omnes hominis propensiones, afFectus, vires et facultates objecto sibi proprio et naturali absolute frastrantur, quo fit ut homo, in statu, naturae suae quam maxime contrarie, constitutus, summo infortunio afficiatur (1).

45. Legis naturalis sanctio aeterna est. — Gravissima hie movetur questio, an possessio aut amissio summi Boni, et pro inde justorum praemia et perversorum poenae aeternum sint perduratura? Qua in re haec suadet recta ratio :

1° Praesens vita est tempus probationis et status viae in quo constitutus homo, relationes naturales libere servando, finem suum petit et assequitur; aut, hasce relationes libere violando, a fine suo deflectit, eumque amittit. Hac autem vita semel defunotus, terminum assecutus est homo, atque in statum in-gressus stabilem et fixum, in quo non amplias locus datur probationi, sed unice retributioni ; in quo proinde immutabiliter et indesinenter Dei aut possessione fruitur aut privatione cruciatur

2° Hominis voluntas in mortis articulo definite figi-tur et obfirmatur, ita ut, si tunc temporis summo Bono adhaeret, ipsi incessanter adhaerere pergat, atque inde summe beata esse aeternum perseveret; sin, spreto summo Bona, adhaeret rebus perituris, seu nihilo, omni prorsus bono destituatur, atque inde,

(1) Praeter hanc privationem summi Boni, quae poena damni audit, et qua pars hominis rationalis aflligitur, datur adhuc, quam divinsi docet revelatie, porna sensus, qua pars sensitiva cruciatur.

ocr page 63

irritis votis et erepta spe, non levanda aerunona op-primatur

Schol. Duae expositae rationes intimo futurae et praesentis vitae nexu nituntur, ex quo haec, in qua homo libertatis suae perieulum subire cogitur, naturalis est via et necessaria antecessio ad illam, quae, utpote peractam probationem sequens, ad solam retributionem constituta est. Haec vita transitoria sit oportet, quippe in qua libertatis probatio fieri debet; altera vero nunquam desinere potest, quia perfecta retributio aeternitatem expostulat, ut ex sequentibus liquet. (1).

3° Sanctio legis nisi aeternum esset duratura, in-efficax foret, atque adeo imperfecta, Deoque infinite sapienti et justo plane indigna. Finienda enim merces, poenaeque finiendae homines ad legem naturalem servandam non satis inducerent, nee sufficientem ad cupiditates refrenandas formidinem incuterent. Quae inde aperte patent, quod, vigente aeternae sanctionis persuasione, tot tantisque modis legis naturalis prae-cepta spernuntur.

Peculiaria quaedam argumenta mercedis et poenae aeternitatem singulatim probant.

Mercedem aeternam esse, probat: 1° Natura Dei et peculiariter ejus infinita bonitas. Deus enim quia infinite bonus, entibus a se diversis vitam de dit, ut, servatis naturae suae relationibus, finem assequantur et felicitate donentur. Jam autem quae divina bonitas

(]J Una praesens vita ad probationem constituta est, quippe in qua una luctationis et meviti requisita reperiuntur. In hac enim vita tantum homo inter Dei mandata et peccati illecebras ita versatur, ut voluntas utrinque alliciatur et quodammodo suspensa libretur, simulque ut se ad creatorem aut ad creaturam libere inclinet, atque inde meritum aut noxam, praemium aut poenam sibi comparet. In futura autem vita cum conditionibus iis expeditus sit homo, nee probationem amplius subire, nee mercedem reportare valet.

ocr page 64

— 48 -

ad felicitatem entia creavit, ea certo ut felicitatem semel adeptam unquam amittant pati omnino nequit.

2° Natura hominis. Nobis a natura est ineluctabile desiderium quo felicitatem, earn que plenain, constantem et perpetuam anhelamus. Huic autem naturae pro-pensioni respondere rem admittendum est, secus enim dicendum foret naturae conditorem homini indidisse affectum ineluctabilem \'et necessarium, eumdemque inanem et vacuum ; quod de Deo infinite sapiente et bono affirmari nequit.

3° Perfectae felicitatis natura. Homo ad perfectam felicitatem a Deo infinite sapiente et bono creatus est; porro felicitas, si transitox-ia ponitur, jam hoe ipso manca arguitur ; ergo felicitas futurae vitae, cum sit perfecta, nunquam desitura dicenda est.

Poenae aeternitas speciatim liisce rationibus probatur: 1° Eo major est injuria quo major est dignitas personae quae ilia afficitur ; peccatum igitur quo Creator seu Bonum infinitum creaturae seu rei periturae post-ponitur, injuriam ratione objecti infinitam involvit. Jam autem infinita Dei justitia poenam infligit pro magnitudine delecti, atque adeo poenam infinitam. Cum porro poena infinita esse nequeat intensitate et vi, sequitur ut diuturnitate infinita sit.

2° Hie potissimum valet quod jam supra attulimus, sanctionem videlicet legis naturae nec efficacem^ nec Deo dignam esse, si poena finienda statuatur. Etenim a. Qui tacilem naturae humanae ad vitia proclivitatem et vigentem ubique nequitiam, stante etiam aeterni supplicii fide, perpendit, hand difficulter sibi perauadet, solam interminatam poenam earn esse quae homines, ad cupiditatum impetus cohibendos, et ad aestuantem libidinem reprimendam, sufficienter impellere valeat.

h. Nec esset finienda poena Deo digna, turn quia

ocr page 65

— 49 —

infinita sapientia sanctionem imperfectam statuere nequit; turn quia infiuita majestas et justitia impedit, ne impius Deo insultare possit, jactando nnandata ejus se minime curare, cum nihilominus aliquand) ab ipso, quem contemnit, divino legifero beatitudine donandus. aut saltem exstinctione omni supplicio liberandus sit.

Ex dictis con clad imus piorum mercedem, impiorum-que poen as aeternum esse duraturas (1).

46. Schol. Quae hie, sola ratione dace, exposuimus ostendunt, persuasionibus naturalibus quam fidissime consentire dogmata catbolicae fidei, quae hac in rOj ut in aliis multis, rationis notitias roborat et comple t

Sect. 7. De legis naturalis fine.

§ 1. De fine et felicitate abstractim.

47. Finis notio. — Homo, ubi rationali agit modo, a voluntate ad actum inducitur; volvintas autom ipsa incitatur amore boni cujusdam, quod intellectus ei assequendum proponit, et quod voluntas dein, re libere deliberata, actione sua assequi conatur, ut ejus pos-sessione beetur. Voluntatem non agere nisi propter bonum a ratione apprehensum, psychologica testatur conscientia. Homo enim quoties attente se considerat, semper se agere reperit ad bonum quoddam verum vel apparens obtinendum; aut ad malum quoddam verum vel apparens fugiendum, quae fuga quoque bonum babet (2). Jam vero bonum id propter quod homo agit, et quod actione sua assequi intendit, dicitur finis; qui proinde definiri potest; id propter quod aliquid fit.

Finis actionem praecedit simul et consequitur. Prae-cedit quatenus est in intentione agenlis ; consequitur,

(1) Cnf. Aug. Nicolas. Etudes phi I., 2de partie, ch. 8.

(2) Cnf. S. Thomas, Contr. Cent. L. III. ch. 3.

%

ocr page 66

— 50 —

quatenus est in consecutione rei. Unde effatum : finis est -primus in intentione, et vltimus in exsecutione.

Ex dictis patet quid finem inter et causam sen ra-tionem intersit. Ratio est quidqaid volnntatem ad agendum incitat sen movet; e. g. tempus amoenum est ratio ambulandi. Sanitas autem, ambulations con-sequenda, ejus finis est; et, qua spectatur in intentione agentis, simul ratio est. Ratio igitur latius patet cum omnis finis sit ratio, non autem omnis ratio finis sit.

48. Finis divisio. — Quatenus ad institutum nostrum attinet, distinguitur finis :

1° In materialem et forrnalcm. Materialis est ipsum bonum in se, quod agens assequi intendit; formalis vero est boni ilhus possessio.

2° In finem operis, ad quern actus ex natura sua ilirigitur, et qui obtinetur ipso actu, quin agentis voluntas accedat; et finem operantis, qui ab ipsius agentis voluntate eligitur, sive demum idem sit cum fine operis, sive ab ^o diversus (1).

3° Ubi plures adsunt fines, alius proximxis est, alius remotus. Proximus dicitur quern voluntas ivirncdiate, nullo alio fine interposito, assequi conatur; remotus autem ad quem mediate, nempe alio fine interposito, voluntas tendit. — Finis remotus est intermedius vel idtimus. Intermedins ad finem refertur ulteriorem ■; ultimus ad alium finem non refertur, ita ut in eo voluntas sistat (2). Patet hie agi de fine ultimo vero, sen ultimo de jura, qui scilicet, spectata rerum natura, necessario ultimus esse debet; si enim homo sibi tanquam ultimum finem, bonum quoddam proponit, quod natura sua ultimus

(1) Eleemosyna ex vanitate erogata finem operis habct levamen pauperis, finem operantis vanam gloriam.

(2) Finis proximus et intermedius, ubi ad ultimum referuntur, recte subordintia vocari possunt.

ocr page 67

— 51 —

finis esse nequit, is finis respectu agentis de facto ultimns dicitur.

49. Felicitatis notio. — Homo omni actione bonum quoddam prosequitur cujus possessione sua desideria ex-pleat, et sic beatus evadat; felicitas igitur cum fine formaliter spectato quid idem est. Cum autem felicitas generatim in alicujus boni possessione seu fruitione consistat, tria complectitur: 1quot; Ohjectum seu bonum quod possidetur. 2° Suhjectum, quod possidet. 3° Ipsa possessio seu unio, qua objecto subjectum fruitur.

50. Felicitatis divisio. — Felicitas dividitur inperfectam et imperfectam. Perfecta, quae ex ultimi finis conse-cutione oritur, ea est quae omnia hominis desideria penitus expleat. Definitur a Boëtio: „Status omnium honorum aggregations perfectum qui status habetur. ut explicat S. Thomas (1), „per conjunctionem ad universalem fontem to tins boni.quot; Felicitas imperfecta ex consecutione cujusdam intermedii finis oritur, et in possessione eaque imperfecta cujusdam boni, uni alterive desiderio res-pondentis, sita est.

51. Perfecta felicitas omnibus hominibus de jure eadem est. — Sicut ultimi finis, sic et perfectae felicitatis objectum, atque adeo ipsa perfecta felicitas, de jure seu ex parte rei, omnibus hominibus eadem est. Etenim omnibus est defmita natura eaque eadem, unde et hujus naturae finis ultimus definitus, et hie idem omnibus ; objectum igitur perfectae fjlicitatis et ipsum, necnon ipsa proinde perfecta felicitas omnibus, secundum essentiam, eadem sit oportet. Attamen, quamvis omnibus hominibus de jure seu ex rerum natura sit idem perfectae felicitatis objectum, saepe tamen est de/acio diversi? diversum, quia ex culpabili errore vel ex prava voluntate,falsnm et inane bonum prose quuntur

(l) Sum. theol. I, 2. Qu. 3, a. 3.

ocr page 68

— 52 —

atque sibi falsam felicitatem perfectam fingunt. Homo autem, ubi ad falsum quemcumque fmem ultimum tendit, eo ipso a vera felicitate deflectit, et extra suae naturae viam et ordinem versatur.

52. Perfectac felicitatis requisita, — Ut felicitas\'reapse perfecta sit, poscitur; 1° Ex parte objecti, seu boni possessi, ut sit a. summum, quod omnia hominis legitima desideria adimplere valeat; h. aetemnm, quod eadem incessanter satiare possit.

2quot; Ex parte subjecti exiguntur facilitates summo Bono fruendi capaces; ra io videlicet qua summum Bonum cognosci, et voluntas qua amari possit.

3» Ex parte fruitionis posfculatur ut haec sit a. plena, nempe ut omnes facultatum afFectus penitus expleat, h. perpetua, ut eos aeternum explere perseveret. Quae requisita ex ipso absolutae felicitatis conceptu evidenter fluunt.

53. Homo ad perfectam felicitatem creatus est. — Non est dubium quin perfecta felicitas hominem maneat. Prob. 1° Ex Dei natura; et quidem a. Ex divina sa-pientia j Deus enim cum sit infinite sapiens hominem necessario ad finem, seu bonum possidendum ordinavit, quo legitima hominis desideria penitus expleantur; jam autem hujusmodi finis assecutio perfectam felicitatem efficit; ergo et ad hanc divina sapientia hominem ordinavit; b. Ex Dei honitate, quae si hominem ad beatitudinem, eamque in suo ordine perfectam, non destinasset, satis sibi non habuisset.

2e Ex hominis natura. Thesim quippe evincit naturalis et ineluctabilis animi propensio, qua homo continuo ad felicitatem eamque perfectam tendit; cui propensio ut vere res ipsa respondeat, adeoque hominem perfecta felicitas maneat, necesse est, secus enim humana natura ineluctabiliter ad falsum inclinaretur, et Deo

ocr page 69

— 53 —

fallacis hujus inclinationis auctori, sapientia deesset et bonitas; quae cam absona sint, sequitur ut homo ad perfectam felicitatem creatus dicatur.

54. Perfecta felicitas hac in vita ohtineri nequit. — Etemin hac in vita 1° Multa sunt desideria quae ex-pleri nequeunt, turn quia perjpetuam beatitudinem anbe-lant; tuin quia quae banc vitam spectant, etiam ob-jecto suo saepissime frustrantur. Dein 2° Desideria quae hac in vita objectum inveniunt, et ipsa imperfecte satian-tur. quia fruitio nee plena est nee continua.

55. Datur imperfecta felicitas hac in vita ohtinenda, — Etenim 1° Homo ad multa bona, jam hac in vita possi-denda, iitque adeo ad felicitatem hac in vita sibi comparandam, ordinatus est; 2° Idem constat ex naturali et ineluctabili desiderio, quo impulsus homo ad felicitatem, etiam in praesenti vita consequendam, continuo nititur. Quod desiderium, cum a sapientissimo piissimoque naturae conditore dimanet, suo objecto penitus carere nequit. Datur igitur hac in vita felicitas, quae, cum perfecta esse nequeat, impertecta tantum esse poterit.

56. Vera felicitas imperfecta naturae legi consentanea est. — Cum felicitas sit in consecutione finis, et omne ens naturales habeat relationes, quibus servatis finem consequitur, violatis vero finem amittit, colligitur non dari imperfectam felicitatem nisi legi naturali consen-taneam; quae enim huic legi contraria poneretur felicitas, cum hominem ab ultimo suo fine et a perfecta felicitate averteret, omni verae felicitatis ratione destitu-ta foret. Homo igitur hac in vita beatus esse non potest, nisi naturae suae relationibus convenienter vivat, legem seu ordinem naturalem servet. Fons igitur felicitatis est ordinis naturalis promotio ; fons infortunii ejusdem ordinis perturbatio.

ocr page 70

— 54

Coeollaria. Ex dictis haec sequuntur: 1° Quaecnm-que desideriorum expletio a perfecta felicitate abduciti eo ipso jam felieitas appareas tantum et falsa est, quin etiam vere infelicitas dicenda est.

2° Hujus vitae commoda non absolute bona dici possunt, nee incomnnda absolute mala; sed incommo-da revera bonum evadunt et felicitatem veram generant, si ad absolutum bonum ducunt, commoda autem reapse malum fiunt et infelicitatem generant, si a bono ab-soluto avertunt. Unde paupertas, ignominia, morbus, etc. ceu delictornm poenae, supplici animo, suscepta, felicitatem vere afferunt; cum opes contra, honores et voluptates male utentibus vera infortunium ge-nerent (1).

3° Ens quodcumque, ubi ordini naturali convenienter vivit, perjicitur, ubi extra ordinem degit, destruitur. Patet hinc hominem ad ƒ we?», felicitatem et perfectionem simul, et pari ratione, et iisdem modis ordinari et pertingere ; ita ut finis (scilicet formalis) felieitas et perfectio re idem sonent.

§ 2. De fine et felicitate concrete.

57. A. Hominis ultimus finis et perfecta felieitas. — Jam dicendum est quodnam sit a parte rei bonum ad quod homo tamquam ad finem suum ultimum ordinatur, et cujus possessione perfecte beatus efficitur.

Age vero, hominis finis ultimus objectivus seu ab-solutae felicitatis objectum, Deus est; atque adeo finis ultimus formalis seu ipsa absoluta felieitas est Dei perfecta fruitio. Deus itaque hominem ad se ordinans, eo ipso ad ejus felicitatem ordinat. Argumentum hoe sequen-tibus propositionibus e^ponere et probare conabimur.

(1) Felieitas relativa hie spectatur ontologicc, non vero fsychologice et definitur ex ideis, non autem ex sensu.

ocr page 71

— 55 —

58. Pkop. I. Homo ad Deum, tamquam ad finem suum ultimum, ordinatus est.

Prob. 1° Ex natura Dei. Ultimus finis situs est in bono quod propter seipsum, non vero propter aliud appetendum est; solus porro Deus, utpote Bonum summum et per ossentiam, propter se appetendus est; caetera vero bona, cum bona non sint nisi quatenus de summo Bono participant, propter Ipsum appetenda sunt. Ergo finis, bominis voluntati ultimo petendus, solus Deus est.

2° Ex hominis natura, quae tota ad Deum ceu ad ultimum finem iertur. Ad Deum enim, absolutam ve-ritatem, naturaliter pergit intellect us; ad Ipsum, absolutam bonitatem. tendit voluntas. Ipsuja tandem, omnis felicitatis fontem, anbelant desideria (1).

59. Prop. II. J Mm, et ipse solus, peijectae felicitatis objectum est.

Liquet ex dictis, Etenim, perfectae felicitatis objectum ejusmodi sit oportet, quo bumanae facilitates penitus exsatiari possint. Solus autem Deus, utpote sola summa Veritas et Bonitas, immense voluntatis appeti-tui infinitisque cordis desideriis plane respondet. Solus igitur Deus perfectae felicitatis objectum est. (2^

60. Coroll. Ex stabilita propositione liquet falsas esse doctrinas omnes, quae perfectae felicitatis objectum extra Deum ponunt, quia quidquid non est Deus, id jam nec bonum .summum nee perpetuum est, atque bine nec perfectae felicitati cungruens et accommodum. Quae conclusio plane illustrabitur infra (66), ubi falsa systemata singulatim exponuntur et refelluntur.

(1) Cum ad hanc quaeslionem in posterioiis partis capite secundo remigrandum sit, plura hie dicere supervacaneum ducimus.

(2) Ilinc verissime S. August «Fecisti nos ad te, et inquielum est cor nostrum, donee requiescat in te » Confcs. L. i. c. i-

ocr page 72

— 56 —

61. Prop. III. Hotninis \'perfecta felicit as in Dei pos-essione per intellectum et voluntatem, eaque in mo ordine absoluta consistit.

Homo pertecte beatus est, ubi ita in fine suo quiescit, ut omnes ejus facultates, objecto proprio fruentes, omnino exsatientur, omniaque ejus desideria plane exbauriantur: jam autera homo natura duplici facul-tate, ratione scilicet quae verum inquirit, voluntate quae bonum appetit, est praeditus. Deus autem et Veritas et Bonitas summa est: quom igitur si homo perfecte possidet, ita scilicet ut facultates illae vero et bono exsatientur, et aeternum exsatiari perseverent, jam in Deo penitus quiescet, atque adso summe beatus erit.

Schol. Sola rotione duce, directe probavimus homi-nis felicitatem Dei cognitione et amore, in suo ordine perfectis, absolvi, atque adeo ad beatitudinem concur-rere haec tria : 1° Summae Veritatis cognitionem, 2° Summae Bonitatis amor em, 3° Facultatum expletionem, qua hominis ratio et voluntas Deo ita adhaerent, Deum ita amplectuntur, ut tota, quae iis facultatibus est vis et capacitas, penitus exsatietur. Verum utrum Dei possessie naturalis sit an supernaturalis; nemque utrum fal-cultates nostrae, suis nativis viribus tantum, Deum amplexurae sint, an vero viribus nativis a divina bo-nitate vires addantur novae, naturam superantes, qui-bus Deum longe majori claritate cognoscere, etlonge vehementiori affectu amare valeamus ; aliter dicam : utrum felicitas in contemplatione, ut aiunt, abstractiva, atque amore mere natural!, huic cognitioni congruente , sita sit; an vero in contemplatione Dei mtuitiva, facie ad faciem, atque amore fruitivo, animo ad animura, ita ut homo, ipsam Dei substantiam intel-lectu et voluntate immediate et quam arctissime attin-

ocr page 73

— 57 —

gens, divinae consors naturae efficiatur, ratio dijudicare non valet. Intelli^it quidem hujnsmodi finem homini de jure nec debitum esse, nec adversari; utrum autem de facto, ex libero divinae bonitatis actu, homo ad eumdem sit destinatus, edicere nequit. Hunc porro nodum plane expedit revelatie, docens hominem non in statu mere naturali conditum, et ad finem naturalem ordina-tum esse, eum vero, modis supernaturalibus instruc-tum, ad possessionem Dei supernaturalem creatum fuisse.

62. E. Hominis foils suhordinatus et felicitas imperfecta. — Quae de hoc argumento dicenda veniunt, sequenti-bus propositionibus absolvemus.

Prop. I. Homo ad se conservandum et perficiendum, tamquam ad suhordinatum finem, natura referlur.

Probatur : 1° Ex divina sapientia. Cum homo ultimum finem habeat Deuir, nec eum finem, nisi se servato et perfecto, consequi valeat; expostulat divina sapientia, (quae intendere nequit finem, quin et simul velit neces-sarios ad finem modos) ut homo ad suam ipsius con-servationem et perfeetionem, tanquam ad finem proxi-mum, condatur, quo obtento, ultimum finem consequi possit.

2quot; Ex ho minis natura. a. Homo naturali et inelucta bili nisu ad bona quibus se jam hac in vita servet et peificiat, atque adeo beatum efficiat, continuo allaborat. Ergo vox naturae, cui fidem negare non licet, aperte docet hominem ad seipsum, tamquam ad finem, eumque necessario subordinatum, conditum esse.

h. Ens quodlibet conse.vationi suae et perfectioni incumbit, ad quod praestandum, si entia physica necessitate invicta adiguntur, homo, cum intelligens sit et liber, morali necessitate obligetur oportet.

63. Pkop II. Homo natura sua ad communem vitae

ocr page 74

— B8 —

societatem servandam, tanquam ad jincm mhordinatum, refertur,

Proposilionem tota probat humana natura, et quidem a. Necessitates turn animi turn corporis, quae multi-modum aliorum auxilium omnino postulant, et quae, cum ad naturam pertineant, luculenter ostendunt homines a naturae conditore ad mutua ilia officia praes-tanda, adstrictos esse. b. Idem probant affectus sociales, quibus homo ad commercia cum aliis servanda suapte natura inclinatur. c. Tbesitn confirmant variae hominis facultates praesertim loquela; necnon ideae justitiae, charitatis, etc. , atque harum virtutum excolendarum ingenitum jussum, quae omnia evidenter probant hominem natura sua, atque adeo voluntate creatoris, ad communem vitae societatem servandam, tamqnam ad finem, qui necessario subordinatus tantum est, condi-tum esse.

64. Prop. III. Imperfecta telicitas ex possession? quo-rumcumque bonorum, ad fines subordinatos spectantium, nascitur. Atiamen, prae caeterorum bonorum fruitione, es-sentialiter in Dei cognitione et amove sita est.

Probatur propositionis pars prior.

1° Finis, perfectie et felicitas, indissolubili devincta nodo, pari semper eunt gradu. Quo magis igitur sub-ordinati promoventur fines, eo magis quoque imperfecta hominis augetur beatitudo.

2° Homo legitimis expletis desideriis be at us evadit* Quidquid autem nosipsoa perficit, mentis corporisque sanitatem roborat, bonam famam et opes ampliat: necnon quidquid aliorum, potissimun familiarium dotes, virtutes et res adauget, legitima et bene ordinate hujus vitae desideria satiat, atque adeo hominem imperfecte beatum efficit.

Probatur pars altera bisce rationibus:

ocr page 75

— 59 -

1° Imperfecta felicitas ex perfecta dijudicanda et definienda est; felicitas autem perfecta in consummata Dei cognitione et amore essentialiter sita est; ergo et imperfecta in Dei cognitione et amore, eoque non completo, essentialiter consistat oportet.

2° Vera hominis felicitas est suae naturae perfectio ; nihil porro praestantiores hominis facultates, intellec-tum scilicet et voluntatem, hac in terra magis perficit, quam summi Veri cognitio et summi Boni amor; ergo in his consistit potissimum hominis hac in terra felicitas.

3° Homo, nisi Deum intellectu et voluntate prosequitur, in suo natural! ordine perstare nequit; ordo autem ad felicitatem omnino pertinet; ergo vera felicitas, etiam hac in terra, absque Dei cognitione et amore, dari nequit.

65. Schol. Cum dicimus felicitatem hominis imper-fectam in Dei cognitione et amore essentialiter sitam esse, non ideo caeterorum bonorum possessionem ut vanam fallacemque felicitatem excludimus ; nam et haec, e. g. valetudo, opes, fama, etc., a Deo ad imperfectam hominis felicitatem data sunt, quippe quae legitimis ejus desideriis respondeant. Attamen ut veram felicitatem generent, homo iis ordinatim, juxta Dei voluntatem utatur, oportet. Turn, si Dei cognitioni et amo-ri enarrata bona adduntur, homini inde major imper-fectae felicitatis summa obvenit, quia legitima ejus desideria magis explentur. Quod si ea bona deficiunt, ita ut hujus vitae desideria, magna ex parte, objecto suo frustrentur, non ideo homo imperfecta felicitate plane carebit, utpote quae Dei cognitione et dilectionei quibus radicitus constat, jam habeatur ; quare etiam homo pius et bonus, non obstantibus variis hujus vitae infortunüs, firma nititur fiducia et tranquillo stat ani-

ocr page 76

— 60 —

ïno. Sin Dei cognitione et amore, imo si amore tantum caret homo, tunc vere felix esse neqnit, etiamsi caeteris bonis fruatur, quia deficit quod ad veram fe-licitatem efficiendam essentialiter concurrit. Quid enim prodest hoviini, si nmndum universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur (1). Quaro improbus, di-vitiis, honc»ribus, voluptatibusque quantumvis perfusus, tranquilla animi pace numquam non caret.

§ 3. De falsis circa hominis nltirnuvi Jtnem et perfectam felicitatem doctrinis.

66. Innumeri qui circa banc quaesiionem propugnati fuerunt errores, boe concinunt ut, parte veri exclusa, partem tantum admittant; nimirum ut. ex tribus prae-dictis hominis finibus uno aliove selecto, caeteros in-ficientur. Attamen non aeqnato numero pro singulis finibus stant errantes, vix enim est qui, se et societate neglectis, hominem unice ad Deum ordinatum esse dicat. Permulti vero sublimis suae destinationis obliti, totam-que vitam suam intra mundi hujus limites coarctantes, spreto Deo, solum hac in vita hominis finem ponunt, perfectamque felicitatem in creutis duntaxat rebus . quaerunt. Nee hi in aequales partes discedunt; pauei namque, hominem ad societatem ultimo referentes, felicitatem in sola societatis perfectione sitam esse do cent; dum fere omnes unumquemque hominem sibi ipsum finem esse, eumque ad se solum omnia rcferre debere, turpiter asserunt. Horum sententiis operam navare, satis erit. Jam vero sententiae differunt, pro diversi-tate inanium bonorum, quae humanae felicitatis objec-tum ponunt; et cum ea bona triplicis potissimnm sint

(l) Matth. 16, 26.

ocr page 77

- G1 _

generis (1), falsae sententiae omnes ad tres sequentes reduci possunt:

i. Cyrenaïci et Epicurei, concupiscentia carnis abrepti, perfectam felicitatem in voluptate sensuum ponunt.

ii. Stoici, superbia vitae ducti, earn in sapientia et virtute, i. e. in superbo despectu omnium hujus vitae calamitatum, quaerunt.

in. Alii tandem, concupiscentia oculorum incitati, in gloria et opibus eamdem quaerendam esse autumant.

Horum systematum confutationem tribus hisce pro-positionibus absolvemus.

67. Prop. i. Perfecta hominis felicitas in carnis vo-luptatibus consistere nequit.

Prob. 1° Doctrina haec cum hominem animo spiri-tuali et immortali destitutum asserat, eumque brutis animalibus plane assimilet, hominis rationali naturae penitus repugnat, et proindre, jam hacfatione, a priori falsa declaratur.

Hinc 2° cum veram hominis naturam non agnoscat, eique falsum finem proponat, falsasque relationea ad-scribat, hominem extra naturae suae viam collocat, verique finis consecutionem atque adeo perfectam felicitatem omnino impossibilem reddit.

3° Praecedentem conclusionem confirmat experientia, qua teste constat tantum abesse ut voluptates hominem perficiant et beatum reddant, ut econtra tum ani-mi turn corporis facultates debilitent, imo extin-guant, atque adeo hominem ad excidium et infortunium ducant (2)

(1) Triplex rerum caducarum genus indicant sacrae lilterae ubi aiunt; «Omne quod est in raundo est concupiscentia carnis, concupiscentia oculorum et superbia vitae. «Ep. S. Joan, 1, 2, 16.

(2) Lethiferos voluptatum effectus nervose describit De I.amennaiii.

ocr page 78

- 62 -

4* Tandem, ut jam per se liquet, cum voluptates abso-luti boni characteribns prorsus destitutae sint,perfectam felicitatem nullo modo generare valent. — Prob. ant. a. voluptates non sunt bonum summum omnibus hominis naturalibus desideriis respondens; praestantiora enim et nobiliora animi desideria omnino vacua relinqunt; imo ne carnis quidem desideria explent, quae, quo magis homo iis indulget, eo vebementius nova pabula expetunt. 6. Dein non sunt bona perpetua et stabilia, sed continuo amittuntur. et morte omnino deficiunt.

68. Alius circa perfectam felicitatem error Stoicorum est.

Stoicismus, cujus auctor fuit Zeno, non in libidinis ex-pletione,3ed in animi virtute seu fortitudine, omnia bujus vitae mala spernente, ponit. Dum homo omnia incom-moda et infortunia forti animo spernit et superat, nihil est quod animi tranquillitatem turbet et pacatum ani-mum auferat, ita ut inter omnis generis mala felix esse pergat: quam virtutem stoïcam nihil nisi indomabilem

Essai sur I\'indifference. Cap. IX, ubi totum hoc argumentum solide simul et facunde pertractat. a. quoad animutn: «Le premier effet, l\'effet inévitable des habitudes voluptueuses est de lier les puissances de l\'ame et d\'en exclure toute autre pensée que celle des vils plaisirs dont elle s\'est rendue 1\'esclave. Distrait par des désirs sans cesse re-renaissants, obsédé d\'itnpurs fantómes, 1\'esprit perd sa vigueur et sa fécondité, tout s\'altère et dépérit; la mémoire s\'éteint, le caractère s\'énerve, le coeur se dessèche.quot;

b. Quoad oorpus: «Les organes mêmes s\'usant bientót, lesinlirmités, les maladies, les souffrances accourent en foule. J\'ai vu, et le souvenir m\'en sera toujours présent, j\'ai vu de ces malheureuses victimes d\'une passion dévorante, offrir a la fleur de l\'age la dégoutante image d\'une complete décrépitude. Le front chauve, les joues haves et creuses, le regard plein d\'une tristesse stupide, le corps chancelant etcommecour-bé sous le poids du vice, épuisées de vie, de pensée et d\'amour, déja hideusement en proie a la dissolution.quot;

ocr page 79

- 63 —

superbiam esse, perspicuum est. Stoicismus licet, abstracte spectatus, minus abjectus sit quam doctrina Cyre-naïcorum, fere semper ad parem morum pravitatem du-cit, ubi ad agendum applicatur. Necmirum: cum enim fe]icitas in sapientia, omnia despiciente, et virtute, omnia adversa superante, consistat, pertecta esse nequit, nisi etiam socialem condecentiam et hominum judicia spernat stoïcus. Hoc autem pudoris repagulo perfracto, ad libidi-nem facilior datur proclivitas. Et revera hujus doctrinae asseclae ad id abjectionis devenernnt, ut epicureis facti sint pejores.

His praemissis sit: Pkop. n. Perfecta felicitas consistere nequit in sapientia et virtute stoica.

Sapientia et virtus stoica non habent perfectae felici-tatis cbaracteres. Etenim a. in iis non reperitur bonum summum, quod omnia hominis desideria satiare possit. Minime explentur quae ultra tumulum se extendunt desideria. Neque hujus vitae legitima desideria explet stoïcus; conatur quidem ilia violento et naturae adverse labore extinguere; incassnm vero, cum sapientia et virtus stoïca nec imperturbatam animi tranquillitatem dare,nec animi et corporis mala revera tollere valeant.Dein J.stoï-corum felicitas nequit esse perpetua, quia natura impedit ne homo statum factitium et violentum sustineat.

69. Prop hi. Gloria et opes ohjecfum perfectae felidtatis esse nequeunt.

Etenim a. Divitiae et honores, utut grandes, bonum summum minime haberi possunt, quia omnia hominis desideria satiare non valent. h. Nec perpetua sunt bona ilia, cum saepe amittantur in vita, et semper in morte.

Concludimus. Non voluptates, non animi fortitude, non gloria et opes ; verbo non ulla hujus vitae bona hominem perfecte beatum efficere valent. Hinc indirecte sequitur quod jam supra directe stabilivimus, nempe

ocr page 80

— G4 —

solum bonum increatum, aeternum, solum Deum perfec-tae felicitatis objectum esse; atque in Dei possessione tantum pertectam hominis felicitatem consistere.

Sect. 8, De prima legis naturalis praecepto.

70. Lex naturalis est complexio relationum moralium ex ipsa hominis natura profluentium. Qualenus autem eae relationes spectantur tamquam regulae, quibus voluntas tenetur sese conformare, vulgo jussa, mandata, seu praecepfxi vocantur.

Jamoccurrit quaestio quodnam sit in lege naturae prae-ceptum maxime generale et omnium primum, sub quo caetera legis naturalis praecepta omnia continentur.

Cui quaestioniut rite respondeatur, animadvertendum est nullum praeceptum haberiposse supremum nisi 1quot; Caetera praecepta omnia contineat, turn materidliter, quate-nus edicat quidquid agendum vel omittendum sit, turn formaliter, quatenus declaret quare ea agenda vel omit-tenda sint; 2° ipsum vero in nullo altiore contineatur.

Praeceptum autem illud hue recidit; Semper aga divi-nae voluntati convenienter; quod dnplicem piimi praecepti characterem prae se fert. Etenim 1° Omnia continet caetera praecepta a, materialiter, nam quidquid agendum aut vitandum est, a voluntate divina, quae ordinem natura-lem servari jubet, perturbari vetat, agendum aut vitandum directe vel indirecte praecipitur ; h. formilater, nam id ideo agendum aut vitandum est, quia ultimo divina voluntas jubet hunc ordinem servari et perturbari vetat.

2° Dein propositum praeceptum in nullo altiore conti-netur ; voluntas enim divina est jus absolutum et omnis obligationis fons ultimus, nee hujus rei alia ratio est nisi quod ipsa Dei voluntas est (1)

(1) A praefato enuntiato verbis quidem uon autem re differt quod

ocr page 81

— 65 —

Sub hoc supremo praecepto, quod caeterorum omnium caput est et ultima ratio, immediate continentur tria se quentia ; Deum cole ; Teipsum perjica • Proximnm dilige ; quae singulatim triplicis relationum generis supremum praeceptum constituunt. Praecepta haec, licet singula in genere suo prima sint, dignitate tamen valde differunt: quod enim primo loco enuntiatur, ratione objecti, qui Deus estjduobus sequentibus, quorum objectum est homo, longissime praestat. (1)

Aet. 3. De lege positiva.

Sect. 1. De positivae legis indole.

71. Positivae legis definitie. — Lex naturalis dicit rela-tiones essentiales, quibus entia moralia natura sua ad quemdam praestitutum finem ordinantur, et quae ad eo-rum essentiam ita pertinent, ut iis orbata entia existere nequeant. Patet Deum, ubi entia moralia creare statuit, iis has relationes necessario indcre, quia, ut dictum est, cum eorum essentia quid idem sunt.

Praeter essentiales relationes, dantur in entibus moralibus aliae plures, quae etsi ad eorum naturam non pertinent ei tamen jonveniunt, eamque ad

1.2. qui 94, a. 2. ponit doctor angelicus ; nempe : Bontun prosequendum et malum vitandum. Bo/ium etenim hie idem sonat ae Divinac voluntati congrue?is; malum autem idem ac Divinac voluntati adversam; quare S. Thomae effatum hue reeidit: Divinac voluntati conveniens prosequcn. dum^ advcrsans vitandum.

(i) Praeeepta ilia divinus Salvator, memoratae dignitatis ordinem in. dieans, his nobis denuntiavit verbis, Matth C. XXII. v. 37 et sqq : «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua, hoc est maximum et primum mandatum ; secundum autem simile est huic: diliges proximum tuum sicit teipsum. In his duobus man-datis universa lex pendet et Prophetae.quot;

5

ocr page 82

— 66 —

praestitutum finem acci lentaliter seu non neces-sario modo ducunt. Has relationes, quae accidentales dicendae sunt, condit et exprimit lex positivo,; quam nuncupationem concinne explicat Suarez. De Leg. L. I. c. 3. n. 14, ubi ait: „Sciendum est illam legem vo-cari positivam, quae non est innata cum natura vel gratia, sed ultra illas ab aliquo principio extrinseco habente pritestatem posita est; inde enim positivo, dicta est, quasi addita natural! legi, non ex illa necessario manans. „Lex igitur positiva, cum sit relatio natura-libus relationibus superaddita, qua homo ad finem suum non necessario quidem modo, ast tutius tarnen ducitur, definiri potjst: „Superiores ordinatio stabüis, obligans, legi naturali congruens, jjrornulgata et sancita.

Lex positiva sicut omnis lex a ratione simul et a voluntate superioris dimanat: a ratione scilicet lex pendet quatenus ordinat seu regula est; a voluntate quatenus subditos vinculo morali adstringit.

Sect. 2. De necessariis legis positivae conditionibus,

72. Ad legem positivam constituendam, quaedam postulantur conditiones, adeo ut, una aliave deficiente, nulla proprie lex existere possit. Conditiones eae, quas omnes modo dicta complectitur positivae legis definitie, hue recidunt:

Ut lex sit 1° Ordinatio, eaque 2° stabüis, atque 3° obligans, unde insuper exigitur 4° superior, 5° conve-nientia cum lege naturae, 6° promulgatio, 7° sanctio. Quas conditiones singulatim paucis enucleabimus.

73. i. Lex ordinatio sit oportet; i. e. snbditorum actus ordinet et ad finem dirigat; in eo enim legis ratio sita est, ut relationem ad finem exprimat, seu regula sitgt; actus ad finem dirigens.

ocr page 83

— 67 —

74. ii. Requiritur ut lex sit staJnlis, et 1° quidem ex parte ferentis legem, quatenus lex non amovetur, illo amoto, nee moritur, illo mortuo. 2° Ex parte sub-ditorum, quatenus non praesentes tantum obligat, qui vel nati sunt, vel territorium incolunt oum lex fer-tur; sed etiam eorum successores postea nascituros vel illuc accessuros : communitas enim, in quam directe fertur lex, semper est eadem, licet membra mutentur. 3° Ex parte ipsius legis quae semel lata semper durat, donee vel revocetur vel materia ejus aut causa ita mutetur, ut justa esse desinat (1).

76 in. Exigitur ohligatio. Etenim si ad statutam xelationem servandam non obligaretur subditus, sen ad actus, quibus finis attingatur, morali necessitate non adstringeretur, lex jam omni vi destituta foret; quare non regula efficaciter dirigens, nee proinde lexesset.

76. iv. Superioris potestas. Sequitur ex obligatione. In eo est lex ut voluntatem eorum ad quos spectat, ad statutum finem, convenientibus actibus petendum, obliget; porro nemo alterius voluntatem ligare seu vinculo morali adstringere valet nisi qui in earn jus seu moralem potestatem babet (13); quo patet ad veram legem efficiendam superioris potestatem omnino pos-tulari.

Liquet hinc legem a quocumque jus non babente latam, omni vi esse destitutam, quacumque demum de causa jus ipsi desit: sive deficiat juris relatio ad ori-

(1) Cf. Suar. De leg L. I cap. 10, n. 7. — Ad legis rationem per-tinere stabiliUtem idcirca negari nequit, quod praescripta ad totam communitateni, at post aliquod definitum tempus, vel post ferentis mortem exspiratura, dar possunt. Hujusmodi namque praescripta generale praeceptum quidem vel lex secundum quid, non autem proprie dicta, tota sua ratione praedita, lex vocari possunt, Suar. laud. cap.

ocr page 84

— 68 —

ginent, sive ad subditos, sive ad materiam. Quare defec-tu potestatis l» nulla est lex quae fertur a persona cui legitimus juris titulus deficit; 2° nulla quo que lex quae a legitime quidem principe fertur, sed in homines qui ad ejus jurisdictionem non spectant; 3° tandem nulla est lex quae ab imperante ad subditos fertur, sed quae actus, ad imperantis ditionem nee directe nee indirecte pertinentes, praescribit.

77. v. Convenientia cum lege naturali et aeterna. — Lex quaecunque legi naturali adversans inanis est et nulla. Etenim 1° Lex naturalis, sicuti lex aeterna, est expressie divinae rationis et voluntatis, unde lex positiva naturali legi opposita, itidem divinae ration! et voluntati contraria est atque adeo nulla, turn ratione materiae seu actus injungendi, qui intrinsece malus et illicitus praecipi nequit; turn ratione originis seu potestatis, quae dari non potest contra divinam voluntatem, a qua est omnis potestas. (1).

2° Omnis lex moralis essentialiter est relatio obligans. Speciatim lex naturalis essentiales et necessarias en-tium relationes, positiva vero relationes accidentales et liberas complectitur. Porro nullum ens oppositis re-lationibus gubernari, seu ad praestitutum finem dirigi potest, unde lex positiva, si naturali legi adversatur, ad finem non dirigit, sed ab ipso avertit; nec est relatio, sed relationis violatio, nec lex, sed legis eversio. Quod dicit D. Thomas J. 2. qu, 95. a. 2. „Si lexhu-manitus posita in aliquo a lege naturae discordat, jam non erit lex, sed legis corruptio.

Corol. Ex dictis liquet quara absonum sit assarere „Reipublicae statum, utpote omnium jurium originem

(1) Qiyed nec latuit Tnlliura, qui, Phil, z no. 12; «Lex nihil aliud est nisi recta a numiue deorum tracta rati o.

ocr page 85

— 69 —

et fontein, jure quodam pollere nullis circumscripto limitibus. Auctoritatem vero nihil aluid esse, nisi nu-merum et materialium virium summamJ\'(1). Quod im-pium commentum Cicero hisce explosit verbis Quod si populorum jussis, si principum decretis, si sententiis judicum jura constituerentur, jus esset latrocinari, jus adulterare, jus testamenta falso supponere, si haec suffragiis aut scitis multidudinis probarenturquot; De Leg. e. 16.

Schol. i. Lex quae a legitima potestate, ad subditos, in propria materia, hacque legi naturali congruente, fertur, dicitur justa; si autem ana aliave ex illis con-ditionibus deficit, lex in justa habetur.

Schol. ii. Si lex injusta est defectu convenientiae cum lege naturali praecipiente aut probibente, non tantum non tenetur subditus, sed ne licet quidem ei servare legem. Cum enim naturalibus hominis relatio-nibus repugnet lex, eo ipso divinae voluntati seu Bono absolute adversatur, quare voluntas quae tali legi ob-sequeretur, Bono absolute opponeretur, atque adeo malum patraret. Si autem lex defectu alius conditionis injusta esset. non oporteret sane ei obsequium praestare; liceret tamen. Imo per accidens fieri posset ut eam servandi adsit obligatio ; ubi scilicet ex lege non ser-vata, scandalum vel societatis perturbatio sequeretur. Tum vero obligatio non ex injusta lege oriretur, quip-pe quae nulla esset, sed ex lege naturae quae vetat, ne causa etiam in se non mala ponatur, qua scandalum praebeatur, aut respublica perturbetur.

78. vi. Promulgatio. — Alia necessaria legis positi-vae conditio est promulgatio quae supra (32) definita

(1) Syll. Prop. 39 et 60.

ocr page 86

— 70 —

fuit: Legis denuntiatio, qua legislator suain voluntatem sub (litis intimat.

Promulgatio ad legis rationem pertiuet, quod laudato loco probatum fuit. Etenim, ut superioris ordinatio subditum dirigere, et obligare possit (quod legis ratio plane expostulat), ei innotescere queat necesse est; porro ordinatio nisi promulgetur, subdito innotescere non potest; ergo absque promulgatione ordinatio obli-gans seu lex dari omnino nequit. Ad sufficientem pro-mulgationem non requiritur ut lex singulis subditis individuatim manifestetur ; sed sufficit talem fieri legis declarationem, qua ad notitiam totius communitatis devenire possit.

79. vu. Sanctio. Necessitas sanctionis quae est com-plexio 2gt;oenarnm violantibus, a.ut -praeniiorwtn observantibus legem statutorum, ex iis quae supra (38) de legis naturae sanctione dicta sunt, jam colligi potest.

Hie animadvertere satis sit legum positivarum sanc-tionem necessario imperfectam esse. Etenirn 1. Multae dantur actiones legi oppositae quas potestas cognos-cere et sanctione attingere nen valet; quare humana sanctio esse nequit universalis. 2. Dein fere semper incompleta est, sola paena constans ; unde 3. nec semper congrua est; nec tandem, 4. ob haec vitia, ex se plane efficax.

Sanctionem autem legis positivae supplet et perficit sanctio legis naturae, quae legitimae potestatis praes-cripta servari jubet, ita ut qui positiva praecepta violat, jam contra ipsam legem naturae committat, atque adeo in hujus sanctionem incurrat. (I).

(l) Hue spectat syllabi Prop. 56. »Morum leges divina baud egent sanctione, minimeque opus est ut humanac leges ad naturae jus con-formentur, aut obligandi vim a Deo accipiant.quot;

ocr page 87

- 71 —

80. Legis interpretatio. ümnes cum memoratae condi-tiones adsunt, lex tota constituta est, completam legis rationem habens; at ut perseveret lex, ut fideliter et constanter servetur, insuper necessaria est interpretatio ; quae proinde ad rationem legis in esse, ut aiunt, non autem ad rationem legis in fieri, pertinet. Nomine in-terpretalionis intelligitur ; Definitio seu explicatio genuini sensus legis.

Interpretatio distinguitur in auctoritativam, doctrina-lem et usualem

Auctoritativa seu authentica dicitur quae fit a supe-riore, in interpretandae legis materiam potestatem ha-bente. Subditis obligatie hanc interpretationem sequendi incumbit, quippe quae, legitime premulgata, vim legis habeat.

Auctoritativa interpretatio competit: 1quot; Legislatori, qui sicut legem ferre ita et interpretari potest ; itidem ejus superiori et successori. 2° lis qui a legislatore auctoritativam interpretandi potestatem acceperunt. Sic summus Pontifex, qua legislator leges iaterpreta-tur ecclesiasticas, qua delegatus vero divinas.

Doctrinalis interpretatio jurisperilorum explanationi-bus et judicum sententiis, sensum legis definientibus, habetur. Per se obligationem non inducit (1); cum tarnen communis est, tanquam certum genuini sensus documentum admittenda est.

Usualis interpretatio fit usu et consuetudine commu-nitatis, quae sua agendi ratione, sciente et non con-tradicente legislatore, sensum legis definit. Hue spec-tat axioma ; „Consuetudo optima legis interpres.

Necessaria legis conditio habetur sola interpretatio

(1) Judicis sententia, qua sententia, peculiarem quidem ci quem res-picit inducit obligationem, nullam vero generalem, qua interpretatio.

ocr page 88

— 72 —

auctoritativa; neque, ut monuimus, necessaria est ut lex constitualur, sed ut permaneat.

Interpretatiouis auctoritativae necessitas hisce ra-tionibus probatur :

F In eo est lex ut communitati servandas relationes praescribat, quibus servatls ordo nascatur ; nullus autem ordo dari potest sine acquali agendi ratione, quam lex igitur producat oportet. Porro aequalis illa agendi ratio obtineri nequit nisi sit qui ex auctoiitate mentem legis definire valeat, cum privato judicio re-licta lex, pro diversitate commodi et incommodi, a diversis explicetur; ergo absque auctoritativa inter-pretatione, cui omnes et singuli obsequi teneantur, nee aequalis legis exsecutio, nee stabilis ordinis regula, nee ordo ipse dari potest.

2quot; Obligat lex ad ea quae legislator praescribit, cui proinde incumbit et competit patefacere quae et quomo-do voluerit praecipere; si onim privato judicio ea relin-querentur. unusquisque suo sensui, non vero voluntati superioris obediret. Liquet igitur interpretationem auctoritativam omnino necessariam esse ut lex quaedam permanere possit (1).

(l) Ex dictis patet quam falsum et quam veiae religioui adversum sic systema protestantium qui, auctovitativara legis christianae iuterprelatio-nem plane inficiantes, divinam hanc legem singulis hominibus seuprivato sensui interpretandam committunt. Ea enim doctrina si recipitur, ipectata hominum natura, fieri omnino nequit ut humana ratio et voluntas rationi et voluntati divinae non sufficiantur, atque adeo vera religio non evertatur. Haud magis enim religiosa societas quam civilis stare potest, si legum ex-plicatio siagulorum subditorum nutui atque arbitrio relinquatur. Quae una animadversio protestantismura funditus convellit.— Eadem ratione reli-gioni contrariura est tentamen societatis vulgo biblicae dictae, adulterata biblia ubique spargentis, ac si haec pervolvere tantum ad iudividuoruim gentiumque institutionem et couversionem sufficeret. Eorum enim biblia , praeterquam quod tradunter adulterata, cum interpretatione auctoritativa

ocr page 89

— 73 —

81. Epykia. Ad legis interpretationem spectat Epykia, ut aiunt, quae est benigna et aetjua interpretatio, qua peculiaris casus, licet generalibus logis verbis contentus, sub lege tarnen non compreheudi deelaratur, quia eum, ob plane insolitam rerum conditionem, exclusum veile legislator prudenter judicatur.

Sect, 3. De legis positivae et naturalis convenientia et differentia.

82. Conveuiunt lex positiva et naturalis 1° Ratione primae originis, quippe quia omne legis ferendae jus ultimo a jure Dei absoluto repetendum est.

2° Ratione materiae-, quatenus omnes quas lex positiva statuit relationes, naturalibus relatioaibus conformes sint, necesse est.

3° Ratione óbligationis] lex enim naturae ad obedien-dum legitimae potestati it a obligat, ut qui positivam legem violat, indirecte contra legem naturae committat.

4° Ratione sanctionis; legis enim naturalis sauctio sanctionem legis positivae complet et periicit.

83. Differunt 1° Ratione indolis. Lex naturae essentia-les entium relatione.quot;, complectitur, et ideo necessaria, universalis et immutabilis est; positiva vero accidenta-les quasdam relationes exprimit, quapropter libera, peculiaris et mutabilis est.

2° Ratione proximae originis. Lt-x naturae a necessaria Dei voluntate immediate procedit; (interveniente tarnen, qua conditione, voluntate Dei libera, entia moralia creare statuente.) Lex positiva vero divina ex Dei voluntate libera, humana ex hominis voluntate immediate dimanat.

destituta sint, varie a variis intelligunter, ita ut qui legunt, cum divina dogmata et praecepta, Dei auctoritale fulta, addiscere deberent, dogmata pvaeceptaque humana, eaque omni auctovitate carentia, sibi fingant,

ocr page 90

— 74 —

3\' Ratione materiae. Quae lege naturae praescribun-tnr, in se seu esscntialiter bona aut mala sunt; quae vero lege positiva, de se sunt indifferentia, atqne ideo bona aut mala evaduut, quia facienda aut vitanda praescri-buntur (1).

4° Ratione promulgationis. Lex naturalis promulgatur ah intrinseco per ipsum naturale rationis lumen (2); positiva fit ab extrinseco per humanum testimonium.

5° Ratione obligationis radicalis (12). Lex naturae ma-terialiter omnes omnino homines, etiam usum rationis non adeptos, obligat; positiva autem solos rationis compotes, quibus sufiicienter manifestata fuit.

6° Ratione sanctionis. Legi naturali sanctio perfecta; legi positivae saltern humanae, imperfecta annexa est (3).

84 Addere juvat quod inter legem, praeceptum et consilium differat.

Praeceptum hisce rationibus a lege differt:

1° Indole. Lex stabilis est, atque agenda aut vitanda modo permanente praescribit; praeceptum vero fluxum est et transitorie jubet.

2- Duratione. Moriente legifero, lex perseverat, praeceptum autem morte praecipientis cessat.

(1) Notandum est lege positiva multa praescripta esse quae simul ad legis naturalis materiam pertinent; aliis verbis: legem positivara quas-dam essentiales relationes servandas praecipere; quod ideo fit. ]0Ut lex natm\'ae magis evolvatur et definiatur, 2° ut ejus praescriptis nova vis ex lege positiva superaddatur; 3quot; Ut, ejus psaescripti nova vis ex lege positiva anperaddatur adjecta nova sanctione, legis naturalis observatio magis urgeatur.

(2) Quod docet S. Thomas: «Promulgatio legis naturae est ex hoc ipso quod Deus eam mentibus hominum inseruit naturaliter cognoscen-dam.quot; Sum. th. I. 2. qu. 90. a. 4.

(3) Lex positiva divina, cum ab eodem ac lex naturalis legifero di-manet, ci\'m hac lege sanctionem participat, quare et ipsa lex Dei positiva perfecte sancita est.

ocr page 91

— 76 —

3 Origine. Lex a publica tantum potestate condi potest ; praeceptum autem et a privata legitime datur.

4° Subjecto. Lex imponitnr communitati, cum praeceptum et pecaliaribus personis imponi possit.

5° Fine. Legis finis semper est bonum commune, prao-cepti finis esse potest bonum privatum.

Deinde praeceptum in sententiam prorsus aliam ac-cipitur, et tunc a lege hoc modo differt; Lex collectio-nem plurium relationum obligantium, sen plura actio-num genera complectitur; praeceptum vero unicam re-lationem, seu unicum actionum genus designat. Quare una lex praecepta continet plura, quae ad legem, tam-quam partes ad totum, se habent. Sic lex in monte Sinaï a Deo promulgata decem praecepta complectitur.

Caeterum vocum significatio baud adeo definita est, ut quandoque non indiscriminatim usurpentur.

Consilium a lege simul et a praecepto differt in eo quod ista dirigunt simul et obligant; illud vero dirigit qui-dem, sed non obligat.

Sect. 4. De modi a quibus lex positivo, desinat.

85. Nullo modo legem aeternam atque naturalem in se mutari posse supra ostensum est; unde nec desinere possunt. Non lex aeterna, quia est divina voluntas qua Deus necessario exigit, ut omnia suae immutabili essen-tiae conformiasintetpermaneant. Non lex naturalis,quae cum sit legis aeternae participatio in rationali creatura, sicut ipsa aeterna lex, necessaria et immutabilis est.

Positivae autem leges, cum sint relationes libere constitutae, ab eadem, quae condidit, voluntate dissol-vi possunt. Hinc lex divina positiva Dei voluntate cessare potest; qua reipsa Judaeorum lex judiciaria et ceremo-nialis abrogata fuit.

ocr page 92

— 76 —

Leges positivae Immanae, turn ecclesiasticae turn po-liJicae, eadem potestate, (j^ua fuerunt constitutae, ces-sare possuut.

Sequentibus autem potissimum cessant modis: 1° Lex cessat totaliter per ahrogationem, quae est iotius legis revocatio ab eo qui legem tulit, vel ab ejus superiore vel successore.

2° Cessat partim per derogationem. quae est revocatio partis legis pro tota commuuitate, raanente parte reliqua.

3° Cessat totaliter vel partim per consuetudinem, quae est continuata frequentatio aut omissio actuum legi con-trariorum, facta a commuuitate, Ut consuetudo legem solvat, hisce conditionibus stipata sit oportet ; a. bono oommunitatis non adversetur ; h. per sufficiontem tem poris decursum sit producta ; idque c. sciente et non con-tradicente principe.

4° Desinit cessante dummodo a. finis tctus desive-rit; idque h. respectu totius communitatis ; quia lex tunc universe inutilis facta est.

Si autem finis partim tantum desivit. non cessat lex, quia remanente fine quodam, remanet legis ratio. Neque cessat si totus desivit finis, sed respectu quorumdam subditorum tantum, quia finis respectu alio-ruui perseverat. Imo, ne ii subditi quidem respectu quo rum finis desiit, lege liberantur, quia inter membra ejus-dem communitatis conformitas morum et stabilitas le gum existat oportet: nisi tamen finis legis cessaret contrarie, ut aiunt, cum scilicet observatie legis in grave subditorum illorum damnum vergeret ; quorum respectu turn lex cessaret.

5° Desinit per imïaÉtonem, quae est legis nondum perfecte obligantis abolitio, facta ab oo cujus est legem ra-tam habere.

ocr page 93

— 77 —

Ah hoc argumentum spectat dispensatio per quam lex non cessat, sed ejus obligatie oh pecularia adjuncta, ra-tione quorutndom subditorum tantum vel etiam commu-nitatis, sed ad tempus duntaxat, legitima auctoritate, relaxatur.

Sect. 5. De legispositivae divisione.

Dividitur lex positiva in divinam et hamanam,, prout a libera i3ei aut hominis voluntate conditur.

§ 1. De lege positiva divina.

87 Divinae legis notio et divisio.—Quae ipso Deus legi naturae apposuit nraecepta, sive naturalia instaurando, si-ve alia iis addendo, legem positivam di vinam constituunt. Hujusmodi porro praecepta ab hominis ortu exstiterunt: in statu enim innocentiae, datum fuit praeceptum de non edendo fructu e ligno scientiae boei et mali; in statu naturae lapsae, familiae Abrahae statuium fuit circumci-sionis praeceptum ; postea populo Israel posita lex est per ministerium Moysis, moralia, caoremonialia et judi-cialia praecepta complectens. Cui legi successit lex a Christo Domino data, ab Apostolis prumulgata, et ad finem mundi duratura. Haec vulgo lex nova seu Christiana ; quae vero ante Christum ab origine mundi succes ■ sive constituta est, vocatur lex vetus, quae bipartita ; primaeva scilicet, quatenus patriarchis, et mosdica qua-tenus populo Israel, Moysis ministerie, data est.

88. Legis divinae subditi. Lex primaeva patriarchas qui bus data, eorumque familias tantum obstringebat Mo-saica Israelitas duntaxat et proselytas, i. e. ethnicos per circumcisionem judaeis adjuuctos, obligabat, Christiana autem omnes homines spectat.

89. Moscücae legis abrogatio. — Lex mosaïca, quod ad

ocr page 94

— 78 —

praecepta legi naturae superaddita, nimirum caeremo-niaria atque judicialia, attinet, abrogata est, moriente Christo, cujus figura erat; vel certe proxime secuto Pen-tecostis festo, quo lex Christiana ab Apostolis fuit pro-mulgata.

§ 2. De lege humana.

90. Duplex lex humana. — Duplex inter homines est perfecta societas, duplexque potestas, altera religiosa aMeva.politica unde duplex quoque humana lex, religiosa videlicet atque politica, pro ratione potestatis a qua pro-cedit.

91. Schol. Duas distinctas in mundo esse summas potestates, sacerdotalem atque regiam, quibus seorsum duplex perfecta, ad hominis naturam spectans, societas. religiosa scilicet et politica constituitur et gubernatur, ita manifestum est, ut praeter nefarios omnis ordinis osores, vix ullum reperias, qui easdem inficiari sit ausus (1).

§ 3. De mutuis legura ecclesiasticarum et politicarum relationibus.

92. üt relationes quae inter leges Ecclesiae et rei-

(i) «Duo suot, imperator Auguste, quibus principaliter mundus hic regitur, sacerdotalis auctoritas et regalis potestas. Nosti euim, clemen-tissime fili, quod licet praesideas homano geaeri dignitate, rerum tarnen praesulibus divinarum devotus colla submittis, atque ab eis causas tuae salutis expetis, inque sumendis coelestibus sacramentis eisque ut com-petit disponendis, subdi te debere cognosci religionis ordine potius quam praeesse. Nosti itaque inter haec ex illorum te pendere judicio, non illos ad tuam veile redigi voluntatem. Si enim quantum ad ordinem pertinet publicae disciplinae, cognoscentes imperium tibi superna dis-positione collatum, legibus tuis ipsi quoque parent religionis antisti-tes,..., quo, rogo, te decet affectu eis obedire, qui pro erogandis venerabilibus sunt attributi mysteriis. «Gelas. Pap. Ep. S ad Anast.

ocr page 95

— 79 —

publlcae intercedunt, definiautur, quaedatn de utrius-que fine et indole praemittenda sunt.

I.

93. Ecclesiasticae societatis mstitutio. — Verbum divi-num humanam assumpsit naturam, ut hominibus rela-tiones quibus ad Deum ordinantur, nimirum Religionem patefaceret, qua cognita et servata, finem suum ulti-mum seu perfectam felicitatem consequi possent.

Verum Christus, patefacta religione, voluit ut fideles ■ christiani non privatum solitariumque Deo tribuerent bonorem, sed in societatem conjuncti, animis precibusque unitis, publicum cultam exhiberent. Nee mirum. 1. Homo enim natura et religiosus et socialis est, quare non religione tantum, sed et religiosa societate indiget. 2. Finis dein religionis, aeterna bominum salus, con-junctis viribus mutuisque auxiliis exemplis et stimulatie-nibus certius, facilius efficaciusque obtinetur. 3. Tandem societas est ratio et via qua Christiana religio perpetuo conservatur, vera fides pure et integra custoditur, fidei professie et mandatorum observatie efficaciter procura-tur. Nihil igitur sapientissimum Christianae religionis Auctorem magis decebat, quam ut societatem institueret, seu eoadunationem hominum, qui sub legitima potestate, eamdetn fidem profiteantur, et eorumden sacramentorum sint partic;pes; societatem nimirum vi/nbüem, quam homines cognoscere, et adire, cui adstringi et obedire possint; universalem, quae terrarum omnium omniumque temporum homines complecti valeat; necnon perfectam, quae a solo Deo auctore pendens, alieni imperii immunis, omnibus quibus ad praestitutum-sibi finem indiget juribus et rationibus plane polleat et libere utatur; utpote qualem christianae Religionis natura et finis omnino expostulant.

ocr page 96

— 80 —

94. Ecclesiae finis. — Christiana religio cum in re-lationibus quae Deum inter et homines intercedunt, tota versetur, natura sua ad divinum cultum et per-fectam hominis felicitatem ducit. (61) Cum autem per banc religionem omnes homines salvandi sint (omnea quippe ad perfectam felicitatem sunt creati), usque ad consummationem saeculi ea perseveret necesse est. Quapropter Christus instituit ecclesiam qua Christiana Religio ad hominum salutem semper sit perseveratura ; qua scilicet Integra conservaretur doctrina, et viae salutis, ab ipso religionis Auctore constitutae, perpe-tuo permanerent. Religio itaque ad perfectam hominum salutem procuiandam, Ecclesia vero ad ipsam religionem conservandam, constituta est. Quare Ecclesiae finisproximus est ehristianae religionis conservatio dis-pensatioque, remotm vero perfecta hominum beatitudo.

95. Ecclesiae po\',estas. — Quam Christus constituit perfectam societatem, sapientissimus optimusque Auctor, necessaria potestato non instruere non potuit. Haec porro 1° Summa est, omnino sui juris nee alteri cuidam obnoxia ; 2° propria, immediate Ecclesiae, ut ejus priva dos, a Deo indita ; 3° libera, quidquid ad Ecclesiae in-stitutum pertinet pleno jure agere valens, quin alieni imperii venia indigeat yol assensus.

Hujusmodi esse Ecclesiae potestatem patet 1quot; ex verbis et modis quibus Christus banc largitus est (1).

(i) «Data est mihi oinnis potestas in coelo ct in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos. . . Doccnles eos serrare omnia quaecumque mandavi vobis. Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus^ usque ad consummationem saeculi. Math. 27. «Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. .. Tibi dabo clavcs regnj coeiorum, et quodcumque ligaveris super terrain, erit ligatum et in coelis, ct quodcumque solveris super tcrram erit solutum et in coelis.\'\' Matth. iG. «Pasce agnos meos.. . pasce oves meas.quot; Joan. 21.

ocr page 97

— 81 —

Performandae quippe gubernandaeque Ecclesiae mandatum simul et auctoritatem ipsemet Christus, nemine iatermedio, dedit Apostolis, et talibus quidem vacabu-lis, quae potestatem supremam, liberam et nemini sub-jectam omnino declarent.

Patet 2° ex dictae pot istatis fine. Collata enim est ut homines, omni loco et tempore, ab errore peccatoque liberates et communi fide, cultu obedientiaque coadu-natos, ad perfectam Dei possessionem ducat; aliis verbis: ut regnum Dei universale et perpetuum inter homines condat. Hujusmodi autem regnum in omnes terrae nationes extendere et ad finem temporum per-petuare ecclesiae potestas nequaquam valeret, si poli-iticis principibus, ei passim adversantibus, subesset; si modo falsDrum numinum cultori, modo Mahumetis secta-tori, modo haeresis fautori morem gerere deberet. Ergo divinus Ecclesiae Eundator ei potestatem summam,pri-vam et liberam utpote ad exsequendum mandatum plane necessariam, tribuit.

Patet Squot; Ex potestatis indole. Ecclesiae potestas id efficere nata est ut divina vita in cordibus hominum diffundatur, ut ipse Deus in animis degat, operetur et regnet, quapropter spiritualibus et supernaturalibus modis rationibusque instructa est. Habet nimirum sua jura, suam gubernationem, suam hierarchiam, suas leges, suam sanctionem, sua bona ot commoda, quae cuncta suae naturae accommodata et propria, a civili vero potestate et institutione prorsus aliena sunt; quo patet Ecclesiae potestatem ex indole sua omnino sui juris, et a civili imperio plane imminem esse (1).

(1) cf. R. P. Felix: Quarta Leod. Conferentia.

Ex dictis liquet enoneas esse has Syllabi propositiones; Prop. 19. Ecclesia non est vera perfectaque societas plane libera, nee pollet suispropriis et constantibus juribus, sibi a divino suo Fundatore collatis,

6

ocr page 98

— 82 —

Itaque Ecclesiae potestas suo proprio, supremo, directe a Deo sibi collato jure, liominum conscientias lig at animosque gubernat, quin ulla politici principatus concessione opus habeat, ullave intercessione legitime impedire possit. Hie igitur cum earn inhibere conatur violentia utitur, cum poena mulctat injuriam infert, cum gladio percutit martyrio condecorat. (1).

96, Ecclesiae potestas triplex, mayisterium, ministerium et regimen complectens. — Ecclesia a divino Fundatore ac-cepit quidquid opus est ut finem suum attingere possit, nempe ut religionem, turn quod ad doctrinam turn quod ad caltum attinet, integram conservare valeat, necnon seipsam perpetuare, no deficiente medio, finis deficiat. Jam vero ut Ecclesia 1° Chriamp;tianae religionis doctrinam cum dogmaticam turn moralem servaret, instruen-da fuit potestate earn infallibiliter docendi, et aucto-ritative interpretandi; quae potestas magisterium dici-tur. (2). 2° Ut servaret cultum, potestate res sacras ministrandi salutisque auxilia dispensandi, quae minis-ttrium audit, incliguit. 3°. Ut seipsam servaret, opus habuit potestate imperandi, quae regimen vocatur. Hoc porro triplicem iterum potestatem involvit: legis-lativam, judiciariam et coërcitivam • quia nulla publica

sed civilis potestatis est definire quae sint Ecclesiae jura ac limites, intra quos eadem jura exercere queat. — 20. Ecclesiastica potestas suam auctoritatem exercere non debet absque civilis gubernii venia et consensu.— 25. Praeter potestatem episcopatui inhaerentcm, alia estattri-buta temporalis potestas a civili imperio vel expresse vel tacite concessa, revocanda propterea, cum libuerit, a civili imperio. — 34. Doctrina, comparantium Romanum Pontificem Principi libero et agenti in uni-versa Ecclesia^ doctrina est quae medio aevo praevaluit.quot;

(1) Cap. Acta et Deer. Cone. Vatic. De Eccl. cap. III.

(2) Patethinc quam absona sit syllabi prop 21. «Ecclesia non habet postestatem dagmatice defmiendi religionem catholicae Ecclesiae esse unice veram religionemquot;.

ocr page 99

societas existere potest, nisi leges condere, et earum exsecutionem, de infractionibus statuendo, poenasque irrogando, urgere valeat. Ergo, cum memoratae potes-tates neceasariae sint, ut Ecclesia finem attingat, jam ultro sequitur eas a sapientissimo Deo fuisse traditas. Habet igitur Ecclesia triplicem illam potestatem, nem-pe magisterii, ministerii et regiminis, quod ultimum rursus potestate legislativa, judiciaria et coërcitiva constat. (1).

Cor. Ex dictis liquet Ecclesiae caetera etiam, quae ad perfectam societatem pertinent, jura competere. Inter quae notare juvat jus acquirendi, possidendi et admirds-trandi res mobiles et immobiles, utpote quibus ad divi-num cultum peragendum, ad ministros decenter alendos, etc., opus habet (2). Hue spectat etiam civilis liomani Fontijicisprincipatus, quo supremus Ecclesiae princeps, in praesenti humanarum rerum conditione, omnino indi-

(1) I\'otestatis partitio supra allata recentioiibus placet. Veteres eam communiter in potestatem ordinis et potestatem jurisdictionis seu regiminis dividunt. Potestas ordinis est virtus quaedam remanens, per consecrationem animo impressa, qua quis idoneus fit qui sacros christianae religionis ritus, maxime sacramenta peragat. Potestas jurisdictionis est auctoritas qua instruc-ti Ecclesiae ministri baptizatos sibi subditos, in ordine ad aeternam salutem, regere valent; duplicem habet forum, internum et externum. Non confertur ipsa oidinatione, sed peculari superioris missione seu injunctione ; quae lex tarnen non spectat Papam, qui, cum hac in terra superiorem non habeat, jurisdictionem in omnes totius mundi fideles cum legitima electione immediate a Deo adipiscitur. Haeretici et schismatici rite consecrati habent potestatem ordinis quam amittere non possunt, quamque valide, non autem licite exeicent; nullo modo autem ipsis competit jurisdictio, quam proinde nee licite nee valide exerceie possunt. Cnf. Sum. th. 3. 2. Qu. 39. a. 3.

(2) Hue spectat Syll. prop. 26 : Ecclesia non habet nativum ac legit:-mum jus acquirendi ac possidendi. »— Hoe Ecclesiae jus nervose tuetur III. Ep. Leod. Th. De Montpellier. praeclaro opere cui titulus : Defense des droits de Dieu, ete.

ocr page 100

— 84 —

get, ut spiritualem potestatem, auctoritatem et jurisdic-tionem, toto orbe, libere, et absque idlo impedimenta, exer-cere possit (1).

97. Ecclesiasticae potestatis materia. — Potestatis et le-gum ecclesiasticarum materia seu ohjectum (2) ex ipsarum fine definiendum eat. Jam autem, ut supra dictum (93), proximus earuni finis est christianae religionis et ipsius Ecclesiae conservatio ; finis remotus est aeternae liomi-num salas per religionem obtinenda. Age nunc ad potes • tatis legumque ecclesiasticarum materiam pertinet quid-quid ad ilium finem cum proximum turn remotum con-ducit.

Quare ad ecclesia-ticam potestatem spectat ;

1° Doctrinam de fide et moribus docere et infailibili-ter definire, necnon divinam legem explicare et ejus ex-secutionem urgere,

2° Rem divinam facere, sacramenta dispensare, ad-ministrandi cultus modum, quatenus a Christo defini-tus non est, determinare et praescribere.

3° Religiosam societatem gubernare, et ecclesiasticas leges, pro temporum, locorum aliorumque adjunctorum ratione, condere, conditasque mutate.

Schol. Religiosa potestas soli Ecclesiae catholicae, et praecipue hujus Ecclesiae capiti, Romano Pontifici, reapse competit. Etenim collata est a Christo Domino so-lis Apostolis et eorum legitimis non interrupta serie suc-cessoribus, quales catholica duntaxat Ecclesia exhibere

(1) Hinc damnatae sunt. Syll. prop. 75 et 76. « De temporalis regni cum spiritual! compatibilita.te disputant inter se christianae et catholicae Ecclesiae fiiii. » — « Abrogatio civilis imperii, quo Apostolica sedes potitur, ud Ecclesiae libertatem felicitatemque vel maxime conduceret.*

(2) Potestatis objectum seu materia dicitur quidquid ipsa legitime agere potest.

ocr page 101

— 85 ~

potest, 2° Sola Catholica Ecclesia est vera dicta societas, constans videlicet hominibus qui mutuis, üsque non tantum externis, sed et internis nexibus conjuncti, unum corpus etficiunt, qui ejusdem fidei profession a eorum-demque sacramentorum communione uniti, eidem supremo capiti debitum obsequium praestant et obedientiam. Hujusmodi interna vincnla desunt sectis a catholica Ecclesia separatis. In hisce non viget, non operatur auc-toritas quae Dei nomine dogmata credenda definiat, mores promoveat, cultum ordinet, et subditos gnbernet. Itaque sectae illae verae societatis ratione desti-tutae sunt et quam sibi assamunt religiosa jurisdictio, sive cum politica potestate conjungi dicatur, sive personae cuidam conciliove tribuatur, nomine quidem, mi-nime vero ipsa re existit. Quae igitur in mundo habetur religiosa potestas in \'sola Ecclesia a Christo Domino instituta, nempe in sola Ecclesia Romano-Catholica reperitur, et optimo jure potestas ecclesiastica nuncu-patur.

II.

98° Potestatispoliticae finis. — Sicut civilis societas, ita politica potestas a Deo instituta est, ad naturale et tempo-rale bominis bonum promovendum. Nimirum ipsius est curare ut in republica, cui praeest, tranquillitas, ordo, prosperitas, ita promoveatur, ut cives inde relationes suas omnes melius servare, finesque suos naturalee effr cacius consequi possint; aliis verbis ; ipsius est directe externum, qui sibi proprie respondet, societatis ordincm procurare, unde indirecte internus civium ordo, qui Deo veraeque Ecclesiae immediate subest, promoveatur (1).

(1) Qui finis ut vite perspiciatur, citare juvat quae liac do re Iucu!enter docet Exim. Suaiez. Dc Leg. L. in, c. 11. civilem potestatern primum in societate mere naturali, dein in Focictatc Christiana et catholica conside-

ocr page 102

— 86 —

Schol. Cum homo non ad caduca hujus vitae bona» sed ad summum Bonum in futura vita possidendum ordinatus sit, consequitur civilis societatis, itidemque

raos. De civili potestate in pura Datura haec habct :

c Dico primo: potestas civilis et jus civile perse non respiciunt aeter-nam felicitatem supernaturalem vitae futurae tamquara finem proprium, vel proximum vel ultirnum. Probatur, quia tales potestas est mere naturalis, ergo, natura sua, non tendit in finem supernaturalem. »

« Dico secundo potestatem civilem non solum non respicere felicitatem aeternam vitae futurae ut finem ultimum proprium, verum etiam nec per se intendere proprium spiritualem felicitatem hominum in hac vita, et consequenter nec per se posse in materia spirituali disponere aut leges ferre... »

« Addo tertio... potestatis civilis finem esse felicitatem naturalem communitatis humanae perfectae, cujus curam gerit, et singulorum hominum, ut sunt membra talis communitatis, ut in ea scilicet in pace et justitia vivant, et cum sufficientia bonorum quae ad vitae corporalis conservationem et commoditatem spectant, et cum ea probitate morum quae ad hanc externam pacem et felicitatem reipublicae, et conveni-entem naturae humanae conservationem necessaria est. »

Agens dein de statu christiano et catholico, hoc modo pergit Doctor eximius :

« Quarto, dico potestatem hanc civilem (etiam prout est in princi-pibus christianis fidei conjuncta) non extendi in materia vel actibus suis ad finem supernaturalem seu spiritualem vitae futurae vel prae-sentis; licet ipsi legislatores fideles, in suis legibus ferendis, intueri possint et ex parte debeant supernaturalem fmem et actum ipsum ferendi legem, in supernaturalem finem referre.

Est autem observandum hanc relationem posse dupliciter fieri, primo per posilivam ordinationem, et sic regulariter erit in consilio, nisi ubl speciale praeceptum vel necessitas ad ilium obligaverit. Sic euim Leo Papa, Ep, 75 ad Leon. August, inquit: Debes incunclanter aJvertere regiam fotestatim tibi non solum ad mundi regimtn, scd maxime ad Ecm clesiae praesidium esse collalai/1. etc. Secundo iutelligi potest per nega-tionem tantum, seu per circumspectionem nihil statuendi per hanc potestatem, quod sit contrarium fini supernaturali, vel ejus consecutionem impedire possit, quae observantia et prudens cautio ex fide procedit, et virtualis quaedam relatio in ultimum fmem dici potest. Estque non tantum in consilio, sed etiam in praecepto maxime proprio christiani ac catholici principis, ut constat. »

ocr page 103

- 87 —

politicae potestatis et legis finem esse siibordinatum, eumqne vehit medium ad a\'tiorem, nimirtim ad ultimum. finem referri, cui proinde respublica recte composita necessario congruit.

99. Potestatis politicae. objectum, — Objectum designa-tur fine. Unde ad potestatem legemque politieam per-tinet quidquid ad natnrale et temporale communitatis bonum promovendum, puta ad reipublicae ordinem et pacem, ad civiura incolumitatem, prosperitatem bo-nosque mores, ad mercatnrae, industriae et rustica-tionis iucrementum necessarium vel utile est. Hue generatim spectant haee tria; 1» Relationes principem inter et subjectos; quae, constituta civitatis descrip-tione delineatae, potestatis jura, munia partesque in condendis legibus, in exercendis judiciis, in comparan-dis copiis, in exigendis tributis, summatim definiuntur. 2° Mutua civium cum civibus relationes, quas jus civile et poenale exponit. 3» Relationes gentis cum gentibus caeteris, quas jus gentium complectitur.

III.

100. Potestatis ecclesiasticae et politicae differentia. —

Potestates eae multimode differunt; 1° Ratione./mis.

Ecclesiae finis aeterna hominis felieixas est; politicae societatis, felicitas hominis temporalis.

2° Ratione objecti sen materiae. Potestatis ecclesiasticae objectum sunt actus quibus bominum bonum supematurale, cooperante gratia, procuratur ; politicae potestatis objectum sunt actus quibus bominis bonum naturale promovetur.

3quot; Ratione subjectorum. Subjecti ecclesiasticae potestatis sunt homines quatenus sunt chrisiiani, seu qua-tenus per baptismum societati religiosae a Christo insti-

ocr page 104

tutae aptati sunt; politicae subjecti sunt homines quate nuspoliticae societatis membra sunt.

4° Ratione fontis proximi. Summa Ecclesiae potestas immediate a Deo est; summa reipublicae potestas, licet immediate a Deo daripossit, et quandoque data sit, ut Saul et Davidi, ordinarie tamen a Deo in imperantem derivatur mediate, immediate vero a communitate (1).

5° Ratione exercitii. Ecclesia, cum in rebus fidei vel mo -rum docet, a Dei spiritu afflatur et dirigitur, quare et falsum docere et malum praescribere omnino nescit. Politica autem potestas, cum speciali illo Dei auxilio careat, falli et fallere potest.

6° Ratione externae formae, varie quidem. a. Ecclesiae imperium monarchicum est; unus enim datar Christi vices gerens, unus omnium fidelium supremus pastor (2); potestas vero politica vel monarchica vel aristocratica vel democratica est; quae formae etiam saepe conjunguntur.

b. Potestas ecclesiastica est penes unum, atque inde universalis, totum complectens orbem terrarum ; politica vero multiplex est, peculiarium civitatum limitibus circumscripta.

c. Ecclesiastica est indejiciens, omnia tempora com-

(1) Ita Bellarminus De Laic. L- 3. Suarez, De leg. L. 3, c. 4. n. 8, ei in-numeri alii. — Quaestio de potestatis civilis origine ex professo tractabitur infra (222).

(2) Jurisdictio plena, ordinaria et immediata in Romano Pontifice, Petri successore, ut supremo capite summoque moderatore residet, ex quo immediate in caeteros episcopos derivatur. Forma igitur ecclesiastici regiminis est universum orbem complectens monarchia, quacum tamen aristocratia, sensu minus proprio sumpta, conjungitur, quatenus episcopi, vere spiritua. les principes, in suis singulatim dioecesibus, leges condunt; necnon, in oecumenicum concilium congregati, una cum Summo Pontifice, universae

ecclesiae praescribunt. Democratia non habetur, nisi quatenus a regenda Christiana republica, imo a supremo etiam impcrio, nullus excluditur.

ocr page 105

— 89 —

plexura, et ad saeculi consummationem usque perse-veratura ; dum passim potestas politica vicissim exsur-git et collabitur.

d. Potestas ecclesiastica est immutabilis. Ecclesia enim est et in perpetuum permanet monarchia, cujus capiti, Romano scilicet Pontifici, jure divino tota potestas competit. Politica vero variis temporibus modo uni imp er anti, modo pluribus competit (1).

101. Goh. Ex enarrata discrepantia, praesertim ex diverse fine diversaqne materia,, liquet, 1° Ut ram que potestatem sui juris esse. 2° Alteram alterius ditionem absque injuria invadere non posse (2), 3° Praestantiorem esse ecclesiasticam, utpote quae a politica iisdem ra-tionibus praecellere probetur, quibus et differre osten-ditur.

102. Utriusque potestatis necessitudo. — Quamvis ecclesiastica potestas a civili differat, attamen altera alteri nedum opponalur, amico foedere utraque conspirare debent; etemin 1° Utraqvie potestas ultimo eamdem halient ori-ginem : sapientissimam scilicet voluntatem Dei, qui eas necessario in mutuam aedificationem, non autem in mutuam destruction em largitus est.

2° Utraque dein plerumque eosdem, diverso tarnen respectu, babent subjectos, ad quorum compUtam felici-tatem promovendam binc inde concurrere debent. Una-quaeque suum quidem babet finem partialem : ecclesiastica bonum supernaturale et aeternum, politica bo-

(1) Cnf. Suarez. De Legibus. L. 4, C. 8 ; necnon Melchior Du Lac : L\' Eg Use et l\'Etat. Tom. /, L. 2, Chap. 5.

(2) Quo patet quam absona sit Syllabi prop 44 : »Civilis auctoritas potest se immiscere rebus quae ad religionem, mores et regimen spiri-tuale pertinent\'*; et Pr. 29 Graliae a Romano Pontifice concessae existimari debent tamquam irritae, nisi per Gubernium fuerintimploralaequot;.

ocr page 106

num naturale et temporale ; verum cum ea bona id eodem subjecto simul existere, et ejusdem hominis bonum completam efficere oporteat, patet peculiares eos fines congruere, at(]_ne adeo ipsas potestates, earumque leges consentire debere (1).

103. Hinc jam falsam esse constat doctrinam, quae, ad continuos conflictus praecavendos, et ne detur, ut aiunt, status in statu, ecclesiasticam potestatem civili subjlciendam esse asserit.

Quae doctrina quatn erronea sit ut plane appareat, haec notare juvat: illae potestates, si ejusdem naturae essent, aeque summum in cosdem subditos et in eamdem omnino materiam jus habentes, proteeto absque ordinis perturbatione simul stare nequirent, et ad litteram statum in statu efficerent. Ast ita res se non habet. Potestates enim do quibus movetur quaestio, natura omnino diversae sunt, dwersum habentes jlnem, diuersainque

(1) Hinc patet quam falsae sint Syllabi prop. 55 et 57 : «Ecclesia a statu, statusque ab Ecclesia sejungendus est. —Philosophicarum rerum morumque scientia, itemque civiles leges possunt et debent a divina et ecclesiastica auctoritate declinarequot;.

Hic laudare juvat quae hac de re praeclare profitetur synodus prov. Ultrajectensis, Tit. I, c. 9:

«Duae istae potestates, ecclesiastica et civilis, quarum una a Christo immediate procedit, altera vero a Deo auctore ordinis naturalis, etsi distinctae ac diversae mutuoque independentes sint, positae tarnen fue-runt ut per ipsas perfecta hominis felicitas producatur. Ecclesiae propo-situm est curare felicitalem sempiternam, quae est finis omnium supre-mus: civili vero societati felicitatem temporalem, quae adinstar medii ad sempiternam refertur. Pertinet ad ipsam felicitatem temporalem, re-ligionis et probitatis curam habere : immo verum hominis temporale bonum non est quod a bono omnium maximo abducit. Atque hinc est ouod «regia potestas non ad solum mundi regimen, sed maxime ad ^Ecclesiae praesidium sit collata» (S. Leo. Ep. 15G): ita quidem ut ejus auxilium in Ecclesiae bonum conferendum non praejudicarc prae-sumat, sed potius quae Deo sunt placita exsequatur.»

ocr page 107

- 91 —

materiam, quare si utraque intra sui juris limites re-maneat, conflictui locus dari nequit. Eosdem quidem plerumque habent subjectos, sed diver so respectu; utraque enim pro objecto Habent actuum genus diversum et speciale, ita ut subjecti possint simul atriusque po-testatis legibus obtemperare, quin observatio legum quas altera tulit potestas, ne alterius leges observen-tur impediat. Dantur igitur status diversi juxtim positi, quorum potestates, quamvis ad completam hominum felicitatem conspirare debeant, natura tarnen divers ae sunt, atque propriam sibi et peculiarem vindicant materiam et finem. Quare ad ordinis conservationem minime opus est ut altera alteri subjiciatur.

Attamen licet, si spectatur jus inter memoratas potestates nulla detur repugnantia, baud diffitemur eas, cum de facto quaestio est, quandoque sibi opponi; verum id non perse, sed per alterutrius potestatis abu-sum accidit, cum puta civilis, ut saepe factum est, limites suos transgressa, ecclesiasticae fines invadit. Ubi vero in sua ditione utraque parmanent, sibi in-vicem opponi non possunt(l).

104. Una tantum res negotium facessere potest, nem-pe quando materia eadem, licet diverso respectu, ad utramque potestatem pertinet, e. g. connubium. Id autem si contigerit, potestatum indoles expostulat ut lex politica legi ecclesiae obsequatur, seque conformet. Cujus rei bae sunt rationes: 1° Lex ecclesiastica ad bonum bominis supernaturale, politica ad ejus bonum naturale tendit. Si vero per materiam eamdem utrumque bonum

(1) Forte abs re non erit animadvertere, potestatem alteram aliquid dc jure suo alteri concedere posse, quod, teste historia, mutua conven* tione crebro factum est 5 nec tunc, ut patet, alieni juris usurpationem adesse.

ocr page 108

— 92 —

promovendum est, tunc naturale, temporaneum et humanum subordinandum est supernatural!, aeterno et divino, quippe quod altioris est ordinis; undo et leges politicae quae bonum naturale promovent, in hujusmodi re, legibus ecclesiasticis, quae bonum supernaturale procurant, subordinentur et conformentur oportet.

2o Demde si lex politica, hane suam naturalem sub-ordinationem baud agnosceus, Ecclesiae decreta circa materiam mixtam spernit, atque adeo ne plenum suum effectum ea obtineant modo quocunque impedit, jam non est revera lex ; et quidem a. quia ad statutum non ordinatur finem, videlicet ad sociatatis bonum. Tempo-ralia enim commoda, civili lege obtinenda, cum spiri-tuale aeternumque hominum commodum impediant, jam omnem genuini boni rationem amittunt (56); undo lex, rationali fine destituta, iujusta fit et nulla, h. Quia deficit auctoritas. Sapientissimus enim Deus, omnis po-testatis auctor et donator neque ad societatis detri-mentum auctoritatem largiri, neque imperium contra imperium constituere potest; quare lex civilis, quae, inviolabili potestatum ordine spreto, Ecclesiae statutis adversatur, absque auctoritate lata, atque adeo nulla est.

Ergo si materia habetur communis seu mixta, ad Ecclesiae leges potestas civilis se accommodare te-netur (1).

105. Ex dictis liquet leges ecclesiasticas et poli-ticas ad praestitutos fines recte tenders non posse, nisi congruant, atque, ubi materia communis habetur, ec-clesiasticae civilis consentiat. Jam quasritur qualis ilia utriusque legis congruentia esse debeat.

(1) Patethinc falsitas propositionum 42 et 54 Syllabi: In conflictu le-gum utriusque potestatis, jus civile praevalet.» «Reges et principes non solum ab Ecclesiae jurisdictione eximuntur, verum eliam in quaestioni-bus jurisdictionis dirimendis superiores sunt Ecclesiaquot;.

ocr page 109

— 93 —

Quae maximi momenti quaestio ut rite perspecta habeatur, diversa attendenda est ratio, qua memoratae leges inter se convenire possint. Utriusque porro con-gruentia est positivo, aut negativa. Ilia iterum directa est vel indirecta.

Positive conveniunt ubi se mutuo tuentur. Quod directe fit ubi altera potestas leges alterius aasumit, sua-que obligatione et sanctione confirmat. Indirecte, ubi altera, in sua ipsius ditione, quasdatn fert leges, quae alterius legibus earumque exsecutioni taveant. — Leges denique negative congruunt ubi altera potestas nihil statuit, quod alterius justis legibus adversetur (1).

1° Jam vero omnino necesse est ut leges negative saltern conveniant; unde civili potestati nihil praescri-bere licet, quo cives, ne Ecclesiae legibus obsequium praestent, impediantur. Qui enim hujusmodi edicta fert imperans et jus viol at Ecclesiae, cujus leges utpote altioris ordinis et dignitatis, sanctas habere tenetur; et jus reipublicae, cujus ordinem et quietem, cum pro-movere debeat, perturbat; et jus civium quibus, vi in conscientias facta, salutis viam intercludit. Itaque civilis potestas, licet suae spontis sit, non tamen sum-mo quidquid statuendi jure gaudet, sed, in suis con-dendis legibus dandisque mandatis, praescriptorum Ec-

(1) Ad rem elucidandam haec sint exempla : civilis potestas Ecclesiae praecepto, quo die dominica Sacro interssse fideles jubentur, directe suffragatur, si ipsa, post Ecclesiam, suo nomine, civibus Missae ea die interesse praescribat, ita ut praeceptum ecclesiasticum simul civile evadat. Praecepto illo indirecte suffragatur, si ob opificum sanitatem praescribat ut cives ab operibus servilibus dominica die ferientur, unde opificibus fit otium, quod non tantum quae praecepto implendo obstabant remo-vet, verum etiam quae favcnt suppeditat. Denique negative suffragatur, si nec civibus, nec militibus, nec magistratibus quidquam agendum prae-cipit, quo ne Missae intersint impediantur.

ocr page 110

— 94 —

clesiae rationem ducere tenetur, ne quid contrarium decernat. Ex ea igitur re ecclesiasticae potestati plane obnoxia est civilis, et adeo quidem ut negativo quo inde erga Ecclesiam tenetur officio nulla unquam ratione solvi possit.

2° Politica potestas positivum insuper Ecclesiae praes-tare tenetur praesidium, idque non indirecium dunta-xat, sed et directum. Ipsi nimirum incumbit liberum magisterii, ministerii et regiminis tueri exercitium; necnon catholicae religionis violatores, puta morum corruptoreS; haeresum fautores, canonum contemptores, sancitis poenis coercere. Cujus positivi officii amplitudo pro locorum, temporum personarumque conditione de-finienda est. Quare prout Ecclesiae secaritas postuiat, et reipublicae patitur habitus, modo majora modo minora adjumenta a politica potestate Ecclesiae prae-benda veniunt (1).

3° Ubi Ecclesiam inter et imperium solemnis inter-cessit conventio qua mutua necessitudo distincte ex-primatur, altera potestas, consensu alterius non pracsti-to, pactam fidem solvere non potest; tum quia quod mutuo consensu factum est mutuo etiam consensu in-fectum fieri oportet; tum quia abnormis amici foederis

(1) Utramque Jmperii ergo Ecclesiam officium luculenter affirmat S. P. Pius P. IX, Ep. enc. Quanta cura, ubi oppositos errores hisce verbis profligat: Probe noscitis V. Fr. hoc tempore non paucos reperiri, qui civili consortio impium absurdumque naturalism^ uti vocant, prin-cipium applicantes audent docere, «optimam societatis publicae rationem, civilemque progressum omnino requirere, ut humana societas constitua-tur et gubemetur, nullo habito ad religionem respeotu, ac si ea non existeret, vel saltern nullo facto veram inter falsasque religiones discri-mine. » Atque contra sacrarum Litterarum, Ecclesiae et SS. Patrum doc-trinam asserere non dubitant, lt;roptimam esse conditionem societatis in qua Imperio non agnoscitur officium coercendi sancitis poenis violatores catholicae religionis, nisi quatenus pax publica postulet.»

ocr page 111

— 95 —

rescissio maxima detrimenta et Ecclesiae et reipubli-cae numquam non intulit (1). Attamen si mutatis re-rum adjimctis, conventio animarum saluti evaserit dam-nosa, utriusque potestatis consensu rescindenda est. Quod si renuat civilis, ecdesiastica nihilominus a pacto tenetur resilire ; utpote quod suo fini, nedum respondeat, plane adversetur (2).

4° Tandem quamtumvis politicum imperium Ecclesiae conferat subsidium, in Imjus tarnen invadere ditio-nem, et de sacris rebus priva auctoritate aliquid sta-tuere numquam potest.

Utinam liaec principia, quae ex potestatum indole et fine liquido fluunt, probe teneant, et agendi rationes semper babeant civiles imperantes! Non parum sane ad temporalem et aeternam bominum felicitatem con-ferret. Terrestria regna majorem civibus pacem et concordiam tribuerent; coelestia numerosiore beatorum coetu laetarentur. Quid mirum: civilis potestas, Ecclesiae jura tuendo, auctoritatem tutando, legum ob-servantiam promovendo, adversaries reprimendo, disci-plinas verae fidei oppositas impediendo, planam ei viam sternit, atque rationes, quibus Ecclesia salutife-ram suam virtutem efficacius exerere possit, subminis-trat. Unde baec rursus ad salutares doctrinas diffun-dendas, ad mores informandos, ad obedientiam incul-

(1 j Hue spectat haec damnata proposito : *Laica potestas auctoritatem habet rescindendi, declarandi ac faciendi irritas solemnes conven-üoues (vulgo concordata) super usu jurium ad ecclesiasticam immuni-tatera pertinentium cum sede Apostolic i initas, sine hujus consensu, immo et ea reclamante. » Syll. prop. 43.

(2) Id vero verius esse patebit attendenti hodiernis conventionibus Ecclesiam sul exercltlum juris gratuito in qulbusdam civlli potestatl con-stltuere obnoxium; cum Imperium nihil spondeat quod non aliunde jam praestare debeat.

ocr page 112

candam, ad officiorum exsecutionem praecipiendam magis comparata, rempublicam, novis suppeditatis viri-bus, in communi bono procurando, quam maxime ad-juvat.

106. Schol. Stabilita doctrina duo falsa, diversis plane viis a vero recedentia systemata exploduntur. Alterum regalismus vel josephismus (1) dictum, utram-que potestatem permiscens, civili jus adsoribit, quod ei nequaquam competit; alterum vero, quod naturalü-mus vel atheismus politicus vocatur, utramque penitus se-jungens, civilem expedit officio, quod ipsi omnino incum-bit. Ex illo nimirum civile imperium sibi jus in sacra ar-rogans, Ecclesiae partes praeoccupat, et res sacras propria auetoritate ordinare injuriose suscipit. Ex hoc vero respublica, ab Ecclesia avulsa, omniergaeam subsi-dii et obsequii vinculo solvitur; adeo ut civile imperium summam sibi, in condendis legibus, libertatem]vindicans, nedum Regionem tueatur, Ecclesiam respicere et sacra praescripta illaesa relinquere renuit.

107. Ex dictis dijudicare licet quibus rationibus civile imperium sive regalismo, sive atheismo politico sive utrique systemati nequiter addictum, sacra Ecclesiae jura labefactet. Age jam.

I. Ecclesiae jus violat ubi Magisterium modo quo-cumque sibi arrogat, sive religionis dogmata morumve praecepta suo nomine tradenda vol interpretanda inepte suscipiat; sive scholas theologicas instituat, iisque, invito episcopo, magistros praeficiat: non enim regibus, sed cpiscopis a Deo mandatum fuit, ut doctrinam catholicam doceant et integram cu-

(1) Sic vocatum, quia a Josepho II, Austriae imperatore, sub fine saeculi XVIII, introductura fuit.

ocr page 113

- 97 —

stodiant (1). Itidem 2° ubi juventutis inatitutionem ab Ecclesiae auctoritate et vi moderatrice eximere, et politicae auctoritatis arbitrio sabjicere satagit, ut, religiosa et morali doctrina seposita, profanis tantum disciplinis puerorum animi imbuantur. Cum enim edu-catio, ut suo muneri satisfaciat et vere prosit, eo spec-tare debeat, ut hominem ad finem suum assequendum reddat idoneum, quod non nisi sanis religionis morum • que disciplinis praestare potest, liquido patet Eccle siam, cui recta morum praecepta et genuinam religionis doctrinam tradere a Deo demandatum est, in erudienda juventute primas habere partes. Qaare gubernium, quod religiosam auctoritatem e scholis eliminat, et in Ecdesiam peccat, quam a sacerrimo officio suo explen-do impedit; et ia.parentes, quorum in liberis instituendis partes perniciose suscipit; et in adolescmituhs, quos manca plane, imo exitiali ratione instituit; et in rem -pvblicam cui irreligiosos ideoque malos efformat cives (2).

(1) Quo special haec erronea Syllabi proposilio 46 : gt;In ipsis cleri-coram seminariis melhodus studiorum adhibenda civili auclorilati sub. jicilur. » et Prop. 33. «Non pertinet unice ad ecclesiasticam jurisdic-tionis potestatem proprio ac nativo jure dirigere theologicarum rerum doctrinam».

(2) Quo palet erroneas esse has syllabi propositiones ; Prop. 45. Totura scholarum publicarum regimen, in quibus juventus christianae alicujus reipublicae instituitur, episcopalibus dumtaxat seminariis ali, qua ratione exceptis, potest ac debet attribui auctoritati civili, et ita quidem attribui, ut nullum alii cuicumque auctoritati recognoscatur jus immiscendi se in disciplina scholarum in regimine studiorum, in gra-diium collalione, in delectu aut approbatione magistrorum. Prop. 47 «Postulat optima civilis societatis ratio, ut populates scholae, quae palent omnibus cujusque e populo classis pueris, ac publica universim instituta, quae litleris severioribusque disciplinis tradendis et educalioni juventutis curandae sunt deslinata, eximantur ab omni Ecclesiae auctoritate, moderatrice vi el ingerenlia, plenaque civilis ac politicae auctoritatis arbitrio subjiciantur ad imperanlium placita el ad commu-

7

ocr page 114

II. Ecclesiae jus violat civilis potestas ubi Minis-teriurn sibi vindicat, atque ea quae ad cultum spectant ordinate inique sibi sumit. Quare 1quot; nulla et irrita sunt quae gubernium circa matrimonium contra Ecclesiae praescripta statuit; potissimum ubi positis ab Ecclesia impedimentis dirimentibus quaedam suo nomine addere vel demere praesumit; naturalis enim contractus a Christo Domino ad sacramenti dignitatem fuit evectus, atque adeo civilis potestatis dominio ademptus, cui proinde non nisi jus circa eflectus ci-viles quaedam statuendi romanet (208). 2» Irrita itidem sunt constituta quibus potestas civilis, invito summo Pontifice, festa inducere vel tollere audet; necnon 3° ea quibus jejaaium, abstinentiamve abrogarc veltem-perare assutnit; vel 4° populo Christiano jejunia pre-cesve suo nomine indicit; cum rogarc tantum possit ut Ecclesia haec praescribat. 5° Inique agit gubernium cum religiosas familias impedire vexareve, aut earum vota prohibere vel solvere audet (1). Necnon G0 cum

nium aetatis opinionum amussim. » Prop. 48. « Catholicis viiis probari potest ea juventutis instituendae ratio, quae sit a catholica fide et ab Ecclesiae potestate sejuncta, quaeque rerum dumtaxat naturalium scien. tiam ac terrenae socUlis vitae fines tantummodo vel óaltem primariiu» spectet.» — Cnf. Alph. Jansen. De fac. doc. sen de scliolis Inst. jur. Thes. X—XII.

(1) Syll. prop. 52. «Gubernium potest suo jure immutare aetatera ab Ecclesia praescriptam pro religiosa tam mulierum quam virorum pro-fessione, omnibusque religiosis familiis indicere, ut neminem sine suo permissu ad solemnia vota nuncupanda admittant.» — Prop. 53. «Abro-gandae sunt leges quae ad religiosarum familiarum statum tutandum earumque jura et officia pertinent ; imo potest civile gubernium üs omnibus auxilium praestare qui, a suscepto religiosae vitae instituto defi-cere, ac solemnia vota frangere velint; pariterque potest religiosa5 easdem familias perinde ac collegiatas ecclesias et beneficia simplicia etiam juris patronatus penitus extinguere, illorumque bona et reditus civilis potestatis administranioni et arbitrio subjiccre et vindicare».

ocr page 115

ad ecclesiasticam sepulturam praebendam pastores adi-git; aut sacrum coemeterium violari jabet vel permit-tit. 7° Cum publicas supplicationes vel alios coetus fidelium ad colendum Deum congregatorum prohibet. 8° Cum milites aliosve cives a religiosis officiis explen-dis impedit. 9° Tandem cum Ecclesiae ministros ad rem militarem compellit (1).

III. Ecclesiae jus violat potestas civilis quae Regimen sibi vindicat, vel ejus exercitium impedit; quare 1° inique agit ubi episcoporum synodos, ad fidelium com-moda promovenda coactas, prohibet. 2® Ubi episcopos, parochos aliosve Ecclesiae ministros inaugurare, rel ex officio amovere praesumit (2). 3° Ubi dioecesium vel parochiarum circumscriptiones definit, cum eccle-siasticae potestati unice competat unicuique pastori peculiarem universi gregis partem assignare. 4U Ubi impedit quominus episcopi et fideles populi cum Romano Pontifice, supremo totius Ecclesiae Pastore di-vinitus constitute, libere et mutuo communicent. Quare injustum est quod regium placet vel exsequatur vocant, quo nomine designant civilis principis consensum ut lex, constitutie vel litterae pontificiae in suae ditionis provinciis promulgari possint (3). 5° Injustae etiam

(1) Cf. Oratio a SS. Patre, Pio IX, in Consistorio mensis junii, 1869, habita.

(2) Syll. prop. 50. «Laica auctoritas habet per se jus praesentand Episcopos, et potest ab illis exigere ut ineant dioecesium procurationem antequam ipsi canonicam a S. Sede institutionem et apostolicas Utteras accipant. » — Prop. 51. «Laicum gubernium habet jus deponendi ab exercitio pastoralis rainisterii episcopos, neque tenetur obedire Romano Pontifici in iis quae episcopatum et episcoporum respiciunt institutionem-»

(3) Syll. prop. 28. «Episcopis, sine gubernii venia, fas non est vel ipsas apostolicas Utteras promulgare. » — Prop. 49. «Civilis auctoritas potest impedire quominus sacrorum antistites et fideles populi cum Romano Pontifice libere ac mutuo communicent. »

ocr page 116

— 100 —

appellationes, galice dictae : appels co mme d\'abus, qui-bus in re sacra a judice ecclesiastico ad saecularem judicem appelatur, et episcopi sententia irrita effiei-tur (1). 6° Injusto agit civilis potestas cum poenis cononicis ferendis obsistit, vel si latae fuerint casti-gatorem punit. Tandem 7° Ecclesiae jus evertit gu-bernium quoi earn opibus spoliare non erubescit (2), cum Ecclesiae, utpote perfectae societati a Deo immediate institutae, baud minori jure quam politicae societati, dominium competat. Necnon quod civüem Romani Pontificis labefactat vel minuit principatum, quem summi Pontifices per tot saecula optimo jure tenuerunt, et quo in praesenti rerum statu ad liberum ecclesiastici principatus exercitium omnino opus babet.

108. Schol. Dicta paucis resumimus. Duae quibus mundus regitur summae potestates neque se includunt, neque se excludunt, sed sibi invicem conveniunt; non sunt confusae, nee oppositae, sed cum mutua necessitu-dine diversae.

Necessitudo autem earum buc recidit: 1° Materia si est communis (ut matrimonium), quatenus religiosa, ad solam Ecclesiam pertinet, quare bnic tantum tali in re praescripta edere competit, quibus potestas civilis, Deo omnis potestatis auctore jubente, obtemperare et suffragari tenetur.

2° Materia, alterutri potestati propria, ad earn quam respicit omnino pertinet, cui soli leges in tali materia condere competit. Verum,

(1) Syll. prop. 41 : «Civili potestati, vel ab infideli imperante exer-citae, competit potestas indirecta negativa in sacra; eidem proinde competit nedum jus quod vocant exequatur, sed etiam jus appellationis quam nuncupant ab abusu. »

(2) Syll. prop. 27. «Sacri Ecclesiae ministri Romanusque Pontifex ab omni rerum temporalium cura ac dominio sunt omnino excludendi. »

ocr page 117

— 101 -

a) Civilis potestas nihil decernere potest quo cives ad ultimi finis consecutione impediantur.

b) At vero catholicam religionera contra impios in-vasores, cum in sua priva materia leges, quae eccle-siasticis faveant, ferendo, turn ipsas ecclesiasticas leges sibi assumeudo et politice sanciendo, quantum re-rum adjuncta sinunt, tueri tenetur.

c.) Propria tamen auotoritate de rebus sacris nihil omniuo statuere potest.

3° Tandem pactum, si quo mutua tutela describatur quandiu sue fini respondere pergit a neutra potestate, altera non consentiente, solvi potest (1).

LIBER SECUNDUS.

DE LEGIS OBJECTO, SEU DE ACT1BUS HUMANIS AD LEGIS NORMAM DIRIGENDIS.

In libro primo vidimus quomodo Deus necessario velit ut entia moralia, in sua essentia et essentialibus relationibus, sint et perseverent, necnon quomodo haec necessaria Dei voluntas, quae eat lex aeterna, hominis rationi fuerit communicata ejusque voluntati imposita, atque ita constituta fuerit lex naturalis ; tandem quomodo inde bominis voluntati moralis incumbat neces-sitas se legi naturali, praelucente ratione, agendo con-formandi, seu actus mos ex legis moralis praescripto

(1) De hac maximi momenti quaestione luculentissime disseruit R. P. A. Van Gestel. Adeatur praesertim : Het Christendom en de staat, p. 97 et sqq.; p. 161 et sqq. Ration, en Liberal, pp. 54-155. De fans. Encycl. passim.—Ad hoc argumentum postea remigrandum est, ubi quatenus reipublicae bene constitutae necessarius sit cultus investigatur (236 et sqq.), ubi etiam, facto inter the sim et hypothesim discrimine, in. quiretur quando et quatenus, ob infausta rerum adjuncta, respublica secundum atheismi politici commenta constitui possit, atque cives catholici vi-tiose constitutae obsequium, opem, praesidium praestare possint et debeant.

ocr page 118

— 102 —

dirigendi, ut hoc modo fines sibi praestitutos assequatur.

Jam in hoc libro dicendum est quales actus, et quem in modum ad legis normam componendi sint.

Cap. I. De actus huhani esse phtsico.

109. Actus humani definitio. 1° Actus humanus si la-tissime et improprie sumitur, dici potest omnis opera-tio ab homine modo quocumque procedens, etiamsi ad eam intellectus et voluntas non concurrant. Qui, si absque deliberatione fit, vulgo actus hominis audit.

2° Ut actus were et proprie humanus sit, non sufficit ut ab homine procedat, sed insuper exigitur ut ab eo procedat humano modo ; ut scilicet a facultatibus ho-mini omnino propriis procedat, atque adeo cum intellectus cognitione et voluntatis determinatione fiat; quare actus humanus cum D. Thoma definitur : „Actus procedens a voluntate hominis deliberata, sive: actus procedens ab hominis voluntate, rationis judicia directa,

3° Ast actus humanus in re morali strictius sumen-dus est. Nempe ut vere moralis, in praesente vita saltern, dici possit, et ut vere praemio aut poena dignus sit, non quaecumque sufficit voluntatis determinatio, sed postulatur omnino determinatio libera, i, e. ex electione posita. Quam libertatem electionis reapse ad actum stricte moralem exigi, hisce constat rationibus:

1° Actuum moralitas ultimo a lege dimanat. Sola autem voluntas libera lege adstringi et dirigi potest, unde, libertate sublata, tollitur lex atque adeo moralitas.

2° Actio moralis, cum a lege suam moralitatem de-sumat, etiam sanctionis legis particeps fit. Jam autem repugnat aliquem remunerari aut puniri propter id quod non tacere non potuit. Ergo, absque libertate non datur sanctio, proinde nec lex, nec moralitas.

ocr page 119

— 103 —

Ex rtictis liquet ad actum humanutn stricte dictum, qualis in statu viae ad moralitatem postulatur, haec tria conourrere, (praeterquam quod ab homine proce-dat): 1quot; intellectus consideratio, 2quot; voluntatis electio, 3u et haoc libera. Unde definitur: Actus procedem ab homine, cum intellectus cognitione et voluntatis indifferent is dcterm inatione.

110. Actui humani principia. — Ex dictis constat actum hutnanum ex hominis intellectu et libera voluntate tamquam ex suis principiis procedere, et ita quidem ut in intellectu inchoetur, in voluntate vero consum-metur. Volontas sane est potentia quae motum immediate ex se producit, sed ut agere possit necesse est praeluccat intellectus, qui ei bonum in quod se ferat, seu finem proponat, atque actus naturam ostendat; ita ut r adieu liter in intellectu, formalifer autem in voluntate actus humanus consistat. Unde adigium: Nihil volitum nisi praecognitum.

111. Vohmtarium. — Cum actu liumano inadaequate identicum est vohmtarium, quo nomine intelligitur; quidquid a voluntate cum finis cognitione procedit, sive illud sit actio, sive omissio, sive etiam effectus ex alterutra secutus. Quae definitie ostendit % oluntarium ex iisdem procedere principiis atque actum humanum, ex intellectu scilicet et voluntate.

Voluntarium diversimode dividitur: 1° in elicitum et imperatum. Elicitum dicitur quod ob ipsa voluntate immediate procedit, et in ea consummatur; qualis est ipsa volitio in se spectata. Imperatum autem quod ab alia potentia, imperante voluntate, perficitur; e. g. cogitatio a voluntate excitata, brachii motus ab eadem concitus. Liquet in voluntario imperato proprie dupli-cem esse actum : elicitum videlicet, seu actus volitio-nem, et mere imperatum, seu actus exsecutionem. Ac.

ocr page 120

— 104 —

tus elicitas intrinsece et formaliUr voluntarius est; mere imperatus autem extrinsece et denominative, ut aiunt.

2° In necessarium et liberum, prout voluntas ad pro-positum finem, ineluctabili propensione, e. g. caeco animi impeta acta, movetur, aut, omni intrinseca necessitate expedita, facta electione, se ipsa movet (1). Voluntarium necessarium vulgo vocatur lihertas a coactione, quippe quod vi cxtrinseca tantum expedita est. Voluntarium liberum dicitur lihertas a necessitate, quia ab omni etiam intrinseca vi soluta est. Porro libertas a necessitate est libertas proprie dicta, quae liberum arhitrium, libertas electionis seu indijferentiae audit, et definitur : facultas, qua, positis omnibus ad agendum ri-(/uisitis, voluntas actum ponere vel omittere potest j seu brevius cum S. Thoma: Vis electiva. Quae libertas speciatim vocatur libertas contradictionis, contrarietatis vel specificationis, prout electio datur inter contradic-toria, contraria vel disparata.

3° In perfectam quod fit cum plena cognitione et

(1) Libertas hic non absolute secundum se spectatur, qualis itidem Deo, angelis, beatis atque hominibus viatoribus. ut aiunt, convenire po-test; sed spectatur relative, qualis homini hac in terra viatori indita est. Sic via arduae praecluditur questioni, num voluntarium sit necessarium dicendum quoties voluntas ineluctabili propensione in objectum vehitur, perinde sive id fiat ob cognitionem plane impufectam, qualis habetur in motibus omnino indeliberatis, seu primo-primis, ut aiunt ubi voluntatis impetus judicium rationis praecurrit; sive fiat ob finis cognitionem platte perfectatn, ut in amore beatifico, ubi perfectum rationis judicium voluntatem ineluctabiliter trahit. Multi nimirum asserun\' voluntatem ob perfectam deliberationem, finem invicta inclinatione pe. tentem, non necessario^ sed contra liberrivtc agereutpote quia duo quibus voluntarium constat elementa, nempe rationis judicium etvolun-taiis inclinatio, perfectissima sint, atque adeo ipsum voluntarium per-fectissimum ideoque liberrimum sit. Quo sensu praeclare dicit S. Aug De corr. et grat. Cap. 12. «Prima libertas voluntatis erat posse non peccare; novissima erit mullo major^ non posse peccare.»

ocr page 121

— 105 —

pleno voluntatis consensu; et imperfectum quod ex subobscura cognitione, vel semipleno consensu pro-cedit.

4° In directum seu in se, quod pro se a voluntate intenditur; et indirectum seu in causa, quod pro se non intenditur, sed quod sequi conspicitur ex alio directe intento.

5° In actuale, si actus bic et nunc a voluntate pro cedit; virtucde, si actus antea positus, in humanam actionem, influere perseverat; habituale, si actus antea positus, nee retractatus in nulla bumana actione per-severare ccnseri potest; interpretativum; si actus, qui nee est ncc fuit, poneretur si de eo cogitaretur.

112. Qui actus huvianus et voluntarium conveniant, qui differant. — Ex dictis colligere est qaousque actus bumanus et voluntarium quidunum et idem, quousque vero diversa dicenda sint. Nempe quid idem sunt quatenus utrumque ex iisdem procedit principiis, in-tellectu scilicet et voluntate. Differunt vero bisce mo-dis: 1° Actus bumanus, quia actus est, non nisi actionem vel omissionem complectitur, dum voluntarium ad earum effectus etiam se extendit, 2° Actus bumanus, quia humanus, a solo efficitur homine; voluntarium autem a quo vis ente, intellectu et voluntate praedito. Si actus bumanus stricte sumitur, insuper differt 3° quod actus bumanus omnem intrinsecam nenessitatem excludit, dum datur voluntarium bujusmodi necessita-tem non excludens.Voluntarium itaque latiuspatet quam actus bumanus, ita ut omnis actus bumanus volunta-rius, non autem omne voluntarium actus butnanus sit.

113. Addero juvatquid intersit 1° inter voluntarium et volitum, 2° inter voluntarium et spontaneum.

1quot; Differt voluntarium a volito bac ratione : utali-quid voluntarium sit, exigitur ut a voluntate tanquam

ocr page 122

— 106 —

a suo principio vel cansa cfficaci procedat. Ut volitum aliquid dicatwr, sufficit ut sit objcctum cui voluntas assentiat, quin ab ejus influxu ullo modo pendeat. Ita e. g. pluvia ab homine volita. nullo raodo autem ei voluntaria esse potest Volitum igituv latius patet, ita ut quod voluntarium est, id et volitum sit, sed non econtra.

2° A voluntario differt spontaneum, quod omnes com-plectitur operationes ex qualibet liominis potentia, snapte natura et absque liberae voluntatis influxu, proce-dentes.

Cap. II. De actus humani esse morali.

Art. I. De moralitate secundum se.

114. Moralitatis essentia et rer/ulae. — I, Ex aeterna lege, quae est divina ratio et voluntas, ordinem natura-lem conserva- i jubens, perturhari vetans, Deus necessario vult ut homo, secundum divinam rationem conditus, in agendo eidem divinae rationi eonformis permaneat, et per actus, suis relationibus congruentes, linem sibi praestitutum petat et consequatur ; itidem Deus necessario vult, ut homo a suo divino arcbetypo non recedat, et actus quibus a suo fine abducatur, omittat. Hinc j xm sequitur actus liumanos diversae omnino esse naturae, prout aeternae legi conveniunt aut adversantur. Jam porro actus humanus, sic cum aeterna lege collatus, dicitur moralis; et ratio cmvenientiae aut discrepantiae actus humani cum aeterna lege, illius moralitatem efficit.

Moralitas itaque constat bonitate, quae est conventen-tia j et mailtiaj quae est discrepantia actus cum aeterna lege. Humanus igitur actus bonus est aut malus prout aeternae legi congruit aut adversatur. Quod enim aeternae legi congruit, id quoque divinae volun-

ocr page 123

— 107 —

ti, absoluto et infinite Bono conaentaneum est, atque idcirco bonum; quod vero aetemae legi repugnat, id quoque divinae voluntati, absoluto et infinite Bono adversatur, atque ideo malum est.

II. Hinc jam prima moralitatis regula ponitur lex aetema, quippe a qua omnis moralitas originaliter de-sumitur.

Verum legem aeternam, quae cum Deo quid idem est, ad suos actus regulandoa immediate applicare ne-quit homo ; potest autem mediate, nimirum media creata lege, tum naturali, quae est legis aeternae in mente creata impressio, tum positiva, quae est aliqua aeternae legis imago. Hinc exstat moralitatis regula pro-pinqua, eaque ohjectiva, nempe lex creata,

Verum ut homo suos actus cum creata lege valeat conferre, eorumque habitudinem ad legem percipere, necesse est ut legem cognoscat, et cognita lege habitudinem actus ad legem discernat- Unde nas-citur altera propinqua moralitas regula, haecque subjectiva, nempe ratio, legem cognoscens, seu accu-ratius conscientia moratie, rations legem cognoscente, informata.

Regula itaque moralitatis prima est lex aetema; secunda vero seu propinqua eaque objectiva est lex creata, subjectiva autem ratio vel conscientia (1).

116. Moralitatis divisio. — Ex dictis sequitur dupli-cem dari moralitatem secundum actus habitudinem ad duplicem moralitatis regulam propinquam : altera dici-

(1) «Regula voluntatis hamanae est duplex. Una proginqua et homo-genca, scilicet humana ratio. Alia vero est prima regula, scilicet lex aetema, quae est quasi ratio divina. S. Thorn. 1. 2. Qu. 71. a, 6.— S. Thomas regulam propinquam objectivam seu legem creatam non memorat, utpote quae a lege aeterna derivatur, eique congruit.

ocr page 124

— 108 —

tur materialis, altera formalis. Moralitas materialis est convenientiae aut discrepantiae relatio, qua actus se habet ad regalam objectivam, sou legem ; formalis vero est convenientiae aut discrepantiae relatio, qua se habet ad regulam subjectivam, seu consciontiam agen-tis. Jam autem cum accidat ut lex ignoretur vel male cognoscatur, fieri potest ut harum relationum adsit altera, altera desit, et proinde ut actus bonus aut malus sit materialiter quin sit formaliter, et econtra. Ita e, g. actus qui legi consentanous est, sed qiiem agens legi oppositum putat, materialiter bonus, formaliter malus est. Econtra actus legi oppositus, qucm agens, citra culpam, legi congruere opinatur, materialiter ma lus et formaliter bonus est. Utraque moralitas ultimo derivatur a lege aeterna, quae turn creatis legibus, tum roctae rationi congruenter agerejubet. Praeeipua tamen et magis attendenda est moralitas formalis.

Schol. i. De regula moralitatis prima, nccnon de secunda objectiva in praecedenti libro disseruimus, de subjectiva autem in praesenti agitur.

Schol. ii. Actus qui regulis morum convenit, bonus est, et definiri potest; factum, dictum oei concupitiim secundum legem aeternam ; actus vero qui iisdem repugnat, malus est, et vocatur peccatum, quod a S. Augustino definitur : Factum vel dictum vel concupitum aliquid contra legem Dei aeternam. Habitus ponendi actus bones vocatur virtus; habitus ponendi actus males dicitur vitium.

Schol. in. Quemadmodum actus humani voluntarium, ita et ejusdem moralitas primario et formaliter inhaeret actibus elicitis, secundario autem et dominative tantum actibus imperatis.

116. Moralitatis fontes. — Ut actus moralitas plene expendatur, opus est ut totus actus nimirum omnia

ocr page 125

quae ad ipsum pertinent, legi comparentur. Si enim comparatio ex parte aliqua deficeret, jam inde mora-litatis aestimatio manca foret. Porro actus humanus generatim complectitur tria ; objectum, finem et circum ■ stantias; quae cum ad ejus naturam efficiendam confe-rant, itidem ad ejusdem moralitatem determinandam concurrunt; unde vulgo moralitatis Jontes vocantur, quippe ex quibus actus moralitas, seu bonitas aut malitia desumitur. Ut actus haberi possit bonus, singula tria ad eum spectantia legi conveniant oportet; si autem ex tribus unum aliudve legi adversatur, actus jam simpliciter malus evadit, licet ex reliqua parte legi congruat. Nee nirum: nam cum pars mala ad actum pertineat et cum ipso unum totum morale efficiat, totus actus, ob partem malam quae ipsi inhaeret, a lege vetitus, adeoque malus est. Unde axioma; Bonum est ex integra causa, malum ex quocumque defeetu.

Ut dicta rite intelligantur, quaedam de singulo fonte adjicere juvat.

Objectum dicitur id (persona vel res) circa quod actus versatur ; e. g. res aliena est objectum furti. — Actus ab objecto desumit moralitatem primam et essentialem, quippe a quo naturam suam primarie habet; sublato enim objecto, actus tollitur, licet finis et circumstantiae permaneant; objecto autem remanente, remanet actus, etiamsi finis et circumstantiae cessent.

Finis vocatur bonum quod agens actione sua assequi intendit. De solo itaque fine operantis hie sermo est. — Finis moralitatem actus quadruplici modo afficere potest: vel lo bonum actum efficit malum, vel 2° bonum meliorem, vel 3° malum pejorem, vel tandem 4o indifferentem bonum aut malum reddit.

Circumstantia est accidens actui morali extrinsecus adveniens, ejusque moralitatem afficiens, cujusmodi est

ocr page 126

— 110 —

tempos, locus, rei personaeve qualitas, etc. Circumstan-tiae aliae moralitatem augent aut minuunt tantum, aliae vero novam alius speciei moralitatem adjiciunt (1).

117. Moralitatia impedimenta. — Ut actus, in statu viae, moralis dici possit, stricte dictus humanus sit opor-tet; quare ad actum moralem eadem postulantur quae ad actum gfricte humanum, videlicet cognitio intellectus cum libera voluntatis electione. Res aperta est. Nemo enim formaliter reus haberi poterit eo quod non serva-▼erit legem, quam defectu cognitionis vel liberae vo luntatis servare omnino non potuit. Hinc baud difficul-ter colligitur qua ratione formalis actus moralitas minui vel etiam tolli possit. Qnidquid scilicet minuit velim-pedit sive intellectus cognitionem, sive libernm voluntatis consenaum, id idem pari ratione moralitatem actus vel minuit vel prorsus aufert. Quae impedimenta voluntarii vulgo vocantur, speciatim numerantur quin-que : ignorantia, vis, metus, concupiscentia et habitus.

Art. II. Dt propinqua, tubjectiva moralitatis regula, seu de conseientia.

Sect. 1. De eonscientia generatim.

118. Comeitnhae dejinitio. — Proxima moralitatis regula est conscientia moralis, sive ilia naturae vox, quae, secundum rationis dictamen, voluntatem ad agendum bonum incitat, a vitando malo deterret. Conscientia, in se spectata, omnino pendet a ratione, cujus lumine illustratur et informatur: conscientia igitur eadem dictat, quae ratio, sed modo diverso. Ratio

(1) Objectum, finis et circumstantiae vulgato hoc continentur versiculo: Quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo, quando.

ocr page 127

— Ill —

judicat tantum actum aliquem legi consentaneum aut oppositum esse, et bine ponendum aut omittendum; eonscientia autem duplici constat elemento, et memo-rato rationis dictamine, et animi affectu : ratio primum dictat actum hie et nunc ponendum, ut legi consentaneum aut oppositum, gerendum esse aut vitandum; deinde animi affectus agentem impellit ut secundum illud rationis dictamen operetur.

Conscientia spectari potest vel qua facultas, vel qua actus est. Proprie vcio ut actus seu actuale dictamen sumitur (1).

Ad conscientiae dictamen triplex rationis concurrit perceptio ; 1° legis, 2° actus ponendi, 3° relationis actus cum lege ; quibus appiebensis, conscientia judicio practice dictat, non tantum actum esse benum aut malum, sod actum hie et nunc esse ponendum, quiaprae-cepius, aut ommittendum, quia vetitus est. Tria memorata elementa conscientiae adscribit s. Thomas, ubi ait: „Conscientia nihil aliud est quam applicatio scientiae ad aliquem actum (2).

Conscientia antecedens est vel consequens, prout actum ponendum aut positum respicit.

Antecedens definitur ; Dictamen rationispracticae, cum animi affectu affirmantis aliquid hie et nunc agendum eese quia praescriptum, vitandum, quia vetitum. Consequens vero Dictamen rationis practicae cum animi affectu affirmantis aliquid in dato casu agendum Juisse, quia praescriptum, vitandum, quia vetitum. Conscientia ante-

(1) A conscientia morali, de qua hie quaestio, distinguenda est con-cientia psychologica, quae passim sensus intimus vocatur, et est facultas qua animus semetipsum cum suis operationibus affectionibusque percipit. Ilaec est illius fundamentum.

(2) Som. theol. 1. 2. Qu. Ul. a. 5.

ocr page 128

— 112 —

ced ens potissimum praecipit vel prohihet, dein consulit vel permittit. Consequens vero approbat aut improbat vel excusat.

In aequentibus de sola conscientia antecedente dic-turi sumus.

Sect. 2. De, conscientia speciatim.

119. Comcientiae divisio. — Conscientia varie divi-ditur.

1° Ratione veritatis est vera aut erronea seu falsa. Vera est ubi quod, ut legi consentaneum, agendum, aut, ut legi oppositum, vitandum dictat, ex parte legis re vera ita se habet, sicut conscientia dictat (1). Erronea est ubi quod agere praecipit aut vetat, ex parte legis praescriptum aut vetitum non est; necnon ubi quod praescriptum est omittere, vel quod vetitum agere qermittit.

Conscientia erronea rursus est a. culpahiliter seu vincibüiter erronea, ubi quis ignorantiam qua detinetur, vincere valet et debet, quo in casu error in causa voluntarius est; aut invincibiliter seu inculpahiliter erronea, ubi error, citra culpatn ortus vel perseverana ordinariis mediis vinci nequit.

h. Scrupulosa aut laxa, prout inani ratione timet adesse peccatum, ubi non est; aut contra leviori de causa peccatum abesse judicat, ubi reapse adest.

Hie addi potest conscientia perplexa, quae inter duo praecepta, quae simul impleri nequeunt, constituta anceps haeret, nee quodnam ex duobus sit eligendnm, discernit.

(1) Conscientia vera a quibusdam vocatur recta, quae vox ambigua est, cum nonnullis conscientia recta idem sonet ac conscientia Ma.

ocr page 129

— 113 —

2° Rationa certitudinis, dicitur certa vel duhia. — o. Conscientia certa est, ubi quis firmiter, sine formidine de opposite, aliquid agendum aut omittendum esse ju-dieat, propter motiva quae moralem certitadinem ge-nerant. Ad quarn consciöntiam exigitur gravitas mo-tivorum et firmitas judioii; non autem necesse est ut motiva in se seu objective vera sint, sed sufficit ut invincibiliter vera appareant. Quo patet dari posse conscientiam certam, quin sit vera. — b. Conscientia incerta seu dubia circa actionis honestatem suspensa haeret, ita ut formindine de opposite teneatur.

Dubium porro est a. speculativum aut quot;practicum, prout circa veritatem moralem quamdam, ab intellectu dum-taxat spectatam, versatur; aut circa actum moralen liic et nunc a voluntate ponendum. Hoc solum proprie conscientiam spectat, illud vero rationem. h. Positivum aut negativum, prout dubitandi rationes adsunt vel de-sunt. c. Juris aut facti prout obligationis existentiam actusve honestatem, aut existentiam valoremve facti proxime respicit.

Conscientia dubia dividitur in probahilem et irnpro-habilem. Illa nonnullis de legis existentia vel absentia rationibus nititur ; baec vero ejusmodi rationibus caret. Quae divisio hue minus spectat, quia probabilitas proprie ad judicium rationis, non autem ad conscientiae dictamen pertinet.

Probabilitas sita est in ratione plus minusve gravi, licet iallibili, quae judicium non certum, sed verisimile tantum efficit, atque adeo formidinem, ne forte oppo-situm sit verum, relinquit. Est autem a. -juris vel facti, quemadmodum de dubio dictum est. 6. Intrinseca vel extrinseca, prout rationes quibus nititur ex reinatura, aut ex auctoritate probatorum auctorum oriuntur. c. Certa sen gravis, aut dubia seu leois, prout rationibus

8

ocr page 130

— 114 -

vere firmis, quae prudentis viri assensum obtinere va-leant, nititur; aut tenuibus tantum vagisve, quibus nemo prndens assensum praebeat. d. Comparate, sen-tentia mag is, aeque, minus probabilis quam opposita dicitur, pront rationibus magis, aut aeque, aut minus gravibus quam opposita sententia nititur. Sententia probabilissima tam gravibus nititur rationibus, ut opposita improbabilis habeatur.

3° Ratione honestatis actus ponendi est tuta vel non tuta, prout periculum peccati formalis excludit, aut relinquet.

Sect. 3. De conscientia tuta, seu de tuta agendi regula.

120. Quomodo actio nes nostrae conscientia dirigendae sint. — Jam edicendum est qua ratione actiones nostrae ad conscientiam se habere debeant Quod ut rite prae-stetur, quaedam statuenda sunt prineipia.

Peinc. i. Contra conscientiam ager« numquam licet. — Etenim humana voluntas voluntati divinae se confor-mare tenetur. Divina autem voluntas homini exbibetur per conscientiam, quae ei quid faciendum aut vitandura sit, dictat. Ergo, qui contra conscientiam, is simul contra Dei voluntatem agit, atque adeo officium suum violat.

Verum si contra conscientiam agere semper nefas est, non ideo secundum conscientiam agere semper fas est. Hie definiendum venit quandonam conscientia sit tuta agendi regula. Sit igitur.

Princ. ii. Conscientia tuta est, quoties de for mali actus hie ct nunc ponendi honestate, exprudenti judicio, certa est. — Etenim voluntas ubi ex prudenti judicio agit, implens quod praeceptum, vitans quod prohibitum, permittens quod licitum esse ratio prudenter dictat, divinae voluu-tati, primariae honestatis regulae formaliter saltern con-gruit, atque adeo honeste agit.

ocr page 131

- 115 -

Unde haec fluunt corollaria: 1. Tuta est conscientia vita, qua talis ab agente cognita, quippe quae mate-rialiter etfoimaliter divinae voluntati consentanea est.

2. Tuta quoque est conscientia invincihïliter er rans, quae cum citra culpam erret, prudenti judicio de actionis honestate certa, atque adeo subjective recta et formali-ter bonesta est.

3. Tuta est conscientia perplexa, ubi aut altioris ordinis praecepto obedit, aut, utrum praeceptum dignius sit, dijudicare nesciens, alterutrum eligit. Qui enim quod melius, aut saltem aeque bonum judicat, agit, prudenti judicio ducitur. Quae vero perplexae conscientiae forte inbaeret dubitatio, actus bonestati non officit, quia, cum non detur inter bonum et malum electio, necessaria ad peccandum libertas deficit.

Princ. in. Non tuta est conscientia quae de formali po-nendae actionis honestate duhitat. — Qui enim cum bujus-modi dubio agit, actionem quam inbonestam forte esse judicat neglecta inquisitione, ponit, in peccandi pericu-lum temere se conjicit, atque adeo voluntatem ad peccandum paratam, ideoque pravam, gerit.

Unde baec sequuntur;

1. Non tuta est conscientia practice dubia, quippe quae de formali actus bic et nunc ponendi honestate anceps baereat. Quare agens aut, inquisita veritate, practicum dubium solvere ; aut, perseverante dubio, ex principiis reflexis, conscientiam practice certam reddere ; aut, si illae viae non suppetant, ab agendo abstinere, aut tutius eligere tenetur.

2. Nee tuta est conscientia vincibiliter errans, utpote quae ponendam actionem inbonestam esse suspicetur, atque adeo, recte agere parum curans, committendi peccandi periculum subeat. Ergo conscientiam vincibiliter errantem sequi non licet. — Neque ubi praecipit aut pro-

ocr page 132

— 116 —

hibet, contra earn agere fas est, quia agens tunc faceret quod judicaret malum (1). Remanet igitur ut ista cons-cientia, statim ut erroris suspicio occurat, facta veritatis inquisitione, deponatur.— Quod si agens veritatem de-tegere non potuerit, aut errorem omnino suspicari desi-verit, ex tunc conscientia ejus inculpabiliter erronea, adeoque tuta reputatur.

3 Neque tuta est conscientia laxa, nec scrupulosa; quippe quae pradenti judicio non fundantur. Ergo utra-que deponenda est: laxa, ut pleniore doctrina ad sana principia redeat; scrupulosa, ut, inani spreto timore, scrupulos supervadat.

Prino. iv. Tuta est conscientia quae, cum dubio spc-culativo agens, ex principiis reflexis de actus lionestate practice certa est.

Quod ultimum principium, cum ad praxim hand facile accommodetur, paucis explicandum est; quare jam varia de prDbabilitate systemata exponemus.

1° Tutiorismus absolutus omnetn sententiam probabi-lem legi adversantem, etiam probuhilissimam sequi prohibet.

2° Tutiorismus minus rigidus partem tutiorem, id est a peccato removentem, semper sequendam esse docet, nisi opposita, quae libertati favet, sen voluntatem a lege liberam esse edicit, probabilissima sit.

3° Probabiliorismus docet sequendam esse opinionem, quae legi favet, i. e. legem servandam esse affimat, nisi opposita sit notabiliter probdbilior.

4° Probabilismus sequi opinionem minus tutam sen

(1) Quod docet Apostolus ubi ait; «O nine quod non est ex fide., peccatum est. «Ad Rom. 14. 23. Et S. Thomas: «Quaevis voluntas a ratione, sive recta sive errante, discordans semper est mala. » Sum. 1. 2. qu. 19. a. 3.

ocr page 133

— 117 -

libertati faventein licitum esse docet, (juotiescumque ea vere et solide ■prohahilis est.

5° Laxismus si audiatur, fas est se^ni opinionem minus tutam, dum quodamp;m modo probabilis dici possit, licet duhie vel tenuiter dumtaxat probabilis sit, at que opposita, quae leg! favet, sit certo vel notabiliter pro-babilior.

121. Prohabilismus. — Caeteris sententiis praeponen-dus videtur probabilismus; quem ut rite definiamus et probemus, liaec sit propositie :

Quoties dubium ent num obligationem aliquis subierit, licet sequi opinionem vere et solide probahilain (1), libertati faventei», relicta tutiore, aeque probabïli, vel paulo pro-habiliore (2).

Quae propositie ex juris positivi probatur principio quod liuc reeidit; In dubio standiun est pro ea parte pro qua stat praesumptio. Cujus principii, quatenus ad quaestionem speetat, hie est sensus: Quoties aliquid esse scitur vel saltern vulgo supponitur; id in sua conditione perseverare eonsetur quamdiu de contrario non constat, ita ut sufjicienti dumtaxat cedat jwoiaiiom, cujus onus alteri, quae huie insurgit, parti incumbit. Non autem orienti dnhio cedit, imo nee dubium efficit ut praesumpta certitude et ipsa in dubitationem addu-catur; quare quod esse seiebatur, id, stante etiam

(1) Satis liquet hie non agi probabilitatem falsam, quae ex culpa agentis, nempe ex scieniiae vel disquisitionis defectu oritur 5 ncc mere negativam, quae nulla fundatur ratione; sed probabilitatem veram, quaei post adhibitam pro rei gravitate et conditione disquisitionem, manere pergit, simulque positivam^ quae gravi quadam ratione nititur.

(2) Cum opinionum probabilitas accurate definiri nequeat, positum principium affirmatur, etsi sententia legi favens est patilo vel dubie probabilior, dummodo opinio quae stat pro libertate vere et solide probabilis sit.

ocr page 134

— 118 —

exorto dubio, pergere et integrum manera censetur; uti hoc alio juris principio declaratur : Qualis res est, si talis manere possit, praesumitur adhuc talis esse, et talis mansura, nisi probetur mutatio (1).

Positum porro principium ad praesentem rem accom-modatur hoe modo : In dubio favendum est parti pro qua stat praesumptio ; cum autem dubium est num ali-quis obligationem subierit. praesumptio stat pro liber-tate, cui igitur favendum est.

Probatur major ex agendi ratione utriusque juris, ecclesiastici et civilis.

Prob. minor: praesumptio stat pro re quae esse sciebatur, et contra rem quae incepisse dubie autuma-tur ; jam autem existere scitur libertas quam solum-modo lex cognita tollere potest (2), non autem existere scitur obligatie, de qua, num inceperit dnbium est; praesumptio igitur stat pro libertate contra obligationem ; atque adeo libertati favendum est.

ünde colligitur incertam obligationem neminem subi-

(1) Principium; In dubio favendum est parti pro qua stat praesumptio, plane generale est, et permultis accomodatur casibus peculiaribus quorum praecipuos enarrare juvat. 1. Cum de cujusdam crimine suspicio habe-tur, probitas ejus, stante dubio, perseverare censetur, quamdiu de ne-quitia non constat; unde adagium : Quilibet praesumitur bonus, nisi probetur malus. 2. Qui de illato damno, cujus non nisi dubia sunt ar-gumenta, reus habetur, a judice non mulctatur, nee ad damnum resar-ciendum adigitur, ob principia : In dubio favendum est reo; necnon: Factum non praesumitur sei probatur. 3. Si quis possidet praedium quod alter dubio j ure suum esse contendit, possessor inde proprietate sua non deturbatur, sed in possessione manet, usquedum competitor suum jus comprobet; unde axioma: In dubio melior est conditio possidentis. 4. Lex vel praeceptum de quo dubitatur num justum sit, justum habetur, donec injustitia probetur ; unde principium ; In dubio obsequendum est superiori.

(2) «Nemn, ait S. Thomas, ligatur per praeceptum aliquod nisi me. diante scientia illius praecepti. » De ver. qu. 17. a. 3.

ocr page 135

— 119 —

re adeoque licitum esse sequi opinionem libertati faventera vere probabilem, donec, sutficiente legis pro-batione, quae libertati favet praesumptio elisa fuerit.

122. Systematis explanaiio. I. Cum probabilismi fun-damentum in eo consistat ut lex dubia non obligare deelaretur quia ei opponiiur praesumptio vfApossessio, ca put rei est ut definiatur quandonam dubia lex praesump-tione vel possessione careat. Porro incertalex praesump-tione carere censenda est, quotiescumque de ejus existen-tia respectu agentis nondum constare potuit. Econtra ubi agens se lege obstrictum fuisse novit, sed dubitat num lege sit solutus et obligatie respectu sui cessaverit; tunclcx dici nequit praesumptione carere; lex enim et obligatie exstitisse notae sunt, et pergere censentur donec probatum fuerit eas respectu agentis desiisse (1).

Unde haec fluunt; quotiescumque agens, re mature perpensa, probabilitate vera ac solida dubitat 1° num lex existat; vel 2° num agens legis, quae existere nos-citur, obligationem contraxeiit; vel 3° num actus, qui in quaestione sub lege comprehendatur; agens legi obsequium praestare non tenetur, quia lex respectu agentis revera incerta est, atque adeo certum libertatis jus adimere non valet: praesumptio stat pro libertate, quae obligatione expers manere censetur, donec lex probetur. Cam econtra nullum de tribus illis casibus dubium exstat, sed agens dubitat num lex aliquo mode respectu sui cessaverit; nempe ; 1° num lex fuerit abro-gata ; vel 2° num hoe loco temporeve legis obligatie desi-verit; vel 3° num agens legis praescripto satisfecerit (2);

(1) Cnf. Cl. Dieckhoff. Compendium Ethicac Christ, cath. Pars gen. c. 2. § 28.

(2) Hie videndum est utrum ipsa praecepti opens exseculio, an operis certo impleti valor in dubium vocetur. Si prius, praesumptio stat pro

ocr page 136

— 120 —

vel tandem 4quot; num aliquam ol) causam Mc et nunc a legis implendae officio liber sit; lex servanda est, quia, cum existere certo probata fuerit, vigere censenda est usquedum contrarium probetur. Praesumptio stat pro obligatione, quae certa babebatur et pergere censetur, donee de ejus cessatione sufficienter constat (1).

11. Posita thesis usum probabilismi legitimum babet quoties opinio cui favet praesumptio, vere et solide pro-habilis est, ita ut opposita sit aeque prohabilis, vel saltern non nisi t nuitur dubieve prohabilior. At vero sys-tematis usus desinit ubi quae rei praesumptae adver-satur opinio, certo vel notabiliter prohabilior est. Quae limitatio bisce nititur rationibus : 1° ubi Veritas certo

lege; si posterius, stat pro valore actus, quare legi satisfactum fuisse censetur. Valet hie axioma: In dttbio standum est pro valore actus ; sive, In dubio ovine factum praesumitur rectc factum.

(1) Rem declarabunt exempla. 1° Qui dubitat utrum promisso se obstrinxerit necne, eo non tenetur \\ praesumptio stat pro libertate. 3° Juvenis dubitans num vigesimum primum annum expleverit, jejunare non tenetur. 3° Qui dubitat num pingerc sit opus servile, die dominica pin-gere non probibetur. Item confessarius dubitans num peccatum aliquod sit respectu sui reservatum, de eo absolvere potest, praesumptio stat pro ejus absolvendi potestate, contra hujus limitationem. Econtra.

1° Famulus qui pro totius anni spatio suam operam hero obligavit, et sub fine temporis dubitat num annus praeterierit, ab opera pracs-landa non liberaturj praesumptio stat pro obligatione. 2° Juvenis dubitans num aetatem, ad suscipiendum sacrum quemdam ordinem requisitam, attigerit, ordini initiari non potest: praesumptio stat pro lege prohibentc. 3° Sacerdos dubitans num horam quamdam canonicam absolvent, de ea adhuc tenetur 5 praesumptio stat pro praecepto. (Sin autem se horam absolvisse sciat, et dubitet num eam rite perfecerit, ab ca itcranda li-beratur, praesumptio stat pro valore actus). 4° Si quis, .lege jejunii obligatus, dubitat num ratione aetatis, valetudinis, ilineris, etc. ab ca eximatur, tenetur jejunare : praesumptio stat pro lege. Quod si simul dubium est num jejunium noceat valetudini, ejus obligatio cessat, quia tunc et altera habetur praesumptio, nempe pro naturali sui servandi officio, quod positivae jejunii legi praestat.

ocr page 137

— 121 —

cognosci uequit, intelleetus quod vero propius accedere clare perspicit, ultro amplectitur ; ita ut qui opinionem minus probabilem alteri, certo probabiliori, praeferret, rationi sufficeret voluntatem; quare non rationi con-venienter, nee prudenter, neque proinde bene agcret. 2o Dein multo gramoves, quae pro quadam sententia exstant, rationes evertunt praesumptionem quae oppositae fa-vebat, atque a leo principium, quo conscientia practice certa fiat, tollunt (1).

III. Nequaquam licitua est probabiiismi usus, ubi lex aliqua certo e.vistere noscitur, et dubium est num iis) quae ad legem exsequendam adhibentur, rationibus, finis 1\' gis reapse obtineatur, atque adeo ipsa lex revera impleatur. Tunc cnim semper tut his est eligendum. Et ratio in promptu est: nam cum lex sit carta, atque ejus exsecutio omnino urgeat eae adhibendae sunt rationes quibus finis legis certo vel saltern tutius obtineatur, atque hoc modo legi satisfiat; qui enim dubios dunta-xat adhibere vellet modos, ubi certi suppeditant, con-suite se cognitae legis violandae periculo committeret, adeoque peccaret. Ergo ubi habetur certa obligatie finera obtinendi, iutiora ad bunc finem attingendum media adbibenda sunt. Hinc :

1° Homo praestare tenetur quae probabiliter vel etiam probabilius non sunt cognoscenda vel facienda necessi-

(1) Multi probati auctorcs. docunt licituin esse scqui opinionem minus probabilem, libertati faventem, in concursu probalilioris, faventis legi, dummodo ilia vere ct solide probabilis sit. Quam sententiam a nostra reipsa non differre putamus, quia (jaae iiiajor ponitur probabilitas legi favens levitcr duntaxa vol dubie major censenda est, ita ut oppositae opiniones moraliter aequiprobabiles habendae sint. Opinio cnim quae rationibus impugnatur cer/o vel notabiliter validioribus quam quibus proba-tur, vere et solide probabilis dici nequit, nec ea est quam vir cordatus actionum suarum regulam habere velit.

ocr page 138

— 122 —

tate medii ad aeternam suam feüeitatem aüipiscendam ; urget enim lex aetei\'na et naturalis, caque certa, ut homo suum finem attingat, et salutom suam consequatur, quam legem evertere nequiter periclitatur qui rationes quas-dam, ejus executioni forte necessarias, negligit.

2quot; A cibis sanitati probaliter nocivis, citra necessita-tem, abstinendum est; qui enim hujusmodi cibis utere-tur, naturalis erga se ipsum officii laedendi periculo scienter si objiceret.

3quot; Medicus, ad sanandum aegrotum, ea ministrare te-netur medicamonta, quae eerto vires revocant, vel, si talia non suppetunt, quae tutius sanitatem reficiunt. Non autem licet ei praebere medicamenta pro quorum effi-cacia probabiles, imo probabiliores rationes adsunt, me-dicaminibus certis vel tutioribus relictis; hujusmodi enim agendi ratione obligationem certam, ex implicito contractu ortam, infringeret. Quod idem plane dicendum est de libellario m actis condendis; de eausidico in causa agenda ; verbo, de omnibus qui alterius curam in se sus-cipiunt, quippe qui sue comperto officio non satisfaciunt, si ob dubias quas adhibent rationes, clientis commoda in periculum conjiciunt. Pariter judici non licet ex probabi-libus opinionibus quamlibet seligere ; sed ex munere, secundum quod justitiae legi magis consentaneum visum fuerit, rem decernere, et cuique jus suum, pro pondere rationum quae cuique favent, tribuere tenetur.

4- Pari ratione in sacramentorum dispensatione, materia et forma adhibendae sunt certae, neque, citra ne-cessitatem, uti licet probabilibus, relictis certis ; lex enim divina eaque cei\'ta omnino urget ut sacramenta valide con-ferantur, cui legi non penitus fit satis, nisi modi certi, quoties suppetunt, adhibentur.

5° Itidem sequi non licet opinionem probabilem nee probabiliorem cujus usui periculum formalis injustitiae,

ocr page 139

— 123 —

scandali, vel aliud hujusmodi adjungitur ; utpote quia et tunc certa obligat lex, nempe naturalis, injustitiam et scandalum vetans. Cui enim legi cum sit obsequendum, patet baud licere aliquis agat quidquam, quo ea lex forte violaretur. Hinc a. venatori perdices transfigere non licet, si in propinquo transeuntem aspicit bominem, quern forsan vulneraturus est; quia ferreara explodendo fistulam se exponeret periculo violandi legem naturae certam, quae bominem laedere probibet. h. Nee contra quamdam legem dubiam agere fas est, si alii qui veram legem violari putarent, inde adduci praevidentur ad eamdem legem, certam putatam, vel aliam certo cogni-tam violandam ; lex enim naturae vetat, ne agendi ra-tione ad speciem mala, aliis peccandi ansam praebeamus.

TJno verbo ; quotiescumque certa urget obligatio ex lege, ex conventione explicita vel implicita, ex voto, ex praecepto vel aliunde orta, semper servanda est baec regula juris: In dubiis pars tutior eligenda est, idque non ob dubiam legem contra quam forte committeretur, sed ob obligationem certam quae violaretur.

IV. Quando opinionem probabilem, relicta tutiore, se-qui licet, conscientia, cum dubio speculativo agens, practice certa esse tenetur de bonestate actus ponendi. Conscientia autem practice certa redditur mediante principio reflexo modo exposito, nempe : lex duhia non obligat, quo-ties praesumptio stat pro libertate; ex quo principio conscientia certa fit se lege non obligari, quoties sufficienter constare non potest, agentem legis obligationem subiisse.

V. Quas legitimus probabilis sententiae usus exigit conditiones si colligimus, quatuor esse reperimus : 1° Ut dubium sit vcrum et positivum; seu ut opinio, quam agens sequitur, sit vere et solide probabilis. 2° Ut actus, dubiae legi adversans, non alia certa lege sit probibitus. 3« Ut agens practice certus sit de formali ponendi actus

ocr page 140

— 124 —

honestate. 4quot; Ut praesumptio stet cx parte libertatis. Quarum conditionum una aliavc si deüciat, probabilitate uti non licet.

123. Schol. i. Exposita arguinenta non legem positi-vam tantum, sed et naturalem spectant, cum et liane, ut obligationem in actu secundo inducat, cognosci oporteat. Attamen hio occurit difficultas, ex diversa utriusque le-gis indole oriens. Positivae nimirum legis obligatio radi-calis seu in actu primo universe non existit. nisi legis scientia praecijsserit; quae res aliter se habet cum lege naturali, cujus cognitionem et ol)ligationem in actu secundo praecedit obligatio radicalis, quae cx ipsa hominis natura dimanat, atque enm ipso ente morali conditur. Unde nonnulli putant in dubio de lege naturae partem tutiorem semper sequendam esse, utpote (|uia secus (cum obligatio radicalis, non obstante quacumque ignorantia, semper mancat) agens peccati materialis periculo se ex-poneret, quod licere ncquit. Quare coneludunt usurn pro-babilismi et probabiliórismi, licitum quidem esse ubi de lege postiva, minime autcm ubi de lege naturae qua.estio movetur.

At vero autumamusdictam obligationem radicalemnc-quaquam impedire quominus probabilismus etiam in lege naturae adbibeatur. Etenim ut actio sit illicita, non suffi cit ut abstracte sen secundum se spectata prohibita sit, sed postulatur ut prohibita sit operanti. In casu porro transgressie, si accidit, nullam cum agente, qua causa moralis est, habet relationem ; cum enim legis cognitio liaberi nequeat, transgressie rationi et voluntati operan-tis plane aliena manet, atque adeo ei nullo modo tribui potest. Ea itaque transgressie erit quidem peccatum ma-teriale in se ipso abstracte spectatum, non autem respcctu agentis, qui proinde nee periculo psccati materialis, quod scilicet ipsi tribui possit, admittendi se exponere potest.

ocr page 141

— 125 —

Caeterum frequenter accidit ut agens, ex omnium sen tentia, ejusmo:li peccatmn materiale, mere secundum se spectatum, negligere possit, imo et debeat : e. g. judex ubi adhibet principium ; In duhio melior est conditio possidentis ; vel; in duhio favcndum est reo. Necnon subditus hoc ductus principio : Mandata dub ie bono obediendum est-

124, Schol. ii. Praeter probabilismum rjiiem, S. Alph. de Ligorio vestigiis ingressi, exposuimus, datur et alter, qui libertati freno inagis relaxat. Ex bac videlicet sententia, quam non pauci nee tennis auctoritatis scrip-tores, in peadiaribus quibusdam casibus, amplectuntur, sequi licet opinionem vere et solide probabilem, libertati favcntem, relicta tutiore aeque probabili, vel non nisi tenuiter dubieve probabiliore, non tantum ubi praesump-tio stat pro libertate, uti nostra babet sententia, sed etiam ubi praesumptio stat ex parte legis; ita ut qui, gravibus ni-xus rationibus, dubitat num lex abrogata fuerit; num legis obligatie desierit; num agens praeceptum opus praestiterit; num bic et nunc a legis implendae officio liber sit, legi obsequium praestare non teneatur.

Cujus sententiae baec est ratio : Lex quae ob gravia momenta non amplius obligare creditur, revera dubia est dicenda ; lex porro dubia non obligat; ergo....; Probatur major ; sicut initium obligationis a legis notitia pendet, adeo ut obliga io non inducatur, quamdiu legem esse non constat, ita et obligationis perseveratioaperseverantele-gis notitia pendet, adeo ut obligatie in dubium veniat, sta-tim ac ipsa legis notitia dubia evaserit. In casu autemlegis notitia vere dubia facta est; ergo et obligatie. Mino-rem autem, nempe legemdubiam non obligare, communior asseverat doctorum sententia. Ergo sequi licet opinionem vere et solide probibalem, etiamsi praesumptio stet pro lege.

Hanc alteram sententiam, quae tres priores dumta-

ocr page 142

— 126 —

xat ex supra relatis exigit conditiones, probare non audemus, quia eonfesso principio : „In duhio standum est pro parte cui favet pmesumptioquot; quo nixi judices utriusque fori passim dubia solvunt, plane repugnat. Nee doctores vulgo ad solvenda dubia sola nituntur probabilitate, sed insuper praesumptionem invoeant, ut perspicuum fit ubi principium Lex dubia non ohligat ad peculiares easus accommodant. Quare nee facile probatum auctorem reperies qui probabilitatem, prae-sumptae legi oppositam, ad actus honestatem universe sufficere doceat. Quod si aliqui quosdam peculiares casus contra praesumptionem resolvunt, in aliisexpe-diendis, sibi discordes, praesumptionem seu possessionem invoeant (I).

125. Schol. hi. Tutiorismus absolutus plane impro-

(1) Quaedam exemp\'a afferre juvat.

Exim. Suarez, in 3 part. S. Thom., qu. 90, disp. 22. sect, 9, n. 6, spreto praesumptionis seu possessionis, ut aiunt, principio, asserit poe-nitentem non debere confiteri peccatum mortale quod probabiliter judical se jam esse confessum. Docens autem, De Voto, 1. 4, c. 5, n. 7, eum qui, de emisso voto dubitat ad id servandum non teneri, hac nititur ratione : «quia in dubiis melior est conditio possidentis; » Dein nquot; 14 sub fin. sic pergit: «Nee tarnen semper licet operari cum dubio quasi speculativo.... sed tunc solum quando potest prudenter retineri judicium, practicum ex illo principio quod in dubio melior est conditio possidentis.»

III. Card. De Lugo, De Poen. disp. 16, n. 59, cum Suarez docet eum qui positive dubitat utrum peccatum mortale certo commissum con-fessus sit necne, ad id confitendum non teneri, licet hie praesumptio sit pro lege. De Just, autem. Disp. 18, n. 13, affirmat debitorem qui dubitat num dubitum solverit, integrum solvere debere, quod «ideo est, inquit, quia dibitor possidet jus exigendi, vel quia ipsum debitum et obligatio possidet, dam de ea constat et non de solutione.gt;

Clar. Lacroix, L 1, n. 600, docet lege non teneri qui positive dubitat an earn expleverit; n. 595 autem dicit in dubio de legis justitia esse obediendum «cum superior, ait, sit in possessione. » Et, n. 597, legem, in dubio num sit abrogata adhuc obligare, «quia, inquit, est antecedens possessio certa pro ipsa. »

ocr page 143

- 127 —

bandus est, quippe qui imbecilli nostrae naturae mini-me congruit. Quod idem dicendum est de tutiorismo minus rigido, quatenus scilicet haoc sententia damnat usum opinionis vere probabilis, imo et probabilioris.

Probabiliorismus approbandus est quatenus contra tutiorismum affirmat licitum esse sequi opinionem minus tutam sed probabiliorem, eo quod, qui in incertis vero similius eligit, rationaliter adeoque bene agit. Videtur autem improbandus, ob rationes quibus nititur proba-bilismus, ubi negat licitum esse sequi opinionem, solide probabilem, quae, simul cum praesumptione, libertati favet.

Laxismus denique omnimodo rejiciendus est, quia ex levibus dubiisve momentis quibus opinio nititur, ad summum oritur aliuua suspicio^ quae cordati viri assen -sum sibi comparare non valet; unde qui manca ilia momenta gravioribus prorsus quae ex adverso stant ra-donibus anteponere vellet, irrationaliter, adeoque male ageret.

Aet. III. De imputatione.

126. Imputaiionis definitio. — Cum omnis actus mo-ralis ab bominis intellectvi et voluntate procedat, atque adeo homini tamquam causae efficienti tribui debeat, patet eidem etiam mordlitatem actus aclscribendam seu imputandam esse. Porro addictio ilia vel imputatio de-finitur; judicium quo, propter actionem quamdam velprader■ missionein, auctori laus aid vituperium, praeminm avt paena tribuitur.

Imputationis judex est conscientia, vel accuratius sensus moralis, qui rationis judicio et animi affoctu constat: in cujus analysi eadem prorsus reperiuntur elementa atque in conscientia, nempe: 1quot; in rationis judicio a. cognitio legis, b. cognitio actus, c. compara-

ocr page 144

— 128 —

tio actus cum lege cognita, ex qua comparatione judicium eiïormatur. Deinde 2quot; in animo, amor boni et odium inlionesti, quibus sensibus ductus animus virtuti praemium, vitio vero vult tribui poenam.

Moralis sensus, imputationis judex, a conscientia liac ratione diffcrt: 1° conscientia de propriis, sensus moralis de alienis actibus judicat; 2° conscientia appro-bat aut improbat tantum, sensus vero moralis impu-tatione praemium insuper vel poenam decernit,

127. Imputationis requisita. Ut imputatio generatim fieri possit, requiritur: 1° ut actus proprie Humanus fuerit, ut scilicet ex ratione et libero arbitrio proces-serit; secus qui eum posuit, ejus causa moralis haberi non potest; 2° ut actus cum lege convenientiam aut discrepantiam habeat; actus enim moralitas in relatione cum lege consistit.

Speciatim vero quae ad imputationom honi exiguntur conditiones, non sunt eaedem ac eae quae ad imputatio-nem mali sufficiunt. 1quot; Ad imputationem boni tum actus cujusdam, tum etiam cftectus ex actu secuti, exigitur voluntarium directum; postulatur scilicet ut bonum pro se et in se intendatur, sive demum intentio sit expli-cita vel implicita, sive actualis vel virtualis. — Ad imputationem mali sufficit voluntarium indirectum. Dis-parilitas inde est quod nulla datur ratio cur bonum, quod in se non iutendit agens, ejus voluntati ullo modo tribui possit; quod de malo dici nequit: datur enim ratio cur agentis voluntati hujusmodi malum adscri-batur, nempe, quia voluntas violat ohligationem non ponendi causam, ex qua malus effectus praevidetur secuturus.

Ut autem effectus malus imputari possit postulantur haec tria: a. Ut effectus fuerit praevisus, saltern confuse ; h. Ut causa lihere posita sit; c. Ut sufticiens effectus permittendi ratio defuerit.

ocr page 145

— 129 —

2° Ad imputationem boni non postulatur ut actus sit praeceptus, sed sufficit eum generatim legi conve-nire ; ad mali autem imputationem exigitur ut actus sit lege praescriptus, et agens lege obligetur. Dispa-rilitatis ratio est, quod omne malum prohibitum, non autem omne bonum praeceptum est.

Non proprii dumtaxat actus, verum etiam alieni imputantur, ei scilicet qui eorum causa moralis fuit; quod tarnen non impedit quominus actus simul immadiato agenti imputentur, si eorum causa partialis fuit (1).

128. Imputationis quantitas. — Ut imputatio fieri possit, actus humanus quem spectat for maliter bonus aut malus sit oportet; ut vero imputatio sit just a, re-quiritur ut bonitati aut malitiae actus proportionata sit. Proportio illa pendet 1° Ex majori minorive gradu cognitionis in intellectu, necnon libertatis et ardoris in voluntate. 2° Ex majori minorive actus convenien tia aut discrepantia cum lege, 3° Ex peculhri hones-tatis natura sen specie.

Quae ut rite perspiciantur, actus non secundum ob-jsctum tantum, sed et secundum finem et circumstantias considerandus est. Saepe enim actus ex objecto legis, gravis est ex fine vel circumstantiis, et tunc, cum gravis sit actus moralitas, gravis etiam imputatio sit necesse est.

De alienarum actionum imputatione pensandum est insuper 1° Qualis fuerit influxus: fueritne jussio an consilium, etc, 2° Quantus fuerit; nempe utrum qui influxit fuerit vel a. causa praecipua, ubi, semoto in-

(1) Alienorum actuum homo novem modis causa moralis esse potest; qui modi hisce versiculis enuntiantur :

Jussio, consilium, consensus, palpo, recursus.

Participans, mutus, non obstans, non manifestans.

9

ocr page 146

— 130 —

fluxa, alter non egisset; vel h. causa collateralis, ubi influxus alterum ad agendum movet, licet absque in-fluxu alter egisset; vel c. causa accidentalis, ubi agen-tem, ad actionem jam determinatum, levi influxu ad exsequendum propositum magis accendit.

ocr page 147

— 131 —

LIBER TERTIUS DE FALSIS CIRCA ORDINEM MORALEM SYSTEMATIBUS.

129. Ut de falsis doctrinis moralibus recte judice-mus, ad essentialia, quae supra investigaviinus, ordinis moralis elementa studiose nobis est attendendum; quare hand abs re erit ea brevitur in memoriam revo-care. Porro Luc ferme recidunt.

1» Ultimum ordinis moralis fundamentum est ipsa divina essentia, quae summa et absoluta Veritas est et bonitas.

2° Ordinis moralis principmm est Dei, liberi Creatoris, necessaria voluntas, secundum divinam rationem, ex jure suo absolute, jubens, ut homo, relationibus ex natura sua dimanantibus, ad multiplicem suum finem referatur, basque relationes debitis actibus servet, at-que hoc modo ultimum suum finem petat et conse-quatur.

3quot; Leges morales sunt relationes, quibus homo ad finem suum petendum obligatur.

4° Qui finis triplex est; ullimus, nempe Dei posses-sio, et subordinatus biparitus : sui ipsius et aliorum perfectio.

5° Ohligatio est morale vinculum, quo hominis voluntas ad finem aliquem petendum seu leges servandas adstringitur.

6° Legis subjecttim est homo ratione, qua legem cognos-cere, et voluntate, qua eam libere servare possit, praeditus.

7° Legis objectum suut actus humani, ad normam legis dirigendi et dijudicandi.

8° Bonum et malum morale est convenientia et re-pugnantia actus humani cum lege.

ocr page 148

— 132 —

9° Griterium honestatis est ratio , necnon conscientia et sensus moralis, quibus homo legem, actum et utrius-que relationem apprehendit. Ratio criterium theoreti-cum est; conscientia et sensus moralis, ratione niten-tes, criteria sunt practica, eo scilicet ordine ut conscientia de ipsius agentis actionum moralitate, sensus moralis autem de aliorum actionibus judicet.

10quot; Sanctio legis moralis in plena Dei, summi veri et toni, possessione aut privatione sita est.

Ho Pnmum honestatispraeceptum sonat: Semper divinae voluntati convenienter agas.

Omnia recensita elementa ad ordinem moralem pe-nitus pertinent, ut ex disputatis perspicuum est; quare systema morale, ut punctum omne ferat, nullum eorum excludat necesse est.

130. Jam ad falsas aggrediamur morum doctrinas, quae ad haec capita rednei possunt: 1° Atheismus, sive demum a) Materialismus sivo b) Positivismus, sive c) Pantlieismus vocetur. 2° Systema utilitatis a) tum privatae, b) tum publicae. 3° Systema sensus moralis. 4quot; Systema rationalistarum. 5° Doctrina bonestatem a rerum natura repetens. 6° Systema divinae voluntatis, exclusa ratione. 7° Systema divinae rationis, exclusa voluntate.

Cap. I. De Atheismo.

131. Mirum est quod athei, qui Deum esse impii negare non timent, bonestatem inficiari, a seipsis dissen-tientes, erubescant. Optimus Deus honestatis sensum hominum animis tam alte infixit, ut qui, rejecto boni malique discrimine, vitia et virtutes praesertim in agendo permiscere auderet, foedissimum veluti monstrum exploderetur. Quare et athei vulgo de moribus

ocr page 149

— 133 —

balbut.ire tentant. Veruin quatn inanis sit eorum doc-trina, nomo non videt. Cum enim Deum esse negent, jam honestatis principium et ultimum finem, jus, obli-gationem et sanctionem, at que naturale boni malique moralis discrimen penitus tollunt: sublato nimirum ul« timo omnis honestatis fundamento, cuncta ordinis moralis elementa corruunt. Unde liquet quodcumque sys-tema, Deum esse expi\'esse aut implicite inficiuns, si secum constet, simul bonestatem penitus excludere.

132. Hinc 1° bonestati omnimo adversatur abjectum materialismi systema, quod, cum Deum una cum animo spirituali respuat, duplicem relationum moralium ter-minum tollit, atque adeo moralem ordinem funditus convellit. Et vero si nulla in mundo datur substantia praeter corpoream, nee aliae potentiae quam physicae, omnia corporeo Hunt motu, omnesque liominis actio-nes nibil aliud sunt quam intima corpusculorum per-mixtio, et chimicarum virium effectus. Unde consequi-tur virtatem et vitium, liaud secus ac saccbatum et cbalcanthum, cbimicam, esse procreationem (1).

133. 2° Itidem bonestatem evertunt qui bodiedum positivistae audiunt, ideo quod non nisi res positivas, id est, tractabiles, sensuum ope cognitas admittunt, dum veritates metapbysicas ratione cognoscendas res-puunt. Hi enim, sive cum antesignano, Aug. Comte, bumanum genus, quod Magnum Ens vocaut, Deum babeant; sive cum Littré omne numen rejiciant; sive denique cum prudentioribus sectae asseclis de dogma-tibus plane taceadum esse diclitent, in eo conveniunt, ut principia metapbysic.i veluti inutiles hypotheses rejiciant, atque morum doctrinam, quae in seipsa stet,

(1) Quod sibi constans affinuare ausus est Taine: «Le vice et la vertu, inquit, sont des produits, comme le suere et le vitriol.»

ocr page 150

— 134 —

nee ab ullo religiose dogmate pendeat (morale indé-pendante) adstruere velint (1).

Jam vero cpiam positivisti commenti sunt, nulli me-taphysico vel religiose dogmati obnoxia honestas, inanis plane et nulla est. Cum enim Deum, mundi conditorem, providum, justum, necnon animum Creatori obnoxium et immortalem eliminent, jam omnem obligationem tollunt, et totum moralem ordinem funditus evertunt, (2).

134. 3° Nee pantheistis honestas congruere potest. Si ad verba quidem, non ad mentem scribentium at-tendas, pantheistae passim bonestatem agnoscere vi-dentur; verum eorum systemata, quaecumque sint, bonestatem vere dictam omnino excludunt.

Etenim 1° Nee lex nee obligatio dari potest. Secundum pantbeismum bomo divina substantia individuata, eaque perfectissima, est; divina rearse est persona, quae ipsissima divinae substantiae virtute operatur. Hominis igitur actiones omnimode divinae sunt, atque

(1) De positivismo acute scripsit 111. Dupanloup, Orlean. Ep. Adeatur : VAthéisme est le peril social, ubi honestas, quam positivam vocant, hoc modo describitur i La règle des moeurs ne doit pas dépendre des hy-pothèses théologiques et métaphysiques. — La morale qui ne dépend point de telle ou telle croyance e\'est ce qu\'on appelle la morale indé-pendante. Pag. 117. Verba sunt Em. Deschanel.

(2) Positivismum acutis hisce verbis profligat. 111. Arch. Card. Le-champs; «Le matérialisme athée qui se donne naivement aujourd\'hui le nom de positivisme, comme s\'il n\'y avait de positif, de constaté, de démontré que ce qui se voit et se touche, n\'est qu\'une doctrine voilée par des phrases sous lesquelles se cache la révolie contre le bon sens et contre la conscience positive du genre humain. La doctrine qui nie Dieu, sa puissance, sa sagesse, sa bonté, en présence des harmonies du ciel et de la terre; la doctrine qui nie 1\'ame en présence de toutesles générations agenouillées aux pieds des tombeaux, n\'est, selon le mot, de Lacordaire, qu\'une «canaille de doctrine» enfantée par la peur de la responsabilité de l\'homme et dc la justice de Dieu.» Le Libéralisme-

ocr page 151

— 135 -

adeo bonae, imo optimae, quia Deus, bonum absolutum nullo modo malum admittit. Cum igitur Homo quid-quid agat, naturaliter divine atque adeo hene agat, pa-tet nullam legem moralem, nullamque ad quaedam agenda aut vitanda obligationem bomiui convenire. Caeterum bomo, cum Deus sit, ipse sibi lex est, nee quemquam supra se habet, a quo legem vel obligationem accipere possit (1).

2° Alia datur ratio cur lex moralis pantheism© mi-nime congruat, nempe quia doctrina ea omnimode falsa homini libertatem adimit, vel certe, si secum constare velit, adimere cogitur. Asserit enim unicam et iden-ticam esse substantiam, quae, necessitate intrinseca et ineluctabili compulsa, se evolvendo, hominem, baud secus ac plantam vel corpus mere chimicum, caeco fato, producit. Ex hujusmodi autem substantia ens vere li-bemm progigni posse absque repugnantia affirmari nc-quit. Verum, libertate negata, jam irapossibilis est lex moralis; quae enim, cum regula sit actuum humano-rum, tota sua ratione destituitur, nisi liberae volun-tati, quae ei conformire se valeat, imponatur.

3° Nee sanctio pantbeismo convenire potest; Animus enim hominis cum personam , divinae substantiae pc-lago exsorbendam, post mortem amittat, sanctioni ob-noxius esse plane desinit. Caeterum, etiamsi animi persona maneret, sanctio tamen non haberetur, tum quia in divinam personam praemium et potissimum poena

(1) Pantheismus hac 1a Syllabi propositione damnatur: «Nullum su-premura, sapientissimum, providentissimutn Numen dlvinum existit ab hac rerum universitate distinctum, et Deus idem est ac rerum natura, et iccirco immutationibus obnoxius, Deusque reapse fit in homine et mundo, atque omnia Deus sunt et ipsissimam Dei habent substantiam ; ac una eademque res est Deus cum mundo, et proiade spiritus cum materia, necessitas cum libertate, verum cum falso, bonum cum malo, et justum cum injusto.»

ocr page 152

— 136 —

non cadlt; turn quia, libertate atque adeo merito de-ficiente, sanctioni non datur locus.

Ergo nulla vere lex, obligatio, sanctio pantheismo congruit. Quod cum ita sit, non est cur peculiaria pan-theismi de re morali systemata exponamus et refella-mus, quia, cum honestatis nee verum principium, nec subjectum capax agnoscant, a priori jam falsa probantur.

Cap. II. De systemate utilitatis.

Aet. I, De privafae utilitatis doctrina.

135. Abjectam utilitatis privatae doctrinam inter Graecos imprimis propugnavit Aristippus, scbolae cy-renensis auctor, quem secutus est Epicurus. Apud Romanos eumdem cecinit Lucretius (1), cui concinit Ho-ratius (2). — Recentioribus temporibus eam in Anglia recoxit Th. Hobbes, Baconis sensualismo nixus; in Gallia G-assendi, cujus infanda placita saeculo proxime elapso impudentissime propugnarunt Helvetius, La Mettrie, J. J. Rousseau et alii multi.

Turpis eorum doctrina, quae ex putido sensualismi foute fluit, hue recidit. I. Quod ad primum honestatis principium attinet: Hominis primum idque naturale officium est, ut seipsum servet et perficiat; ex quo officio naturale fluit jus, ut homo omnibus, quae ad sui conservationem etperfectionem conducunt, utatur. Quid-quid igitur uniuscujusque hominis conservationi per-fectuique utile est, id quoque bonum ; quidquid vero nocivum, id quoque malum. Primum itaque omnis honestatis principium et ultima regula est privatum, com-modum; unde supremum praeceptum -. proprio commodo

(1) De rerum natuva.

(2) Sat. L. I. Sat. 3.

ocr page 153

— 137 -

consule. Cum ant em commodum diversis diversum sit, cumque saepe quod alii u ile est, id alii nocivum .sit, liquet bonum et malum morale nihil absoluti esse, sed aliquid relativi; quare neo ullum datur naturale boni et mali moralis discrimen.

II. Quod ad leg is maralis originem attinet, haec som-niati sunt: Homines (i,t Hobbes, in scriptis De Give et Leviathan, narrat) priinitus in statu naturae pu-rae vixerunt, in quo, ratione sertnoneque destituti, et omni societatis vinculo soluti, bac una tenebantur natural! lege, ut corpus et membra sua Integra ser-varent; de reliquo omnis legis expertes, summa, nulli obnoxia libertate fruebantur, ita ut unicuique compe-teret quidquid agendi et habend! jus summum, cujus radix et mensura privatum commodum erat Quod naturale et ingenitum jus omnium in omnia necessario effecit, ut homines in bello omnium in omnes continuo versarentur; quod, cum securitati et saluti maxime obesset, eos conventum inire coegit, quo singuli, vo-luntate libera et mutuo consensu, jus suum illimitatum circumscripserint limitibus, quibus servatis bello pax succederet. Ex quo convento, quod mere positivum est, legis moralis et obligationis, necnon vitae socialis ori-go repetenda est; ita ut, ante memoratum conventum, nec justum aut injustum, nec licitum aut illicitum, nee bonum aut malum exstiterit (1).

Eodem fere modo legis moralis originem exponit

(1) A statu naturae purae supra descripto toto coelo differt qui a theologis status naturae purae vocatur, in quo scilicet homo a Crea-tore constitui potuisse supponitur, cum solis viribus naturalibus, ad finem mere naturalem destinatus ; absque gratia caeterisque donis super-naturalibus; concupiscentiae subjectus, morti caeterisque hujus vitae miseriis obnoxius ; quern statum exstitisse negant, sed possibilem fuisse autumant.

ocr page 154

— 138 —

J. J. Rousseau^ quitamen a philosopho anglo dissentit, ubi statum naturae describit. 1° Ille enim loco belli continui omnium in omnes, ex ipsa natura profecti, c^regiam originitus pacem, qua homines in statu naturae beati viverent, nobis decantat; bellum vero pos-tea ortum esse ubi natura jam exati homines, cogita-tione, loquela, dominio caeterisquo hujusmodi depravati fuissent (1). 2° Unde infert bomines, non urgente bello ex ipsa natura pro^ecto, ad conventum fui?se adactos, ut Hobbes autumat, sed propter statum inordinatum, enatis pedetentim facultatibus, affectibus necessitatibus-que factitiis naturaeque adversis, calamitose pairatum, ad paciscendnm impulsos fuisse (2), 3° Hinc societatem bomini non tantum non necessariam, sed naturae ejus prorsus contrariam declarat; quare hominem sui ipsius degenerem, si rursus beatus vivere velit, societate sublata, scientiis artibusque omnibus, imo ipsa intel-ligentia abjectis, ad statum naturae, more prorsus ferino victurum, redire oportere concludit. Hobbes vero omnino contrarium infert. Cum enim societatem ad bominis, in statu naturae positi, salutem, plane necessariam asserat, homini modis omnibus adnitendum esse docet, ut sibi a statu naturae, et proinde a so-cietatis eversione praecaveat. Quare principibus ad societatem servandam jus absolutum concedit, dum Rousseau iis, ideo quod societatem servant, jus peni-tus denegat, eosque indebitae potestatis usurpatores babet.

(1) »Si la nature; ait, dous a deslinés a être sains, j\'ose presque assurer que l\'état de réflexion est un état contre nature, et que rhomme qui médite, est un animal dépravé. »Disc. sur l\'orig. de l\'inég. 1 Part. — Ccf. etiam. Contr. social* L. I.

(2) Cnf. Discours, etc. Part. 11. — De conventi causa auctori pa-rum certum est: diversis enim locis diversa omnino profert.

ocr page 155

— 139 -

136. Exposüi systematis refutatie. Pessimam quam exposuimus doctrinam erroneam esse indirecte jam ex iis liquet, quae supra de vera legis moralis funda-monto, principio, origine et indole stabilivimus, et quae Hobbesii et Roussovii placitis contradictorie opponuntur. Attamen non abs re erit earn directe refellere.

Pkop. I. Privatum uniuscujusque commodum non est primum honestatis principium et regula ultima.

1« Privatae utilitatis doctrina rationi plane repu-gnat, quia ideas honesti et inhonesti cum commodi et incommodi notionibus, quas ratio penitus diversas esse luculenter dictat, prorsus permiscet. Etenim, a. Multajudicat bona aut mala, nulla eorum utilitatis ratione habita. h. Imo saepe quae raoralia bona ha-bent ur, nociva apparent, dum quae mala esse conspi-ciuntur, utilia viJentur. c. Idea honesti tamquam regula servanda voluntati se imponit, dum ideae commodi obligationis notio plane aliena est. d. Tandem ideae boni et mali moralis absolutae, necessariae, immutabiles, universales intelliguntur, dum contra ideae commodi et incommodi relativae sunt, contingen-tes, mutabiles et peculiares. — Bonum igitur morale cum utili, malumque cum nocivo confundere ratio omnino vetat.

Saepissime sane contingit ut quod bonum est, id idem et utile sit, quo 1 malum, id et nocivum; nec hoc mirum, cum bonu a suapte natura ad perfectum nostrum spectet, malum vero ad ruinam ; sed et tunc bonum malumque morale characteribus sibi propriis ah utili et nocivo penitus distinguuntur.

2° Doctrina ilia omnem prorsus honestatem tollit. Etenim si omne quod prodest, idem illud et bonum foret, jam private commodo quacumque ratione inser-

ocr page 156

— 140 —

vire liceret. Hinc qui rem suam, aliis nocendo augeret, probus foret; qui vero ut aliorum saluti invigilaret, molestias et laborem susciperet, imo pro patria tuenda inortem oppeteret, improbus esset. Quae quam impia sint nemo non videt(l),

Quam absona autem sint quae de legis moralis origine insulsi coinmenti sint, ex bis propositionibus patebit.

Prop. ii. Naturae purae status verae hominis naturae, et rationi adversatur (2).

1° Status ille viera est suppositio et gratuita assertio, • uae ne minima quidem ratiuncula conlirmariprotest(3).

(1) Hinc patet quantum peccent hae Syllabi proposition es. — Prop. 58 : Aliae vires non sunt agnoscendae nisi illae quae in materia posi-tae sunt, et omnis morum disciplina honestasque collocari debet in cumulandis et agendis quovis modo divitiis ac in voluptatibus explen-dis* — Prop. 59 : Jus in materiali facto consistit, et omnia hominum officia sunt nomen inane, et omnia humana facta juris vim habenU* — Prop. 61 : Fortunata facti injustitia nullum juris sanctitati detrimen-tum affert».

(2) Ut dicenda rite intelligantur, de status notione et distinctione quae-dam adjicere juvat. Status, a stando^ est vivendi ratio, in qua homo per ali-quod saltem tempus perseverat. — Homini naturalis est status in quo media reperit, quibus se, quod ad corpus et animum attinet, conservare et perficere, finemque sibi praestitutum attingere valet. Qui status eo verius naturalis dicitur quo plura et meliora conservationis perfectionisque media suppeditet. Quare 111. De Bonald : »L,état le plus naturel d\'un être, c\'est son état le plus parfait ou le plus perfectionné. ^Status autem qui ad hominis excidium ducit, antinaturalis est.

(3) Ne ipse Rousseau quidem suo naturae statui ejusque historiae multam fidem adjungit. Haec enim scribit: »Que mes lecteurs ne s\'imaginent done pas que j\'ose me flatter d\'avoir vu ce qui me parait si difficile a voir. J\'ai commencé quelques raisonnements, j\'ai hasardé quelques conjectures, moins dans l\'espoir de résoudre la question, que dans l\'intention de l\'éclair-cir et de la réduire a son véritable état. Ce n\'est pas une légère entre-prise de démêler ce qu\'il y a d\'originaire et d\'artificiel dans la nature actuel-le del\'homme, et de bien connaitre un état qui n\'existe plus, qui n\'a peut-être point existé, qui probablement n\'existera jamais, et dont il est pour-

ocr page 157

— 141 —

2° Verum status ille naturae non tantum hypothesis inanis et vana est, sed et naturae entium mor ahum con-traria. Quod ut pateat propietates ejus resumere satis erit; quae sunt; 1. Hominis conditio prorsus ferina. 2, Legis moralis negatio. 3. Summum jus omnium ad omnia. 4. (Secundum Hobbes) bellum continuum. — Quae omnia repugnant: 1° Dei naturae. Deus enim cum sit infinite sapiens, sanctus at bonus, hominem, ratione et libera voluntate praeditum, condere non potuit in statu, quo omnibus ad finem naturae assequendum mediis caruisset, in summa sui ignorantia ferino more vixisset, et vitam, ut Hobbes autumat, miserrimam degisset (1).

2° Dein hominis naturae adversantur. a. Homo enim natura moralis et socialis est; a pseudo-philosophis au -tem ratione. libera voluntate et natura sociali omnino spoliatur, atquebrutis animalibus plane aequiparatur. h. Exuitur homo officiis in Deum, in parentes, in societa-tem, ad quos tamen suapte natura refertur, et a quibus suapte natura dependet. c. Homini tribuitur jus sum-mum et absolutum, cum tamen non tantum ex memoratis officiis et dependentia, sed et ex necessitate dominii uniuscujusque in suum corpus, membra, etc., jura alte-rius necessario limitentur. d. Tandem agnoscitur bellum continuum et necessarium, quod, cum ad hominis excidium directe tendat, ejus naturae penitus opponitur.

Status naturae patroni allatas rationes inepte recusant, ideo quod ex falsa quae nunc homini est natura desumptae, nihil contra veram quae fuit olim naturam

tant nécessaire d\'avoir des notions justes pour bien juger de notre état présent. »Préf. au Disc, sur Vorig, de Vinég. parmi les hommes; ubi non semel similia profert.

(1) Status naturae cum dogmate Dei Creatoris stare nequit; qui eum tuentur, si rem logice agere velint, creationis dogma rejiciant, et pantheis-mum cum progressu indefinito amplectantur, oportet.

ocr page 158

— 142 —

puram probare valeant. Quod quam vanum sit effugium luculenter patet, si attenditur fieri omnino non posse, ut ens quoddam naturam suam exuat, ut novam, prorsus aliam, induat; quare ex hodierna hominis natura ad earn quae fuit olim ratiocinari fas est; natura enim humana necessario permansit eadem quae fait. Statum igitur naturae purae turn Dei tum hominis verae naturae ad-versari, atque inane commentum esse optimo jure con* cludimus.

3° Status naturae, uti ab Hobbes excogitatus fuit, ahsonus est. Bellum enim naturale simul et antinatu-rale ponitur: naturale, quia ex ipso naturale, statu necessario profluit; antinaturale, quia ad hominis ex-cidium ducit.

Pkop. III. Dato naturae statu, impossibile tarnen fuisset conventum et sodetatis origo. Etenim 1° Minime concipi potest quomodo conventum fieri potuisset: nempe, a. quomodo homines, in singulari continuo certamine, ju-bente natura, degentes, pacifice convenissent; b. quomodo, absque communis loquelae subsidio, conveniendi necessitas vel utilitas auribus inculcari, necnon conveniendi locus et tempus indici potuissent; c. quomodo de rebus, naturae suae limites omnino excedentibus, qualia sunt pactum, lex, potestas, jus, obligatie, socie-tas, etc., cogitassent, disseruissent et inter se, refra-gante (ut Rousseau autumat) ipsa natura, consensissent.

2° Accedunt et haec absurda: a. Homo naturam suam abjecisset et novam, priori adversam, sibi effe-cisset; 6. quod magis mirandum ; homo (ex Hobbesii sententia) ipsa impellente natura; aut, (secundum Rous-sovii placita) natura repugnante, naturam suam exuis-set; c. tandem homo extra ingenitam sibi naturam po-situs, natura falsa vivere perseveraret.

Concludimus, statu naturae concesso, conventum, ex

ocr page 159

- 143 —

eoque oriendam societatem fieri omnino non potuisse.

Peop. IV. Dato convento et statu socio,h, inde tarnen lex moralis oriri non potuisset,

Etenim 1° Nullum pactum obligationem parere va-let, nisi anterior et superior jam exstet obligatio standi pactis. Hujusmodi autem obligationem pseudophilosophi omnino inficiantur.

2° Quod si concedatur obligationem standi pacto ex pacto ipso oriri posse; nihil tamen hominem obli-garet, nihil bonum aut malum foret, nisi quod con-trahentes pacto stipulati iuissent; caetera omnia iu-differentia remansissent. Neque ipsae pacti stipulationes obligarent, sublato vel mutato pacto; ita ut quae pacto bona evasissent, pacto itidem mala fieri possent. Unde omnis ex natura honestas, omne essentiale boni et mali discrimen plane tollitur. Quae omnia adversantur. a,. Rationi, quae multa absolute, universe et essentialiter bona aut mala, eaque voluntati agenda aut vitanda ineluctabiliter apprehendit. b. Comcientiae, quae ob bona aut mala peracta gaudio aut angore ultro per-funditur. c. Sensui morali, qui sponte bonum approbat, malum vero improbat.

Eam profecto naturae vocem ut falsae naturae die-tamen recusare nituntur pseudo-philosphi, sed insipien-ter; nam praeter illud quod supra hac de re notavi-mus, rationi saltem et ipsi fidem habere debent, quia, hac repudiata, scepticismum proclamarent, atque adeo quidquid scriptis affirmaverint vel negaverint, falsae rationis foetum esse jam a priori et universe con-fiterentur. Quod si ratio admittitur nee est cur cons-eientia et sensus moralis, quae ratione immediate nituntur, recusentur.

3° Tandem non concipitur qua ratione qui pactum nee inierint nee ratum habuerint, arbitraria caetero-

ocr page 160

— 144 —

rum conventione, suo natural! jure priventur, et ge-nerationes subsequentes alieni pacti obligatione ad-stringantur.

Ergo etiamsi conventum et artificiosa aocietatis origo possibilia fuissent, minime tarnen inde lex moralis, jus et obligatio oriri potuissent.

Ex disputatis generalis baec fluit conclusio: Hob-besii et Roussovii de ordine morali doctrina inane et absonum est phantasiae commentum, quod omnem bonestatem penitus diruit (1).

Akt. II. De puhlicae utilitatis doctrina.

137. Sunt qui bonestatis principium et regulam in societatis commodo seii publica utilitate ponunt, ita ut quidquid societati faveat idcirco moraliter bonum, quidquid societati noceat eo ipso moraliter malum sit. Primum istis bonestatis principium est: Societatis commodo consule. Quod systema iisdem fere ac praecedens vitiis laborat. Etenim 1° Cum hominem ad societatem tantum et ad vitae bujus felicitatem referat, jam cum bominis fine ultimo, nempe Deo, simul totius ordinis moralis principium, atque adeo omnem veram legem, obligationem et sanctionem repudiat.

2° Rationi dein et inde repugnat quod utilitatem et bonestatem non discernit ; perspicuum namque est utilitatem publicam baud secus ac privatam, mutabi-lem et relativam esse, et omni obligatione expertem, dum moralitas absoluta et immutablis est, atoue obligationem involvit.

3° Tandem ex bac doctrina unicum civitatis jus

(1) Cnf. Eergier. Dictionn. de Thiol. Vis Religion et Société.

ocr page 161

— 145 —

erit vis, unica imperantium virtus astutia, unicum scelus error in utilitate publica dijudicanda; et quod-cumque flagitium, si rei publicae prosit, non modo honestum et licitum, sad naturae lege praeceptuni erit (1).

Cap. III. De systemate sensus moralis.

138. Doctrina sensus moralis in Anglia sub fine saeculi XVII, abjectis Hobbesii placitis obsistendi causa, a Richardo Cumberland excogitata fuit. Utili-tatis doctrina rejecta, honestatis et felicitatis funda-mentum et normam in universali benevolentia sitam esse docet. Cumberlandum secutus est comes Schaf-tesbury, qui sensum moralem ethicae principium et regulam ponit. Inter alios non paucos illorum vestigia ingressos, enitent Franciscus Hulcheson et Adam Smith, qui memoratam doctrinam prae caeteris lucu-lenter evolverunt; quare utriasque systema paucis ex -ponemus.

I. Doctrina Butcheson hue recidit: Datur in animo nostro duplex inclinationum genus; aliae enim persona-les proprium commodum spectant; aliae heneuolae alio-rum commodo student. Jam autem ioni sunt atfectus benevoli et actus quos generant, mali vero affectus personales et actus qui ex iis procedunt.

Aflectus benevolos esse bonos, personales autem malos sensu judicamus speciali, qui sensus moralis vo-catur. Affectus benevoli sensui huic placent, quare boni sunt; personales ei displicent, et ideo sunt mali. Ultima

(1) Hue special Syllabi prop. 44 : »Tuni cujusque sanetissimi juramenti violatio, tum quaelibet scelesta flagitiosaque aetio sempiternae legi re-pugnans, non solum baud est improbanda, verum eüam omnino licita, summisque laudibus efferenda, quando id pro patriae amore agaturquot;.

10

ocr page 162

— 146 —

itaque honestatis regula et primum principium est sensus moralis, qui quod ipsum suaviter movet bonum, quod vero moleste afficit malum esse judicat.

II. Altera, quae ab Adamo Smith proponitur,theo-ria boni et mali principium atque regulam habet pri-mariam quamdam naturae nostrae iuclinationem, quam sympathiam vocat, unde doetrina ejus systema sympa-thiae dicitur. Ad haec autem reduci potest. Quilibet actus a quodam animi affectu elicitur. et ex eodem etiam ejus honestas aestimatur. Actus igitur non in se bonus aut malus est, sed, omnem moralitatem mutuatur ab affectu a quo elicitur. Jam autem si quis actionem alterius aspiciens, sympathiam experitur, seu eumdem affectum a quo actio ilia emanat, tunc actum judicat bonum; si contra ab affectu abhorrens,. habet antipathiam, tunc actum judicat malum.

Qua regula aliorum actiones judicamus, eadem et nostras aestimamus. Quod ut rite peragere valeamus, ne-cesse eat ut unusquisque subimet ipsi testis sit, suum ipsius affectum observando, quem bonum aut malum judicabit, prout sympathiam aut antipathiam excitat. Quemadmodum igitur alterius affectum bonum judico aut malum, prout sympathia approbo, aut antbipatia improbo, ita etiam meum ipsius, qua testis sum, ex eadem ratione bonum aut malum habeo. Sive igitur de actibus alienis agatur, sive de propriis, idem semper judex sympathia de affectuum actionumque honestate pronuntiat.

Exposita systemata re concinunt. Utrumque scilicet vagum animi incertumque affectum, humanae naturae inditum, tamquam honestatis principium regulamque ultimam habet; quare eorum primum praeceptum sonat: Age sensui inorali convenienter.

139. Quae doctrina quam falsa sit ut pateat, haec sit

ocr page 163

— 147 —

propositie; Sensus moralis non est primum moralitatis principium et regula ultima. Etenim 1° systemata illa primum honestatis principium et regalam ultimam cum regula proxima seu oriterio, hocque omnino secundario. permiscent. Honestatis videlicet principium et regula ultima, eaque objectiva, lex est aeterna, seu necessaria Dei volontas exigens ut entia, in suis essentiis et essentiahbus relationibus, divinae rationi conformia sint et permaneant. Criterium vero est homini indita facultas qua actionem cum memorata regula objectiva comparat, ut ex earum convenientia aut discrepantia actionem bonam aut malam judicet. Qualis facultas homini est triplex : ratio, conscientia et sensus moralis. Prima et caeterarum fun-damentum ratio est; quae nisi praelucet, conscientia et sensus moralis potentiae nimis vagae et minus definitae sunt, nee quidquam certi de actus bonitate aut malitia monere valent. Tantum igitur abest ut sensus moralis honestatis principium sit et regula ultima, ut, si secundum expositum systema a ratione sejungitur, ne regula proxima quidem dici possit. Quod si sensus moralis uti par est spectatur, regula quaedam proxima, secundaria scilicet et a ratione omnino dependens, habenda est. Hinc.

2° Cum caecus animi affectus honestatis regula pona-tur, legi morali omnis rationalis certitudo aufertur, et hinc ipsum scientiae moralis fundamDntum tollitur.

3° Rerum ordo invertitur. Nam actio non ideo bona aut mala est, quia eam sensus moralis approbat aut im-probat; sed sensus iste ideo approbat aut improbat, quia iam bona aut mala est; ita ut actionis honestas non a judicio sensus moralis, sed hujus judicium ab honestate actionis pendeat.

4° Dein sensum moralem honestatis principium non esse, luculentur ex eo quoque patet quod nee obligatio-nem condere, nee sanctionem statuere valeat, cum tarnen

ocr page 164

— 148 —

ea omnia ab honestatis principio dimanare opoiteat-

6° Tandem bonum et malum morale ration! absolu-tam, necessarium, aeternum, immutabile apparet; qaos characteres exposita doctrina honestati plane adimit, quippe quae ultimam ejus rationem in facultate entis relativi, contingentis, temporanei, mutabilis ponat.

Cap. IV. De doctrina moeali rationalistarum.

140. Rationalistae abjectam sensualism! etbicam res-puentes, et sensus moralis theorias mancas esse intelli-gentes, altius assurgunt et honestatis principium regu-lamque ultimam ponunt rationem, ex qua omnem legem obligationem. sanctionem, verbo, totum ordinem moralem derivant; quare eorum primum, honestatis praeceptum sonat; Rectae rationi consentanee vivas.

141. Ut bujus doctrinae notitia babeatur, sysiema Emmanuelis Kant, scbolae rationalisticae in Germania principis, expendere satis sit. Porro pbilosopbi regio-montaui doctrina hue recidit (1).

Hominis arbitrium cum sit infirmum, lege indiget, qua duce, boneste agat. Sed quid sit ea lex quaeritur et quae ejus dotes ? Porro lex ea sunt ideae morales rationis purae, quae, quatenus arbitrium ad bene agendum deter-minat, practica est. Quod ad dotes attinet, lex moralis, sicut ipsae rationis purae ideae, absoluta, necessaria et universalis est. Praeterea est mere subjectiva, mere rationis purae torma, quae secumdum se comprobatur, non autem quatenus essentiali rerum ordini vel ordinationi divinae conformis est. Hinc lex moralis omnem obli-gandi vim in se et ab ipsa ratione babet.

Cum legis moralis praecepta ab omnibus bominibus idque necessario sint servanda, baec lex a Kant vocatur

(1) Cnf. Grundlegung uur Metaphysik dcr Sitteii. Op. torn. VIII. Leipzig 1838. Item. Metaphysik der Sit ten. Einteitung, Op. torn. IX.

ocr page 165

— 149 —

imperium necessarium et universale seu imperium ca-tegoricum (der kategorische Imperativ) vel imperium absolutum (absolutes soli) (1).

Imperium autem illud universale, et pro omnibus idem, aliud esse nequit nisi hoc : Age secundum regu-lam quae legis universalis rationem hah eat. Quod edictum primum et summum legis moralis praeceptum est (2). Voluntas autem, cum, a ratione pura determinata, quid faciendum sit decernat, est autonoma, seu sibi ipsi lex (3).

(1) Kant triplex imperium distinguit; dexteritatis (der Geschi cklichkeit), sapimtiae (der Klugheit) et honestatis (der Sittlichkeit), qu os arcuratius regulain dexteritatas (Regeln dcr Geschicklichkeit), consilia sapientiae (Rathschlage der Klugheit) et praeccpta morum (Gebote der Sittlichkeit) appellat. Imperia dexteritatis et sapientiae ab imperio honestatis discrepant, quod ilia hypothetica et lelativa sunt, cum actum quemdam necessarium exhibeant non in se, sed quatenus ad finem possibilem vel existentem consequendum necessarius apparet; hoc vero categoricum est et absolutum quod actum exhibet in se necessarium, quin ad finem quemdam referatur.

(2) Der Kategorische Imperativ ist also nur ein einziger und zwar dieser; handle nur nach derjenigen Maxi me durch die du zugleich wollen kannst, dasz sie ein allgemeines Gesetz vverde.—-Handle so als ob die Maxime deiner Handlung durcli deinen Willen zum allgemeinen Naturgesetze werden sollte. —Handle nach der Maxime die sich selbst zugleich zum allgemeinen Gesetze machen kann. Grundleg. zur Metaph dcr Sitten. I. Abschn. passim. — Item Einleitung: Deroberste Grund-satz der Sittenlehre ist also ; handle nach einer Maxime die zugleich als allgemeines Gesetz geiten kann. — Item JCritik der fraktiscJun Vernuft § 7. Handle so dasz die Maxime deines Willens jederzeit zugleich als Princip einer allgemeinen Gesetzgebung gelten könne.

(3) Ut videre est, Kant honestatis principium ponit facultatem concu-piscendi, quatenus ea ex principiis rationis purae ad bonum determinata est; quam voluntatem (Wille) nuncupat, minime vero liberum arbitrium (freie Willkiihr) secundum se spectatum, quo scilicet homo, positis ad agendum requisitis, finem petere vel negligere valet: «Das Begehrungs-vermögen dessen innerer Bestimmungsgrund, folglich selbst das Belie-ben, in der Vernunft des Subjects angetroffen wird, heisst der Wille. Der Wille ist also das Begehrungsvermögen nicht sowohl (wie der

ocr page 166

— 150 —

Haec Kantii de lege morali doctrina ex ejus prin-cipiis metaphysicis directe fluit. Omnes videlicet ra-tionis purae ideae, quales sunt ideae infiniti, necessarii, absoluti, entis. substantiae, etc. , raerae rationis for-mae sunt, de quarum veritate objectiva directe cons-taie nequit. Mens sane ubi cogitat, ideis istis, quae rationem funditus constituunt, atque adeo ineluctabi-liter se menti imponunt, necessario inhaeret; verum ab omni elemento empyrico sejunctae, valore objectivo plane carent et regula mere subjectiva haberi possunt; quippe quae inserviant duntaxat ut elementis empi-ricis, nempe, intuitionibus (sensu kantiano), concepti-bus judiciisque informandis et regendis successive uniantur (1).

Quae principia si ordini morali accommodantur, da-tur regula morum quae necessaria quidem, absoluta et universalis habenda, sed nihilominus prorsus subjectiva et mera rationis purae forma est. Doctrina itaque Kantii metaphysica suum palmare vitium cum doctrina morali communicat, unde, refutata ilia, haec jam sponte corruit. Cum porro objectivus idearum valor jam sat superque alibi sit stabilitus, bic notasse satis sit quantopere erret Kant, qui ordinis moralis

Willkiihr) in Beziehung auf die Handlung, als vielmehr auf den Bestim. mungsgrund der Willkiihr zur Haudlung, betrachtet, und hat selbar für sich eigentlich keinen Bestimmungsgrund, sondern ist sofern sie aie Willkiihr bestimmen kann, die praktische Vernunft selbst. Die Met. Jes Sit ten. Einleitung. igt; — Hue spcctant quae habet Kritik der praktischen Vernunft^ § 8. Die Autonomie des Willens ist das alleinige Princip aller moralischen Gesetze und der ihnen gemassen Pflichten ; alle Heteronomie der Willkiihr gründet dagegen gar keine Verbindlichkeit sondern ist vielmehr dem Princip derselben und der sittlichen Kur des Wiilens entgegen.»

(1) »Die reinen Begriffe und Ideen haben nur einen regulativen, keinen consitutiven Gebrauch.quot; Kritik.

ocr page 167

1

i — 151 —

J

principium mere formale ponit, cum tarnen is ordo qui objectivus est, et relationibus realibus inter entia reapse existentia constat, reali principio omnino indigeat.

142. Rationistarum autem doctrinam hac generali propositione impugnabimus :

Ratio non primum honestatis principium est et regula ultima. Etenim.

1° Nulla a ratione repeti potest proprie dicta ohli-gatio, nee activa nee passiva ; ad utramque enim conden-dam voluntas superior, a voluntate obliganda prorsus diversa postulatur. Ratio regulam ostendere, non autem obligantem reddere valet. Quare qui contra regulam mere subjectivam agit, irrationalis quidem, imo, si lubet, absurdus erit, sed inde nullo modo pravus dici poterit. Qui enim solius rationis imperio non obtemperat, lo-gicam quidem non autem honest at em offendit. Ratio igi-tur voluntatem Qiorali vinculo adstringere neqnit, quare supra rationem principium existat necesse est, quod voluntatem ad legis moralis praecepta, secundum rationis dictamen implenda, obliget.

Nee juvat dicere cum Kant legem moralem modo absoluto seu categorico imperare et ah omnibus necessario servandam se exhibere ; si enim rationis practicae dictamen aliquid vere imperet, id ex eo tantum habere potest quod aliquid a superiore voluntate jam impe-ratum edicat; cum autem voluntas superior nulla ag-noscatur, restat ut ratio omni obligandi vi plane carere dicatur.

2° Nee legis moralis sanctio a ratione statui potest, ut patet; quare et hac ex parte lex a ratione positai utpo-te sanctione omnino destituta, inefficax et nulla foret (1).

(1) Kant saactionem quamdam, nempe naturalem virtutisfelicitatisque harmoniam agnoscit: quam harmoniam cum nee ratio efficere valeat, nee

ocr page 168

— 152 —

3° Nec quae honestati essentiales sunt notaeneces-sitas, immutabilitas, etc. , cum posito principio stare possunt; humana enim ratio, cum finita sit, nece=sario contingens et mutabilis est, atque adeo quae tali principio nititur moralitas et ipsa contingens et mutabilis erit. Bonum et malum cum homine inchoasset et cum eodem desinere posset.

4° Rationalistae primum ordinis moralis principium cum criterio, necnon regulam honestatis objectivam cum subjectiva penitus permiscent. Ratio nimirum in lege morali absolvenda atque in obligatione contraben-da quasdam babet partes, nempe legis obligationisque cognitionem adipiscitur, atque efficit ut volantas obligatione in actu secundo adstringatui\', et actiones agen-ti imputari queant. Unde ratio est principium cognitionis tum legis tum obligationis; sive est via qua regula objec-tiva fit subjectiva. Exinde vero ratio nulla modo principium existentiae seu causa legis et obligationis dici potest, baud magis quam causa mundi, qui, perinde ac lex moralis, ratione cognoscitur.

5° Tandem quod supremum habent honestatis prae-ceptum.-rationi convenienter agas, seu ut aliis verbis enu-ntiat KanL: Sic agas ut singularis taae actionis regu la universalis esse queat lex, praeceptum quidem est, regulam honestatis subjectivam exhibens, sed non est supre-

res sua sponte procurent, Kant concludit existere Deum qui earn absol-vat. Verum, ex suo systemate, nec memoratam harmoniam, nec Dei exis-tentiam ut veritates objectivas agnoscere potest. Non harmoniam, quippe cujus idea, cum ad rationem puram pertineat, a priori et mere subjectiva est. Non Dei existentiam, quia ex idea mere subjectiva ad existentiam objectivam concludere non licet. — Cieterum data Dei existentia, nihilominus deficeret legis naturae sanctio, quandoquidem nihil causae esset, cur Deus sanciret legem, quae, cum, a sola ratione di-manet, Ipsi prorsus aliena esset.

ocr page 169

— 153 —

mum, cum hoc non ex seipso, sed ex principio altiori, vide licet ex voluntate divina, hominem secundum rationis suae dictamen agere jubente, comprobandum sit (1)

Cap. V. De doctrina qdae natukam eekdm ordinis

moralis principium statuit.

143. Nonnulli phiLosophi ordinem moralem ideis rationis mere subjectivis fundari non posse intelligentes, ad principium objectivum confugiunt, nempe ad creata-rum rerum naturam, ex qua tamquam ex proprio fonte legem, obligationem sanctionemque derivant. Rerum natura, sic aiunt, obligandi vim in seipsa habet, nec ad jussa sua efficaciter imponenda opuk est, ut ad principium anterius et altius, ad Deum scilicet alligetur. Dens est quidem ordinis moralis auctor tamquam causa ex-trinseca seu naturae conditor, sed ipsum ordinem, ut proprium ordinis principium, non ingreditur. Isimirum ordo moralis, perinde ac ordo logicus et mathematicus, semoto Deo, in se subsistit et plane absolvitur, natura rerum tamquam proprio principio nitens, Quare nec ad scientiam moralem (quae ordinis moralis expressie est) constituendam opus est, ad Deum usque intellectum assurgere, sed rerum naturam animadvertisse sufficit. (2)

(1) Rationalismus 3a Syllabi improbatur propositione : «Humana ratio, nnllo prorsus Dei respectu habito, unicus est veri et falsi, boni et mali arbiter sibi ipsi est lex et naturalibus suis viribus ad hominum ac po-pulorum bonum curandum sufficit.quot;

(2) Expositam doctrinam multi ex schola eclectica philosophi amplec-tuntur, inter quos CI. Jouffroi, qui suam mentem his verbis declarat. »L\'ordre universel est une loi qui se légitime par elle même, qui oblige immédiatement, qui n\'a besoin pour se faire respecter et reconnaitre, d\'invoquer rien qui lui soit étranger, rien qui lui soit antérieur ou supérieur... . Rattaché a sa substance éternelle l\'ordre sort de son abstraction métaphysique ct devient rexpression de la pensee divine: dès

ocr page 170

— 154 —

Hinc primum honestatis praeceptum sonat: Naturae rerum convenienter vivas.

114. Memorati systematis palmare vitium est quod in secundariü et relativo principio sistit, quare veri-tatum moralium veram rationem reddere non valet, quod ex sequenti patebit propositione :

Mundi universt ordo seu rerum natura non est pri-num honestatis principium et regula ultima. Etenim 1° Bonum et malum morale ex sola natura rerum derivari nequit. Nam a. Bonum et malum, ipsis fa-tentibus adversariis, absolutum, necessarium, im-mutabile, aeternum est; natura rerum autem, quod ad essentiam physicam attinet, est relativa, contin-gens, mutabilis, temporaria; bonum igitur et malum morale ex rerum natura repiti nequit, quia princi-piatum principio majus esset. h. Dein ut quod rerum naturae congruat, bonum, quod eidem repugnet, ma-

lors aussi la morale montre son coté réligieux. Mais il n\'était pas be-soin qu\'elle le montrat pour qu\'elle fut obligatoire.. , . Seulement quand Dieu apparait comme substance de l\'ordre, si je puis parler ainsi, comme la volonté qui 1\'a établi, comme rintelligence qui l\'a pensé, la soumission réligieuse s\'unit a la soumission morale, et par la encore Tordre deviant respectable. »Cour de droit naturel. Lec. 2.

Haud aliam sententiam amplectitur 111. Guizot, qui in opere cui titu-lus: Histoire de la civilisation en Europe^ Lec. 5, haec scribit; »Pour ceux d\'entre vous qui ont fait des études philosophiques un peu éten-dues, il est, je crois, évident aujourd\'hui que la morale existe indépe\'i-damment des idéés religieuses, que la distinction du bien et du mal moral, 1\'obligation de fuir le mal et de faire le bien, sont des lois que l\'homme reconnait dans sa propre nature, aussi bien que les lois de la logique, et qui ont en lui leur principe, comme dans sa vie actuelle leur application. Mais ces faits constatés, la morale rendue a son in-dépendance, une question s\'élève dans 1\'esprit humain ; D\'oü vient la morale ?quot;

Eamdem doctrinam inter philosophos catholicos, post Gerdil, propugnat R. P. Chastel. Cnf. Lcs rationalism\'s cl les traditienalistes. Chap. 5.

ocr page 171

- 155 -

lum dicatur, poscitur ut prius ipsa natura bona pro-betur; jam autem cum ratio cur natura bona sit, non in ipsa natura, sed in Bono absoluto seu volun-tate Dei, tantum reperiatur, liquet bonum et malum, seposita divina voluntate, definiri omnino non posse.

2° Nee obligatio ex posito principio repeti potest, Semoto enim Deo, obligandi auctoritas nullibi in rerum natura residet. In sola enim hominis ratione et voluntate quaeri posset. Verum ratio voluntati praelucere quidem valet, non autem vinculum morale imponere; nee valet voluntas seipsam ligare. Minime igitur vera obligatio stabiliri potest, si in rerum natura sistitur, et non ad Deum, solam obli-gationis originem, ascenditur.

3quot; Nee legis moralis sanctio a rerum natura fluit; baec enim, si a Deo sejungatur, non habet unde bominis beatitudinem aut infortunium aequa et sta-bili ratione procuret.

145. Schol. Adversarii obligationem et sanctionem boe modo comprobare conantur.

a. Ohligatio oritur ex ratione, quae dictat omne ens rationale naturae suae relationibus consentanee vivere debere, ne excidium sibi paret.

h. Sanctio autem ex ea babetur quod ens morale, prout relationibus suis naturalibus convenienter aut adverse agit, perficitur aut destruitur, atque adeo fe-licitatem aut infortunium sibi parat (1).

Verum probatio ea plane infirma est, etenim ;

(1) »On nous demandera quelle est la force de cette obligation et quelle est sa source ? La raison nous dit que tout être raisonnable doit agir conformément a sa nature et aux rapports essentiels qui lient aux autres êtres, sous peine, en allant contre sa nature, de marcher a la contradiction, au désordre, a la destruction : voila la loi. Or, qui va a la destruction et a la souffrance, doit la trouver: voila la sanction.quot;

ocr page 172

- 156 —

a. Cum ratio naturales relationes apprehendit, utique obligatio in acta secundo nascitur; verum ratio in ea obligatione inducenda non in modum prin-cijni, sed in modum medii agit. Ration em videlicet intercedere oportet ut obligatio, a voluutate superiore imposita, hominis voluntatem attingat, et ad rola-tiones natmae servaudas adstringat. Principium itaque obligationis divina est voluntas, quae, interveniente ratione, suum effectum in voluntate humana producit. Unde, si voluntas divina semovetur, ratio naturae relationes ostendere quidem poterit, minime autem iis obligandi vim imponere ; quare, cum vera obligationis causa plane ablata sit, bomo, contra naturam agens, irrationalis et sibi novicus, non autem improbiis dici poterit.

b. Sanctionem in hominis perfectione aut ruina sitam esse verum est; sed eae voces, si concrete, ut par est, sumuntur, nihil aliud sonant ac plenam Veri et Boni absoluti seu Dei possessionem aut privatio-nem ; quo patet sanctionem, quam absque Deo ponunt, vocem esse inanem, quae significatione plane caret.

4° Deus non tantum ordinis moralis principium, sed et primarius finis est; unde si Deus ab eo ordine semovetur, relationes hominis erga Deum, seu reli-gio, quae maximam et altiorem legis naturalis partem efficit, excluditur, atque adeo or do moralis mancus plane efc mutilus ponitur.

5° Hinc quod constituitur primum praeceptum, nempe, verum naturae convenientcr agas, est sane legis naturalis praeceptum, idque generale, non autem primum, quia ejus ratio non in ipso sed in divina voluntate habetu\'. Si enim quaeritur quare naturalibus ^ntium relationibus convenienter vivendum sit, respondendum est: quia voluntas Dei ordinem naturaleui conservari jubet,

ocr page 173

- 157 —

perturbari vetat. Unde denuo constat Dei voluntatem non autem rertim naturam, ordinis moralis verum et proprium esse principium.

Concludimus. Deus non est causa extrinseca tantum ordinis moralis, quasi praeter eum existere et ab-solvi posset; sed Deus ad ipsum ordinem penitus pertinet, ipsum ut elementum prorsus necessarium, nempe ut proprium principium et finis proprius, is-que ultimus , omnino ingreditur; ita ut qui ab eclec-ticis fingitur ordo moralis ad summum veri ordinis quaedam disparata fragmina sint, de quibus nescitur unde deriventur, vel quo tendant.

Patet hinc quam falso asseratur ordinem moralem baud secus atque ordinem logicum vel matbematicum, seposito Deo, constare atque absolvi (1). Ordo logi. cus nirairum, qui mere formalis est, formalibus princi-piis nititur, nempe principiis identitatis, contradic-tionis et convenientiae, ex quibus omnes leges logicae suam rationem baben\', quin ad Deum assurgere opus sit. Idem dicendum est de ordine matbematico, qui in axiomatibus quibusdam fundatur, ex quibus tota deduc-tionum series ultimo pendet. Ordo autem moralis est realis, et, quod caput rei est, Deo tamquam proprio principio, ut ex disputatis perspicuum est, penitus nitens; ita ut, semoto Deo, nulla veritatum moralium vera ratio dari possit; quare ordo moralis, qua Veritas intellectus est, seu scientia moralis, plane solvitur si Dei idea ei adimitur, sicut idem ordo, qua Veritas

(l) «Dieu, a-t-on dit, est la source de la morale, done elle repose sur lui. Oui, Dieu est la source de tous les êtres, de toutes les vérités, des vérités morales comme des vérités mathématiques ; cependant ne peut-On prouver les vérités mathématiques sans recourir au dogme de l\'existence de Dieu.»

ocr page 174

— 158 -

rei est, in totum corrueret, si Deus auferri posset. Unde (ut advcrsariorum comparationem emendemens) sicut ordo logicus, eliminatis memoratis principiia , necnon, sublatis axiomatibus, ordo mathematicus ex-trui omnino nequit; ita nec ordo moralis, si ex eo Deus relegatur, constare potest.

Tandem et haec argumentatio manca est: Qui ani-mum rationalem et liberum inficiatur, ignorat vel non attendit, nihil minus obligationibus suis vere subest; ergo pari ratione lege morali adstrictus manet qui Deum seponit (1). Sane vero nemo obligatione sua eximitur propterea quod animum spiritualem vel etiam Deum inficiatur ; quia, non obstante negatione, et Deus et negantis animus et hujus relationes naturales, at-que adeo ex bisce dimanans obligatio re ipsa existere perseverat. Sed ea res bic non agitur. Inquirendum namque est an ordo moralis oitra animum spiritualem vel Deum existere, atque an systerna morale quod animi vel Dei dogma repudiat constare possit. Jam autem aper-tum est ordinem atque adeo scientiam moralem constare non posse nisi admittant et Deum et animum spiritualem; quia necessariis obligationis principio sub-jectoque sublatis ipsa obligatio tollitur. Ergo sive Deus sive animus seponatur , ordo moralis nec esse nco de-monstrari potest, cum et Deus et animus necessaria illius ordinis elementa sint.

Cap. VI. De doctrina voluntatis dei libekae.

146. Doctrinam quae a Dei voluntate libera omne

(!) « L\'exislence en nous d\'une ame spirituelle et libre, comma sujet de cette obligation, est nécessaire aussi. Cependant, celui qui méconnait et ignore ou n\'a pas présente a l\'esprit la spiritualité de 1\'ame, n\'est-il pas toujours obligé de reconnaitre et d\'accepter la loi du devoir? II en est de même de celui qui ferait abstaction de l\'existence de Dieu.»

ocr page 175

— 159 —

boni et mali moralis discrimen repetit inprimis pro-pugnavit Occam, Duns Scoti discipulus, et nominalismi medio aevo famosus assertor. Sentent. I. II. Qn. 19 haec habet: „Ea est boni et mali moralis natura, ut, cum a Uberrima volunlate sancita sit et definita, ab eadem facile possit amoveri et refigi, adeo ut, matata ea voluntate, quod sanctum et justum est, possit eva-dere injustum.quot; Ultimum itaque honestatis fundamen-tum est voluntas Dei libera, qua Deus, nulla rationis idea praelucente, omne bonum et malum morale pro libito statuere et tollere potest; ita ut quidquid Deus bonum esse libere voluerit, id ideo bonum sit, malum tamen evasurum, ubi, mutata voluntate, id idem malum esse statuerit. Unde nullum essentiale boni et mali moralis datur discrimen (1).

(1) Eamdem doctrinam Cartesius profitetur. »11 répugne, inquit, que la volonté de Dieu n\'ait pas été de toute étemité indifférente a toutes les choses qui ont été faites, ou qui se feront jamais, n\'y ayant aucune idéé qui représente le bien ou le vrai, ce qu\'il faut croire, ce qu\'il faut faire, ce qu\'il faut omettre, qu\'on puisse feindre avoir été l\'objet de 1\'entendement divin, avant que sa nature ait été constituée telle par la détermination de sa volonté. Et je ne parle pas ici d\'une simple prio-rité de temps, mais bien davantage, je dis qu\'il a été impossible qu\'une telle idéé ait précédé la détermination de la volonté de Dieu par une priorité d\'ordre, ou de nature, ou de raison raisonnée, ainsi qu\'on le nomme dans 1\'école, en sorte que cette idéé du bien ati porté Dieu a élire l\'un plutót que l\'autre. Par exemple,. .. il n\'a pas voulu que trois angles d\'un traingle fussent égaux a deux angles droits, puisqu\'il a con-nu que cela ne se pouvait faire autrement, mais paree qu\'il a voulu que les trois angles d\'un triangle fussent nécessairement égaux a deux angles droits, pour cela, cela est maintenant vrai, et il ne peut autrement, et ainsi de toutes les autres choses.quot; Alibi ait: «II a été aussi libre a Dieu de faire qu\'il ne fut pas vrai que toutes les lignes tirées du centre a la circonférence fussent égales, comma de ne pas créer le monde-„Alibi tandem: «II est inutile de demander comment Dieu eutpu faire de toute étemité, que deux fois quatre n\'eussent pas été huit,quot; Eidem sententiae suffragatur Puddendorf. De jure nat. et gent, I. 1. c. 2.

ocr page 176

- 160 —

Doctrinam earn erroneam esse ex iis quae Cap. II disputavimus perspicuum est. Ibidem enim stabilitum fuit bonum et malum morale, perinde ac verum et fal-sum, ultimo definiendum esse ab absoluta et neces-saria Dei essentia, quae, divina intercedente ratione, voluntatem devinam detsrmlnat. Dei videlicet essentiam ut bonum absolutum comprehendit divina ratio, quae praeterea relative bonum ejse percipit quidquid bono absolute essentialiter congruit, relative malum quidquid eidem essentialiter repugnat. Quod autem bonum absolutum exhibet divina ratio, id, ex natnrae suae conditione, necessario vult et amat voluntas ; quae simul quidquid bono absolute essentialiter convenit, necessario amore, qnidquid eidem adversatur, necessario odio prosequitur. Porro cum Dei essentia immutabilis sit, itidemque immutabile quidquid ei essentialiter con-sentaneum aut oppositum est, voluntas inhaecimmu-tabilia, sibi a ratione exhibita, aeterno et necessario amore aut odio ferri perseverat. Nequaquam igitur Dei libera, a divina essentia et ratione sejuncta, voluntas bonum et malum morale constituit mutabile; sed quod necessariae et immutabili Dei naturae essentialiter consentaneum aut oppositum esse percipit divina ratio, id immutabiliter et necessario divina voluntas jubet aut vetat, atque ita honestum et iniicnes-tum statuit.

Cap. VII. De systemate divinae rationis, a volüntate

sejtjnctae.

147. Quidam philosophi, si honestum et inhonestum a libera Dei volüntate, seclusa ratione, false repetunt, baud rectius alii a sola divina ratione, seposita volüntate, hones latem derivant. Hi nimirum rationem crea-tam moralitam constituere non posse intelligentes, ra-

ocr page 177

— 161 —

tioni religant increatae, quae legis naturae jussa enti morali dictat, eisque, quin divina voluntas intercedat, obligationem addit. Unde primi praecepti formula haec est: Rationi divinae, convenienter agas.

Quae doctrina omnino manca est. Enimvero ratio divina actionum humanarum legis exhibet quidem, eas autem non condit nee obligationem imponit, utpote quod ad divinam spectat voluntatem. Quare si illa homini viam, qua gressum ad finem suum dirigat, os-tendit; haec ad monstratam viam prosequendam ad-stringit.

Unde nee primum praeceptum idoneum est; quippe quod caetera praecepta materialiter quidem continet, quatenus scilicet quae enti morali agenda sint, plene emintiat; minime vero formaliter, cum causam quare sint agenda, non edicat.

cokollakium.

148. Variae, ruas recensuimus, de re morali falsae sententiae eo collineant ut nostram thesin indirecte comprobent. Cum enim ordinem moralem nee cum impiis inficiari fas sit, nee ab utilitate privata aut publica desumere, nee ab hominis sensu morali aut ratione derivare, nee a rerum natura, imo nee a Dei voluntate aut ratione separatim posilu doducere liceat, superest ut Dei vüluntas, secundum divinae rationi s

dictamen, kx summa süo CkEATORIS juke, entia moralia divinae essentiae semper consentanee agere jubens, verum ordinis moralis principium statuatur.

Ad Deum itaque erectas tollamus mentes, erect as et animos, ut quod ipse cogitat, et nos cogitemus, quod. ipse vult, et nos velimus. Ad principium a quo veni mus, custoditis relationibus, nobis revertendum est, ut in Ipso finem nostrum consecuti, audire mereamur a

11

ocr page 178

— 102 —

Sedente in throno: „Ego sum Alpha et Omega initium et finis... Qui vicerit, possidebit haec, et ero illi Deus, et ille erit mihi filius (1).quot; Quo tandem coelesti potiti civi-tate „cujus rex Veritas, cujus lex charitas, cujus modus aeternitas (2),quot; atque divino gaudio jugiter inebriati, perfecta felicitate fruemur.

(1) Apoc,, c. 20, v. 6 et 7.

(2) S. Aug., Ep. 138 ad Marcel.

ocr page 179

PARS POSTERIOR.

OK O F1 F1 1 C I 1 s.

PKAENOTANDA.

149. Officii notio , principium , necessitas, — In priore Ethicae parte generaliora honestatis principia exposui-mus; praesertim omnis honestatis ultimum fundamen-tum et primum principium investigavimns. In hac altera autem parte peculiaria et ad praxim propius spectantia principia exponenda et probanda veniunt. In priore nam-que parte, ex stabilito primo honestatis principio, sup-remum hoc definitum est morum praeceptum: Semper velis quae Deus vult; cui hoc aliud subest generale praeceptum ; Vivas naturalibus relationibus has congrum-ter; sive ; serva stabilitum a Deo ordinem; sive : Fin em tuum convenientibus actibus petas. In hac vero parte in-quiritur quid speciatim voluntas Dei agendum praes* cribat, quaenam sint ex parte rei illae naturales rationes servandae, quinam sint actus quibus naturalis ordo servetur et finis attingatur. ITi porro actus quos homo ex divina voluntato legisque naturalis praecep-tis ponere aut omïttere tenetur, Officia vocantur, unde haec altera Ethicae pars recte inscribitur: De Officiis.

Officium autem est actio ad quam ponendam aut omit-tendam ens morale obligatur; brevius ; Actio debita.

Ex supra disputatis facile colligere est quodnam sit officiorum primum principium seu ultima ratio: sicut omnis lex et obligatio, ita et officium a Dei creatoris voluntate ultimo repetendum est.

ocr page 180

— 1G4 -

Colligitur etiam fieri non posse ut homo unqnam ab omni officio liber sit. Cum enim divina voluntas neces-sario ita hominem naturalibus ralationibus adstringat, ut esse nequeat, quin simul relationibus illis saltern in actu primo ligetur , palam fit itidem esse non posse hominem, quin ipsi officia incumbant.

150. Officii dioisio. — Officia dividunfur : 1° Ratione originis, in natnralia et positivo,; prout ex lege naturali aut positiva emanant.

2° Ratione actus, in affirmativa aut negativo, j prout actum ponendum aut omittendum designant.

3° Ratione obligationis , in perfecta aut imperfec\'a; prout obligationem definitam et strictam sibi annexam habent, aut vagam et minus strictam.

4° Ratione subjecti, in generalia et peculiaria; prcut omnibus incumbunt hominibus, aut quibusdam tantum.

Demum 5° Ratione finis sen objecti, in officia homi-nis erga Deum, erga seipmm et erga alios.

Hac ultima distinctione nititnr posterioris Ethicae partis divisio. Complectitur videlicet ista pars tres libros, quorum.

. Ius disserit de officiis hominis erga Deum ;

IIUS de officiis erga seipsum ;

IIIUS de officiis erga alios homines.

Quae officiorum genera sub tribus his generalibus praeceptis continentur: Deum cole; Teipsum ptrfice Alios dilige.

151. Officiis quae respondeant jura. — Officio invio-labile inhaeret jus ad ea, quae implendo officio neces-saria sunt. Deus enim, infinite sapiens et bonus, obligationem imponere nequit quin simul obligate conce dat facultatem habendi et faciendi quidquid ad eam exsequendam opus habet, necnon prohibeat ne alii eum a praestando munere impediant.

ocr page 181

Hinc triplici quod homini incumbit oiticiorum generi, erga Deum, seipsum et alios, triplex respondet genus j urium.

1° Jus petendi, secundum divina praescripta, ulti-mum finem. 2° Jus seipsum servandi et perficiendi. 3° Jus jungendi et colendi cum aliis societatem. Quibus additur ■ium, ad tria genera simul spectans, jus tuitio-nis, sen jus resistendi iis qui nos ab officiis nostris exsequendis impediunt.

LIBER PRIMUS.

UE OFFICIIS HOMINIS ERGA DEUM SEU DE RELIGrlONE.

Cap. I. De religionis notione et distinctione.

152. Religionis notio. — Comple.rus relationum seu of-Jiciorum hominis erya Deum dicitur Religio; a verbo religandi, quia homo officiis illis reapse erga Deum ligu-tur (1). Quamvis homo relationibus aeque naturalibus erga societatem et erga seipsum ligetur, nihilominus sola erga Deam complexio per eminentiam Religio vo-catur : 1° quia homo arctiori, emineutiori, et, si ita loqui fas est, magis natural! modo erga Deum ligatur. Ad Deum enim lefertur tanquam ad ultimum sunm tLnem, in cujus consecutione summa et perpetua hominis est perfectio et felicitas, cum ad seipsum et ad societatem tanquam ad intermedios fines tantum rete-ratur, ex quibus transiens tantum et incompleta perfectio et felicitas oritur. 2° Dein officia hominis erga

(1) Ita S. Augustinus. Ciceroni religio a relegendo est, quia quae ad divinum cultum pertinent animo relegenda, i. e^ frequenter reputanda sunt. Sub judicc lis sit.

ocr page 182

— 166 —

Deum sunt caeterorum necessarium fundamentum, adeo ut, his sublatis, caetera omnia eo ipso tollantur.

Ut videre est, ad religionetn solae relationes er ga, Deum directe pertinent; indirecte vero spectant etiam relationes hominis erga se et erga alios quippe quae relationibus erga Deum omnino nituntur, ita ut illae violari nequeant, quin et hae simul violentur: viola-tur quippe relatio submissionis erga Deum, qui homini et se servandi et alios diligendi obligationem imponit-

Religio duplici sensu intelligi potest: qua veritos re1 et qua Veritas intellectus est. Qua Veritas rei, religio ipsas Deum inter et hominem relationes in se spectatas designat; qua Veritas intellectus, relationum earum cognilionem significat.

Religio , si tota sumitur, tum memoratas relationes, tum earum terminos complectitur. Duplicem igitur ha-bet partem: dogmaticam scilicet, quae dogmata cog-noscenda comprehendit, naturamque terminorum, Dei et hominis spectat; atque moralem, quae praecepta servanda complectitur et relationes ipsas exhibet. Quae ultima tantum ad Ethicam pertinet.

Religionis autem dogmata duplicis sunt ordinis; alia scilicet rationalia vocantur, quae ratio, suis natarali-bus viribus, suo nativo lumine detegere et probare valet; alia sup er rationalia, ad quae cognoscenda ratio auxilio supernaturali indiget, quia ea nativo sue lumine et naturalibus suis viribus detegere non potest. Quae dogmata \\ulgo mysteria nuncupantur.

Praecepta etiam duplicis sunt ordinis ; naturalia, quae ex natura hominis necessario emanant. et aDeiabso-luta voluntate derivantur ; positiva, quae naturalibus praeceptis libera Dei voluntute superaddita sunt.

153, Religionis distinctio. — Hinc religio qua natu-ralis et qua supernaturalis considerari potest. Religio

ocr page 183

- 167 —

qua supernaturalis complectitur a. dogmata superratio-nalia et positiva praecepta ; necnon h. dogmata quae -dam rationalia et naturalia officia, quatenus haee di-vina revelatione cognoscuntur et probantur. Religie autem qua naturalis complectitur rationalia dogmata et naturalia officia, quatenus utraque propriis rationis vi-ribus intelligi et probari possunt; quae religio naturalis audit; 1° quia complectitur officia, quae ex hominis natura manant, et dogmata, quorum cognitio ad ejusdem naturae perfectum pertinet; 2° quia ejus veritates, natura duce, hominis menti innotescunt, imo ab ortu inditae seu innatae sunt, i. e. Kominis rationem poten-tialem constituunt, et sese, ubi requisitae adsunt con-ditiones , spontanee produnt, rationemque actualem efficiunt; ita ut eas ratio naturali sua evolutione cognoscat, iisdemque naturali persuasione adhaereat.

154. Religio nis naturalis et supernaturalis necessitudo.— Religio naturalis et supernaturalis ratione quidem distingui, non autem reipsa sejungi possunt. Quare misere errant rationalistae, qui dictitant solam natura-lem religionem sufficere, nec dogmatibus superrationali-bus nec positivis praeceptis opus esse, ut ultimum finem consequamur. Contra quos sit:

Prop. I. Una religio naturalis homini, ad finem ultimum etperfectam félicitatem assequendam, non sufficit.

Etenim; 1° Facta multa, et ratione evidenter cognita, ostendunt Deum humanum genus fuisse allocutum, eique dogmata superrationalia, haecque credenda manifestasse, necnon positiva praecepta, feaec^we semzwda imposuisse. Porro cum ad utrumque Deus manifeste jus habeat, jam per se liquet hominem et dogmata ea credere et praecepta servare teneii. Unde jam constat solam naturalem religionem homini hand sufficere, aed ei et supernaturalis cognoscendac et servandae obligationem incumbere.

ocr page 184

— 168 —

2° Idem non minus luculenter liquet, si ad ultimum hominis finem speciatim animus attenditur. Quern finem in perfecta Dei possessione consistere ratio probat qui-dem, sed minime statuit utrum possessio ea naturalis, an supernaturalis sit; nsmpe utrum homo, solis naturali-bus intelligenüae et voluntatis viribus, Deum sit am-plexurus; an vero, ad majorem fruitionem, naturalibus bominis viribus supernaturales additurus sit Deus.— Rationalistae quidem asseverant, hominem ad mere natu-ralem Dei possessionem conditum esse; quam tamen assertionem ratio non modo non probat, sed plane falsam esse indirecte, ex revelatione scilicet, luculenter osten-dit. Ex Dei enim testimonio, quod recta ratio recusare nequit, certissime constat et hominem ad finem superna-turalem, videlicet a:l supernaturalem Dei possessionem luisse creatum; et ad finem ilium consequendum, mediis supernaturalibus indigere et uti debere. Quare naturalis religio minime idonea est, quae hominem suum vcrum finem doceat, efficacia media subministret atque ad abso-lutam felicitatem conducat. Homo igitur qui, sola nutu-rali religione contentus, supernaturalem, quam Deus superaddidit, negligendam ducit, suum verum finem plane ignorabit, mediis ad finem requisitis carebih; et consequenter hunc suum finem indubitanter amittet, summumque infortunium incurret.

Itaque religio naturalis nec omnia dogmata homini cognoscenda, nec omnia officia implenda continet. Unde in ea sistere homini non licet, quippe cui a Deo obli-gatio imposita est ut etiam revelata dogmata et prae-cepta amplectatur, et ita suum ultimum finem et abso-lutam felicitatem consequatur.

3° Alia demum est ratio, cur naturalis religio supernatural opus habeat, nempe quia, hac semota, religio naturalis, si facti non juris quaestlo est, perfecte cog-

ocr page 185

— 169 —

nosci et plene servari ab homine nequit; qua de re infra fusius dicemus (1).

Verum si naturalis religio a supernaturali sejungi nequit, nec ipsa supernaturalis a naturali separari potest; quare sit.

Prop. II. Religio supernatiiralis naturali tamquam fun -damento nititur.

Etenim, hac intercedente, religio supernaturalis ho-mini imponitur. Humana enim ratio religionem super-naturalem addiscere non posset nisi notiones juris, obli-gationis, honesti et inhonesti intellexerit, et Deum providum et justutn existere cogaoverit, Nec hu-mana voluntas positivis legibus a Deo potuisset ad-stringi, nisi jam naturalibi;s sit devincta, quandoquidem positivas relationes naturae cntis necesse sit congruere. Ergo ut homo supernaturalem religionem accipere pos-sit, naturali jam teneatur oportet (2).

(1) llanc necessitudincm praeclaiis his verbis edicit illustris Galliae episcopus : «Le christianisme seul est le conservateur, le restaurateur, le promoteur de la religion naturelle ; lui seul en maintient toute I\'inte-grité doctrinale au moyen de ses enseignements précis et inllexibles J lui seul en obtient toute I\'observation pratique au moyen des secours et des graces qu\'il procure. *Mgr Pit. Les prlnclp. erreurs ihi temps présent. § XI.

(2) Hue spectat quod laculenter de liberi arbitrii et gratiae relatione dixit S. Bernardus, De grat. et lib. arbitrio, c. 1: «Tolle liberum arbi-trium, et non erit quod salvetur. Tolle gratiam, et non erit unde salve, tur ; » quae sententia, si ad rem generaliter spectatara accommodatur-huc recidit; «Tolle naturale, et non habes quid ad ordinem superiorem provehatur : tolle supernaturale, et non habes unde provehatur. » — Hue pertinet quoque quod tradit schola : gratia non tollit naturam, sed per-perficit. S. Th. 1. qu. 1. a. 8, et quod praeclare S. P. Leo P. P. XUI *Non frustra rationis lumen humanae menti Deus inseruit; et tantum abest ut superaddita fidei lux intelligentiae virtutem extinguat aut im-minuat ut potius perficiat, auctisque viribus, habilem ad majora reddat. gt;t Ep, enc. Aeterni Patris.

ocr page 186

— 170 —

Prop. III. Nulla unquam temporis momenta humanum genus sola naturali religione adstrictum fuit.

Deus enim hominem ad finem evexit supei-naturalem, atq^ue adeo, cum infinite sapiens et bonus sit, eum etiam, a primo humani generis initio, supernaturali religione sibi adstrinxit, necnon revelatione finem ilium, et neces-saria ad eum consequendum media edocuit.

Cor. I. Hinc liquet distin ctionem religionis naturalis et supernaturalis non ad duplicem referri statum, in quo seorsim liumanum genus revera vixerit, sed ad duplicem ordinem, quem utrumque, ex Dei voluntate conjunctum. homo semper ot ubique araplecti tenetur.

Cor. II. Ex dictis dein patet quam insulse et inique agant rationalistae, qui, cum religionem supernatural em, quae tot tantisque signis se omnibus manifestam facit, repudient, eo ipso et rectae rationi, et vero ordinimorali, et suae ipsorum perfectioni felicitatique maximum important detrimentura.

Cor. III. Liquet tandem disciplinas omnes quae in homine cognoscendo vel dirigendo, modo quocumque ver-santur, ut sunt ethica, jurisprudentia, politica, historia, ipsa et medicina, si partem hominis supernaturalem negligaut, naturalem tantum considerantes, jam. hoc ipso necessario mutilas et in multis falsas, atque, ubi ad praxim accommodantur, minus efamp;caces et saepeinutiles imo quandoque vel exitiosas fore (1).

(1) Ut dicta et dicenda rite intelligantur, voces naturale et superna-turale definiendae sunt.

Naturale, quatenus praeseutem quaestionem spectat, aliud est stride, aliud late dictum. Stride naturale dicitur quidquid ad entis essentiam pertinet, quidquid ens in sua specie completum efficit , ccmplectitur itaque omnes entis proprietates constituentes et consequentes. Qua ratione homini naturalia sunt animus et corpus, seu explicatius : intel-Jectus, voluntas, sensibilitas et organa.

Jjite dicitur naturale quidquid enti, cum in suo esse completo jam

ocr page 187

— 171 -

Cap. II. De religione natoeaxi.

Art. I, De naturalis rdigionis necessitate.

155. Naturalis religio necessaria est. Hie stabiliendum venit, spectata Dei hominisque natura, necesse esse, ut Deus condendum hominem relationibus ad se ordi-net, seu ei religionem indat; ita ut, dato homine, eo ipso detur et religio (1). Sit igitur.

constitutum est, raodo quocumque convenit, idque evolvit et perficit. Qua ratione homini naturalis est v. g. cognitio gramatieae, possessio agri etc.

Superoaturale itidem distinguitur duplex. Stride et la/e dictum sive, ut ait Btllarminus: per se et per aceidens, sive tandem, ut distinguit Sylvius: ex substantia et modo simul et ex modo tantum. Supernaturale late dictum, seu per accidens, seu ex modo tantum, quod a recentiori-bus passim praeter- seu extranaturale vocatur, in se ad naturalem quidem pertinet ordinem, sed a potentia supra eum ordinem posita efficitur ; e. g. vita mortuo restituta, cognitio decalogi ex revelatione acquisita. — Supernaturale ex modo simul et ex substantia, seu per se, vocatur id quod non tantum divinitus producitur, sed quod secundum se naturae ordinem transcendit, et quo auxiliante, naturales potentiae effectus, sphae-ram propriam egredientes, attingere valent (Sylvius, I. qu. 57, a. 5.— Bellarm. Disp. Tom. 4, c. 5). Hujusmodi superaaturalia sunt dona quae originitus naturae humanae superaddidit divina liberalitas, et quibus totus homo ad statum, natura sua prosus superiorem, provectus erat: ordi-nitus videlicet ad beatificam Dei, post hanc vitam, visionem, atque adeo in hac jam vita gratia sanctilicante donatus.

Sub supernatural! stride dicto coi-tinetur superrationale, quod ad illud se habet ut ad genus species; supernaturale videlicet, quatenus rationem spectat, superrationale dicitur.

Ad Ethicam proprie spectat tantum religio quatenus naturalis est. Attamen ne haec maximi momenti quaestio manco plane et ambiguo modo tractetur, religionis, etiam qua supematuralis, habenda est ratio.

(1) Quae hie de religionis naturalis necessitate et existentia exponun-tur rationes, cum iis consonant, quae supra ad legis naturalis necessita-tem et existentiam stabiliendam allatae sunt. Hoc tantum differt: Ibidem generatim probatum est homini inesse naturales relationes servandas ; hie vero eae relationes magis definiuntur, et speciatim ostenditur homini esse relationes quibus ad Deum refenur^ et quihus servatis Deum petere et attingere tenetur.

ocr page 188

— 172 -

Prop. Deus homini religionem servandam necessario im-posuit.

I. Probotur ex Dei natura. 1° Ex ultimo creationis fine. Deus neccssario omnia entia propter se ipsum creavit, et alia quidem, intellectii quo eum finem cognoscere, et vohintate qua eumdem petere valent, praedita, immediate, alia vero, hisce dotibus carentia, mediate, ad se ordinans. Homo autem ratione et libera voluntate praeditus est, ergo ad Deum immediate est ordinatus, atque adeo ad Deum necesserio habet relationes. quas ratione cognoscere et voluntate servare debet: verbo, necessario babet religionem.

2° Ex Dei sapientia. Cum Deus sit infinite sapiens, necessario vult ut quaelibet res ad finem, naturae suae consentaneum , referatur. Atqui tota hominis natura Deum tamquam finem expostulat; ergo Deus quia infinite sapiens est, bominem ad se necessario ordinavit, eumque, utpote intelligentem et liberum, ad suiim finem petendum obligavit; ergo homini religionem necessario imposuit.

2° Ex Dei honitate. Deus, cum sit infinite bonus, non potuit hominem, veri cognoscendi bonique appetendi facultate praeditum, ad felicitatem non creare, atque adeo ad bonum quo possesso perfecte beetur, non ordinare; bonum porro, quo hominis facilitates exsa-tientur , solus Deus est (29) ; ergo Deus., quia infinite bonus, necessario voluit, ut homo ad se, ceu ad feli-citatis fontem, relationes et habeat et servet, et se possesso perfecte beatus fiat.

II. Probatur ex hominis natura, quae ita constituta est ut absque relationibus ad Deum nec esse nec con-cipi queat.

1quot; Homo a Deo creatur et servatur; quidquid habet, p, Dei munificentia accepit; quam ob causam, condi-

ocr page 189

— 173 —

torem suum, a quo necessario omnimode pendet. et cujus beneficiis ornatur, reverentia, obedientia, grato animo ct amore prosequi tenetur; habet igitur homo necessario erga Deum officia ; habet religionem.

2° Eeligionis necessitatem hominis facultates probant. Ad hominis naturam praecipue peitinent intelligentia et libera voluntas. Intelligentia autem alitur et per-ficitar cogniiione veri; voluntas amore boni. Nullum autem datur verum aut bonum praeter Deum, qui summa absolutaque veritas et bonitas, atque omnis veri et boni relativi fons est et exemplar (17). Habet igitur homo, ex ipsa facultatura suarum natura, relationes ad Deum, seu religionem.

156. Rationibus ex hominis natura petitis, quibus religionis necessitatem stabilivimus, opponuntur se-quentia:

Obj. i. Si religio ad hominis naturam pertineret, homo eam negligere non posset, quin eo ipso in exi-tium labatur; atqui multi sunt homines, qui, licet religionem flocci pendant, nihilominus corpore et animo vigent; ergo religio ad hominis naturam non spectat, nee proinde necessaria est.

kesp. A priori perspicuum est hominis intellectum et voluntatem non nisi summi veri cognitione, et sum-mi boni amore, tum in praesenti, turn praesertim in futura vita perfici et beari posse; unde jam constat intellectus et voluntatis commercium cum Deo sive religionem ad veram hominis perfectionem et felicita-tem omnino necessariam esse.

Quam veritatem a posteriori confirmat constans ex-perientia, quae atheos quosque intellectu corruptos et voluntate depravatos semper et ubique ostendit. Quare homini irreligioso ad summum inanis quaedam et f illax pertectio et beatitudo obveniet. Quod, si forte atheus

ocr page 190

— 174 —

quisquam, vitam reipsa honestam duceret, hoc inde es-set quod ipse secum non constaret, atque opere pro-fiteretur, quod verbo inficias iret,

157. Coeol. Ex religionis necessitate ultro sequitur earn existere. Si enim Dens hominem condere non potest quin eum servandis relationibus erga se adstringat; si itidem ipsa hominis natura hujusmodi relatio-nes necessario continet, apertum est religionem existere eo ipso quod existit homo. Attamcn hand abs re erit religionis existentiam peculiaribus quibusdam rationibus, ex hominis natura petitis, confirmare.

Art. II. De naturalis religionis existentia.

158. Naturalis existit religio. —Naturalem religionem existere probatur 1° Ex nativis hominis desideriis. Ete-nim hominis desideria ineluctabiliter ad infinitum ten dunt, et summum aeternumque bonum anbelant. Homo igitur suapte natura ad Deum fertur, ad petendam Deum incitatur, quo constat eum revera ad Deum naturalem habere religionem.

2° Hominem ad Deum habere relationes seu officia testatur naturalis, homini alte insidens, conscientiae vox, quae impium quemque remorsibus improbat; nec-non sensus moralis qui atheos tam theoreticos quam practices abhorret. Nisi enim homo revera ad Deum haberet relationes servandas, sive religionem, ilia naturae dictamina vana et falsa habenda essent,

3° Ex hominis natura profiuere religionem baud minus evincit universalis, perpetua, constans et firma persuasie qua populi omnes semper et ubique certum tene-bant, hominem habere ad Deum officia; quae persuasio genuina naturae vox, atque adeo manifestum veritatis dictamen habenda est.

Concludendum igitur existere religionem, eamque

ocr page 191

- 175 —

naturalem, quippe quae ex natura hominis turn individui tum socialis necessario profluit, et se undecumque pate-lacit.

Schol. Quae bic stabilita est naturalis religie, si abstracte, mere secundum se spectatur, non existit, nee unquam exstitit. Homo enim, ut jam dictum est, ad su-pernaturalem Dei possessionem creatus est, ad quem finem et mediis supernaturalibus ref\'ertur; quare religio, concrete, ut par est, sumpta, naturalis simul et superna-turalis est, quae duo elementa ita in unum reipsa coales-cunt, ut non nisi mera rationis distinctione sejungi possint.

Art. 3, De religionis naturalispromulgatione.

159. Duplex promulgationis modus. — Cum jam supra (31) de promulgationis notione et necessitate locuti simus, atque legem naturae hominibus promulgari osten-derimus, (82); restat ut bic de modo quo legis naturalis, et peculiariter naturalis religionis promulgatio fiat, inquiramus.

Promulgandae porro religionis naturalis duplex datur modus; alter naturalis, per lumen rationis, alter supema-turalis, per revelationem. Utrumque modum luculenter eloquitur, de lege naturae verba faciens, S. Thomas. „Licet lex aeterna, ait, sit nobis ignota secundum quod est in mente divina; innotescit tamen nobis aliqualiter vel per rationem naturalem, quae ab ea derivatur ut propria ejus imago, vel per aliqualem revelationcm su-peradditam (1).quot;

De utroque modo singulatim tractabimus.

(1) 1, 2, qu. 19, a 4 «d 3. — «Modi sunt duo et viae duae et mani-festationes duae, quibus a principio latens productus est, et judicatus occultus Deus: partim scilicet ratione humana, partim revelatione divina. Et vatioq uidem humana duplici investigatione Deum deprehendit; par-

ocr page 192

— 3 76 —

Sect. 1. De religionis promulgatione naturali,

160. Naturalem promulgationismodumconcinniterhis-ce verbis edieit S. Thomas; „Promulgatio legis naturae est hoc ipso, quod Deus earn raentibus hominium inseruit naturaliter cognoscendam (1).quot;

Deus nimirum hominem ad imaginem suam condens, animo ejus aeternam imprimit legem, lumenque ei in-fundit intellectuale, quod nihil aliud est quam quae-dam participata simüitudo luminis increati, in quo con-tinentur rationes aeternae (2); aliis verbis: Deus sin-

tim videlicet in se, partim in iis quae sunt extra se. Similiter et reve-latio divina duplici insinuatione. .. Nam humanam ignorantiam nunc in-tus per aspirationem illuminans edocuit, nunc vero foris vel per doc-trinae eruditionem instruxit, vel per miraculorum ostentionem con firma-vit. gt; Ita Hugo a S. Victore (Erud. Theol. de sacr. L. I, p. 5, c. 3), apud Cl. Lupus, Tom. II, pag 508 ; ubi et haec ejusdem Doet. praeclara referuntur verba; «Quatuor modis notitia Dei cordi humano manifesta-tur: duobus intus j duobus foris 5 duobus per naturam, duobus per gra-tiam. Intus per rationem et aspirationem ; foris per creaturam et doctri-nam* Ad naturam pertinet ratio et creatura, ad gratiam aspiratie et doctrina. »

(1) 1. 2, qu. 90, a. 4 ad 1. — Quae Doctor angelicus de lege naturae assent, pariter valent de religione naturali quippe quae legis naturae potissima pars est.

(2) S. Thom. 1. qu. 8, «a 5. — Similia optimi quique passim tradunt doctores. S. Aug. (L. 2 de Serm. Dom. in monte, c. 9). » Quis, ait, legem naturalem in cordibus hominum scribit, nisi Deus. «S. Ambr. (Ad Iren. ep. 71.) Esse autem legem naturalem, inquit, in cordibus nos-tris etiam Apostolus docet, qui scribit: Quia plerumque et gentès naturaliter ea^ quae legis sunt* faciunt^ et quum legem non legering opis tarnen legis scriptum habent in cordibus suis. Ea igitur lex non scribitur sed innascitur, nee aliqua percipitur lectione, sed profluvio quodam naturae fonte in singulis exprimitur, et humanis ingeniis hauritur. » — Auctor carminis de Providentia, apud Prosperum :

Ite ipsi in vestrae penetralia mentis, et intus Incisos apices ac scripta volumina cordis Inspicite, et genitam vobiscum agnoscite legem.

Qui plura testimonia desiderat adeat Thomassinum. De Deo, L. I, capp. 3—9, peculiar, c. 7.— Tournely : De existentia Dei, qu. 1, a. 1.

ocr page 193

— 177 —

gulorum mentibus creatione ration alem indit vim seu facultatem, qua quid sibi, ad summum consequendumBo-num, sit faciendum, quid vitandum, sive qua generaliora saltern legis naturalis principia, suopte ingenio cognos-cere, atque obligationem quam voluntati injiciunt, intel-ligere possint.

Jam vero religio naturalis, quae menti creatae natu-raliter oognoscenda inseritur, non statim innotescit ho-mini, sed primum in germine consopita latet, dein pau-latim cietur, evolvitur, et in explicatas denique notiones erumpit.

Dupliciter itaque naturalis promulgatio spectari potest ; primum potentialiter, seu in acta primo, quando mens inditae sibi naturalis religionis nondum conscia est; qua ratione lex naturae inest iufanti, quamvis propter defectum aetatis ea uti nequeat. Dein actualiter seu in acta secundo, ubi homo , expeditum rationis usum adeptus, sibi, bonum prosequendo et malum vitando, in Deum nitendum esse intelligit (1).

161. Modus pressim dejinitur. Jam penitius indaganda est ratio seu via qua naturalis promulgatio legis naturae expedita fiat, sive a potentia ad actum transeat. Quae quaestio ut rite expendantur, considerandus venit 1° terminus a quo, seu promulgatio in potentia, 2° terminus ad quern, seu promulgatio in actu; 3° inter utrumque ter minum relatio, seu transitus a potentia ad actum.

162. A. Terminus a quo, sen 2»\'omul(/atio in actu primo.

Jam inquirenda venit ratio, qua lex naturae menti nos-

(1) Cnf. Sylvius, 1, 2, qu. 90. a. 4, in fin. — E. Thorn. 1, 3, qu. 94,

a, 1--Suarez, De Leg. L. II, c. 8 n. 6, ubi haec habet: Dixi hanc

legem posse considerari in actu primo, et ut sic esse ipsum intellectuals lumen... Potest ulterius esse in actu secundo, id est, in ajctuali cogni-tione et judicio vel etiam in proximo habitu jam comparato per actum.»

12

ocr page 194

— 176 —

Sect. 1. De religionis promulgatione naturali.

160. Naturalem promulgationismodumconcinniterhis-ce verbis edicit S. Thomas; „Promulgatio legis naturae est hoc ipso, quod Deus earn mentibus hominium inseruit naturaliter cognoscendam (1).quot;

Deus nimiram hominem ad imaginem suam condens, animo ejus aeternam imprimit legem, lumenque ei in-fundit intellectuale, quod nihil aliud est quam quae-dam participata similitudo luminis increati, in quo con-tinentur ra1 iones aeternae (2); aliis verbis : Deus sin -

tim videlicet in se, partim in iis quae sunt extra se. Similiter et revelatie divina duplici insinuatione. .. Nam humanam ignorantiam nunc in-tus per aspirationem illuminans edocuit, nunc vero foris vel per doc-trinae eruditionem instruxit, vel per miraculorum ostentionem confirma-vit. gt; Ita Hugo a S. Victore (Erud. Theol. de sacr. L. I, p. 5, c. 3), apud CI. Lupus, Tom. 11, pag 508 ; ubi et haec ejusdem Doct. praeclara referuntur verba; «Quatuor modis notitia Dei cordi humano marifesta-tur: duobus intus ; duobus foris; duobus per naturam, duobus per gra-tiam. Intus per rationem et aspirationem; foris per creaturam et doctri-nanv Ad naturam pertinet ratio et creatura, ad gratiam aspiratio et doctrina. »

(1) 1. 2, qu. 90, a. 4 ad 1. — Quae Doctor angelicus de lege naturae asserit, pariter valent de religione naturali quippe quae legis naturae potissima pars est.

(2) S. Thom. 1. qu. 8, «a 5. — Similia optimi quique passim Iradunt doctores. S. Aug. (L. 2 de Serm. Dom. in monte, c. 9). » Quis, ait, legem naturalem in cordibus hominum scribit, nisi Deus. « S. Ambr. (Ad Iren. ep. 71.) Esse autem legem naturalem, inquit, in cordibus nos-tris etiam Apostolus docet, qui scribit: Quia plerumque et genta naturaliter ea, quae legis sunt, faciuut. et quum legem non legering opus tamcn legis scriptum habent in cordibus suis. Ea igitur lex non scribitur sed innascitur, nec aliqua percipitur lectione, sed profiuvio quodam naturae fonte in singulis exprimitur, et liumanis ingeniis hauritur. » — Auctor carminis de Providentia, apud Proiperum :

Ite ipsi in vestrae penetralia mentis, et intus Incisos apices ac scripta volumina cordis Inspicite, et genitam vobiscum agnoscite legem.

Qui plura testimonia desiderat adeat ïhomassinum. De Deo, L. I, capp. 3—9, peculiar, c. 7.— Toumely; De existentia Dei, qu. 1, a. 1.

ocr page 195

- 177 -

gulorum mentibus creatione rationalem indit vim seü facultatem, qua quid sibi, ad summum consequendumBo-num, sit faciendum, quid vitandum, sive qua generaliora saltern legis naturalis principia, suopte ingenio cognos-cere, atque obligationem quam voluntati injiciunt, intel-ligere possint.

Jam vero religio naturalis, quae menti creatae natu-raliter cognoscenda inseritur, nou statim innotescit ho-mini, sed primum in germine consopita latet, dein pau-latim cietur, evolvitur, et in explieatas denique notiones erumpit.

Dupliciter itaque naturalis promulgatio spectari potest ; primum potentialiter, seu in actu primo, quando mens inditae sibi naturalis religionis nondum conscia est; qua ratione lex naturae inest infanti, quamvis propter defectum aetatis ea uti nequeat. Dein actualiter seu in actu secundo, ubi homo, expeditum rationis usum adeptus , sibi, bonum prosequendo et malum vitando, in Deum nitendum esse intelligit (1).

161. Modus pressing dejinitur. Jam penitius indaganda est ratio seu via qua naturalis promulgatio legis naturae expedita fiat, sive a potentia ad actum transeat. Quae quaestio ut rite expendantur, considerandus venit 1° terminus a quo, seu promulgatio in potentia, 2° terminus ad quern, seu promulgatio in actu; 3° inter utrumque ter minum relatio, seu transitus a potentia ad actum.

lo2. A. Terminus a quo, seu promulgatio in actu, primo. Jam imjuirenda venit ratio, qua lex naturae menti nos-

(1) Cnf. Sylvius, 1, 3, qu. 90. a. 4, in fin. — E. Thom. 1, 2, qu. 94,

a, 1--Suarez, De Leg. L. II, c. 8 n. 6, ubi haec habet; Dixi hanc

legem posse considerari in actu primo, et ut sic esse ipsum intellectuale lumen... Potest ulterius esse in actu secundo, id est, in actuali cogni-tione et judicio vel etiam in proximo habitujam comparato per actum.»

12

ocr page 196

- 178 -

traepotentialiter indita sit. Qua de re valde diversae sunt sententiae (l).

I. Prima ideas verepotenticdes non agnoscens, menti ab ortu actuosae, intellectuales cognitions, ipsa creatione infusas, seu ideas forrnaliter seu actualiter innatas tribuit. Ex qua opinione infans, a prima origine, Deum, bonum malumque morale, etc. perinde acadultus expedite ratio-nis usu fruens, cognoscit et cogitat; hoe uno intervenien-te discrimine, quod adultus memoratas cognitiones per-cipit, earumque sibi plane conscius est, idque ope signi sensilis, quo definitae et fixae existunt; cam infanti contra, sensili deiiciente signo, vagae sunt et fluxae, ita ut ab eo percipi nequeant (2).

Systema idearum forrnaliter innatarum, cum obser-vationi psychologicae plane repugnet , repudiandum est (3).

II. Ex secunda sententia, aeternae legis participatio, seu increati luminis impressie potentialiter sita est in immediata conjunctione mentis nostrae cum intelligen-tia divina eamque intuendi virtute et inclinatione. Menti scilicet nostrae semper praesentes et afïulgen-

(1) Silentio praeterimus abjectam sensistarum doctrinam, quae intel-lectum, eximiam illam Cieatoris imaginem, humanae menti impressam, inficians, praeter sensum, aliam cognoscendi facultatem non admittit, atque omnes ideas, ipsas etiam altissimas, excellentissimasque meras esse transformatas sensationes contendit.

(2) Ad hanc sententiam referri potest opinio Platonis qui asseruit anitnas cognitione pollentes, ante corpoiura formationem, creatas fuisse, eas vero postea in corpora demissas, obscuritate corporis, eorum quae sciverant oblivisci; deinde vero non addiscere sed reminisci.

Ad eamdera aliquatenus accedit sententia Cl. Rosmini, qui solam enlis in genere notionem creatione forrnaliter inditam agnoscit.

(3) In falsis quae de proposita quaestione habentur doctriuis confu tandis non immoramur, utpote quod ad Psychologiam pertineat. Cnf. Cl. Tongiorgi-Psychol. L. Ill, cap. 5-g.

ocr page 197

— 179 —

tes existunt divinae ideae, quas, statim ac oculum suum intellectualem attendens aperit, intueri, percipere, legere valet. Duplex itaque ad rationem potentialem concurrit elementum ; alteram suhjectivum: intellectualis Dei videndi facultas; alteram objectivum: intelligibilia di-vina, ideae divineae, seu magis definite lex aetema, menti immediate praesens affalgensque. Unas itaqae et idem est mentium locus, nempe dioina ratio, in qaa easdem ideas immutabiles, absolutas, necessarias creatae men-tes omnes, quocumque loco et tempore, aspiciant, at-qae in conceptibas, jadiciis, ratiociniisque efformandis moderatrices habent (1).

Hanc sententiam, quam nonnulli magni nominis pro-gugnant pbilosopbi improbare non dubitamas. Ad quod non param movet aactoritas Congregationis S. Officii,

(1) Mvlebranche, Recherche de la vérité. L. Ill, p. 3. ch. 6. — En-tretien stir la Métaphys. etc. Entret. 1, 2 et 8. — Bossuet. De la con. naissance de Dietc, etc. Ch. 4, § 3. — fénélon, De l\'existence de Dieu, P. 2, ch. 4. — Ubachs, Essai d\'\'Idéologie ontologique. — Maret, Philos. et Religion. Legon 7-12.

Theoriam visionis diligenter perpendit Malebranche. Qui post eum visionera immediatam propugnarunt, pleraque ejus argumenta usurpant sed ab eo plane dissentiunt, ubi ipsam visionis naturam definiunt. Hi nimirum mentem veiam causam secundam habent, quae actum visionis ex se, spontanea et propria vi, producit. Malebranche autem menti causalitatem vera propriam adimit, eamque causam mere occasionalem habet, in qua Deus visionem operatur; ita ut visio non sit actus ab psius mentis virtute procedens, sed actus immediate a Deo in mente effectus. «Non seulement, inquit, nous ne saurions rien voir que Dieu ne veuille bien que nous le voyons, \'mais nous ne saurions rien voir que Dieu meme nous le fosse voir.» Ut videre est, Malebranche theoriam visionis ad suam causarum occasionalium hypothesin accominodat, ex qua solus Deus omnium actuum et motuum totius universi causa efficiens est. Quae hypothesis pantheismus quidam est dynamicus, in quo cum sub-stantiarum pluralitate stat causalitas una et identica, nempe causalitas divina, quae universos entium actus et motus immediate efficit.

ocr page 198

— 180 —

quae non obscure significavit, Ontologismum plane congruere aliquot ex septem propositionibus, quas eadem Congr. die 18 sept. 1861, hand tuto tradi posse judica-vit, et quarum prima haec est: „Immediata Dei cogni-tio, habitualis saltern, intellectui hnmano essentialis est, ita ut sine ea nihil cognoscere possit; siquidem est ipsum lumen intellectuale (l).1\'

III. Tertia sententia autumat intellectuale lumen, menti inditum, nihil aliud esse quam facultatem sibi adsciscendi ideas, cum et in loquela a societate tradendas, quin ratio cognitiones metaphysicas indita sibi virtute efformare possit.

Haec quoque sententia, quae Traditionalismus audit, repudianda est, ut ex infra dicendis patebit.

IV. Ex quarta sententia, potentialis aeternae legis participatie est nativa facultas, quae priva sua virtute, ideas morales, sive actus, quibus mens moralis verita tis sibi conscia est, spontaneo nisu exerit; adeo ut legis naturalis cognitio ex ipsa mentis latice scateat, ex ipsa animi procedat substantia, quae, se explicando , intelligibilia concipit, quin ratiocinationem accederc oporteat (2).

1

Cf. Liu. S. E. Card. Patrizzi ad S. E. Card. Arch. Mechl, die

ocr page 199

- 181 —

Hsec sententia cum doctorum dictis, quibus legem naturae animis nostris potentialiter insitam aaserunt; turn naturae potentiarum generatim, et rationis indoli speciatim, congruit; quare, si non certa, cum directa et undequaque firma probatione non nitatur, at planê verisimilis jure ac merito habetur (1).

V. Ex quinto, denique sententia, quae Aristotelis et soholasticoram est, mens nostra non est naturaliter praedeterminata ad definitas ideas spontaneo nisu ab intrinseco exerendas, quibus veritatem metaphysicam cognoscat et demonstrare valeat, ut praecedens ponit sententia; sed mens gmercdi tantum modo ad verum cognoscendum comparata est; ita ut, natura indifferens ad illud vel illud percipiendum, ad peculiar es et dejini-nitas ideas sïbi acquirendas, ab extrinseco, nempe a sen-silibus rerum repraesentationibus, determinanda sit.

Haec sententia tum doctorum de indita nobis natu-turae lege assertis; tum rationis naturae plane con-sentanea est, utpote quae homini concedat facultatem, qua, nativa vi, privaque industria, legem naturae cog-noscere et demonstrare valeat.

163. B. Jam alteram aggrediamur quaestionem : De modo quo a potentia ad actum fiat transit us.

Qua de re diversae etiam sunt sentenüae.

(1) Huic sententiae suffr»gatur doet. Thomassinus qui, L. I, cap. 14, n. 1. «Liquet, ait, ex iis quae hacter.us disseruimus, multa nos sola raente intelligere, quae nee eorporis sensu ullo hausimus,nee, qlliius phasi-tasmatis ichiculo a sensu ad mentem trajecimus; ideoque exuendump enitus esse et ejiciendum ex animis christianorum theologorum illud vulgare praeiudieium, nihil esse in intellectu quod non prius fuerit in sensu. » Necnon Cl. Toumely, De exist. Dei, qu. 1, ubi «Quae haetenus, ait, relata sunt testimonia, multis placet exponere, non de ingenita, sed de facili et unicuique obvia ex creatis Dei notitia. Veram etsi haec inter-pretatio non sit impiobanda, altera tamen, quae ad mentem et normam loquendi SS. Patrum aceedere propius videtur, praeferenda est.»

ocr page 200

— 182 -

I. Alii cum deistis asserunt naturalem legem hominis menti inditam, a potentia ad actum spontaneo et ne-cessario motu procedere, solo adjuvante mundi visibi-lis spectaculo, quin societatis magisterium congruenti rationis evolutioni ullo modo necessarium sit vel utile.

Deistarum placita erronea esse, accurata rationis probat observatio, quae socialem institutionem ad ex-peditum rationis usum consequendum, moraliter neces-sariam, vel certe maxime utilem esse, luculenter os-teudit.

II. Traditionales e contra cognoscendi facultatem po-tissimum receptivam habentes, activam autem eatenus tantum, quatenus ideas ope sermonis traditas, adscis-cere sibi et intelligere valeat, omnem legis naturalis notitiam a sociali derivat magisterio, quod ad expedi-tam rationis usum assequendum physice necessarium habent. Singuli quippe homines ideas morales accipiant necesse est a societate, in qua vivunt; ipsa vero so-cietas eas accepit a majoribus, qui et ipsi a majoribus ; et sic assurgitur ad primos parentes, qui easdem non nisi a Deo revelante accipere potuerunt.

Quae sententia, cum naturalem religionis promulga-tionem inficietur, plane rejicienda est. ümnes enim intel-lectuales cognitiones a societate, et ultimo a Deo revelante repetit, atque adeo nullas rationi ideas quarum psa fons sit, relinquit, nec nllas ipsi metaphysicas cognitiones praeter revelatas concedit. Unde omnes intellec-tuales cognitiones ad revelationem spectant, et proinde omnis philosophia, imo mathesis caeteraeque scientiae transcendentales, objecti formalis ratione habita, ad theologiam pertinent. Ergo legis religionisque cognos-cendae naturalis via plane tollitur, et sola supernatura-lis ponitur.

III. Semi-traditionalihus nativam menti inesse asserunt

ocr page 201

— 183 —

facultatem, quae propria vi, spontaneaque actione, legis naturalis cognitionem adipiscitur. Verum ut ilia facultas a potentia ad actum transeat, et explicatas ideas exerat, omnino opus est ut rationis jam efforma-tae oommercio iruatur, intellectuali alterius hominis institutione excitetnr, et ad veritates metaphysicas clare dictincteque percipiendas adjuvetur. Haec porro intellectualis institutie, quamvis physice necessaria sit ut homo expeditum rationis usum acquirat, uon ad omnes et singulas tamen veritates cognoscendas exigitur ; sta-tim enim ac rationis suae usu fruitur homo, ipse sua priva industria plurimas ordinis moralis veritates dete-gere et cognoscere valet (1).

Semi-traditionalismus hisce potissimum utitur ra-tionibus :

lquot; Quicumque legem naturalem clare et distincte cog-noverunt, ad unum omnes, institutione adjuti fuerunt; nec ullus unquam repertus est homo qui explicatam illius legis notitiam, absque institutionis adminiculo comparaverit.

(1) Quae sententia a Traditionaliimo hisce differt rationibus:

1° Semi-traditionales signi quidem traditionem ad expeditum rationis usum acquirendum expostulant; idea rum vero, quas ex propria et nativa rationis virtute procedeve docent, traditionem requiri inficiantur. Tradi-tionales econtra signi simul et ideae traditione opus esse affirmant.

2° Traditionalibus institutie est loquelae, voce vel scripto prolatae, documentum; semi-traditionalibus autem est externum quodvis intellec-tuale auxiliunij sive voce, sive scripto, sive gestu, sive alio quovis modo praestitum.

3° Illis dein institutie est causa efficiens per quam homo ad expeditum rationis usum pervenit; his vero est conditio tantum sine qua expeditum rationis usum homo adipisci nequit.

4° Tandem Traditionalismus onmes et singulas intellectuales cognitio-nes institutione tradendas esse asserit; semi-traditionalismus vero insti-tutionem ad rationem formandam dumtaxat necessariam affirmat; ita ut homo, expeditum rationis usum semel adeptus, multas cognitiones intellectuales sola sua industria indagare et cousequi possit.

ocr page 202

— 184 -

2» Qui vero institutione frui non potuerunt, ii omnes distincta cognitione caruerunt; quod probat a) status miserorum qui a teneris annis a societate segregati adoleverunt, quorum nemo veritates metaphysicas clare cognoscens repertus est antequam institutione frui po-tuit; I) status surdorum mutorum, qui ob auditus defectum usitato instituendi modo frui non valentes, dis-tinctis ideis intellectualibus orbati manent, usque dum alia via, e. g. visu, vel tactu institutio ad eorum ani-mum pervadat.

Quibus ex factis concludunt socialem institutionem physice necessariam esse ut Homo expeditum rationis usum acquirat (1).

Jam vero et haec sententia imprcbanda est. Etenim 1° Quae physica institutionis affirmatur necessitas, ex allatis factis nequaquam colligi potest: non ex factis positivis, quibus asse-itur omnes qui expedite rationis usu pollent, adminiculo institutionis adjutos fuisse, quia inde ad summum necessitas sequiter moralis; ne-que ox factis negativis, quibus affirmatur omnes, qui sociali institutione orbati manserunt, explicatum legis naturalis oognitionem non esse adeptos ; quia quae hu-jusmodi allegantur exempla pueroram extra societatem adultorum, aut ad thesim probandam non sunt accom-modata; aut quae paucissima idonea allegantur (2\\ minus comperta sunt minusque explorata, ut legitima inde et certa conclusio baberi possit. Quod ad surdos-mutos peculiariter attinet, hodiedum in comperto est

(1) Cnf. Revue catholique ; ab anno 1846.

(2) Unum exemplum puellae Leb lane, de qua L. Racine^ in adnota-tione ad opusculura: Epitre sur Thomme opposita, apte profertur. Verum hoc exemplum, praeter quam quod unicum est, nec ea firmitate probatum, nec eo studio est investigatum, ut novo de cognitionum origine systemati stabile fundamentum esse possit.

ocr page 203

— 185 —

muitos, quorum etiam educatio omnino neglecta fuit, ideis moralibus non carere (1).

2° Semi-traditionalismus dein impingit in hanc. a S. Congregatione Indicis censura notatam propositio-nem: „Haud posse nos in cognitionem cujusvis exter-nae metaphysicae veritatis venire (nempe quae respi-ciat ea, quae sub sensus nostros non cadunt) absque alterius instructione, ac in ultima analysi, absque divina revelatione.quot;

\'6° Illam opinionem percellit etiam decretoria sen-tentia, SS. D. N. Pii, Pap. IX, auctoritate confirmata, quam in diu agitata Quaestione Lovaniensi tulerunt Rom. S. Officii et Indicis Congregationes, et qua de-claratur systema semi-traditionalium absque periculo tradi non posse (2).

IV. Catbolici philosophi non pauci, cum prae-cedenti sententia, rationi nativam tribuunt virtutem, qua ideas morales spontaneo nisu ab intrinseco effor-mare valeat, sedjahysicam loquelae necessitatcm plane in-ficiantur. Docent quippe rationem ut a potentia ad actum transeat, et explicatam legis naturalis cognitionem elïbrmet, physice opus habere, ut sensïlibus quidom exci-

(1) Hac de re qui plura desiderat, adeat egregium R. P. Chastel opus, cui titulus : De la valeur de la r ais on humaine ; cl. P. Kersten: Journal historique^ ab anno 1846 5 cl. J. Lupus, Le Traditionalisme et Ie Rationalisme.

(2) Qua de quaestione ut omnis dubitatio tollatur, pauca verba ex Litteris ab Em. Card. Patrizzi, nomine SS. Patris ad Arch. Mechlin. S. R. F. Card.. 30 Aug. an. 1866, datis, affere juvat. «Omnia profecto ad quaestionem Lovanii agitatam spectantia, ideoque etiam Doctrinae Expositio a quatuor Lovan. Professoribus, die 1 Febr. an. 1860, sub-scripta, ad examen fuerunt revocata, et prae oculis habita, dum per memoratas responsiones quaestio defineretur. » Quibus ex verbis lucu-lenter constat traditionalismum, quantumvis attenuatum, ad improbatam doctrinam pertineie.

ocr page 204

- 186 —

tetur repraesentationihus • intellectualia vero adminicul a utilissima quidem, imo forte moraliter necessaria, ne-quaquam autem physice necessaria esse. Posito nimi-rnm actu sensüi, mens inde naturaliter ad actum in-tellectualem, sen ideam edendam se movet (1).

Quas autem mens sic unam post alteram producit, ideae initio generales sunt, ut i leae entis. vnitatis, plu-ralitatis, causae, ejfectus, etc. , eaeque obscurae, vagae» indefinitae, sed eas intellectus sensim sine sensu iilus-trat, discernit, determinat, atque ita veritates metaphy-sicas et morales appreliendit, intelligit, et perspicuitate earum inductus amplectitur.

V. Schola tandem, post Aristotelem, transitionem a potentia ad actum hac ratione explicat:

Mens nostra generali modo ad verum cognoscendum comparata, atque ad illud vel illud percipiendum na-tura indifferens, ad peculiares et definitas ideas acqui-rendas, ab extrinseco determinanda est. Mens tamen ut ad actum intellectualem eliciendum determinetur, sociali institutione ceu adminiculo physice necessario, non habet opus (2); sed sensüi duntaxat indiget rei am

(1) Minime mirum videri debet potentiam intellectivam ad actum transire, sensationibus tantum scientibus, quin concurrere debeat influxus intellectualis ; siquidem potentiae generatim ita natura sunt ccmparatae, ut viribus injerioris ordinis excitantibus sese evolvant. Potentiae enim animales et vegetales evolvuntur, scientibus viribus mere chimicis et physi-cis. Ita, e. g. ova volucrum pullos producunt, juvante calore, aÊre, etc, quin ullus influxus animalis concurrat. Sensitiva etiam potentia viribus mere physicis scietur. Unde naturae plane congruit, ut intellectiva quoque potentia adjumentis inferioris ordinis, nimirum sensationibus scientibus, expedita evadat. Quae res caeteroqui, ut ex supra dictis liquet, observa-tione comprobata est.

(2) Haec sententia, socialem institutionem physice necessariam esse inficiatur, moraliter autem necessariam, vel certe maxime utilem esse ultro agnosciti Vindicat scilicet singulis hominibus sufficicntes vires in-trinsccas, quibus unusquisque, ex sua priva industria, expeditum rationis

ocr page 205

— 187 —

repraesentatione, qua data, mens a regione sensitiva ad intellectualem regionem, ingenita virtute, assurgit.

Intellectui nimirum duplex indita est vis: altera ahsiractiva (intellectus agens), altera perceptiva (intel-lectus possibilis.) Agente autem in animum sensili repraesentatione (phantasmate), vis abstractiva praescindit a facto subjectivo, scilicet ab ipsa sensatione, ut rei, per phantasma praesentatae, ponat essentiam, quae est proprium intellectus objectum. Dein a facto quoque objectivo, nempe ab hac peculiari essentia praescindit, ut ponat essentiam vel ens in communi. Jam autem essentiam in communi, ens in communi, vi abstractiva positum, apprehendit et intelligit vis perceptiva, idque per intellectivam objecti speciem, vi abstractiva pro-ductam (1).

Quemadmodum autem, transeundo a facto sensili

usum consequi, atque essentiales ordinis morales veritates cognoscere valeat; sed fatetur hominem, sibi soli relictura, ob multiplicia impedi. menta, quae ut plurimum omnibus nervis non contendit eluctari, ad plenum rationis usum communiter non pertingere; impedimenta vero ilia removen vel imminui sociali magisterio, quod, cum cognoscen-da objecta crebrius et aptius proponat, intellectum ad percipiendum ve-rum plurimum sciet, eumque in operando rectiori ordine dirigit.

(1) Phantasma licet intellectum ad agendum determinat, non tamen est totalis et perfecta intellectualis cognitionis causa; imo ne ullum quidem immediatum influxum in intellectum exercet; sed est tantum, ut ait S. Thom., materia causae. Phanthasma videlicet materiam et quasi exemplar intellectui praebet, et quia phantasma simul et intellectus in eadem radicantur anima, mirum in operando habent ordinem et consonantiam, adeo ut, ubi sensus sensibilem rei partem apprehendit, intellectus partem ejusdem intelligibilem percipiat. Cnf. Suarez De animo. L. 4, c. 2, n. 12.

«Sensus non apprehendit essentias rerum, sed exteriora accidentia tantum; similiter neque imaginatio, sed apprehendit solas similitudines corporum. Intellectus autem solus apprehendit essentias rerum ». Sum. I. Qu. 57. a 1.

ocr page 206

— 188 -

ad factum intellectualein, et a particulari ad universale, intellectus efformat ideam essentiae et entis in communi ; ita etiam caeteras adipiscitur ideas ; efc primo quidem generales, ut sunt idea unius, multitudinis; temporis, spatii; causae, effectus | etc. , a quibus dein comparando, ratiocinando, etc., assurgit ad ideam ordinis, unde ad ideas juris et officii, boni et mali, virtutis et vitii. meriti et demeriti, mercedis et poenae; necnon ad ideam causae primae, potentis, sapientis, liberae, aeternae, immensae, etc. , et hinc tandem, omni negato defectu, omnique affirmato excessu, ad ideam Infiniti. (1)

Omnis itaque intellectualis cognitio ortum ducit a sensibus, quippe qui intellectni sensationis tamquam materiam sibministrent, circa quam intellectus abstra-hendo versans, propria virtute ad intellectualia se movet et ad veritates metaphysicas assurgit (2).

(1) «Uicitur cognitio mentis a sensibus originem haberi, non quod omne illud, quod mens cognoscit, sensus apprehendat; sed quia sx his quae sensus apprehendit, mens ad aliqua ulteriora manuducitur, sicut etiam sensibilia intellecta manuducunt in intelligibilia divinorum. (De Ver. qu. 10. a. 6.) Intellectus per prius apprehendit, ipsum ens, et secundario apprehendit se intelligere ens, et tertio apprehendit se appe-tere ens; unde primo est ratio entis, secundo ratio veri, tertio ratio boni (Sum. I. qu. 16. a. 4).

(2) Cnf. Sum. I. Qu. 79. — Suarez. De an. L. 4. c. 2 et 8.

Ilaec sententia plane differt a sensismo. Hie enim ideas immediate a sensibus derivat. Ipsi quippe ideae nihil sunt aliud quam ipsa sensationum elementa abstracta, collata, perfecta, sive ipsae sensationes diquot;ersimode elaboratae et transformatae. Schola econtra ideas mediate tantum a sensibus derivat, cum sensationes non habeantur ut causa idearum, sed ut materia quae causam altioris ordinis, nempe intellectum, ad effectus sibi proprios, ad species videlicet intellectuales suo nativo lumine producendas, determinat* Quale vero hoc lumen sit, s. Doctor his declarat verbis: «Lumen intellecquot; tuale quod est in nobis nihil est aliud quam quaedam participata similitudo luminis incveati in quo continentur rationes aeternae. Unde in Ps. 4 dicitur :

ocr page 207

— 189 -

Haec sententia, cui permulti iique nobilissimi suffra-gantur doctores, psychologicae congruit observationi, quae ostendit mentem nostram, in praesenti statu, intel-ligibile non concipere, nisi mediis sensibus et imagina-tione.

164. C. Sequitur ut inquiramus De termino ad quern, sen de promulgatione in ac\'u secundo, atque indagemus quousque lex naturae ingenitis viribus cognoscatur. Qua de re omnium fe.re sententiae conveniunt.

Communis porro doctrina hue recidit. Omnes homines, qui ratione uti possunt, in legis naturae notitiam ita deveniunt.

1° Ut prima et universalissima prineipia nequaquam ignorari possint, ne culpabiliter quidem; quia sunt ex terminis notissima, et adeo conformia et quasi adaequata naturali inclinationi rationis et voluntatis, ut dissimu-lari non possint. Quare nemo est quin sciat Deum esse, (licet qualis sit ignoret) eumque esse colendum; bonum agendum, etc.; nemo etiam quin legem moralem sibi inditam sentiat, qua in multis bonum a malo, bonestum a turpi, jastum ab injusto secernere valeat.

2° Particularia vero praecepta, quae vel per se nota

Multi dicunt: Quis ostendit nobis, lona r Cui quaestioni Psalmista respon-det dicens; Signatum est super nos himenvultus tui, Domine; qcia.sii\\c3X\'. per ipsam sigillationem divini luminis in nobis omnia demonstrantur.» Pater hinc axioma: Nihil est in intellectu quod non fiter it prius in sensu, omnino diversa sooare prout a scholasticis aut a sensistis usurpatur. Quod itidem dicendum est de hoc effato: «Intellectus humanus in principio est sicut tabula rasa, in qua nihil est scriptum» (Qu. 79. a 2); quo significatur intellectum prius esse in pctentia, quam in actum exeat. Etenim, ex mente Scholae ilia tabula rasa non ornatur scriptura (intellectus potentialis non transit ad actum) ab extrinseco per phantasmata, quae non possunt sua virtu-te imprimere in intellectum possibilem, sed ab intrinseco, per ingenitum lumen, quo intellectus agens, percepto phantasmate, abstrahit species intel-ligibiles quibus informatur intellectus possibilis. Cf. Sura. I. Qu. 85 . a. s.

ocr page 208

— 190 -

sunt, vel facilllme ex praeceptis per se notis colliguntur, ignorari quidetn possunt, non tarnen sine culpa, saltern per longum tempus, quia exigua diligentia cognosci possunt, atque natura ipsa et conscientia ita pulsat in actibus eorum, ut non permittat ea inculpabiliter ignorari. Cujusmodi sunt praecepta decalogi et similia.

30 Caetera vero praecepta, quae majori indigent ar-gumentatione, citra culpam, praesertim a plebe, ignorari possunt (1).

Sect. 2. Dc supernaturali legis naturallspromidgandae via, sau de Reoelatione.

165. Revelationis dejinitio. — Praeter nativam legis moralis cognoscendae viam, nimirum rationale lumen, altera datur supematuralis, nimirum Revelatio. Spectata vocis etymologia, revelatio quamcumque occultae rei manifestationem designat; hie vero sensu proprio sumi-tur, quatenus est locutio Bel ad homines, et definitur: Externa veritatis manifestatio, a Deo, supernaturali modo, hominibus facta (2).

Hevelationem esse viam cognoscendi plane perfectam, veritatesque revelatas nulli errori, dubitationi, varia-tioni esse obnoxias , sed fixas eas esse et inconcussas, omnino manifestum est; a Deo enim infinite sapiente, et varace emanant.

Revelationis objectum dogmatibus constat et praeceptis. Dogmata porro alia sunt rationalia, alia supper rationalia; praecepta autem, alia naturalia, alia posi-tiva. Hinc revelatio, ratione objecti, dupliciter super-

(1) Ita Ex. Suarez, De leg. L. 2, c 8, n. G et 7.

(2) Revelatio hie sumitur qua divinus actus est veritates manifestans. Quandoque liujus divini actus objectum etiam, nempe veritatum divinitus patefactarum couiplexus revelatio vocatur.

ocr page 209

— m —

naturalis dicitur; nempe 1° per se, sive ex substantia, quatenus, patefactis mysteriis et praeceptis positivis, novum aperitrerum ordinem, quem ratione coasequi non possumus; 2° per accidens, sive ex modo tantum, quatenus solius legis naturalis declaratio est; quo sensu etiam extranaturalis vocatur. Per se patet hic duntaxat quaes-tionem esse de revelatione, quatenus legis naturalis principia et officia, divina auctoritate, docet.

166. Deistarum et rationalist arum error. Hanc alteram cognoscendi viam plane inficiantur deistae et rationa-listae, qui omnem revelationem, non tantum quatenus ordinem naturae vires exsuperantem constituit, atque ex substantia supernaturalis est; verum etiam quatenus externa legis naturalis promulgatio est, et extranaturalis audit, rejiciunt. Ex eorum sententia, lex naturae adeo perspicua est, ejusque praecepta mentibus hominum a Deo ita ingenerata, ut omnibus attendentibus, rudibus etiam et ignaris, solo rationis lumine omnino pateant, atque clara, indubitata et errore vacua innotescant (1).

(1) Mirara liane honestatis cognoscendae vim non eodem modo rationi tribuunt adversarii. Alii enirn smgulas ««««to tanta virtute praeditas esse coiitendunt, qua unusquisque, considerata naturae fabriea, Deum legemque moralem plene cognoseat. Alii vero miram eam virtutem unraersis mentibus simul sumptis dumtaxat, et quasi humani generis rationi adscribunt, qua homines gradatim, et per multos errores, veram Dei et legis naturae cog-nitionem consecuti sunt. Ambas sententias quamquam repugnantes am-plectitur J. J. Rousseau, libro cui titulus; Tom. 3 haec habet: «11

est un seul livre ouvert i tous les yeux, c\'est celui de la nature. C\'est dans ce grand et sublime livre que j\'apprends a servir et a adorer son divin auteur. Nul n\'est excusable de n\'y pas lire, paree qu\'il parle a tous les hommes une langue intelligible a tous los esprits. Quand je serais né dans une He déserte, quand je n\'aurais pas vu d\'autre homme que moi, que je n\'aurais appris ce qui s\'est fait anciennement dans un coin de monde ; si j\'exerce ma raison, si je la cultive, sij\'use bien des facultés immédiates que Dieu me donne, j\'apprendrai de moi-tnême a le connaitre, a 1\'aimer, a aimer ses oeuvres, a vouloir le bien qu\'il veut, et a remplir, pour lui plaire, tous mes devoirs sur la terre. Qu\'est-ce que tout le savoir des hommes m\'ap-

ocr page 210

- 192 —

Qiiare quae supernaturalis ponitar cogaoscendi via om-nino supervacanea, Deoque sapientissimo indigna est. Unde sequitur revelationes, quae passim afferuntur, non divinas locutiones, sed humana commenta esse.

Quae doctrina in singulis errat partibus; nam 1° fal-sam rationi virtutem tribuit, et 2quot; veram revelationi virtutem adimit, ut inde 3° factam revelationem neget.

Quos errores tribus hisee refellemus propositionibus.

167. Prop. I. Hu nana ratio, sive demum singularis ^ sive communis spectetur, nedum naturalia honestae vitae praecepta perspicue et certo, facillimo nisu, cognoscat, morali prohibetur impotentia, ne homines ad veram religionem et honestam vitamperfecte instituat.

Quao propositie ne ambigua sit, notamus naturalem rationis vim hic non speculative considerari. quatenus forte in humana mente latet, quin unquam se plene exerat; sed practice^ ut aiunt, quatenus sese, in acqui-renda moralis legis notitia, reipsa exhibet.

Jam ad stabiliendam propositionem aggrediamur et quidem,

I. Quatenus cujusque hominis ratio spectator.

Licet unusquisque, ut supra dictum est, praeter, uni-versalissima honestatis principia quae omnibus sponte innotescunt, etiam peculiaria praecepta, ex illis facillimo ratiocinio concludenda, rationis lumine cognoscere possit, borum tamen sicut et remotiorum praeceptorum notitiam, ut plurimum mancain, incertam et obscuram esse, luculenter docet experientia. Etenim

I- Multi a studiosae inquisitionis fructu impedium-

prendra de plus r «Torao 3 vero haec docet: «Le polythéisme a été la première religion des hommes, et 1\'idólatrie leur premier culte. lis n\'out pu connaitre un seul Dieu que quand, généralisant de plus en plus leurs idéés, ils ont été en état de remonter a uue première cause, de réunir le système total des êtres sous une seule idée.«

ocr page 211

— 193 —

tur, turn a) nativa mentis hebetudine; turn h) rei fa-miliaris necessitate; turn c) innata pigritia.

2° Pauci verO; Lisce obstaculis immunes, inquisitam verifcatem non nisi post longum tempus consequi pote-runt, cum intellectus ad percipiendum verum per diu-turnum dumtaxat exorcitium idoneus e\\adat.

3° Nec tunc veritatem sinceram, omni errore immu-nem, adipiscuntur, quia bumanae rationis investiga-tioni plerumque falsum admiscetur.

Quae quam vera sint, summopere patebit, si eximiis illis attenditur viris, qui inter etbnicos ingenio prae-stantiores et animo minus depravati, caeteros doctrina longe praetergressi sunt. Hi enim sapientissimi, licet saniora de Deo et delege naturae principia, ratione duce, detexerint, ea tamen plerumque nec clare intellexerunt, nec sincere cognoverunt, nec indubitate tenuerunt.

Ex quibus constat homines, si solo rationis lumine in Dei et legis moralis notitiam ducerentur, in maxi-mis ignorantiae tenebris ut plurimum remanere ; atque adeo quam miram Deistae cujusque rationis praedicant virtutem, plane commentitiam esse et falsam (1).

11. Haud minori impotentia ratioaem, etiam univer-sim sive in humano genere spectatam, laborare, manifeste ostendit bistoria.

Etenim apud omnes gentes revelatione destitutas, et solo natural! brnine instructas, ratio usque adeo obscurata et corrnpta reperitur, ut faedissima de Deo et bonestate documenta tradiderit. Nemo enim non novit quam turpis fuerit cultus ct quam perversi mores non tantum veterum populorum, antequam revelatione illustrati fuerunt; verum etiam eorum qui praesenti

(1) Cuf. S. Th. S. c. gent. L. I, c. 4.

13

ocr page 212

194 —

tempore divinum lumen nondum acceperunt, aut ac-ceptum rejecerunt (1).

Nee pudendae huic et nbique grassanti ignorantiae mederi potuerunt paucissimi illi sapientes, qui veras quasdam de natural! lege doctrinas sibi compararunt, utpote ad quod ipsis necessaria adminicula, et firma persuasie, et sententiarum consensus, et scientia erroris expers, et docendi auctoritas defuerint.

Quare, teste bistoria, ratio, etiam spectata in genere, moraliter inhabilis est (2) ad sinceram, claram et indu-

(1) Cf. 111. Bossuet: Discours sur l\'hist. un. P. 11, ch. 16 ; cujushaec t referre juvat verba: «Les nations les plus éclairées et les plus sages, les Chaldéens, les Egyptiens, les Phéniciens, les Grecs, les Romains, étaient les plus ingnorants et les plus avengles sur la religion; tant il est vrai qu\'il faut y être élevé par une grace particulière et par une sagesse plus qu\'humaine. Qui oserait raconter les cérémonies des dieux immortels et leurs mystères impurs ? Leurs amours, leurs cruautés, leurs jalousies et tous les autres excès étaient le sujet de laurs fêtes, de leurs sacrifices, des hymnes qu\'on leur chantait, et des peintures que Ton eonsacrait dans leurs temples. Ainsi le crime était adoré et reconnu nécessaire au culte des dieux. Le plus grave des philosophes defend de boire avec excès, si ce n\'était dans les fêtes de Bachus, et en l\'hon-neur de ce dieu. Un autre, après avoir sévèrement blamé toutes les images malhonnêtes, en excepte celles des dieux qui voulaient être ho-norés par ces infamies. On ne peut lire sans étonnement les honneurs qu\'il faillait rendre a Venus, les prostitutions qui étaient etablies pour 1\'honorer., Solon, qui pourrait Ie croire, et qui attendrait d\'un si grand nom une si grande infamie ? Solon, dis-je, établit a Athènes Ie temple de Vénus la prostituée, ou l\'amour impudique. Toute la Grèce était pleine de temples consacrés a ce dieu, et l\'amour conjugal n\'en avait pas un dans tout le pays. gt;

(2) Morali tantum, non absoluta, impotentia rationem teneri asserimus. Nimirum si ratio abstracte consideratur, in solis suis nativis propensionibus, facultatibus et viribus, profecto veritatem religiosam et moralem, quatenus naturalis audit, etiam sinceram et indubitatam cognoscere posse dicenda est. Si autem ratio concrete spectatur, cum innumeris obstaculis, tumex cognoscendae veritatis natura, tum ex pravis hominis cupiditatibus, tum ex defectu perspicacitatis et assidui studii exortis, quibus semper plus minusve a veritate consequenda impeditur, ad sinceram et certam legis moralis scien-tiam, absque revelatione, sola sua virtute, acquireudam, habenda est impar.

ocr page 213

— 195 —

bitatam de Deo et lege naturae notitiam, solis suis nativis viribus, consequendam.

168. Prop. II. Revelatio ration!, ad veram certamqm legis naturae notitiam acquirendam, utilissima, imo mora-liter necessaria est.

Quae praepositio ex dictis ultro sequitur.

Cum enim ea quae homo de Deo et de lege naturae na-turali luraineinvestigare potest, sola rationa duce, non nisi o paucis et post longum tempus, et cum admixtione erroris cognoscantur; revelatione vero comité, ab omnibus, a rudi-bus et ignaris, sieut a peritis et doctis, idque compendiose atque sine errore et duhiiatione, addiscantur, jam luculen-ter patet revelationem homini, ad Deum rite colendum vitamque honeste institaendam, atque adeo ad perfec-tam beatitatem consequendam, quam maximam afferre utüitatem.

Praeterea cum humana ratio, spectatis diversis obsta-culis, sinceram et certam de Deo et moribus doctrinam numquam tere coneequatur, nisi divinitus doceatur, revelatio homini, ad Deum et legem naturae ahque duhi-tatione et errore coguoscendam, moraliter necessaria est dicenda (1).

Schol. Revelatio hic moraliter necessaria dicitur ut homo suum naturalem finem perfecte cognoscere et con-

(1) Cf. S. Thom. 1. Qu. 1. A. 1 et 2 — 2. Qu. 2. A. 4. Hic spectant Syllabi prop. 4, 5 et 9. »Omnes religionis veritates ex nativa rationis vi derivant; hinc ratio est princeps norma qua homo cognitionem omnium cujuscumque generis veritatum assequi possit ac debeat.— Divina revelatio est imperfecta et iccirco subjecta continuo et indefmito progressui qui humanae rationis progressui respondeat.— Omnia indiscriminatim dogmata religionis christianae sunt objectum naturalis scientiae et philosophiae, et humana ratio historice tantum exculta potest ex suis naturalibus viribus et principiis ad veram de omnibus etiam reconditoribus dogmatibus scientiam perveuire, modo haec dogmata ipsi rationi tamquam objectum proposita fueriat.c

ocr page 214

— 196 —

sequi valeat. Cum vero homo reipsa non ad naturalem, sed ad supernaturalem finem a Deo sit ordinatus, revelatio ei absolute necessaria est, quippe qua sola et finem supernaturalem, et supernaturales ad eum consequendum modos et vias addiseere possit.

169. III. Deus hurranae rationis indigentiae, quod ad primum hominem attinet, expedita suivenit scieniia, ipsa creatione infusa ; quod ad posteros vero, primaevis documen-tis sua culpa destitutes, doctrina revelata.

I. Prior propositionis pars probatur 1quot;. Ex stabilita rationis impotentia. Etenim, licet homo, suapte natura Deum providum cognoscat, bonum agendum malumque vitandum intelligat, et in pluribus bonestum et inbones-tum discernat; imo ad caetera etiam naturalia officia investiganda, ratione abstracte spectata, sit comparatas, ita ut naturales suos fines et essentiales ad eos relatio-nes cognoscere valeat; attamen cum primus homo natu-ralium suorum officiorum notitiam non nisi post longum tempus, nee sine dubitatione multoque errore acqaisiis-set, divinae pro videntiae convenientissimum fuit hominem, statim ab initio, plena religionis legisque naturalis scientia donari. Hoc enim plane divinae congruebat sapientiae, quae, cum omnia perfecte agat, hominem etiam, quemadmodum corpore, ita et animo perfectum condidit; necnon divinae bonitati quae hominem ex Creatoris manlbus intellectus et consilii inopem exire non patiebatur. „Quare ad providentiam Auctoris naturae pertinuit hominem creare ita perfectum ut sine errore posset naturales veritates intelligere (1

Quod adhuc magis patet, si primus homo tamquam humani generis caput spectatur. Hoc enim nomine „non solum futurus erat Adam pater caeterorum hominum,

(1) Cnf. Suar. De hom. creat. L. Ill, c 9, n. 5.

ocr page 215

- 197 —

sed etiam doctor, non solum in rebus fidei, sed etiam in rerum naturalium cognitione.... Ergo sicut Adam crea-tus est perfectus ad generandos homines, ita etiam ad illos instruendos et docendos (1).quot;

Hinc jam constat erroneam esse doctrinam Deistarum, qui passim asserunt, hominem omnino ignarum conditum, lento et incerto gradu, per diversum falsorum numinum cultum, post longissimum tempus, denique ad veram naturalis religionis et legis notitiam assurrexisse.

Qui error praeterea hisce refellitur argumentis.

2° Apud omnes gentes communis semper fuit persua-sio religionem e coelo in terras allatam fuisse, atque adeo, ut ait Tullius, „quo propius aberant bomines ab ortu et divina progenie, boe melius ea, quae erant vera, perspexisse.quot;

3° Idem manifeste religionis ostendit historia. Quae-cumque enim apud gentes antiquissimas exstant mo-numenta testantur religionem legemque naturalem eo melius cognitam et servatam fuisse, quo homines mi-nori intervallo ab ortu distabant; labentibus autem saeculis, magis semper magisque adulteratam et obli-vioni datam fuisse, dum contra caeterae scientiae et artes, contrarium omnino cursum tenentes, progredien-te tempore, semper magis magisque creverint et pro-fecerint. Ex quo facto constat legis naturalis cogni-tionem non rationis labori industriaeque, sed illustra-tioni seu infusioni divinitus datae adscribendam esse.

II. Quod ad revelationem attinet, ea minori jure quam primaeva illustratie, ex nativa rationis indigen-tia, inferri potest. Cum enim Deus, statim ab humani generis exordiis, uberrimam recte vivendi doctrinam praestiterit, provideutiae suae abunde satisfecit. Quae

(1) Suar. Ib —3. Thom. 1. Qu. 94i. A. 3.

ocr page 216

— 198 —

autem deinceps humanam rationera tenuit impotentia, cum ex hominis culpa sit exorta, nullam opitulandi necessitatem Deo imponere potuit, eo magis quod ho-mini necessariae ad legem naturae percipiendam vires supererant.

Revelationem vero primaevam, mosaïcam et chris-tianam reipsa concessam fuisso, manifeste et inconcus-se, pro munere suo, probat theologia.

Akt. 4. De religionis naturalis ohligatione.

170. Homini a Deo imposita est obligatie, seu morale vinculum, quo rcligionem servare, i. e. relationes suas ad Deum convenientibas actibus sequi tenetur. Verum enim vero, omnia ad obligationem inducendam requisita. turn ex parte Dei, turn ex parte bominis adsunt. 1° Ex parte Dei. a. Deo, hominis creatori, competit jus imponendi creaturae suae officia erga se ; cui juri, ut patet, parere tenetur homo, 6. Dein jure suo necessarie usus est Deus ubi hominem condidit; nam qua necessitate Deus homini relationes ad se in-didit, eadem quoque exi^it ut homo e is servet, c Tandem hanc suam voluntatem homini patefecit, ut ex dictis patet. — 2° Quod ad hominem attinet, a. praeditus est ratione, qua religionem cognoscere, h. et libera vo-lantate, qua eam exsequi valeat; c. nee ei desunt suffi-cientes vires, quia divina sapientia et bonitas vetant, ne Deus hominem ad finem quemdam adstringat, qum ei si-mul ad hunc assequendumoxpeditastribuatfacultates(l).

(1) Cum vera religio simul naturalis et supernaturalis sit, patet homini naturalia simul et supernaturalia media competere. Naturalia sunt hominis facultates, necnon quidquid sola uatura ad facultates perficiendas conducit. Media supernaturalia sunt auxilia quae naturalibus mediis a Deo superad-duntur, et generali voce gratiae dicuntur.

ocr page 217

— 199 —

Ergo quae hominis naturam cum Deo vinciunt relatio-nes, eas jabente Deo congruentibus actibus servare tenetur humana voluntas.

171. Schol. Praeter naturalem religionem, homo et reve-latam complecti et exsequi tenetur.

1° Homo revelatam religionem intellectu complecti, et quae Deus revelavit, fide agnoscere tenetur, quia secus et in sumraam Dei veracitatem peccaret, cui, utpo-te falli et fallere nescienti, absque injuria fides negari nequit; et in suam ipsius rationem, quippe quae huma-num intellectum divino subjiciendum esse apertissime doceat.

2° Homo revelatam religionem voluntate etiam exsequi debet. Deus enim ea ratione colendus est, quam ips^ praescripsit; atqui tribuendum sibi cultum non ratione tantum, sed et revelatione Deus definivit; homo igitur, ne religioso suo officio desit, jus Dei violet, atque ad( o aeterna felicitate seipsum defraudet, non naturalem dum-taxat, sed et positivum cultum Deo tribuere tenetur (l).

Akt. 5. De stabilitae ohligationis implendae modo scu

de cultu.

Sect. 1. De cultu generatim.

172. Cultus notio. Homo natura sua ad Deum babet relationes. quas servare tenetur ut impositae sibi a Deo obligationi satisfaciat, et fine obtento aeterne sit beatus. Quaeritur igitur quid praestare debeat homo ut, hinc Dei voluntatem impiendo, perfectam felicita-tem consequatur. Jam vero relationes erga Deum servat homo, ubi iis convenienter agit, ubi actus its contrarios omittit, consentaneos vero ponit. Complexus porro actuum,

(1) Haec maximi momenti quaestio fusius tractabitur infra (236).

ocr page 218

— 200 —

quos homo ex suis ad Deum relationibus, seu ex religione po-nere tenetur et omittere, vocatur cultus.

173. Cultus distmctio. Cum homo duplici constet substantia, animo scilicet et corpore, actus qui cultum constituunt, non a solo animo, sed a corpore etiam ponendi sunt. Distinguitur hinc cultus in internum et externum, pront actus animi tantum, aut actus animi simul et corporis complectitur. Patet internum cultum externi necessarium esse fundamentum ; actus enim qui a corpore fiunt, non sunt liumani, nisi ab internis prin-cipiis, intellectu scilicet et voluntate, proficiscantur.

Externus cultus est privatus vel puhlicus, prout a privata persona, vel a societate, definitis precibus et caeremo-niis, peragitur.

174. Cultus necessitas. I, Homini nc.cessario divini cultus incumbit obligatio. Etenim bomo essentiales suas ad Deum relationes servare tenetur. Id autem praestare ne-quit nisi actus bisce relationibus congruentes ponat, ad-versos omittat; hisce vero cultus constat; ergo omnino necesse est, hominem Deo exhibere cultum, cum at natural! suae obligationi satisfaciat, tam ut ultimum suum finem consequatur.

II. Necessarius est cultus int emus. Per se patet. Nam relationes suas ad Deum servare, atque adeo religiosae suae obligationi satisfacere omnino nequit homo, nisi internus saltern actus illis relationibus consentaneos ponat, adversos omittat; aliis verbis : nisi cultum saltern internum Deo exhibeat.

III. Praeter cultum internum, insuper requiritur externus. Probatur :

1° Ex creationis fine. Quidquid habet homo, id a Deo habet, estque totus homo, secundum corpus et secundum animum, ad Deum ordinatus. Oportet igitur praeter ani-mum, etiam corpus m officiis religionis implendis suas

ocr page 219

— 201 -

partes habere, ut homo creationis suae fiui plane respondeat, et creatoris voluntati penitus satisfaciat. 2° Ex extern! cultus cum interno necessario nexu. a. Homo externo cultu opus habet, ut religiosi ani-mi sensus excitentiir et foveantur, uti ex levissima etiam observatione humanae naturae, quae substantiale compositum est, ex corpora siraul et anima constans, palam fit; quare si externus cultus omnino eliminaretur, internus etiam cultus simul abolesceret.

h. Dein animus et corpus tam arcto et intimo nexu uniuntur, ut, quae interne experitur homo, spontaneo motu externe manifestet; adeo ut quae interne sentit, exterius non prodere non valeat. Externum igitur cul-tum qui rescindere vellet, prius internumjtollere deberet.

IV. Sed et publicus cultus necessarius est. 1° Sicut externus cultus in privati hominis natura fundatur, ita publicus cultus in natura hominis sociali nititur. Ete-nim quae naturae propensio hominem ad civi-lem societatem cum aliis hominibus ineundam ciet, eadem ad religiosam etiam jungendam eum incitat. Religiosa autem societas sine cultu eoque publico esse nequit.

2° Non religiosa societas tantum, sed et politica, ut rite sit ordinata, publicum Deo cultum exhibeat neces-se est. Etenim politica societas ipsa ad Deum habet relationes: ipsa enim, aeque atque singuli homines, omnino a Deo pendet, Dei auxilio semper indiget, et beneficiis assidue cumulatur ; quamobrem et divinum auxilium petere, et ob accepta beneficia gratam Deo memoriam exhibere, societati incumbit. Talia autem societas, nisi per publicum cultum, peragere nequit.

3° Publicum cultum sicut ipsam religionem, in hominis natura penitus fundatum esse, ex eo etiam luculenter constat, quod homines semper et ubique

ocr page 220

— 202 —

agnitam religion em publico cultu diligenter professi sunt (1).

Sect. 2. De cultu speciatim.

175. Peculiaria hominls erg a Deum officia. — Demon-stratum est hominem ad Deum habere relationes, quas convenientibus actibus servare tenetur. Jamdicendum est quae sint peculiariter relationes illae, et quae peculiaria inde oriantur officia ? Hue porro recidunt:

1° Homo Deum agnovcere, eique, frequenti perfectio-num cogitatione, adhaerere tenetur. Cum enim intel-lectus ad Deum, summam Veritatem, essentialiter sit ordinatus, patet homini relationem eam servandam, atque adeo Deum mtellectu quaerendum et amplexan-dum esse. Hue spectat fides, quam Deo, summae Ve-ritati, praestare tenemur, ubi dogmata vel praecepta quaedam revelare dignatur.

2° Deum amare debet homo ; voluntas enim, cum ad Deum, summam Bonitatem, essentialiter sit relata, eum amore prosequi, et, super omnia caetera bona, carum habere tenetur.

3° Filiali fiducia a Deo beatitatem, et ad eam con-sequendam subsidia expectare debet; quia secus divi-nae erga nos pietati et benevolentiae obtrectaret.

4° Dei imperio se subjicere, atque omnia divina praecepta fidelitur exsequi; necnon,

5° Deum adorare, i. e. supremum Dei in hominem, et omnia caetera creata, dominium profiteri tenetur. Qui enim aut divinis mandatis obsequi, aut divinum

(1) Ex dictis colligitur veram hominis naturam haud agnovisse protes-tantes qui, ut divinum opus reformarent inepte sibi sumentes, sacros catholicae religionis ritus abolendos, solumque cullum internum retinen-dum esse docuerunt.

ocr page 221

- 203 —

in cuncta dominium agnoscere renueret, summo Dei principatui, summaeque majestati injuriam irrogaret.

6° Beneficentissimo conditori et servatori, pro quo-tidianis beneficiis, gratum animum rependere debet.

7° Patrato delicto dolere, et divino juri, culpa laeso, piaculis satisfacere tenetur.

8° Denique Deum precari; cum enim animo et cor-pore imbecillus sit homo, multisque obnoxius pericu-lis, quibus bumanae vires saepe impares sunt: cum-que multis semper indigeat, quae a solo Deo praes-tari possunt; opus est, ut ad Deum, pbysicae et mo-ralis vitae necessitates impetraturus , continuo confu-giat, quo, a recta via non declinans, inoffenso pede , fines suos petat et consequatur.

Ilia autem orandi necessitas, illudque officium ho-mini divinitus impositum est, 1° ut Dei, primi sui prin-cipii et ultimi finis, non obliviscatur, sed propter bona atque auxilia quae a Deo indesinenter babet expec-tanda, frequentissime ad eum piis affectibus confugere, atque ita ultimum suum finem continuo petere coga-tur. 2° Ut assidue moneatur se a Deo omnino peu-dere, continuisque beneficiis ornari, quo, ad gratum se piissimo patri praebendum saepe incitetur. — Hinc liquet precationis officium necessitasque ad religiosum ordinem promovendum, atque adeo ad hominum felici-tatem procurandam, quam plurimum conterre, imo pror-sus pertinere.

176. Schol. Praeter enarrata officia, quae ex reli-gione, qua naturalis audit, sponte sequuntur, et, ratione duce investigari queunt, alia sunt positiva, fide cog-noscenda, quae Deus, per revelationem, superaddidit, ut naturalia magis definiantur et fidelius impleantur. Haec positiva etiam olficia rite obire tenemur, utpote quae, perinde ac naturalia, divina auctoritate consti-

ocr page 222

— 204 —

tata et hominibus injuncta sunt. Quare qui, seposito positivo cultu, solum naturalem Deo tribuere statueret, religiosum munus suum non secundum divina praescripta praestaret, atque ideo ab ultimo suo fine miserrimus aberraret (171).

ocr page 223

LIBER SECUNDUS.

DE HOMINIS OFFICIIS ERGA SEIPSUM.

177. Homo naturales habet relationes quibus immediate ad seipsum, tamquam ad finem proximum, or-dinatur, quasque servare debet, ut ultimum suum, finem attingat. Quae autem hinc nascuntur officia hoe generale complectitur praeceptum: Teipsum serva et perfice.

Officiorum hominis erga se principium et ultima ratio est sapientissima creatoris voluntas, ut patet; homo vero eorum objectum simul et subjectum est. Deus scilicet hominem ad seipsum perficiendum tanquam ad proximum finem ordinavit, quo intermedio ad finem refertur ultimum. Unde homo ad se ipsum habet obli-gationes, ex divina voluntate servandas, quas si non servat, ultimum suum finem non consequetur. lis igitur violatis, propria et primarie injuriam Deo infert, quia Dei jus violat et voluntatem contemnit. Sibiipsi vero nou nisi improprio sensu et secundarie injuriam infert, nimirum sibi non tribuendo quod, ex voluntate Dei, sibi praestare tenetur.

Cum homo animo constet et corpore, duplex jam datur relationum, adeoque officiorum hominis erga se caput. Dein cum societati natura aptatus sit, tertium habet bonum servandum, nempe bonam existimationem seu famam, quippe quae socielatis necessarium vinculum est. Tandem cum homini, conservationis et per-fectionis gratia, necessariae sint opes, et has sibi comparare tenetur.

Officia igitur hominis erga se quadruplicis sunt generis : officia scilicet 1° ad animum; 2° ad corpus;

ocr page 224

— 206 —

3* ad famam; 4° ad vitae necessitates spectantia; de quibus singulatim in sequentibus disseremus.

Cap. I. De officiis qüae ad animüm spectant.

178. Animus duabus constat primariis facultatibus ad quas caeterae omues rcducuntur ; 1° Intelligentia ad quam referuntur memoria, imaginatie et sensibilitas. 2quot; Voluntate, ad quam affectus et propensiones spectant.

Art. 1. De officiis ad intelligentiae perfectionem spectantibus.

179. Intelligentia cum ad verum cognoscendum sit ordinata, cognitione veri perficitur, atque eo perfectior erit, quo ampliore veri cognitione fuerit illustrata. Unde jam patet officia ad intelligentiam spectantia in eu sita esse ut homo praeclaram earn facultatem veri cognitione informet atque augeat. Nomine autem cog-nitionis complectitnur quidquid tum ad scientias spectat tum ad artes.

Cum vero cognitiones diversi sint generis, diversi-que momenti, prout diversum habent objectum, inter diversas cognitiones acquirendas distinguamus oportet. Cognitiones autem vel necessariae sunt vel utiles- II-lae rursus vel absolute vel relative necessariae di-cuntur.

Cognitiones absolute necessariae dicuntur eae quibus homo omnino indiget ut finem suum assequatur: qua-lis est cognitio ipsius finis, necnon idoneae ad ipsum viae. Relative necessariae sunt quas hominem edoceri oportet, ut status sui munera rite obeat: ita cognitio artis medicae relative necessaria est medico. Utiles tandem dicuntur cognitiones, quae intelligentiam vere perficiunt, sed quibus homo ad finem suum sonsequen-

ocr page 225

— 207 —

dum, vel ad munera sui status rite obeunda non in-diget.

His adnotatis, jam universe dicimus hominis officia intelligentiam spectantia in eo sita esse, ut necessarias cognitiones addiscere debeat, utiles vero addiscere pos-sit. — Speciatim autem ad haec reducuntur:

1° Homo cognoscere tenetur religionem: existentiam et naturam Dei; necnon hominis naturam, atque relati-ones hominem inter et Deum. Ratio in promptuest. Cum enim homo finem suum assequi, atque adeo omnia quae finem spectant media adhibere teneatur, patet eum et finem suum seu Deum, et relationes cum positivas tum naturales quibus ad Deum ordinatur, verbo, religionem cognoscere debere. Homo igitur bene compertum habeat quis sit, unde ortus. quo iturus, quid sibi post mortem obventurum, quibus a Deo statutis viis ad finem pergen-dum, qua ratione vita instituenda. Quas quaestiones si, aut improbu^ negligit, aut errabundus male solvit, aeter-num infortunium insanus incurret.

Dei cognitionem ad intelligentiae perfectum omnino pertinere, et proinde horoini adipiscendam esse, hac quo-que ratione probatur: Sicut in reali ordine prima causa Deus est, quo sublato nulla prorsus res existere potest, ita in ordine ideali, qui realis expressio est, summa est idea Dei, qua semota, ultima ceterarura idearum ratio reddi nequit; quo patet hominem, ad intelligentiam suam perficiendam, cognitione Dei omnino opus habere.

2° Tenetur homo cognoscere munus seu statuin, ad quem a divina Providentia destinatus est. Cum enim societas variis indigeat muneribus, sapientissimus so-cietalis auctor et servator, diversis hominibus diversas tribuit aptitudines et vires, pro ut eos ad munera diversa designat. Hunc suum statum unusquisque amplectatur oportet, tum quia ad eum a Deo, cujus voluntas omnibus

ocr page 226

- 208 —

sacra habenda, vocatws est; turn quia ad eo rite fungendum aptam congruentemque animi habilitatem accepit, nec-non peculiaria gratiae auxilia obtinebit; quare qui mu-nus sibi designatum amplexus est. cum in statu et volun-tati Dei, et suis aptitudinibus, et praestandis subsidiis maxime consentaneo versetur, suam perfectionem tutis-sime et efficacissime promovere poterit. Quo patet quan-ti intersit bominis, ut suam vocationem agnoscat et sequatur.

3° Tenetur homo ea cognoscere quibus, ut munere sue rite fungatur, opus habet. Qui euim munus suum perficere non valer et, continuis periculis damni, aliis bominibus inferendi, se objiceret.

Praeter enarrata officia affirmativa, hoc habet homo officium negativum, ut omnia vitet quae mentem errore iuficere possint, quia error intelligentiae perfectui peni-tus repugnat.

Akt. 2. De officiis quae ad voluntatis perfectionem spectant.

180. Sicut intellectus cognitione viri, ita voluntas amore boni perficitur. Voluntas igitur ad bonum aman-dum et prosequendum, ad malum vero fugiendum et respuendum continuo se confeiat. Bonum autem distin-guitur duplex: increatum sen absolutum, qui Dcus ipse est, et creatum seu relativum, quidquid Dei naturae atque volantati consentaneum est. Patet hinc ad voluntatis perfectionem omnino spectare. ut homo Deum propter ipsum amet et prosequatur, caetera vero bona non propter ipsa, sed propter Deum, id est relata ad Deum; aliis verbis: ut homo actus, quibus relationes ad Deum, seipsum et alios, fideliter serventur, atque adeo ultimus finis efficaciter petatur diligentissime ponat; actus vero, iis relationibus repugnantes, atque adeo ab ultimo fine abducentes, sollicitissime devitet. Verbo :

ocr page 227

— 209 —

homo virtuti studiose incumbere, a vitiis autem omni cura animum retraliere debet.

Quod ad affectus passionesve attinet, qui sunt animi motus, quibus in res cog nit as ferirmr vel ah Us avertimur, liberum arbitrium iis moderari, eosque vel immediate, vel mediate per relativa bona ad Deum, dirigere, necnon ab omni re mala, id est, voluntati divinae contraria, amovere tenetur.

Cap. II. De officiis ebga cokpus.

181. Praestantissima hominis pars est animus, in quem potissimum perfectionis nostrae studium dirigen-dum est, adeo ut continuo parati simus corporis detri-mentum quodcumqne pati, potius quam animum gravi-ter laodi sinamus. Verum hoc minime imp edit quominus corpus etiam servare et perficere conemur. Etenim :

lu Quaecumque domo a creatore bona accepit, ut vi-tam, valetudinem, etc., ea ipsi a Deo concredita sunt, ut iis ad finem suum consequendum utatur. Homo igitur etiam corpus suum ad praestitutum finem dirigere, sen custodire et perficere tenetur; secus enim ordinatam a Deo dispositionem evertit, et ejus voluntati renititur.

2° Otficia erga corpus probat naturalis nostri amor. Homo vitae corporalis damnum natura horret; unde quae incolumitati sunt noxia, refugit, quae necessaria vel utilia, quaerit et adhibet. Vox ilia ex ipsa natura pro-cedens, hominem naturalibus ad corpus suum relationi-bus vinctum esse luculenter dictat.

Porro hominis officia quae corpus spectant, exigunt ut vitae incolumitas menbrorumque integritas, serventur, quare homo a. corpori statutis tumpcribusulimenta, quie-tem et motum praestare; 6. quidquid corporis incolumitati nocet, vitare; tandem c. corpus aegritudine affiictum convenientibua remediis ad sanitatem revocare tenetur.

Ié

ocr page 228

— 210 —

Patet inde contra legem naturae committere eum qui voluntarie, et sine legitima causa, corpus mutilat, vel valetudinem labefactat, vel vitae sanitatisve amittendae periculo se tradit.

Qui modo quocumque vitam vel valetudinem voluntarie abjicit, suicidii reus dicitur. Suicidium autem divi-ditur in directum et indirectum. De utroque pauca,

Akt. 1. De suicidio directo.

182. Suicidium directum est voluntaria vitae abnegatio, in se seu directe intenta. Mirum est muitos olim philo-sophos suicidium directum laudasse et violentas sibi manus intulisse. Inter quos suicidii praecones primas partes occupant sioici. Cujus rei causa, praeter stoicam superbiam, dogma metempsychosis tuisse videtur. Ho-diedum atrocis hujus et frequentis facinoris causa pas sim sacrilega impietas est. Homo, qui Deum, mali vindicem despicit, et aeternam post mortem poenam contemnit, facile ad crimen istud impellitur, cum vel infamiae metu, vel infortunio, vel desperatione, vel alio gravissimo casu devexatur. Quas calamitates impedit vel allevat religio, quae praesterea bominem quacumque de causa sibi mortem conscissere strictissime vetat.

Suicidium directum nullo in casu licitum esse ex bisce rationibus palam fit. 1° Supremo Dei dominiore-fugnat. Solus enim Ueus vitae et necis auctor est et dominus; homo autem vitae suae dispensator tantum constitutus est. Qui igitur, nulla a Deo sibi facta po-testate, creditam sibi vitam sponte deserit, divinum dominium laedit, Deo injuriam infert.

2° Directum suicidium divinae Providentiae ordini ad-versatur. Divina ordinatione unicuique homini deman-datum est, ut per totam vitam, statute a Deo tempore

ocr page 229

— 211 -

finiendam, suum finem, saam felicitatem, legi conve-nienter vivendo, consequi conetur; porro qui violentas sibi manus injicit, eo ipso ab officiis, ex divinae vo-luntate adbuc implendis, se solvit, atque adeo divinam ordinationem contemnit et evertit.

3° Hominis officia erga seipsum suicidio violantur, quippe quo homo hac in vita conservationis et per-fectionis viam prorsus praescindit, atque adeo in fu-tura finem ultimum plane amittit, ita ut aeternam infortunium incurrat. Quare nee hoe luetuosius datur fa-cinus, cum omnem salutis consequendae rationem peni-tus excludat.

4° Directum snicidium humanae naturae vod adv er-satur. Omnibus enim hominibus ingenita est naturae vox, qua a morte refugiunt, et ad vitam omni ope atque opera servandam impelluntur. Cui naturae jus-sui plane adversantur qui mortem sibi inferunt.

5° Suicidium societatis jus violat. Qui vitam sponte abjicit, socialibus suis officiis deest, tum quia societatis membrum, de jure saltem utile, avellit, et commis-sas sibi in societate curas derelinquit; tum quia per-versum exemplum aliis praebet.

Suicidii patroni expositis rationibus nihil firmi oppo-nentes, id scelus licitum esse contendunt, 1° Ubi vita, propter gravissima animi vel corporis mala, facta fuerit intolerabilis ; aut 2° Ubihonao sibi ipsi et caete-ris factus est inutilis ; sed perperam. Etenim adjuncta quae ab adversariis enarrantur, efficere non valent, ut supremum Dei dominium cesset, et vita omnino penes hominem constituatur. Semper manet naturale officium, se servandi et Dei imperio se submittendi, quamvis ardua etiam fuerit muneris exsecutio.

Praeter generalem eam animadversionem, contra allegata speciatim haec valent. 1° Mala de quibus

ocr page 230

— 212 -

queruntur, a Deo de sapienti consilio permittuntur ; quae si homo eodem consilio tolerat, seóeqae divinae ordinationi submittit, vita ei numquam intolerabilis erit. 2° Turpe est affirmare homiuem sibi et caeteris fieri posse inutilem, nemo enim est qui, creatoris vo-luntatem exsequendo, finem suum et aeternam felici-tatem consequi non possit et debeat; nemo qui aliis, tum consiliis, turn pietatis, humilitatis, patientiae, cae-terarumque virtutum exemplis, prodesse non valeat (1).

Art. 2. De suicidio indirecto.

183. Suicidium dicitur indirectum ubi vitae amissio non in se intenditur, sed secutura conspicitur ex causa voluntarie posita. Perspicuum est indirectum suicidium perinde ac directum per se prohibitum esse, quippe quod et ipsum officia hominis erge se aperte violet. Verum fieri potest ut per accidens licitum, imo prae-ceptum sit.

Etenim quandoque officiorum diversae rationis datur collisio, ubi scilicet cum officio hominis erga se, simul urget praestantius officium erga Deum vel alios homines, et ita quidem ut diversa illa officia simul im-pleri uequeant; tune naturalis ordo expostulat, ut quae iuferioris ordinis sunt officia, in gratiam officiorum altioris ordinis omittantur; quo indirectum suicidium est praeceptum.

Quandoque \\ero non est officium obeundum ; sed bo-

(1) Suicidium saepius commendatum fuit tamquam fortis animi ar. gumentum; verum, si res a propinquo spectatur, non nisi fallacem fortitudinis speciem adejse constat; qui enim infortunio obrutus vitam abnuit, calamitati tolerandae se imparem profitetur, et animi debilita-tioni cedit; fortior autem est qui res adversas tolerare perseverat; quod ait Martialis:

« Rebus in angustis facile est contemmere vitam;

Fortior ille facit qui miser esse potest. »

ocr page 231

— 213 —

num altioris ordinis libere comparandum ita proponi-tur, ut actioni, qua comparatur, duplex sit effectus, alter vita jactura, alter majoris boni acquisitio. Tune, quamvis adsit sanitatis vel vitae amittendae periculum, actio ilia tibi licita est, dummodo bonum effectum intendas, malum solummodo permittas.

I. Hinc suicidium indirectum praeceptum est. 1° Si vitae vel membrorum integritas servari nequit, nisi violato aliquo negativo legis naturalis praecepto, e. g. si quis ad pejerandum vel ad fidem negandam, inten-tata morte, adigatur. 2quot; Si quis, ex suscepto vel legitime demandato munere, societati vel singulis ejus membris in necessitate constitutis, ad animi vel corporis salutem procuvandum, succurrere teneatur; si sit e. g. miles, parochus, medicus, etc.

II, Licitum est sese exponere periculo vitae vel sanitatis amittendae; 1° Ad veram religionem tuendam, profitendam, propagandam. 2° Ad salutem reipublicae vel bonum publicum procurandum, 3° Ad excolendas egregias virtutes e. g. cbaritatem, poenitentiam, etc. 4° Ad perditam sanitatem recuperandam.

Art. 3. De Duello.

184. Praeter directum et indirectum suicidium, na-turali hominis erga se officio vetitum est duellum; quippe quod utrumque pugnatorem mortis periculo exponat, atque adeo tum homicidii tum suicidii ratio-nem habeat. Duellorum usus ab ethnicis ad alias gentes transivit. Distinguitur duellum in a. Judiciale, quod publica auctoritate ad gentium lites absque multi sanguinis effusione dirimendas, aut etiam ad manifes-tandam testimonii veritatem, reorumve innocentiam suscipitur ; et h. Extrajudiciale, quod privata auctoritate agitur, et definitur : Duorum vel quorumdam certamen

ocr page 232

— 214 —

ex condicto, cum armis lethalibus, privata auctoritate, sus-ceptum. (1).

Daellum judiciale quod ad gentium lites, incruenta victoria, dirimendas, suscipitur, quale David inter et Goliath fuit, licitum esse, in comperto habetur. Non autem probari potest judiciale duellum quod ad tes-timonii veritatem vel reorum innocentiam comproban-dam geritur. Nee minus obtreetandae sunt aliae veri-tatis vel innocentiae probationes, per ignitum ferrum, ebullientem aquam, etc., quae vulgo Judicia Dei audiunt, nisi divinitus sint constitutae (2). Per hujus-modi enim probationes irreligiose tentatur Deus, a quo singulare auxilium temere expectatur; quare et plane inanes sunt, cum Deus, ad hominis nutum, in humanas lites dirimendas, prodigioso modo se inter-ponere minime soleat (3).

Bic unum duellum extrajudiciale agitur. Sunt qui duellum licitum esse docent cum vel fama tuenda, vel suscepta injuria reparanda, vel timiditatis nota decli-nanda est. Verum duellum, legi naturali semper re-pugnare, multa ratione probatur.

1° Duellum in Deum injuriosum est. Solus Deus vitae et necis dominus est; qui autem duellum suscipit de sua et aliena vita, spreto Dei dominio, statuit, atque adeo jus Dei violat,

2° Duello officia hominis erga se violantur. Incumbit

(1) Hoe duellum passim dividitur in solemne, quod designatis patrinis et testibus, statutoque loco et tempore, geritur; et simplex, quod absque testibus, statuto tantum tempore et loco agitur.

(2) Sic apud populum judaicum a Deo praescripta erat probatio adul-terii per aquam amarissimam. qua hausta, nocentis mulieris femur pu-trescebat, et tumens disrumpebatur uterus, innoxiae vero nihil mali accidebat. Nitmer, c. 5.

(3) Hac de re cfquot; 111. Gerdil : Des combats singul. ch. 1.

ocr page 233

— 215 —

homini se servandi et perficiendi obligatio, duellum autem qui init, se, absque ulla legitima causa, neci ob-jicit, atque adeo contra propriae conservationis officium committit.

3° Officia erga alios laeduntur ; qui enim duello pug-nat cum alios absque ullo jure interimere conetur, ejus temporaneo et aeterno bono odiose insidiatur.

4° Societatis jura spernuntur. Qui duellum suscipit a. Societatis ordinem turbat, quia, legali judice spreto, in propria causa se privatum judicem constituit; h. Societatis membra inutili et flagitiosae morti exponit; c. pessimae praejudicatae opinioni suffragatur, et per-niciosum exemplum praebet.

Quod ad rationes attinet quibus adversarii duellum licitum esse contendunt, quam futiles eae sint ex hisce patebit.

Duellum necessarium esse dicunt 1° ad famam tuen-dam vel recuperandam. Sed duellum pessimam quidem ultionis famem explere valet, minime autem ad sus-ceptam contumeliam tollendam inservit. Etenim a. duellum nihil nisi pugnantium dexteritatem, vel for-tunam exhibet; nullo modo autem ablatum bonorem restituit. h. Aequa dein cum utrinque detur suc-cumbendi probalitas, non raro accidit ut is, cujus fama resarcienda erat, vincatur. c. Tandem fere semper alia datur famae reparandae via, baecque legitima, nempe via juris; d. Quae si non datur,vetitumtamen est ne quis se judicem in propria causa constituat, et quidem ad ultimam irrogandam poenam, quam ipsi legitimi judices non nisi de scelestissimis bominibus, et post maturum examen, pavidi sumunt.

2° Duellum necessarium aiunt ad timiditatis notam declinandam ; sed et baec inanis est ratio; nam a. qui duellum recusat, non nisi inconsultarum hominum vitu-

ocr page 234

— 216 —

perationem sibi parat, quorum irrisio verum honorem nihilum laedit; proborum autem sapisntiumque existi-mationem, quae sola cordato viro attendenda est, sibi certo colligit, b. Dein qui, ad officia sua explenda, bo-minum praejudicatam opinionem, et inde sequendam despicationem spernere valet, majorem fortitudinem exbibet, quam qui, ob vanae contemptionis metuin, pii vi-ri munera deserit. c. Tandem etiamsi ex recusato duello quoddam dedecus sequeretur, boe neminem naturali se aliosque servandi officio solvere, neque ullum pro-bum et magni animi virum ab eo implendo avertere potest (1).

Cap. III. De officiis quae ad famam oaeteeaqüe bona

comparanda et consekvanda speotant.

185. Bonae famae conservandae officium. Ad perfec-

(1) De duello concinniter scripsit Cl. Debreyne : Peusées d\'un croyant; sur le duel, «Les duellistes, ait, foulent aux pieds ce qu\'il y a de plus sacré parmi les hommes, les lois divines et humaines. Ils s\'exposent librement au danger prochain de subir des consequences extremes, terribles et funestes, et même de s\'attirer très-probablement le souveiain malheur, en recevant la mort ou en commettant un veritable meurtre. lis sacrifient done a la passion tous les devoirs ensemble, et envers Dieu, et envers les hommes, et envers eux-memes ; et tout cela pour une légère offense regue, un mot désobligeant, une légère impolitesse, un geste, un regard injurieux. »

Ecclesia catholica perniciosum duelli morem semper pro viribus ex-tinguere conata est. Contra duellum haec decrevit concilium Tridentinum. Sess. 25. De reform, cap. 19. «Detestabilis duellorum usus, fabricante diabolo, introductus, ut cruenta corporum morte, aaimarum etiam per-niciem lucretur, ex christiano orbe penitus exterminetur... . Qui pug-nam commiserint et qui eorum patrini vocantur, excommuuicationis ac omnium bonorum suorum proscriptionis, ac perpetuae infam.ae poenam incurrant et, ut homicidae, juxta sacros canones puniri debeant; et siin ipso conflictu discesserint, perpetuo careant ecclesiastica sepultura. Illi etiam qui consilium in causa duelli tam in jure quam facto dederint; aut alia quacumque ratione ad id quemquam suaserint, necnon spectato-res excommuuicationis ac perpetuae maledictionis vinculo teneantur. »

ocr page 235

- 217 —

tam societatem requiritur ut homines mutua fiducia conjungantur ; fiducia autem ex bona, quam de proximo habemus, existimatione oritur. Bona igitur fama ad veram hominis perfeetionem pertinet, et ideo verum est bonum, a Deo nobis demandatum, quod pro viribus servare tenemur.

Officium colendae famae nobis reapse incumberepatet: 1° Ex societatis necessitate, ut modo diximus. 2° Ex cuivis homini ingenito suae famae servandae studio. — Cavendum tamen est ne famae studium in vanitatem et superbiam prorepat; ad quod avertendum homo quae bene agit, non ad se, sed ad Deum referat, at-que existimationem non ut finem, sed ut medium, quo perfecta societas procuretur, quaerat.

Edictum hominis erga se officium laedit, 1° Qui nullam boni nominis curam habet. 2° Qui calumniam a se repellere negligit; nisi altiori de causa, absque aliorum detrimente», ad praeclaram virtutem exercendam, eam patiatur. 3° Gravius peccat qui malefactis nomini suo justam turpitudinis notam inurit.

Notandum est eos qui aliquo modo in societate cae-teris praestant, cum eorum bona fama, ad bonum societatis promovendum, sit magis necessaria, magis etiam ad existimationem servandam obligari, et gravius officia erga se violare, si nomini suo labem inurunt.

186. Opum adipiscendarum officium, Praeter famam, necessariae ad victum et amictum opes colligendae et servandae sunt; Verum 1° Congrue, non nimia solli-citudine, quaerendae sunt. 2° Debito ordine expetendae; non propter ipsas, sed tanquam rationes ad finem, nempe ad se suosque sustentandos et perficiendos, ad egentium necessitates sublevandas, etc.

ocr page 236

Cap. IV. De süi suorümque bonorüm tuitione.

Abt. 1. De tuitione generatim.

187. Licita est tuitio. Qui nos citra nostram culpam, et absque legitimapotestate.in vitae, sanitatis, libertatis, opum caeteïorumque bonorum amittendorum discrimen adducit, injustus aggressor vocatur. Injustus aggressor esse potest amens, vel inculpate errans, necnon qui nobis capite periclitantibus necessarias ad vitam ser-vandam rationes arripere conatur. Contra quemcumque injustum aggressorem bona nostra defendere licet, quod jus de/ensionis non ex aggressionis delicto, sed ex natural! conservationis jure oritur.

Porro jus se suaque tuendi homini competere pro-batur: 1° Ex naturali se suaque servandi et perficiendi officio, quod bomini incumbit, et qaod ad necessarias conservationis rationes, adeoque ad necessariam tui-tionem jus involvit (151).

2° Ex cuilibet bomini ingenito se suaque servandi studio, quod, naturae voce, memoratum jus comprobat.

3° Ex sociali defensionis necessitate ; quippe quia pax societatis et civium securitas continuo periclitarentur, nisi injustos aggressores efficientei repellere liceret.

4° Ex consensione populorum, quorum codices hoe confirmant axioma: „ Vim vi repellere omnia jura per-mittunt.quot;

Si de juris hujus natura inquiritur, sunt qui sui suorumque bonorum tuitionempmecepiam esse affirmant, seu ad jus naturale imperans spectare. Verum plane licitum agere videtur, imo praecellentem virtutem exercere, qui ex charitate erga aggressorem, quem ab aeterno exitio eripiatj vel erga societatem, cui praes-tantem et perutilem vimm servet, invadentis vitae

ocr page 237

— 219 —

cum suae ipsius vitae vel minorum bonorum damno par cat.

Dein licitum, imo praeclarum est se morti offerre ad servandum amicum; cur idem non liceret ad ser-vandum aggressorem, ubi perfectior charitas mo vet agentem. Quare sequitur tuitionem per se licitam tantum esse, seu de jure naturali permittente, non vero praeceptam seu de jure naturali praecipiente.

Tuitionem per se licitam dicimus, quia per accidens fieri potest ut sit praecepta; quod evenit, ubi mors lacessiti aliis ei creditis personis calamitatem affert, e. g. si lacessitus est paterfamilias, piinceps, belli dux. In quibus tarnen adjunctis non sua, sed aliorum causa, ad taitionem obligatur.

188. Legitimae tuitionis conditiones. Ut sui suorumve bonorum tuitio licita haberi possit, cum moderamine inculpatae tutelae fiat oportet; quod has quatuor invol-vit conditiones : 1° Ut aggressio sit injusta.

2° Ut periculum vitam bonave amittendi, aliquara-tione praesens sit et certum, saltem moraliter; ex periculo enim remoto vel incerto, jus actuale et certum laedendi alterum oriri nequit.

3° Ut defensio non ultra quam ad vitam bonave servanda necesse est, protrahatur; unde aggressorem non licet vulnerare, multo minus interimere, si defensio alia via efficienter fieri potest.

4° Ut defensor in animo habeat vitam bonave sua tueri, minime autem in mortem damnumve aggressoris animum intendat, sed baec tantum ut tuitionis effectum permittat-

189. Occurrit hie quaestio, num quae liciti sunt ad nostri defensionem, pariter liceant ad delensionem aliorum, auxilia nostra exoptantium? Jam vero extra dubium est et hanc defensionem licitam esse, non autem praeceptam.

ocr page 238

— 220 —

1° Licita est, nam unisquisque potest ad jura sua tuenda alterius ope uti. Dein charitatom exercet qui jura aliorum injuste lacessita defendit. Ad legitimam autem alius tuitionem, praeter memoratas conditiones, requiritur ut ille defensionem nostram exoptet; earn scilicet expostulet vel oblatam accipiat; potest onim ex charitate vitam aggressoris, cum propriae vitae discrimine, servare ; secus tamen res se habet, si propter adjuncta, ut diximus, teneatur alter propriam vitam defendere, quia hie tunc auxilia oblata accipere te-netur.

2° Defensio aliorum per se non est praecejota, quia vitam et res alienas nostris praeferre non tenemur. Per accidens tamen quandoque praecipitur. Nempe : a. propter acceptum munus, et expresse vel tacito contractu, quo datur obligaMo justitiae. h. Quando cum levi vel nullo nostro damno, alteri in gravi discrirnine constitute, et auxilia nostra expostulanti, succerrere possumus ; tunc adest obligatio charitatis.

Akt. 2. De tuitione speciatim.

190. i. Tuitio vitae. Quaeritur an vitam nostram, contra injustum invasorem, etiam cum damno vitae in-vasoris tueri liceat ?

Vix sunt qui non doceant ejusmodi tuitionem licitam esse, servatis supra enarratis conditionibus ; cujus rei rationes hue recidunt:

1quot; Homini incumbit sui servandi officium, ergo ei competit etiam jus utendi modis ad salutem suam necessariis. In casu porro tuitio cum morte aggressoris est modus prorsus necesssrius, ergo eum arripere licet.

2° Jus tuitionis tam alte in bominis natura insitum est, ut, occasione data, eo sponte utatur bomo, nee ulla doct.ina vel lege ab ejus iisu averti possit. Quare

ocr page 239

- 221 -

id jus, cum humanae naturae penitus inhaereat, ab ipso Deo, naturae conditore, constitutum et probatum censendum est.

3° Societatis perfectio idem jus expostulat. Sublato enim eo jure, improborum securitas et audacia cresce-rent, proborum autem praesidium pari ratione minue-retur.

191. 11. Naturalium honorum tuitio. Quod ad alia, praeter vitam, naturalia bona spectat, nimirum: a. li-bertatem, b. pudicitiam, c. membrorum integritatem, et ea sane cum nece injusti aggressoris, si necesse sit, defendore licet. Ratio est, quod ilia bona ab omnibus cordatis hominibïis, vitae aequiparantur, vel non nisi parum minoris aestimantur; imo a non paucis anteponuntur. Praeterea societatis ordo expostulat, ut bona ilia omni modo protegi et detendi possint.

192. III. Tuitio honorum fortunae. Utrum horum bo-norum tuitio cum nece aggressoris licita sit necne, multum controvertitur. Certa ab incertis discernamus.

Extra dubium est violentam tuitionem, ad res levis momenti tuendas, non esse licitam; nulla enim datur proportio inter ho minis vitam vel corporis integritatem et rem vilis pretii.

Certum etiam est, licere bona fortunae, si magni fuerint momenti, tueri, injustum aggressorem laedendo,

Sed in controversiam vocatur, num bona fortunae magni momenti, occiso injusto invasore, defendere liceat?

Qua de re triplex datur sententia :

Prima negat licere furem occidere ad dicta bona servanda, quippe quae hominis vitae aequiparari non possint; quare expostulat cbaritas, ut damnum compa-rate leve patiamur, ad gravissimum proxitni malum praecavendum.

Secunda veio alfirmat, 1° Quia bona ilia eatenus

ocr page 240

- 222 -

vitae aequiparanda sunt, quatenus ad vitam aervandam omnino sunt necessaria (1).

2° Quia ejusmodi jus societati necessarium est; eum videlicet in finem ut metu mortis fures coërceantur, eorumque licentia comprimatur.

3° Quia justa censentur bella ad res tuendas vel recuperandas suscepta.

Tertia cum prima asserit tuitionem cum nece ag-gressoris, si sola bona fortunae defendenda veniant, esse illicitam; licere vero, ad ea bona servanda, fu rem expellere et vulnerare. Imo si invasor obnitatur, et inde ipsa tuentis vita in discrimen adducatur, tunc furem occidi posse, non quidem ad opes, sed ad vitam defendendam (2).

193. IV. Tandem circa honoris et famae aggressio-nem dicendum est, tuitionem, cum morte injusti invasoris, numquam esse licitam; turn: 1° quia caedes calumniatoris minime est efficax famae reparn-dae via, tum 2° quia aliae dantur viae, haeque efiica-ces, et societatis ordini consentaneae.

(1) Generatim loquendo opes sunt ad vitam sustentandam omnino necessaviae, sed fere nunquam necessariae dici possunt eae peculiares, quae tuendae veniunt res, quae ideo nec vitae aequiparari possunt. Quod si per accidens praeter res quas fur auferre conaretur, aliae uullae sup-peterent, tunc sane, utpote vitae omnino necessariae, ut ipsa vita de-fendi possent.

(2) Haec sententia legi congrait Mosaicae, quae, Exodi cap. XXII, furem diurnum et nocturnum discernens, haec statuit: «Si effringens fur domum ... et accepto vulnere, mortuus fuerit, percusscr non erit reus sanguinis. Quod si orto sole hoc fecerit, homicidium perpetravit, et ipse morietur.quot; » Quod decretum assumpsit jus canonicum et jus civile antiquum, nocturnum furem occidere permittens, quia non facile inter-noscitur utrum ad furandum an ad occidendum venerit; diurnum vero occidere vetans, nisi armis se defendat, quia tunc jam plus qjam fur est.

ocr page 241

LIBER TERT1US.

DE OPFICIIS HOMINIS ERG A ALIOS HOMINES.

194. Mutuarum relationum indoles, principium , ohjec-tum, fundamentum, divisio. — 1. Mutuae hominum rela-tiones ex ipsa humana natura emanant (63). Societas enim omnino pertinet 1° Ad conservationem et propa-gationem humani generis.

2° Ad singulorum quoque hominum existentiam, conservationem , perfectionem; turn a) quod ad physic am vitam; turn b) quod ad intellectualem et moralem at-tinet.

3° Ad nostrarum tacultatum, imprimis loquelae, at-que afiectuum, praesertim benevolentiae rationem.

4° Ad ingenitam inclinafionem, qua homines semper et ubique ad societatem propendunt (1).

Ipsa igitur natura exigit ut homo cum homine so-cietate jungatur. Unde tertium nascitur relationum genus, mutua hominum officia complectens.

II. Quorum officiorum principium est divina voluntas, quae hominem natura socialem condidit, atque adeo naturalibus relationibus, iisque servandis, cum aliis hominibus conjunxit.

III. Eorumdem ohjectum sunt alii homines, ad quos socialibus relationibus, homo, ejrum subjectum, ordinatus est.

(1) Cnf. S. Thom. De regim princ. L. 1, c. 2. — Non immoramur confutandis deistis, cum J. J. Rousseau, inepte effutientibus: «L\'état naturel de l\'homme est d\'être sauvage, la société est un état contra naturequot; (Disc, stir Vinég.). Quorum absurda placita, cum supra (111) fuse exposita et confutata sint, hie memorasse satis habemus.

ocr page 242

— 224 —

Unde primum eorum praeceptum sonat: Alios dilige.

IV. Eorum proximum fundamentwm est specifica ratio-nalis naturae aequalitas, et ultimi finis seu perfectae felicitatis communitas. Necnon domesticae vel politicae societatis conjunctio.

V. fliac mutua hominum officia sunt bipartita: alia enim spectant hominem, quatenus ad humanum pertinet genus, et generalia dicuntur. Alia vero, qualenus domesticae vel politicae societati conjunctus est; quae

peculiaria vocantur.

♦

Cap. I. De genekalibus hominis ebga hominem ofpioiis.

195. Generalia officia. — Mutua eaque generalia officia, sicuti quae iis respondent jura, perfecta sunt aut imperfecta. Priora sunt stricta et defiuita, atque ad justi-tiam pertinei t, quare etiam jura et officia justitiae audi-unt. Posteriora autem, non stricta nee plane definita, ad humanatem et benevolentiam reducuntur, et jura officiaque charitatis vocantur.

Quae officia, ad aliorum animum, corpus, opes et fa-mam relata, hue recidunt:

I. Perfecta officia. Omnibus hominibus ingenitum jus probibet 1° ne quis aliorum animum laedat; ne intellec-tum eorum erroribus inficiat, vel voluntatem pravis exemplis doctrinisve corrumpat; necnon ne harum facul-tatum perfectionem impediat.

2° Ne quis aliorum sanitatem corporisve integritatem laedat; praesertim ne detestando bomicidio eorum vi-tam auferat.

3° Ne aliorum legitimum in opes suas dominium qua-cumque ratione violet.

4° Tandem ne detractiones ealumniasve spargat, qui-bus bona aliorum existimatio corrodatur.

Qui strictum aliorum jus inique laedens, iis damnum

ocr page 243

— 225 —

infert, nova, illati damni resarciendi, tenetur obliga-tione, quae donee damnum sartum vel condonatum est, perse verat.

II. Imperfecta erga alios officia nos obire oportet quo-tiescumque aliis, in gravi inopia vel necessitate versan-tibus, opitulari possumus. Quae officia ut rite definian-tur, bine quanta sit aliorum inopia, extremane an gravis tantum, illinc quantum incommodum vel onus ad eos adjuvandos subeundum sit, ponderandum venit.

Cap. II. De pecdliaribds hominis erga hominem officiis.

196. Societatis notio et divisio. — I. Praeter generalia, quibus erga omnes prorsus homines devincimur, officia, sunt alia, quibus erga eos duntaxat homines, qui nobis-cum peculiari junguntur societate, obligamur.

Societas porro generatim definiri potest; Animorum svb una eademque potestate conjunctio, ad bonum quoddam, eollatis virïbus, consequendum.

II. Societas dividitur in necessariam et liberam,

1° Necessaria vocatur societas qua homines, ad natu-rales, omnibus praestitutos fines consequendos, suapte natura consociantur.

Subdivitur in religiosam (1) et civüem, prout ad ulti-mum finem, aut ad intermedium, hac in terra assequen-dum, directe spectat.

(1) Religiosa societas seu Ecclesia, si lato sumitur sensu, est caetus omnium verae religionis cultorum, qui sub Dei regimine ad fmem suum ultimum pergunt vel eum jam tenent. Quo sensu sumpta Ecclesia tripartita est: triumphansy fattens^ et militans, prout aut fideles qui ultimum suum finem seu perfectam felicitatem jam consecuti sunt; aut eos, qui vita de-functi, necdum plane sancti, in purgatorio ad tempus, expiantur; aut eos qui hac in terra adhuc cum carne, mundo et daemone bellum gerentes, ultimum finem petunt, complectitur. Ecclesia militans passim stricte Ecclesia dicitur et defmitur: Coelus fide Hum, sub Romani Pontificis potestate et regimine, veram Christi Jidem profitentiurn.

15

ocr page 244

— 226 —

Civilis societas rarsus est domestica vel publico, seu -politica, prout ex membris familiae cujusdam, sub potes-tate paterna (patris vel avi), aut ex multis familiis, sub politica potestate constitutis, coalescit.

2quot; Societas libera vocatur quae a quibnsdatn bomini-bus ad peculiarom quemdam et arbitrarium finem, inito pacto, constituitur.

Ad institutum nostrum sola necessaria societas, eaque civilis directe spectat; quare in sequentibus primum de domestica, dein do publica societate disseremus.

Akt. 1. De domestica societate.

Sect. 1. De domesticae societatis naiura.

197. Domesticae societatis indoles. — Domestica societas est Consociatio membrorum ejusdem familiae, sub eadempa ternapotestate coadunatorum.

Duplici constat elemento: familiae membris, quae societatis materia sunt, et paterna potestate, quae ejus/i?rwa est (1).

Potestas utrique parenti ita competit ut praecipua pars sit penes patrem, et hoc deficiente, iniegra potestas matri obveniat.

Dimanat autem paterna potestas immediate a Deo, naturae conditore, posita generatione, quin ad earn constituendam vel perpetuandam librorum consensus vel reipublicae auctoritas ullo modo concurrat; om-nino enim necessaria est, ut continuo pater naturali

(1) Ad familiam spectat societas herilis, quae praeter patrem, matrem et liberos, etiam famulos complectitur.

ocr page 245

— 227 —

suo officio fungatur. Quare liquet earn soli Deo obno-xiam, atque inamissibilem esse (1).

Lex civilis potest quidem tueri at moderari pater-nam potestatem, jura autem, quae naturaliter ad earn pertinent, et inseparabili modo ei inhaerent auferre nequit. Hinc increpandae sunt leges quae patri jus alendi, edacandi, instituendi prolem tollunt, ut munus illud reipublicae deferant; noia vero quae invigilant leges ut pater ipse naturalibus quae sibi hac in re in-cumbunt officiis rite satisfaciat.

Paterna potestas objectum babet, quidquid familiae salutem et perfectionem spectat, atque adeo penitus involvit jus et officium alendi, educandi, insituendi so-bolem, necnon dirigendi omnia societatis membra, tum ad finem subordinatum, seu bujus vitae felicitatem, tum ad finem ultimum seu aeternam beatitudinem

198. Fundamentum. Domesticae societatis fiindamen-tum est conjugium, quod definiri solet; societas viri et mulieris, soholis procreandae, riteque educandae causa, mutuo consensu inita.

199. Matrimonii essentia. — Essentia matrimonii, in fieri, ut aiunt, considerati, sita est in ipsa pactione, qua sponsi sibi invicem corporum potestatem, ad generan-dam prolem, faciunt. Essentia matrimonii in esse spec-tati est ipsum indissolubile conjugally fidei vinculum, ex pactione effectum, quo conjuges perpetuo uniuntur et uterque utrique quoad maritalem coucubitum ob-stricti man ent.

200. Conjugii finis. — Finis conjugii duplex est:

(1) »Potestas patris in filium, a Deo ipso, ut auctore naturae immediate confertur 5 non ut peculiare donum a natura distinctum sed ut necessa-rio consequens illam, supposito generationis fundamento. »Suarez* De-fens. fidei, etc.

ocr page 246

— 228 —

proximm, qui in primarium et secundarium distinguitur, et remotus.

Finis proximus primarius est procreatio et educatio prolis, qua humanum genus propagetur. Seeundarius estl0mutuum adjutorium et vitae commercium. 20Li-bidinis refraenatio.

Finis remotus est generandae prolis aeterna salus.

201. Familiae mecessitas. — Conjugium et domestica societas naturalis est, atque humano generi necessaria. Etenim, si, destructa familia, viri cum mulieribus, penudis ritu, promiscue viverent, procul dubio homines belluina libidine abriperentur, atque, naturali exuto pudore, pessimis voluptatibus continuo indulgerent; unde prolis generatio impediretur et educatio neglige-retur, atque humanum genus, nervis corporis mentis-que fractis, aut periret, aut certe bruti animalis baud absimile, miserrimam vitam in vilissima abjectione traberet (1).

Schol. i. Gravissimae quaedam de conjugio occurrunt quaestiones.

202. I. Quaeritur an homines naturali matrimonii ineundi teneantur praecepto?

Cam matrimonium non ad uniuscujusque hominis, sed ad humanae speciei tantum conservationem et perfeo-tionem spectet, natura non singulos obligat, nisi ubi bonum speciei, ob pecularia adjuncta, exigit ut singuli generationi dent operam. Hinc in rerum primordiis, ob humani generis propagandi et multiplicandi neces-sitatem, singuli homines ad capessendum matrimonium naturae lege tenebantur. Postea vero cum generali propagandi hominis praecepto, divina disponente pro-

(1) Hac in re pessime erravit Plato caeteiique post ipsum commu-nistae, qui societatem, familia plane destitutum, soraniarunt.

ocr page 247

- 229 —

videntia, et natural! agente inclinatione, sponte jam sufficienter satisfiat, aut vitam coujugalem aut coelibem eligere natura cuique permittit (1).

203. II. Quaeritur nnm, inter quasdam personas matrimonium repugnet ?

1° Matrimonia parentes inter et liberos omni jure vetita esse cvmctis populis, ipsis etiam efferatissimis, semper persuasum fuit. Obsequio qnippe et reverentiae quam, jubonte natura, parentibus liberi debent; inge-neratae quoque utrisque verecundiae, status conjugalis et carnale coinmerciura quam maxime adversatur. Quare hujusmodi connubia jure naturae non prohibita tantum, sed et irrita sunt. Circa ea enim quae naturaliter in-honesta sunt, nee jus nee officium condi potest.

2° Idem fere dicendum est de fratris et sororis con-nubiis, quibus tum mutua quam sibi debent reverentia, tum naturalis pudor repugnat. Quare et illa ab omnibus naturae jure vetita, a multis et irrita habentar. Hoe tamen non impedit quominus primorum parentam liberi matrimonio conjungi potuerint, imo debuerint. Ipsis enim duo incumbebant naturalia eaque pugnantia praecepta; alterum servandi mutuam reverentiam, et obsequendi verecundiae, alterum humani generis propa-gandi, quod posterius, utpote ad commune generis

(1) De natuvali matrimonii praecepto haec tradit S. Thom.: «Natura inclinat ad aliquid duplicitur; uno modo sicut id quod est necessarium ad perfectionem unius; et talis obligatio quemlibet obligat.. . Alio modo inclinat ad aliquid quod est necessarium ad perfectionem multitudi-nis :.. . ex tali inclinatione non obligatur quilibet homo per modum praecepti; alias quilibet homo obligaretur ad agriculturam,. .. et ad hujusmodi officia, quae sunt necessaria communitati humanae. Sed in-clinationi satisfit cum per diversas diversa de praedictis complentur.. . Ergo dicendum quod praeceptum illud (contrahendi matrimonii)... non obligat unumquemque nisi illo tempore quo paucitas hominum exigebat, ut quilibet generationi vacavct. » S. Suppl. Qu. 51, a. 2.

ocr page 248

- 230 —

bonum plane spectans, implendum erat, relicto priore, quod privatam duntaxat bonum promovebat.

3° Itidem naturae jure vetita, imo forte irrita dicen-da sunt conjugia vitrici et provignae, aut soceri et nurus, quae et ipsa, utpote memoratae reverentiae et verecundiao maximopere repuguantia, apud omnes gentes exosa babentur.

204. III. Alia occurrit quaestio, num polyandria seu conjugium unius mulieris cum pluribus viris ; vel polygamia sou conjugium unius viri cum pluribus mu-lièribus(l) naturae jure probibeatur.

Polyandriam naturae jure.penitus adversari apertum est; quippe quae tum primario, tum secundario nap-tiarum fini omnino repugnat. Inde enim muiier evadit sterilis ; uxoris amor dividitur ; zolotypia et dissensio-nes continuo excitantur ; patres fiunt incerti; liberorum pietas tollitur; familia capite orbatur. Itaque ne una muiier legitime connubio pluribus adbaereat viris, ipsa natura et vetat et impedit.

Polygamia primario matrimonii fini licet non plane obstet, plurimum tamen, praesertim quod ad prolis educationem attinet, detrimentum importat. Dein secundario fini magnopere officit: mulieris enim conjugali juri obtrectat; uxori vitae societatem derogat; perver-sis moribus ansam praebet; zelotypiam fovet, pacemque familiac turbat. Hinc S. Tbomas polygamiam secundariis legis naturae praeceptis, non autem pritnariis adversari docet (2).

Hoe tamen non impedit quominus polygamia olim

(1) Polygamia passim distinguitur duplex : successtva, ut aiuamp;t, qua vir aut muiier, priori soluto matrimonio, alteri conjugialligatur; et simultanea. qua vir, eodem tempore plures legitimas sibi coDjunctas habet uxores. De sola simultanea, quae propria polygamia vocatur, hic habetur quaestio.

(2) S. Suppl, Qu. 65, a. 2.

ocr page 249

— 231 —

apud Judaeos, Deo indulgente, ad fidelom populum multiplicandum, licita et legitima fuerit. Divina enim concessio non ipsum naturale monogamiae praeceptum sustulit, sed ejus materiam duntaxat mutavit: nativa nimerum uxoris prolisque jura ita ademit, ut vir, citra injuriam, manente priori vinculo, alteram uxorem ducere posset. Verbo : Deus extrinsecus ut aiunt, non autem intrinsecus naturae legem mutavit (29).

205. IV. Tandem agitur quaestio, num juri naturae repugnet divortium, nempe Conjugum sejparatw, qua, so-luto jugali vinculo, novas easque legitimas nuptias inire possint (1) ?

Divortium, sicut polygamia, si minus primariis, at secundariis juris naturae praeceptis obest (2). Prolis enim generationem non impedit; sed caeteris matrimonii bonis quam plurimum officit. Etenim in prolis jura, afiectus et educationem peccat; pravis capidi-tatibus indulgendi largam facultatem praebet; mutuae conjugum condonationi et amori obstat, eorumque dis-sentiones fovet; juribus advorsatur uxoris, cujus con ditione, solute conjugio, viri conditione longe pejor est. Quas ob causas matrimonium, juhente natura, esse indis-solvbile, atque adeo a nulla hitmana potestate rescindi posse, dicendum est.

Hisce non obstat tacultas, Judaeis olim divinitus concessa, qua, dato repudii libello, uxorem, probroso quodam corporis animive vitio, ut sterilitate, lepra, pravo habitu, laborantem, dimittere, atque ita jugale

(1) Divortium duplicitur accipitur: 1° ut separatio conjugum, dissoluto matrimonii vinculo ; 2° ut separatio conjugum spectato tantum toro et habitationc, jugali vinculo permanente. Hie tantum quaestio est de di-vortio stricte dicto, quo ipsum conjugii vinculum solvitur.

(2) Cf. sum. suppl. Qu. 51, a. 2.

ocr page 250

— 232 —

vinculum solvere poterant. Divina enim venia ipsum matrimonium universe spectatum non ponebat solubile, adeo ut ipsi conjuges quae libere constituerunt vin-cula et susceperunt officia, libere quoque tollere vale-rent; sed in peculiaribus casibus materiara duntaxat Deus mutavit, mutuis videlicet conjugum juribus offi-ciisque sublatis, prolisque juribus minutis, quo jam, salva justitia, conjuges et priores nuptias rumpere, et novis alligari poterant. Quod Deus Judaeis permisit tamquam minus malum quo gravioribus exitiis, indisso-lubilis matrimonii causa, tunc temporis orituris via praecluderetur. Viri nimiium ex cordis duritia uxoribus invisis et non dimissis graves molestias, imo mortem mo-liti essent (1).

Qui divortio favent objiciunt indissolubile matrimonii vinculum quandoque intolerabilem afiferre aerumnam, solo divortio tollendam. Ast perperam. Legem enim ad hominis et societatis bonum necessariam, ob aliqtiorum commodum abrogare non licet; eo magis quod animorum dissensio ex ipsorum conjugum culpa plerumque oriatur, atque caeterum, utcumque res erit, separatio a mensa et toro, memorato malo mederi possit (2).

206. Schol. II. Ex dictis manifestum est matrimonium natura esse Monogamiam perpetuam, sive jugale vinculum natura esse unicum et indissolibile] quandoqui-dem, sublata hujus vinculi aut unitate aut firmitate, nativa viri, uxoris prolisque jura et officia iufirmantur, et naturalis familiae perfectio multimode impeditur.

(1) Moyses ad duritiam cordis vestri permisit vobis dimittere uxores vestras: ab initio autem non fuit sic. Matth. IX, 8.

(2) Syllabi Prop. 67; Jure naturae matrimonii vinculum non est indissolubile et in variis casibus divortium proprie dictum auctoritate civili sanciri potest.

ocr page 251

— 233 —

Jam autem divinua hominum Salvator, qui omnia col-lapsa erigere, omnia vitiosa instaurare venit, matrimo-nium in pristinam perfectionem restituit, simulque ad dignitatem et virtutem sacramenti, quo indissolubilis Christi cum ecclesia conjunctio significatur, evexit. Naturalis contractus ex sacramento novam acquisivit firmitatem, quae impedit ne christianorum matrimonia rata et con-summata unquam dissolvi queant. Quod autem ad utrius-que conjunctionem attinet, ea non mere extrinseca est quasi maritali pacto superadditum sit sacramentum, at-que adeo duae sint res, altera pactum, sacramentum altera, reipsa diversae et separabiles, quo inter christianos verum dari possit matrimonium ratione contractus, licet deficiat ratio sacramenti; sed conjunctio ilia plane intrin-seca est, qua maritalis contractus et sacramentum una eademque res sunt, quae naturalis simul et supernatu-ralis est. Ipse nimirum naturalis contractus a Christo Domino factus est sacramentum: ipsi, ceu rei sensibili, indita est vis conferendi gratiam; adeo ut naturalis contractus et sacramentum cogitatione quidem, non autem re ipsa, ab invicem distingui et separari possint; et proinde inter christianos, quoties conficitur contractus, conficiatur quoque sacramentum, quoties vero deficit sacramentum, contractus quoque deficiat (1).

207. Hinc sequitur matrimonium, cum a Deo factum sit sacramentum, ad moderatricem spectare Ecclesiam,

(1) Hue spectant hae Syllabi damnatae propositiones: Prop 64. «Matrimonii sacramentum non est nisi quid contractu! accessorium ab eoque separabile, iptumque sacramentum in una tantum nuptiali benedictione situm est. Prop. 65; Nulla ratione ferri potest, Christum evexisse matrimonium ad dignitatem sacramenti.quot; Prop. 78. «Vi contractus mere civilis potest inter christianos constare veri nominis matrimonium; falsumque est, aut contractum matrimonii inter christianos semper esse sacramentum) aut nullum esse contractum, si sacramentum excludatur.

ocr page 252

— 234 —

civili vero potestati non esse obnoxiutn. Ecclesiae enim, non autem profanis imperils, res «acrac divinitus sunt demandatae; quare civilis potestas nee impedimenta, quibus jugale vinculum dirimatur, ponere, nee matri-moniales causas in judicium vocare potest. Quidquid vero, praeter ea quae civilis matrimonii ejfectus spectant, in hisce civilis potestas, alienajura attentans, statueret, cum absque jure statuta forent, jam omni vi et virtute carerent (1).

Sect. 2. De domesticae societatis juribus et officiis.

208. In domestica societate triplicis generis personae considerandae veniunt: conjuges, liberi et famuli. De singulis pauca.

209. Mutua conjugum officia. Hue recidunt: 1- in-lemerata fides ; 2quot; constans amor; 3° mutuum obse-quium et auxilium.

210. Jura et officia par ent urn erga liberos. Jus pa-rentum respectu liberorum est jus imperandi, nempe jubendi quidquid familiae salutem et, perfectum spec-tat (2).

(1) Quo patet falsitas harum syllabi propositionum.— Prop. 74; Causae matrimoniales et sponsalia suapte natura ad forum civile pertinent. «Prop. 68. Ecclesia non habet potestatem impedimenta matrimonium dirimentia inducendi, sed ea potestas civili auctoritati competit, a qua impedimenta existentia tollenda sunt.quot; Prop. 69. Ecclesia sequioribus saecu\'is dirimentia impedimenta inducere coepit, non jure proprio, sed illo jure usa, quod a civili potestate mutuata erat. Prop. 70: Tridentini canones quae anathematis censuram illis inferunt qui facultatem impedimenta dirimentia inducendi Ecclesiae negare audeant, vel non sunt dogmatici vel de hac mutuata potestate intelligendi sunt. «Prop. 71. Tridentini forma sub infirmitatis poena non obligat, ubi lex civilis aliam formam praestituat, et velit hac nova forma interveniente matrimonium valere.quot;

(3) De patris protestate concinne dicit Suare^ : «Praeter potestatem paternam in filios, quae ex jure naturae oritur, patri competit insuper jus in uxorem, quod etiam ex natura est, sed supposito pacto humano,

ocr page 253

— 235 —

Quod ad officia attinet, 1° Parentes liberis suis a puerita convenientem praestare debent educationem, qua 1° anitnnm excolant, nempe, intelligentiam prae cacteris genuina religionis doctrina, et voluntatem rectis morum praeceptis informent, quo Hberi idonei fiant qui Deum colendo, alios diligendo, seipsos per-ficiendo, cum fines relativos, turn praesertim ultimum finem, summam felicitatem, inoffenso pede quaerant et consequantnr. Quam ob rem suamprolem, maxime ju-niorem, iis duntaxat committant scbolis, ubi magistri verae religionis dogmata etpraecepta puerorum animis inculcare non negligunt. (1) 2° Dein corpus etiam accu-rent praestitis omnibus quae ad congruenten victum et amictum pertinent; necnon 3quot; conditioni suae convenientem vitae statum procurent.

211. Liberorum officia er ga parentes. Praecipua haec sunt; 1° Obedientia, quae ex jure auctoritatis quod parentibus competit, necessario fluit; 2° amor ; 3\', re-verentia; 4quot; gratus pro acceptis beneficiis animus; 5° auxiliam.

212. Liberorum mutua officia. 1quot; Se mutuo amore diligere; 2\' inter se pacem et concordiam colere; 3° se mutuis opibus auxiliisque idjuvare debent.

213. Famulorum officia. Triplex distinguitur famulo-rum genus. 1quot; Alii sunt servi stride dicti seu mancipia quos berus stricto dominio possidere censetur, et quibus tanquam jumento pro libi o utitur. 20Aliisunt servi qui in perpetuum domino subjiciuntur, et quorum operam in rebus, naturali vel divinae legi baud con-

necnon jus in famulos, qui se suasve operas vendiderunt, quod jus ex contractu humano est; cui accedere potest jus ia servum bcllo justo captum, quod ex jure gentium oritur- De Leg. L. I, c, q.

(l) Cnf. Alph. Jansen. De scholis etc. Thes I.

ocr page 254

— 236 —

trariia, semper disponere potest, quin jurapersonalitatis in ipsis laedere praesumat. 3° Tandem alii sunt famuli qui plane sui juris sunt, et pacta mercede sponte famulantur.

Quod ad servitutem attinet, si inteliigatur omni-modum in servum dominium, quo dominus servo tamquam jumento uti possit, qualis servitus apud ethnicos exstitit et etiamnum existit, nullam dubium est, quin ea naturae legi adversehir, quippe quae homini, cum sua personalitate, necessaria quoque ad finem suum consequendum instruraenta plane adimat. — Servitus qua non in ipsam servi personam dominium habetur, sed in ejus aperam tantum, etiam per integrum vitae spatium protracta, naturae repugnare non vide-tur, quia hominem a fine suo ultimo consequendo non prohibet (1). — Famulatus autem qui tertio loco describitur naturae humauae non tantum non repugnat, sed plane congruit.

Porro relationes dominum inter et famulos hue recidunt. Domini jura: 1° Herus famulum adigere potest ut lo-catam sibi operam prae3tet,pactaque munera adimpleat. 2° Necnon famulum, qui munera sua negligit, secundum potestatem jastis legibus sibi factam, emendare.

Dominorum ergo famulos officia : 1° Famulos morige-ros reddere. 2° iis pactam meroedem stato tempore sol-rere. 30eo3 nee nimio labore onerare, nec ontumeliose tractare.

(1) Quae servitus, licet naturae juri non repugnet, quandoquidem ipsa servi personae parcitur, perfectiori tamea societatis conditioni adversatur, cum injustitiae et morum corruptelae nimis ausam prae-beat. Et ideo servitutem omnino abrogando, Christiana Rciigio de societate optime merita fuit. Ecclesiastica enim auctoritate et Christiana charitate agente, servorum sors primum in melius fuit .nutata; et dein ipsa servitus, jam sensim mitigata, penitus fuit deleta.

ocr page 255

— 237 —

Famnlorum erga herum officia: 1° Dominum amore et reverentia prosequantur famuli. 2° Ei alacri animo, in omnibus quae ad munus spectant, obediant. 3° Pactam operam diligenter praestent. 4° Hem domini sollicite curent, nee ullo modo eamfraudent. 5° Tandem cum con-sortibus coneordiam servent.

214. Schol. Ut domestica societas perfectum suum attingat, Christiana informetur oportet religione, quae sola indissolubile unius viri cum mullere una conjugium praescribit et tuetur, neenon omnium familiae membro-rum jura officiaque definit, et ad ea servanda adjuvat, Ethnici naturaliaquae inter conjuges,liberos famulosque intercedunt jura et officia, magna ex parte ignorant, et ideonegligunt;imo ipsae civiles legespatrifamiliaspotes tatem summam, eamque interdum immanem et naturae adversam, in uxorem, liberos et famulos tribuunt. Quare etiam ordo et perfectioj pax et felicitas ethnicis familiis prorsus ferme deficit.

Apud sectas, quae ab ecclesia catholica discesserunt, familiae eo perfectiores reperiuntur, quo Christiana de domestica societate documenta integriora servant (1)

Akt. 2. De politica societate.

Sect. 1. De politicae societatis necessitate et origine.

215 Politicae societatis indoles. — Politica societas est plurium familiarum sub una eademque civili po testate con-soda tic.

Politicae societatis fundamentum est societas domestica. Initio videlicet, teste historia, sejunctae existe-bant familiae, inter quas, cum crevissent numero, et

(1) De societate tam domestica quam publica egregie scripsit P. Ventura de Raulica: Cnf. potissimum: Essai sur le pouvoir public.

ocr page 256

- 238 —

ob diversi generis necessitates mutuo indigerent auxilio, suapse civiles natae sunt relationes, et prodiit publica potestas ; unde ipsarum familiarum societas constituta est, et domesticus status in publicum mutatus (1). Paterna nimirum potestas. cum ad solius familiae bo-num servandum et augendnm natura sit instituta, uni-cae quidem familiae plane sufficit; sed impar est quae inter multas familias, mutuo eoque multimodo et fre-quenti commercio conjimctas, ordinem elficiatet tueatur. Hunc in finem generalior altiorque postulatur potestas, quae, omnibus clominans farailiis, quidquid iis toris vei intus impendeat mali, avertere valeat.

Quaemadmodum domestica societas, ita et publica, bo-mini naturalis et necessaria est ; diversa tamen quodam-modo ratione; domestica videlicet ad generis bumani existeniiam, publica autem ad ejusdem^ej/ectem pertinet.

Politicam societatem ad bominis perfectum spectare perspicuum est. Familiae enim si ab invicem sejunctae vivunt, impares sunt quae potentes bostes dabellent, vel fortia obstacula frangant, vel praeclaram quidquam et magnum perficiant.

Quare etiam familiae, ubicumque fieri potuit, publi-cam societatem inierunt; quod, cum universale sit, ipsa expostulante natura factum fuisse dicendum est.

216. Politicae societatis origo — Promixa origo humana est, ipsa videlicet familiarum, ad commune omnium bonum, sub eadem potestate, consociatio.

Remota vero divina est. 1° Si enim societas ad ipsam bominum naturam spectat, jam patet earn sicut ipsam naturam a Deo Creators derivandam esse.

(1) «De mêrae que la familie n\'est que la reunion des individus sous un même pouvoir domestigue, de même 1\'Etat n\'est que la réunion des families sous un même pouvoir public. » P. Vent. deR. op. laud. § 59.

ocr page 257

- 239 —

2» Divira publicae societatis origo inde quoque io-culenter liquet quod omnia, quibus societas constat ele-menta, e. g. potestas, obligatio, religio, etc. a Deo di-manant; quare et ipsa societas a Deo ultimo derivatur.

217. Societatis politicae finis. — Cum publica societas sit conjunctie familiarum, quae ipsae sunt conjunctio singulorum hominum, patet societati baud alium esse finem atque ipsi homini. Nihil aliud enim per societa-tem homines quaerunt, quam ut plures et efficaciores felicitatis obtinendae rationes, seu tutiores ad naturales suos fines consequendos habeant vias. Unde politica societas generatim eo spectat ut cives commodius cum imperfectam hac in vita, tum perfectam in aeternitate felicitatem adipisci queant. Hi tarnen fines diversa plane ratione ad societatem pertinent. Ipsa enim, ut supra (97) jam dictum est, directe externum ordinem et prosperita-tem promovere curat, ut indirecte internum ordinem et perfectionem, religiosa agente societate, procuret.

Sect. 2. De iis quibus politica societas funditus constat.

218. Intima politicae societatis elementa. — Sicut do-mestica societas, ita et publica, materia constat et forma. Materia sunt sociandae familiae, forma est potestas, quae earum consociationem efficit et servat. Verum ut forma materiae jungatur, seu ut potestas familiarum consociationem efficiat, necesse est ut mediae interve-niant leges, et ex hisce nascens obligatie, necnon tamquam conditiones accedant cultus, jus dominii et inaequalcs vi-tae status. Quae igitur ad politicam societatem consti-tuendam concurrunt hue reducuntur : 1° plures familiae, 2quot; potestas, 3° leges, 4° obligatio, 5° cultus, 6\'jus dominii, 7° conditionum inaequalitas. De quibus singula-tim quaedam dicenda veniunt.

ocr page 258

— 240 —

§ 1. De familiar am plaralitate.

219. Ad societatem publicam efficimdam familiis, his-que pluribus, opus est. Etenim hujusmodi societati opus est hominum multitudo ; haec autem haberi neqnit nisi intercedat familia, quippe quae humano generi natura-lis est et necessaria (197); ergo, dempta familia, pu-blicae societatis materia deficit, adeoque et ipsa societas. Familiae autem plures sint oportet, secus enim societas daretur domestica, non autem publica.

Nequit igitur dari societas, qualem post Platonem multi communistae somniarunt, quae scilicet exhomi-nibus, omni domestico vinculo commercioque solutis, coaleaceret; quippe quae naturae humanae plane repug-nat.

§ 2. De politica potestate.

220. Potestatis definitio. — Politica potestas seu imperium est ■jus dirigendt civium actiones ad commune societatis bonum.

221. Politicae potestatis necessitas. — Societati duplici potissimum ratione potestas necessaria est: et 1° quidam ut societas existat; societas namque est multitudo hominum, relationibus inter se conjunctorum, atque moralem ordinem et unitatem servantium. Hujusmodi porro hominum conjunctio haberi nequit, nisi datur regula, quae voluntates ad relationes societatis aequali modo servandas adstringere valeat, ut hoc modo unitatem et ordinem promoveat. Atqui haec eadem pro omnibus regula haberi nequit, nisi sit potestas, quae earn omnibus jure imponat; ergo potestas societati necessaria est.

2° Necessaria est potestas ut societas suum jinem at-tingat. Nisi enim quis homines ad societatem pertinen-

ocr page 259

- 241 -

tes continuo dirigere, necnon vias cnilibetnecessitati ac-commodatas eligere, et quae in diversis adjunctis agenda sint, praescribere valeat, perspicuum est singulos bo num commune non esse procuraturos, nee proinde so-cietatem suum finem, i. e. communem felicitatem, at-tingere posse.

222. Politicm potestatis origo. —PubliccB societatis po-testas, in se considerata, a solo Deo ultimo dimanat. Etenim :

1° Quidquid ad humanam spectat naturam a solo naturae conditore provenit; hominis porro natura m consequitur societas, societatem autem potestas ; ergo potestas sicut et societas cum ipsa hominis natura, ad quam pertinet, a solo Deo condita est.

2° Jus imperandi relativum est, quippe quod in ente relativo residet; quidquid autem relativum est natura sua ad absolutum est referendum; qnare et politica potestas cum absoluta Dei potestate colliganda, ex eademque deducenda est.

3° Universi homines natura aequa^s sunt, nee ul-lus, sive ex se sive ex natura, in alios jus quoddam habet; quae igitur imperantibus competit potestas non nisi a Deo, qui homines condidit, iisque summo jure dominatur, derivari potest.

4° Politicae potestati plurima competuut quae na-turalem hominis facultatem plane excedunt, qualia sunt: a judicium, animadversio in sceleratos, vel ipsa capitis poenae irrogatio, quae semper et ubique legi-timae, imo necessariae socialis ordinis rationes habi-tae sunt; horum jus autem non nisi a Deo, solo ne-cis et vitae Domino, haberi potest; h. eidem dein competit jus voluntates et conscientias obligatione adstrin-gendi, qua servata aut violata homines aeternam sibi vitam aut mortem parant; talis obligatio et sanctio ultimo a Deo tantum esse possunt, qui solus statutam

16

ocr page 260

- 242 —

a se legis naturae sanctionem exsequi valet. Ergo po-testas, quae divinis illia ornatur dotibus, et ipsa a Deo sit, oportet.

Ex quibus rationibus plane constat politicam potes-tatem in se spectatam ultimo a solo Deo dimanare.

223. Schol. Politica potestas, oum a Deo sit, divinae potestatis in hoinine partidpatio vere dicitur, unde qui potestate pollent ministn Dei sunt, ad societatis bo-num constituti; qui vero potestati subsunt, jam inde et summo Dei juri subjacent, atque adeo si potestati resistunt, simul et divinae voluntati adversantur. Quam veritatem, ad imperantium et subditorum felicitatem, ipse potestatis auctor alte proclamat: „Per me regee regnant, et legum conditores justa decernunt :per me principes imp er ant, et potentes decernunt justitiam (1). Omnia anima potestatihus suhlimioribus subdita sit: non est enim potestas nisi a Deo: quae autem sunt a Deo ordinatae sunt. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt (2).quot;

224. Deistarum de summa potestate commenta. — Deis-tae summam potestatem non a Deo sed ab bomine ultimo derivant. Originitus, sic effutiunt, singulis bominibus natura fuit summa nulli obnoxia libertas, quam deinde omnes mutuo consensu abdicarunt, ut societatem consti-tuerent. Hinc tamen nativum suum jus non amiserunt, sed alia ratione tenuerunt. Ex omnium enim jurium compositione natum est generale totius societatis jus, cujus singuli sunt participes; quare singuli tantum a communitate acceperunt, quantum contulerunt; hoc intercedente discrimine, quod privatum jus permuta-verint cum communi. Jam vero generale illud societatis

(1) Prov. c. 8.

(2) Ep. ad. Rom. c. 13.

ocr page 261

— 243 —

jus cui singuli subduntur supremam efficit potestatem, quae communitati ita inhaeret, ut earn nee amittere, nee transferre, nee limitare ullo modo possit. Quapropter quos communitas reipublicae eonstituit moderatores potestate non auget, sed iis tantum mandata quaedam dat exsequenda, summa auctoritate, etiam quod ad exer-citium attinet, penes se retenta. Haec autem mandata eommunitas quolibet tempore pro libito, ex naturali suo jure revocare potest, quin inde ullam delegatis injuriam inferat. Quo sequitur rebellium, nedum illici-tum sit, ipso naturae jure semper licitum, legitimum et justum esse.

Cam haec impia somnia jam supra (136) sat et abunde refutata fuerint, praecipua argumenta hie perstrin-xisse sufficiet,

lquot; Omnimoda libertas, quae homini originitus fuisse eantatur, plane eommentitia est, cum homo ex naturae suae eonditione plura habeat ad Deum, parentes, cae-terosque homines officia, quibus nativa libertas muJti-mode limitatur et vincitur.

2° Humana societas non est factitia, libera nitens eonventione, sed ipsa impellente natura constituitur. Quare societas, atque adeo socialis potestas, simul cum natura, a divino rerum conditore, originem ducit.

3° Mutuus consensus, quo societas et summa potestas constituta narratur, praeterquam quod, in deista-rum systemate, hominis naturae adversetur atque adeo jam effici non potuerit, verum jus veramque obliga-tionem indacere omnino nequit.

4° Quare quae inde derivatur summa potestas peni-tus irrita est, neque ullo sive leges condeDdi, sive officium imponendi, sive poenas irrogandi jure pollet.

Itaque deistae ex eommentitia origine, absurda via, inanem deducunt potestatem.

ocr page 262

— 244 —

225. Ratio qua potestas a Deo in princtpem transfe-ratur. — Politica potestas a Deo est; quo nihil cer-tius. Sed jam quaeritur qua via a Deo in definitam quamdam personam transeat. Qua de re duplex potis-simum datur inter catholicos sententia.

I. Altera docet quemadmodum spiritualem potesta-tem in sacerdotes, ita et politicam immediate a Deo in principes transire; dato humano quodam facto, quo persona, cui ex divino facto potestas competit, desig-netur; et accedente populi assensu (1), quo concessae potestatis usus possibilis fiat. Hoc quippe ordine res absolvitur: primo datur factum humanum, seu titulus, quo persona, priaeipatu divinitus donanda, designatur, cui tam Deus, populo nequaqaam interveniente, aucto-ritatem confert; et sic auctoritas, prout etiam pecu-liare subjectum afficit, immediate a Deo est. Deinde accedit populi assensus, ut constitutus a Deo imperans potestate uti possit.

Praecipua autem facta, quibus persona quaedam ad principatum, designatur, et quae inde potestatis tituli vocantur, liaec sunt: 1° Potestas paterna, quae postquam familiarum creverat numerus, politica evasit, 2° Virtus praestantis viri, qui, data ingente populi necessitate, verbo et opere potens, calamita-

(1) Populi assensus distinguitur duplex; antecedens et conseqnens. Prior jus ipsum praecedit, idque peculiari personae reapse tribuit, adeo ut absque populi assensu nemo jure imperandi potiatur. Posterior ipsum jus peculiari personae non tradit, sed ad jus, ob naturales titulos jam a Deo concessum, accedit. Praefata sententia potestatis collationem ab ejus-dem iisu seu extrcitio discernens, populi assensum consequentem ad potestatis usum pcstulari docet, cum princeps populum renitentem regere non valeat; assensum vero antecedentem ad ipsum jus conferendum exigi negat, quippe quod peculiari personae ob quosdam titulos imma-diate a Deo deferatur.

ocr page 263

— 245 —

tem vineere velit ac valeat (1). 3° Populi electio. 4° Haereditas.

Quae sententia hisce fere probatar rationibus:

1° Qui ad primam societatis originem animum at-tendit, plane comperit potestatem nullo modo a com-inunitate in principem fuisse translat am, sed immediate a Deo, non interveniente multitudine, principi traditam fuisse. Prob. antec. In primis civitatibus potestas paterna, natura duce, in publicam conversa fuit. Adam in posteros suos imperium tenuit. Cain in civitate quara aedificavit, principatum gessit. Post diluvium Noe, quamdiu vixit, in nepotes regnavit: quo e vivis sublato, tros exortae sunt civitates qui-bus ejus filii, Sem, Cham ct Japbet singulatim prae-erant. Itaque cum familia, se evolvendo, civitatem constituit, domestica auctoritas, se pari ratione trans-formando, sponte in publicam mutata esk. Quan-doque etiam ad filium natu majorem haereditatis jure a patre transiit. — Quo baereditatis jure defi-ciente, regnum capessebat ille quem princeps successor em designaverat; vel qui, vivente principe,

(1) Ua fere De Haller i «D\'une part un plus haut degré de puissance, une supériorité naturelle, dans quelque faculté utile, et de l\'autre un besoin de nourriture, de protection, d\'instruction et de direction qui corresponde a cette supériorité de pouvoir, et se trouve satisfait et soulagé par elle.» Restaur, de la science pol. ch. XIII. Item de Bonald : cDes families issues les unes des autres, établies sur le même territoire... ont vu la süreté de leur vie et de leurs propriétés ménacée par un ennemi puissant, par le débordement d\'un fleuve ou par des animaux féroces.... Un danger commun a réuni toutes ces families; mais cette foule sons un conseil et sans une direction ne pouvait que fuir et il fallait combattre. Qu\'au millieu de cette troupe consternée, il s\'élève un homme fort en paroles et en action, qu\'il soit écouté, qu\'il entraine la multitude dans son avis; voila le pouvoir. *Dém. phil, du frinc. const, ie la soc. ch. 6.

ocr page 264

jam potestatis quodammodo particeps faerat; vel tandem qui naturalibus ad regnandum dotibus prae caeteris eminebat. Uade constat, teste bistoria, prin-cipi numquam potestatem a multitudine obvenisse; nam qui earn adepti sunt, aut jam antea supra multi-tudinem modo aliquo constituti erant, aut multitudo in potestate a principe acquirenda nullas omnino partes babuit. Quare potestatem a Deo immediate in principem derivari plane affirmandum est.

2° Historia plurima babet, qualia sunt potestatis baereditas, permutatio, donatio, venditio, etc., quae semper et ubique licita babita sunt; facta autem ilia principatui, qui communitati competeret, plane adver-santur; quare, nisi ea improbentur adeoque firma et constans qua nituntur persuasio falsa babeatur, politica potestas immediate a Deo repetenda e-st (1).

3° Si potestatem non a Deo, sed a communitate immediate in principem transferri asseritur, jam inde jus rebellionis proclamatur, omnisque seditio approbatur. Quam enim populus delegat potestatem, earn et circum-scribere, mutare et revocare pro libito poterit (2).

(1) Ita Cl. De Haller: «Si le pouvoir des princes a été aliénable de par eux-mêmes et héréditaire daüs le pays sans opposition ; si les principautés aussi bien que les seigneuries et les domaines des paniculiers ont changé de maltre en vertu de toute sorte de conventions; et que jusqu\'a nos jours il ne soit venu a 1\'esprit de personne de trouver dans cette transmission quelque chose d\'injuste et de choquant, les philoso. phes et les jurisconsultes, s\'ils avaient cherché la vérité de bonne foi, au-raient dü pressentir qu\'il est impossible que la puissance souveraine puisse reposer sur un pouvoir délégué.» Op laud.

(2) Exposita sententia, quam hodiedum haud pauci iique docti et pro-bi propugnant viri, a Jacobo, Angliae rege, in medium prolata, statim impugnata fait ab eximio Suarez. Def, fidei ca th. L. III, c. 3 et 4, ubi haec habet: «Rex serenissimus non solum novo et singulari modo opi-natur, sed etiam acriter invehitur in Cardin. Bellarminum, eo quod asse-

ocr page 265

— 247 —

II. Altera sententia politicam potestatem mediate a Deo in principem derivari docet. Deus videlicet potestatem immediate tradidit communitati, cui in actu primo seupotentialiter inhaeret. Communitas autempotestatem, cum ipsa per se exercere nou possit, quod ad usum seu actum secundum attinet, in principem vel senatum trans-fert. Potestatis autem translatie fit per expressum vel taciturn communitatis assensum; qui ideo non consequens est, nempe non mera est conditio ut princeps jure sibi a Deo jam tradito uti possit, imo neque tilulus tantum ob quem Deus designatae personae jus imperandiim-partiatur; sed antecedens est assensus, quo interveniente, communitas jus, sibi ex volnntate divina in actu primo inhaerens, principi, quod ad actum secundum seu usum attinet, committit.

Quae sententia hisce nititur rationibus.

1° Homini, cum natura sit socialis, necessaria est publica societas, ad quam quoque tanquam ad naturae suae perfectum sponte tendit; ad societatem autem constituendam plane exigitur potestas, quare et baec ad naturam bominis socialem spectat. Atqui sapientis-tissimus rerum conditor, plane tribuit quidquid ad rei cujusdam naturam pertinet. Ergo et homini cum natura potestatem largitus est. Secus enim bumanae na-

veraverit non regibUs auctoritatem a Deo immediate, ferinde acpontijici-bus esse concessam. Asserit ergo ipse regem non a populo sed immediate a Deo suam potestatem habere. .a Sed quamquam controversia haec ad fidei dogmata directe non pertineat,... nihilominus diligenter tractanda et explicanda est; tum quia potest esse occasio errandi in aliis dogma-tibus; tum etiam quia praedicta regis sententia, prout ab ipso asseritur et intenditur, nova et singularis est, et ad exaggerandam temporalem potestam, et spirilualem extenuandam, videtur inventa; tum denique quia sententia illustr. Bellarmini antiquam, receptam, veram ac neccessariam esse censemus.» Cap. II, n. 1 et 2.

ocr page 266

— 248 —

turae inesset defedus, quo homini, naturcdi suo fini consequendo impari, a Deo sujoernaturali, vel, si potius videtur, extranaturali via succurrendum esset, cum na-turalis tarnen via pateat.

Potestas autem ipsa creatione humano generi indita, cum nulli privatim divinitus tradita sit, in tota residet communitate seu multitudine, quae earn, exorta necessitate vel opportunitate, peculiari personae vel coetui exercendam committit.

Potestas igitur a Deo immediate multitudini, mediate autem per multitudinem, principi conceditur (1).

2° flistoria docet populos saepe potestatis jura li-mitasse, eamque quibusdam conditionibus subjecisse, ejus formam mutasse, eam ad praestitutum tempus ha-bendam decrevisse (2); quae nonnumquam optimo jure facta esse omnes fatentur, cum tarnen, si a populo po ■ testatem transmitti negaretur, plane injusta habenda essent.

3° Immediatae potestatis systema, quotiesque regnum inopinate vacuum relinquitur, civilibus bellis concitan-dis et protrahendis ansam praebet. Ambitiosi namque homines quibus potestatis sunt tituli, e. g. dejecti regis cognatio, gubernationis participatio, exercitus imperium, praeclara ad res gerendas natura, etc,, se coelitus ad regnum designates, adeoque potestate insignitos esse, in animum indacere, et omnibus nervis in sceptrum adi-piscendum contendere recie poterunt. Nee quassationi finem imponit qui regnum occupat; bic enim cum sibi a Deo jus imperandi concessum esse minime probare possit, caeteri regni aemuli praesumpto suo jure non

(1) Cf. Suar. Def. fid. L. III, c. 2, n. 5.

(2) Attendatur e. g. qua ratione in pluribus Americae civitatibus potestas circumscripta et coarctata sit.

ocr page 267

— 249 —

privantur, nee proinde de imperio proseqnendo desistere tenentur; unde multa et assidua reipublicae perturban-dae occasio datur.

Quibus a damnis mediatae potestatis doctrina prae-cavet. Enimvero populus, obediendo, jus sibi imperandi, hoc implicito consensu, confert, adeo ut susceptae obe-dientiae potestas plane respondeat. Unde, si quis re-rum potitus a multitudine agnoscitur, ex bac multitu-dinis voluntate, facto accedit jus, quo jam caeteri reg-ni affectatores excluduntur, eorumque tentamina dein-ceps prohibentur (1quot;).

(1) Mediatae potestatis sententiam, quam Exim. Suarez egregium et verissimum theologiae axioma vocat (Def. (id, L. 8, c. 1), ab antiquis temporibus, consensu adeo uuanimi professi sunt jurisperiti et theologi, ut ante saec. XVIII, vix doctorem magni nominis reperies, qui immedia-tae potestatis doctrinae suffragatus sit. Paucos ex nobilioribus laudabimus.

5. Joan Chrys. In verba: Non est enim potestas nisi a Deo »Quid di-cis ? Omnisne princeps a Deo ordinatus est ? Non hoe dico. Neque enim de singulis principibus mihi nunc sermo est, sed de re ipsa... Ideo non dixit: Non enim est princeps nisi a Deo; sed de re ipsa loquitur, di-cens: Non est enim potestas nisi a Deo.quot; Hom. 23 in Ep. ad Rom.

St. Thomas. »omnis potestas a Deo est, sed potestas ipsa, at non po-tentesquot;. In Epist. ad Rom. c. 13.

Bellarmin. «Certum est politicam potestatem a Deo esse, a quo non nisi res bonae et licitae procedunt... Sed hie observanda sunt aliqua. Primo ; politicam potestatem in universum consideratam, non descendendo in particulari ad monarchiam, aristocratiam, vel democratiam, immediate esse a solo Deo, nam consequitur necessaria naturam hominis.... — Secundo nota hanc potestatem immediate esse, tamquam in subjecto, in tota multitudine; nam haec potestas est de jure divino ; at jus divi-num nulli homini particulari dedit hanc potestatem, ergo dedit multitu-dini... — Tertio nota hanc potestatem transferri a multitudine in unum vel plures eodem juer naturae : nam respublica non potest per seipsam exercere hanc potestatem, ergo tenetur eam transferre in aliquem unum vel aliquos paucos; et hoc modo potestas principum, in genere conside-rata, est etiam de jure naturae et divino; nec posset genus humanum, etiam si totum simul conveniret, contrarium statuere, nimirum, ut nulli

ocr page 268

— 250 —

Dein rationes prions sententiae minus firmas esse hisce anima dversionibus ostendunt.

Ad lam dicunt: 1° quae enumerantur societates, non

essent principes vel rectores. — Quarto nota in particulari singulas species regiminis esse de jure gentium, non de jure naturae, nam pen-det a consensu muldtudinis consdtuerc super se regem vel consules vel alios magistratus, ut patet: et si causa legitima adsit, potest multitudo mutare regnum in aristocratiam aut democratiam, et e contrario, utRo-mae factum legimus. — Quinto nota ex dictis sequi hanc potestatem esse quidem a Deo, sed mediante consilio et electione humana, ut alia omnia, quae ad jus gentium pertinent; jus enim gentium est quasi con-clusio deducta ex jure naturae per humanum discursum. De Laicis, 1. 3.

Suaret. «Secundo sequitur ex dictis, potestatem civilem quoties in uno homine vel principe reperitur, legitimo ac ordinario jure a populo et com-munitate manasse vel proxime vel remote^ nec posse aliter haberi ut justa sit... Ratio ex dictis est quia haec potestas ex natura rei est immediate in communitate; ergo ut juste incipiat esse in aliqua persona tamquam in supremo principe, necesse estut ex consensu communitatis ipsi tri-buatur.quot; De Leg., 1. 3, c. 4.

Billuart. »Quia haec potestas gubemativa et legislativa non potest facile exerceri a tota multitudine, difficile namque foret omnes et sin-gulos simul convenire toties quoties providendum est de necessariis bono communi et de legibus ferendis, ideo solet multitudo transferre suum jus seu potestatem gubernativam, vel in aliquos de populo ex omni conditione, et dicitur democratia; vel in paucos optimates, et dicitur aristocratia; vel in unum tantum, sive pro solo, sive pro successo-ribus jure haereditario, et dicitur monorchia. Ex quo sequitur omnem potestatem esse a Deo, ut dicit Ap. Rom. 13, immediate quidem etjure in communitate; mediate autem tantum et jure humano in regibus et aliis rectoribus \\ nisi Deus ipse immediate aliquibus hanc potestatem conferat, ut contulit Moysi in populum Israël et Christus summo pon-tifici in totam Ecclesiam.quot; De Leg. Diss. I, art. i.

S. Ligorio. »Certum est dari in hominibus potestatem ferendi leges ;• sed potestas haec, quoad leges civiles, a natura nemini ccmpetit nisi communitati hominum, et ab hac transfertur in unum vel p\'.ures, a qui-bus communitas regatur.quot; De Leg., n. 104. Cnf. etiam Dens, De Leg., n. 10.

Qui plura desiderat testimonia adeat III. J. Balmes: Leprotest, comp. au cathol,, ch. 18-51. — Cl. Dulac: VEglise et FEtat, II. — CI. P. Ventura de Raulica: Essai sur le pouvoir public, ch. 5-7. — Cl. G, Audisio; Droit public, 1. 8, tit. 4-7.

ocr page 269

— 251 —

pvblicae erant, sed domesticae; quare nee earampotes-tas politica, sed paterna tantum erat; argumentum igi-tur ad rem non pertinet.

2° At quamvis, publica societate constituta, paterna potestas in politicam conversa fuisset, fami-liarnmque caput evasisset reipublicae rector, non ideo thesis probata esset. Etenim potestas patris a principis potestate plane diversa est; nam a, paterna inaiaissibilis est, politica amissibilis; h. ilia in una semper residet persona, haec saepe in pluribus; c. imperium filio quandoque competit, vivente patre ita ut sit patre inferior ut filius, simul et superior ut imperans; d. Tandem utriusque potestatis finis et media prorsus discrepant. Unde dicere non licet in memoratis civitatibus paternam potestatem in civilem mutatam fuisse, sed affirmandum earum principibus duplicem fuisse potestatem, natura diversam, qua-rum altera, paterna, ex ipsa personae conditione pro-fluftns, plane personalis erat; altera autem civilis, per se nulli peculiari personae propria, non a pater-nitate, sed a communitate iis obvenerat; licet pater-nitas fuerit ratio, cur communitatis expressus vel tacitus assensus caeteris genitorem praetulerit.

Constat igitur paternitatem per se son esse legiti-mum politicae potestatis titulum (1).

Quod ad haeredidatem attinet, nec ea per se, absque expresso vel tacito communitatis assensu, vim legis habet et titulum efficit. Ubi enim jus haereditatis viget, potestas, rege mortuo, ad communitatem non redit, sed, constituta lege, vel consuetudine, populi assensu sancita, in filium, ad regnum capessendum jam dudum desiguatum, transit.

(1) Cnf, Balmes: 0/ laud, ch. 43,

ocr page 270

— 252 —

Tandem nee regni partieipatio, nec designatio ad regnum a principe facta, semoto populi assensu, nec praeclarao ad regnandum dotes jus imperandi tri-buunt, ut per se patet.

Prima itaque ratio non probat politicam potestatem immediate a Deo in principem dimanare.

Quod nec 2a ratio conficit. Contractus enim qui-bus principes publicam potestatem mutarunt vel alie-narunt, eatenus legitimi, justi et validi habendi sunt, quatenus tacito saltem communitatis consensu appro-bati, vel populorum consuetudine, seu jure gentium, quod, in quantum positivum est, populorum consensu nititur, sanciti fuerunt. Qui contractus vero, quoties tum communitatis consensus, tum populorum consuetude deest, injusti et invalidi sunt habendi. Quod et in ipso immcdiatae potestatis systemate verum est: princeps enim regnum non possidet dominio proprie dicto, veluti domum vel agrum, nec imperium ad suam ipsius utilitatem, sed ad societatis bonum accepit; quare principi de regno suo statuere non licet, sicut de suo praedio, neque imperandi jus tam-quam jus dominii transferre, spreta plane communitate, cujus maxima pretiosissimaque commoda in discrimen adducuntur. Liquet igitur memoratos contractus tunc tantum legitimes fuisse, ubi quadam ratione assensit communitas, eosque proinde ad tbesim prcbandam nihil conlerre.

Quod ad 3am rationem attinet, negatur ejus illatio. Etenim 1° Communitas potestatem possidet, eamque, quod ad exercitium attinet, principi vel senatui trans-iert; unde princeps vel senatus eam possidet acta, communitas autem habitu. Communitas porro ubl potestatis actum seu exercitium transfert, erga principem se ad-stringit, cum principe contractum init, huncque vel

ocr page 271

- 253 -

expressum quo potestatis mensura, limites, tempus, etc., conceptis verbis exprimuntur, vel taciturn, cujus condition es consuetudine definitae sunt; quare constat com-munitatem, praeter statutas se inter et principem con-ditiones, nequaquam potestatis usum revocare posse; quippe quia ad eas conditiones servandas se erga principem vere obligaverit.

2° Dein communitati naturalis incumbit obligatio se servandi, adeoque et obligatio vitandi quidquid societa-tem labefactat. Porro si tempore indebito communitas potestatis usum revocaret, societatem perturbaret, et officium erga seipsam violaret; quare et ex hoe capite communitati nefas est potestatis usum, contra contractus expressi vel taciti stipulationes, revocare vel mutare.

Communitas itaque, tum jure gentium, turn jure naturae, decretas se inter et principem stipulationes ser-vare tenetur, quare potestatis usum nequaquam pro libito revocare potest.

226. Posteriori sententiae haec potissime opponuntur.

Obj. I. Communitatem con litionibus, potestatis usui adjectis, stare debere, plane conceditur; veium, siipsa potestatem possidet, poterit optimo jure ejus usum hac transfere lege, ut eum pro lihito quocumque temport revocare possit, unde jam omnis rebellio, societatisque perturbatio legitima habetur, et culpa plane liberatur.

R. Homini suis juribus non absolute modo uti licet, sed eo illis uti tenetur ordine quo finem, ad quem con-cessa sunt, consequi valeat; potestatis porro finis est, ut societas consistat et floreat; ergo communitas eam tali committere tenetur ratione, qua societatis ordo et tranquillitas promoveri et firmari possit. Jam autem si communitas potestatem ea committeret conditione, ut illam continuo pro libito revocare posset, jure, quod sibi a Deo ad societatis exstructionem concreditum est,

ocr page 272

— 254 —

uteretur in ejoadem ruinam, quippe quia in republioa ita constituta pax servari, ordoque stabiliri non posset. Communitas itaque, potestatem cum memorata condi-tione transferendo, contra natoralem potestatis finem ageret, adeoque se erga legem naturae et Dei volunta tem impiaret; quare communitas potestatem ad defini-tum tempus, idque satis longinquum ut societatis ordo inde servari et firmari queat, transferre tenetur.

Obj. 11. Falsum est potestatem natura competere com-munitati, quippe quae earn ipsa per se exercere non valet ; pugnat enim asserere naturam, adeoque Beum, tribuere cuidam potestatem, qua tamen uti nequit.

B. Minime pugnat Deum communitati concessisse potestatem, non quidem ut ipsa per se eam exerceat, sed ut eam uni vel pluribus suis membris exercendam, data necessitate, committat. Imo id hominis naturae plane convenit, adeoque Deo, sapientissimo hominis conditore, omnino dignum est. Cum enim publicam societatem ineundi a natura facta sit necessitas, oportet homines politicam potestatem, utpote societati penitus necessariam, possidere, ut eam, ubi societas statuenda vel restituenda venit, uni vel pluribus exsequendam, com-mittant. Unde liquet perperam asseri communitatem concessa sibi potestate uti non posse. Ita sane: potesta-te sua utitur communitas eum in finem quem sua fert indoles et exigit perfectio, nempe ut, potestatis u3umtransferendo,societatem publicam ineat vel reficiat.

Obj. III. Si populus potestatem possideret, sibi ipse subditus esset simul et princeps, quod secum pugnat. Fieri enim nequit ut populus sibi ipse superior simul et inferior sit (1).

(1) cOn a dit la souveraineté réside dans le peuple, et cette proposition a excité de vifs débats; si elle eut été traduite ainsi; le sujet est pottvoir, elle eut paru absurde même a un enfant. «111. De Bonald.

ocr page 273

— 265 —

E. Populus profecto sibi ipse superior est simul et inferior; at diversa ratione. 1« Populus dici potest superior principe, quatenus potestatem habitualem possidet, hujusque usum ei contulit; simulque eo inferior, quatenus actuali principis potestati subest (1). 2° Sed etiamsi populus actualem potestatem exerceret, nihilo-minus absque repugnantia sibi superior simul et inferior dici posset. Etenim collective, seu per modum unius corporis moralis, consideratus, esset superior sibi distributive, seu in singulis membris spectatus (2).

227. Qui mediatae potestatis sententia a deistarum com-mentis differat. — Scbolastico de potestatis origine doctrina penitus differt a placitis quae deistae, in primis J.-J. Rousseau, hac de re somniarunt. Etenim.

1° Schola publicam potestatem ultimo a Deorepetit, qui earn tribuit multitudini, quae, data necessitate vel opportunitate, publicam societatem constituat. Rousseau vero, devino jure plane eliminato, solam hominum vo-luntatem, sicut omnis juris et officii, ita et politicae potestatis auctorem ponit.

Hinc 2quot; Rousseau sociale comminiscitur pactum, ex quo societatis et potestatis, necnon omnium jurium et officiorum etiam plane naturalium repetit ortum. Schola vero, populum inter et imperantem, politicum agnoscit pactum (expressum vel tacitum, scriptum vel consue-tudine introductum), quo passim naturalia hominum

(1) Quid idem locum habet ia seuatu, qui ex sinu suo praesidem eligit, cui jus dirigendi confert. Relatus ad praesidem senatus eo superior est, quatenus jus rectionis habituale possidet, et actuale ei commisit; sed una praeside inferior est, quatenus actuali rectionis juri, ei translatot obsequium praestare tenetur.

(2) Pari ratione senatus, collective sumptus, sibi, distributive spectato, superior est; quare singula membra tenentur legibus. quas omnia simul tulerunt.

ocr page 274

— 256 -

familiarutuque jura, a Deo constituta, circumscribuntur, et nova qaaedam jura et officia, quibus civitatis ratio constitutioque describatur, statuuntur. Sociale deista-rum pactum est absurdum commentum ; politicum vero quod schola admittit pactum legitimum est, et verum constituit jus, quod omnibus civibus imperanti et populo, sacrosanctum esse debet.

3° Deistae asserunt potestatem singulis ita inesse hominibus, ut ne ejus exercitium quidem ulli pecutian personae transferri possit. Schola vero earn non singulis hominibus, sed toti tribuit communitati, quae earn peculiari personae, quod ad usum attinet, vere trans-mittit. Quare, ex illorum mente, potestas, non habitua-lis tantum, sed et actualis, semper remanet penes po-pulum, qui earn, quolibet tempore, pro libito revocan-dam, imperanti delegat; cum schola contra habitualem quidem potestatem penes multitudinem manere, actua-lem autem abalienari. et, ad normam constituti pacti, imperanti transferri doceat (1).

Unde 4° Deistae omnem rebellionem semper justam, licitam et bonam habent, utpote quae naturali, nuin-quam amittendo populi jure nitatur; schola vero af-firmat potestatem, quod ad exercitium attinet, in im-perantem transferri, eique inde vera firmaque trans-

(1) «Quod vero Bellarminus ex Navarro dixit, populum numquam ita suam potestatem in principem transferre, quin earn in habitu retineat, ut ea in certis casibus uti possit, Deque contrariura est, neque funda-mentum populo praebet ad se pro libito in libertatem vindicandum. Quia Bellarminus non simpliciter dixit retinere populum potestatem in habitu, ad quoscumque actus fro libito et quo tics velit exercendos; sed cum magna limitatione et circumspectione dixit; in certis casibus, etc. Qui casus intelligendi sunt, vel juxta conditoncs prior is contractus, vel juxta exigentiam naturalis justitiae: nam pacta ct conventa justa servanda sunt.quot; Suarez, Def. fid., L. Ill, c. 3. n. 3.

ocr page 275

- 257 —

mitti jura, quae vetant ne, praeter constitutum pactum,, auctoritate privetur; quare seditionem et in rempublicam et in supremum principem iniquamesse disertimaffirmat.

228. Diversae politici regiminis formae. — In omni societate potestas una est, unde et societatis nnitas oritur. Verum potestas, secundum se una, penes unum vel penes plures esse potest, idque diversa ratione ; unde variae regiminis formae nascuntur.

1° Cum penes unum est summum imperium, existit Monarchia; quae absoluta vocatur si quaevis in repu-blica auctoritas ex principe emanat et pendet, principis vero auctoritas nullo stricto jure coarctatur; dicitur autem temperata ubi principis auctoritas, alia, praeser-tim legifera auctoritate, e principis arbitrio non pendente, limitatur. Utraque dein monarchia haereditaria aut electiva est, prout suffragiis aut jure haereditatis, vacanti regno prospicitur.

2° Ubi summa potestas a concilio seu senatu exer-cetur, qui magnatibus, nobilitate opibusve praestanti-bus, constat, datur Aristocratia, quae et ipsa haereditaria aut electiva est.

3° Ubi potestas peculiari civium ordini, seclusis aliis, non competit, sed a diversorum ordinum civibus exer ceri potest; atque potestatis usus ex civium suffragio pendet, et ad tempus committitur, Democratia est.

4° Tandem formae illae, ubi una aliave ratione con-junguntur, mix turn imperium efficiunt. Porro in hujus modi forma, modo monarchia unitur aristocratiae, aut democratiae, aut utrique; modo aristocratia cum democratia conjungitur.

229. Jam occurrit quaestio : quaenam forma sit optima, quod non ita facile definire est.

Omnes memoratae formae ex se bonae sunt, sed om nes, ex hominum cupiditatibus et vit,Us, plurima annexa

17

ocr page 276

habent incommoda. Quae porro singulis pecuiiaria com-moda et incommoda haereant, paucis enarrare juvat.

1quot; In absoluta monarchia, summa habetur imperii uni-tas, vis et libertas; unde princeps, si sapiens est et probus, commune bonum efficacius promovere valet; sed contra, si pravus est princeps, vel a pravis duci-tur, summa ejus potestas facile in tyrannidem abit; quod co magis exitiosum est, quo viae invisi domina-tus inhibendi magis desiderantur.

In temperata monarcbia ab imperii ahusu magis prae-cavetur, sed ejus unitas, vis et libertas itidem minuun-tur. Caeterum imperio abutendi facultas principi re-linquitur.

Monarchia haereditaria. a. magnam regno stabilita-tem, et reipublicae tranquillitatem affert, quandoqui-dem regnatorum mututio absque quassatione tumultu-que fieri solet. b. Efficacius reipublicae bono prospicit, quia, cum regnans familia populo per saecu\'.a devin eta maneat, utriusque commoda se mutuo praesidio tu-tantur, atque inde uterque arctioribus vinculis conjun-guntur, populus regnatricem domum majori obsequio, observantia pietateque prosequitur, baec vero populum majori studio et amore complectitur. Verum e contrario jus baereditatis nonnumquam principem stolidum, cor-ruptum vel pupillum ad regnum vocat, unde gravia reipublicae incommoda nasci solent.

In monarcbia electiva dignissimi quidem ad regnum vebendi videntur; sed simul continuis conspirationibus, commotionibus bellisque civilibus iter patet.

2° In aristocratia plures iique periti viri rempubli-cam administrant. Verum a. inter optimates continuae oriuntur discordiae et partium studia, quae reipublicae pacem labefactant. h. Rerum gerendarum ratio atque officium cum omnes tangat, plerumque neminem angit,

ocr page 277

— 259 —

tuide res saepe segniter negligenterque peraguntur.

3° In democratia, a. cives, cum ipsi rem suam gerant, majori diligentia bonam publicum promovere studebunt. h. Dein qui potestatis participes sunt, cum ad breve tantum tempus repubJicae praeficiantur, adeoque a civium suffragiis continuo pendeant, non tantum graviadam-na plerumque perficere non possunt, sed et sedula re-rum gestione multitudinis benevolentiam captare sata-gent. Contra vero a. jus suffragii partium studia, at-que inde calumnias, odia, dissentiones inter cives pa-rere solet. h. Populus ab ambitiosis hominibus facile decipitur, unde non raro, probatis viris neglectis, im-peritos, imo improbos suffragio prosequitur.

4quot; Quod ad mixtas formas attinet, eae commoda et incommoda participant elementorum quibus constant.

Illis praemissis, ad positam quaestionem haec res-pondenda censemus.

1quot; Si res generatim spectatur, perpensis videlicet for-marum commodis et incommodis vulgo contingentibus, omnium optima nobis videtur monardiia haer edit aria, in qua constituto pacto regis et populi jura et officia ita circumscripta sunt, ut et rex, a ministris adjutua, et op-timat.es per concionem optimatum (1), et plebs per con-cionem plebejorum (2), unanimi consensu, post matu-rum examen, leges condant, de impensis publicis statu-ant et tributa imponant (3). Utpote in qua cum ma-joribus commodis minora incommoda occurere soleant.

2quot; Si vero res peculiariter consideratur, nimirum apud definitum quemdam populum, tunc ea forma optima.

(1) Sénat, chambre des Lords, chambie des Seigneurs, eerste Kamer.

(2) Chambre des Dcputés, Communes, tweede Kamer.

(3) «Est etiam aliquod regimen, ex istis commixtum, quod est optimum ; et secundum hoc sumitur lex, quam majores natu simul cum ple-blbus sanxerunt.» S. Thom. 1, 2, q. 95, a. 4, 3°.

ocr page 278

- 260 -

quae, spectatis populi moribus, necessitatibus, necnon opinionibus, commune bonum efficacius procurat; quae quandoque est democratia, e.g. ubi, ob data adjuncta, alia forma firme stare non potest.

Schol. Constitutam civitatis formam, quaecumque demum sit, cum alia commutare non licet, nisi consensu quorum mutatio interest. Enimvero in constituta civi-tate varia sunt fundatissima jura, quae turn ad imperan-tes, turn ad subditos spectant, et quae servari justitia jubet. Formae porro mutatio fieri nequit, quin jura ilia graviter laedantur; quare, ut aequa sit et licita, communi consensu quorum civilia jura inde detrimentum accipiunt, fiat oportet.

§ 3. De societatis legibus.

230. Societati necessariae sunt justae leges. — Societas enim cum sit conjunctio hominum qui unitis viribus ad eumdem finem, nimirum ad temporale communitatis bonum tendunt, patet necesse esse ut justis legibus praes-cribatur quid singulis societatis membris, ad praesti-tutum finem consequendum, agendum et vitandum tit. Quae leges porro, ut supra jam dictum est, triplicis sunt generis: aliae enim relationes principem inter et sub-ditos definiunt; aliae mutuas civium relationes; aliao tandem relationes totius gentis cum aliis gentibus sta-biliont (99).

§4. De societatis obligatione.

231. Haud minus apertum est societatem adstringi obligatione. — Societatis obligatio turn principem tum sub-ditos tenet: ilium videlicet ad juste imperandum, hos vero ad sedulo obediendum. Quae obligatio si r.on ex-stet, unusquisque ad suum arbitrium ageret, unde jam

ocr page 279

— 261 —

voluntatum ad commune bonum conspiratio omnino deesset, et societatis ordo, adeoque ipsa societas plane evanesceret.

Quae vero peculiaria ex utraque parte explenda sint officia dicetur infra (251 et 253).

§ 5, De cultu.

232. Ven Dei cultus societati necessarius est. — Veri Dei cultum societati recto constitutae necessarium esse hisce potissimum probatur rationibus:

lquot; Societas pot estate, legibus et obligatione adeo in-diget, ut, his deficientibus, constitui omnino non possit ; porro si Deus, Deique fides a societate semovetur, jam potestas, leges et obligatio corruunt, utpote quae a Deo omnino pendeant, totamque suam vim et efficaciam accipiant. Ergo, deleta religione, cum necessariis societatis elementis et ipsa societas penitus dissolvitur.

2° Ut socialis ordo constare possit, necesse est im-perans, ministri et populus aliena jura observent. suaque officia exsequantur. Jam autem deleta Dei fide aeter-naeque sanctionis persuasione, nulla potestas verenda, nulla lex inviolabilis, nulla obligatio sancta habetur; unde pro jure erit vis et astutia, pro officio imbecillitas et necessitas, atque adeo pro sociali ordine perpetuus civium conflictus, et continua reipublicae quassatio. Ergo ut bene morata stare possit civitas, cives non tor-toris formidine tantum, sed religione imbuti, etiam amore justitiae et conscientiae jussu, ad leges servandas impellantur, oportet.

3° Constans experientia probat regna, vigente religione, florescerej languescente vero, dilabi; unde patet, inter societatis rationem et religionis, aequam dari pro • portionem. Quare si totus evanesceret Dei cultus, ipsa

ocr page 280

etiam societas penitus rueret; quod reipsa ostendit gal-licana subversio.

4quot; Thesis tandem ex eo probatur quod nuliibi un-quam reperta sit societas, cujus fundamentum non fuerit religie: semper enim et ubique viguit jusju-randum, necnon persuasie Numen esse, potestatis auctorem, legum jurisque vindicem. Imo religionis exevcitationes, ex antiquissimis temporibus, ubique ipsis civilibus legibus saucitae fuerunt.

Optimo igitur jure eoncludere licet civilem obliga-tionem et sanctionem in religiosa obligatione sanctio-neque penitus fundari; aliis verbis: religiosum cul-tum ad societatem necessarium esse.

233. Stabilitae thesi opponitur:

Religio publicae societati minime necessaria eat; etenim ut olim, sic et nunc existunt et vigent civita-tes, quae falsas religiones, e. g. polytheismum, profi-tentur. Cum autem falsa religio societati necessaria dici nequeat, populos illos absque religione existere et vigere affirmandum est.

Resp. Omnes falsae religiones, quantumvis cor-ruptae, semper quaedam vera, nec haec minus prin-eipalia, complectuntur. In omnibus enim existere creditur ens homine superius, cui debetur reverentia et adoratio ; quod hominibus auxilium praestare valet ; quod actiones eorum observat, bonas remune-raturum, vindicaturum malas. Verbo, agnoscitur ens supremum ad quod homines habent officia. Populi igitur persuasum habent hominem inter et Numen quoddam relationes, easquo servandas existere, licet circa harum relationum naturam multum errent; persuasum habent veram dari religionem, licet paucissima tantum ejus dogmata et praecepta, eaque erroribus obducta, cognoscant; verum paucissimis

ocr page 281

— 263 -

illiis verae religionis elemeutis societates, quibus fundamento sunt, servantur. Qui autem veris illis elementis permixti sunt errores, sicut singulorum hominum ita et societatis vero bono nocent, eosque, a fine vero, a vera perfectione et felicitate avertunt ; inde enim est cur apud ethnicos virtutes justitiae, cha ritatis, castitatis, etc. quae perfectionem societatis po-tissimum augent, generatim nesciantur ; unde et ipsa societas necessario innumeris, hisque turpissimis vitiis scatet.

234. Cokol. Cum sola vera religio ad societatem ne-cessaria esse possit; cumque eo magis ad societatem servandam et perficiendam conferat, quo relationes Deum inter et hominem sinceriores et integriores in-culcet, easque efficacius voluntati intimet, palam fit:

1° Societatem, in qua nulla verae religionis vigeret notitia, nullusve Deo exhiberetur cultus, existere non posse.

2° Ethnicorum civitates, idolorum cultui addictas, cum nonnisi paucissima verae religionis dogmata no-verint, genuina societatis pertectione, quae non in opi-bus, neque in mera scientiarum, artium litterarumque cultu; sed in cognition e et amore Dei, in dilectione proximi, in pietatis, justitiae, cbaritatis, castitatis, alia-rumque virtutum exercitationibus constituta est, fere penitus carere. Et vero, in istiusmodi societatibus tur-pissima vitia vigere , et sanctissima famuli, sobolis uxorisque jura pedibus obteri videmus.

3° Inter Christianas societates, caeteris paribus, per-fectiores esse catholicas; siquidem catholica religio relationes Deum inter et hominem, prae caeteris chris-tianis professionibus, perfectius docet, et ad eas ser-vandas efficacius inducit.

235. Ecclesiae et civitatis conjunctio. — Haec maxi-

ocr page 282

mi momenti conclusio ut plane clareacat, penitius exa-minare juvat qua ratione civile imperium, ut munus suum exsequatur et omne punctum ferat, catholicae religioni conjungi oporteat. Quod ex principiis supra stabilitis (101—107) conficiendum est.

Hic porro primulum incurrimus iu constituendae ci-vitatis rationem, quae atheismus politicus vocatur, atque in religione plenam civibus libertatem facit (1). Quae regiminis ratio haec sibi propria habet.

lquot; Exdudit a. quam vocant religionem gubernü, cujus videlicet dogmata gubernium tueretur, et cujus praecep-tis dirigeretur. b. Gubernü cultum, qnem ipsum gubernium, caetoro cultu excluso, praeciperet vel exhiberet.

2° Complectitur vero : a. libertatem conscientiae, qua unicuique suam religionem eligendi jus agnoscitur,ncque ullius religionis dogmata accipiendi vel praecepta im-plendi officium injicitur. b. Libertatem cultus, qua uiiam-quamque communitatemreligiosamquospotiores duxerit sacros ritus exhibere sinitur. c. Libertatem dejendendi palam quamcumque in rebus divinis opinionem, d. Omnium civium coram lege aequalitatem, qua nemo, prop-terea quod definitam quamdam religionem profitetur, aut non profitetur, peculiaria beneficia privilegiave obti-net, vel a communibus reipublicae beneficiis excludifur.

Quibus notatis, quaestionem sequentibus propositio-nibus expediemus.

236. Prop. I. Cives jus nee habent, nee sibi vindica-re possunt prqfitendi quam velin\', religionem; econtra unius verat religionis amplectendae et colendae ienentur officio (171).

Enimvero Deus, a quo est omne jus et officiam, ex naturae suae conditione, verum et bonum amore, falsum

(1) In hoc errore versantur qui catholici libcrales audiunt.

ocr page 283

— 265 —

autem et malum odio prosequitur ; atque adeo necessario jubet ut homo veram religionem, qua ad ultimum finem suum tendat et perveniat, amplectatur, ejus dogmata accipiat, et praecepta adimpleat; prohibet vero quomi-nus homo quidquam huic religioni adversans admittat, ut ab ultimo fine suo ne abducatur. Deus igitur non solum homini in re religiosa quidquid libuerit credendi et faciendi jus concedere plane nequit; sed etiam eum verae religionis excolendae officio adstringere omnino debet. Jus igitur et officium necessario stant pro vera religione contra falsam.

Hue spcclat damnata Syll. prop. 15. „Liberum euique homini est eam amplecti et profiteri religionem quam rationis lumine quis ductus veram putaverit.quot; Quae prop. erronea et perniciosa est; nam 1quot; Deo jubenti homo obedire tenetur. Deus autem necessario jubet ut homo solam veram accipiat et observet religionem, qua finem suum ultimnm petat et assequatur. Ergo hanc solam amplecti et profiteri tenetur homo, aliam vero quamcumcjue eligere ei nequaquam liberum est.

2quot; Rationis lumen nihil aluid est quam divinilumi-minis in hominis mente participatie, et eatenus tantum illuminat quatenus divini solis radios reflectit. Divinum autem lumen solam veram religionem collustrare potest, quare lumen rationis statim ac quamdam a vera religione aliam ostendit, a divino sole deficit, atque caligo evadit, qua a recto tramite aberrans homo, finem suum ultimum assequi nequit.

3quot; Etiam recta dictans ratio via coguoscendae verae religionis plane manca est. Ratio enim ad naturalia dogmata et praecepta plene cognoscenda moraliter ; ad supernaturalia vero dogmata et praecepta positiva cognoscenda physice inhabilis est. Quare homo lumine rationis nihil nisi falsam, aut saltern omnino imperfec-

ocr page 284

— 266 —

tam verae religionis notitiam nancisceretur, quae nee Dei voluntati nee hominis erga Conditorem offieiis responderet. Ex Creatoris ordinatione quippe praeter rationem ad salutem plane necessaria est fides. Sine tide impossibile est placere Deo(l).

Hine quae hodiedum audit libertas conseientiae, li bertas cultus, libertas preli, uno verbo libertas elegendi et propugnandi promiscue verum et falsum, bonum et malum, plane nequit esse jus quod homini reipsa competat, et quo ei quamcumque religionem, quemcum-que eultum, quascumque in rebus divinis opiniones amplecti et protiteri liceat. Nequit enim dari jus contra Deum, a quo est omne jus, et qui contra seipsum nullum jus statuere potest (2).

237. Prop- II. Gnherniuni verain religionem profit en et tueri tenetur,

1° Hoe officium gabernio incumbit ratione religionis. Singuli cives, ut praec. prop. probatum est, veram religionem colere et custodiro tenentur. Atqui gens non est nisi civium universitas. Ergo et integragens.

ocr page 285

— 267 —

et quod gentis vices gerit gubernium, veram religionem profiteri et custodire at que adeo tueri tenotur.

Itaque quemadmodnm unusquisque a se avertere debet quidquid ei veram religionem adimere posset; ita et universa civitas, atque adeo civitatis gubernium, pernieiosos verae religionis hostes a republica repel-lere tenetur.

2° Eodem officio gubernium obstringitur ratione reipublicae. fpsius enim munus est reipublicae ordinem, pacem et prosperitatem promovere. Jam autem, docente ratione et testante historia, nihil magis socie-tatis tranquillitati ordinique officit quam falsae et pra-vae in re religiosa doctrinae, utpote quae pessimas inter cives discordias serere et continuo alerenonne-queunt. Ergo gubernium quod hasce funestissimas dis-sidiorum et perturbationum causas, ubi potest, aino-vere negligit, sacerrimo suo officio deest (1).

(1) Quare praeclaris hisce verbis imperantes monct 111. Pius V. IX. »Haud possumus quin pro Nostri muneris ratione, omnes summos principes, aliosque populorum Moderatores vehementer in Domino obteste-mur, ut aliquando intelligant ac sedulo considcrent gravissimum quo tenentur officium curandi, ut in populis religionis amor cultusque auge-atur, ac totis viribus impediendi, quominus in iisdem populis fidei lumen extinguatur. Vae autem illis Dominantibus, qui obliviscentes se esse ministros Dei in bonum, praestare id neglexerint, cum possint ac debeant, et ipsi vehementer paveant ac contremiscant, quando sua praesertim opera pretiosissimum destruunt thesaurum catholicae fidei, sine qua impossibile est placere Deo. » Altoc. hab. in Cons. secr. die 29 oct. 1866. — Hue etiam spectant haec S. Augustini verbn ; « Aliter servit, quia homo est, aliter quia etiam rex est. In hoe serviunt Domino reges,in quantum sunt reges, ui:a ea faciunt ad serviendum illi, quae non possunt faccre nisi reges. Quis men te sobrius regibus dicat: Nolite curare in regno vestro a quo teneatur vel oppugnetur Ecclesia Domini vestri; non ad vos pertineat, in regno vestro quis velit esse religiosus sive sacrilegus. «S. Aug. Ep. 185, c. 5.

ocr page 286

238. Pbop. hl. Bona civitatis constituendae ratio exigit ut civitas Ecclesiae conjuncta sit.

Deus jubens ut veram religionem civitas profiteatur et tueatur, non potuit non jubere ut Ecclesiae junge-retur, utpote quae sola verae religionis conservatrix et propagatrix divinitus constituta est. Itaque civitatis et Ecclesiae conjunctie divinae congruit voluntati, atque adeo bona est; utriusque vero separatio eidem adversatur, atque adeo mala est.

Quae ratio hisce clarescet.

Deus hominem non mere naturalem sed et superna-turalem esse voluit. Ad supernaturalem quippe finem destinavit eum, atque ideo ad statum supernaturalem evexit. Quapropter ut homo Dei voluntati congruat, et bonus sit, tribus constet necesse est; corpore, ut materia, anima ut naturali forma, gratia sanctificante, ut forma supernaturali. Unde homo a SS. Patribus non-numquam deftnitur: ens constans corpore, anima et Spi-riiu sancto. Cum autem civitas hominibus coalescat, et ipsa, ut Dei voluntati respondeat et bona sit, supernaturali elemento carere nequit; quare hisce tribus; sociandis civibus, qua materia, potestate, qua forma naturali, vera religione, qua supernaturali forma con-stare debet. Hinc quemadmodum homo ubi spirituali gratiae vita privatur, Dei voluntati repugnat, et malus est; ita et respublica, ubi, ab Ecclesia avulsa, religiosa vita destituitur, divinae voluntati adversatur, et mala fit. Ergo ut constituta civitatis descriptie bona sit, rempublicam et Ecclesiam ami co foedere conjungi oportet.

239. Prop. IV. Plane improibandus est civitatis constituendae modus, qui politicus atheismus audit, et quo ah Ecclesia ita separatur respublica, ut haec nullum illius rationem habeat.

ocr page 287

— 269 —

1° Sequitur ex precedenti prop. Etenim si quas Deus conjunxit separantur res, eo ipso et divinae voluntati obtrectatur, et disjunctarum bonitati perfectionique officitur.

2° Thesis probatur ex vitiis quae regimini politice atbeo necessario inbaerent. Hujuamodi quippe regimen ; a. infii\'Tïium est: cum enim societas religione nitatur, illiusque leges, ut vere eflicaces sint, religiosa obliga-tione sanctioneque indigeant, liquet gubernium quod necessarium id fundamentum missum facit, et solis suis viribus confidit, suam auctoritatem debilitare, et validiora ordinis repagula l\'rangere. h. Ferae religioni exitiosum est, quia cives eamdem cognoscendi et exco-lendi incuriosos reddit. Cum enim memoratum regimen omnes religiones aequales babeat, et ad bancaequali-tatem in condendis legibus earumque exsecutione ur-genda se conformet, civibus facile ingerit opinionem omnes fidei professiones bonas esse et unumquemque hominem, modo secundum suam persuasionem vivat, aaternam animi salutem consequi posse. Ex hac autem incuria, ex hoe indifferentismo quanta religionis despectio moruraque corruptela, atque inde animarum pernicies sponte sit secutura, nemo non videt (1).

(1) Hue pertinent veneranda Gregorii P. XVI verba super doctrinis ephemeridis L\'Avenir; «Atque ex hoe putidissimo indifferentismi fonte absurda illa fluit ac erronea sententia, seu potius deliramentum, asseren dam esse ac vindicandam euilibet libertatem conscientiae. Cui quidem pe. stilentissimo errori viam sternit plena illa, atque immoderata libertas opi-nionum, quae in sacrae et civilis rei labem late grassatur, dictantibus per summam impudentiam nonnullis, aliquid ex ea commodi in religionem promanare. At quae fejor mors animae quam libertas err or is ? inquiebat Augustimis. Inde enim animorura immutationes, inde adolescentium in deteriora corruptio, inde in populo sacrorum, rerumque ac legum san-ctissimarum contemptus, inde uno verbo pestis rei publicae prae qualibet capitalior, cum experientia teste vel a prima antiquitate nolum sit, civi-

ocr page 288

— 270 —

c, Ipsi reipuhlicae etiam perniciomm est; quia, cum ex suo principio omnibus doctrinis, quantumvis oppositis, aeque faveat, haud raro accidit ut pessimis, etiam reipuhlicae quam maxime noeivis documentis patrocinai\'i, adeoque in damnosis eorum sequelis partem habei\'e cogatur (1).

laces quae opibus, impeiio, gloria floruere, hoe uno malo concidisse, libertate immoderata opinionum, licentia concionum, rerum novandarum cupiditate. Hue spectat deterrima ilia, ac nunquam satis execranda et detestabilis lidertas artis librariae ad scripta quaelibet edenda in vulgus, quam tanto convicio audent nonnulli efllagitare et promovere. « Litt. eneycl. Die 15 Aug. 1832.

Merite igitur falsitatis nota inuritur Syllabi Propositioni 79 : «Enim-vero falsum est, civilem cujusque cultus libertatem, itemque plenam po-testatem omnibus attributam quaslibet opiniones cogitationesque palam publiceque manifestandi, conducere ad populorum mores animosque fa-cilius corrumpendos, ac indifierentismi pestem propagandam».

(1) Boni publici ordinisque politici maxime interest florere reli-gionem, quae optima regnorum tutrix est. Religio namque, docet populum reverentiam, obsequium, obedientiam 5 principem autem abne. gationem, benevolentiam, populi amorem 5 quod si divina ejus docu-menta ex civium cordibus exeunt, exsurgit deorsum licentia et perturbatio; sursum vero saevities et tyrannis. Quas impietatis sequelas concinnis his verbis describit P. Ventura : «L\'ordre politique ne peut subsister qu\'autant que la volonté des masses soit contenue et maitrisée par la loi de Dieu ou par la loi humaine. La done oü la loi de Dieu regne dans toute sa vigueur, la loi humaine a fort peu de chose a faire, et la libertc politique y devient possible 5 mais la oü la loi divine a perdu son ascendant sur les esprits pour les contenir, la loi humaine doit se montrer partout et déployer plus de force et de sévérité, et le despotisme y devient une néeessité. La oü on n\'écoute plus le cri intérieur de la conscience, il faut que le cri extérier des magistrats se fasse entendre plus haut 5 la oü l\'on a cessé de craindre Dieu, il faut que Pon craigne Phomme ; la oü Pon n\'est pas arrêté, dans la perpetration du mal, par la peur des supplices éternels, il faut redoubler les menaces des surplices emporels; la oü Paction du prêtre n\'a plus de force, il faut avoir re-tcours a Paction du bourreau • la enfin oü le peuple est devenu matière, les theories liberates sont un anachronisme et un danger social ^ Pab-solutisme est done seul possible 5 la force doit remplacer le droit, car la matière ne peut être maitrisée que par la force. » Op. laud,, § 6.

ocr page 289

- 271 —

Tandem d. secum constare nequit. Cum enim libertatem conscientiae agnoscat, i. e. civibus quidquid cogitandi facultatem faciat, ut secum constet, iis etiam quidquid loqui imo et agere permittere deberet: Mahumetis puta sectatori polygamiam, sectatori Georgii Fox (quaker) militiae vaeationem, et juramenti detrectationem, com-munistae furtum, etc. Verum cum hujusmodi licentia rempublicam brevi interverteret, gubernium sui prin-cipii eonsequentias diffiteri tenetur.

3quot; Thesim probat bistoria. Etenim cum, quatuor ab-hinc saeculis, antiqua sacerdotii et imperii foedera fracta sunt, statim iade religiosa ac civilia, inter cives et gentes, orta sunt odia. Nec, labentibus saeculis, so-lida pax et stabilis tranquillitas reipublicae restituta est; at, vitioso perstante regimine, nec sedantur dis-sidia, nec turbae conquiescunt (1).

Sciiol. Ex superioribus propositionibus liquet thesim de Civitatis et Ecclesiae concordia formissimis communi-tam esse rationibus, atque adeo de jure ad rectam et prosporam reipublicae constitutionem omnino requiri, ut politicae leges Ecclesiae praescriptis non modo non adversentur, verum etiam, nbi res id postulat, consen-tiant. Verum hie in magnam incidimus difficultatem. Quid ncmpe fiet in hopothesi reipublicae, ubi vigent opiniones a vera fide dissentientes, et animi fervent aversi, ita ut quae de jure poscitur utriusque societatis oonjunctio, de facto haberi nequeat ? Qui nodus ut expediatur sit;

240. Prop. V. In hypothesi falsae religionis jam intro-ductae, quae, siuc gravissimo reipublicae perturbandae vd

(1) Cnf. CI. A. Van Gestel, Ka/ion. en Liber. Hoofdst. 8. — Exdictis patet quam erronea sit syllabi Prop, 80. «Romanus Pontifex potest ac debet cum progressu, cum liberalisme et cum recenti civilitate sese re-conciliare et componere».

ocr page 290

— 272 —

nocumenti verae religioni injerendi periculo, reprimi nequit, civilis potestas publicum falsae illius religionis cultum to-Ier are, et civibus eamdem prqfilentibus aequalem cum cae-teris libertatem concedere potest.

Enimvero hac hypothesi mendosam constitutae civi-tatis rationem, atque inde secutura mala gubernium tolerat, ut majora incommoda, puta christianae fidei odium et oppugnationem, civium discordias, seditiones et rerum perturbationes, quae, constituta ut par est civitate, orirentur, praecaveat, atque ita majus bonum procuret. Hac autom agondi ratione, officium auum) nedum prodat gubernium, meliori quo possit modo ex-sequitur. Ergo in positis adjunctis tolerantia civilis licita est (1).

(1) «Quamvis infideles in suis ritibus peccent, tolerari possunt, vel propter aliquod bonum quod ex eis provenit, vel propter aliquod malum quod vitatur. » S. Thom., 2, 2, qu. 10, a. 11.

Difficilem hanc quaestionem praeclare dilucidat Smus Dnus Leo P. T. XIII. Episc. encycl. Immortale Dei\', ubi haec: «Si divini cullus varia genera eodem jure esse quo veram rcligionem Ecclesia judical non li-cere, non ideo tarnen eos damnat rerum publicarum moderatores, qui magni alicujus aut adipiscendi boni, aut prohibendi causa mali, moribus atque casu patienter ferunt ut ea habeant singula in civitate locum » . Facta dein expresse inter officia in opinionibus et officia in factis distinctione, docet catholicos viros in opinaudo, nominatim de iis quas libertatcs vocant novissimo tempore quaesitas, debere Apostolicae Sedis stare judicio, et quod ipsa senserit, idem sentire singulos. In agendo vero, ubi in rebus publicis actio versatur, generatim «ad rempu-blicam adeundi causam esse justam catholicis: non cnim adeunt, aeque adire debent oh eam causam, ut probent quod est hoc tempore in rerum publicarum rationibus non honestum ; sed ut has ipsas rationes quoad fieri potest in bonum publicum transferant sincerum atque verum destinatum animum habentes, sapientiam virtutemque catholicae religionis\' tamquam saluberrimum succum ac sanguinem, in omnes reipublicae venas inducere ».

Quod judicium, quantum ad constitutum Relgii, jam ante hisce verbis patefecit idem Pontifex : «Les oeuvres des hommes ne sont pas parfaites

ocr page 291

— 273 —

Schol. Tolerantia civilis, cum varia et Ecclesiae et republicae incommoda numquam non afferat, atque id-circo ut minus malum duntaxat admittatur, non ultra quam necessitas expostulaverit, adscisci ac defendi potest. Naturale enim quod gubernio erga Ecclesiam insumbit obsequii officium, ob solam necessüatem relaxa-tur, quare ubi haec desinit, verae religionis tuendae munus reviviscit (1).

241. TJltimae propositioni haec opponuntur:

Obj, I. Religio est necessarium reipublicae elemen-tum ; respublica autem quae verum baud magis quam falsum cultum curat, omnem religionem penitua exclu-

le mal se trouve a cóté du bien, Terreur a cóté de la vérité. 11 en est ainsi de la constitution beige: elle conserve quelques principes que je ne saurais approuver comme Pape, mais la situation du catholicisme, en Belgique après une expérience d\'un demi siècle, démontre que dans 1\'état actuel de la société moderne, le système de liberté établi dans ce pays est le plus favorable a 1\'Eglise. Les Citholiques beiges doivent done non seulement s\'abstenir d\'attaquer cette constitution, mais ils doivent la défendre». Lettre du chargé d\'affaires de Belgique prés le Saint-Siège: 3 mats, 1879.

Quam sententiam integrat Emmus Card. Nina. Facta inter belgicum Constitmura et lejem de scholis irreligiosis differentia, haec nomine S. P. Leonis, P. P. XIU scribit: «Tout le moide voit la grande et essentielle difference qui existe, entre la question de la Consitution et celle des écoles neutres condamnées en théorie et en pratique, par 1\'Eglise. Si le Saint-Père a recommandé le respect a la Constitution existante, en cela il n\'a fait qu\'imiter l\'exemple de ses glorieux, prédécesseurs Gré-goire XVI et Pie IX de sainte mémoire, ainsi que des évêques de Belgique ; car la Constitution, quoiqu\'elle renferme, des principes que 1\'Eglise, comme l\'a déclaré le Saint Père, ne pourra jamais approuver, garantit cependant a I\'Eglise ses liberies les plus précieuses et ne met pas, par elle-même, en péril la foi et les moeurs des catholiques ; tandis que 1\'école neutre, de sa nature, porte atteinte au droit de I\'Eglise et met en péril la foi et les moeurs de ses enfants ». Dépêche circ. de S. Ernie secrét. d\'Etat de Sa Sainteté; 23 Juillet, 1880.

(1) Cnf. CI. A. Van Gestel, ChrisUndo/n en Staat, p. 161, et sqq. De Paus, Encycl., p. 5 et sqq.

18

ocr page 292

— 272 —

nocumenti verae religioni iirferendi periculo, reprimi nequit, civilis potesias publicum falsae illius religionis cultum to-Ier are, et civibus eamdem \'profitentibus aequalem cum cae-teris libertatem concedere potest.

Enimvero hac hypothesi mendosam constitutae civi-tatis rationem, atque inde secutura mala gubernium tolerat, ut majora incommoda, puta christianae fidei odium et oppugnationem, civium discordias, seditiones et rerum perturbationes, quae, constituta ut par est civitate, orirentur, praecaveat, atque ita majus bonum procuret. Hac autem agendi ratione, officium suum) nedum prodat gubernium, meliori quo possit modo ex-sequitur. Ergo in positis adjunctis tolerantia civilis licita est (1).

(1) «Quamvis infideles in suis ritibus peccent, tolerari possunt, vel propter aliquod bonum quod ex eis provenit, vel propter aliquod malum quod vitatur. » S. Thom. , 2, 2, qu. 10, a. 11.

Difïïcilem hanc quaestionem praeclare dilucidat Smus Dnus Leo P. P. XIII. Episc. encycl. Immortale Dei\\ ubi haec: «Si divini cullus varia genera eodem jure esse quo veram rcligionem Ecclesia judicat non li-cere, non ideo tamen eos damnat rerum publicarum moderatores, qui magni alicujus aut adipiscendi boni, aut prohibendi causa mali, moribus atque casu patienter ferunt ut ea habeant singula in civitate locum » . Facta dein expresse inter officia in opïnionibus et officia in factis distinctione, docet catholicos viros in opinando^ nominatim de iis quas Ubertates vocant novissimo tempore quaesitas, deberc Apostolicae Sedis stare judicio, et quod ipsa senserit, idem sentire singulos. In agendo vero, ubi in rebus publicis actio versatur, generation «ad rempu-blicam adeundi causam esse justam catholicis: non enim adeunt, neque adire debent ob eam causam, ut probent quod est hoc tempore in rerum publicarum rationibus non honestum ; sed ut has ipsas rationes quoad fieri potest in bonum publicum transferant sincerum atque verum destinatum animum habentes, sapientiam virtutemque catholicae religionis^ tamquam saluberrimum succum ac sanguinem, in omnes reipublicae venas inducere ».

Quod judicium, quantum ad constitutum Belgii, jam ante hisce verbis patefecit idem Pontifex : «Les oeuvres des hommes ne sont pas parfaites^

ocr page 293

— 273 —

Schol. Tolerantia civilis, cum varia et Ecclesiae et republicae incommoda numquam non afferat, atque id-circo ut minus malum duntaxat admittatur, non ultra quam necessitas expostulaverit, adscisci ac defendi potest. Naturale enim quod gubernio erga Ecclesiam in jumbit obsequii officium, ob solam necessitatem relaxa-tur, quare ubi haec desinit, verae religionis tuendae munus reviviscit (1).

241. Ultimae propositioni haec opponuntur:

Obj. I. Religie est necessarium reipublicae elemen-tum ; respublica autem quae varum baud magis quam falsnm cultum curat, omnem religionem penitus exclu-

le mal se trouve a cóté du bien, Terreur a cóté de la vérité. II en est ainsi de la constitution beige: elle conserve quelques principes que je ne saurais approuver comme Pape, mais la situation du catholicisme, en Belgique après une experience d\'un demi siècle, démontre que dans 1\'état actuel de la société moderne, le système de liberté établi dans ce pays est le plus favorable a l\'Eglise. Les Citholiques beiges doivent done non seulement s\'abstenir d\'attaquer cette constitution, mais ils doivent la défendre». Lettre du chargé d\'affaires de Belgique prés le Saint-Siège : 3 maïs, 1879.

Quam sententiam integral Emmus Card. Nina. Facta inter belgicum Constitutum et legem de scholis irreligiosis differentia, haec nomine S. P. Leonis, P. P. XIU scribit: « Tout le mo^de voit la grande et essentielle différence qui existe, entre la question de la Consitution et celle des écoles neutres condamnées en théorie et en pratique, par l\'Eglise. Si le Saint-Père a recommandé le respect a la Constitution existante, en cela il n\'a fait qu\'imiter 1\'exemple de ses glorieux, prédécesseurs Gré-goire XVI et Pie IX de sainte mémoire, ainsi que des évêques de Belgique ; car la Constitution, quoiqu\'elle renferme, des principes que l\'Eglise, comme l\'a déclaré le Saint Père, ne pourra jamais approuver, garantit cependant a l\'Eglise ses libertés les plus précieuses et ne met pas, par elle-même, en péril la foi et les moeurs des catholiques ; tandis que l\'école neutre, de sa nature, porte atteinte au droit de l\'Eglise et met en péril la foi et les moeurs de ses enfants ». Dépêche circ. de S. Ernie secret. d\'Etat de Sa Sainteté; 25 Juillet, 1880.

(I) Cnf. CI. A. Van Gestel, Christendom en Slaai, p. 161, et sqq. De Paus, Encycl., p. 5 et sqq.

18

ocr page 294

— 274 —

dit, atque adeo societatis fundamentum coavellit, ergo in se mala est, et universim improbanda.

Hesp. Bic non agitur respublica, ex qua omnis religie theoretice excluderetur, vel in qua populus practice atheus esset; qualis dari nequit; sed agitur respublica quae ex constituta lege, nullam peculiarem religionis professionem in suam assumit, neque ullum definitum cultum exbibendum praescribit (1). Jam porro respublica ita constituta suo religioso fundamento minima deficitur. Religio enim non ea ratione civitatis fundamentum est, ut dari nequeat firma civitas, quin religionis praecepta constitutis legibus misceantur , atque imperium qua tale, catholicam fidem ex professo profiteatur; sed hoe modo, ut a civibus religio servetur, cujns virtute et opera mores instruantur, obedientia animis defigatur, et justae leges condantur. Quae, licet in republica politice atbea minus efficaciter quam in recte constituta civitate praestet religio, praestat tamen, dummodo, regimims vi et oppressione expedita, suum negotium agere possit, nimirum divinum verbum praedicare et sacramenta dispensare, secundum hoc Christi manda-datum ; „Euntes, docete omrits gentes, haptizantes eos quibus viis Ecclesia ab ortu suo, non auxiliantibus, at vero adversantibus et repugnantibus civilibus impe-riis, homines et gentes ad veritatem, honestatem et salutem adduxit. Itaque licet civilis societatis imperium Ecclesiae siugulariter nequaquam suffragetur, non ideo

(1) «Ces mots : un gouvernement constilué sans religion, peuvent signi-fier; constilué d\'après la negation théorique plus ou moins absolue de toute religion parmi le peuple; mais ils peuvent signifier aussi: constitué sans que les doctrines ou les pratiques d\'aucun culte spécial entrent comme telles dans la constitution de ce gouvernement, quoique d\'aüleurs les unes et les autres restent libres pour les particuliers et les families. gt; Ad. 111. Parisis, Ep. Atreb., Cas de consc., 1° sér., 3° cas.

ocr page 295

— 275 —

tamen ipsa societas verae religionis fundamento des-tituta est (1).

Obj. II. Societati necessarius est cultus publicus; status autem, qui cujuscumque religionis tolerantiam sancit, nullum publicum cultum admittere potest; quare, deflciente eo necessario elemento, respublica plane mu-tila et cadaca est.

Resp. Publicus cultus profecto societati necessarius est; verum publicus cultus non ille dicitur qui a civili regimine, qua tali, exhibetur; sed qui nomine et auc-toritate religiosae societatis a fidelibus Deo praestatur. Qui cultus ut habeatur, oportet tantum Ecclesia sa-cramenta dispensare, ritusque sacros peragere libere poasit; quin politica potestas iis negotiisimmisceatur (2).

(1) »En quoi done précisément consiste cette force paisible que les états puisent dans la religion? Elle consiste: 1° dans l\'équité des lois,

2° dans la moralité des peuples.....Or, pour qu\'un gouvernement re-

joive de la main de la religion ces précieux avantages, que faut-il ? Une seule chose :. .. il faut que, par ses soins, la religion ait teute la liberté, teute la puissance de son action sur les araes. Alors il arrive que, sans empiéter aucunement sur 1\'Eglise, sans sortir de son propre domaine, le gouvernement est, dans la rigueur des termes, servi par la religion. ... Done la religion,... en ne jouissant dans la vie civile que de la protection légale et de la liberté commune, peut procurer la moralité des peuples et l\'équité des lois ; done elle peut donner a l\'Etat la double force qui résulte de ces deux précieuses garanties soeiales.quot; Op. laud., 3. cas.

(2) Le culte public est, non pas celui que l\'Etat rend a Dieu, mais celui qui est rendu a Dieu par la société spirituelle, e\'est-a- dire par 1\'Eglise, selon les rites et les conditions que eette Eglise sainte déter-mine, notamment pour l\'office divin celébré solennellement par ses mi-nistres, et surtout pour 1\'oblation du sacrifice unique de Ia nouvelle loi. Done il est faux, pour ne pas dire contraire a la foi, que la religion ne puisse recevoir 1\'existence publique et sociale que de la profession des suprêmes pouvoirs; il est faux que, si le gouvernement n\'avait aucune croyance déterminée, la société n\'aurait non plus aucune eroyance de-terminée. Done une religion d\'Etat n\'est pas necessaire pour que les catholiques d\'une nation aient leur culte public.quot; Loc. laud.

ocr page 296

— 2?6 —

Obj. III. In republica quae omnes religiones aequales ducit, civilis potestas usque adeo a religiosa sejuncta declaratur ut hujus praescriptis debitum obsequium om-nino abuuere teneatur; atqui hujusmodi separatie ge-nuino potestatum ordini, veraeque, ho minis felicitati, et proinde divinae voluntati adversatur ; ergo civitatis constituendae ratio quae earn separationem decernit et sancit, ipsa quoque in Daum et cives peccat, atque adeo mala et illicita est.

Resp. Ultro fatemur descriptam potestatum separationem malam esse et improbandam, atque adeo de jure gubernio incumbere obligationem Ecclesiae praescriptis obsequendi et patrocinandi. Verum hac obligatione gu-bernium de facto liberatur, ubi ejus exsecutio pbysice vel moraliter impossibilis est (1). — Caeterum falsarum religionum tolerantiam minime omnimoda sequitur potestatum separatie, sed ea solummodo quam adjuncta exigunt. Dantur porro nonnulla Ecclesiae praescripta, quorum observatie non spirituale duntaxat, sed etiam temporale civium bonum promovet; quae cum rata habet civilis potestas non qua praecepta Ecclesiae, sed qua naturales vias ad reipublicae prosperitatem promovendam, non ideo catholicae religioni prae caeteris religiosis communitatibas favet, nee proinde suum to-lerantiao principium missum facit. Nihil puta impedit quin reipublicae legislator a servilibus operibus popu-lum dominica die abstinern jubeat, eo quod humana natura, post laborem per sex dies protractum, una

(1) Haec distinctio inter jus et factum, quae idem sonat ac distincdo inter t/iesim et hypothesim, trita est pro disciplina morum, quoties adimplendi alicujus officii datur impotentia. Sic, e. gr. de jure conjuges cohabitare de-bent ; verum si de facto cohabitatio gravissimorum occasio est tnalorum, conceditur separatie a mensa et toro. De jure aes alienum luendum, et damnum injuste illatum resarciendum est; si autem de facto debitor non est solvendo, restituendi obligatio suspenditur.

ocr page 297

— 277 —

die quieacere postulet (1). Eadem ratione prohibere potent duellum, polygamiam, divortium, et alia hujus-mpdi, si non qaatenus ea spirituali, at quatenus tempo-rali civium bono gravissima damna afferunt. Quibus vetitis, civilis potestas, sua tantum spectata re, ad veram familiarum felicitatem quam efficacissime alla-borat. — Praeterea regimina, in quibus viget tolerantia, agnoscunt in multisque adbibent juramenti fldem. Imo ad publicum exercendum cultum religiosis communi-tatibus subsidia tribuunt.

Ergo hujusmodi imperia sufficiens potestatum com-mercium admittunt, ut bine Ecclesia inde imperium,

(1) «Rien n\'empêche que, sans sortir de sa sphère toute humaine, l\'Etat ne s\'approprie certaines lois religieuses, ne les considère a son point de vue et ne les fasse exécuter pour ce qui le concerne, tout en évitant les moyens de contrainte en ce qui n\'est pas de son domaine. Nous donnerons pour exemple la sanctification des jours consacrés a Dieu. Ce précepte chrétien impose deux devoirs; 1° certains actes reli-gieux; 2quot; la cessation de certains travaux. L\'acte religieux échappe par sa nature a 1\'action du gouvernement. Une loi civile qui contrain-drait aujourd\'hui tous les citoyens a venir assister aux offices divins, serait considérée comme absurde, inexécutable et révoltante. Telle est aujourd\'hui, et pour longtemps encore, 1\'opinion générale. Mais en est-il tout a fait de même de ce qui concerne le repos prescrit aux chré-tiens ?.... II est manifeste d\'abord que rien ne Tempêche d\'interdire le travail du dimanche a tous les ouvriers qu\'il emploie lui-même, et de donner cette interdiction pour clause a tous les devis qu\'il approuve. Mais le gouvernement ne peut-il pas même faire sur cette matière une loi commune a tousgt;II nous semble que rien ne s\'y oppose. En effet, s\'il est vrai, comme l\'indique la tradition de tous les peuples, que le repos d\'un jour sur sept est cominandé par les besoins de la nature humaine, et si 1\'expérience prouve qu\'a défaut du loisir sanctifiant du dimanche, les hommes de travail se livrent en grand nombre au repos dégradant du lundi, le législateur n\'a-t-il pas le droit de fixer 1\'inter-ruption des travaux faits en public au jour ou elle offre évidemmect pour la société civile le inoins d\'inconvénients et le plus d\'avantages ?«

111. Parisis 1. 1.

ocr page 298

— 278 —

non perfecte quidem, sed imperfecte suum finem asse-qui valeant.

Obj, IV. Imperium, quod falsas religiones pari ac veram habet ratione, libertatem conscientiae, cultus, preli, etc, tueri tenetur; atqui huj usmodi libertas, ut-pote immutabili Dei voluntati numquam non adver-sans, iutrinsece mala est (236) ; ergo, nullam omnino ob causatu, ei patrocinari licet.

Resp. Duplex distinguitur conscientiae, etc. libertas : altera theologica seu dogmatica, altera civilis sen practica. Tbeologica dicilur qua bomo, suo religioso ergaDeum officio solutus, nee spirituali cuidam divinitus consti-tutae potestati obnoxius, aut nullam religionem profi-teri, aut ex diversis fidei professionibus, aeque veris et bonis reputatis , quamcumque velit, eligere licite posset. Civilis autem vocatur qua cives, in re religiosa, omni erga liempublicam officio immunes, a communione quadam pro libito amplectenda ac promovenda nulla politica lege probibentur. — Jam porro theologica libertas intrinsece mala, impia et absurda est, quare a nulla potestate, ne a divina quidem concedi potest. Deus enim bomini wecessaneimponitobligationempetendi suum ultimum finem, atque adeo veram religionem, qua sola finis ille obtineri potest, amplectendi (230). Civilis vero libertas cum sit duntaxat tolerantia mali, quod impediri nequit, divinae voluntati, quae nonexigitim-possibile, non adversatur. Quare banc, data necessitate, reipublicae moderatores concedere possunt, quin etiam concedere debent.

Inst. Civile imperium falsas religiones non tolerat tantum , sed data opera sustentat: sacrificis enim tribuit bonoraria, ad aedificanda templa subministrat pecunias, etc.; quo adulterini cultus fautor, et beterodoxorum in peccato adjutor est.

ocr page 299

— 279 —

Resp. Duplex distinguitur alieni peccati cooperatio : altera formalis, materialis altera. lila habetur si quis allerius in ipso perverso actu consors est; haec autem si quis facinori, quod alter est patraturas, objectum, materiam, vel facultatem suppeditat. Formalis in se mala est, atque adeo numquam licita; materialis vero non ita; haec enim licita est, dummodo l1 coo-perantis actio in se spectata mala non sit; 2° coope-rans non teneatur impediendi peccati officio ; 3° et justam habeat peccati permittondi causam. Jam vero com-memorata cooperatio non formalis est, sed materialis tantum; imperium enim ipsius pravi cultus non est par-ticeps, at externum duntaxat ad eum subsidium confert. Quod, ut hie res se habet, culpa vacat, quia legitimae adsunt conditiones. Nimirum 1° ipsa pecuniae suppe-ditatio in se non est mala; quandoquidem gubernium heterodoxos sicut cives habet, qui, pensis, secundum communem legem, tributis, ad subsidia, pro rata col-lationis portione obtinenda, jus acquirunt; 2° gubernium adulterinum cultum inpedire non tenetur, quia huic officio implendo physice vel moraliter impar ponitur; 3» et justa datur cooperationis causa, reipublicae salus (1).

242. Corollaria. Ex stabilitis principiis haec dedu-cere possumus.

1° Ubi tota gens catholicam profitetur religionem, civile imperium, licet pacificos dissidentes, ibidem jus civitatis adeptos, propria auctoritate nee punire,

1

tare vel tueri.

ocr page 300

— 280 —

nee ad veram fidem compellere possit, haereseoa tarnen vel impietatis propagationem et publicum cultum arcere debet Quod officium, turn ex civitatis legibas religionem tuentibus, quae apud catholicas gentes vi-gere solent, turn etiam ex ipso gubernii proposito ema-nat. Cum enim, teste historia, invalescentes falsae re-ligiones pessimas inter cives discordias numquam non suscitarunt ac foverunt, manifesta servandae reipubli-cae necessitas postulat ut gubernium grassanti haereai vel impietati obsistat, cum alioqui rempublieam labe-fieri permitteret, atque adeo naturali suo officio dees-set. Quare has dissidiorum causas amovendo, gubernium non tantum obstat quominus aeterna animorum salus aliquid detrimenti capiat; verum etiam, sui mu-neris diligens, impedit ne reipublicae ordo turbetur et trauquillitas (1).

2° -Eadern suadet ratio ut apud gentem. maxima ex parte catbolicam, ubi haereticae sectae civitatem jam usurparunt, gubernium, si salva pace fieri possit, falsa dogmata dijf undi vetet, eorumque fautores, ut publici ordinis turbatores, plectat (2).

(1) Unde merito rejicitur syllabi. Prop. 77: »Aetate nostra non amplius expedit religionem catholicam haberi tamquam unicam status religionem, caeteris quibuscumque cultibus exclusis» , et Prop. 78 • «Laudabiliter in quibusdam catholic! nominis regionibus lege cautum est, ut hominibus illue immigrantibus liceat publicum proprii cujusque cultus exercitium habere.»

(2) Hac in re hallucinari videtur 111. Com. De Montalembert, vir et genere, et ingenio, et probitate nobilissimus, ac de catholica Ecclesia vel optime meritus. Concione, anno 1863, Mechliniae, in cath. comitüs, habita, quaestionem de libera Ecclesia in civitate libera expendens, regimen politice atheum non ut minus malum, cogente necessitate, subeundum, sed ut optimum, saltem hisce temporibus civitatis constituendae modum, ubique inducendum exhibet. Pro qua sententia haec UI. P. Lacordaire usurpat dicta : «Quiconque excepte un seul homme dans la réclamation du droitquiconque consent a la servitude d\'un seul homme, blanc ou noir, ne (üt-ce même que pour un cheveu de sa tête injustement lié»

ocr page 301

- 281 -

3° Ubi vero civea in re religiosa ita inter ae dissident, ut praecipun, vel etiam aequalis pars haeresi sit addicta, atque inde catholica religio prae caeteris defend! nequeat, quin publicus ordo in periculum voce-tur, imperantes tolerantiam civilem tueri, pro rata necessitatis ratione, vel possunt vel debent. Quam rei-publicae constitutionem, semel legibus sancitam, etiam catholic! cives possunt et debent observare. Imo nihil impedit quin catholici publico manere fangentes praes-tandum obsequium jurejurando firment, dummodo, se-posita libertate theologica, jusjurandum exigatur et praestetur pro sola tolerantia civili. Licet enim malus

celui-la n\'est pas un homme sincére, et ne mérite pas de combattre pour la cause sacrée du genre humain... Oui, catholiques, entendez-le bien, si vous voulez la liberie pour vous, il vous faut la vouloir pour tous les hommes et sous tous les cieux. Si vous ne la demandez que pour vous, on ne vous Taccordera jamais ; donnez-la oü vous êtes les maltres, afin qu\'on vous la donne la ou vous êtes les esclaves.» Pro-fecto praeclara haec verba sunt, si de veris hominum juribus dicuntur ; at vero ad praesens argumentum si accommodantur, omnino sunt inania. Die enim, amabo, unde athei, ethnici, judaei, haeretici jus habeant Terae religionis cultores a fide et virtute detorquendi ? Qualis sit ilia, quam sibi vindicant, libertas corrumpendi animos ? Et quomodo injuria laces-santur, si debiles vel incautos decipere et depravare impediuntur ? Imo vero illorum injuriam coercet civile imperium, ubi probibet quominus errores et vitia animis instillent; simulque jus et liberlatem defendit cwium^ quos ab astutia, mendacio aliisque iniquis corruptelae rationibus tatatur. Neque inde minus eflicienter ad bonum publicum allaborant regnatores, quam ubi alia civium jura contra aggressorum injurias tuentur; puta ubi impediunt homicidas ne civium vitae, calumniatores ne eorum honori, fures ne eorum facultatibus injusta detrimenta inferant; quando-quidem compertum est, ex perturbata vera religione, turn mentium per-fectioni, etiam naturali, turn reipublicae ordini et prosperitati, quam maxima imminere damna. Age porro haec damna, refraenata nocentium Ucentia, praecavenda sunt, nisi ex repressione majora vel aequalia in-commoda sint oritura. Quapropter falsi dogmatis diffusio, velut inelucta-bile malum, prudenti consilio, toleranda quidem, nequaquam vero, quod memorata concio efilagitat, velut jus heterodoxis debitum, concedenda esf

ocr page 302

sit error, non ideo mala est lex, quae, ad majus bo-num obtinendum, errorem tolerat (1).

4° Numquatn gubernio licet catholicam religionem opprimere, vel ejus impulsionem prohibere. Qua agendi ratione et jus Dei laederet, cujus religionem impug-naret; et jus populi, cui necessariam aeternae salutis viam impediret. Quare summa potestate abuteretur et contra Deum, qui eam largitus est; et contra populum, in cujus bonum eam habet. Quod nefandum scelus, teste historia, funestis poenis, exemplo supplicii, numquam non mulctatum est.

5° Neque imquam civili imperio fas est haereticam quamdam religionem in suam assumere, eamque, spreta catholica, modo quocumque civibus obtrudere. Lex enim naturae vetat ne quis falso et malo directe patrocine-tur, quippe quo et verae civium felicitati, et aeternae Dei voluntati adverse ageret. — Praeterea haereticae sectae unice niti solent privato judicio et examine, quod nonnisi summa injuria aliis obtruditur. Funda-mentum autem Ecclesiae est mirabilis auctoritas a Deo stabilita et multis saeculis enutrita, quae a multis gen-tibus, per totum orbem, ut summum reipublicae bonum, sicut re vera est, semper habita fuit. Quapropter numquam reipublicae catholicam religionem, quasi bono publico officere posset, oppugnare licet.

Art. 6. De dominii jure et inaequalitate.

243. Dominii notio. — Dominium definiri potest; Jus exchisorium rem possidendi eaque utendi.

Dominium aliud est privatum, aliud commune.

Dominium, si peculiari cuidam personae eo modo in rem aliquam competit ut caeterorum jus in eamdem rem excludat, dicitur privatum. Si pluribus competit

(1) Cf. Card. Dechamps: Du Sentient de fidélité.

ocr page 303

- 283 —

consocialibus, seu communitati cuidam, ita ut omnium qui ad communitatem non pertinent, jus excludat, dominium commune est.

Hes quae ita natnra communes sunt, ut jus unius oaeterorum jus in easdem res excludere nequeat, nee quisquam inde ab earum usu prohiberi possit, nee pri-vati dominii nee communis objectum unquam esse pos-sunt. Cujusmodi sunt aër, lux, etc., quorum usus, cum omnibus hominibus ad vitam plane necessarius sit, ad universos eodem jure atque ipsa vita pertinet; quare communione negativo, possideri dicuntur. Caeteraautem quae a domino ita possideri possunt ut alii ex earum possessione excludi queant, quin eorum jus ad vitam inde laedatur, qualia sunt agri, plantae, animalia, domus, etc., dominii stricte dicti objectum esse possunt (1).

244. Dominii jus naturale et legitimum est (2). Etenim : 1° Homo certo certius exclusorium jus habet in suum animum, corpus facullates; quod jus, ex ipsa bominis natura evidenter oriens, nemo inficiari potest. Si autem homo exclusorium jus in suas facultates habet, idem jus ei in earum fetum tribuendum est, e. g. in pictu-ram quam invenit, in statuam quam sculpsit etc.; quod jus, cum exclusorie possideat, aliis etiam pro libito tradere poterit. Homo igitur in res quas titulo pro-

(1) Res quae actu a nemine possidentur, et dominii exclusorii objectum sunt, dici solent res nuUius^ seu res derelictae; quae sunt primi oc-cupantis^ ut aiunt.

(2) Dominii jus naturale dicimus, considerato homine lapse, qui, cum in poenam peccati humus sterilitate fuerit perculsa, in sudore vultus sui pane vesci cogitur. Utrum vero etiam in static innocentiae jus dominii ad hominis naturam spectaverit, non ita facile defmire est. Cum enim hinc minores homini fuerint necessitates, illinc terra sua sponte sufficien-tem alimentorum copiam produxerit, dominio finis qui nunc est, quod ad vitae necessitates attinet, defecissc videtur.

ocr page 304

- 284 —

dactionis vel acqaisitionis possidet, jas habet exclaso-riam, sen proprie dictum dominium.

2° quot;Nisi dominium daretur, homines se servare non possent. Si enim unusquisque in omnes res, earumque truetus jus haberet, nemo iis, quae ad vitam sunt necessaria, producendis, gravi praestito labore, operam daret. Unde deficiente dominio, genus humanum periret, ubicumque vitae necessaria arte et labore comparanda essent. Jus igitur dominii societati neces-sarium est, quare et naturale et legitimum.

3° Deinde, dempto dominio, jam pax, securitas et ordo e societate excedunt.

4° Thesim tandem confirmat universale et perpetuum factum, quo jus dominii ubique terrarum semper ex-stitisse exbibetur, adeoque naturale esse probatur (1).

245. Dominii conditionumque inaequalitas. — Dominii inaequalitas et inde nata inaequalitas conditionum, sicut ipsum dominium, ab hominis natura proficiscitur. Etenim

1* Memorata inaequalitas ex ipsa naturali facultatum diversitate necessario emanat(2).

(1) Cnf. Thiers: De la propriété. L. I. ch. 2; ubi ait: «L\'exacte observation de la nature est la méthode a suivre pour découvrir et démon-trer la loi de I\'homme. Or examinant la nature humaine dans tous les pays, dans tous les temps, a tous les états de civilisation, je trouve par-tout la propriété comme un fait d\'abord, et puis comma une idee.... Ainsi le sauvage chasseur a du moins la propriété de son arc, de ses flèches et du gibier qu\'il a tué. Le nomade qui est pasteur a du moins la propriété de sa tente et de ses troupeaux.. . La propriété est done un fait universel.quot;

(3) »Je remarque dans mes facultés et celles de mes semblablesde notables différences. J\'observe que ces hommes par suite de ces diffé-rences sont dans la misère ou dans l\'abondance, dans l\'impossibilité de se défendre ou dans le cas de dominer les autres... Or ces facultés physiques ou morales sont certainement a lui. On ne le niera pas, et sans erreur de langage on ppurra dire qu\'elles sont sa propriété. Mais cette propriété est inégale, par avec certaines facultés celui-ci reste

w

ocr page 305

- 285 —

2* Ilia inaequalitas societati omnino necessaria est; oportet enim alios esse qui bono commani provideant, alios qui vitae necessaria parent, alios qui scientia, alios qui arte, alios qui labore reipublicae proaint, etc. Nemo porro aliorum in se suscipifc curam, nemo duriores subit labores, nemo humiliora amplectitur negotia nisi aliquid prae caeteris ex praesfcanda opera speran-dum habeat, imo plerumque nisi victus amietusque necessitate ad eam praestandam adigatur.

3° Tandem facto, eoque constanti et universali, com-pertum est dominii et conditionum inaequalitatem, ex ipsa humanae naturae conditione exstitisse, eamque proinde ad naturam hominis pertinere.

546. Dominii tituli. — Restat ut inquiramus mode» quibus dominium acquiratur, sen vim qidbus aliquis exclusorium jus in rem adipiscatur. Qui modi dominii titvli audiant.

Dominii tituli dividuntur in primarios et derivatos. Primarii efficiunt ut res pimum alicui propria fiat, aeu ut res nullius fiat res alicujut. Derivati efficiunt ut res cuidamjam propria, in alterius dominium transeat, seu ut res alicujus fiat res alterius-, quales sunt donatio, venditio, etc.

Quae bic de dominii origine movetur quaestio solos spectat titulos primarios. Jam porro 1° si jus dominii abstracte, ut aiunt, consideratur, ut generalis facultas res possidendi iisque in proprium commodum exclusorie

pauyre toute sa vie; avec certaines autres celui-la devient riche et puissant. KUes sont la cause essentielle de ce que Tun a peu, 1\'autre beaucoup .. Mais ces facultés ITiomme les tient de Dieu... Je déclare que puisque I\'homme est inégalement doué, Dieu a voulu sans doute qu\'fl eöt des jouissances inégales, et que qnand il a donné a I\'un une ouïe, une vue, un odorat trés fins, a l\'autre les sens les plus obtus;... il a fait tout cela pour qu\'il en résultat des différences dans Ut manière d\'Stre de ces individus si diversément dotés.» De la fropritti. Chap. 6.

ocr page 306

— 286 —

utendi, primarius ejus titnlua est divina concessio, quae nou ratione tantum sed et revelatione nota est; Deus quippe statim post hominis creationem, et deinde post diluvium (1), hominum dominio omnia subjecit.

2° Si vero jus domini concrete spectatur, ut facultas qua quis hanc rem peculiarem, nondum alicui obnoxiam, ita efficit suam, ut ipse solus, caeteris exclusis, ea uti possit, primarios titulos ponunt diversos. Alii quippe privatum dominium originitus derivant ex paterna aucto-ritate, Adami scilicet in rerum initio, Noe post diluvium ; alii ex hominum expresso tacitove pacto, cui quid sit definiente; alii ex positiva lege, rei occupan-dae viam statuente et sanciente. Qui tituli, licet legi-timae inducendi dominii causae nonnumquam fuerint, universalem tamen et vere naturalem privati dominii originem non declarant.

Quapropter sententiae assentimur docentium, prima-rium privati dominii titulum esse, utüem rei, etiamnum nemini devinctae, occupationem, animo earn efjiciendi mam. Homo videlicet rem quam utiliter occupat, sua opera, industria, arte, intelligentia elaborat, eique formatn indit, ita ut aliquid sui in earn immittat, quo eam sibi usque adeo devincit ut, si res auferatur, simul inde aliquid sui eripiatur, ipsaque sua persona laedatur. Quae sententia rerum naturae et primaevae bistoriae consentanea est (2).

(1) Genes, I. 28; et IX, 1.

(2) Ita CI. Bautain. Phil, morale: « L\'homme peut s\'emparer de ce qui lui est nécessaire dans le cas que ce qui lui convient n\'appartient a personne; ce qui constitue le droit du premier occupant. Mais la propriété ainsi acquise ne devient respectable, que si I\'occupant ajoute quelque chose par son travail, la cultivant, la fagonnant, la chargeant de sa peine, de sa sueur, de son industrie et de son espérance. Alois il y a injustice a l\'en dépouiller, paree qu\'on lui óte ce qui vient de lui, ce qu\'il y a mis, le prix de son labeur et de ses efforts. Tel est

ocr page 307

— 287 —

247. Doctrina communismi. — Quae de dominii jure ejusque inaequalitate stabilivimus, acriter impugnant qui hodiedum communistae et socialistae vocantur.

Commuuistae dominium penitus aboleri voluut, usque adeo ut omnibus sit aequale jus in omnia; quo, cum nulla ampliu:! propria, cuncta vero essent communia, fortunae et conditionum inaequalitas omnino evanes-ceret (1).

Ie vrai moyen de s\'approprier les choses tenesties. Le travail a toujours été la source la plus légitime et la plus honorable de la propriété.»— Cnf. etiam III. Thiers, De la Propriété. Chap. 12.

(1) « Point de riches et point de pauvres, une société se chargeant du sort de chacun de ses membres, ne permettant point a I\'individu de travailler pour lui, mais 1\'obligeant de travailler pour elle; en retour prenint I\'engagement de le nourir, de le vetir, de le loger, de I\'elever^ d\'etre sa seule familie.... Rien en propre, tout en commun.» Thiers. Da Com. Chap. 2.

Communismum hisce verbis exponit. III. Guizot: gt;Tous les hommes ont droit, le même droit, un droit égal au bonheur. Le bonheur c\'est la jouissance, sans autre limite que le besoin et la faculté, de tous les biens existants ou possibles en ce monde, soit des biens naturels et primitifs que le monde contient, soit des biens progressivement créés par 1\'intelligence et le travail de l\'homme. Quelques-uns, la plupart de ces biens, les plus essentiels et les plus féconds sont devenus la jouissance exclusive de certains hommes, de certaines families, de certaines classes. C\'est la conséquence inévitable du fait que ces biens, ou les moyens de se les procurer, sont la propriété spéciale et perpétuelle de certains hommes, de certaines families, de certaines classes. Une telle confiscation, au profit de quelques-uns, d\'une partie du trésor humain, est essentiellement contraire au droit, au droit des hommes de la même génération successive, car chacune de ces générations, a mesure qu\'elles entrent dans la vie, doit trouver les biens de la vie également acces-sibles, et en jouir a son tour comme ses prédécesseurs. Done il faut détruire l\'appropriation spéciale et perpétuelle des biens qui donnent le bonheur, et des moyens de se procurer ces biens, pour en assurer la jouissance universelle et légale répartition entre tous les hommes et toutes les générations d\'hommes. Comment abolir la propriété ? Comment la transformer du moins de telle sort que, dans ces effets sociaux et permanents, elle soit comme abolie ? Ici les chefs de la république

ocr page 308

—\'quot;288 — a •gt;

Socialistae autem dominium servare, sed nimiam ejus inaeqnalitatem, mutato societatis statu, impedire in-tendunt (1).

248. Communismi et socialismi refutatio. — I, Commu-nismi doctrina ho minis naturae penitus adveraatur. Enimvero :

1° Naturales hominia ad Deum relationes inficiatur. Animo namque ingeneratas ad futuram vitam aeter-namque Dei poaseasionem propenaiones apernens, in solia hujus vitae caducia bonis felicitatem quaerit.

2° Naturales hominia cum homine relationes, imo ipsa familiae vincula negat. Homines enim ponit mere individuos, qui, omni parentnm et liberorum soluto commercio, hand alium in finem nascuntur niai at ter-rae bonis vitaeque delectamentis, pro sua necessitate et facultate, aliqaandiu fruantor; qnibus autem nulla bona a majoribus recipere, nec ulla posteris relinquere licet, quippe quod dominii conditionisque aequalitati repugnet,- quare, rescisso matrimonii vinculo, diruta-que familia, ferino more eos vivere oportet. Quae doctrina, quam sinceri communistae palam profit entur, praeterquam quod propagationi et conservationi hu-mani generis penitus adversatur, hominem ad bruto-rum conditionem deprimit (2).

sociale different beaucoup entre eux. Les uns proposent des moyens lents et doux; les antres poussent aux moyens prompts et décisifs.... Mais tous ces moyens partent du même dessein, et tendent au même effet, 1\'abolition on l\'annulation de la propriété individueUe,J domestique et héréditaire, et des institutions sociales ou politiques qui ont la propriété individuelle, domestique ou héréditaire pour fondement. £gt;e la démocratie en France, ch. 4.

(1) «Les socialistes, n\'osant pas nier la propriété d\'une manière absolue, se sent bornés a chercher et a proposer les moyens de corriger ce qu\'ils appellent ses facheux effets.» Thiers. Du soc. ch. 1.

(8) Ad. III. Guizot, De la démocratie en France, ch. 4.

ocr page 309

— 289 —

3. Tandem veram hominis naturam non agnoscit, quia comminiscitur homines assidue molestas gerere

curas, arduosque subire labores, quamvis, aequa operae negata mercede, atque acri proprii commodi stimulo sublato, homini pigro et laborioso, hebeti et sagaoi, ignaro et perito aequale praemium tribuatur.

II. Nec minus commentitius est socialismus.

Variae qaippe quas constituendae societatis rationes excogitarunt socialistae, bisce laborant vitiis;

1° Inter se pugnant.

2° Actu perfici nequeunt.

3° Dominii jus violant, nec communismum effugiunt.

4° Non universo populo, sed peculiaribus tantum quibusdam opificum classibus subveniunt.

5° Denique ficto nituntur fundaraento, videlicet, num-quam sufficiente aerario (1).

(1) Quae rectissime probat 111. Thiers: «Les socialistes, voulant se distinguer des communistes, considérant même la qualification de communiste comme un outrage, ont inventé ces trois choses: 1\'association, la réciprocité, le droit au travail.

«L\'association, qui consiste a réunir entre elles certaines classes d\'ouvriers, pour spéculer sur un capital fourni par 1\'Etat, ou formé de leurs economies, afm de leur procurer les bénéfices du maltre, et de soutenir le prix que la concunence tend sans cesse a avilir.

«La réciprocité, qui poursuivant un but oppose, décrète le bon marché, le commande par une réduction arbitraire de toutes les valeurs, substitue au numéraire un papier que délivrerait une banque d\'écliange, et dont 1\'avantage serait de ne jamais se refuser, de ne jamais se faire payer a un taux usuraire, comme 1\'or et 1\'argent.

«Enfin le droh au travail, qui affiche la pretention de faire cesser toute misère, en assurant a tout homme innocupé un emploi immédiat de ses bras ...

«Le premier caractère de ces divers systèmes est de se contredire les uns les autres, car l\'un associé les ouvriers pour lutter contre le bon marché; 1\'autre au contraire veut produire le bon marché pav des lois; le dernier, excluant les deux premiers et allant droit au but, veut que l\'Etat paie a tant par jour l\'ouvrier qui n\'a pas d\'ouvrage,

19

ocr page 310

— 290 —

Communismi patroni expositis argumentis hanc op-ponunt difficultatem: omnia quae contra communismum afferuntur argumenta ex ea quae nunc est societatis conditione petuntur, cui jus dominii necessarium esse baud negatur. Verum haec necessitas ex mala societatis constitutione oritur. Quare, mutata praesente societatis statu, ex quo innumera omnis generis mala profluunt, jam ilia dominii necessitas plane evanescet, et optata felicitas omnibus obveniet.

Resp. Communistarum et socialistarum de mala societatis constitutione assertio, est vanum et inane com-

ou qui n\'en trouve pas a son gout. Le second caractère de ces systemes est d\'être chimériques, contre nature, impracticables; car on conviendra qu\'associer entre eux les filateurs, les tisserands, les forgerons, les mecaniciens, les mineurs, qu\'associer entre elles ces associations, puis les nations elles-mêmes; que fixer par décret la valeur des choses et créer un numéraire de papier qui ne refuserait jamais; ou enfin tenir con-stamment ouverts, pour le compte de l\'Etat, des ateliers oil 1\'on fabri-querait de la soirie, des chales, de la bijouterie, etc., que tout cela vaut bien la folie du communisme. Le troisième caractère de ces systèmes, c\'est de violer la propriété, comme le communisme lui-même, de la violer gravement; car prendre les forges, usines, mines, pour les livrer a l\'as-sociation, ce qui ne pourrait se faire qu\'en les payant avec des rentes décréditées par 1\'immensité de 1\'émission; réduire a volonté toutes les valeurs, supprimer une partie des loyers, fermages, intéréts de capitaux; tenir ouverts, aux dépens des contribuables, des ateliers nationaux en rivalité avec les ateliers privés ; élever d\'une part et arbitrairement les salaires, de 1\'autre avilir les prix ; c\'est atteindre la propriété de mille manières également cruelles, c\'est la violer, la torturer, la détruire, au lieu de 1\'abolir franchement comme le communisme. Le quatrième caractère, c\'est de ne rien faire peur le peuple entier; de s\'oc;uper exclusivement de quelques ouvriers agglomérés des villes; et le cinquième enfin, c\'est d\'avoir constamment recours a un étre cornmun, chargé de subvenir a toutes les dépenses, a toutes les inventions, a toutes les fantaisies, le trésor de l\'Etat, c\'est-a-dire le trésor de tout le monde, et des pauvres encore plus que des riches, car les riches, quelque durement qu\'on les impose, produisent peu, paree qu\'ils ne sont pas nombreux, si peu que leur ruine absolue n\'enrichirait pas le budget.» Du sac., ch. 10.

ocr page 311

— 291 -

mentum, quod nullo] fulcitur facto,* cui econtra omnia facta, a mundi origine, adversantur. Qui porro cons-tantibus et universalibus factis nititur, se naturam seqni optïmo jure affirmare potest; qui contra ab omnibus factis digreditur, plane nihil aeqni bouique de vera bominis natora busjusque immotis legibus assererevalet.

249. Schol, Communistae et socialistae in solven-dum bumanae felicitatis problema toti incumbunt; ve-rum incassum cadunt omnia eorum conamina, quia circa naturam causamque malorum, quibus maxima pars bu-mani generis premitur, tota via errant. Illi videlicet laboris, paupertatis, famis, caeterarumque miseriarum originem ponunt falsam malamque societatis constitu tionem , cum verissima causa sit vitiata lapsae naturae conditio, quam docet catbolica religio. Omnis qnippe homo originali peccato inolitus nascitur, unde in malum pronus est, et in multis continuo peccat, adeoque di-vina ira dignus, poenae obnoxius, laboribus doloribus-que objectus existit. Adae, admisso peccato, dixit Deus: „In sudore vultus tui vesceris pane, donee revertaris in terram de qua sumptua es (1).quot; Malum physicum itaque tamquam poena mali moralis seu culpae, ad praesentem bominis conditionem necessario pertinet, nee poterit illud ullus unquam scientiarum artiumque progressus penitus eliminare. Sola catbolica religio quam docet infortunii causam tollere valet. Suis sacra-mentis peccatum tam originale seu generis, quam ac-tuale seu personae delet, gratias, quibus nova vitentur peccata, administrat, et ad bominum miserias mutua charitate sublevandas efficienter inducit. Sola igitur aerumnis efficax medicamen praestat et levamentum. Praeterea calamitati non vitatae, sed patienter tolera-

(1) Gen., cap. 8.

ocr page 312

— 292 —

tae, aeternam mercedem promittit, at que in futura vita reipsa praebet.

Sect. 3. De politicae societatis juribus et officiis.

250. Politicae societatis finis praesertim in eo situs est ut omnium, qui societatem efficiunt, temporalis prosperitas promoveatur; ad quern finem obtinendum omnia societatis membra, pro uniuscujusque ope, con-spirare debent. Ex quo naturali societ-atis fine imperan-tium et subditorura jura et officia fluunt.

251. Imperantium jura et suhditorum officia. Praeci-pua imperantium jura, quae summo imperandi jure continentur, haec sunt: 1° Jus leges ferendi, et in-terpretandi; necnon earum exsecutionem urgendi, do infractoribus judicandi, eosque puniendi, capitali etiam irrogata poena. 2\' Jus exercendi judicia et dirimendi lites. 3° Jus exigendi tributa. 4° Jus ducendi exercitum. 5° Jus belli et pacis. 6quot; Jus feriendi cum caeteris gen-tibus foedera. 7° Jus legendi magistratus et mittendi legatos. 8° Jus concedendi privilegia, conferendi prae-mia, condonandi crimina. — Quorum jurium ratio est ipsa reipublicae necessitas; ea enim jura ad constituen-dam, servandam et perficiendam rempublicam plane postulantur.

Imperantium juribus totidem respondent subditorum officia, quae summo obedientiae officio continentur.

Hue autem recidunt: 1° Legum observatio. 2° Tribu-torum solutio. 3° Necessariorum ad rem militarem supeditatio.

252. Schol. Sunt qui supremae imperantium pote-stati jus denegant wiortós poewam irrogandi. Quae opinio ex falsis deistarum commentis orta est, quibus summa auctoritas ex sociali pacto et delegate singulorum ci-vium jure deducitur. Gives, sic ratiocinantur, auctori tatem delegando, jus sibi vitam auferendi concedere

ocr page 313

— 293 —

nee voiuerunt, quippe quod naturae repugnet, nee po-tuerunt, quia ipsi vitae suae domini non sunt. Imperan-tibus igitur jus capitalem poenam irrogandi penitus deficit, atque ipsa proindc poena iniqua est, quin etiam nihil nisi legale homicidium (1).

Haec assertio, ex eommentiis principiis conelusa (22i), plane falsa est.

Ut vero pateat justam esse mortis poenam, sit.

Pkop. I. Summa potcstas jus habet capitis poenam irrogandi.

Probatur 1quot; ex idea aeqtii et justi. Justitiae ordo exigit ut sceleri tribuatur poena, eaque justa, par noxae. Jam autem crimina quaedam tantam habent malitiam ut nulla iis congruens nisi mortis poena injungi queat. Sic plurium innouentium mors vix unius scelesti morte compensari potest. Ergo, dictante justitia, summae potestati, quae simul legislativa, judiciaria et coerci-tiva est, competit jus capitis poenam irrogandi.

Prob. 2quot; ex summae potestatis fine. Summa potestas cum reipublicae securitati providere debeat, a Deo, potestatis auctore, jus accepit adhibendi quaecumque instrumenta, ad finem ilium assequendum necessaria. Jam autem reipublicae securitas obtineri nequit nisi, in quibusdam saltem adjunctis, gravissima scelera capitis poena luantur, tum a) quia nonnulli reperiuntur homines adeo perversi, ut solius mortis metu a scelere deterreantur; tum h) quia nonnullorum audacia et ne-quitia aliquando tanta est, ut non nisi scelestorum morte societas servari possit. Ergo necessc est summam po-testatem, ut reipublicae saluti consulere possit, jus habere capitis poenam irrogandi.

(1) Ita fere Bcccaria, qui, primus suo Tractatu de deliclis el poe nisi anno 1763 vulgato, capitis poenam, data opera, impugnavit. Cf. cl. Kersten. Journ. hist., torn. 18.

ocr page 314

— 294 -

3° Confirmatur haec unanimi omnium populorum suf-fragw, ita ut universum genus humanum hucusque cen-suerit, capitis poenam optimo jure soiitibus infligi posse.

Prop. II. Necessitas capitis poenam irrogandi socie-tatis conditiombus augeri vel minui potest, nequaquam tarnen universe aholeri.

Necessitas capitis poenam irrogandi pracsertim dedu-citur ex reipublicae servandae officio, quod summae potestati incumbit. Possunt antem rerum adjnncta ita imrautari ut ex eodem scelere tum maximum pericu-lum, puta depravata aut turbata gente, tum vix ullum, pacata videlicet et bene morata societate, reipublicae immineat. Necessitas igitur summae illius poenae etiam, pro rerum adjunctis, aut minuitur aut augetur.

Attamen ea poena numquam universe abrogari po-terit. Nemo enim non videt earn necessariam esse ad tuendam disciplinam navalem et militiae, nee non, tempore belli, ad servandum ordinem civilem. Ut autem ad civiles leges, tempore pacis, tuendas desinat esse necessaria, opus est ut Dei timer et religio animos universe subeat, quo mores in populis emandentur et rarescant flagitia. Hisce temporibus quidem legiferum opiniones eo spectant ut capitis poena a civilibus legi-bua eliminetur, quibus opinionibus passim ipsl obse-quuntur reges, quorum dementia ultima poena in per-petua vincula raro non mutatur. At vero rei experimen-tum opinionem fefellit, cum interea nebulonum conva-luerit audacia, scelerumque creverit frequentia. Quare multi jam petunt atque contendunt, ut capitis poena, ubi adhuc viget, retineatur, ubi vero sublata est, homicidis certe, iterum sanciatur (1).

(1) Capitalis poena, paucos ante annos, in Helvetia abrogata auctis inde flagitüs, nuperrime civium suffragüs restituta est.

ocr page 315

— 295 —

253. Populi jura et imperantium officia. Populo jus est ut princeps ad societatis perfectionem allaboret, ut communitatia vires opesque, non ad privatum quod-dam vel frivolum bonum. sed ad veram omnium felici-tatem convertat. Nam regnum non est propter regem, sed rex propter regnum (1). Illud populi jus strictum est et amitti nequit, quippe quod in ipsa societatis natura fundatur; quare regimen quod illud violat, cum essentiali societatis fini, atque adeo Dei voluutati adversetur, injustum et malum est.

Memorato populi juri hoe generale respondet imperantium officium, ut sibi demandata potestate ad bonum commune promovendum utantur. Ex quo haec pecu-liaria fiuunt officia: 1* Ut princeps justas leges ferat. 2° Ut earum exsecutionem urgeat. 3quot; Ut aequam san-ctionem decernat. 4° Ut tributa aequaproportione exigat, et reipublicae necessitatibus majora non imponat. 5° Ut bellum moveat, pacem conficiat, verbo, occurren-tibus necessitatibus consulat, prout reipublicae salus exigit.

254. Jus repugnantiae. — Difficilis bic occurrit quaes-tio: num societati publicae competat jus repugnantiae; id est: num populo quandoque liceat tyrannico regimini resistere; num ex publicae societatis natura civibus suppeditent modi, quibus bonum commune contra tyrannos defendere possint?

Ejusmodi modos dari perspicuum est. Societas enim, cum ex divina voluntate bominis conservationem et perfectionem procurare debeat, naturali et necessario se servandi tenetur officio; quodvis porro officium invol-vit jus utendi rationibus quae ad id officium implendum exiguntur (151); ergo societati, quam princeps ad

(1) Bcllarminus, De reg. princ., 1. 3, c. 11.

ocr page 316

— 296 —

exitium vertit, competunt viae quibus, invito principe, suae saluti providere valeat.

Eae viae porro in directas et indirectas distingui solent.

Indirectae potissimum memorantur 1° Congruae ex-postulationes et querelae. 2° Petitio subsidii tutelaeque viroium potentium, imo et alienorum principum.

Ad directas referuntur 1quot; Repugnantia passiva, qua po-pulus injustis legibus obsequi recusat; necnon injusto re-gimini necssaria, e.g. tributa, milites, etc. denegat. 2° Activa repugnantia qua populus t.yrannum de solio dejicit.

ludiroctis viis, quin etiam passiva repugnantia po-pulum contra tyrannum uti posse perspicuum est. Enim-vero jus principis minime laedit populus si querelis, vel alieni praesidii petitione sua jura tueri conatur; neque si legibus injustis, negata obedientia, obstat, vel auxilia, quibus tyrannicum imperium sustentetur. denegat: principi enim nullum esse potest jus exigendi ut subditi injustis legibus obedientiam praestent, vel iniquum regimen sustineant.

Imo si quae tyrannus jubet legi naturali vel divinae adversantur, iniquis jussis resistendi populus non jus tantum sed et officium habet.

253. Activa repugnantia. — Sed in plane diversus auctores abeunt sententias ubi repugnantia activa agi-tur, et quaeritur num populo liceat tyrannum de regno ieturbare ?

1quot; Sunt qui cum J. J. Eousseau memoratum jus ita populo competere asserunt, ut eo abutipla.ie. ne-queat. Ex horum mente humana voluntas non tantum delegat, sed et condit potestatem, quae ideo in homi-num arbitrio semper omnino posita manet (1).

(1) Quae cxitiosa doctrina jam supra (138, 221) satis superque con-futata, proscripta est Syllabi prop. 63 : «Legitimis principibus obedientiam dctrectare, imo et rebellare licet. »

ocr page 317

— 297 —

2° Sunt contra qui id jus populo usque adeo dene-gant, ut nullo in casu tyranno acta ob.-iistere possit. Diversi autem diversas atferunt rationes-, a. Alii enim dictum jus inficiantur, quia populus potestatem, quam semel transtulit, penitus exuit, nec quidquam juris penes se retinuit. b. Alii quia populus nequit esse judex in sua ipsius causa, c. Alii quia memoratum jus continuac perturba ionis origo esset (1). d. Alii tandem quia principis potestas, cum immediate a Deo sit, amitti non potest, neque proinde a populo ulla ra-tione auferri.

3° Sunt ciein qui, dictum jus a natura dimanare ne-gantes, id duntaxat facta principem inter et cives pac-tionc statui posse affirmant; ubi videlicet pacto decre-tum est principem imperium amittere, statim ac delictum quoddam pacto delinitum occurrerit; quemadmo-dum, medio aevo , apud plerasque catbolicas gentes, imperantes, ex publico illius temporis jure, ob haere-sim, necnon ob excommunicationem, post centum et unum dies, a regno amovebantur (2).

4° Tandem multi, iique probatissimi auctores populo naturale activae repugnantiae jus tribuunt, ubi videlicet, cacteris mo dis, ipsa etiarn passiva repugnantia, jam adhihitis, tyrannus jura multitndinis intolerabiliter lae-dere, et contra bonum commune aperte agere perse verat (3).

(1) Cf. De Haller: Restaur. iL la scicncc pol. ï. III.

(2) Cf. pracclarum opus CI. Gossclin : Pouv. du Papc. Part. II. Ch. 2.

(3) lluic sententiac maximi quique doctores nomen dederunt: S. Thomas, Ilellaiminus, Suave/, et post eos innumcri theologi et jurispc-riti. « Regimen tyrannicum non est justum, ait S. Thomas, quia non ordinatur ad bonum commune, sed ad bonum privatum regentis. El ideo perturbatio hujus regiminis non habet rationem seditionis; nisi forte quando sic inordinate perturbatur tyranni regimen, quod multitudo sub-jeeta majus dctvimcntum patitur ex perturbationc consequent!, quam cx

ocr page 318

— 298 —

Quae sententia ut rite percipiatur, haec adnotentur.

1° Tyrannus distinguitur duplex: alter, tyrannus murpationis, qui non justotitulo, sed vi et inique reg-num occupavit, atque adeo non rex est, nee dominus, sed locum ipsius occupat, et umbram ejus gerit; alter, tyrannus regiminis, qui verus dominus est, et justotitulo regnum possidet, sed tyrannice regnat; qui videlicet aut omnia in proprium commodum, communi con-tempto, convertit, vel subditos injuste afïligit, spoliando, occidendo, pervertendo, vel alia similia pub lice et frequenter injuste perpetrando (1). Si, qui injuste regnum occupavit, simul iniqua dominatione regno ab-utitur, una usurpationis et regiminis tyrannus est. Praesens quaestio proprie solum respicit tyrannum gu-bernationis. Tyrannus enim usurpationis, etiamsi non tyrannice dominaretur, nullo regnandi jure pollet, atque adeo est privatus homo, qui, ubi se loco quem injuste tenet deponitur vel deturbatur, nulla afficitur injuria, sed ipse potius, ne ilia tam populo injuriam perpetuet, impeditur.

Hoc tamen non impedit quominus occupati regni in-colae aliquando usurpatori, indebita potestate juste

tyranni regimine. Magis autem tyrannus seditiosus est» Sum. 8. 2. qu. 42. a. 2. ad 3.

« Si rex legitimus tyrannice gubernat, ait exim. Suarez, et regno nullum subsit remedium ad se defendendum nisi regem expellere ac depo-nere, poterit respublica tota, publico et communi concilio civ tatis et procerum, regem deponere; turn ex vi juris naturalis quo licet vim vi repellere; tum quia semper hie casus, ad propriam reipublicae conser-vationem necessarius, intelligitur exceptus in primo foedere quo respubica potestatem suam in regem transtulit. Et hoc modo accipiendum est quod ait D. Thomas, non esse seditiosum resistere regi tyrannice gubernanti) utique si legitima potestate ipsius communitatis et prudenter sine majori populi detrimento fiat» Def. fid. L. 6. c. 4. nquot; 15.

(1) Suarez, Def. fid. L. 6. c. 4 n. 1,

ocr page 319

— 299 -

utenti, obsequium praestare teneantur, casu nempe quo id ad reipublicae ordinem servandum vel resti-tuendum necessarium est. Quaeobligatio tune non oritur ex usurpatoris legibus vel jussis, quippe quae, deficiente principio, nulla sunt, sed ex naturali lege, quae vetat ne cives quid moliantur quo civitas corruat.

2° Nomine populi seu multitudinis designatur tota gens, proceres et plebii, nequaquam vero, ut hodiedum falso ponitur, soli plebeii qui tempore gallicarum rerum eversionis tertius ordo (tiers-état), et hodiedum quartus ordo vocatur, multo minus solus opificum, sen generatim proletariorum ordo, cui seorsim nullum plane jus competit, eo minus quod non publicum bonum, sed suum privatum bonum, cum reipublicae perturb atione, pes-simis ductus cupiditatibus, violentia et tumultu, sibi comparare conetur.

3quot; Si liceat forte populo, ad praecavendum reipublicae perniciem, e regno expellere tyrannum, nequaquam civibus fas est eumdem interficere, sive demum injuste regnum occupaverit sive regno inique abutatur, sive utrumque facinus admiserit. Privatis enim reos quan-tumvis scelestos occidere, extra praesentem vitae ag-gresaionem, numquam est licilum, quapropter tyranni-cida vere homicida est.

Hisce praemisis, jam licet quibus 4ta senteutia niti-titur rationes exponere.

1* Naturalis societatis finis bonum commune est, ad quod promovendum princeps, minister Dei in bonum, suam potestatem habet. Princeps autem, ubi tyrannice gubernat, sua potestate contra bonum commune abu-titur, societatemque in exitium vertit. Verum societas, cum naturale se servandi, finemque suum consequendi jus habeat, habet et jus utendi rationibus quae ad suam salutem et finem sunt necessaria, atque adeo

ocr page 320

— 300 —

habet jus repugnationis, quippe quae ponatur neces-sarium salutis medium.

2° Sicut private homini sua nativa bona, et praeser-tim vitam suam contra injustum aggressoretn, clefen-clere licet; ita et soeietati fas est sese contra injustum invasorem tueri. Princeps autem tyrannice gubernans societatem revera injuste aggreditur; ergo societas contra tyrannum, etiam active resistendo si opus fue rit, se defendere potest.

3° Historia probat memoratum jus semper agnitum fuisse. a. In sacra scriptura laudantur Machabaei quod pro aris et focis contra Antiochum IV, Syriaeregem, arma capessiverint. Nee decern tribus vituperantur quod a Roboam rege, a quo opprimebantur, defecerint. h. Saeculo tertio P. C. N. Armeniorum gens, quae tota christianam religionem amplexa erat, Maximinum im-peratorem, a quo ad paganismum reverti cogebatur, expugnavit, nee unquam banc ob rem vituperata fuit. c. Christianae gentes, medio aevo, principes haereti-cos, apostaticos, excommunicatos, vel aliunde regno in-dignos, nonnumquam e solio ejecerunt, etiam ubi jus positivum deficiebat, approbantibus SS. Pontificibus et conciliis, necnon ipsis principibus saeeularibus.

Unde concludunt quandoque populo licitum esse ty-ranno active resistere, eumque de solio dejicere, ubi bac sola via reipublicae pernicies praecaveri potest.

256. Quaeritur autem quaenam exigantur conditiones ut activa repugnantia licita sit.

Potissimam postulatur: 1° Ut imperans vere tyrannice regnet; puta constitutum pactum pervertendo, in veram religionem saeviendo, mores depravando, subjectos inique spoliando, occidendo, rempublicam pertinaciter ad exitium praecipitet. 2U Ut caetera remedia ad ty-rannicum regimen amovendum jam cassa apparuerint.

ocr page 321

— 301 —

3° Ut mala, ex repugnatione secutura, minus gravia sint et reipublicae minus perniciosa quam quae ex injusto regimine proveniunt.

257. Superest ut inquiratur cujus sit dijudicare num logitimae repugnantiae conditiones revera adsint. Qua do re non consona est doctorum sententia.

1quot; Multi cum comité De Maistre censent in civita-tibus christianis naturalem judicem populum inter et principem osse summum Pontiêcem, cui a Deo supre-mutn conscientiarum regimen demandatum est. Quod systema, procul dubio optimum, ex quo civitates grassante protestantismo dilaceratae fuerunt, jam amplius (ixsecutioni mandari nequit (1).

2° Sunt qui docent judices esse societatis proceres, vel cos cives qui prudentia, probitate, auctoritate cae-teris praestant, quippe qui ad rem dirimendam magis idonei sint.

3° Longo plures vero ai\'bitrantur hac in re totam communitatem judicem esse. Etenim tota communitas a tyranno laccssitur, et in publici boni amittendi dis-crimen conjieitur; ergo et totius est tuitionem insti-

(1) Cnf. De Maistre. Du I\'ape. L. II. ch. 3. — De hoe systemate praeclare scribit. P. Ventura : «Nous ne prétendons pas qu\'on restaure ce droit. Nous disons seulement quïl puisait dans Ia nature même de la société la raison d\'etre, et que c\'était le seul raoyen logique de pré-venir tous les inconvénients auxquels pourrait donner lieu l\'exercice du droit de resistance qu\'on ne peut contester a la comraunauté parfaite. Les princes n\'ont pas voulu de 1\'intervention du I\'ouvoir religieux dans les questions de haute politique entre eux et leurs peuples. lis doivent done se résigner a subir directement le jugement de la nation avec tous

ses inconvénients et ses dangers____N\'ayant pas voulu de la juridiction

du Pape, ils sont tombés de plein droit sous la juridiction du peuple; de quel droit se plaignent-ils done si de nos jours ils chancellent sur leurs trónes, et s\'ils n\'ont d\'autre moyen que la force pour se mettre a I\'abri des revolutions el des assassinats. » Essai sur le pouv. publ. § 40.

ocr page 322

— 302 —

tuere, ac necessarias tuitionis rationes dijudicare.

258. Schol. Qaam modo exposuimus de natural! activae repugnantiae jure sententia, cum adjectis de-finitionibus et conditionibus, cum ob assensorum auc-toritatem et numerum, turn ob rationum momenta, in speculando, facile comprobabitur. Quare si populus, ini-quo regimine oppressus, omnibus tentatis tandem sedato judicio, sive ipse in legitimis comitiis, sive per legates in curiis, tyrannum deponeret et expellere curaret, hujusmodi sententiam et agendi rationem appellare injustam nemo auderet. At vero res prorsus aliter erumpit in experiendo. Videlicet activa repugnan-tia dissentiones, partium studia, seditiones, civile bellum numquam non importat, ita ut semper obeatur peri-culum ne graviora ex repugnantia pariantur mala quam ex tyrannico regimine.

Quae cum ita sint, baud minus salutaliter quam sapienter haec monet S. D. N. Leo, PP. XTTI: „Si tamen quandoque contingat temere et ultra modum publicam a principibus potestatem exerceri, catbolicae Ecclesiae doctrina in eos insurgere proprio marte non sinit, ne ordinis tranquillitas magis magisque turbetur, neve societas majus ex inde detrimentum capiat. Cumque res eo devenerit, ut nulla alia spes salutis affulgeat, docet cbristianae patientiae meritis et instantibus ad Deum precibus remedium esse maturandum. Quod si legislatorum ac principum placita aliquid saneiverint aut jusserint quod divinae aut natural! legi repugnet, christiani nominis dignitas et officium, atque apostolica sententia suadent, obediendum esse magis Deo quam bominibusquot; (1).

FIMIS.

(1) Ep. Encycl. Quod apost. muneris.

ocr page 323

INDEX ALPHABETICUS.

Numeri, non paginae, indieantur.

Actus humanus. — Ejus definitio, 109; principia, 110.

^Ethica. Ethicae definitio, 1; fons, 2 ; fundamentum 3 ; scopus, 4; connexio cum caeteris philosophiae partibus, 5; cum theologia, 6.

Aggressor vitae, 19.0; pudicitiae, 191; pecuniarum, 192; famae, 193.

Atheismus, 131. Ath-politicus, 235-240.

Bonum. Boni notie et divisio, 17.

Communismus. 247 et sqq.

Conscientia. Ejus definitio, 118; divisio, 119.

Conjugium jura, officia, 209.

Cultus, 172 et sqq. 232 et sqq.

Divortium, 205.

Dominium. Ejus notio, 243; inaequalitas, 245; tituli, 246.

Duellum, 184.

Ecclesia. Ejus institutio, 93 ; finis, 94 ; potestas 95 ; eccl. po -testatis obiectum, 97. Ecclesiae et civitatis coniunctio, 105: 236 et sqq.

Educatio, 106; 210.

Epykia, 81.

Felicitas, 49 et sqq.

Finis. Hominis finis, 47 et sqq.

Ideae innatae, 162.

Idealismus, 162, II.

Imputaiio, 126 et sqq.

Institutio puerorum. 107, I, 2\'■.

Intelligentia. Ejus cultura, 179.

Josephismus, 106.

Judicia Dei, 184.

Jus. Juris descriptio, 9; divisio, 10 ; jura imperantium, 251 ; subditorum, 253.

Jusjurandum in constitutum politico atheum, 240, 3°.

Lex. Legis definitio, 8 ; divisio, 14. Lex aelerna, 15 ; naturalis, 22 ; hujus cum aeterna convenientia, 24 ; origo, 25 ; doles, 26 ; existentia, 30 ; promulgatio, 32 ; obligatio, 37 ; sanctio, 38 ; finis, 47 ; primum praeceptum, 70. Lex positiva, 71 et sqq. divina, 87; humana, 88; ecclesiastica et civilis, 92 et sqq.

ocr page 324

— 304 —

Libellus repudii, 205.

Materialismus, 132.

Matrimonium. Ejus definitie, 198; essentia, 199 ; finis, 200; praeceptum, 202; unitas, 204; indissolubilitas, 206 ; inter quas personas repugnet, 203

Moralitas. Ejus regulae, 114 ; divisio, 115; fontes, 11G; impedimenta, 117; elementa, 129; principium, 148.

Naturale et supernaturale, 154, Schol. III.

Naturalismus, 106.

Ohligatio. Ejus definitio, 11; divisio, 12; requisita, 13.

Officium. Ejus definitio, 149 ; divisio, 150. Officia erga Deum, 152 ; erga se, 177 ; erga alios, 194 ; conjugum, 209 ; paren-turn, 210; liberorum, 211; lamulorura, 213; hevi, ib.

Pantheismus, 134.

Parentum jura et officia, 210.

Poena mortis, 252.

Polygamia, 204.

Positivismus, 133.

Po festas ^ecclesiastica, 95; eivilis, 98; utriusque differentia, 100 ; necessitudo, 102 et sqq. 235 et sqq. Politicae pot. definitio, 220 ; necessitas, 221 ; origo, 222 et sqq.

Prohabilismus, 121 et sqq.

Promidgatio legis, 35.

Psychologismus, 162, IV.

Ratio quid possit, 164, 167.

Rationalismus, 140.

Rebellio, 254.

Religio. Ejus hotio, 152; divisio, 153. Rel. naturalis necessitas, 155; existentia, 158; proraulgatio, 159; obligatio, 170; rel. supernaturalis necessitas, 154.

Revelatio, 165 et sq.

Sanctio, 38.

Sensismus, 138.

Societas. Ejus notio, 196 ; divisio, ib ; soc. domestioa, 197 ; politica, 215; hujus formae, 228.

Suicidium 182.

Tolerantia falsae religionis, 240.

Traditionalismus, 162, III; 163, II.

Tuitio sui, 187 et sqq.

Utilitatis doctrina, 135 et sqq.

Verum. Ejus notio et divisio, 17.

Virtus, vitium, 115, Sch. II.

Voluntatis cultura, 180.

ocr page 325
ocr page 326

* **■ gt;7

ocr page 327
ocr page 328