nmnm

A .ROMULO AD AUGÜSTUM.

¹ lifi iirr óOi!sriio\Ki:Li.iKi; va\ liudiomi hew

DOOK

I)^R. A. [TALP.I'IRSTADT

I.EERAAU TE LEEUWAKDEN'.

TWEEDE. VERBETEROE EN VERMEERDERDE DRUK

,_i. »

TB tthoJn.ÜGBN BIJ ,T. B. WOLTERS, 1SU2

.t

quot; S

Kast 184

PI. H N⁰.12

MIllS ROME Villi ILLDSïaES

A EOMULO AD AUGUSTUM.

quot;aFV-T-B-

A ROMULO AD AUGUSTUM.

NAAK HET OORSFROXKELIJKK VAN LH0510XH I1EWEIIKT

DOOR

D«. A. IIALBERSTADT,

LEERAAR TE LEEUWARDEN.

Stoomdrukkerij van J. B. Wolters.

VOORBERICHT.

De tekst is in overeenstemming gebracht met de laatste uitgaven der schrijvers, waaraan de verschillende stukken ontleend zijn, maar voor de spelling zijn algemeen de regels van Brambach toegepast. De aanteekeningen behelzen inlichtingen omtrent zaken, die de leerling der lagere klassen gewoonlijk niet in de door hem gebruikte leerboeken kan vinden. Den leeraar blijve het overgelaten om grammatische voorlichtingen te geven, die naar de behoeften der klassen moeten geregeld worden; slechts is in de eerste levensschetsen het gebruik van den ablativus absolutus, waarvan het begrip aan het Nederlandsch vreemd is, vermeden. In de woordenlijst zijn enkele verbindingen van woorden vertaald, om verkeerde opvattingen van geheele volzinnen te voorkomen. De opgegeven jaartallen zijn allen ante Christum natum.

Moge de Gymnasiast door het gebruik van dit boekje zich de

methode eigen maken, om bij de beoefening eener taal op alle omstandigheden te letten, die het recht verstand en de juiste opvatting van het geschrevene mogelijk maken.

Leeütvardek5 Jan. 1882. Dr. A. HALBERSTADT.

De tweede druk verschilt door zijn uitbreiding en verbetering zooveel van den eersten, dat het moeilijk zal zijn de beide drukken naast elkaar in de klassen te laten gebruiken. Door enkele nieuwe hoofdstukken en eenige kleinere stukjes op te nemen, heb ik getracht de geschiedenis der Romeinsche republiek vollediger voor te stellen en het karakter van het Romeinsche volk beter te doen uitkomen, dan in andere bewerkingen van Lhomond plaats vond. De opmerkingen, van dezen en genen ontvangen, heb ik in dank aangenomen en er bij de bewerking rekening mede gehouden; maar van de resultaten der historische kritiek meende ik in dit Lees- en Leerboek te moeten zwijgen.

Moge een ruime invoering van het leerzame werkje bewijzen, dat ik het belang van de leerlingen onzer Gymnasia begrepen heb.

L., Sept. 1892. HBT.

INDEX.

Pag.

Bomani imperii exordium...............1

Romulus, Romanorum rex primus............2

Numa Pompilius, Romanorum rex secundus........4

Tullus Hostilius, Romanorum rex tertius.........6

Ancus Maroius, Romanorum rex quartus.........8

L. Tarquinius Prisons, Romanorum rex quintus.......9

Servius Tullius, Romanorum rex sextus..........10

L. Tarquinius Superbus, Romanorum rex ultimus......12

L. lunius Brutus, Romanorum consul primus........13

Horatius Codes..................14

C. Mucins Soaevola.................15

Cloelia virgo...................15

P. Valerius Publicöla................16

A. Postumius dictator................16

Menenius Agrippa.................17

C. Marcins Coriolanus................18

Fabii trecenti sex ..................19

L. Quinctius Cincinnatus...............20

L. Verginius centurio................20

Sp. Maelius et C. Servilius Ahala............22

M. Furius Camillus.................23

C. Licinius Stolo..................25

T. Manlius Torquatus................26

M. Valerius Corvus.................28

P. Decius Mus (pater)................29

Sp. Postumius...................30

L, Papirius Cursor.................32

P. Valerius Laevinus et Pyrrhus, rex Epiri........33

C. Pabricius Luscinus................35

M'. Curius Dentatus.................37

Appius Claudius Caudex...............38

Pag.

C. Duilius....................39

A. Atilius Calatinus C08. et Calpurnius Flamma, trib. mil. . . 40

M. Atilius Regulus.................41

Appius Claudius Pulcher...............42

C. Lutatius Catulus.................43

Q. Fabius Maximus et Hannibalis iter per Alpes.......44

L. Paullus Aemilius et C. Terentius Varro.........48

M. Claudius Marcellus................50

C. Claudius lïero et M. Livius Salmiitor.........53

P. Cornelius Scipio Africanus..............54

T. Quinctius Flamininus...............62

L. Scipio Asiaticus.................64

P. Scipio Hasica..................65

M. Porcius Oato..................66

L. Paullus Aemilius Macedonicus............70

C. Popilius Laenas.................73

P. Scipio Aemilianus................74

L. Mummius Achaicus................78

Q. Metellus Macedonicus...............79

Ti. Gracchus et C. Gracchus..............81

Q. Caecilius Metellus Kumidïcus.............83

M. Aemilius Scaurus................84

P. Rutilius Rufus..................85

M. Livius Drusus..................86

Q. Servilius....................87

C. Marius....................89

L. Cornelius Sulla..................92

L. Cornelius Cinna.................94

L. Licinius Lucullus.................95

Q. Sertorius....................96

On. Pompeius Magnus................98

C. lulius Caesar..................102

M. Cato Uticensis......................108

M. Tullius Cicero..................111

M. lunius Brutus..................114

Octavianus Caesar Augustus..............116

I. KOMAKI IMPERII EXOEDIUM.

Populus Romanus tarn late per orbem terrarum arrna circum-tulit, ut, qui res eius legunt, non unius populi, sed generis humani facta discant. Originem autem suam populus ille ela-rissitnus antiquitatis duxit ab Aenea, Veneris filio; qui, post-5 quam Troia a Graecis incensa et deleta est, profugit at post multos errores multasque res adversas in Italiam venit. Is Latino , regnum tenenti, tantam admirationem sui iniecit, ut in socie-tatera regni reciperetur, regis gener ascisceretur et post mortem soeeri rerum potiretur. Cum ipse occidisset in locum eius 10 Ascanius films successit, qui in dorso Albani montis ad ripam fluminis, ubi numine deorum ductus suem albam cum triginta circum ubera natis iacentem vidit, Longam Albam condidit, quae urbs trecentis annis caput regni fuit. Duodecimus Albanó-rum rex, Proca Silvius, Numitorem et Amulium filios habuit, 15 quorum Numitori, qui natu maior erat, regnum reliquit. Sed Amulius cupiditato regni ductus fratrem suum propulit et, no quis vindex regni oriretur, Rheam Silviam, fratris filiam, Vestae sacerdotem fecit, quae tamen Romülum et Remum geminos edidit. Hancobrem Amulius ipsam in vincula coniecit, parvulos 20 alveo impositos abiecit in Tibërim, qui tunc forte super ripas erat effusus; sed cum flumen relaberetur eos aqua in sicco reliquit. Vastae tum in iis locis solitudines erant. Lupa, ut fama traditum est, ad vagltum accurrit, infantes lingua lambit, ubera eorum ori admovit matremque se gessit. 25 Cum Faustulus, pastor regius, animadvertisset ut lupa saepius

4. Deze sage gaf den dichter Vergilius de stof aan do hand voor de Aeneïs, het beroemde epos der Romeinen. Hij verheerlijkte daarin den oorsprong van het Romeinsche volk, inzonderheid van het keizerlijk huis. 12. Alba Longa lag ten Z.-O. van Rome in het landschap Latium. 17. Vesta, zuster van Jupiter, was de godin van het vuur en van den huiselijken haard, voor wie in den ronden tempe! aan den voet van den Palatinus een eeuwig vuur werd onderhouden door de Virgines Vestales, die gedurende dertig jaren in ongehuwden staat dienst moesten doen. 20. De Tiber ontspringt op de Apennijnen bij Tifernum in het N.-O. van Etrurië en stort zich bij Ostia in de Toskaansche zee. Dicht daarbij verdeelt hij zich in twee armen en vormt een eiland. Van Rome tot aan zee is hij meestal 400' breed en zeer diep.

iialbekstadt, Lhomond, 2e druk. I

2

ad parvulos velut ad catulos revertoretur, eos in casam tulit et Accae Larentiae coniugi dedit edueandos. Adulti deinde hi inter pastores primo ludïcris certaminibus vires auxere, deinde venando saltus peragrare et latrones a rapina pecorum arcere 5 coeperunt. Quare, cum iis insidiati essent latrones, Eemus captus-est, Romulus vi se defendit. Tum Faustulus indicavit Romul» quis esset eorum avus, quae mater; et ille statim armatis pasto-ribus Albam properavit.

Interea Remum latrones ad Amulium regem perduxerunt, 10 eum accusantes quasi Numitoris agros infestare solitus esset; itaque Remus a rege Numitori ad supplicium traditus est. At cum Numïtor adulescentis vultum considerans aetatem indo-lemque liberalem compararet, haud procul erat, quin nepotem agnosceret. Nam Remus oris lineamentis erat matri simillimus, 15 aetasque adulescentis expositionis temporibus congruebat. Ea res dum Numitoris animum anxium tenet, repente Romulus supervënit, fratrem liberat, Amulium interimit, avum Numi-torem in regnum restituit.

Deinde Romulus et Remus urbem in iisdem locis, ubi expositi 20 ubique educati erant, condiderunt. Sed cum inter eos contentio oriretur, uter nomen novae urbi daret eamque imperio regeret, auspicia decreverunt adhibere. Remus prior sex vultures , Romulus postea duodecim vidit. Sio Romulus, victor augurio, urbem Romam vocavit. Ad novae urbis tutelam sufRcere vallum vid'e-25 batur. Cuius angustias irrldens cum Remus saltu id traiecisset, eum iratus Romulus interfecit his increpans verbis: „Sic deinde, quicunque alius transiliet moenia meaquot;. Ita solus potitus est imperio Romulus.

II. ROMULUS, ROMANORUM REX PRIMUS.

(753) Romulus imaginem urbis magis quam urbem fecerat; 30 incolae deërant. Erat in proximo lucus; hunc asylum fecit, quo statim mira vis latronum pastorumque confugit. Cum vero uxores ipse populusque non haberent, legates circa vicinas

22. De beschouwing van de vlucht der vogels (avis) en de uitlegging daarvan behooren tot de taak der Augures, een college van priesters, dat door Romulus zou zijn ingesteld. Blijkbaar echter kende men in Italië de wijze om den wil der goden te vernemen reeds vóór het bestaan van Rome. 26. Sic deinde, nl. pereat! 27. Romulus spreekt met trotsch-heid van moenia mea. Den bouw van een steenen muur om Rome schrjjft men eerst aan Tarquinius Superbus toe. 30. Het Asylum zou een eikenbosch geweest zijn aan den Kapitolijnschen heuvel, tusschen het Kapitool en den burg.

3

gentes misit, qui societatera eonubiumque novo populo pete-rent. Nusquam benigne audita legatio est: ludibrium etiam additum: „Cur non feminis quoque asylum aperuistis? Id enira compar foret conubiumquot;. Romulus aegritudinem animi dissi-5 mulans ludos parat: indici deinde finitimis spectaculum iubet. Multi convenere studio etiam videndae novae urbis, maxime Sablni cum liberis et-coniugibus. Ubi spectaculi tempus venit eoque omnium mentes et oculi conversae erant, signo dato iuvenes Romani discurrunt, virgines rapiunt. Quaedam forma 10 excellentes primoribus patrum destinabantur.

Haec fuit statim causa belli, quod Titus Tatius, Sabinorum rex, adversus Romanos suscepit. At consilio etiara dolus additus est. Nam cum hostes Romae appropinquarent, Tarpeiam vir-ginem nacti sunt, quae aquam forte extra moenia petitum ierat 15 et cuius pater Romanae praeerat arci. Tatius tum Tarpeiae optionem muneris dedit, si exercitum in Capitolium perduxisset. Ilia petiit, quod Sabini in sinistris manibus gererent, videlicet anulos et armillas. Quae cum dolose promissa essent, Tarpeia Sabinos in arcem perduxit, ubi Tatius scutis eam obrui iussit; 20 nam et ea in laevis habuerant. Sic impia proditio celeri poena vindicata est.

Postero die Romanus exercitus ad certamen processit et atrox in ipso foro pugna commissa est. Primo impetu vir inter Romanos insignis, nomine Hostilius, fortissimo dimicans cecïdit; 25 cuius interitu confestim Romana inclinatur acies fusaque est. lam Sabini clamitabant: „vicimus perfidos hospites, imbelles hostes. lam sciunt, longe aliud esse virgines rapere, aliud pu-gnare cum viris.quot; Tunc Romulus arma ad coelum tollens „lup-piterquot; inquit „deme terrorem Romanis fugamque foedam sistequot;; 30 simulque templum Statori lovi vovens exercitus seu forte seu divinitus restitit. Itaque proelium redintegratur; sed raptae mulieres crinibus passis ausae sunt se inter tela volantia inferre et hinc patres, hinc viros orantes pacem conciliarunt.

Tum Romulus Sabinos in urbem reeepit et regnum cum Tatio 35 sociavit. Verum non ita multo post occisus est Tatius et ad eum potentatus omnis reccïdit. Centum deinde ex senioribus

16. Capitolium (caput) is hier de Jlona Capitolinus, op welks eenen top het Kapitool stond, terwijl de arx op den anderen top lag. De steile rotsachtige helling aan de westzijde droeg den naam van Saxum Tar-peium. Daar werd het vonnis voltrokken aan hen, die wegens hoogverraad veroordeeld werden. 23. Het forum — (een open ruimte of plein, zooals in de oudheid in de meeste steden gevonden werd,) — Romanum was gelegen tusschen den Palatinus (of liever Velia) en het Capitolium, waarmee het door de Sacra Yia verbonden was, in de achtste Regio. Het forum, thans woest en Campo vaccino (koekamp) genaamd, was de plaats van het staatkundig leven en maatschappelijk verkeer.

1*

4

elegit, quorum consilio omnia ageret, quos senatores nominavit propter senectutem. Tres equitum centurias conscripsit, popu-lum in triginta curias divisit. Cum autem haec atque multas alias res ordinasset et ad exercitum lustrandum contionem in 5 campo ad Caprae paludem haberet, subito coorta est tempestas cum magno fragore tonitribusque, et repente Romulus e con-spectu ablatus est. Ad deos transisse vulgo creditus est; cui rei Adem fecit lulius Procülus, vir nobilis. Is enim, cum inter patres et plebem seditio orta esset, in contionem processit 10 iureiurando affirmans, visum a se Romulum augustiore forma quam qua fuisset, eundemque praecipere ut seditionibus absti-nerent et rem militarem colerent; futurum, ut omnium gentium domini exsisterent. Aedes in colle Quirinali Romulo constituta, ipse pro deo cultus Quirlnus est appellatus.

III. NUMA POMPILIUS, ROMANORUM REX SECUNDUS.

15 (715). Successit Romulo Numa Pompilius, qui vir inclïta justitia et religione, Curibus, ex oppido Sabinorum, a patribus accltus est. Cum Romam venisset, ut populum ferum religione mitigaret, sacra plurima instituit, aram Vestae consecravit et ignem in ara perpetuo alendum virginibus dedit, quod sacer-20 dotium Numa Alba Romam transtulit. Non minores quam anaos sex, non maiores quam annos decern natae a Pontifice Maximo capiebantur ex parentibus Romanis pleno iure civitatis oriundae, optima valetudine neque ulla corporis labe insignes. Virgo autem Vestalis simul ac capta atque in atrium Vestae dedueta 25 et pontificibus tradita est, eo statim tempore e patris potestate exit et ius testamenti faciendi adipiscitur. Ut assiduae templi antistites essent, stipendium iis de publico statuit, virginitate aliisque caerimoniis venerabiles ac sanctas fecit. Virgo tamen probri convicta incestive comperta capitis daranabatur, multae 30 etiam vivae defodiebantur. Flaminem lovis sacerdotem creavit

3. Tien curiën vormden eene tribus. De drie tribus droegen de namen van Ramnes, Tities, Luceres. Uit die der Ramnes waren de eerste honderd Senatoren. 4. Lustrare is het woord voor monsteren, omdat het brengen van reinigings- en zoenoffers daarmee verbonden was. 5. Campus, d. i. Jlartius strekte zich ten N.-W. van het Kapitool langf. den Tiber uit. 13. Aedes, één vertrek, is een heiligdom in solo publico; templum in solo privato. 14. Quintes was ook een benaming der Ko-meinen als burgers. 30. Flamen Dialis is do naam van den prieste¹: voor Jupiter. De vijftien Flamines, die voor verschillende goden dienst tadden te vervullen, werden verdeeld in maiores (uit de patriciërs) en minores (uit de plebejers gekozen). De onderscheidende kleeding van den Flamen was de laena, een dik overkleed, en de apex of hooge muts met een bosje wol; de Flamen droeg een olijftak in de hand.

5

eumque insigni veste et euruli sella adornavit. Dicitur quondam ipsum lovem e eoelo elicuisse. Hie ingentibus fulminibus in urbem demissis descendit in nemus Aventinum, ubi Numam docuit, quibus sacris fulmina essent procuranda, et praeterea imperii carta 5 pignora populo Romano daturum se esse promisit. Numa laetus rem populo nuntiavit. Postridie omnes ad aedes regias conve-nerunt silenteaque exspectabant, quid futurum esset. Atque solis ortu delabitur e eoelo scisso scutum, quod ancile appellavit Numa. Ne furto auferri posset, Mamurium tabrum undecim scuta 10 eadem forma fabricare iussit. Duodecim autem Salios Martis sacerdotes legit, qui ancilia, secreta lila imperii pignora, custo-dirent et Kalendis Martiis per urbem canentes et rite saltantes ferrent. Annum in duodecim menses ad cursus lunae discripsit; nefastos fastosque dies fecit; lanum geminum indicem pacis 15 bellique fecit; nam apertus in armis esse civitatem, clausus pacatos circa omnes populos significabat.

Leges quoque plurimas et utiles tulit Numa. Ut vero ma-iorem institutis suis auctoritatem conciliaret, simulavit sfbi cum dea Egeria esse colloquia nocturna, eiusque monitu se 20 omnia, quae ageret, facere. Lucus erat, quem medium fons perenni rigabat aqua; eo saepe Numa sine arbitris se velut ad congressum deae inferebat: et tanta probitate omnium animos imbuit, ut fides ac iusiurandum non minus quam legum et poenarum metus cives continerent. Bellum quidem nullum 25 gessit, sed non minus civitati profuit quam Romulus. Morbo exstinctus in lanictilo monte sepultus est. Ita duo deinceps reges, ille bello, hie pace, civitatem auxerunt. Romulus septem et triginta regnavit annos, Numa tres et quadraginta.

1. Sella curulis, van Etrurischen oorsproDpf, is een zetel op vier kromme elkaar kruisende poten; in den eersten tijd van ivoor, later van marmer en metaal, dikwijls met fraai ornamentwerk. De Magistratus curules, d. z., die het recht op zulk een sella hadden, waren: de con-sules, censores, praetores, aediles curules, dictatores en magistri equitum _t oorspronkelijk allen ambtenaren, die van patricische geboorte moesten zijn. 8. Het ancile heeft een langwerpig ronden vorm en werd door de Salii aan den linkerarm gedragen. 12. De Kalendae van Maart openden het jaar, dat slechts tien maanden telde. Numa voegde Januari en Februari er bij. 14. Janus heeft het epitheton geminus, omdat zijn beeld twee aangezichten vertoonde. De plaats voor die godenbeelden was aan de deuren der huizen of aan het begin van een doorgang. L)e hier bedoelde tempel lag aan het Forum en was in oorlogstijd steeds geopend; dus zeer zelden gesloten. 26. De laniculus lag in de veertiende regio, over den Tiber, en was vroeger dan de Vaticanus bij de stad getrokken.

6

IV. TULLUS HOSTILIÜS, ROMANOEUM EEX TERTIUS.

(673). Post mortem Nuraae Tullus Hostilius rex creatus est. Hic non solum proximo regi dissimilis, sed ferocior etiam llomulo fuit. Cum is regnaret bellum inter Albanos et Romanos exortum est, in quo ducibus Hostilio et Fufetio placuit 5 rem paucorum certamine finiri. Forte erant tum apud Romanos trigemini fratres Horatii, tros apud Albanos Curiatii. Cum iis agunt reges, ut pro sua quisque patria dimicent ferro; et foedus ictum est ea lege, ut, unde victoria, ibi imperium esset.

Sicut convenerant trigemini arma capiunt et in medium inter 10 duas acies procedunt. Consederant utrimque duo exercitus. Datur signum infestique armis terni iuvenes, magnorum exer-cituum animos gerentes, concurrunt. Ut primo concursu incre-puere arma micantesque fulsere gladii, horror ingens spectantes perstringit. Conserunt deinde manus et statim duo Romani 15 alius super alium exspirantes corruunt; tres Albani vulnerati. Ad casum Romanorum conclamavit gaudio exercitus Albanus. Romanos iam spes tota deserebat. Unum Horatium tres Curiatii circumsteterant. Forte is integer fuit; sed quia solus tribus impar erat, ut distraheret hostes, fugam capessit, singulos per 20 intervalla secuturos esse ratus. lam aliquantum spatii ex eo loco, ubi pugnatum est, aufugerat, cum respiciens videt unum e Curiatiis baud procul ab sese abesse. In eum magno impetu redit, et dum Albanus exercitus inclamat Curiatiis, ut opem ferant fratri, iam Horatius eum occiderat. Alterum deinde, 25 priusquam tertius consequi posset, interfecit.

Iam singuli supererant, sed nee spe nee viribus pares. Alter erat intactus ferro et geminata victoria ferox, alter fessum vul-nere, fessum cursu trabebat corpus. Nee illud proelium fuit. Romanus exsultans male sustinentem arma Curiatium confieit, 30 iaeentem spoliat. Romani ovantes ac gratulantes Horatium accipiunt et domum deducunt. Princeps Horatius ibat trium fratrum spolia prae se gerens. Cui cum obvia fuit soror, quae desponsa uni ex Curiatiis fuerat, vidissetque super umeros fra-tris paludamentum sponsi, quod ipsa eonfecerat, solvit crines et 35 fiere coepit. Movet ferocis iuvenis animnm comploratio sororis in tanto gaudio publico; stricto itaque gladio transfrgit puel-lam, simul eam verbis increpans: „Abi hinc cum immaturo

7. Foedus icere (eigl. slaan) naar aanleiding van de plechtigheid, welke bij het sluiten van een verbond plaats had. 34. Paludamentum is een witte of roode soldatenmantel, die over de wapenrusting gedragen werd, inzonderheid door den veldheer, en dan van wol met purperen zoom.

7

amore ad sponsum, obllta fratrum, oblita patriae. Sic eat, quaecunque Romana lugebit hostem.quot;

Atrox visum id facinus patribus plebique; raptus est in ius Horatius et apud indices perduellionis condemnatus. lam acces-5 serat lictor iniciebatque laqueum. Tum Horatius ad populum provocavit. Inter haec pater Horatii senex proclamabat se filiam suam iure eaesam iudicare; et iuvenem amplexus spo-liaqe Curiatiorum ostentans orabat populum, ne se, quem paulo ante cum egregia stripe conspexissent, orbum liberis 10 faceret. Non tulit populus patris lacrimas iuvenemque absolvit admiratione magis virtutis quam iure causae. Ut tamen caedes manifesta expiaretur, pater quaedam sacrificia peregit, tum transmisit per viam tigillum et filium capite adoperto velut sub iugum misit: quod tigillum sororium appellatum.

15 Nee diu pax Albana mansit: nam Mettius Fufetius, dux Albanorum, cum se invidiosum apud cives videret, quod helium uno paucorum certamine flnisset, ut rem corrigeret, Ve-ientes Fidenatesque adversus Romanos concitavit. Ipse a Tullo in auxilium arcessitus aciem in collem subduxit, ut fortunam 20 belli exspectaret et sequeretur. Quam rem cum Tullus intel-lexisset magna voce ait; suo illud iussu Mettium facere, ut hostes a tergo circumvenirentur, qui ubi audiverunt territi et victi sunt. Postero die Mettius, cum ad gratulandum Tullo venisset, iussu illius quadrigis religatus et in diversa distractus 25 est. Deinde Tullus propter ducis perfidiam equites praemisit Albam, qui multitudinem traducerent Romam, legionesque ad diruendam urbem. Quae ubi intravere portas, non quidem fuit tumultus ille nee pavor, qualis captarum urbium esse solet, cum clamor hostilis et cursus armatorum omnia ferro flammaque 30 miscet. Silentium triste ac tacita maestitia ita defixit omnium animos, ut prae metu obliti quid relinquerent, quid secum ferrent, nunc in liminibus starent, nunc errabundi domos suas pervagarentur. Mox vero equitum clamor exire iubentium, mox fragor tectorum, quae diruebantur, ultimis urbis partibus audie-35 batur. Pulvis ex distantibus locis omnia implebat, larem ac penates tectaque, in quibus natus quisque educatusque esset,

4. Het vergrijp van Horatius tegen een Romeinsche burgeres gold als hoogverraad. 5. Lictores was de naam van de vierentwintig dienaren der koningen, die naderhand aan de magistraten overgingen, welke de verschillende attributen van het koningschap verdeelden. Het uitvoeren van een geslagen vonnis was een van de ambtsplichten der lictores; het insigne daarvan vormden de fasces cum securibus. 36. Lares, voor wie in het huis een lararium was, waren de geesten van brave afgestorvenen, die over hunne aardsche woning bleven waken; de Penates, van goddelijken oorsprong, waren de beschermgeesten van het gezin. Hunne vereering was aan die van Vesta verbonden.

8

relinquentium continens agmen vias implebat. Egressi cum essent Albani, Romanus passim publica privataque omnia tecta adaequat solo, unaque hora quadringentorum annorum opus, quibus Alba stelerat, excidio ac ruinis dedit. Templis tarnen 5 deorum, ita enim edictum ab rege fuerat, temperatum est.

Eoma interim crevit Albae ruinis; duplicatus est civium numerus, mons Coelius urbi additus et, ut frequentius habita-retur, eam sedem Tullus regiae cepit ibique deinde habitavit. Auctarum virium fiducia Sabinis bellum indixit et quanquam 10 pestilentia insecuta est, nulla tamen ab arnais quies dabatur. Credebat enim rex bellieosus salubriora militiae quam domi iuvenum corpora esse. Tandem ipse quoque longinquo morbo est iraplicitus. Tunc adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces, ut nulli rei deinceps nisi sacris operam daret. 15 Memorant eum fulmine ictum cum domo contiagrasse. Tullus magna gloria belli regnavit annos duos et triginta.

V. ASCÜS MARCIUS, EOMAXOEU5I REX QÜAKTÜS.

(641). Tum Ancum Marcium regem populus creavit, Numae Pompilii nepotem, aequitate et religione avo similem. Latini, cum quibus Tullo regnante ictum foedus erat, sustulerant 20 animos, et incursionem in agrum Romanum fecerunt. Aneus, priusquam is bellum indiceret, legatum misit, quires repeteret. Id autem hoc modo fiebat. Legatus, ubi ad fines eorum venit, a quibus res repetuntur, capite velato: „Audi, luppiter.quot; inquit, „audite, fines huius populi. Ego sum publicus nuntius 25 populi Romani verbisque meis fides sit.quot; Deinde perftgit postu-lata. Si non deduntur res, quas exposcit, hastam in fines hostium emittit bellumque ita indicit. Legatus, qui ea de re mittitur, fetialis ritusque belli indicendi ius fetiale appellatur. Moremque eum posteri acceperunt.

30 Legato Romano res repetenti superbe responsum est a La-tinis, quare bellum hoc modo iis indictum est. Aneus exereitu conscripto profectus Latinos fudit, compluria oppida delevit, cives Romam traduxit. Cum autem in tanta hominum multi-tudine facinora clandestina fierent, Aneus carcerem ad terrorem 35 increscentis audaciae media urbe aedificavit. Idem nova moenia urbi circumdedit, laniculum montem ponte sublicio in Tiberi

21. Bellum indicere, den oorlog verklaren, eig : de vriendschappelyke betrekking voor opgeheven verklaren. 35. Media urbe, aan den voet van het Kapitool, rechts van de Via Sacra. 30. Pons sublicius; om krijgskundige en godsdienstige redenen werd deze brug niet van steen gebouwd.

9

facto urbi coniunxit, in ore Tiberis Ostiam urbem condidit, plures alias res intra paucos annos confecit. Immatura inorte praereptus obiit.

YI. L. TARQCINIÜS PKISCCS, KOMANORUM REX QUINTUS.

(616). Anco regnante L. Tarquinius Tarquiniis, ex Etruriae 5 urbe, profectus cum coniuge et fortuuis omnibus Roraam commigravit. Ad laniculum forte ventum erat. Ibi ei carpento sedenti cum uxore aquila pileum aufert, superque carpentum cum magno clangore volitans rursus capiti apte reponit; inde subllmis abit. Tanftquil coniux, coelestium prodigiorum perita, 10 regnum ei portendi intellexit virumque complexa excelsa et alta sperare eum iussit. Has spes cogitationesque secum portantes urbem ingressi sunt; domicilium ibi comparavit Tarquinius , pecunia et industria dignitatem atque etiam Anci regis familiaritatem consecutus est; postremo tutor liberis relictus 15 regnum intercepit et ita administravit, quasi iure adeptus esset.

Tarquinius Priscus Latinos bello domuit, circum, postea maximum dictum, aedificavit, de Sabinis triumphavit, murum lapideum urbi circumdedit. Equitum centurias duplicavit, nomina mutare non potuit, deterritus, ut ferunt, Atti Navii 20 auctoritate. Attus enim, ea tempestate augur inclitus, id fieri posse negabat, nisi aves addixissent Iratus rex in experimentum artis eum interrogavit, fierine posset, quod ipse mente conce-pisset. Cum ille augurio rem expertus fieri posse respondit, „atqui hocquot;, inquit rex, „agitabam, num cotem illam secare 25 novacula possem.quot; „Potes ergoquot; inquit augur, et rex secuisse dicitur.

Tarquinius filium tredecim annorum, quod in proelio hostem percussisset, praetexta bullaque donavit; unde haec ingenuorum puerorum insignia esse coeperunt Circa idem tempus alius 30 puer genti suae cognomen ab habitu puerili adquisivit. Mos antea Senatoribus fuit in Curiam cum praetextatis filiis introire. Cum autem aliquando res maior quaedam consultata eaque in

7. Carpentum was een koets op twee wielen, welke vooral door dames, of bij?feesten door priesters, maar bijv. niet era te reizen gebezigd werd. 21. Aves als verkondigers van den wil der goden. 28. Praetexta (toga) d. i. de toga van een purperen zoom voorzien, een recht voor de hoogere magistratus. Aan de kinderen, uit vrije burgers geboren, was die dracht tot hun vijftiende of zestiende jaar vergund; door hen werd ook de bulla, een klein gouden busje, een soort van amulet, aan een lint om den hals gedragen Op den dag der meerderjarigheidsviering werden toga en bulla aan de Lares gewijd. 31. De Curia was door Tullus Ilostilius aan de N.-O. zijde van het forum gebouwd.

10

diem posterum prolata esset, plaeuit ne quis earn rem enuntiarot, priusquam decreta esset. Mater Papirii pueri, qui cum parente suo in Curia fuerat, pereontata est filium, quidnam in Senatu patres egissent. Puer respondit tacendum esse neque id dici 5 licere. Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum instigant. Turn puer lepidi atque festivi mendacii consilium capit; actum in Senatu dicit, utrum videretur utilius, unusne ut duas uxores haberet, an ut una duobus nupta esset. Hoc ubi mater audivit animo distur-10 bata est; domo trepidans egreditur; ad ceteras matronas defert, quod audierat. Perveniunt ad Senatum postero die matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. Senatores in Curiam ingredientes, quae ilia mulierum intemperies, quid re 15 sibi haec postulatio vellet mirabantur. Puer Papirius in medium progressus, quid mater audire voluisset, quid ipse matri dixis-set, rem, sicuti fuerat, enarrat. Senatus fidem atque ingenium pueri admiratus consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in Curiam ne introeant, nisi ille unus Papirius, cui postea ob 20 tacendi loquendique in aetate puerili prudentiam cognomen Praetextatus inditum est.

Supererant duo Anci filii, qui aegre ferentes se paterno regno fraudatos esse regi insidias paraverunt. Ex pastoribus duos ferocissimos delïgunt ad facinus; qui simulata rixa in vestibulo 25 regiae tumultuantur. Inde cum eorum clamor penitus in regiam pervenisset, vocati ad regem pergunt. Primo uterque vociferari coepit et certatim alter alteri obstrepere; verum iussi invicem dicere, unus ex composito rem orditur, et dutn intentus ia eum se rex totus avertit, alter elatam securim in eius caput 30 deiecit, relictoque in vulnere telo ambo se foras eiciunt.

VII. SERVIÜS TCLLIUS , ROMANORUM REX SEXTUS.

(568) Post hunc Servius Tullius suscepit imperium, genitus ex nobili femina, captiva tamen et famuia. Qui cum in domo Tarquinii Prisci educaretur, ferunt prodigium visu eventuque mirabile accidisse. Flammae species pueri dormientis caput 35 amplexa est. Hoc visu Tanaquil summam ei dignitatem 'portend! intellexit coniugique suasit, ut eum baud secus ac sues liberos educaret. Is postquam adolevit et fortitudine et consilio

24. Vestibulura is de ruimte tusschen den openbaren weg en de ianua van het huis. 32. Captiva was Ocrisia, de moeder van Servius, bg de verovering van Cornieulum geworden en toen als famuia der koningin in het paleis opgenomen.

11

insignis fuit, in proelio quodam , in quo rex Tarquinius adversus Sabinos conflixit, cum milites segnius dimicarent, raptum signum in hostem misit. Cuius recipiendi gratia Eomani tam acriter pugnaverunt, ut et signum et victoriam referrent. Quare 5 a Tarquinio gener adsumptus est: et cum Tarquinius occisus esset, Tanftquil, Tarquinii uxor, mortem eius celavit popu-lumque ex superiore parte aedium allocuta ait, regem grave quidem, sed non letale vulnus accepisse, eumque petere, ut dum convalesceret, Servio Tullio dicto audientes essent. Sic 10 Servius Tullius regnare coepit et recte imperium administravit. Sabinos subegit, montes tres, Quirinalem, Viminalem, Esqui-llnum urbi adiunxit, fossas circa murum duxit. Idem censutn ordinavit et populum in classes et centurias distribuit.

Servius Tullius etiam decus aliquod urbi addere volebat. 15 lam tum inclitum erat Dianae Ephesiae fanum. ld communiter a civitatibus Asiae factum fama ferebat. Itaque Latinorum populis suasit, ut et ipsi fanum Dianae cum populo Romano Romae in Aventino monte facerent. Eodem tempore bos mirae magnitudinis cuidam Latino nata dicitur et cecinere vates, 20 eum populum summam imperii habiturum, cuius civis bovem illam Dianae immolasset. Latinus bovem ad fanum Dianae egit et eausam sacerdoti Romano exposuit. Ille callidus dixit, prius eum vivo flumine manus abluere debere. Latinus dum ad Tiberim descendit, sacerdos bovem immolavit. Ita imperium 25 civibus sibique gloriam adquisivit.

Servius Tullius filiam alteram ferocem, mitem alteram ha-bens, cum Tarquinii Alios pari esse animo videret, ferocem miti, mitem feroci in matrimonium dedit, ne duo violenta ingenia matrimonio iungerentur. Sed mites seu forte seu fraude 30 perierunt, feroces morum similitudo coniunxit. Statim Tarquinius a Tullia incitatus advocato Senatu regnum paternum repe-tere coepit. Qua re audita Servius dum ad Curiam contendit, iussu Tarquinii per gradus deiectus et domum refugiens inter-fectus est. Tullia carpento vecta in forum properavit et coniugem 35 e Curia evocatum prima regem salutavit: cuius iu3su cum e turba ac tumultu decessisset domumque rediret videretque patris corpus mulionem cunctantem et frena inhibentem super ipsum

12. Census is hier de schatting voor de belasting. Elk Romeinsch burger was alsdan verplicht om al zijn levensomstandigheden op te geven, als: familie, bezittingen, enz. 15. Ephësus was eon der twaalf Ionische steden in Asia (Minori), met den in de geheele oudheid beroemden tempel van Artemis (Diana), welken Herostratua zou hebben in brand gestoken. Later was Ephesus bekend om de scholen der rhetoren. 18. De Aventinus was door den Circus Maximus van den Palatinus gescheiden en lag nabij den Tiber.

12

corpus carpentum agere iussit. Unde vicus ille Sceleratus dictus est. Servius Tullius regnavifc annos quattuor et quadraginta. Cum illo siraul iusta ac legitima regna occiderunt.

VIII. TARQDIXITJS SUPERBUS , ROMA.NORUM REX SEPTIMUS ET ULTIMÜS.

(534). Tarquinius Superbus regnum sceleste occupavit. Tamen bello strenuus Latinos Sabinosque domuit. Urbem Gabios in 5 potestatem redegit fraude Sexti filii. Is cum indigne ferret, earn urbem a patre expugnari non posse, ad Grablnos se contulit, patris in se saevitiam conquerens. Benigne a Gablnis exceptus paulatim eorum bonevolentiam consequitur, fictis blanditiis ita eos alliciens, ut apud omnes pluriraum posset 10 et ad postremum dux belli eligeretur. Turn ex suis unum ad patrem mittit seiscitatum, quidnara se facere vellet. Pater nuntio filii nihil voce respondit; sad nuntium sequi iubet, dura ipse velut deliberabundus in hortum aedium transit ibique inam-bulans tacitus summa papaverum capita baculo decutit. Nun-15 tius fessus exspectando rediit Gabios; Sextus, ubi ex silentio patris et facto intellexit, quid vellet pater, primores civitatis intererait regique Eomano urbem sine ulla dimieatione tradidit.

Postea rex Ardëam Rutulorum urbem obsidebat. Ibi cum in castris essent, Tarquinius Collatlnus, sorore regis natus, forte 20 cenabat apud Sextum Tarquinium cum iuvenibus regiis. Incidit de uxoribus mentio: cum suam quisque laudaret maxime, placuit experiri. Citatis equis Romara avölant: regias nurus ia convivio et luxu tempus terentes deprehendunt. Pergunt inde Collatiam: Lucretiam, Collatini uxorem, inter ancillas lanificio' 25 deditara inveniunt. Quae ergo ceteris praestare iudicatur. Paucis interiectis diebus Sextus Collatiam rediit et Lucretiae virn attulit. Ilia postero die nuntium mittit ad patrem et ad con-iugem et, cum iis rem exposuisset, se cultro, quern sub veste abditum habebat, occldit. Conclamat vir paterque et in exitium 30 regum coninrant. Tarquinio Romam redeunti clausae sunt urbis portae et exsilium indictum.

In antiquis annalibus memoriae haec sunt prodita. Anus 'ao-spita atque incognita ad Tarquinium quondam Superbum regera

19. L. Tarquinius had den naam Collatlnus naar de stad Collatia. ten O. van Rome, waar zijn vader Egerius in naam van Tarquinius Prisons het geza^ handhaafde. 29. Conclamare is een doode met luider stem betreuren: eigl.: bij den naam aanroepen om zich van den dood te vergewissen. 30. Regea, de koninklijke familie. In later dagen beteskent reges algemeen aanzienlijken, rijken.

13

adiit, novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula: eos se veile venumditre. Tarquinius pretium percontatus est: mulier nimium atque immensum poposcit. Rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. Turn ilia foculum cum igni apponit et tres libros ex novem deürit; et, eequid reliquos sex eodem 5 pretio emere vellet, regem interrogavit. Sed Tarquinius id multo risit magis, dixitque anum iam procul dubio delirare. Mulier ibidem statim tres alios libros exussit; atque id ipsum denuo placide rogat, ut tres reliquos eodem illo pretio emat. Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam con-10 stantiam confidentiamque non neglegendam intellegit, et libros tres reliquos mercatur nihilo minore pretio quam quod erat petitum pro omnibus. Sed earn mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loei visam constitit. Libri tres in sacrario conditi Sibyllinique appellati. Ad eos, quasi ad ora-15 culum, Quindecimviri adeunt, eum dii immortales publiee consulendi sunt.

IX. L. JUNIUS BRUTUS, ROJIANORUJI CONSUL PRIMUS,

(510). L. lunius Brutus, sorore Tarquinii Superbi natus, cum eandem fortunam timeret, in quam frater inciderat, qui ob divitias et prudentiam ab avunculo erat occisus, stultitiam 20 flnxit, unde Brutus dictus est. Profectus Delphos cum Tarquinii filiis, quos pater ad Apollinem muneribus honorandum miserat, aurum deo clam baculo inclusum dono tulit. Peractis deinde mandatis patris iuvenes Apollinem consulunt, quisnam ex ipsis Romae regnaturus esset. Responsum est, eum Romae 25 summam potestatem habiturum, qui primus matrem osculatus esset. Tunc Brutus, velut si prolapsus cecidisset, terram osculo contigit, scilicet quod ea communis mater omnium mortalium esset.

Expulsis regibus duo consules creati sunt, L. lunius Brutus 30 et L. Tarquinius Collatinus, Lucretiae maritus. Superbia autem ultimi regis fecerat, ut plebi atque patribus libertas laetior esset, quam ut quicquam ex regia potestate derainueretur.

14. Sacrarium was op het Kapitool. Het collegium met de bovengenoemde zorg belast bestond eerst uit twee, daarna uit tien leden, in later tijd uit vijftien. 20. Delphi, in Phocis aan den Parnassus, was wijd beroemd om den tempel van Apollo. 29. Duo consules, die voor één jaar aanbleven, maar herkiesbaar waren. Bij versterf binnen het jaar moest voor den overblijvenden tijd een nieuwe consul (sufFectus) aangesteld worden. Zij riepen den senaat bijeen, waarvan zij voorzitters waren, volvoerden de besluiten, door hem genomen, hielden de comitia, stelden het leger samen en waren met het opperbevel belast.

14

Omnia iura regum, omnia insignia primi consules tenuere; id modo cautum est ne, si ambo fasces haberent, duplicatus terror videretur. Itaque Brutus, qui concedente collega prior fasces habuit, avidutn novae libertatis populum facile iure iurando 5 adegit neminem Romae passuros regnare. At libertas modo parta per dolum ac proditionem prope amissa est. Erant in iuventute Romana adulescentes aliquot, sodales adulescentium Tarquiniorum. Hi cum legatis, quos rex ad bona sua repetenda Romam miserat, de restituendis regibus colloquuntur, ipsos 10 Bruti consulis filios in societatem consilii adsumunt. Sermonem eorum ex servis unus, Vindicius nomine, excepit, qui rem ad consules detulit. Datae ad Tarquinium litterae manifestum fecerunt. Proditores extemplo in vincula coniecti sunt, deinde damnati. Stabant deligati ad palum nobilissimi iuvenes; sed a 15 ceteris consulis liberi omnium in se oculos avertebant. Consules in sedem processere suam, missique lictores nudatos virgis caedunt securique feriunt. Supplicii non spectator modo, sed et exactor erat Brutus, qui tunc patrem exuit, ut consulera ageret, nee minus acer custos libertatis fuit, quam vindex 20 fuerat.

Tarquinius deinde bello aperto regnum recuperare conatus est. Equitibus praeerat Arruns, Tarquinii filius, rex ipse cum legionibus sequebatur. Obviam bosti consules eunt; Brutus ad explorandum cum equitatu antecessit. Arruns, ubi procul 25 Brutum agnovit, inflammatus ira: „Ille est vir,quot; inquit, „qui nos expulit patria; ipse en ille nostris decoratus insignibus magnifice incedit. Di, regum ultores, adeste.quot; Concïtat calcaribus equum atque in ipsum consulem dirigit; Brutus avide se cer-tamini offert. Adeoque infestis animis concurrerunt, ut uterque 30 hasta transfixus ceciderit; fugatus tamen proelio est Tarquinius. Alter consul triumphans Romam rediit. Collegae funus, quanto tum potuit apparatu, fecit. Brutum matronae annum, ut paren-tem, luxerunt.

X. HORATIDS COCLES.

(507). Porsinna, rex Etruscorum, ad restituendos in regnum 35 Tarquinios infesto exercitu Romam venit. Non unquam alias

11. Een van de officiëele wijzen, waarop een slaaf de vrijheid kon krijgen, heette vindicta, door de ouden afgeleid van den naam van ^vin-dicius. den eersten libertus. 16. Sedes, het tribunal der consuls op het Comitium, was een verhevenheid, waarop de sella curulis stond. 23. Legio bestond tijdens Komulus uit 3000 voetknechten en 300 ruiters, in latere tjjden soms uit 6000 man. 34 De titel der koningen van Clusium was Lar8(-rtis) of Lar.

15

ante tantus terror Romanos invasit: adeo valida res turn Clusina erat magnumque Porsinnae nomen. Ex agris in urbem demigrant; urbem ipsam saepiunt praesidiis. Alia urbis pars muris, alia Tibëri objecto tuta videbatur. Repentino impetu 5 laniculura cepit; et pons sublieius iter paene hostibus dedit, ni unus vir fuisset Horatius Codes, illo cognomine appellatus, quod in alio proelio oculum amiserat. Is extrema pontis parte occupata aciem hostium solus sustinuit, donee pons a tergo interrumperetur. Ipsa audacia obstupefecit hostes; ponte rescisso 10 armatus in Tiberim desiluit multisque superincidentibus telis incolumis ad suos tranavit. Grata erga tantam virtutem civitas fuit. Statua in comitio posita; agri, quantum uno die circum-aravit, publico datum est.

XI. c. JIÜCIÜS SCAEVOLA.

(507). Cum Porsinna Romam obsideret, Mucius, vir Roma-15 nae constantiae, senatum adiit et veniam transfugiendi petiit, neeem regis repromittens. Accepta potestate cum in castra Porsinnae venisset, ibi in confertissima turba prope regium tribunal constitit. Stipendium tunc forto militibus dabatur et scriba cum rege pari fere ornatu sedebat. Mucius ignorans, 20 uter rex esset, ilium pro rege oecidit. Apprehensus et ad regem pertractus dexferam accenso ad sacriflcium foculo iniecit, velut manum puniens, quod in caede peccasset. Attonitus miraculo rex iuvenem amoveri ab altaribus iussit. Tunc Mucius, quasi meritum remunerans, ait trecentos adversus eum sui similes 25 coniurasse. Qua re ille territus bellum acceptis obsidibus deposuit. Mucio prata trans Tiberim data, quae postea Mucia appellata. Statua quoque ei honoris gratia constituta est.

XII. CLOELIA VIRGO.

(507). Cum castra Etruscorum baud procul ripa Tiberis locata essent, Cloelia, virgo nobilis, una ex obsidibus, frustrata 30 custodes, noctu castris egressa equo, quem forsdederat, arrepto Tiberim traiecit. Quod ubi regi nuntiatum est, primo incensus ira Romam legatos misit ad Cloeliam obsidem deposcendam. Romani pignus pacis ex foedere restituerunt. Turn rex virginis virtutem admiratus eam laudavit, ac parte obsidum earn dona-

2. Res Clusina ~ respublica Clus. 12. Comitium in het oosteljjk gedeelte van bet Forum; het westelijk deel bleef het eigenlijke Forum. 14. Scaevola, soil, manus, deminutivum van scaevus sinister.

16

turum se dixit permisitque, ut ipsa, quos vellet, legeret. Pro-ductis obsidibus Cloelia virgines puerosque elegit, quorum aetatem iniuriae obnoxiam sciebat, et cum iis in patriam rediit. Eomani novam in femina virtutem novo genere honoris, statua 5 equestri, donavere; in summa Sacra Via fuit posita virgo insïdens equo.

XIII. P. VALERIUS PPBLICOLA.

(506). L. Tarquinius Collatinus se consulatu abdicavit, quod invisum erat populo Tarquinii nomen. Itaque consul creatus est P. Valerius, quo adiutore Brutus reges eiecerat. Hic tarnen, 10 quia in locum Sruti non collegam subrogaverat et domum in Velia, alto et raunito loco, aedificabat, in suspicionem regni adfectati venit. Quo cognito apud populum questus, quod de se tale aliquid timuissent, misit qui domum suam diruerent. Secures etiam dempsit de fascibus eosque in populi contione 15 submisit. Gratum id multitudini spectaculum fuit, confessionem factam esse populi quam consulis maiestatem esse maiorem. Inde Valerio cognomen Publicolae inditum est. Quartum consul factus mortuus est adeo pauper, ut funeri sumptus deesset; de publico est datus. Luxere matronae ut Brutum.

XIV. A. POSTUMIUS DICTATOR.

20 (498). Tarquinius eiectus ad Marailium Tusculftnum, gene-rum suum, confugerat. Qui cum concitato Latio Romanos graviter urgeret, nova Romae dignitas creatur, quae dictatüra appellata est, maior quam consulatus. Eodem anno etiam magister equitum factus est, qui dictatori obsequeretur. Lex 25 enim antiqua fuit ut, quando bellum gravius discordiaeve civium essent, unus ne amplius sex menses, si senatus decre-verit, idem iuris quod duo consules teneret, isque ave sinistra

5. Sacra Via liep langs den Palatinus over het Forum naar het Kapi-tool. Daarlangs trokken o.a. altijd de triomfen. 11. Velia was een hocgte, die zich van den Palatinus tot den Esquilinus uitstrekte. 14. Fasces submittere bleef bij de magistratus in gebruik, als zij in een volksvergadering het woord voerden. 22. De dictatüra werd slechts in tijden van groot gevaar ingesteld, en door denzelfden persoon, wiens gezag onbeperkt was, slechts zes maanden lang waargenomen. Uiterljjke teekenen van gezag waren sella curulis, de toga praetexta, de vierentwintig lictores. De magister equitum werd gekozen door den dictator, die zelf door de consuls werd benoemd (dlcere).

17

diotus populi magister esset. Itaque sollicita civitate nomine mutato consulos T. Lartium dictatorem dixerunt. Quo ereato, postquam praeferri secures viderunt magnus plebem metus incessit, ut intentiores essent ad dicto parendum; neque enim 5 ut in consulibus, qui pari potestate essent, alterius auxilium, neque provocatio erat.

Primo Latinis quoque metus iniectus est et taeitae indutiae quietos animos tenuere, sed mox bellum aliquot annos dilatum erupit. Tum A. Postumius dictator dictus cum hostibus apud 10 Regillum lacum conflixit. Ibi cum victoria nutaret, magister cquitum equis frenos detrShi iussit, ut irrevocabili impetu ferrentur: itaque et aciem Latinorum fuderunt et castra cepe-runt. Tarquinius Cumas se contulisse in eaque urbe senio et aegritudine confectus obiisse dicitur. Dixisse eum ferunt, tum 15 exsulantem se intellexisse, quos fidos amicos habuisset, quos infldos, cum iam neutris gratiam referre posset.

XV. MENENIÜS AQRIPPA.

(494). Menenius Agrippa concordiam inter patres plebemque restituit. Nam cum plebs a patribus in Sacrum montem seces-sisset, quod tributa simul et militiam non toleraret, Agrippa, 20 vir facundus plebique carus, ad eam missus est. Qui intro-missus in castra nihil aliud quam hoe narrasse fertur: „Olim humani artus, cum ventrem otiosum cernerent eique omnia quaeri, conspirarunt, ne manus ad os cibum ferrent neve os acciperet datum nee dentes conficerent. At dum ventrem 25 fame domare volunt, ipsa membra defecerunt totumque corpus ad extremam tabom venit. Inde intellexerunt ventris quoque baud segne ministerium esse eumque acceptos cibos conco-quere et per omnia membra digerere, et cum eo in gratiam redierunt. Sic senatus et plebes, quasi unum corpus, discordia ■30 pereunt, concordia valent.quot;

Hac fabula Menenius flexit hominum mantes: plebs in urbem regressa est. Creavit tamen tribunos, qui libertatem suam a

10. Lacus Regillus, ten O. van Rome, tussohen Gabü en Lablci, is thans uitgedroogd. 13. Cutnae, ten N. van het voorgebergte Micënum, was een bloeiende Gtrieksche kolonie. 18. Mons Sacer was een alleen staande heuvel op den rechteroever van den Anio, drie mijl van Rome. 29. Plebes, oudere vorm voor plebs. 32. Tribuni plebis waren sacrosanct! en bezaten oorspronkelijk slechts het recht van verzet (veto) tegen de uitvoering der senaatsbesluiten. Zij zelf leidden de comitia tributa en vernamen daar den wil der menigte. Hunne dienaren waren viatores, acribae en praecones. Do tribunen moesten vrijgeboren plebeiers zijn. halberstadt, Lhomond, Qe druk. 2

18

nobilitatis superbia defenderent. Paulo post mortuus est Mene-nius, vir omni vita patribus ae plebi carus. Is tarnen in tanta, paupertate decessit, ut eura plebs collatis sextantibus sepeliret, locum sepulcro senatus publico daret. Potest consolari pauperes 5 Menenius, sed multo magis docere locupMes, quam non sit necessaria solidam laudera cupienti nimis anxia divitiarum comparatio.

XVI, C. MARCIÜS CORIOLAKÜS.

C. Marcius, patriciae gentis adulescens, captis Coriölis, urbe Volscorum, CorioIJlnus dictus est. Patre puer orbatus sub 10 matris tutela adolevit. Cum prima stipendia facere coepisset adulescens, e proeliis, quibus interfuit, nunquam rediit nisi corona aliove militari praemio donatus. In omni vitae ratione nihil aliud sibi proponebat quam ut matri placeret; cumque illa audiret filium laudari aut corona donari videret, tura 15 demum felicem ipse se putabat.

Coriolanus cum a Postümo Cominio consule omnibus donis militaribus et agri centum iugeribus et decem captivorum electione et totidem ornatis equis, centum boum grege argen-toque, quantum sustinere potuisset, donaretur, nihil ex his 20 praeter unius hospitis captivi salutem equumque, quo in acie uteretur, accipere voluit.

(490—489). Consul factus gravi annona advectum e Sicilia. frumentum magno pretio dandum populo curavit, ut plebs agros, non seditiones coleret. Qua de causa daranatus ad 25 Volscos infestos tune Romanis confugit. Magno ubique pretio virtus aestimatur. Itaque quo latebras quaesitum venerat, ibi brevi summum adeptus est imperium. Imperator a Volscis factus castris ad quartum ab urbe lapidem positis agrum Eomanum populatur.

30 Missi de pace ad Marcium oratores atrox responsum rettu-lerunt. Iterum deinde iidem missi non recipiuntur in castra.

8. Corioli werd niet weer opgebouwd. 16. Dona militaria waren veelal: corona triumphalis, c. civica, c. muralls, c. castrensis of vala-ris, c. navalis, c. obsidionalis, haata, poculum, phalerae (voor een ruiter), armillae, torques, catellae, cornicula (helmversiering). Ook wel vaandeltjes: vexilla caerulea voor zeesoldaten, vex. purpurea voor voetknechten. 22. Sicilië was de korenschuur voor Italië, in lateren tijd waren dit ook Aegypte en Klein-Azië. 26. Quaesitum is Supinum. 28. Lapis, een mijlsteen, zooals er om de duizend pas (=r '/s g^eog^r-mijl) geplaatst waren.

19

Sacerdotes quoque cum infülis missi re infeeta redierunt. Stu-pebat senatus, trepidabat populus, viri pariter ac mulieres exitium immtnens lamentabantur. Turn Vcturia, Coriolani mater, et Volumnia uxor, duos parvos Alios secum trahens, castra 5 Volscorum petierunt, ut, quoniam armis viri defendere urbem gt; non possent, mulieres lacrirais precibusque defenderent. Ubi

matrem aspexit Coriolanus: „Expugnasti et vicistiquot; inquit „iram meam, patria, precibus huius admotis, cui tuam in me iniuriam condsno.quot; Complexus inde suos castra movit et exer-10 citum ex agro Romano abduxit. Coriolanus postea a Volscis, ut proditor, occisus esse fertur: alii usque ad senectutem vixisse eundem tradunt.

XVII. FABII TRECENTI SEX.

(479—477). Cum assiduis Veientium incursionibus vexarentur Romani, Fabia gens senatum adit; consul Fabius pro gente 15 loquitur: „Vos alia bella curate; Fabios hostes Veientibus date: id bellum privato sumptu gerere nobis in animo est.quot; Gratiae ei ingentes actae. Consul e curia egressus comitante Fabiorum agmine domum rediit. Manat tota urbe rumor; Fabios ad caelum laudibus ferunt; Fabii postero die arma capiunt. 20 Nunquam exercitus neque minor numero neque clarior fama et admiratione hominum per urbem incessit. Ibant sex et tre-centi milites, omnes patricii, omnes unius gentis. Profecti ad Cremëram flumen perveniunt. Is opportunus visus est locus communiendo praesidio. Hostes non semel fusi pacem suppli-25 ces petunt.

Veientes pacis impetratae cum brevi paenituisset, redintegrate bello inierunt consilium insidiis ferocem hostem captandi. Multo successu Fabiis audacia crescebat. Cum igitur palati passim agros popularentur, pecöra a Veientibus obviam acta sunt; ad 30 quae progressi Fabii in insidias delapsi ad unum omnes perie-runt. Dies, quo id factum est; inter nefastos relatus est; porta, qua profecti erant, Scelerata est appellata. Unus omnino super-fuit ex ea gente, qui propter aetatem impuberem domi relictus erat. Is genus propagavit ad Quintum Fabium Maximum, qui 35 Hannibalem mora fregit.

1. Infula is een breede witte wollen band met aan beide zijden afhangende linten. 14. Gens, oorspronkelijk een patricisch geslacht, werd verdeeld in familiae; de leden heetten gentiles. 22. Patricii waren de nakomelingen der Patres of Senatores. Na Servius Tullius werden ook plebeiers tot burgers verheven, en golden niet meer alleen de patriciërs als zoodanig.

*

2*

20

XVIII. L. QUIJS'CTIüS CINCINNATCS.

(455). Aequi consulem Minucium atque exercitum eius circumsessos tenebant. Id ubi Romam nuntiatum est, tantus pavor, tanta trepidatio fuit, quanta. si urbem ipsam, non castra hostes obsiderent. Cum autem in altero consule parum 5 praesidii videretur, dictatorem dici placuit, qui rem perculsam restitueret. L. Quinctius Cincinnatus omnium consensu dictator est dictus. Ille, spes unica imperii populi Romani, trans Tiberim tune quattuor iugerüm colebat agrum. Ad quem migsi legati nudum eum arantem offenderunt. Salute data redditaque Quinctius 10 togam propere e tugurio proferre uxorem Raciliam iussit, ut senatus mandata togatus audiret.

Postquam absterso pulvere ac sudore toga indutus processit Quinctius, dictatorem eum legati gratulantes consalütant; quan-tus terror in exercitu sit, exponunt. Quinctius igitur Romam 15 venit et magna hominum caterva stipatus antecedentibus lictoribus domum deductus est. Postero die ab urbe profectus Minucio obsi-dione liberate victos hostes sub iugum misit. Urbem triumphans ingressus est. Ducti ante currum bostium duces, militaria signa praelata, secutus est exercitus praeda onustus; epulae instructae 20 fuisse dicuntur ante omnium domos. Atque baec tanta velocitate gessit Quinctius, ut dictatura in sex menses accepta sexto decimo die se abdicaret, prorsus ut festinasse dictator ai relictum opus videretur; expeditione enim finita ad boves rediit triumpbalis agricola.

XIX. L. VERGINIUS CENTURIO.

25 (541). Anno trecentesimo ab urbe condita pro duobus con-sulibus decemviri creati sunt, qui allatas e Graecia leges populo proponerent. Duodecim tabulis eae sunt perscriptae. Ceterum decemviri sua ipsorum insolentia in exitium acti sunt. Nam

1. Aequi werden met de steden Alba, Tibur, Praeneste, Carseoli e. a., in den oorlog met de Samnites onderworpen. 3. Quanta n 1. fuisset. 9. Nudus, d. i. in de tunica, het kleed in huis en bij len arbeid, gedragen onder de toga, waarin men in het openbaar verscheen. De toga was van wol en wit, alba, pura; voor hen, die naar een ambt dongen Candida, glinsterend, blank; ongewasschen, squalida, sordida, voor aangeklaagden; pulla, zwart, voor rouwbedrijvenden; picta, pal-mata, met bloemen en goud geborduurd, voor triumfeerende veldheeren. 26. Decemviri waren allen patriciërs; alle andere magistraten werden tijdens de werkzaamheid van dit collegie geschorst. In het eerste jaar werden tien tabulae, in het jaar daarna nog twee openbaar gemaakt.

21

unus ex iis Appiua Claudius virginis plebeiae amore ardebat. Quam cum Appius non posset pretio ac spe pellicere, M. Claudio clienti negotium dedit nt eam in servitutem assereret, facile victurum se sperans, cum ipso esset et accusator et 5 iudex. L. Verginius, puellae pater, tunc aberat militiae causa. Cliens igitur yirgini venienti in forum (namque ibi in tabernis litterarum ludi erant) iniecit manum, serva sua natam servam-que appellans sequique se iubet; cunctantem vi abstracturum. Pavida puella stupente ad clamorem nutricis fit concursus. 10 Itaque cum ille puellam vi non posset abducere, eam vocat in ius ad tribunal Appii.

(449). Interea missi nuntii ad Verginium properant. Is com-meatu sumpto a castris profectus prima luce Romam advenit, cum iam civitas in foro exspectatione erecta staret. Verginius 15 statim in forum sordidatus ot civium opem implfjrans filiam suam deducit. Obstinato animo Appius, cum in tribunal escen-disset, Verginiam clienti suo addixit. Turn pater, ubi nihil usquam auxilii vidit: „Quaeso,quot; inquit, „Appi, ignosce patrio dolori; sine me filiam ultimum alloqui.quot; Data venia pater cum 20 filiam seduxisset, ab lanio cultro arrepto pectus puellae trans-ftgit. Tum ferro sibi viam facit et respersus cruore ad exer-citum profugit et milites ad vindicandum facinus accendit. Concitatus exercitus montem Aventinum insedit, decern tribunes militum creavit, decemviros magistratu se abdicare coëgit 25 eosque omnes aut morte aut exsilio multavit; ipse Appius Claudius in carcerem coniectus mortem sibi conscivit.

Fuit ilia tempestate L. Sicinius Dentatus , qui superiori tempore tribunus plebis fuerat. Hunc scriptum est in libris annalium plus quam credi debeat, strenuum bellatorcm fuisse nomenque 30 ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. Is pugnasse in hostem dicitur centum viginti proe-liis. Cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadra-ginta tulisse. Coronis esse donatum aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus 35 et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodevi-ginti. Phaleris item donatus est quinquies viciesque. Trium-

3. Clientes waron onderhoorigen, die onder bescherming en in afhankelijkheid van de patricische geslachten stonden. Tot het verleenen van hulp en bijstand in velerlei omstandigheden des levens waren patronus en cliens wederkeerig verplicht. De toestand dagteekende ivaarschijnlijk reeds uit den tijd, dat de inboorlingen des lands door de vreemdelingen werden onderworpen. 23. Aventinus, zie bladz. 11, r. 18. 24. Tribuni militum consular! poteatate konden van 444 tot 366, toen ook het consulaat voor plebeiers werd opengesteld, uit beide standen gekozen worden. Hun aantal was afwisselend: drie, vier, zes, zelfs acht.

22

phavit cum imperatoribus suis triumphos novem. Qui quum decemvirorum licentiae vehementius adversaretur, per insidias ab iis interemptus est.

XX. SP. MAELIUS ET C. SERVILIUS AHALA.

(436). Sp. Maelius ex equestri ordine ut illis temporibus 5 praedives rem utilem pessimo consilio est aggressus. Frumento namque in Etruria privata pecunia coëmpto in magna caritate annonae largitiones frumenti facere instituit, plebemque hoc munere delenitam, quacumque incederet, supra modum hominis privati secum habere. Ipse, ut est humanus animus insatiabilis 10 eo, quod fortuna spondet, ad altiora et non concessa tendereet, quoniara consulatus quoque eripiendus invitis patribus esset, de regno agitare. Id unum dignum tanto apparatu consiliorum et certaminum praemium fore. lam comitia consularia instabant, in quibus consul sextum creatus T. Quinctius Capitolinus, 15 minima opportunus vir novanti res; collega additur Agrippa Menenius. L. Minuoius, praefectus annonae, qui eandem reipu-blicae curationem ageret, quam Maelius privatim agendam susceperat. Is pro re comperta ad senatum refcrt, tela in domum 20 Maelii conferri, eum contiones domi habere, non dubia regni consilia esse: immo tribunes mercede emptos ad prodendam libertatem et partita ducibus multitudinis ministeria esse. Quae postquam sunt audita, primores patrum et prioris anni consules increpare et novos consules, quod exspectassent donee a prae-25 fecto annonae tanta res ad senatum deferretur. Turn Quinctius immerito increpare consules ait, qui constricti legibus nequa-quam tantum virium ad earn rem pro atrocitate vindicandam, quantum animi haberent: opus esse non forti solum viro, sed etiam libero exsolutoque legum vinclis; itaque se dictatorem L. 30 Quinctium dicturum: illi magistratui animum parem tantae potestati esse.

Primo Quinctius abnuere, rogitare qui se aetate exacta tantae dimicationi obicerent. Cum vero omnes plus in illo senili animo non consilii modo, sed etiam virtutis, quam in omnibus aliis 35 dicerent laudibusque haud immeritis onerarent, precatus tandem deos immortales Cincinnatus, ne senectus sua in tam trepidis rebus damno dedecorive reipublicae esset, dictator a consule dicitur. Ipse deinde C. Servilium magistrum equitum dicit.

1. Gewoonlijk zeide men triumphum agere. 16. Deze ambtenaar werd slechts bjj groote schaarschte van den korenoogst aangesteld met de macht om het noodige graan tegen een bepaalden prijs aan te schaffen, desnoods door onteigening.

23

Postero deinde die dispositis praesidiis, cum in forum descen-disset conversaque in eum plebs novitate rei esset et Maelius atque ipse dux eorum in se intentam vim tanti imperii cerne-rent, missus ab dictatore Servilius, magister equitum, ad 5 Maelium „vocat tequot; inquit „dictator.quot; Cum pavidus ille, quid ve'let, quaereret, Serviliusque causam dicendam esse proponeret crimenque a Minucio delatum diluendum esse, tunc Maelius recipere se in catervam suorum et primum circumspectans ter-giversari. Postremo, cum apparitor iussu magistri equitum duceret, 10 ereptus a circumstantibus fugiensque fidem plebis Romanae implorare et opprimi se consensu patrum dicere, quod plebs benigne fecisset, orare ut opem sibi in ultimo discritnine ferrent, neve ante oculos suos trucidari sinerent. Haec eum vociferantem assecutus Ahala Servilius obtruncat, respersusque cruore obtrun-15 cati, stipatus caterva patriciorum iuvenum, dictatori renuntiat, vocatum ad eum Maelium repulso apparitore concitantem multitudinem poenam meritam habere. Tum dictator: „Macte virtutequot; inquit, „C. Servili, esto liberata republica.quot; Maelium iure caesum pronuntiavit, etiam si regni crimine insons fuerit, 20 qui vocatus a magistro equitum ad dictatorem non venisset.

Nee satis sanguine scelus illud expiatum ratus, senatus bona publicari domumque Maelii extemplo dirui iussit. Area domus dirutae Aequimalium dicta. At Servilius Ahala, cui postea plures honores deferebantur, custoditae libertatis civium exilio 25 suo poenas pependit.

XXI. M. FUEIUS CAJIILLUS,

Cum M. Furius Camillus urbem Falerios obsideret, ludi magister plurimos nobilissimos inde pueros, velut ambulandi gratia eductos, in castra Romanorum perduxit. Quibus Camillo traditis non erat dubium, quin Falisci deposito bello sese 30 Romanis dedituri essent. Sed Camillus perfidiam proditoris detestatus: „non ad similetnquot; inquit „tui venisti: sunt et belli, sicut pacis, iura: arma habemus non adversus eam aetatem, cui etiam captis urbibus parcitur, sed adversus armatos, qui nee laesi nee lacessiti a nobis castra Romana ad Veios oppu-35 gnarunt.quot; Denudari deinde magistrum iussit, eumque manibus post tergum inligatis in urbem reducendum pueris tradidit vir-gasque iis dedit, quibus proditorem agerent in urbem verbe-rantes. Statim Falisci, beneficie magis quam armis victi, portas Romanis aperuerunt.

23. Aan den voet van het Kapitool en den quot;Vicus lugarius.

24

Veientes etiam illo tempore rebellaverunt. Quorum quanta res fuerit, indicat decennis obsidio. Tunc primum bibernacula militibus facta hiematumque sub pellibus, turn primum stipendium ex aerario militibus datum adactusque miles iureiurando, 5 nisi capta urbe se non esse discessurum. Denique non scalis neque irruptione, sed cuniculo et subterraneis dolis peractum urbis excidium.

Postmodum Camillo est crimini datum, quod albis equis triumphasset et praedam inique divisisset; die dicta ab L. 10 Appuleio tribuno plebis damnatus Ardeam concessit. Urbe egrediens a diis precatus esse dieitur, ut, si innoxio sibi ea iniuria fieret, primo quoque tempore desiderium sui civitati ingratae facerent.

(390). Neque multo post Galli Senönes Clusium, Etruriae 15 oppidum, obsederunt. Cluslni, novo bello exterriti, ab Romanis auxilium petierunt. Missi sunt Roma tres legati, qui Gallos monerent, ut ab oppugnatione desisterent. Ex his legatis unus contra ius gentium in aciem processit et ducem Senonum interfecit. Qua re commoti Galli, petitis in deditionem legatis 20 neque impetratis, Romam petierunt et exercitum Romanum apud Alliam fluvium ceciderunt ante diem quintum decimum calendas Sextlles : qui dies inter nefastos relatus Alliensis dictus est.

Galli victores baud multo ante solis occasum ad urbem Romam perveniunt. Postquam hostes adesse nuntiatum est:, 25 reliqua inventus Romana cum Manlio in arcem fugit; seniores vero, domos regressi, adventum Gallorum obstinate ad mortem animo exspectabant. Qui eorum curules magistratus gesserant, ornati bonorum insignibus in vestibulis aedium eburneis sellis insederunt, ut, cum venisset bostis, in sua dignitate morerentur, 30 Interim Galli, domos patentes ingressi, vident praetextatos senes, viros ornatu et vultus maiestate diis simillimos. Ad quos cum Galli veluti ad simulacra conversi starent, unus ex his senibus dieitur Gallo barbam suam permulcenti scipionem ebur-neum in caput incussisse. Iratus Gallus eum occidit: ab eo 35 initium caedis ortum est. Ceteri omnes sedibus suis trucidati sunt.

Galli deinde impetum facere in arcem statuunt. Primo mili-tem, qui tentaret viam, praemiserunt. Turn nocte sublustri, sublevantes invicem et trahentes alii alios, tanto silentio in summum saxum evaserunt, ut non custodes solum fallerent,

14. De hoofdplaats der Galli Senönes was Agcdincum of Civitas Senonura (Sens). Omstreeks 400 v. C. trok een deel van hen naar Boven-Italiö en stichtte daar Sena. In 283 v. C. werden zij door den consul Dolahella uitgeroeid. 18. Ius gentium wordt naar zijn aard ook ius naturae genoemd 21. Allia is thans een beek, die ongeveer elf mijl van Rome in den Tiber uitloopt.

25

sed ne canes quidem, sollicitura animal ad nocturnos strepitus, excitarent. Anseres non fefellere, quibus in summa inopia cibi Romani abstinuerant, quia aves erant lunüni sacrae; quae res saluti fuit. Namque clangore earum alarumque crepitu excitus 5 M. Manlius, vir bello egregius, ceteros ad arma vocat et dum ceteri trepidant, armis arreptis Galium, qui iam in sumrao constiterat, umbone ictum deturbat. Cuius casus cum proximos sterneret, omnes Galli ascendentes facile deiciuntur.

Tunc consensu omnium placuit ab exsilio Camillum acciri. 10 Missi igitur ad sum legati ipseque dictator absens dictus est. Interim fames utrumque exercitum urgebat, sed ne Galli puta-rent Romanos necessitate ad deditionem cogi, multis locis de Capitolio panis iactatus est in hostium stationes. Ad postremum Galli quoque obsidione fatigati pretio mille pondo auri adduce-15 bantur, ut obsidionem relinquerent. Cum autem iniqua pondera essent allata et Gallorum dux gladio per insolentiam addito „vae victisquot; increpasset, Camillus dictator intervenit, collectis Romani exercitus reliquiis, auferri aurum de medio iubet de-nuntiatque Gallis, ut se ad proelium expediant. Instructa deinde 20 acie Gallos devicit. Ne nuntius quidem cladis relictus est. Dictator recuperata ex hostibus patria triumphans urbem in-gressus et a militibus Romulus ac parens patriae conditorque alter urbis appellatus est. Sed ut oppidum civibus, ita cives oppido reddidit. Agitabant enim tribuni plebem, ut relictis 25 minis in urbem paratam Veios transmigrarent; quod quidem consilium gravissima Camilli oratione discussum est. Movit populum vocis quoque omen ex centurione auditae, qui, cum in forum venisset, manipularibus suis dixerat: „Signifer, statue signum, hie manebimus optime.quot; Qua voce audita et senatus 30 accipere se omen conclamavit et plebs circumfusa approbavit.

M. Manlius, qui Capitolium a Gallis defenderat, cum ob-strictos aere alieno liberaret, nexos exsolveret, crimine affec-tati regni damnatus de saxo Tarpeio deiectus est.

XXII. C. LICINIUS STOLO.

(366). Fabius Ambustus ex duabus filiabus minorem Licinio 35 StolOni plebeio, maiorem Ser. Sulpicio patricio coniugem dedit.

3. luno, dochter van Saturnus, zuster en echtgenoot van luppiter. Zij werd onder verschillende namen naar haar verschillende functiëu vereerd als I. Sospïta, virginalis, matronalis, iugalia, Lucina, e. a. 18. Reliquiae, n 1. van het leger, dat bij de Allia verslagen was. 28. Een legioen had dertig manipuli; de manipulus twee centuriae, waarvan de hoofdlieden centuriones heetten. Het signum van een manipulus was een adelaar, ever, paard, of dergelijk figuur.

26

Ser. Sulpicius tribunus militum erat consular! potestate. Cuius in domo cum sorores Fabiae inter se, ut fit, sermonibus tempus tererent, forte incidit, ut lictor Sulpicii, cum is de foro se domum reciperet, fores, ut mos est, virga percuteret. Cum ad 5 id, moris eius insueta, expavisset minor Fabia, risui sorori fuit, miranti ignorare id sororem. Confusam earn cum pater forte vidisset, sciacitanti confessa est, earn esse causam doloris, quod iuncta impari esset, nupta in domo, quam nee honor nee gratia intrare posset. Consölans inde filiam Ambustus 10 bonum animum habere iussit; eosdem propediem domi visuram honores, quos apud sororem videat. Inde consilia inire cum genero coepit, adhibito L. Sextio, qui, ubi primum tribunatum plebis aggressi sunt, legem tulerunt, ut alter consul ex plebe erearetur. Lex resistentibus patribus lata tamen est et inde ab 15 eo tempore alter consul e plebe factus.

XXIII. T. MANL1ÜS TORQUATUS.

T. Manlius ob ingenii et linguae tarditatem a patre, eui propter ingenium atrox Imperiosi cognomen adscitum erat, rus relegatus erat. Qui cum audivisset hanc ob causam inter cetera patri diem dictam esse a M. Pomponio, tribuno plebis, 20 cepit consilium rudis quidem et agrestis animi, sed pietate laudabile. Cultro succinctus mane in urbem atque a porta confestim ad Pomponium pergit: introductus cultrum stringit et super lectum Pomponii stans se eum extemplo transfixuruin minatur, nisi ab incepta accusatione desistat. Pavicius tribunus, 25 quippe qui ferrum ante oculos micare cerneret, accusationem dimisit. Ea res adulescenti eo maiori fuit honori, quod animum eius acerbitas paterna a pietate non avertisset, ideoque eodem anno tribunus militum factus est.

(360). Cum postea Galli ad tertium lapidem trans Aniënem 30 fluvium castra posuissent; exercitus Romanus ab urbe profectas in citeriore ripa flurii constitit. Pons in medio erat: tum eximia corporis magnitudine Gallus in vacuum pontem processit et quantum maxima voce potuit: „Quem nunc,quot; inquit, „Roma fortissimum habet, is procedat agedum ad pugnam, ut noster 35 duorum eventus ostendat, utra gens bello sit melior.quot; Diu later primores iuvenum Romanorum silentium fuit. Tum T. Manlius ex statione ad imperatorem pergit: „Iniussu tuoquot;, inquit, „im-

10. Men denke na iussit het woord dicens, als den volgenden zin boheerschend. 29. Anio, thans Teveröne, is een riviertje, dat drie mijlen ten N. van Rome in den Tiber uitloopt.

27

perator, extra ordinem nunquam pugnaverim, non, si certain victoriam videam; si tu permittis, volo ego illi beluae osten-dere me ex ea familia ortum esse, quae Gallorum agmen ex rupe Tarpeia deiecit.quot; Turn dictator; „Macte eirtute,quot; inquit, 5 „Tite Manli, esto: perge et nomen Romanum invictum iuvan-tibus diis praesta.quot;

Armant deinde iuvenem aequales: scutum capit, Hispano cingitur gladio, ad propiorem pugnam habili. Exspectabat eum Gallus stolide laetus et linguam ab irrisu exserens. Ubi consti-10 tere inter duas acies, Gallus ensem cum ingenti sonitu in arma Manlii deiecit. Manlius vero inter corpus et arma Galli sese insinuans uno alteroque ictu ventrem transfodit et in spatium ingens ruentem porrexit hostem; iacentis corpus uno tantum torque spoliavit, quem cruore respersum collo circumdedit suo. 15 Defixerat pavor cum admiratione Gallos; Romani alacres ab statione obviam militi suo progress! gratulantes laudantesque ad imperatoren! perducunt. Manlius inde Torquati cognomen accepit.

(340). Idem Manlius, postea consul factus bello Latino, ut 20 disciplinam militarem restitueret, edixit, ne quis extra ordinem in hostes pugnaret. T. Manlius, consulis filius, eum propius forte ad stationem hostium accessisset, Geminus Maecius, qui Latino equitatui praeerat, ubi consulis filium agnovit: „Visnequot; inquit „congredi mecum, ut singularis iam certaminis eventu 25 cernatur, quantum eques Latinus Romano praestet?quot;. Mo vet ferocem animum iuvenis seu ira seu detrectandi certaminis pudor. Oblltus itaque imperii paterni in certamen ruit et La-tinum ex equo excussum transfixit spoliisque lectis in castra ad patrem venit. Extemplo filium aversatus consul milites 30 classico advocari iussit. Qui postquam frequentes convenere: „Quando,quot; inquit, „tu, T. Manli, contra imperium consulis pugnasti, oportet disciplinam culpa tua prolapsam poena resti-tuas. Triste exemplum, sed in posterum salubre iuventuti eris. I, lictor, delïga ad palum.quot; Metu omnes obstupuere; sed post-35 quam cervice caesa fusus est cruor, in questus et lamenta erupere. Manlio Romam redeunti seniores tantum obviam ex-ierunt: inventus et tunc eum et omni deinde vita exsecrata est.

Operae pretium erit aliud severitatis disciplinae Romanae exemplum proferre, simul ut appareat, quam facile severitas 40 in crudelitatem et furorem abeat. Cn. Piso fuit vir a multis vitiis integer, sed pravus et cui placebat pro constantia rigor. Is cum iratus ad mortem duci iussisset militem, quasi inter-

26. Detrectandi certaminis pudor, schaamte om zich aan het tweegevecht te onttrekken.

28

fecisset commilitonem, cum quo egressus erat e castris et sino quo redierat, roganti tempus aliquod ad oonquirendum non dedit. Damnatus miles extra castrorum vallum ductus est et iam cervicem porrigebat, cum subito apparuit ille commilito, 5 qui occisus dicebatur. Tune centurio supplicio praepositus condere gladium carnificem iubet. Ambo commilitones alter alterum complexi ingenti concursu ot magno gaudio exercitus deducuntur ad Pisonem. Ille conscendit tribunal furens et utrumque ad mortem duci iubet, adicit et centurionem, qui 10 damnatum militem reduxerat, baec praefatus: „Te morte plecti iubeo, quia iam damnatus es; te, quia causa damnationis commilitoni fuisti; te, quia iusaus occidere militem imperatori non paruisti.quot;

Ceterum Manlianae gentis propriam fere fuisse illam in filios 15 acerbitatem, alius Manlius, illius de quo supra diximus nepos, ostendit. Cum Macedönum legati Romam venissent conquestum de D. Silano, Manlii Torquati filio, quod praetor provinciam expilasset, pater, avitae severitatis heres, petiit a patribus con-scriptis, ne quid de ea re ante statuerent, quam ipse Mace-20 donum filiique sui causam inspexisset. Id a senatu libenter concessum est viro summae dignitatis, consulari iurisque civilis peritissimo. Itaque instituta domi cognitione causae solus per totura biduum utramque partem audiebat ac tertio die pronun-tiavit, filium suum videri non talem fuisse in provincia, quales 25 eius maiores fuissent, et in conspectum suum deinceps venire vetuit. Tam tristi patris iudicio perculsus lucem ulterius intueri filius non sustinuit et suspendio proxima nocte vitam finivit. Peregerat Torquatus severi et religiosi iudicis partes, satisfac-tum erat reipublicae, babebat ultionem Macedonia, at nondura 30 patris rigor inflexus erat. Ne exsequiis quidem filii interfuit, ut patribus mos erat, et eo ipso die, quo funus eius duce-batur, ut solebat, consulere se volentibus de iure aures praebuit.

XXIV. M. VALERIUS CORVUS.

(343). Bello Gallico cum Romani stationibus quieti tempus tererent. Gallus processit magnitudine atque armis insignis 35 quatiensque scutum hasta cum silentium fecisset, provocat per interprëtem unum ex Romanis, qui secum ferro decernat. Marcus erat Valerius tribunus militum, adulescens, qui prius sciseitatus consulis voluntatem in medium armatus processit. Tunc res visu mirabilis accidisse fertur: namque conserenti 40 iam manum Romano eorvus repente in galea eonsedit, in hostem versus. Atque tenuit non solum ales captam aemel sedem, sed quotienscumque certamen initum est, levans se alis

29

os oculosque Galli rostro et unguibus appetit, donec hostem territum prodigii talis visu ocnhsque simul ac mente turbatum Valerius obtruncat. Corvus e eonspectu elatus orientem petit. Inde M. Valerius Corvus dictus est.

5 Natus tres et viginti annos consul ereatus Saranltes bis proelio fudit. Non alias railiti familiarior dux fuit, omnia inter infimos railitum munia haud gravate obeundo. In ludo praeterea raili-tari, cum velocitatis viriumque certamina inter se aequales ineunt, Valerius cum iis certabat, nee quemquam aspernabatur 10 parem, qui se offerret. Semper comis seu vincebat; seu vince-batur, vultu eodem. Quare cum aliquando in exercitu orta osset gravis seditio parsque militum a ceteris descivisset et ducem sibi fecisset, ad versus eos Valerius dictator missus est. Qui ubi in conspectum venit, benigne milites allocutus ex-15 templo omnium iras permulsit seditionemque compressit. Adeo hominum animos conciliat comitas affabilitasque sermonis!

XXV. P. DEC1US MUS (PATER).

(343). P. Decius sub Valerio Maximo et Cornelio Cosso consulibus tribunus militum fuit. Exercitu Romano in angustiis Gauri montis clauso, Decius editum collem conspexit imminen-20 tem hostium castris. Accepto praesidio verticem occupavit, hostes terruit, consuli spatium dedit ad subducendum agmen in aequiorem locum. Ipse, colle, quem insederat, undique armatis circumdato, intempesta nocte per medias hostium custodias somno oppressas incolumis evasit. Quare ab exercitu 25 donatus est corona civïoa.

(430). Consul fuit bollo Latino cum T. Manlio Torquato. Hoc bello cum utrique consuli somnio obvenisset, eos victores futuros, quorum dux in proelio cecidisset, convenit inter eos, uti, utrius cornu in acie laboraret, diis se Manibus devoveret.

5. Samnites, oorspronkelijk in de dalen der hooge Apennijnen thuis bohoo-rende, woonden toen in het landschap tusschen Umbrië en Picenum ton N., Luoanlë ten Z., de Adriatiache zee ten O. en Latium en Campanië ten W. met de stammen der Marsi, Peligni, Vestini enz., te zamen Sabelli genoemd. 19. Gaurus raons. Gaurani raontes, een vuurspuwend gebergte in Campanië bij Puteöli, met uitgebrande kraters, die meren geworden waren en, evenals de lacus Avernus, om hunne schadelijke uitdamping voor toegangen tot de onderwereld gehouden werden. 25. Corona civica is een krans van eikenbladeren, voor de redding van een burger geschonken. 29. Manes (tegenover: immanes) zijn de goede geesten der afgestorvenen. Op de grafgesteenten staat dikwijls de formule D. M. S. z= dis manibus sacrum.

30

Inclinante sua parte Decius per Valerium poutificem se et hostes diis Manibus devovit Armatus in equum insiluit ac se in medios hostes immisit: corruit obrutus telis et victoriam suis reliquit.

XXVI. SP. POSTÜJIIUS.

5 Bellum contra Samnltes Roraani susceperunt a CampHnis in auxilium vocati. Omnium non modo Italiae, sed toto orbe terrarum pulcherrima Campaniae plaga est. Nihil mollius eaelo, nihil uberius solo: bis floribus vernat. Ideo Libëri Cererisque certamen dicitur. Nihil hospitalius mari. Hie illi nobiles portus, 10 Caieta, Misenum et tepentes fontibus, Baiae; hie Luerlnus et Avernus laeus; hie amicti vitibus monies Gaurus, Falernus, Massïcus, et pulcherrimus omnium Vesuvius, Aetnaei ignis imitator. Urbes ad mare Formiae, Cumae, Puteöli, Neapblis, Herculanum , Pompeii et ipsa, caput urbium , Capua, quondam 15 inter tres maximas cum Roma et Carthagine numerata. Pro hac urbe, pro his regionibus populus Romanus Samnites invasit. Per quinquaginta fere annos cum Samnitibus pugnatum sae-peque in extrema pericula ventum est.

(321). Sp. Postumius consul cum bellum adversus Samnites 20 gereret, a Gaio Pontio, hostium duce, in insidias inductusest: namque is simulates transfugas misit, qui Romanis dicereut

5. De oorlogen tegen de Samniten 343—341, 326—804, 298—290. 8. Liber (Bacchus) was de god van den wijn, Ceres, (Demeter), de godin der aardvruchten, vooral van het koren. Certamen is hier de plaats of het voorwerp van den wedijver. 10. Misenum, ten Z. van Cumae, was de haven der Romeinsche vloot. — Baiae was om zijn gezondheidsbronnen en prachtige ligging wijdberoemd. Augustus legde daar een uitstekende haven aan. In de nabijheid lag de zeer vischrijke lacus Lucri-nus, door een langen dijk van de golf van Cumae gescheiden. 11. Falernus en Massicus waren beroemde wijnbergen in de oudheid. 13. Cumae was door Aetoliërs uit Klein-Azië in de elfde eeuw gesticht en een der bloeiendste Grieksche koloniën. In de zesde eeuw werd door de inwoners van Cumae Dicaearchia aangelegd, dat de Romeinen Puteöli noemden naar de bronnen (puteus), die er waren, of om den slechten reuk (putere) der naburige wateren. De haven was het middelpunt van den hacdel tusschen Italië, Afrika en Spanje. Ook Neapolis (Napels) was door inwoners uit Cumae in plaats van het vroeger daar gelegen Parthenöpe aangelegd. 14. Eerst door de verwoesting der steden Herculanum en Pomoeii, in 79 na C , leerde men den Vesuvius als vuurspuwenden berg kennen. Van de eerstgenoemde stad ontdekte men het bestaan in 1721, van de laatste reeds in 1689. — Capua, vroeger Volturnum geheeten, stond om de groote onzedelijkheid en verwijfdheid der burgers ongunstig bekend. De stad werd in 856 door de Arabieren verwoest.

31

I

Luceriam, Apuliae urbem, a Samnitibus obsideri. Haud erat dubium, quin Romani Lucerlnis, bonis ac fidelibus sociis, opem ferrent. Duae ad Luceriam fcrebant viae: altera praetor cram superi maris, longior at tutior, altera per Furculas Cau-5 dinas brevier. Festinatio breviorem elegit. Itaque cum in insi-dias venissent et fraus hostilis apparuisset, retro viam, qua venerant, repetunt; at earn quoque hostium armis clausam inveniunt. Sistunt igitar gradum et omni spe evadendi adempta intuentes alii alios diu immobiles silent; deinde erumpunt in 10 querelas ad versus duces, quorum temeritate in eum locum erant adduoti. Ita noctem tum cibi turn quietis immemores traduxerunt.

Ne Samnitibus quidem consilium in rebus tain laetis suppe-tebat. Pontius accitum patrem Herennium rogavit, quid fieri 15 placeret. Is ubi audivit, inter duos saltus clausum esse exer-citum Romanum, dixit, aut omnes esse occidendos, ut vires frangerentur, aut omnes dimittendos esse incolumes, ut bene-ficio obligarentur. Neutra sententia accepta est. Interea Roraani necessitate victi legates mittunt, qui pacem petant; pax con-20 cessa est ea lege, ut omnes sub iugum traducerentur. Itaque paludamenta consulibus detraeta, ipsique primi sub iugum missi, deinde singulae legiones. Circumstabant armati hostes exprobrantes illudentesque. Romanis e saltu egressis lux ipsa omni morte tristior fuit; ubi Capuam venerunt, pudor fugere 25 colloquia et coetus hominum cogebat. Sero Romam ingressi se in suis quisque aedibus abdiderunt.

Deliberante senatu de pace Caudina Postumius sententiam dicere iussus: „Turpi sponsione,quot; inquit, „qua me obstrinxi, noa tenetur populus Romanus, quoniam eius iniussu facta est; 30 nec quicquam ex ea, praeter corpus meum, debetur Samnitibus. lis dedite me nudum vincturaque: in me unum saeviant, ex-solvam religione populum.quot; Senatus banc animi magnitudinem admiratus Postumium laudavit eiusque sententiam secutus est. Traditus est igitur Postumius fetialibus, qui eum ad Samnites 35 ducerent. Vestis ei detraeta, manus post tergum vinctae sunt; cumque apparitor verecundia maiestatis Postumium laxe vin-ciret: „Quin tu,quot; inquit Postumius, „adduces lorum, ut iusta fiat deditio?quot; Tum ubi in coetum Samnitium venit, facta dedi-tione, Postumius fetialis femur genu, quanta maxime poterat 40 vi, perculit et clara voce ait so Samnitem civetn esse, ilium

1. Apulia, mede een deel van Beneden-Italie (Ma^na Graecia). 21. Iugum n.1. ignominioaum bestond uit twee vertikaal gestelde lansen en eene daarover. 36. Apparitor is de algemeene naam voor alle dienaren van magistraten: scribae, lictores, viatores, praecones.

32

legatum fetialem a se contra ius gentium violatum; eo iustius bellura adversus Samnites fore. Aecepta non est a Samnitibus ilia deditio, Postumiusque in castra Romana inviolatus rediit.

XXVII. L. PAPIRIÜS CURSOR,

(320). L. Papirius dictator cum incertis ominibus contra 5 Samnites profectus esset, ad auspicia repetenda Rotnam regres-sus Quinto Fabio, magistro equitum, denuntiavit, ut sese loco teneret neu absente se cum hoste manum consereret. Fabius post dictatoris profectionem occasione bene gerendae rei inductus acie cum Samnitibus conflixit. Neque melius res geri potuit, 10 si adfuisset dictator. Non dux militi, non miles duci defuit. Viginti milia hostium caesa eo die traduntur. Haud multo post dictator advenit planus minarum iraeque. Statim advocata con-tione spoliari magistrum virgasque ac secures expediri iussit. Cum Fabius militum fidem implorare coepisset, clamor tota 15 contione ortus est; alibi preces, alibi minae audiebantur. Itaque res in posterum diem est dilata.

Nocte magister equitum clam ex castris Romam profugit; dictator secutus est. Vocato senatu iterata contentio est; pre-bendi Fabium Papirius iussit. Tuin Fabii pater, qui ter iam 20 consul dictatorque fuerat, tribunos plebis appellavit et provo-cavit ad populum. Populus Romanus ad preces et obtcstatio-nem versus oravit dictatorem, ut sibi poenam magistri equitum remitteret. Tribuni quoque oravere, ut veniam adulescentiae et errori Fabii daret; satis eum poenarum dedisse. Ipse adu-25 lescens eiusque pater procumbere ad genua et iram deprecari dictatoris coeperunt. Tot precibus cessit Papirius; ceterum testatus est non poenam illam se Fabio, sed populo Romano et tribuniciae concedere potestati.

Is fuit vir non animi solum vigore, sed etiam corporis viribus 80 excellens. Praecipua pedum pernicitas inerat, quae cognomen etiam dedit. Idem comis et iocorum studiosus. Praenestinus praetor per timorem segnius ex subsidiis suos duxerat in pri-mam aciem. Quem cum inambulans ante tabernaculum vocari iussisset, lictorem securim expedire iussit et cum praetorem 35 metu mortis attonitum vidisset: „Agedum, lictor, excide radicem bancquot; inquit „incommodam ambulantibus.quot; Deinde praetorem multa dicta dimisit.

13. Yirgaa ac securea expedire is de roode banden van de fasces losmaken. 20. Deze provocatio is het eenig voorkomend geval van beroep op het volk tegen den dictator. 32. Praetor beteekent op deze plaats hetzelfde als praefectus cohortis.

33

(296). Gallorum exercitus illis temporibus consoeiatis cum Samnitibus armis in agrutn Sentinatem irruperat. Obviam ei ivit idem ille Q. Fabius, de quo supra diximus. Cum instructae acies starent, cerva fugiens lupum e montibus exacta per campos 5 inter duas acies decurrit: inde diversae ferae, cerva ad Gallos, lupus ad Romanos cursum deflexit. Lupo data est inter ordines via, cervam Galli confixere. Turn ex antesignanis Romanus miles: „Illac fuga,quot; inquit, „et caedes vertit, ubi sacram Dianae feram iacentem videtis; hinc victor Martius lupus, integer et 10 intactus, gentis nos Martiae et conditoris nostri admonuit.quot; Proelio tum commisso Galli Samnitesque gravissima affecti sunt clade.

XXVIII. P. VALERIUS LAEVISUS ET PYSRHCTS , BEX EPlRI.

(281). Tarentmis, quod Romanorum legatis iniuriam fecis-sent, bellum indictum est. Hi Pyrrhum, Eplri regem, contra Romanos auxilium poposcerunt, qui ex genere Achillis origi-15 nem trahebat. Is mox in Italiam venit tumque primum Romani cum transmarino hoste dimicaverunt. Missus est contra eum consul P. Valerius Laevinus, qui cum exploratores Pyrrhi cepis-set, iussit eos per castra duci, ostendi omnem exercitum tumque dimitti, ut renuntiarent Pyrrho, quaecumque a Romanis agerentur. 20 Commissa mox pugna, cum iam Pyrrhi exercitus pedem referret, rex elephantos in Romanorum aciem agi iussit; tumque mutata est proelii fortuna. Romanos vastorum corporum moles terri-bilisque superstantium armatorum species turbavit, et equi, conspectu et odore beluarum exterriti, sessores vel excutiebant 25 vel secum in fugam auferebant. Nox proelio finem dedit.

Pyrrhus captivos Romanos summo honore habuit; occisos sepelivit. Quos cum adverso vulnere et truci vultu etiam mortuos iacere vidisset adeo miratus est, ut exclamaret: „O quam facile erat orbis imperio potiri, aut mihi Romanis militibus aut me 30 rege Romanis!quot; Amicis gratulantibus: „Quid mihi cum tali victoria,quot; inquit, „ubi exercitus robur amittam? Si iterum eodem modo vicero, sine milite in Epirum revertar.quot;

2. Sentinum, in Umbrië nabij de Aesis, thans de puinhoopen van Sassof'orrato. 9. In het verbum iacere ligt hier een omen van een nederlaag opgesloten. 10. Mars is volgens de sage de vader van Romulus (zie bl, 1). 13. De oorlog met Pyrrhus, koning van Epifus (vasteland) in N.-Griekenland, duurde van 281—275. 14. Pyrrhus was ook de naam van den zoon van Achilles, dien men ook Neoptolemos noemde. Als appellativum heteekent Pyrrhus, vuurrood, roodbaard, — Ahenobarbus, Barbarossa. 20. Pugna nl. bij Heraclëa. 30. Quid mihi, n.1. negotii, of rei est. Wat voordeel heb ik?

halberstadt, Lhomond, 2e druk.

34

Deinde ad urbem Romam magnis itineribus contendit: omnia ferro ignique vastavit; ad vicesimum ab urbe lapidem castra posuit, cum ei obviam venit Laevinus cum novo exercitu. Quo viso rex ait sibi eandem adversus Romanos esse fortunam quam 5 Herciili adversus hydram, cui tot capita renascebantur, quot praecisa erant. Itaque in Campaniam se recepit; missos a senatu de redimendis captivis legates honorifiee excepit, captivos sine pretio reddidit, ut Romani, cognita virtute sua, cognoscerent etiam liberalitatem.

10 Erat Pyrrhus miti ac placabili animo: solet enim magni animi comes esse dementia. Eius humanitatem experti sunt Tarentini. Qui cum sero intellexissent, se pro socio dominum accepisse, sortem suam miserabantur idque aliquanto liberius, ubi vino incaluerant. Neque deerant, qui ad Pyrrhum referrent; arces-15 sitique nonnulli, quod inter convivium parum honorifice de rege locuti essent; sed horum periculum simplex confessio culpae discussit. Nam cum rex percontatus esset, num ea, quae per-venissent ad aures suas, dixissent: „Et haec diximusquot; inquit „rex, et nisi vinum defecisset, multo plura et graviora dicturi 20 fuimus.quot; Pyrrhus, qui vini quam hominum eam culpam videri mallet, subrldens eos dimisit.

Pyrrhus igitur cum putaret sibi gloriosum fore, pacem et foedus cum Romanis post victoriam facere, Romam misit lega-tum Cinëam, qui pacem aequis condicionibus proponeret. Erat 25 is regi familiaris multumque apud eum gratia valebat. Crebro-que praedicabat Pyrrhus, se plures urbes Cineae eloquentia quam vi et armis expugnasse. Cineas tamen regis cupiditatem non adulabatur; nam cum in sermone Pyrrhus ei consilia sua aperiret dixissetque se veile Italiam dicioni suae subicere, Cineas; 30 „Superatis Romanisquot;' inquit, „quid agere destinas, o rex?quot; „Italiae vicina est Sicilia,quot; inquit Pyrrhus, „nee difficile erit eam armis occupare.quot; Tum Cineas: „Occupata Sicilia quid postea acturus es?quot;. Rex, qui nondum Cineae mentem perspi-ciebat: „In Afrïcamquot; inquit „traicere mihi in animo est.quot; Cui 85 ille: „Quid deinde, o rex?quot; „Tum denique, mi Cineasquot;, inquit Pyrrhus „nos quieti dabimus dulcique otio fruemur.quot; ïum Cineas: „At quid impëdit, quo minus isto otio iam nunc fruaris?quot;

Romam cum venisset Cineas, domos principum cum mgen-tibus donis circumibat. Nusquam vero receptus est. Non a viris

5. Het uit den weg ruimen der hydra (slang) in het Lernaeische moeras, ten Z. van Argos, behoorde tot de twaalf werken van Herkules, den zoon van Zeus en van de sterflijke Alkmene. 34. De Romeinen kenden slechts het noordelijk deel van Afrika, dat bij de Grieken tot in laten tijd den naam had van Lihyë en door hen nu eens tot Azië, dan weer tot Europa gerekend werd.

35

solum, sed etiam a mulieribus spreta eius inunera. Introductus deinde in curiam cum regis virtutem propensumque in Romanos animum verbis extolleret et de condicionum aequitate dissereret et sententia senatus ad pacem et foedus faciendum 5 inclinare videretur, turn Appius Claudius ob senectutem et caecitatem abstinere curia olim solitus confestim in senatum lectlca se deferri iussit ibique gravissima oratione pacem dis-suasit; itaque responsum Pyrrho a senatu est, eum, donee Italia excessisset, pacem cum Romanis habere non posse. Praeterea 10 Romani captivos omnes, quos Pyrrhus reddiderat, infames haberi iusserunt, quod armati capi potuissent, neque ante eos ad veterem statum reverti quam si binüm hostium occisorum spolia rettulissent. Ita legatus ad regem revertit: a quo cum Pyrrhus quaereret, qualem Romara comperisset, Cineas respondit, urbem 15 templum sibi visum, senatum vero regum consessum esse.

Pyrrhus cum adversus Romanos parum profecturum se intel-legeret, Siciliam dicionis suae facere statuit. Inde rediens cum Locros classe praeterveheretur, thesauros fani Proserpïnae in-tactos ad earn diem spoliavit: atque ita pecunia in naves 20 imposita ipse terra est profectus. Quid ergo evenit? Classis postero die foedissima tempestate lacerata omnesque naves, quae sacram pecuniam habebant, in litora Locrorum eiectae sunt. Qua tanta clade edoctus tandem deos esse, superbissimus rex pecuniam omnem conquisitam in f'anum Proserpinae referri 25 iussit. Nee tamen illi unquam prosperi quicquam evenit, pul-susque Italia ignobili morte occubuit, cum Argos oppugnaret.

Nam urbem iam ingressus a iuvene quodam Argivo lancea leviter vulneratus est. Mater adulescentis, anus paupercula, cum aliis mulieribus e tecto domus proelium spectabat; quae 30 cum vidisset Pyrrhum in auctorem vulneris sui magno impetu ferri, periculo filii sui commota protinus tegulam corripuit et utraque manu libratam in caput regis deiecit.

XXIX. C. FABRICIUS LUSCIKUS.

(278). Ex legatis, qui ad Pyrrhum de captivis redimendis venerant, fuit C. Fabricius. Cuius postquam audivit Pyrrhus

10. Wie infamis -was mocht geen gebruik maken van Let ius siiffragii et honorum en kon niet voor de rechtbank optreden. 18. Locri met den prachtigen tempel van Proserpina, de dochter van Ceres en gemalin van Pluto, ia het Epizephyrische Locri, een der oudste Grieksche steden in Beneden-Italië, door de Ozolische Locriërs in de zevende eeuw vóór C. gesticht. 34. C. Fabricius, uit Aletrium in Latium geboortig, vestigde zich omstreeks 306 in Rome.

36

magnum esse apud Romanos nomen, ut viri boni et bello egregii, sed admodum pauperis, eutn prae ceteris honorifice ac liberaliter habuit eique munera atque aumtn obtulit; quae omnia repudiavit Fabricius. Postero die cum illum Pyrrhus 5 vellet exterrere conspectu subito elephanti, imperaïit suis, ut Fabrieio secum colloquente belua post aulaeum admoveretur. Quod ubi factum est, signo dato remotoque aulaeo repente belua stridorem horrendum emisit et proboscidem super Fa-bricii caput demisit. Sed ille subridens: „Neque heri me aurum 10 tuum pellexit, neque hodie perterrefecit belua.quot;

Fabricii admiratus virtutem Pyrrhus illum secreto invitavit, ut patriam desereret seeumque vellet vivere, quarta regni sui parte oblata; cui Fabricius ita respondit: „Si me virum bonum iudicas, cur me vis corrumpere?; sin vero malum, cur me 15 ambis?quot; Anno interiecto, omni spe pacis inter Pyrrhum et Romanos conciliandae ablata, Fabricius consul factus contra eum missus est. Cumque vicina castra ipse et rex liaberent, medicus regis nocte ad Fabrieium venit eique pollicitus est, si praemiurn sibi proposuisset, se Pyrrhum veneno necaturum. ,20 Quem Fabricius vinctum reduci iussit ad dominum Pyrrhoque dici, quae contra caput eius medicus spopondisset. Turn rex admiratus eum dixisse fertur; „Ille est Fabricius, qui difficilius ab honestate quam sol a suo cursu averti possit.quot;

Fabricius cum apud Pyrrhum regetn legatus esset, Cineam 25 audivit narrantem esse quendam Atheniensem, qui se sapien-tem profiteretur, eumque dicere, omnia quae faceremus, ad voluptatem esse referenda. Tune Fabrieium exclamasse ferunt; „Utinam id hostibus nostris persuadeatur, quo facilius vinei possint, cum se voluptatibus dederint!quot; Nihil magis ab eius 30 vita alienum erat quam voluptas et luxus. Tota eius supeliex argentea salino uno constabat et patella ad usum sacrorum, quae corneo pediculo sustinebatur. Cenabat ad focum radices et herbas, eum legati Samnitium ad eum venerunt magnaraque ei pecuniam obtulerunt, quibus sic respondit; „Quamdiu cupi-35 ditatibus imperare potero, nihil mihi deerit: vos autem pecuniam ad eos, qui hac indigent, reportate.quot;

C. Fabricius eum Ruflno, viro nobili, simultatem gerabat ob morum dissirailitudinem, cum ipse pecuniae contemptor esset, hic avarus et furax existimaretur. Quia tamen Rufinus 40 industrius ac bonus imperator erat, magnumque et grave bel-lum imminere videbatur, Fabricius auctor fuit, ut Rufinus

25. Met quidam is Epikurus bedoeld, de verkondiger eener wijsbegeerte, waarvan de grondslag is, dat opgewektheid en eerzaam genot het doel onzer handelingen behooren te zijn.

37

consul crearetur, cumque is deinde Prabricio gratias ageret, quod se homo inimicus consulem fecisset, hie respondit, non esse mirandum, si compilari quam venire maluisset. Eundem postea Fabricius censor factus senatu movit, quod argenfi faeti 5 decern pondo haberet. Fabricius omnem vitam in gloriosa paupertate exegit adeoque inops decessit, ut, unde dos filia-rum expediretur, non relinqueret. Senatus patris sibi partes desumpsit et datis ex aerario dotibus filias collocavit.

XXX. M'. CURIUS DESTATÜS.

M'. Curius contra Samnites profectus eos ingentibus proeliis 10 yicit. Komam regressus in contione: „Tantum agriquot; inquit „cepi ut solitudo futura esset, nisi tantum hominum cepissem; tantum porro hominum cepi, ut fame perituri essent, nisi tantum agri cepissem.quot; Ex tam opulenta victoria adeo ditari noluit, ut cum interversae pecuniae argueretur, catillo ligneo, 15 quo uti ad sacrificia consueverat, in medium prolato iuraret, se nihil amplius de praeda hostili in domum suam convertisse. Curio ad focum sedenti in agresti scamno et ex ligneo catillo cenanti cum magnum auri pondus Samnites attulissent, repu-diati ab eo sunt dixitque, non aurum habere sibi praeclarum 20 videri, sed iis, qui haberent aurum, imperare. Quo responso Curius Samnitibus ostendit, se ncque acie vinei neque pecunia corrumpi posse. Agri capti septena iugera populo viritim divisit; cumque ipsi senatus iugera quinquaginta assignaret, plus acci-pere noluit, quam singulis civibus erat datum, dixitque parum 25 idoneum reipublicae esse civem, qui eo, quod reliquis tribue-retur, contentus non esset.

(275). Postea consul creatus adversus Pyrrhum missus est. Cum igitur in Capitolio delectum haberet et iuniores taedio belli nomina non darent, coniectis in urnam omnium tribuum 30 nominibus primum nomen urna extractum citari iussit et cum

4. Om de vijf jaren werden twee oensoren gekozen, die echter gewoonlijk slechts anderhalf' jaar werkzaam bleven. Zij werden voor het eerst in 443 en uit de patriciërs gekozen. Als handhavers der goede zeden konden zij bij het houden van den census (telling) iemand van zijn rang ontzetten: senatu movere, equum adimere (aan de ridders), trihu movere of tot de aerarii verlagen. Vervolgens verpachtten zij de staatsdomeinen, hadden het opzicht over alle goederen, die onder staatstoezicht stonden, en regelden alle betalingen, welke de staat te doen had. 28. Iuniores, het deel der centurie tussclien 17 en 46 jaren, dat te velde trok; de seniores, van 46 tot 60 jaren, bleven ter verdediging der stad achter.

38

adulescens non responderet, bona eius hastae subiecit, deinde ciim is questus de iniuria consulis tribunos plebis appellasset, ipsum quoque vendidit, nihil opus esse eo cive reipublieae, qui parere nesciret, dicens. Neque tribuni plebis aduleseenti 5 auxilio fuerunt; et postea res in consuetudinem abiit, ut delectu rite acto, qui militiam detrectaret, in servitutem venderetur. Hoc terrore ceteri adacti sunt ad nomina proraptius danda.

His copiis Curius Pyrrhi exercitura cecidit deque eo rege triumphavit. Insignem triumphum fecerunt quattuor elephanti 10 cura turribus suis, tunc primum Romae visi. Vietus rex relicto Tarenti praesidio Epirum revertit. Cum autem bellutn renova-turus putaretur, Manium Curium iterum consulem fieri plaeuit. Sed inopinata mors regis Romanos metu liberavit.

XXXI. APPIUS CLAUDIUS CAUDEX.

(263). Appio Claudio consule coeptum est primum adversus 15 Poenos bellum. Cum Messanam, Siciliae urbem, Poeni et Hiero, rex Syracusanus, obsiderent, Appius Claudius ad eam urbem liberandam missus est. Primo ad explorandos hostes nave pisoatoria traiecit fretum inter Italiam et Sicilian! inter-iectum. Ad quem venerunt nuntii ab Hannone, Poenorum 20 duce, hortantes ad pacem conservandam. Cum vero consul nullas condiciones admitteret, nisi Poeni ab oppugnatione desisterent, iratus Hanno exclaraavit, se non esse passurum Romanos vel raanus in mari Siculo abluere. Neque tarnen potuit prohibere, quominus Claudius quinqueremi hostium a 25 copiis pedestribus capta in Sicüiam legionem traduceret et Poenos Messana expelleret. Deinde Hiero apud Syraeusas vietus est: qui eo periculo territus Romanorum amicitiatn petiit et in eorum aocietate postea constanter permansit.

™1. De hasta (of. hostis) is het symbool van het in den oorlog verkregen goed, vervolgens van Rome'mach eigendom in het algemeen; bij een openbaren verkoop of bij verpachting werd de hasta opgesteld. 2. Ap-pellare is het beroep op de bescherming van een magistraat tegen vermeend geweld. 8. Bij Beneventum in 275 vóór C. 15. De eerste Punische oorlog 264—241, de tweede 218—202, de derde 149 —146. Mesaana is de Romeinsche (Dorische) uitspraak voor Messene. In den oudsten tijd en ook nog nadat Euboeërs en Kutnaeërs zich daar vestigden, heette de stad Zankle. Eerst in de vijfde eeuw kreeg zij na de overweldiging door den tiran Anaxilas, die van Messenische afkomst was, den eerstgemalden naam. 26, Syraousae, een Dorische volkplanting uit de achtste eeuw, was de grootste en rijkste stad van Sicilië. Zij werd het eene oog van het eiland genoemd, (Akragaa) Agrigentum het andere.

39

XXXII. C. DUILIUS,

(260). C. Duilius Poenos navali proelio primus devicit. Qui cum videret naves Romanas a Punicis velocitatc superari, manus ferreas sive corvos, machïnam ad comprehendeüdas hostium naves tenendasque utilem, exeogitavit. Quae manus 5 ubi hostilem apprehenderant navem, superiecto ponte transgre-diebatur Romanus et in ipsorum ratibus comminus dimicabant; unde Romanis, qui robore praestabant, facilis victoria fuit. Celeriter sunt expugnatae naves Punicae triginta, in quibus etiam praetoria septiremis capta est, mersae tredecira. 10 Duilius victor Romam revertit et primus navalem triumphum egit. Nulla victoria Romanis gratior fuit, quod invicti terra iam etiam mari plurimum possent. Itaque Duilio concessum est, ut per omnem vitam praelucente funali et praecinente tibicine a cena rediret.

15 Hannibal, dux classis Punicae, e navi, quae iam capiebatur^ in scapham saltu se demittens Romanorum manus effugit. Veritus autem, ne in patria classis amissae poenas daret, civium odium astutia avertit; nam ex illa infelici pugna prius-quam cladis nuntius domum perveniret, quendam ex amicis 20 Carthaginem misit. Qui curiam ingressus „consiliumquot; inquit „a vobis Hannibal petit, cum dux Romanorum magnis copiis maritimis instructis advenerit, num cum eo confligere debeat?quot;. Acclamavit universus senatus, non esse dubium, quin confligi oporteret. Tum ille: „Conflixitquot; inquit „et superatus est.quot; Ita 25 non potuerunt factum damnare, quod ispi fieri debuisse iudi-caverant. Sic Hannibal victus crucis suppliciutn effugit: nam eo poenae genere dux re male gesta apud Poenos adficiebatur.

10. Triumphus, grooter dan de ovatio, kon slechts door een imperator gehouden worden, die de grenzen van het Romeinsche gebied had uitgebreid, en na toewijzing door den senaat. De triomfeerende trok dan onder het gejuich van soldaten en burgers in feestkleeding en met een lauwerkrans op het hoofd door de Porta Triumphalis naar het Kapitool, en bracht daar een oifer aan Jupiter, benevens een deel van den behaalden buit. Hij stond op een vergulden wagen, die met vier witte paarden bespannen was. De namen der overwonnen volksstammen waren voor het algemeen zichtbaar, aanzienlijke gevangenen vormden een stoet vóór hem. 20. Carthago, in de negende eeuw door Pheniciërs (Poeni) gesticht, telde in haren bloeitijd wel zevenhonderdduizend inwoners. De meeste huizen waren er van zes verdiepingen. De burg droeg den naam van Byrsa. Uit dezen naam, die in het Grieksch de beteekenis heeft van huid, leidden de Grieken de bekende sage van de stichting af.

40

XXXIII. AULUS ATILIÜS CALATINUS CONSUL ET CALPUENIÜS FLAMMA , TRIBUNUS MILITÜM.

(258). Atilius Calatinus consul paucis navibus magnam Poenorum classem superavit; sed postea cum in Sicilia temere exercitum in vallem iniquam duxisset, ab hostibus circumven-tus est. Hoc tempore Eomanos eximia virtus Calpurnii, tribuni 5 militum, servavit. Is enim ad consulem accessit. „Censeo,quot; inquit, „ut milites quadringentos ad illam rupem ire iubeas inter medios hostes editam atque asperara eamque occupare. Hostes profecto, ubi id yiderint, ad occursandum nostris militibus properabunt et illi omnes quadringenti proeul dubio obtrunca-10 buntur: at tu interea occupatis in ea caede hostibus exercitus ex hoe loco educendi tempus habebis. Alia, nisi haec, salutis via nulla est.quot; Consul tiibuno respondit, consilium quidem fidum atque providens sibi videri. „Sed istosquot; inquit „milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit 15 qui ducat?quot; „Si aliumquot; inquit Calpurnius „neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare. Ego hanc tibi et reipublicae animam do.quot;

Consul tribuno gratias egit; tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. Quos admönens quem in locum dedu-20 ceret et quo consilio: „Moriamurquot; inquit „commilitones, et morte nostra eripiamus ex obsidione circumventas legiones.quot; Nulla spe evadendi, sed amore laudis accensi omnes sequunKur. Hostes eorum audaciam mirantur. Sed ubi apparuit, eos ad illam rupem obtinendam iter intendere, adversus eos vertunt. 25 Eomani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps, tandem superat multitudo. Quadringenti omnes turn una perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. Consul interim, dum ea pugna fit, se in loca tuta atque edita subducit.

30 Dii immortales tribuno fortunam dedere virtuti parem. Nam ita evenit, ut, cum saucius multifariam ibi factus esset, nullum tamen letale vulnus acciperet. Inter mortuos multis confossus vulneribus, sed adhuc spirans inventus est; convaluit saepeque postea operam reipublicae strenuam navavit. Mercea ei egregii

4. Tribuni militum, ten getale van zes, welk cijfer echter in den loop der tijden veranderde, volgden in rang op den legatus, den bevelhebber van een legioen. Zij droegen een gouden ring, een kort zwaard en een onderscheidingsteeken aan hun krijgsmantel.

41

facinoris corona ex gramine data est, qua nulla nobilior corona fuit et quae ab universo exercitu servato decerni solebat. Atilius gloriose triumphavit.

XXXIV. M. ATILIUS REGULUS.

(256). M. Regulus cum Poenos magna clade adfecisset, 5 Hanno Carthaginiensis ad eum venit, quasi de pace acturus, revera ut tempus extraheret, donec novae copiae ex Africa advenirent. Is ubi ad consulem accessit, exortus est militum clamor auditaque vox, idem huic posse merito evenire, quod paucis ante annis Cornelio consuli a Poenis accidisset. Corne-10 lius enim velut in colloquium per fraudem evocatus a Poenis comprehensus erat et in vincula coniectus. lam Hanno timere incipiebat, sed periculum astuto responso avertens: „Hoe veroquot; inquit „si feceritis, nihilo eritis Afris meliores.quot; Consul tacere iussit eos, qui par pari referri volebant, et conveniens gravitati 15 Romanae responsum dedit: „Isto temetu, Hanno, fides Eomana liberat.quot; De pace, quia neque Poenus serio agebat consulque victoriam quam paeem malebat, non convSnit.

Eegulus deinde in Africam primus Romanorum ducum traiecit, Clypëam urbem et trecenta castella expugnavit, neque cum 20 hominibus tantum, sed etiam cum monstris dimicavit. Nam cum ad flumen Bagrftdam castra haberet, anguis mirae magnitudinis exercitum Romanorum vexabat: muitos milites ingenti ore corripuit, plures caudae verbere elisit, nonnullus ipso pestilentis halitus adflatu exanimavit. Neque is telorum ictu perforari 25 poterat, durissima squamarum lorlca omnia tela facile repellente. Confugiendum fuit ad macbinas advectisque ballistis et catapultis, velut arx quaedam munita, deiciendus hostis fuit. Tandem saxorum pondere oppressus iacuit, sed cruore sue flumen corporisque pestifero adflatu vicina loca infecit Roma-30 nosque castra inde submovere coëgit. Beluae corium, centum et viginti pedes longum, Romam misit Regulus.

Huic ob res bene gestas imperium in annum proximum

1. Corona obsidionalis of c. ex gramine gaf niet de veldheer, maar zij werd door het geheele leger of door een burgerij, aan hem, die de stad van het beleg ontzet had, geschonken. De corona was gemaakt van gras, geplukt op de plaats, waar het leger was ingesloten. 21. Bagra-das (thans Medsjerda) , de grootste rivier der provincie Afrika (Zeugitana), ontspringt in Numidië en stort zich tusschen Utïca en Carthago in de Middellandsche zee. 27. Catapulta is een werktuig, waarmee lansen en pijlen werden geslingerd; met de ballista werden groote steenen op verren afstand geworpen.

42

prorogatum est. Quod ubi cognovit Regulus, scripsit senatui, vilicum suum in agello, quem septem iugerum habebat, mor-tuum esse et servum oeeasionem naetum aufugisse ablato instru-mento rustieo ideoque petere se, ut sibi successor in Africam 5 mitteretur, ne, deserto agro, non esset, unde uxor et liberi alerentur. Senatus acceptis litteris res, quas Regulus amiserat, publica pecunia redimi iussit, agellum colendum locavit, ali-menta coniugi ac liberis praebuit. Regulus deinde multis proeliis Carthaginiensium opes contudit eosque pacem petere coëgit. 10 Quam cum Regulus nollet nisi durissimis condicionibus dare, a Lacedaemoniis illi auxilium petierunt.

Lacedaemonii Xanthippum, virum belli peritissimum, Cartha-giniensibus miserunt, a quo Regulus victus est ultima pernicie: nam duo tantum milia hominum ex omni Romano exercitu 15 refugerunt et Regulus ipse captus et in carcerem coniectus est. Inde Romam de permutandis captivis missus est et iureiurando adstrictus, ut, si non impetrasset, rediret ipse Carthaginem. Qui cum Romam venisset, inductus in senatum mandata expo-suit; sententiam ne diceret, recusavit; quamdiu iureiurando 20 hostium teneretur, se non esse senatorem. lussus tamen sententiam dicere, negavit esse utile, captivos Poenos reddi, illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute. Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse, cum retineretur a propinquis et amicis, tamen Carthagi-25 nem rediit: neque vero tunc ignorabat, se ad erudelissimum hostem et ad exquisita supplicia proficisci, sed iusiurandum conservandum putavit. Cum revertisset Carthaginienses eum omni cruciatu necaverunt: palpebris enim resectis aliquamdiu in loco tenebricoso tenuerunt: deinde cum sol esset ardentissimus, 30 repente eductum intueri caelum coëgerunt; postremo in arcam ligneam, undique clavis praeacutis horrentem et tam angustam, ut erectus perpetuo manere cogeretur, incluserunt. Ita dum fessum corpus, quocumque inclinabat, stimulis ferreis confo-ditur, vigiliis et dolore continuo interemptus est. Hie Atilii 35 Reguli fuit exitus, ipsa quoque vita clarior et inlustrior.

XXXV. APPIUS CLAUDIUS PULCHEE.

(249). Appius Claudius, vir 'stultae temeritatis, consul ad-versus Poenos profectus priorum ducum consilia palam repre-

11. Lacedaemonii heetten de bewoners van het landschap Laconica in de Peloponnesus. De Romeinen noemden de hoofdstad meest Laced^emon (niet Sparta). 36. De gens Claudia, waarbij de Marcelli de belangrijkste familia vormden, komt met de plebeïsche tak, de Clodii, van den vroegsten tot in zeer laten tijd te Rome voor.

43

hendebat seque, quo die hostem vidisset, bellum confecturum esse iactitabat. Qui cum, antequam navale proelium eommit-teret, auspicia haberet pullariusque ei nuntiasset, pullos non exire e cavea neque vesci, irrldens iussit eos in aquam mergi, 5 ut saltern biberent, quoniam esse nollent. Ea res cum, quasi iratis diis, milites ad omnia segniores timidioresque fecisset, commisso proelio magna clades a Romanis accepta est: octo eorum milia caesa sunt, viginti milia capta. Quare Claudius postea a populo condemnatus est damnationisque ignominiam 10 voluntaria morte pracvenit.

Ea res calamitati fuit etiam Claudiae, consulis sorori: quae a ludis publicis rediens in conferta multitudine aegre procedente carpento palam vocem, ut frater suus Pulcher revivisceret, misit iterumque classem araitteret, quo minor turba Romae foret. 15 Ob vocem illam impiam Claudia quoque damnata gravisque ei dicta est multa.

XXXVI. C. LÜTATIUS CATÜLUS.

(241). C. Lutatius Catulus consul bello Punico primo finem imposuit. Cum classe trecentarum navium in Siciliam trans-vectus, dum Dreptaum oppugnat et inter primos strenue di-20 micat, grave vulnus in femore accepit. Nondum convaluerat, cum maxima Poenorum classis adesse nuntiatur. Naves erant quadringentae commeatu onustae, quem ad exercitum porta-bant, copiis praeterea militura permagnis armorumque et pecuniae amplissimo numero. Summae rerum Hanno praeerat, 25 nobilis Poenus. Hic magno studio id agebat, ut naves onere levaret et strenuis viris ab Hamilcare acceptis compleret atque sic deinde cum Romana classe confligeret. At Lutatius, ut consilia Poenorum praeveniret et potius cum classe gravi suis-que oneribus impedita confligeret, statim ad Aegates insulas 30 carsum intendit hostiumque classem aggreditur. Nee longa fuit victoriae mora: nam brevissimo tempore omnes Carthaginien-

3. De pullarius was met de verzorging der vogels belast, uit welker meerdere of mindere gretigheid bij het eten hij den wil der goden opmaakte: signa ex tripudiis. Een pullarius was ook in het leger aanwezig. 12. Ludi zijn voor ieder toegankelijke spelen, zooals: circensea, gladiatorii, soenici. De ludi publioi waren ludi stati, (vaste), ludi votiyi, (tengevolge eener gelofte), of ludi extraordinarii. 19. Drepanum, (als appellativum in het Gtrieksch: sikkel), was een havenstad aan de N.-W.-kust van Sicilië. 22. Exercitum, nl.: landtroepen, die onder bevel van Hamilkar in Sicilië waren. 29. Aegates insulae lagen nabij Lilybaeum, het W. voorgebergte van Sicilië.

44

shim naves aut captae aut depressao sunt. Ingens fuit praeda. Poeni victi pacem postularunt; quae iis hac condicione con-cessa est, ut omnibus insulis, quae sunt inter Italiam et Afri-cam, decederent et certum populo Romano vectigal per viginti 5 annos penderent.

(234). Novi moris originem scriptores his temporibus adsig-nant non indignam, quae referatur. Repudium inter uxorem et virum a condita urbe usque ad vicesimum et quingentesimum annum nullum intercessit. Primus autem Sp. Carvilius uxorem 10 sterilitatis causa dimisit, iureiurando a censoribus obstrictus se liberorum quaerendorum causa coniugem habiturum. Displi-cuit populo non magis novitas quam atrocitas rei, quod ad per-petuam vitae societatem iunctas uxores quacumque de causa repudiari saevum et iniquum putabat.

XXXVII. Q. FABIUS MAXISirS.

15 Hannibal, Hamilcitris filius, novem annos natus, a patre aris admotus odium in Romanos perenne iuravit. Quae res maxime videtur concitasse secundum Punicum bellum. Xam mortuo Hamilcare Hannibal causam belli quaerens Saguntum, civitatem Hispaniae Romanis foederatam, evertit. Quaprcpter 20 Roma missi sunt Carthaginem legati, qui Hannibalem, mali auctorem, exposcerent. Tergiyersantibus Poenis Q. Fabius, legationis princeps, sinu ex toga facto: „Hic,quot; inquit „vobis bellum et pacem portamus; utrum placet, sumite.quot; Poenis „bellumquot; succlamantibus, Fabius sinu effuso bellum se dare 25 dixit. Poeni accipere se omnes responderunt et, quibus accipe-rent animis, iisdem se gestures.

Interea Hannibal Carthagine nova profectus iter omnibus aevis laudibus celebratura per Alpes fecit. Tum ex propinquo a Poenis visa montium altitudo, nivesque caelo prope immixtae _T 30 tecta imposita rupibus, pecora iumentaque torrida frigore, homines intonsi et inculti; tunc primum opes Poenorum monta-norum oculis animisque obiectae eos parumper immobiles defixe-runt. Simul ab hostibus, simul ab iniquitate locorum Hannibalis copiae oppugnabantur; equi maxime infestum agmen faciebant; 35 icti forte aut vulnerati adeo consternabantur, ut stragem ingen-tem simul hominum ac sarcinarum facerent; iumenta cum oneribus de rupibus devolvebantur; elephanti vero, quamquam segnes ad iter, quacumque incedebant, agmen ab hostibus per metum tutum reddebant. Ne alienaret animos incolarum , inter-

18. Saguntum was een stad der Sedetani, in Hispania Tarraconensis, tegenover het eiland Maiorca, nabij het tegenwoordige Murviedro.

45

dum obsidibus acceptis ducibus ab illis oblatis se suosque com-mittendum esae credidit; interdum fame coactus commeatu, quem in viam ipsi detulissent, usus est: sed ubi in angustiorem viatn et parte altera subieetam iugo insuper imminenti ventum 5 erat, barbari a fronte, ab tergo coorti comrainus eminus petunt, saxa ingentia in agmen devolvunt. Una nocte Hannibal cunc-tatus demittere pedites in angustias, cum accursantes per obliqua montani interrupto medio agmine viam insedere, sine equitibus atque impedimentis fait. Nono die in Alpium iugutn perventum 10 est ibique biduo stativa habuit; fessis labore ac pugnando quies data militibus: sed nivis casus novum atque ingentem terrorem eorum animis iniecit. Prima igitur luce signismotis, cum agmen segniter incederet, dux praegressus in promunturio quodam consistere iussis militibus Italiam ostendit subiectosque Alpinis 15 montibus Circumpadanos campos, moeniaque eos tum transcen-dere non Italiae modo sed etiam urbis llomae: cetera plana, proclivia fore: uno alterove proelio arcem et caput Italiae in manu ac potestate habituros. Sed iter, quod inde faciendum erat, multo quam in ascensu fuerat, difficilius fuit. Omnis enim 20 ferme via praeceps, angusta, lubrica; alii super alios, iumenta in homines occiderunt; vix milites manibus retinentes virgulta ac stirpes eminentes se demittere poterant; viae hie illicinsupe-rabiles propter nives duras et accumulatas, aut fluentes et liquescentes. Tandem nequiquam iumentis atque hominibus 25 fatigatis multisque milibus amissis castra in iugo posita, saxa ignibus atque infuso aceto putrefacta et caesa, clivi molliti, quibus iumenta et elephanti deduci possent, et quadriduo via per rupem munita est.

Sic Hannibal patefactis Pyrenaei et Alpium iugis in Italiam 30 descendit. Publium Scipionem apud Ticlnum amnem, Sem-pronium Longum apud Trebïam (218), Flaminium apud Tra-simënum (217) prottigavit.

Ad Trasimënum quidem antequam pugnaretur, Flaminius consul neglexisse fertur signa rerura futurarum magna cum 35 clade rei publicae. Qui exercitu lustrato cum Arretium versus castra movisset et contra Hannibalem legiones duceret, et ipse et èquus eius ante signum lovis Statoris sine causa repente concidit, nee earn rem habuit religioni. Idem cum auspicia

29. Hannibal trok zoer waarschijnlijk over de groep van den kleinen St. Bernard of over den Mont Cenis. 30. Ticinus, in Boven-Italië, stroomt bij Pavia in de Po; Trebia, aan de rechterzijde van de Po, ontspringt in de Apennijnen. Lacus Trasimenus, in het O. van Etrurië, heet thans Lago di Perugia. 35. Arretium, een van de belangrijkste der twaalf Etrurische steden, was vooral om haar wapensmederijen en pottebakkerijen beroemd.

46

haberet, pullarius diem proelii committeiidi differebat. Tum Flaminius ex eo quaesivit, si ne postea quidem pulli pasce-rentur, quid faciendum censeret. Quum ille quiescendum re-spondisset, Flaminius „Praeclara vero auspicia, si esurientibus 5 pullis res geri poterit, saturis nihil geretur.quot; Itaque signa con-velli et se sequi iussit. Quo tempore cum signifer primi mani-puli signum non posset loco movere nee quicquam proficeretur, plures cum accederent, Flaminius re nuntiata suo more neglexit; itaque tribus horis concisus exercitus atque ipse interfeetus 10 est. Magnum est illud etiam, quod addidit Caelius, eo tempore ipso, cum hoc calamitosum fieret proelium, tantos terrae motus tota Italia factos esse, ut multa oppida corruerint, multis locis terrae desederint fluminaque in contrarias partes fluxerint atque amnes mare influxerit. Sed tantus fuit ardor 15 animorum, adeo intentus pugnae animus, ut eum motum terrae nemo pugnantium senserit.

(217). Adversus hostem totiens victorem missus Q. Fabius dictator Hannibalis impetum mora fregit; namque priorum ducum cladibus edoctus belli rationem mutare et adversus 20 Hannibalem, successibus proeliorum insolentem, recedere ab ancipiti discrimine et tueri tantummodo Italiam constituit, Cunctatorisque nomen et per hoc summi ducis meruit. Per loca alta agmen ducebat modico ab hoste intervallo, ut neque omitteret cum neque cum eo congrederetur; castris, nisi quan-25 tum necessitas cogeret, miles tenebatur. Dux neque occasioni rei bene gerendae deerat, si qua ab hoste daretur, neque ullam ipse hosti dabat. Itaque cum ex levibus proeliis superior disce-deret, militem minus iam coepit aut virtutis suae aut fortunae poenitere.

30 His artibus cum Hannibalem Fabius in agro Falerno locorum angustiis clausisset, ille sine ullo exercitus detrimente se expe-divit. Namque arida sarmenta in boum cornibus deligata prin-cipio noctis incendi bovesque ad montes, quos Eomani inse-derant, agi iussit. Qui cum accensis cornibus per montes, per 35 silvas hue illuc discurrerent, Romani miraculo attoniti consti-terunt; ipse Fabius, insidias esse ratus, militem extra vallum egredi vetuit. Interea Hannibal ex angustiis evasit.

Dein Hannibal, ut Fabio apud suos conflaret invidiam, agrum eius, omnibus circa vastatis, intactum reliquit. At Fabius 40 misso liomam Quinto Alio inviolatum ab hoste agrum vendidit eiusque pretio captives Romanos redemit.

10. C. Caelius Antipater beschreef omstreeks 100 v. C. de geschiedenis van Rome, van de Punische oorlogen tot op zijn tijd. Wij vinden nog slechts sporen van dit werk bij andere Romeinsche geschiedschrijvers. 30. Zie blz. 30 r. 11.

47

Haud grata tarnen Romania erat Fabii cunctatio: eumque pro cauto timidum, pro cunctatore segnem vocitabant. Auge-bat invidiam Minucius, magister equitum, dictatorem crimi-nando: ilium in ducendo bello sedulo tempus terere, quo 5 diutius in magistratu esset solusque et Romae et in exercitu imperium haberet. His sermonibus accensa plebs dictatori ma-gistrum equitum imperio aequavit. liane iniuriam aequo animo tulit Fabius exercitumque suum cum Minucio divisit. Cum autem Minucius temere proelium commisisset, ei periclitanti auxilio 10 venit Fabius. Cuius subito adventu repressus Hannibal receptui cecinit, palam confessus, ab se Minucium, se a Fabio victum esse; redeuntemque ex acie dixisse Poenum ferunt, tandem eam nubem, quae sedere in iugis montium solita sit, cum procella imbrem dedisse. Minucius autem periculo liberatus 15 castra eum Fabio iunxit et patrem eum appellavit idemque facere milites iussit.

(209). Postea autem Hannibal Tarento per proditionem potitus est. Hanc urbem ut Poenis traderent, tredecim fere nobiles iuvenes Tarentlni coniuraverant. Hi nocte per speciem venandi 20 urbe egressi ad Hannibalem, qui haud proeul castra habebat, venerunt. Cui cum, quid pararent, exposuisset, collaudavit eos Hannibal monuitque, ut redeuntes pecora Carthaginiensium, quae pastum propulsa essent, ad urbem agerent et veluti prae-dam ex hoste factam aut praefecto aut custodibus portarum 25 donarent. Id iterum ac saepius ab iis factum, eoque consue-tudinis adducta res est, ut, quocumque noctis tempore sibilo dedissent signum, porta urbis aperiretur. Tum Hannibal eos nocte media cum decern milibus hominum delectorum secutus est. Ubi portae appropinquarunt, nota iuvenum vox et fami-30 liare signum vigilem excitavit. Duo primi inferebant aprum vasti corporis. Vigil incautus, dum beluae magnitudinem mi-ratur, venabulo occisus est. Ingressi proditores ceteros vigiles sopltos obtruncant. Tum Hannibal cum suo agmine ingreditur; Romani passim trucidantur. Livius Salinator, Romanorum 35 praefectus, cum iis, qui caedi superfuerunt, in arcem confugit.

Profectus igitur Fabius ad recipiendum Tarentum urbem obsidione cinxit. Leve dictu momentum ad rem ingentem perficiendam eum adiavit. Praefectus praesidii Tarentini deper-ibat amore mulierculae, cuius frater in exercitu Fabii erat. 40 Miles iussus a Fabio pro perfuga Tarentum transiit ac per sororem praefectum ad tradendam urbem perpulit. Fabius vigilia prima accessit ad eam partem muri, quam praefectus custo-

41. De vigiliae werden gerekend van des avonds zes uur tot zes uur in den ochtend, elke van drie uren.

48

diebat. Adiuvantibus recipientibusque eius militibus Romani in urbem transcenderunt. Inde, proxima porta refracta, Fabius cum exercitu intravit. Hannibal nuntiata Tarenti oppugnatione cum ad opem ferendam festlnans captam urbem esse audisset: 5 „Et Romani,quot; inquit, „suum Hannibalem habont: eadem, qua ceperamus, arte Tarentum amisimus.quot;

Cum postea Livius Salinator coram Fabio gloriaretur, quod arcem Tarentinam retinuisset, dixissetque eum sua opera Tarentum recepisse: „Certe,quot; inquit Fabius ridens, „nam nisi tu 10 amisisses, ego nunquam reeepissem.quot;

Q. Fabius iam senex filio suo consuli legatus fuit; cumque in eius castra veniret, filius obviam patri progressus est, duo-decim lietoribus pro more antecedentibus. Bquo vehebatur senex neque appropinquante consule descendit. lam ex lietoribus 15 undecim verecundia paternae maiestatis taciti praeterierant. Quod cum consul animadvertisset, proximum lictorem iussit inclamare Fabio patri, ut ex equo descenderet. Pater tum desiliens: „Non ego, fili,quot; inquit, „tuura imperium contempsi, sed experiri volui, num scires consulem te esse.quot; Ad summam 20 senectutem vixit Fabius Maximus, dignus tanto cognomine. Cautior quam promptior habitus est, sed insita eius ingenio prudentia ei bello, quod tum gerebatur, proprie apta erat. Nemini dubium est, quin rem Romanam cunctando restituerit. Ut Scipio pugnando, ita hic non dimicando maxime civitati 25 Romanae succurrisse visus est. Alter enim celeritate sua Car-thaginem oppressit, alter cunctatione id egit, ne Roma opprimi posset.

XXXVIII. L. AEMILITJS PAULLUS ET C. TEItESTIÜS VARRO.

(216). Hannibal in Apuliatn pervenerat. Adversus eum Roma profecti sunt duo consules, Paullus Aemilius et Terentius 30 Varro. Paullo Fabii cunctatio magis placebat; Varro autem, ferox et temerarius, acriora sequebatur consilia. Ambo consules ad vicum, qui Cannae appellabatur, castra communiverunt. Ibi deinde Varro invito collega aciem instruxit et signum pugnae dedit. Hannibal autem ita eonstituerat aciem, ut Ro-35 manis et solis radii et ventus ab oriente pulverem adflans adversi essent. Victus caesusque est Romanus exercitus; nus-quam graviore vulnere adflicta est respublica. L. Paullus Aemilius telis obrutus cecidit: quem cum media in pugna sedentem

13. De lictoren gingen den magistraat in een lange rij vooraf; de naaste aan den magistraat was de proximus lictor, tevens de eerste in rang.

49

in saxo oppletura cruore conspexisset quidam tribunus militura: „Capequot; inquit „hunc equum et fuge, L. Aemili. Etiam sine tua morte lacrimarum satis luctusque est.quot; Ad ea consul: „Tu quidem maete virtute esto! Sed cave, exiguum tempus e ma-5 nibus hostium evadendi perdas! Abi nuntia patribus, ut urbera rauniant ac prius quam hostis victor adveniat praesidiis firment. Me in hac strage militum meorum patëre exspirare.quot; Alter consul cum paucis equitibus Venusiam perfugit. Consulares aut praetorii oceiderunt viginti, senatores capti aut occisi triginta, 10 nobiles viri trecenti, militum quadraginta milia, equitum tria milia et quingenti. Hannibal in testimonium victoriae suae tres modios aureorum anulorum Carthaginem misit, quos de manibus equitum Eomanorurn et senatorum detraxerat.

Hannibal victori cum ceteri gratularentur suaderentque, ut 15 quietem iam sumeret et fessis militibus daret, unus ex eius praefectis, Maharbal, minime cessandum ratus, Hannibalem hortabatur, ut statim Romam pergeret, die quinto victor in Capitolio epulaturus. Cumque Hannibal illud non probasset, Maharbal: „Non omnia nimirum,quot; inquit, „eidein dii dedere. 20 Vincere scis, Hannibal; victoria uti nescis.quot; Mora huius diei satis creditur saluti fuisse urbi et imperio. Hannibal cum victoria posset uti, frui maluit, relictaque Roma in Campaniam divertit, cuius deliciis mox exercitus ardor elanguit: adeo ut vere dictum sit, Capuam Hannibali Cannas fuisse. 25 Nun quam tantum pavoris Romae fuit, quantum ubi acceptae cladis nuntius advenit. Neque tamen ulla pacis mentio facta est; quin etiam animo civitas adeo magno fuit, ut Varroni ex tanta clade redeunti obviam irent et gratias agerent, quod de republica non desperasset: qui, si Poenorum dux fuisset, teme-30 ritatis poenas omni supplicio dedisset. Non autem vitae cupi-ditate, sed reipublicae amore se superfuisse, reliquo aetatis suae tempore approbavit. Nam et barbam capillumque submisit, et postea nunquam recubans cibum cepit; honoribus quoque, cum ei deferrentur a populo, renuntiavit dicens, felicioribus 35 magistratibus reipublicae opus esse. Dum igitur Hannibal segniter et otiose agebat, Romani interim respirare coeperunt. Arma non erant; detracta sunt templis vetera hostium spolia. Deerat inventus; servi manumissi et armati sunt. Egebat aera-rium; opes suas libens senatus in medium protulit, nec praeter 40 quod in bullis singulisque anulis erat, quicquam sibi auri

8. Venusia is vooral als de geboorteplaats van den dichter Horatius beroemd (65—8). 32. Den baard te laten groeien was in Rome de gewoonte tot 300 v. C., toen de eerste barbiers in Rome kwamen. Sedert dien tijd bleef het laten groeien van haar en baard slechts als teeken van rouw in zwang.

haliïerstadt , Lhomond, 2e druk. 4

50

reliquerunt. Patrum exemplum secuti sunt equites imitataeque equites omnes tribus. Denique vix suffecere tabulae, dx scri-barum manus, cum omnes privatae opes in publicum deferrentur.

Cum Hannibal redimendi sui copiam captivis Romanis fecis-5 set. decem ex ipsis Romam ea de re missi sunt; nee pignus aliud fidei ab iis postulatum est, quam ut iurarent, se, si non impetrassent, in castra esse redituros. Eos senatus non redi-mendos censuit responditque, eos cives non esse necessarios, qui, cum armati essent, capi potuissent. Unus ex iis legatis 10 e castris Poenorum egressus, veluti aliquid oblltus, paulo post in castra erat regressus, deinde comités ante noctem adsecutus erat. Is ergo, re non impetrata, domum abiit. Reditu enim in castra se liberatum esse iureirando interpretabatur. Quod ubi innotuit, iussit senatus illum comprehendi et vinctum duci 15 ad Hannibalem. Ea res Hannibalis audaciam maxime fregit, quod senatus populusque Roman us rebus adflictis tam excelso esset animo.

XXXIX. M. CLAUDIUS MARCELLUS.

(215). M. Claudius Marcellus praetor Hannibalem vinei posse primus docuit. Cum enim ad Nolam Hannibal accessisset spe 20 urbis per proditionem recipiendae, Marcellus instructa ante urbis portam acie cum eo conflixit et Poenos fudit. Pulsas Hannibal exercitum ad Casillnum, parvam Campaniae urbem, duxit. In ea quamquam parvum erat praesidium, tamen penuria frumenti efficiebat, ut nimium hominum esse videretur. Han-25 nibal primo cives verbis benignis ad portas aperiendas coepit pellicere; deinde cum in Romanorum fide perstarent, accedit ad urbem, moliri portas et claustra refringere parat. ïum ex urbe ingenti cum tumultu duae cohortes ad id ipsum intus instructae erumpunt stragemque Poenorum faciunt et Hanni-30 balem repellunt. Hieras deinde cum ingrueret, Hannibal relicto circa Casilinum praesidio, ne omissa res videretur, in hiberna

18. Praetor (prae-ire) volgde in rang op de consules en kon dezen soms vervangen; zijne taak was voornamelijk de rechtspleging. De praetor urbanus had de iurisdictio inter cives, en werd ter zijde gestaan door den praetor qui inter peregrines lus dicit. De praetor in de provincie had zes, die te Rome twee lictoren en de fasces; verder de sella curulis en de praetexta. 19. Nola, een belangrijke stad in Campanië, was dooide Ausonii gesticht. Hier stierf Augustus in 14 na C. 22. Casilinum ligt aan den Volturnus, de grootste rivier in Campanië. Zij ontspringt op de Apennijnen en stroomt in de Tyrrhesnsche zee uit. 28. De cchors, het tiende deel van een Romeinsch legioen, had drie manipuli of zes centuriën.

51

Capuam concessit partemque maiorem hiemis exercitum in tectis habuit.

Mitescente iam hieme Hannibal Casilinum rediit, ubi, quam-quam ab oppugnatione cessatum erat, obsidio tamen continua 5 oppidanos praesidiumque ad ultimum inopiae adduxerat. Mar-cellum cupientem obsessis ferre auxilium Volturnus amnis infiatus aquis tenebat; Gracchus, qui cum equitatu Romano baud procul castra babebat, f'arre ex agris undique convecto cum complura dolia complesset, nuntium ad magistratum 10 Casilinum misit, ut exciperent dolia, quae amnis deferret. Insequenti nocte dolia secundo missa amni defluxerunt; aequa-literque inter omnes frumentum divisum. Id postero quoque die ac tertio factum est. Nocte et mittebantur et perveniebant; eo custodias bostium fallebant. Re vero detecta cum Hannibal 15 catena per medium flumen obiecta intercepisset dolia, nuces sparsere Romani: quae cum aqua ferente ad oppidum deflue-rent, cratibus ab oppidanis excipiebantur eorumque inopiam sublevabant. Postremo ad id ventum est inopiae, ut Casilinates lora detractasque scutis pelles, quas fervida mollissent aqua, 20 mandere conarentur nec muribus aliove animali abstinerent. Ex iis quidam murem captum ducentis potius denariis vendere quam ipse leniendae famis gratia consumere maluit. Sed deo-rum providentia et venditori et emptori. quem uterque mere-batur, exitum attribuit. Avaro enim fame consumpto sua 25 pecunia frui non licuit; emptor vero cibo comparato vixit. Tandem omne berbarum radicumque genus infimis aggeribus muri eruerunt et, cum bostes locum obarassent, raporum semen iniecerunt, ut Hannibal exclamaret: „Eone usque, dum ea nascantur, ad Casilinum sessurus sum?quot; Et qui nullam antea 30 pactionem auribus admiserat, tum demum aequas deditionis condiciones non repudiavit.

(212). Postea cum Sicilia a Romanis ad Poenos defecisset, Marcellus consul creatus Syracusas, urbem Siciliae nobilissi-mam, oppugnavit. Diuturna fuit obsidio, neque urbem, nisi 35 post tres annos, cepit Marcellus. Rem confeeisset celerius, nisi unus homo ea tempestate Syracusis fuisset, Archimedes,

21. Denarius, een zilveren munt — 10 asses ~ 4 sestertii; de sestertius bedroeg ongeveer negen centen ; het teeken op den denarius was X. 36. Archimedes, in 287 v. C. te Syrakuse geboren, was een der grootste meet- en werktuigkundigen van de oudheid. Men schrijft hem de vinding toe van het soortelijk gewicht, van de verhouding tussehen de middellijn en den omtrek in een cirkelvak, tussehen den inhoud van een bol en van den cilinder, van hot katrol, van de schroef zonder einde e. a. Do schroef van Archimedes is, evenals vele belangrijke leerstukken in genoemde vakken, naar hem genoemd.

4*

52

admirabili ingenio praeditus, qui raultis machïnis inventis opera Romanorum disturbabat. Captis Syracusis Marcellus eximia hominis pmdentia delectatus, ut eapiti illius parceretur , edixit. Archimedes, duin in pulvere quasdam formas describit 5 attentius, patriam suam captain esse non senserat, et militi, qui praedandi causa in domum eius irruperat, strictoque super caput gladio interrogabat, quisnam esset, propter nimiam cupi-ditatem illud investigandi, quod requirebat, nomen suum non indicavit: „Noliquot; inquit „obsecro, circulos ineos turbare.quot; 10 Itaque a milite obtruncatus est. Eius mortem aegre tulit Marcellus sepulturaeque curam habuit.

Marcellus recepta Sicilia cum ad urbem venisset, postulavit, ut sibi triumphanti Romam inire liceret. Id non impetravit, sed tantum ut ovans ingrederetur. Pridie, quam urbem iniret, 15 iniussu senatus in monte Albano triumphavit; inde ovans multam prae se praedam in urbem intulit. Cum simulacro cap-tarum Syracusarum praelata sunt multa urbis ornamenta nobi-liaque signa, quibus Syracusae ornatae fuerant. Quae omnia ad aedem Honoris atque Virtutis contulit; nihil in suis aedibus, 20 nihil in hortis posuit. Cumque de Marcello consulatum tuac gerente Siculi questum llotnam venissent, ultro de illis in senatum admittendis rettulit querentesque de se patienter susti-nuit. Improbatis a patribus querelis eorum clementer excepit orantes, ut ab eo in clientelam reciperentur; nullas adversus 25 illos inimicitias exercuit et per reliquam vitam illis bene facere non destitit.

Insequenti anno iterum adversus Hannibalem missus esi;. Tumulus erat inter Punica et Romana castra, quem occupars Marcellus cupiebat. Sed cum prius ipse locum exploraturus 30 cum paucis equitibus eo profectus esset, in insidias ab Hanni-bale locatas delapsus lancea transfixus occubuit. Inventum Marcelli corpus Hannibal magniflce sepeliri iussit.

14. De ovatio werd toegestaan, indien niet alle vereischten tot het houden van een triumphus aanwezig waren. De veldheer ging dan te voet of reed, was gekleed inde toga praetexta en droeg een mirtekrans. Hij offerde slechts een ovis, de triumphator een stier. Verg. hladz. 89. Weigerde de senaat het verzoek van den Imperator om een triumphus temogen houden, dan hield deze wel eens eigenmachtig een triumphus op den Mons Alba-nus, ten Z.O. van Rome. Op den top van dezen berg stond de tempel van luppiter Latiaris; het bondafeest der Latijnen (feriae Latinae) werd jaarlijks daar gevierd. 19. Virtus beteekent in deze verbinding, evenals op vele plaatsen, krijgsmansdeugd, moed. De tempel was door Marcellus gebouwd vóór de Porta Collina, ter vervulling eener gelofte in den slag bij Clastidium aan de Po, in 222 v. C. Toen echter de Pontifices niet konden goedkeuren, dat twee godheden in een tempel vereenigd werden, werd naast den eersten een tweede gebouwd.

53

XL. C. CLAUDIUS NERO ET JI. LIVIUS SALISATOR.

(207). Hasdrübal, frater Hannibalis, ex Hispania profectus ingentibus copiis in Italiam contendit. Actum erat procul dubio de imperio Romano, si vir ille se cum fratre iunxisset Itaque Roma profecti sunt duo consules, C. Claudius Nero et 5 M. Livius Salinutor: hie in Galliam Cisalpinam , ut Hasdrubali ab Alpibus descendenti oecurreret; ille in Apuliam, ut Hanni-bali se opponeret. Erant Livio cum Nerone veteres inimicitiae: tarnen ubi Nero collega ei datus est, iniuriae, quam gravissi-mam acceperat, oblitus amicitiam cum eo iunxit, ne propter 10 privatam discordiam respublica male administraretur. Ea gra-tiae reconciliatione laetus senatus digredientes in provinciam consules prosecutus est. Erat autem inter hos sic compositum, ut uterque in sua provincia hostem contineret neque coniungi eius vires pateretur.

15 Inter haec Hasdrubal Italiam ingressus quattuor equites cum litteris ad Hannibalem misit: qui capti ad Neronem sunt per-ducti. Consul cognito HasdrubSlis consilio audere aliquid im-provisum decrevit et cum cuperet Hasdrubalem copiasque eius, antequam Hannibali fratri iungerentur, occidi idcircoque festi-20 naret se Livio Salinatori collegae suo adiungere, neque tamen discessum suum ab Hannibale, cui oppositus erat, sentiri vellet, decern milia fortissimorum militum delegit praecepitque legatis, quos relinquebat, ut eaedem stationes vigiliaeque agorentur, totidem ignes arderent, eademque facies castrorum servaretur, 25 ne quid Hannibal suspicatus auderet adversus paucitatem relic-torum. Itaque cum delectis copiis profectus est nocte et inscio Hannibale paene totam Italiam emensus sex dierum spatio ad castra Livii pervenit: amboque coniunctis viribus Hasdrubalem apud Senam oppidum et flumen Metaurum vicerunt. Quin-30 quaginta sex milia hostium occisa: capta quinque milia et quadringenti. Ipse Hasdrubal, ne tantae cladi superesset, con-citato equo se in cohortem Romanam immisit ibique, ut patre Hamilcare et Hannibale fratre dignum erat, pugnans cecidit. Nero autem ea nocte, quae pugnam secuta est, pari celeritate, 35 qua venerat, in castra sua rediit, antequam Hannilial eum diseessisse sensisset. Caput Hasdrubalis, quod servatum cum

5. Een belasting op het zout, door JI. Livius als censor ingevoerd, gaf aanleiding tot zijn bjjnaam Salinator. — Gallia Cisalpina, door de Po in Cispadana en Transpadana gedeeld, wordt door de rivier de Kubico van Midden-Italië gescheiden. 29. Sena Gallica, thans Sinigaglia, werd het gebied der Gallische Senones, aan de Sena, genoemd.

51-

ciira attulerat, proici ante hostium stationes iussit. Posthaec Hannibal diffidere de belli eoepit eventu. Viso enini fratris occisi capita agnoscere se fortunam Carthaginis dixisse fertur.

XLI. P. CORNELIUS SCIPIO AFRICANUS.

(218). P. Cornelius Scipio nondum annos pueritiae egressus 5 patrem singulari virtute servavit. Qui cum pugna apud Ticinum contra Hannibalem comraissa graviter vulneratus in hostium manus iamiam venturus esset, filius interiecto corpore Poenis irruentibus se opposuit et patrem periculo liberavit. Quae pietas Scipioni postea aedilitatem petenti favorem populi conciliavit. 10 Cura enim obsisterent tribuni plebis, negantes rationem eius esse habendam, quod nondum ad petendum legitima aetas esset: „Si me,quot; inquit Scipio, „omnes Quirltes aedilem facere volunt, satis annorum habeo.quot; Tanto inde favore ad suffragium ferendum itum est, ut tribuni incepto destiterint.

15 Post cladem Cannensem Romani exercitus reliquiae Canusium perfugerant; cumque ibi tribuni militum quattuor essent, tarnen omnium consensu ad Publium Scipionem, admodum adule-scentem, summa imperii delata est. Quibus consultantibus nun-tiat P. Furius Philus, consularis viri filius, nobiles quosdam 20 iuvenes desperatis rebus consilium de Italia deserenda inire. Statim in hospitium L. Caecilii Metelli, qui eorum erat princeps, se contulit Scipio; et cum concilium ibi iuvenum, de quibus allatum erat, invenisset, stricto super capita consultantium gladio: „luratequot; inquit „vos neque ipsos rempublicam populi 25 Romani deserturos, neque alium civem Romanum deserere passuros: qui non iuraverit, in se hunc gladium strictum esse sciat.quot; Haud secus pavidi, quam si victorem Hannibalem cerne-rent, iurant omnes custodiendosque semet ipsos Scipioni tradunt.

Cum Romani duas clades in Hispania accepissent duoque

9. Aedilitas was het ambt der aediles plebis (of curules, indien zij uit de patriciërs gekozen waren), belast met het toezicht op alle gebouwen (aedes), pleinen en straten van Rome, de zorg voor het vrije verkeer op de markt, voor de openbare orde, de goede zeden en de voorbereid'ng der openbare spelen. De legitima aetas voor den aedilis was die van zevenendertig jaar. 12. Quirites, een woord van onzekeren oorsprong, duidde eigenlijk de Sabijnen aan, vervolgens de Romeinen, als burgers; zoodat voor krijgslieden die benaming zelfs beleedigend was. Dikwijls gebruikten redenaars en geschiedschrijvers de uitdrukking Populus Roma-nus Quiritium of Populus Romanus Quirites. 15. Canusium in Apulia, nabij Cannae aan den Aufïdus.

55

ibi summi iraperatores intra dies triginta cecidissent, placuit exercitum augeri eoque proconsulem mitti; sed quamquam quem mitterent non satis constabat, tamen diem coraitiis consules edixerunt. Primo populus exspectabat, ut, qui se tante dignos 5 imperio crederent, nomina profit'erentur; sed nemo audebat illud imperium suscipere. Maesta itaque civitas ac prope inops eonsilii comitiorum die in campum descendit, cum subito P. Cornelius Scipio, quattuor et viginti ferme annos natus, pro-fessus se petere, in superiore, unde conspici posset, loco con-10 stitit. In quem postquam omnium ora conversa sunt, ad unum omnes Scipionem in Hispania proconsulem esse iusserunt. At ut iam animorum impetus resedit, populum Romanum coepit facti poenitere: aetati Scipionis maxime diffidebat. Quod ubi animadvertit Scipio, advocata contione ita de aetate sua et de 15 bello, quod gerendum esset, magno elatoquo animo disseruit, ut homines cura liberaret speque certissima impleret.

Profectus igitur in Hispaniara Scipio Carthaginem Novam, quo die venit, expugnavit. Eo congestae erant omnes paene A.fricae et Hispaniae opes, ibi arma, ibi pecunia, ibi totius 20 Hispaniae obsides erant; quibus omnibus potitus est Scipio. Inter captivos ad eum adducta est eximiae formae adulta virgo. Quam ubi comperit illustri loco inter Celtibëros natam prin-cipique eius gentis adulescenti Aluccio desponsam esse, arces-sitis parentibus et sponso earn reddidit. Parentes virginis, qui 25 ad eam redimendam satis magnum auri pondus attulerant, Scipionem orabant, ut id ab se donum acciperet. Scipio aurum ante pedes poni iussit vocatoque ad se virginis sponso: „Super dotem,quot; inquit, „quam accepturus a socero es, haec tibi a me dotalia dona accedentquot; aurumque tollere ac sibi habere 30 iussit. Ille domum revertit et ad referendam Scipioni gratiarn Celtiberos Romanis conciliavit.

Deinde Scipio Hasdrubalem victum ex . Hispania expulit.

1. Die Imperatores waren P. Scipio, de vader van P. Scipio Africanus en Cn. Scipio. 2. Proconsul was de raagistratus, die in de plaats van een consul met het volledig gezag van dezen een provincia bestuurde. Zoo had Hispania gewoonlijk proconsules. Zij werden uit de oud-consuls, praetoron, of ook wel uit privati gekozen. 3. Comitia is de naam der op het comitium (blzz. 4 en 15) of op don campus Martius gehouden volksvergadering, waarin overheidspersonen gekozen werden of over wetsvoorstellen gestemd werd. 17. Carthago Nova in Hispania Tarra-conensi aan de Middellandsehe zee (thans Carthagena), door Hasdrubal in 227 v. C. gebouwd, had zilvermijnen in de buurt, een goede haven en veel handel. De volledige naam is: Colonia Victrix lulia Nova Carthago. 22. Celtibëri waren een volk in het N.O. en midden van Spanje, waarin zich Celti, later bijgekomen stammen, met de inboorlingen, Ibëri, hadden vereenigd.

56

Castris hostium potitus omnem praedam militibus concessit, captivos Hispanos sine pretio domum dimisit. Inter Afros vero, quos vendi iussit, erat puer adultus regii generis, forma insigni: quern cum percontaretur Scipio, quis et euias esset et cur id 5 aetatis in castris fuisset: „Nuimda sum,quot; inquit puer, „Massl-vam populares vocant: orbus a patre relictus, apud maternum avum, Numidarum regem, educatus sum. Cum avunculo Ma-sinissa, qui nuper subsidie Cathaginiensibus venit, in Hispa-niam traieci; prohibitus propter aetatem a Masinissa nunquam 10 ante proelium inii. Eo die, quo pugnatum est cum Romanis, inscio avunculo clam armis equoque sumpto in aciem exii: ibi prolapso equo captus sum a Romanis.quot; Scipio eum inter-rogat, velletne ad avunculum reverti? Cum effusis gaudio lacrirais id vero se cupere puer diceret, tum Scipio puero 15 anulum aureum equumque ornatum donat datisque, qui tuto deducerent, equitibus dimisit.

Cum P. Cornelius Scipio se erga Hispanos clementer gessisset, circumfusa multitudo eum regem ingenti consensu appellavit; at Scipio silentio per praeconem facto: „Nomen 20 imperatoris,quot; inquit, „quo me mei milites appellarunt, mihi maximum est: regium nomen, alibi magnum, Romae intole-rabile est. Si id in hominis ingenio amplissimum iudicatis, quod regale est, vobis licet existimare regalem in me esse animum; sed oro vos, ut a regis appellatione abstineatis.quot; 25 Sensere etiam barbari magnitudinera animi, qua Scipio id aspernabatur, quod ceteri mortales admirantur et concupiscunv..

Scipio recepta Hispania cum iam bellum in ipsam Africam transferre meditaretur, conciliandos prius regum et gentium animos existimavit. Syphacem, Maurorum regem, opulentis-30 simum totius Africae regem , quem magno usui sibi fore spera-ret, primum tentare statuit. Itaque legatum cum donis ad eum misit C. Laelium, quocum intima familiaritate vivebat. Syphax amicitiam se Romanorum accipere adnuit, sed fidem nee dare nee accipere, nisi cum ipso coram duce Romano, 35 voluit. Scipio igitur in Afrieam traiecit. Forte ita incidit, ut eo ipse tempore Hasdrubal pulsus Hispania ad eundem por-tum appelleret, Syphacis amicitiam pariter petiturus. Uterque a rege in hospitium invitatus. Cenatum simul apud regem est et eodem etiam lecto Scipio atque Hasdrubal accubuerunt. 40 Tanta autem inerat comitas Scipioni, ut non Syphacem modo,

7. Numidia, een koningrijk aan de kust der Middellandsche zee, thans Algiers, was door Mauretania ten W. en het gebied van Carthago ten O. begrensd. 29. De Mauri bewoonden het tegenwoordige Fez en Marokko, Mauretania geheeten.

57

sed hostem etiam infestissimum Hasdrubalem sibi conciliaret. Scipio foedere ictoc um Syphace in Hispaniam ad exercitum rediit.

Masinissa quoque amicitiam cum Scipione iungere iam dudum cupiebat. Quare ad eum tres Numidaruin principes misit ad 5 tempus locumque colloquio statuondura. Duos pro obsidibus retineri a Scipione iubet; remisso tertio, qui Masinissara ad locum constitutum adduceret, Scipio et Misinissa cum paucis in colloquium venerunt. Ceperat iam ante Numidam ex fama rerum gestarum admiratio viri, sed maior praesentis veneratio 10 cepit: erat enim in vultu maiestas summa; accedebat promissa caesaries habitusque corporis, non cultus munditiis, sed virilis vere ac militaris, et fiorens iuventa. Prope attonitus ipso con-gressu Numida gratias de filio fratris remisso agit: ex eo tempore adfirmat eam se quaesisse occasionem, quam tandem 15 oblatam non omiserit; cupere se illi et populo Romano operam navare, ita, ut nemo externus raagis adiuverit rem Romanam. Laetus eum Scipio audivit atque in societatem recepit.

Scipio deinde Romam rediit et ante annos consul factus est. Sicilia ei provincia decreta est permissumque, ut in African) 20 inde traiceret. Qui cum vellet ex fortissimis peditibus Romanis trecentorum equitum numerum complere, nee posset illos subito armis et equis instruere, id prudenti consilio perfecit. Namque ex omni Sicilia trecentos iuvenes nobilissimos et ditissimos, qui equis militarent et secum in Africam traicerent, legit 25 diemque iis edixit, qua equis armisque instructi atque ornati adessent. Gravis ea militia, proeul domo, terra inarique multos labores, magna pericula allatura videbatur; neque ipsos raodo, sed parentes cognatosque eorum ea cura angebat. Ubi dies, quae dicta erat, advenit, arma equosque ostenderunt, sed 30 omnes fere longinquum et grave bellum horrere apparebat. Tune Scipio militiam iis se remissurum ait, si arma et equos militibus Romanis voluissent tradere. Laeti condicionem acce-perunt iuvenes Siculi. Ita Scipio sine publica impensa suos instruxit ornavitque equites.

35 Tune Scipio ex Sicilia in Africam vento secundo profectus est tanto mihtum ardore, ut non ad bellum duci viderentur, sed ad certa victoriae praemia. Celeriter naves e eonspectu Siciliae ablatae sunt conspeotaque brevi Africao litora. Scipio cum egrediens ad terram navi prolapsus esset et ob hoe atto-40 nitos milites cerneret, id quod trepidationem adferebat, in hortationem convertens: „Africam oppressi,quot; inquit „milites!quot; Expositis copiis in proximis tumulis castra metatus est. Ibi speculatores hostium in castris deprehensos et ad se perductos

18. Ante annos, omdat de gewone leeftijd drieënveertig jaar was.

58

nee supplioio adfeeit nee de eonsiliis ae viribus Poenorara pereontatus est, sed eirea omnes Romani exereitus manipulos curavit dedueendos; dein interrogates, num ea satis consideras-sent, quae speeulari erant iussi, prandio dato incol unies dimisit.

5 Scipioni in Africam advenienti Masinissa se eoniunxit eum parva equitum turma. Syphax vero a Romanis ad Poenos defeeerat. Hasdrubal, Poenorum dux, Syphaxque Scipioni se opposuerunt; qui utriusque castra una noete perrupit et incen-dit. Syphax ipse captus et vivus ad Seipionem pertraetus est. 10 Syphaeem in castra adduei cum esset nuntiatum, omnis velut ad spectaeulum triumphi multitudo etfusa est: praecedebat ipse vinctus: sequebatur grex nobiliura Maurorum. Movebat omnes fortuna vin, cuius amieitiam olim Scipio petierat. Regem aliosque captivos Romam misit Scipio; Masinissam, qui egre-15 gie rem Romanam adiuverat, aurea corona donavit.

(202). Haec et aliae, quae sequebantur, clades Carthagi-niensibus tantum terroris intulerunt, ut Hannibalem ex Italia ad tuendam patriam revocarent. Frendens gemensque ae vix lacrimis temperans is dicitur legatorum verba audisse manda-20 tisque paruisse. Respexit saepe Italiae litora, semet accusans, quod non vietorera exercitum statim ab Cannensi pugna Romam duxisset. Zamam venerat Hannibal, quae urbs quinque dierum iter a Carthagine abest, et nuntium ad Seipionem misit, ut colloquendi secum potestatem faceret. Scipio cum 25 colloquium baud abnuisset, dies locusque constituitur. Itaque eongressi sunt duo clarissimi non suae modo aetatis sed omnis ante se memoriae. Steterunt aliquatndiu taciti mutuaque admi-ratione deflxi. Cum vero de condicionibus pacis inter eos non convenisset, ad suos se receperunt renuntiantes, armis decer-30 nendum esse. Commisso deinde proelio Hannibal vietus cum quattuor equitibus fugit. Ceterum constat, utrumque de altero confessum esse, nerf melius instrui aciem nee aerius potuisse pugnari. V

Cartbaginienses metu perculsi ad petendam paeem oratores 35 mittunt triginta civitatis principes. Qui ubi in castra Romana venerunt, veniam civitati petebant non culpam purgantes . sed initium culpae in Hannibalem transferentes. Victis leges imposuit Scipio. Legati, cum nullas eondiciones recusarent, Romam profecti sunt, ut, quae a Scipione pacta essent, ea

2. Manipulua is het dertigste gedeelte van een legioen, en telde in het eerst nauwlijks honderd, later tweehonderd man. Zie blz. 50 r. 28. 6. Turma, een eskadron of ruiterafdeeling van dertig man, was het tiende gedeelte eener ala. 22. Zama, in Numidië, Z.W. van Carthago, bijgenaamd Regia.

59

patrum ac populi auctoritate confirmarentur. Ita pace terra niarique parta Scipio exercitu in naves imposito Romam revertit. Ad quem advenientem eoncursus ingens factus est: effusa non ex urbibus modo, sed etiam ex agris multitude viam obsidebat.

5 Scipio inter gratulantium plausus triumphoque omnium claris-simo urbem est invectus primusque nomine victae a se gentis est nobilitatus Africanusque appellatus.

Ex his rebus gestis virum eum esse virtutis divinae vulgo creditum est. ld etiam dicere baud piget, quod scriptores de 10 eo litteris mandaverunt, Scipionem consuevisse, priusquam dilucesceret, in Capitolium ventitare ac iubere aperiri cellam lovis atque ibi solum diu demorari, quasi consultantem de republica cum love: aedituosque eius templi saepe esse miratos, quod eum id temporis in Capitolium ingredientem canes, 15 semper in alios saevientes, non latrarent. Has vulgi de Scipione opiniones confirmare atque approbare videbantur dicta factaque eius pleraque admiranda, ex quibus est unum huiuscemodi: adsidebat oppugnabatque oppidum in Hispania, situ moeni-busque ac defensoribus validum et munitum, re etiam cibaria 20 copiosum, neque ulla eius potiundi spes erat. Quodam die ius in castris sedens dicebat Scipio atque ex eo loco id oppidum proeul videbatur. Turn e militibus, qui in iure apud eum stabant, interrogavit quispiam ex more, in quem diem locum-que vades sisti iuberet. Et Scipio manum ad ipsam oppidi, 25 quod obsidebatur, arcem protendens: „Perendiequot; inquit „sese sistant illo in loco,quot; atque ita factum. Die tertia, in quam vades sisti iusserat, oppidum captum est. Eodem die in arce eius oppidi dixit.

Hannibal a Scipione victus suisque invisus, ad Antiöchum, 30 Syriae regetn, confugit eumque hostem Jiomanis fecit. Missi sunt Roma legati ad Antiöchum; in quibus erat Scipio Afri-canus: qui cum Hannibale Ephësi collocutus ab eo quaesivit, quem fuisse maximum imperatorem crederet. Respondit Hannibal Alexandrum, Macedönum regem, maximum sibi videri, 35 quod parva manu innumerabiles exercitus fudisset. Quaerenti deinde, quem secundum poneret: „Pyrrhum,quot; inquit, „quod

11. Cella is de kapel of het gedeelte van een tempel, waarin het beeld eener godheid stond. Zoo bevatte de Capitolijnsche tempel de cella lovis, Minervae et lunonis. 24. Vas is degeen, die zich voor de opkomst van den gedaagde borg stelt en desnoods zelf kan gedagvaard worden. 39. Antiöchus de derde, ook de groote genoemd, 224—187, was koning van Syrië, een landschap in Azië, begrensd door Cilicië, de Middel-landsohe zee, Arabië en den Euphraat, met de hoofdstad Antioehië aan den Orontes. 34. Macedonia lag tusschen Thessalië, Illyrië, Moesië en Thracië.

60

primus castra raetari docuit nemoque illo elegantius loca cepit et praesidia disposuit.quot; Sciscitanti denique quem tertium duceret, semet ipsum dixit. Turn ridens Scipio: „Quidnam tu diceres,quot; inquit, „si me vicisses? „Turn me vero,quot; respondit Hannibal, 5 „et ante Alexandrum et ante Pyrrhum et ante omnes alios imperatores posuissem.quot; Ita improviso adsentationis genere Sei-pionem e grege imperatorum velut inaestimabilem secernebat.

Scipio ipse fertur quondam dixisse, cum eum quidam parum pugnacem dicerent: „imperatorem me mater, non bellatorem 10 peperit.quot; Idem dicere solitus est, non solum dandam esse viam fugientibus, sed etiam muniendam.

Decreto adversus Antiocbum bello cum Syria provincia obvenisset Lucio Scipioni, quia parum in eo putabatur esse animi, parum roboris, senatus gerendi huius belli curam man-15 dari volebat collegae eius C. Laelio. Surgens tunc Scipio Afri-canus, frater maior Lucii Scipionis, illam familiae ignominiam deprecatus est: dixit in fratre suo summam esse virtutem, summum consilium seque ei legatum fore promisit. Quod cum ab eo esset dictum, nihil est de Lucii Scipionis provincia 25 commutatum: itaque frater natu maior minori legatus in Asiam profectus est et tamdiu eum consilio operaque adiuvit, donee triumphum ille et cognomen Asiatici peperisset.

Eodem bello filius Scipionis Africani captus est et ad Antiocbum deductus. Benigne et liberaliter adulescentem rex habuit, 30 quamquam ab eius patre turn maxime finibus imperii pellebatur. Cum deinde pacem Antioehus a Romanis peteret, legatus eius Publium Scipionem adiit eique flliuni sine pretio redditurum regem dixit, si per eum pacem impetrasset. Cui Scipio respondit: „Abi, nuntia regi, me pro tanto munere gratias agere; 35 sed nunc aliam gratiam non possum referre, quam ut ei sua-deam, ut bello absistat et pacis eondicionem nullam recuset.quot; Pax non convenit; tamen Antioehus Scipioni filium remisit tantique viri maiestatem venerari, quam dolorem suum ulcisci maluit.

40 Victo Antiocho cum praedae ratio a L. Scipione reposce-retur, Africanus prolatum ab eo librum, quo acceptae ei expensae summae continebantur et refelli inimicorum accusatio poterat, discerpsit, indignatus de ea re dubitari, quae sub ipso legato administrata esset. Quin etiam hunc in modum 45 verba fecit: „Non est, quod quaeratis, patres conscripti, num parvam pecuniam in aerarium rettulerim, qui antea illud Punico auro repleverim, neque mea innocentia potest in dubium vo-

12. De consuls konden om het ambtsgebied, dat zij zouden waar nemen, loten (sortiri) of een vergeiijk treffen (comparare).

61

cari. Cum Africam totam potestati vestrae subiecerim, nihil ex ea praeter cognomen rettuli. Non igitur me Punicae, non fratrem meum Asiaticae gazae avarum reddiderunt; sed uterque nostrum invidia quam pecunia est locupletior.quot; Tarn constan-5 tern defensionem Scipionis universus senatus comprobavit.

Deinde Scipioni Africano duo trihuni plebis diem dixerunt, quod praeda ex Antiocho capta aerarium fraudasset. Ubi causae dicendae dies venit, Seipio magna hominum frequentia in forum est deductus. lussus causam dicere rostra conscendit et corona 10 triumphali capiti suo imposita: „hoc ego diequot; inquit „Hanni-balem Poenum, imperio nostro inimicissimum, magno proelio vici in terra Africa pacemque nobis et victoriam peperi inspe-rabilem. Ne igitur simus adversus deos ingrati, sed censeo relinquamus nebulones hos eamusque nunc protinus in Capi-15 tolium lovi optimo maximo supplicatum.quot; A rostris in Capi-tolium ascendit; simul se universa contio ab accusatoribus avertit et secuta Scipionem est, nec quisquam praeter praeoo-nem, qui reum citabat, cum tribunis remansit. Celebratior is dies favore hominum fuit, quam quo triumphans de Syphace 20 rege et Carthaginiensibus urbem est ingressus. Inde, ne amplius tribuniciis iniuriis vexaretur, in Literninum concessit, ubi reliquam egit aetatem sine urbis desiderio.

(183). Cum in Liternina villa se contineret, complures praedonum duces ad eum videndum forte confluxerunt. Quos 25 cum ad vim faciendam venire existimasset, praesidium servorum in tecto collocavit aliaque parabat, quae ad eos repellendos opus erant. Quod ubi praedones animadverterunt, abiectis armis ianuae appropinquant et clara voce nuntiant Scipioni, se non vitae eius hostes, sed virtutis admiratores venisse, 30 conspectum tanti viri, quasi caeleste aliquod beneficium, expetentes; proinde ne gravaretur se spectandum praebere. Haec postquam audivit Scipio, fores reserari eosque introduci iussit. Illi postes ianuae tanquam religiosissimam aram venerati, cupide Scipionis dextram apprehenderunt ac diu deosculati 35 sunt; deinde positis ante vestibulum donis laeti, quod sibi, Scipionem ut viderent, contigisset, domum reverterunt. Paulo post mortuus est Scipio moriensque ab uxore petiit, ne corpus suum Romam referretur.

9. Rostra heette de vierkante gemetselde hoogte met trappen, waaraan de snebben van veroverde schepen tot versiering waren aangebracht, op de grensscheiding van het Comitium en het eigenlijk Forum (blz. 15). 10. Corona triumphalis is de lauwerkrans (blz. 39). 21. Literninum of villa Liternina, was een landgoed bij Liternum, een stad in Campanië, thans het dorp Patria.

62

XLII. T. QUINCTIÜS PLAMIN1NUS.

(197—196). T. Quinctius Flamininus consul missus est ad-versus Philippum, Macedonum regem, qui Hannibalem pecunia et copiis adiuverat Atheniensesque, populi Romani socios, armis lacessiverat. Contraxerant autem bellum cum Philippo 5 Athenienses haudquaquam digna causa. Acarnanes duo iuvenes non initiati templum Cerëris cum cetera turba ingressi sunt. Facile eos sermo prodidit, deductique ad antistïtes templi, cum palam asset eos per errorem ingressos, tanquam ob in-fandum scelus interfecti sunt. Acarnanes suorum nece commoti 10 ad vindicandos illos auxilium a Philippo petierunt: qui terram Atticam igni ferroque vastavit, complures urbes cepit, Athe-nas ipsas oppugnavit.

Quinctius, exercitu conscripto, a Brundusio cum transmi-sisset in Eplrum, in Graeciam magnis itineribus contendit et 15 ad castra hostium venit. Tunc caduceator a rege missus locum ac tempus colloquendi postulat. Flamininus, victoriae quam pacis avidior, tarnen ad constitutum tempus yenit in colloquium postulavitque, ut Philippus omni Graecia decederet. Ad id vero adeo accensus indignatione est rex, ut exclamaret;: 20 „quid victo gravius imperares, Tite Quincti?quot; adiceretque nondum omnium dierum solem occidisse. Atque ita infecta re se ex colloquio proripuit. Eum Flamininus proelio fudit castrisque exuit.

Quinctius Flamininus Gaeciae veterem statum reddidit, ut 25 legibus suis viveret et antiqua libertate frueretur. Isthmiorum ludorum tempus aderat, ad quod spectaculum Graecia universa

2. Philippus van Macedonië regeerde van 221—179. 5. Acarniïnes woonden in Midden-Griekenland tusschen Aetolië, Epirus en den sinus Ambracius. 6. Cerës (Demeter), een zuster van Zeus, de moeder der aardvruchten en inzonderheid van het koorn, had haar hoofdzetel te Eleusis in Attica. Hare feesten met de vele mysteriën (Eleusinia sacra) bij te wonen was slechts aan de ingewijden vergund; anderen bracht het den dood aan. In Rome vierden de Plebejers op den elfden of twaalfden April de Cerealia. Het zwijn werd Ceres geofferd om zijn vruchtbaarheid. De kunst stelde haar voor als een vrouw van edele gestalte, met een fakkel en andere aan den landbouw ontleende attributen. 11. Attica, met de hoofdstad Athene, lag in Midden-Griekenland tusschen de Aegaeische zee, Megaris en Boeotië. 13. Brundusium in Calabrië had voortreffelijke havens en was de gewone plaats van inscheping naar Griekenland. Hier stierf de dichter Yergilius in 19 n. C. 22. Proelio, nl. bij Kuuoskephalae (in 197 v. C.), in Thessalië. 25. De Isthmische spelen zijn naar den Isthmus of de landengte van Korinthe genoemd, waar zij om de drie jaren bij een tempel van Poseidon (Neptunus) gevierd werden.

63

convenerat. Oranes igitur cum consedissent ad spectaculum, praeco in mediam arenam processit et tuba silentio facto haec verba pronuntiat: „Senatus populusque Romanus et Titus Quinctius imperator, Philippe rege Macedonibusque devictis, 5 oranes Graeciae civitates liberas esse iubet.quot; Audita voce prae-conis maius gaudium fuit, quam quod homines caperent. Vix satis credebant se audivisse; alii alios intuebantur mirabundi. Revocatus praeco, cum unusquisque non audire tantum, sed videre etiam libertatis suae nuntium averet, iterum pronuntiavit 10 eadem. Tum vero tantus cum claraore plausus est ortus, ut facile appareret, nihil omnium bonorum multitudini gratius quam libertatem esse. Certo constat, tantum fuisse clamorem, ut aves, quae supervolarent, attonitae paventesque deciderent. Quinctio Flaminino triumphus a senatu decretus est. 15 Postea cum Prusias, Bithyniae rex, legatos Romam misisset, casu accidit, ut legati apud Plamininum cenarent atque ibi de Hannibale mentione facta ex his unus diceret, eum in Prusiae regno esse. Id postero die Flaraininus senatui detulit. Patres, qui vivo Hannibale nunquam metu vacarent, legatos in Bithy-20 niam miserunt; in his Flamininum, qui Hannibalem sibi dedi poscerent. Ibi, seu quia Flaraininus obiecerat Prusiae hominem omnium, qui viverent, infestissiraura populo Romano apud eum esse, qui patriae suae priraum, deinde Antiocho regi auctor belli adversus populum Romanum fuisset, seu quia ipse 25 Prusias, ut gratificaretur Romania, per se necandi aut tradendi illius consilium cepit, a primo colloquio Flaminini milites exteraplo ad doraum Hannibalis custodiendam missi sunt. Semper talom exitum vitae suae Hannibal prospexerat animo et Romanorum inexpiabile odium in se cernens et fide regum 30 nihil sane fretus. Ut iter semper aliquod praeparatum fugae haberet, septem exitus e dorao fecerat et ex iis quosdara occultos: ne custodia saepirentur. Sed milites regii totius cir-cuitum domus ita custodiis complexi sunt, ut nemo inde elabi posset. Hannibal, postquam est nuntiatum milites regios in 35 vestibule esse, postlco occultissimo fugere conatus, ut id quo-que obsaeptum sensit et omnia circa clausa custodiis dispositis esse, venenum, quod multo ante praeparatum ad tales habebat casus, poposcit. „Liberemusquot; inquit „diuturna cura populum Romanum, quando mortem senis exspectare longura censent.

2. Arena, eigl. zand, omdat de plaats, waar de gladiatoren in het amphitheatsr vochten, met zand bestroooid was, ten einde het uitglijden te voorkomen, of om het bloed, dat er vloeide, spoedig te doen verdwijnen. 15. Bithynia lag in Klein-Azië, tusschen de Zwarte zee, Galatië en Phrygië, Paphlagonië en de Propontis.

64

Nee raagnam nee raemorabilem ex inermi proditoque Flami-ninus victoriam feret. Mores quidem populi Roraani quantum mutaverint, vel hie dies argumento erit. Patres horum Pyrrho regi, hosti armato, exercitum in Italia habenti, ut a veneno 5 eaveret, praedixerunt. Hi legatum eonsularem, qui auctor esset Pmsiae per scelus oecidendi hospitis, miserunt.quot; Exsecratus deinde in caput regnumque Prusiae poculum exhausit. Hic vitae exitus fuit Hannibalis (183).

XLIII. L. SCIPIO ASIATICDS.

(191—190). L. Scipio, frater Africani, infirmo erat corpore, 10 tarnen consul, legato fratre, contra Antiochum, qui auctore Hannibale bellum contra Romanos susceperat, missus est. Cum in Asiam advenisset, duo ferme milia passuum ab hoste castra posuit, et cum paucis diebus post aciem instruxisset, Antiochus certamen non detrectavit. Cum autem duae acies 15 in conspectu essent, coorta nebula caliginem dedit; quae nihil admodum Romanis, plurimum regiis nocuit: nam humor gla-dios aut pila Romanorum non hebetabat; arcus vero, quibus Antochi milites utebantur, fundasque et iaculorum amenta emollierat. Itaque fusus est regis exercitus fugatusque: ipse 20 Antiochus cum paucis fugiens in Lydiam concessit. Turn Asiae civitates victori se dediderunt. Lucius Scipio post redi-tum in urbem ingsnti gloria triumphavit et Asiatici cognomen accepit.

Postea L. Scipio simul cum fratre accusatus est acceptae ab 25 Antiocho pecuniae et cum contenderet, omnem praedam in aerarium esse illatam, damnatus tamen est et in carcerem duci coeptus. ïum Ti. Gracchus, tribunus plebis, licet Scipionis inimicus, dixit, sibi quidem esse cum Scipione simultatem, nee se quicquam gratiae quaerendae causa facere, sed non 30 passurum se, Lucium Scipionem, fratrem Africani, qui reges et imperatores hostium in carcerem duxisset, in carcere et in vinculis esse, mittique eum se iubere. Gratiae ingentes a sena'ou actae sunt Tiberio Graccho, quod rempublicam privatis simul-tatibus potiorem habuisset.

8. Hg was toen waarschijnlijk; 67 jaar oud. Ongeveer tegelijk met Hannibal stierven de Griek Philopoemen en de Romein P. Scipio Afri-canus. 18. Door den slag b|j Magnesia, in 190, werd de Romeinsche invloed in het Oosten gevestigd. 20. Lydië, begrensd door Mysië en Karië, had tot hoofdplaats Sardes aan den Pactölua, die op den berg Tmolus ontspringt.

65

In bona deinde Lucii Sipionis quaestores praetor misit, qui publico possidërent, neque in iis non modo vestigium ullum comparuit pecuniae regiae, sed nequaquam tantum redactum est, quantae summae damnatus fuerat. Collata pecunia a no-5 gnatis amicisque et clientibus est Lucio Scipioni, ut, si acci-peret eam, locupletior aliquanto esset, quam ante calamitatera fuerat. Nihil accepit; quae necessaria ad cultum erant, redempta ei a proximis cognatis sunt. Posteriore tempore Marcus Cato censor equum ei ignominiae causa ademit.

XLIV. P. SCIPIO NASICA.

10 P. Scipio Naslca, patrui Scipionis Africani filius, cum adu-lescens aedilitatem curnlem peteret, nianumque cuiusdam civis Ronaani, rustico opere duratam, more candidatorum appre-hendisset, iocans interrogavit eum, num manibus solitus esset arabulare: quod dictum a circumstantibus exceptura ad po-

15 pulum manavit causamque repulsae Scipioni attulit. Omnes namque rusticae tribus, paupertatem ab eo sibi exprobratam iudicantes, iram suam adversus contumeliosam eius urbanitatem exercuerunt. Quae repulsa nobilis adulescentis ingenium ab insolentia revocavit eumque magnum et utilem civem fecit.

20 Cum Hannibal Italiam devastaret, carmen in libris Sibyllinis inventum esse ferunt: pelli Italia hostem posse, si mater Idaea

1. Quaestores, schatmeesters, belast met de zorg voor de inkomsten en uitgaven van den staat, waren te onderscheiden in quaestores urbani en quaestores, die naar het lot de proconsuls in de provincie volgden en met dezen gewoonlijk nauw verbonden waren. Het aantal klom van twee zelfs tot veertig, in overeenstemming met de uitbreiding der Eomeinsche heerschappij. In den alleroudsten tijd was zeker ook een deel der rechtspleging aan de quaestores opgedragen. Zij namen de goederen van L Scipio in beslag, omdat deze zelf door den tribunus tegen inhechtenisneming was gevrijwaard. 12. Candidati waren zij, die, in de toga Candida gekleed, naar een openbaar ambt dongen; te dien einde hun naam aan de magistratus, die de comitia bijeenriep, opgaven (nomen proflteri), en, wanneer deze hen aannam (rationem habere), op alle wijzen de stemmen der kiezers zochten te werven (ambire). 16. In plaats van de oorspronkelijke verdeeling in drie tribus (blz. 4) kwam de verdeeling in geographische districten van Koning Servius Tullius in vier tribus urbanae en zesentwintig rusticae. Later waren er vijfendertig. De rusticae, die der grondbezitters, kregen spoedig meer invloed dan die der kooplieden, handwerkslieden, enz. 20. Libri Sibyllini (zie blz. 13 r. 14). 21. Mater Idaea is aldus genoemd naar den berg Ida in Phrygië, een zetel harer dienst, evenals Pessinus in Galatië, waar haar van den hemel gevallen beeld in een overouden tempel bewaard werd. Zij voert ook nog de namen: Magna Mater, Mater Dea, Kybele, Rhea, werd voor de halberstadt, Lhomond, 2e druk. 5

66

a Pessinunte Eomam advecta esset et hospitio apud civem optimum reciperetur. Legati ea de re ad Attftlum, PergSmi regem, missi sunt, qui legates comiter aeceptos Pessinuntem deduxit. Quaerendus deinde fuit vir, qui earn rite hospitio 5 exciperet. Publium Scipionem Nasicam senatus iudicavit in tota civitate virum bonorum optimum esse. Idem postea consul imperatoris nomen a militibus et triumphum a senatu oblatum recusavit dixitque, satis gloriae sibi in omnem vitam eo die quaesitum esse, quo vir optimus a senatu iudicatus esset; hoc 10 titulo, etsi nec consulatus nec triumphus adderetur, satis hono-ratam Publii Scipionis Nasieae imaginem fore.

Eiusdem filius, Scipio Nasica, censor factus, gravem se ac severum praebuit. Cum equitum censum ageret, equitem quen-dam vidit obëso et pingui corpore, equum vero eius strigosum 15 et male habitum. „Et cur,quot; inquit censor, „ita est, ut tu sis quam equus curatior?quot; „Quoniam,quot; respondit eques, „ego me ipsum euro, equum servus.quot; Id responsum cum minus verecun-dum visum esset, graviter obiurgatus est eques et multa damnatus.

Idem Scipio Nasica cum Ennio poëta vivebat coniunctissime. 20 Cum ad eum venisset eique ab ostio quaerenti Ennium ancilla dixisset domi non esse, Nasica sensit, illam domini iussu dixisse et ilium intus esse. Paucis diebus post cum ad Nasicam venisset Ennius et eum a ianua quaereret, exclamat Nasica se domi non esse. Tum Ennius: „quid? ego non cognosco vocemquot; 25 inquit „tuam?quot; Hie Nasica: „homo es impudens: ego cum te quaererem, ancillae tuae credidi, te domi non esse: tu mihi non credis ipsi ?quot;

XLV. M. PORCIUS CATO.

(234—149). M. Porcius Cato, ortus municipio Tuscülo,

dochter van Uranus en Gaea (hemel en aarde) gehouden en als de gemalin van Kronos voor de moeder van Zeus, Pluto en Poseidon, Hestia (Vesta), Demeter (Ceres) en Hera (luno). De kunst stelt haar voor gesluierd op een troon zittend, door twee leeuwen bewaakt, met een muurkrans op het hoofd. 2. Pergamum, in Mysië aan den Kaïkus, was de hoofdstad van een klein rijk, in de derde eeuw vóór C. gesticht. 11. In de atria van de huizen der aanzienlijken bevonden zich in armaria, kasten, tegen den muur, de van was vervaardigde maskers van die voorouders eener familie, die honores curules hadden bekleed. 19. Q. Ennius, in 239 te Rudiae in Calabrië geboren, stierf in 169 en was de belangrijkste dichter van Romes ouden tijd. Zijn poësie strekte zich over zeer versshil-lend gebied uit. Teel gelezen waren zijne Annales, achttien boeken van gebeurtenissen tot op zijn eigen tijd, en zijn naar Grieksche stukken vervaardigde treurspelen. Van zjjn werken zijn slechts fragmenten overgebleven. 28. Municipium is de naam eener stad, die een eigen bestuur had, en wier burgers gelijke rechten genoten als de Romeinen.

67

adulescentulus, priusquam honoribus operam daret, ruri in praediis paternis versatus est, deinde Romam demigravit et in foro esse coepit. Primum stipendium meruit annorum decern septemque Quinto Fabio M. Claudio consulibus. Gastra secu-5 tus est C. Claudii Neronis eiusque opera magni aestimata in proelio apud Senam. quo cecidit Hasdrubal, frater Hannibalis. Ab aduleseentia frugalitatem temperantiamque eoluit. Pellibus haedinis pro stragulis utebatur, eodem cibo, quo milites, vesce-batur; cum in castris erat, aquam, si nimio aestu torqueretur, 10 acetum, si vires deficerent, paululum vini sumebat.

Quaestor Scipioni Africano obtigit et cum eo parum amice ■vixit: nam parsimoniae amans sumptus, quos Scipio faciebat, haud probabat. Quare eo relicto Romam rediit ibique Scipionis vitam palam et acerbe reprehendit, quasi eo duce solveretur 15 disciplina militaris. Dictitabat ilium cum pallio et crepidis solitum ambulare in Gymnasio, libellis eum palaestraeque operam dare, militum licentiae indulgere. Quod crimen non verbo, sed facto diluit Scipio. Nam cum ea de re legati Roma Syra-cusas missi essent, Scipio exercitum omnem eo eonvenire et 20 classem expediri iussit tanquam dimicandum eo die terra marique cum Carthaginiensibus esset: postridie legatis inspec-tantibus pugnae simulacrum edidit. Turn iis armamentaria, horrea omnemque belli apparatum ostendit, et legati omnia apud exercitum Scipionis pracclare se habere renuntiarunt. 25 Eadem asperitate Cato matronarum luxum insectatus est. Namque in medio ardore belli Punici Oppius, tribunus plebis, legem tulerat, qua mulieres Romanae plus semiunciam auri habere, vestimento versicolori uti, iuncto vehiculo in urbe vehi vetabantur. Confecto autem bello et florente republica 30 matronae, ut pristinus ornatus sibi redderetur, postulabant; omnes vias urbis obsidebant virosque ad forum descendentes orabant, ut legem Oppiam abrogarent. Quibus acerrima ora-tione restitit Cato, sed frustra; nam lex est abrogata.

Cato, creatus consul, in Hispaniam adversus Celtib5ros pro-35 fectus eos acri proelio victos ad deditionem compulit. Eo in bello eum ultimis militum parsimonia, vigiliis, labore certabat nee in quemquatn gravius severiusque imperium exercebat quam in semet ipsum. Cum Hispanos ad defectionem pronos vidisset, cavendum iudicavit ne possent rebellare. ld autem

16. Gymnasium is de algemeene naam voor de plaats der lichaamsoefeningen: loopen, worstelen, werpen met den diskus. Palaestra is eigenlijk de worstelschool. 26. De lex Oppia behoort tot de reeks der leges sumptuariae, waardoor men reeds sedert 181, in den regel te vergeefs, de weelde trachtte tegen te gaan en de te groote uitgaven voor allerlei zaken wilde beperken.

5*

68

effecturus sibi videbatur, si eorum miiros diruisset. Sed veritus ne, si id universis civitatibus imperasset communi edicto, non obteraperarent, scripsit singulis, ut diruerent munimenta, mina-tus bellum, nisi confestim obteraperassent, epistulasque universis 5 civitatibus eodem die reddi iussit. Cum unaquaeque sibi soli imperari putaret, universae paruerunt. Cato Roraam reversus de Hispania triumphavit. Diseiplinam militarem summa servabat severitate. Ab hostili quondam litore, in quo per aliquot dies manserat, cum ter dato profectionis signo classem solvisset et 10 relictus e militibus quidam a terra voce et gestu expostularet, uti tolleretur, circumacta ad litus universa classe comprehensum supplicio affici iussit et quem occisuri per ignominiam hostes fuerant, exemplo potius impendit.

Censor deinde factus severe ei praefuit potestati. Nam cum 15 in complures nobiles animadvertit, turn imprimis Lucium Fla-mininum, virum consularem, senatu movit. Cui inter cetera facinora illud obiecit. Cum esset in Gallia Flamininus, mulierem famosam ad cenam vocavit eique forte inter cenandura dixit, multos capitis damnatos in vinculis esse, quos securi percu;.-20 surus esset. Turn illa negavit se unquam vidisse quemquam securi ferientem et pervelle id videre. Statim Flamininus unutn ex illis miseris adduci iussit et ipse securi percussit. Quid atrocius, quam inter pocula et epulas ad spectaculum mulieris humanam victimam mactare et mensam cruore respergere ? 25 Eo magis autem ilium puniendum putavit Cato, quod amplis-simi honoris maiestatem tam taetro facinore inquinaverat.

(149). Cum in senatu de tertio Punico bello ageretur. Cato iam senex delendam Carthaginem censuit negavitque, stante urbe Punica salvam esse posse rempublicam. Quod cum, 30 contradicente Scipione Nasica, non facile patribus persuaderet, postea, quicquid in senatu consultabatur, Cato adiciebat; „Ego censeo Carthaginem esse delendam.'' Tandem attulit quodam die in curiam praecöeem ficum ostendensque patribus: „interrogo vosquot; inquit „quando hanc ficum demptam putetis ex arbore?quot; 35 Cum omnes recentem esse dicerent: „atquiquot; inquit „tertium ante diem scitote decerptam esse Carthagine; tam prope ab hoste absumus.quot; Movit ea res patrum animos et bellum Cartba-giniensibus indictum est.

Fuit Cato, ut senator egregius, ita bonus pater. Cum ei 40 natus esset filius, nullis negotiis nisi publicis impediebatur, quo minus matri adesset infantem abluenti et fasciis involventi. Übi aliquid intellegere potuit puer, eum pater ipse in litteris instituit, etsi idoneum et eruditum domi servum habebat. Nole-

43. Servus is hier de paeda^ogus, onder wiens leiding de Romeinsche knapen tot ongeveer hun zeventiende jaar bleven.

69

bat enim servum filio maledicere vel aurem vellieare, si tardior in discendo esset: neque filium tanti benefieii, id est doetrinae, debitorem esse servo. Itaque ipse eius ludi magister, ipse legum doctor, ipse lanista fuit. Conscripsit manu sua grandibus 5 litteris historias, ut etiam in paterna domo ante oculos propo-sita haberet veterura instituta et exempla.

Agricultura plurimum deleetabatur Cato malebatque agrorum et pecorum fructu quam faenore ditescere. A quo cum quae-reretur, quid maxime in re familiari expediret? respond it: bene 10 pascere. Quid secundum? Satis bene pascere. Quid tertium? Male pascere. Quid quartum ? Arare. Et cum ille, qui quae-sierat, dixisset: Quid faenerari ? turn Cato: „Quidquot;, inquit, .,borainem occidere?quot; Scripsit ipse, villas suas ne tectorio quidem esse praelïtas atque addidit: Neque mihi aedificatio neque vas 15 neque vestimentum ullum est pretiosum; si quid est, quo uti possim, utor: si non est, facile careo. Mibi vitio quidam vertunt, quod multis egeo; at ego vitio tribuo, quod nequeunt egere. Ipse scriptum reliquit se nunquam vestem induisse, quae maioris pretii quam centum denariorum esset; cum consulatum 20 gereret, idem vinum bibisse, quod opifices, et opsonium ad can am e foro com parasse triginta sestertiis, idque reipublicae causa fecisse. Unde Seneca ait: Marcum Catonem tam reipublicae Romanae profuit nasci quam Scipionem : alter enim cum bostibus nostris bellum , alter cum moribus gessit. 25 Iniuriarum patientissimus fuit Cato. Cui cum causam agenti in frontem mediam inspuisset Lentulus quidam, abstersit faciem et: „affirmaboquot; inquit „omnibus, Lentule, falli eos , qui te negant os habere.quot; Ab alio bomine improbo contumeliis proscissus, „iniquaquot; inquit „tecum mihi est pugna; tu enim probra facile 30 audis et dicis libenter; mihi vero et dicere ingratum et audire insolitum.quot; Dicere solebat, acerbos inimicos melius de nobis mereri quam eos amicos, qui dulces viderentur: illos enim saepe verum dicere, hos nunquam.

Homo quidam superstitiosus repperit quondam caligas suas 35 a soricibus arrosas. Hoc ostento turbatus consuluit Catonem, quid mali portenderetur? Cui ille: „Non estquot; inquit „ostentum, quod sorices arroserunt caligas; at vero si caligae arrosissent sorices, id fuisset ostentum.quot;

Cato ab adulescentia usque ad extremam aetatem inimicitias 40 reipublicae causa suscipere non destitit; ipse a multis accusatus non roodo nullum existimationis detrimentum fecit, sed quoad vixit, virtutum laude crevit. Quartum et octogesimum annum agens ab inimicis capital! crimine accusatus suam ipse causam peroravit nec quisquam aut menioriam eius tardiorem aut 45 lateris firmitatem imminutam aut os haesitatione impeditum animadvertit. Non ilium enervavit nec adflixit senectus : ea aetate

70

aderat amicis, veniebat in senatum frequens. Graecas etiam litteras senex didicit. Quando obreperet senectus, vix intellexit. Sensim sine sensu ingravescebat aetas: nee subito fraeta est, sed diuturnitate quasi exstineta. Annos quinque et octoginta 5 natus excessit e yita (149).

XLVI. L. PACLLUS AEMILIUS MACEDONICUS.

(168). L. Paullus Aernilius eius, qui ad Cannas ceeidit, filius. Consul factus Macedoniam provinciam sortitus est, in qua Perseus, Philippi filius, paterm in llomanos odii heres, bellum renovaverat. Qui cum ea ipsa die, qua ei, ut bellum 10 cum Perseo gereret, obtigerat, domum e curia rediret, filiolam suam Tertiam, quae turn erat admodum parva, osculans ani-madvertit tristiculam. ^Quid estquot; inquit, „mea Tertia? quid tristis es?quot; „Mi pater, Persa periit.quot; Erat autem mortuus catellus eo nomine. Turn ille artius puellam complexus: „Accipio 15 omen, mea filia.quot; Ita ex fortuito dicto quasi spem certam clarissimi triumphi animo praesumpsit. Ingressus deinde Macedoniam recta ad hostem perrexit.

Cum duae acies in conspectu essent, Sulpicius Gallus, tribunus militum, Romanum exercitum magno metu libera vit.. 20 Is enim, cum lunae defectionem nocte sequenti futuram prae-sciret, consulis permissu ad contionem militibus vocatis, ne quis id pro portento acciperet, dixit: „Noete proxima luna ab hora secunda usque ad quartam horam defectura est. Id, quia naturali ordine statis temporibus fit, et seiri ante et praedici 25 potest. Itaque quemadmodum nemo miratur lunam nunc pleno orbe, nunc senescentem exiguo cornu fulgere, ita ne obscurari quidem, quando umbra terrae conditur, in prodigium debet trahi.quot; Nocte igitur, edita hora, cum luna defecisset, Romanis militibus Galli sapientia prope divina videri; Macedones, ut 30 tristo prodigium, occasum regni pernicietuque gentis portendens , movit.

Paucis diebus post Paullus Aemilius cum Perseo acerrime dimicavit. Macedonum exercitus caesus fugatusque est; res ipse cum paucis fugit. Fugientes persecutus est Aemilius usque 35 ad initium noctis: tum se ia castra victor recepit. Reversum gravis cura angebat, quod filium minorem in castris non in-venisset. Publius Scipio is erat, Africanus et ipse postea deleta

23. De naeht word gerekend te beginnen te zes uur des avonds, de dag te zes uur des ochtends, zoodat elke helft twaalf uren telde. 28. Waarschijnlijk tusschen 21 en 22 Juni. 33. De slag bij Pydna, ia het Macedonische landschap Piërië , hud in 168 plaats.

71

Carthagine appellatus, qui decimum septimum tunc annum agens, dum acrius sequitur hostes in partem aliam turba ablatus erat. Serius eum redisset, tune demum, recepto sospite filio, victoriae tantae gaudium consul sensit.

5 Victus Perseus in templum Samothraeen confugerat ibique in angulo obscuro delitescens deprehensus et eum filio natu maximo ad consulem perductus est. Non alias ad ullum spec-taculum tanta multitudo occurrit. Pulla veste amictus Perseus ingressus est castra nullo suorum alio comité, qui socius cala-10 mitatis miserabiliorem eum faceret. Progredi prae turba occur-rentiura ad spectaculum non poterat, donee a consule lictores missi sunt, qui submovendo circumfusos iter ad praetorium facerent. Consurrexit consul progressusque paulum introeunti regi dextram porrexit, submittentemque se ad pedes sustulit; 15 introductum in tabernaculum suo lateri adsidere iussit. Deinde eum interrogavit, qua inductus iniuria contra populum Ro-manum bellum tam infesto animo suscepisset? Cum rex inter-rogatus, terram intuens, diu tacitus fleret, consul: „Bonum,quot; inquit „animum habe; populi Romani dementia non modo 20 spem tibi, sed prope certam fiduciam salutis praebet.quot;

Ita postquam Perseum consolatus est Paullus Aemilius, ad circumstantes Romanos conversus: „Exemplum insigne cernitis'' inquit „mutationis rerum humanarum. Vobis hoe praecipue dico, iuvenes. Ideo in secundis rebus nihil in quemquam su-25 perbe ac violenter consulere decet nee praesenti credere for-tunae, cum, quid vesper ferat, incertum sit. Is demum vir erit, cuius animum neque prospera fortuna nimis efferet, neque adversa infringet.quot; Eo die et invitatus ad consulem Perseus et alius omnis ei honor habitus est, qui haberi in tali fortuna 30 poterat. Post victoriam cum ad consulem multarum gentium legati gratulandi causa venissent, Paullus Aemilius ludos magno apparatu fecit et epulas quoque legatis magna opulentia et cura paravit. Dicere solebat, convivium instruere et ludos parare viri eiusdem esse, qui vincere bello sciret.

35 Confecto bello Paullus Aemilius regia nave ingentis magni-tudinis (nam sedecim ordines remorum habuisse dicitur) ad urbem est subvectus. Fuit eius triumphus omnium longe magni-ficentissimus. Populus exstructis per forum tabulatis in modum theatrorum spectavit in candidis togis. Aperta templa omnia 40 et sertis coronata thure fumabant. In tres dies distributa est

5. Samothrake, een eiland in de AegaeÏBche zee, nabij de Thracische kust, was bekend om de geheime plechtigheden, die met de Eleusinische mysteriën werden gelijk gesteld. 8. Pulla vestis heet de zwarte kleeding van den rouwbedrijvende. 20. Twee jaren nadat Perseus op den triumf-tocht van den Imperator was meegevoerd, stierf hij in den kerker te Alba.

72

pompa spectaculi. Primus dies vix suffecit transvehendis signis tabulisque; sequent! die translata sunt arm a, galeae, scuta, lorlcae, pharetrae, argentum aurumque. Tertio die prima statim luce ducere agmen coepere tibicines, non festos sollemnium 5 pomparum modos, sed bellicum sonantes, quasi in aciem pro-cedendum esset. Deinde agebantur pingues cornibus auratis et vittis redimlti boves centum -viginti. Sequebantur Persei liberi, comitante educatorum et magistrorum turba; qui manus ad spectatores cum lacrimis miserabiliter tendebant et pueros do-10 cebant hnplorandam suppliciter victoris populi misericordiam esse. Pone filios incedebat cum uxore Perseus, attonitus et subito malo stupens. Inde quadringentae coronae aureae por-tabantur, ab omnibus fere Graeciae civitatibus dono missae. Ipse postremo Paullus in curru aureo purpuraque fulgens emi-15 nebat, magnam cum dignitate alia corporis, tum senecta ipsa maiestatem prae se ferens. Post currum inter alios illustres viros filii duo Aemilii, deinde equites turmatim et cohortes peditum, suis quaeque ordinibus. Paullo a senatu et populo Romano concessum est, ut ludis circensibus veste triumpbali uteretur, 20 eique cognomen Macedonici inditum.

Tantae buic laetitae gravis dolor admixtus est. Nam Paullus Aemilius, duobus filiis in adoptionem datis, duos tantum nominis beredes domi retinuerat. Ex bis minor, ferme duodecim annos natus, quinque diebus ante triumphum patris, maior 25 autem quattuordecim annorum triduo post triumpbum decessit. Itaque qui ad donandos usque liberos abundaverat, in orbitate subito destitutus est. Qviem tarnen casum summo animi robore sustinuit, nee contigit Perseo ut tristem Paullum videret. Nam cum more maiorum orationem de rebus suis gestis apud 30 populum haberet, „cum in summa felicitate nostraquot; inquit „timerem, ne quid mali fortuna moliretur, doos immortales precatus sum, ut, si adversi quid populo Romano immineret ad expiandam nimiam felicitatem, id in meam potius domum quam in rempublicam recideret. Quapropter bene habet. Ad-35 nuendo enim votis nostris effecerunt, ut vos potius meum casum doleretis, quam ego vestro ingemiscerem. Nemo iarn ex tot liberis superest, qui Paulli Aemilii nomen ferat. Duos enim in adoptionem datos Cornelia et Fabia gens babent: Paulli in domo praeter senem nemo superest. Sed hanc priva-

22. Wie zelf geen zoon had, kon dien van een ander als den zipen aannemen, die dan geheel in de familie van den nieuwen vader overging. Hij voerde diens nomen gentile, en voegde met wijziging van den uitgang zijn oorspronkelijk nomen gentile daarbij. 33. In den vóórchriatelijken tijd was het geloof algemeen, dat de nijd der goden werd opgewekt door het bijzonder geluk van stervelingen.

73

tam calatnitatem vestra felicitas et seeunda fortuna publica consolatur.quot;

Paullus Aemilius omni Macedorura gaza, quae fuit maxima, potitus tantam in aerarium populi Romani pecuniam invexit, 5 ut unius imperatoris praeda finem afferret tributorum. At hic nihil domum suam praeter sempiternam nominis memoriam detulit. Mortuus est adeo pauper, ut dos eius uxori, nisi vendito, quem unum reliquerat, fundo, non posset exsolvi. Exse-quiae eius non tam auro et ebore ceteroque apparatu, quam 10 omnium benevolentia et studio fuerunt insignes. Macedoniae principes, qui tunc Romae erant legati, humeros sues funebri lecto sponte sua subiecerunt. Quem enim in bello ob virtutem timuerant, eundem in pace ob iustitiam baud minus diligebant-

XLVII. C. POPILIUS LAENAS.

(168). Paullo Aemilio consule Romam venerunt legati a 15 Ptolemaeo, rege Aegypti, qui, pulso fratre maiore, Alexan-drlam tenebat. Nam Antiocbus, Syriae rex, per speciem redu-cendi maioris Ptolemaei in regnum Aegyptum invaserat et navali proelio victor obsidione ipsam Alexandriam terrebat, nee proeul abesse, quin potiretur regno opulentissimo, vide-,20 batur. Legati sordidati, barba et capillo promisso, cum ramis oleae ingressi curiam procubuerunt, et oratio quam habitus fuit miserabilior. Orabant senatum , ut opem regno Aegypti ferret. Ea merita populi Romani in Antiochum, eam apud omnes reges gentesque auctoritatem esse, ut, si legates misissent, qui 25 denuntiarent, non placere senatui, sociis regibus bellum fieri, extemplo abscessurus a moenibus Alexandriae abducturusque exercitum in Syriam esset. Quod si cunctarentur facere, brevi extorrem regno Ptolemaeum Romam venturum, cum pudore quodam populi Romani, quod nullam opem in ultimo discri-30 mine tulissent. Moti patres precibus Alexandrinorum extemplo legatos miserunt, quorum princeps C. Popilius Laenas erat, vir ingenio asperrimus, ad finiendum inter fratres bellum. Prius Antiochum, dein iussi et Ptolemaeum adire, nuntiare ut bello absisterent: qui secus fecisset, eum pro hoste a senatu 35 habitum iri.

15. Ptolemaeus Philoraetor, 181—146, leefde dikwijls in strijd met zijn broeder en medebestuurder Ptolemaeus Euergetes, bijgenaamd Physkon (dikbuik), die hem opvolgde. — Alexandria, in 332 door Alexander in den vorm van een parallelogram op een landtong tusschen de Middel-landsche zee en het meer Mareotis aangelegd, was onder de Ptolemaei de hoofdstad des rijks en het middelpunt van studie en wetenschap.

74

Prope Alexandriam Antiocho oecurrunt legati. Quos cura advenientes rex salutasset dextraraque Popilio porrigeret, tabellas ei Popilius, in quibus senatus consultum scriptum erat, tradit atque omnium primum id legere iubet. Quibus perlectis 5 cum Antiochus se consideraturum adhibitis amicis, quid faciendum sibi esset, dixisset, Popilius indignatus, quod rex aliquam moram interposuisset, virga, quam in marm gerebat, circumscripsit regem ac: „priusquam hoe circulo excedas inquit, „redde responsum, senatui quod referam.quot; Obstupe-10 factus tam violento imperio cum Antiochus parumper haesi-tasset: „faciam,quot; inquit, „quod censet senatus,quot; Tum demum Popilius dextram regi tanquam socio atque amico porrexit. Die deinde finita cum excessit Aegypto Antiochus, legati con-cordiam inter fratres auctoritate sua firmaverunt. Clara ea per 15 gentes legatio fuit, quod Aegyptus Antiocho adempta reddi-tumque patrium regnum stirpi Ptolemaei erat.

XLVIII. P. SCIPIO AEMILIANUS.

P. Scipio Aemilianus, Paulli Macedonici filius, adoptione Sci-pionis Africani nepos, a tenera aetate Graecis litteris a Polybio, praestantis ingenii viro, eruditus est. Cuius ex doctrina tantos 20 fructus tulit, ut non modo aequales suos, sed etiam maicres natu omni virtutum genere superaret. Temperantiae et conti-nentiae laudem ante omnia comparare studuit; quod quidem difficile tune erat: vulgo enim nimio irapetu ad libidines et epulas iuvenes Romani eo tempore ferebantur. At Scipio, 25 contrarium vitae institutum secutus, summam modestiae et continentiae famam est adeptus. Polybium semper domi mili-tiaeque secum habuit; semper inter arma et studia versatus aut corpus periculis aut animum disciplinis exercuit.

Scipio Aemilianus primum in Hispania Lucullo duce mili-30 tavit eoque in bello egregia fuit eius opera. Nam rex quidam barbarus mirae proceritatis, splendidis arrais ornatus, saepe Romanos provocabat, si quis singulari certamine secum vellet congredi. Contra quem cum nemo vellet exire, cum irrisu et ludibrio Romauis ignaviam exprobrabat. Non tulit indignitatem 35 rei Sipio progressusque ad hostem conserta pugna eum prostra vit, pari Romanorum laetitia et hostium terrore, quod ingentis corporis virum exiguae ipse staturae deieeisset. Denuo

18. Polybius, in 210 v. C. te Megalopolis in Arkadië geboren, kwam tijdens de oorlogen van Rome met het Achaeisch verbond als gijzelaar te Rome en bleef daar zeventien jaren. Van zijn geschiedkundig werk in veertig booken zjjn slechts de eerste vijf volledig over.

75

emicuit Scipionis Aemiliani magnifica virtus in expugnatione urbis, quam Romani tunc obsidebant; nam ipse primus murum conscendit viamque ceteris militibus aperuit. Ob haee praeclare gesta Lucullus dux iuvenem pro contione laudatum murali 5 corona donavit.

(149). Illa tempestate Romani suadente Catone decreverant Carthaginem diruere. Carthaginiensibus igitur imperatum est, ut, si salvi esse vellent, ex urbe migrarent et ea diruta sedera alio in loco, a mari remoto, constituerent. Quod ubi Cartha-10 gine auditum est, ortus statim est ululatus ingens et complo-ratio. Una voce claraatum est ad arrna stetitque sententia, quoquo modo rebellandum, non quia spas ulla iam superesset, sed quia patriam suam mallent hostium esse, quam suis ma-nibus everti. Qui rebellantium fuerit furor, vel hinc intellegi 15 potest, quod in usum novae classis tecta domosque resciderunt; in armorum officinis aurum et argentum pro aere ferroque conflatum est; viri, feminae, pueri, senes simul operi instabant: non die, non noctu labor intermissus. Ancillas primo toton-derunt, ut ex earum crinibus funes facerent; mox etiam ma-20 tronae ipsae capillos suos ad eundem usum contulerunt.

Obsideri oppugnarique coepta est Carthago a L. Marcio, M. Manilio consulibus. In qua oppugnatione cum neglectos ab una parte muros duo tribuni temere cum cohortibus suis irrupissent et ab oppidanis graviter caederentur, a Scipione 25 expliciti sunt; per quem et castellum Romanorum, quod nocte expugnabant, paueis equitibus iuvantibus liberatum est; castra quoque, quae Carthaginienses, omnibus copiis ab urbe pariter egressi, oppugnabant, libera vit eoque facto praecipuam gloriam tulit. Praeterea cum ab irrita oppugnatione Carthaginis consul 30 (alter enim Romani ad comitia ierat) exercitum duceret ad-versus Hasdrubalein, qui iniquum saltum insederat, suasit primo consuli, ne tam iniquo loco confligeret: victus deinde eomplurium, qui et prudentiae eius et virtuti invidebant, sen-tentiis et ipse saltum ingressus est. Cumque, sicut praedixerat, 35 fusus fugatusquo esset Romanus exercitus et duae cohortes ab hoste circumventae obsiderentur, cura exiguis equitum turmis in saltum reversus liberavit eas et incolumes reduxit.

Quibus de causis iuvenis factus est consul eique Africa pro-

5. De corona muralis was van goud, had den vorm van een muurkrans en werd den krijgsman vereerd, die het eerst de muren eener belegerde stad beklommen had. 38. Scipio was toen zevenendertig jaar oud. Zie blz. 57 r. 18. — Africa propria was door Numidië ten W. en door Cyrenaïoa of de Syrtis magna ten O. begrensd. Het Zuidelijke deel der provincie heette Byzacium, het Noordelijke Zeugitana regio.

76

yincia extra sortem data est, ut quam urbem avus concusserat, eam nepos everteret.

(146). Scipio exercitu ad Carthaginem admoto eam oppugnare coepit et quamquam urbs summa vi defendebatur, tandem 5 expugnavit. Desperatis rebus quadraginta se milia virorum victori dediderunt. Dux ipse Hasdrubal inscia uxore ad genua Seipionis supplex procubuit. Quanto fortius eius uxor! Quae quidem comprehensis duobus liberis a culmine se domus in medium flagrantis urbis incendium praecipitavit, ne in hostium 10 potestatem veniret. Quanta urbs deleta sit, ut de ceteris taceam vel ignium mora probari potest: quippe per continues decern et septem dies vix potuit incendium exstingui, quod domibus ac templis suis Poeni sponte immiserant. Deleta Carthagine Scipio victor Romam roversus splendidum egit triumphum 15 Africanusque est appellatus. Ita cognomen Africani Carthago capta Scipioni maiori, eadem eversa Scipioni minori peperit.

(133). Postea Scipio iterum consul creatus contra Numantino» in Hispaniam profectus est. Ibi multiplex clades priorum ducum inscitia a Romanis accepta erat. Scipio, ubi primum advenit, 20 corruptum licentia exercitum ad severissimam militiae disci-plinam revocavit. Omnia deliciarum instrumenta recldit; mili-tem quotidie in opera habuit et triginta dierum frumentum ac septenos vallos ferre cogebat. Aegre propter onus incedenti dicebat: „Cum gladio te vallare scieris, valium ferre desinito!quot; 25 Quem militem extra ordinem deprebendit, si Romanus esset, vitibus, si extraneus, fustibus cecidit. lumenta omnia, ne exonerarent militem, vendidit. Ita redacto in disciplinam exercitu urbem Numantiam obsedit. Numantini fame coacti se ipsi trucidaverunt. Captain urbem Scipio delevit et de ea 30 triumpbavit.

Scipio censor fuit cum Mummio, viro nobili, sed segniore. Cum tribu moveret quendam, qui ordinem ducens proelio non interfuerat, interrogaretque ille, cur notaretur, qui custo-diae causa in castris remansisset, Scipio respondit: „Non amo 35 nimium diligentes.quot; Contra Mummius, Seipionis collega, neque ipse notabat quemquam et notatos a collega, quos poterat, ignominiae eximebat. Quare Scipio, cum ei cupienti censuram ex maiestate reipublicae gerere impedimento esset Mummii segnities, in senatu: „Utinamquot; inquit „mihi collegam dedis-40 setis, aut non dedissetis!quot;

17. ÏTumantia, aan den Duro, de beroemdste stad in Hispania Tarraco-nenais, was op hooge, ontoegaDkolijke rotsen gebouwd, zoodat zij nietiegen-staande haar grooten omvang geen muren noodig had. 32. Tribu movere, zie blz. 37 r. 4. 39. Collega, nl. een ambtgenoot, die zijn plicht doet.

77

Gaio Laelio familiariter usus est. Ferunt cum eo Scipionem saepe rusticatum esse eosque ineredibiliter repuerascere solitos esse, cum rus ex urbe, tanquam ex vinculis, evolavissent. Vix audeo dicere de tantis viris, sed ita narratur, consuevisse 5 eos conchas ad litus maris legere et ad omnem anirai remis-sionem ludumque descendere. Mortuo Paullo Aemilio Scipio, cum fratre heres relictus, animum vere fraternum in eum ostendit; nam eius hereditatis fratri partem suam concessit, quod eum videret re familiari minus quam se instructum. 10 Pariter defuncta matre omnia bona materna sororibus concessit, quamquam nulla pars hereditatis ad eas lege pertinebat.

Interrogatus in contione quid sentiret de morte Tiberii Gracchi, qui plebis favorem largitionibus captaverat, palam respondit, eum iure caesum sibi videri. Quo response exacer-15 bata cum omnis contio acclamasset, Scipio: „Taceanf inquit „quibus Italia noverca est, non mater.quot; Cum magis etiam obstreperet populus, ille vultu constanti: „Hostiumquot; inquit „armatorum toties clamore non territus, qui possum vestro moveri?quot; Atque perculsa viri constantia et auctoritate plebs 20 conticuit. Deinde, quasi vim sibi mox illatum iri praesagiret, malam sibi rependi gratiam laborum pro republica susceptorum ab ingratis civibus questus est. Maxima patrum frequentia domum deductus est.

(129). Hoc die cum fortis ac validus domum se recepisset 25 Scipio, postero die mane in lectulo exanimis est inventus. De tanti viri morte nulla habita est quaestio eiusque corpus velato capite elatum, ne livor in ore appareret. Metellus Macedonicus qui acerrime cum Scipione dissenserat, eum interemptum eum audivisset, in publicum se proripuit maestoque vultu: „Con-30 currite, concurritequot; inquit „cives; moenia urbis nostrae eversa sunt. Scipioni intra suos penates quiescenti nefaria vis illata est.quot; Idem Metellus Alios suos iussit funebri eius lecto humeros subicere adiciens_; nunquam ab iis id officium maiori viro praestari posse.

35 Cum duo consules, quorum alter inops erat, alter avarus, in senatu contenderent, uter in Hispaniam ad bellum geren-dum mitteretur, ac magna inter patres dissensio esset, rogatus sententiam Scipio: „Neutrumquot; inquit „mihi mitti placet, quia alter nihil habet, alteri nihil est satis.quot; Ad magistratum enim 40 bene gerendum pariter abesse debere iudicabat et inopiam et

1. Aan C. Laelius, om zijn innige vriendaohap met Scipio beroemd, heeft Cicero den titel zijner verhandeling over de vriendaohap ontleend. 16. Met noverca wordt hier nagenoeg een tweede vaderland aangeduid. Het geschreeuw, wil Scipio te kennen geven, gaat niet uit van de echte Romeinen, maar van vreemdelingen en slaven.

78

avaritiam. Alioquin maxime verendum est, ne publicum munus quaestui habeatur et praeda communis in privatum imperatoris lucrum convertatur. Ab hac culpa longe alienus fuit Scipio. Amplissima munera missa sibi ab Antiocho, rege Syriae, cum 5 celare aliis imperatoribus regum munera mos esset, pro tribu-nali accepturuni se esse dixit, omniaque ea referre quaestorem in publicas tabulas iussit: ex iis se viris fortibus dona daturum. Post duos inclitos consulatus et totidem triumphos septem servis sequentibus officio legationis functus est. Carthaginis et 10 Numantiae spoliis comparare plures certe potuerat servos: sed nibilo locupletior Carthagine eversa fuit quani ante. Itaque cum per populi Romani socios et exteras nationes iter faceret, non mancipia eius, sed victoriae numerabantur, nee quantum auri et argenti, sed quantum dignitatis atque gloriae secum 15 ferret, aestimabatur. Tam exiguum fuit Scipionis patrimonium, ut triginta duas libras argenti, duas et semilibram auri reliquerit.

XLIX. L. S1UJIJ1IUS ACHAICUS,

(146). Poenis ac Macedonibus subactis Aetolorumque viri-bus debilitatis soli ex Graecia universa Achaei nimis potentes tune temporis Romanis videbantur non propter singularum 20 civitatium nimias opes, sed propter conspirationem universarum. Achaeorum enim civitates omnes unum corpus et unum imperium habebant singularumque urbium pericula consociatis viri-bus propulsabant. Quaerentibus igitur Romanis causam belli tempestive fortuna querelam Spartanorum obtulit, quorum agros 25 Achaei populabantur. Spartanis a senatu responsum est, legates se ad inspiciendas res sociorum et ad iniuriam demendam in Graeciam missuros; sed legatis occulta mandata data sunt, ut corpus Achaeorum dissolverent singulasque urbes proprii iuris facerent, quo facilius ad obsequium cogerentur. Igitur legati, 30 omnium civitatium principibus Corinthum evocatis, decretum

16. Duas ac. libras; semilibra, gewl.: libra dimidia. 17. In de derde eeuw vóór Chr. hadden zich de steden van den Peloponnesus tot een Achaeisch verbond aaneengesloten. — De Aetoliërs, tusschen Akarnanië, Epirus, Thessalië, Doris, Locris en de golf van Patras wonende, hadden zich met Antiochus den Groote van Syrië vereenigd, maar werden door den consul Fulvius in 189 geheel onderworpen. Zie blz. 73. 30. Co-rinthus, op den Isthmus, de belangrijkste handelsstad van geheel Griekenland, had 300,000 inwoners en de twee havens Kenchreae aan den Saronischen en Lechaeum aan den Korinthischen zeeboezem. De kunstige vazen en verschillende voortbrengselen in schilder- en beeldhouwkunst, de metaalbewerkingen, de vinding der Korinthische zuil waren wijd en zijd beroemd.

79

senatus recitant; quid consilü habeant, aperiunt. Expedire omnibus dicunt, ut singulae civitates sua iura et suas leges habeant. Quod ubi omnibus innotuit, velut in furoren, versi universum peregrinum populum trucldant; legatos quoque ipsos 5 Romanorum violassent, nisi audito tumultu trepidi fugissent.

Haee ubi Romam nuntiata sunt, statim senatus Mummie consuli belluni Achaicura decernit: qui extemplo exercitu in Graeciam traiecto et omnibus strenue provisis pugnandi copiam hostibus fecit. Sed Achaei velut nihil negotii bello Romano 10 suscepissent, omnia neglexerant. Praedam, non proelium cogi-tantes, et vehicula ad spolia Romanorum reportanda adduxe-runt, et eoniuges liberosque suos ad spectaculum certaminis in montibus posuerunt. Sed proelio commisso, ante oculos suorum caesi, lugubre his spectaculum et gravem luctus me-15 moriam reliquerunt. Coniuges quoque liberique eorum, de spectatoribus captivi facti, praeda victoruni fuere. Urbs ipsa Corinthus direpta primum, deinde, tuba praecinente, diruta est; populus omnis sub corona venditur, ut hoc exemplo ceteris civitatibus metus iniceretur; dux eorum Diaeus victus domum 20 refugit eamque incendit, coniugem interfecit et in ignem prae-cipitavit, ipse veneno interiit.

Erat Corinthi incredibilis vis signorum tabularumque pretio-sarum; quibus cum Mummius urbem et totam Italiam replesset, in domum suam nihil contulit Italiamque ornare quam domum 25 suam maluit; sed harum rerum tam rudiserat, ut, cum tabulas ac statuas maximorum artificum manibus confectas in Italiam portandas locaret, iuberet praedici conducentibus, si eas per-didissent, novas eos reddituros. Una summi pictoris Aristidis tabella ludentibus alea militibus alvei vicem praestitit. Hanc 30 cum in praeda vendenda rex Attains sex milibus nummorum emisset, Mummius pretium miratus suspicatusque aliquid in ea virtutis, quod ipse nesciret, venditionem rescidit et tabellam iussit Romam deferri.

L. Q. CAECILIÜS METELLUS MACEDONICUS.

(146). Q. Metellus, a domita Macedonia dictus Macedonicus, 35 missus est adversus Pseudophilippum, hominem humili loco natum, qui se Persei regis filium mentitus contracto exercitu Macedoniae regnum occupaverat et Romanum praetorem contra

8. De slag bij Leucopëtra, waarin de Achaeërs de nederlaag leden, hadden plaats in 146. 18. Krijgsgevangenen kregen bij den openbaren verkoop een krans op het hoofd. 35. Pseudophilippus, of de valaohe Philippus, heette eigenlijk Andriscus.

80

se missum ad internecionem vicerat. Fabulam autem talem finxerat: Perseo se rege ortum et traditum ab eo educandum Cretensi cuidam, ut in belli casus, quod ille cum Romanis gereret, aliquod veluti semen regiae stirpis exstaret; datum ei 5 insuper libellum signo Persei impressum, quem puero traderet, cum ad puberem aetatem venissel. Perseo mortuo Adramyttii se educatum usque ad duodecimum aetatis annum ignarum fuisse generis sui, eumque credidisse patrem, a quo educaretur; ab eo, cum props ad finem vitae ultimum esset, detectam 10 tandem esse originem suam sibique libellum traditum. Erat praeterea iuveni forma, quae Persei filium non dedeceret. Hunc Metellus bis proelio fudit et die triumphi ante currum egit.

Q. Metellus contra Coltibëros in Hispania gerens bellum cum urbem quandam obsideret et iam admota machina partem 15 muri, quae sola convelli poterat, brevi disiecturus videretur, humanitatem propinquae victoriae praetulit. Vir quidam in obsessa urbe nobilis, nomine Retogënes, ad Metellum trans-ierat relictis in oppido filiis. Cum igitur irati cives Retogenis filios machinae ictibus obiecissent. Metellus quamqnam pater, 20 nihil motus filiorum periculo, ultro hortabatur, ut ne oppu-gnatione desisteret, obsidionem maluit solvere, quam pueros in conspectu patris crudeli nece interfici. Atque huius mansuetu-dinis fructum tulit; namque multae aliae eivitates admiratione huius facti se sponte ei dediderunt.

25 Metellus cum urbem Contrebiam viribus expugnare non posset, ad fallendum hostem convertit animum et viam repperit, qua propositum ad exitum perduceret. Itinera magno impetu ingrediebatur, deinde alias atque alias regiones petebat; modo hos occupabat montes, modo ad illos transgrediebatur. Cum 30 interim tam suis quam hostibus ignota esset causa, cur consilia sua mutaret, a quodam amicissimo sibi interrogatus, quid ita incertum belli genus sequeretur: „Absistequot; inquit „istud quae-rere: nam si huius consilii mei tunicam consciam esse sentirem, continuo earn cremari iuberem.quot; Postquam vero hostes errore 35 implicavit, cum alio cursum direxisset, subito ad Contrebiam reflexit eamque inopinatam et attonitam oppressit.

Raram Metelli Macedonici felicitatem multi scriptores concelebrant : omnia enim ei contigerunt, quae beatam v'tam videntur efficere. Fortuna enim eum nasei voluit in urbe ter-40 rarum principe, parentes nobilissimos dedit, adiecit animi dotes

3. Creta, ten Z. der Cycladen, is het grootste der Qrieksche eilanden. 6. Adramyttium ligt in Mysië, een landschap in klein Azië, aan den Kaïkus. 25. Contrebia, in Hispania Tarraconensis, was in 181 reeds voor Q. Fulvius Flaccua bezweken, toen evenzeer de Celtibëri moesten bedwongen worden.

81

et corporis vires, quae tolerandis laboribus sufficere possent, multa decora in eius domum congessit. Nam cum ipse consul, censor etiam augurque fuisset et triumphasset, tres filios con-sules vidit, e quibus unum etiam et censorem et triumphan-5 tem, quartum autem praetorem, tres quoque Alias bene nuptas. Hunc autem vitae cursum consentaneus finis excepit: nam Metellum, ultimae senectutis spatio defunctum lenique mortis genere inter oscula complexusque natorum extinctum, filii et generi humeris suis per urbem latum rogo imposuerunt.

LI. TI. GRACCHUS ET C. GRACCHUS.

10 Tiberius et Gaius Gracchi Scipionis Africani ex filia nepotes erant. Horum adulescentia bonis artibus et magna omnium spe exacta est: ad egregiam enim indolem optima accedebat educatio. Erant enim diligentia Corneliae matris a pueris docti et Graecis litteris eruditi. Maximum matronis ornamentum esse 15 liberos bene institutes merito putabat mater ilia sapientissima. Nam cum Campïina matrona, apud illam hospita, ornamenta sua, illo saeculo pulcherrima, ostentaret ei muliebriter, Cornelia traxit earn sermone, quousque e schola redirent liberi. Turn eos hospitae ostendens, „Haecquot; inquit „ornamenta mea 20 sunt.quot; Nihil quidem his adulescentibus neque a natura neque a doctrina defuit; sed ambo rempublicam, quam tueri poterant, perturbare maluerunt.

(133). T. Gracchus, tribunus plebis creatus, a senatu descivit: populi favorem profusis largitionibus sibi conciliavit, agros plebi 25 dividebat; provincias no vis coloniis replebat. Cum autem tri-buniciam potestatem sibi prorogari vellet et palam dictitasset, interempto senatu omnia per plebem agi debere, viam sibi ad regnum parare videbatur. Quare cum convocati patres delibe-rarent, quidnam faciendum esset, statim Tiberius Capitolium 30 petit, manum ad caput referens, quo signo salutem suam populo commendabat. Hoc nobilitas ita accepit, quasi diadSma posceret, segniterque cessante Mucio consule, Scipio Nasica, cum esset consobrinus Tiberii Gracchi, patriam cognationi praeferens sublata dextra proclamavit: „Qui rempublicam sal-35 vam esse voiunt me sequantur!quot; Turn optimates, senatus atque equestris ordinis pars maior in Gracchum irruunt, qui fugiens decurrensque clivo Capitolino fragmento subsellii ictus

6

82

vitam, quam gloriosissime degere potuerat, iramatura morto finivit. Mortui Tiberii corpus in flumen proiectum est.

Decern interpositis annis Q-aium Gracchum idem furor, qui fratrem Tiberium occupavit. Tribunatum enim adeptus, seu 5 vindicandae fraternae necis, seu comparandae regiae potentiae causa, pessima coepit inire consilia: maximas largitioues fecit; aerarium effudit; legem de frumento plebi dividendo tulit; civitatem omnibus Italicis dabat. His Gracchi consiliis quanta poterant contentione obsistebant omnes boni, in quibus maxime 10 Piso, vir consularis. Is cum multa contra legem frumentariam dixisset, lege tamen lata, ad frumentum cum ceteris accipien-dum venit. Gracchus ubi animadvertit in contione Pisoneni stantem, eum sic compellavit audiente populo Romano: Qui: tibi constas, Piso, cum a lege frumentum petas, quam dis-15 suasisti?quot; Cui Piso: „Nolim quidem, Gracche,quot; inquit „mea bona tibi viritim dividere liceat: sed si facies, partem petam.quot; Quo responso aperte declaravit vir gravis et sapiens, lege, quam tulerat Gracchus, patrimonium publicum dissipari.

(120). Decretum a senatu est, ut videret consul Opimius, 20 ne quid detrimenti respublica caperet; quod nisi in maximo discrimine decerni non solebat. C. Gracchus, armata familia, Aventinum occupavit. Consul, vocato ad arma populo, Gaium aggressus est, qui pulsus profugit et, cum iam comprehende-retur, iugulum servo praebuit, qui dominum et mox semet 25 ipsum super doraini corpus interemit. Ut Tiberii Gracchi antea corpus, ita Gai mira crudelitate victorum in Tiberitn deiectum est, caput autem a Septimulëio, amico Gracchi, ad Opimium relatum auro repensum fertur. Sunt, qui tradant, infuso plumbo eum partem capitis, quo gravius efflceretur, explesse. 30 Occiso Tiberio Graccho cum senatus consulibus mandasset _t ut in eos, qui cum Graccho consenserant, animadverteretur, Blosius quidam, Tiberii amicus, pro se deprecatum venit_f hanc, ut sibi ignosceretur, causam adferens, quod tanti Gracchum fecisset, ut, quicquid ille vellet, sibi faciendum putaret. 35 Tum consul „Quid?quot; inquit, si te Gracchus templo lovis in Capitolio faces subdere iussisset, obsecuturusne voluntati illius fuisses propter istam, quam iactas, familiaritatem ?quot; „Nunquamquot;

7. Lex de frumento dividendo bepaalde de afgifte van het voor een maand benoodigde koren aan de minder gegoeden. Daarmee werd echter de grondslag gelegd tot de verderfelijke largitiones en tot verzwakking van de plebs. Door de civitas te geven aan de bondgenooten in Italië kregen dezen toegang tot- en stem in de comitia. 20. Met de opdracht „Videat consul (of videant consules) ne quid detrimenti respublica capiatquot; gaf de senaat aan de consuls in tjjden van gevaar onbeperkte macht in handen.

83

inquit Blosius „voluisset id quidem; sed si voluisset, paruissem.quot; Nefaria est ea vox: nulla enim est excusatio peccati, si amici causa peccaveris.

Exstat Gai Gracchi, cum ex Sardinia Romam rediit, oratio, 5 in qua cum alia tum haec de se narrat: „Versatus sum in provincia, quomodo ex usu vestro existimabam esse, non quomodo ambitioni meae conducere arbitrabar et ita ut nemo possit vere dicere, assem aut eo plus in muneribus aut mea causa quemquam aumptum fecisse. Zonas, quas Roma profici-10 scens plenas argenti extuli, eas ex provincia inanes rettuli. Alii amphöras, quas vini plenas extulerunt, eas argento repletas domum reportarunt.quot;

Lil. Q. CAECILIÜS 3IETELLCS NÜMIDICUS.

(108). lugurtha a Micipsa, Numidarum rege, adoptatus eo defuncto duos eius filios, fratres suos, interfecerat, ut solus 15 imperio Numidiae potiretur. Micipsa in amieitia et societate populi Romani semper permanserat. Postquam igitur Romae nefarium lugurthae scelus cognitum est, placuit bello persequi parricldam. Missus adversus eum consul Calpurnius Bestia, corruptus regis pecunia, pacem cum eo flagitiosissimam fecit. 20 Qua a senatu improbata contra eundem insequenti anno Po-stumius Albinus profectus est. Is quoque ignominiose contra Numidas pugnavit. Tertio missus Q. Caecilius Metellus consul exercitum ingenti severitate correctum ad disciplinam Roma-nam reduxit. Nam ubi in Africam venit, exercitus ei traditur 25 a Sp. Albino Proconsule iners, imbellis, neque periculi, neque laboris patiens, lingua quam manu promptior, praedator ex sociis et ipse praeda hostium, sine imperio et modestia habitus. Quaecumque dici aut fingi queunt ignaviae luxuriaeque probra in illo exercitu cuncta fuere. Ita imperatori novo plus ex malis 30 moribus solücitudinis quam ex copia militum auxili aut spei bonae accedebat. Statuit tamen Metellus, quamquam et aestivorum tempus comitiorum mora imminuerat et exspectatione eventus civiura animos intentos putabat, non prius bellum attingere, quam maiorum disciplina milites laborare coëgisset. Itaque protinus 35 lixas e castris submovit cibumque coctum in castris vendi vetuit; more militari vigiliae deducebantur, nulli iam ab signis abesse licebat. In agmine neminem militum ministerio iumentorum , ut arma sua ipsi ferrent, uti passus est. Castrorum subinde locum

18. Bellum lugurthinum, 111 —106, is uitvoerig beschreven door C. Sallustius Crispus, (86—35).

6*

84

mutavit: eadem, tanquam lugurtha semper adesset, vallo fos-saque aptissime einxit. Quibus rebus factum est, ut commissa pugna lugurthae milites, etsi ipse lugurtha nullum boni ducis aut militis officium praetermittebat, primo congressu fugarentur. 5 Rex in oppidum munitum perfugit. Paucis diebus post Metellus eum insecutus iterum proelio fudit, Numidiam vastavit, urbes amplas et munitissimas cepit: quae victoria ei cognomen Numidici fecit.

Postea Q. Metellus censor factus est eiusque egregia fuit 10 censura et omnis vita plena gravitatis. Cum ab inimicis accu-satus causam de pecuniis repetundis diceret et ipsius tabulae circumferrentur inspiciendi nominis causa, nemo ex iudicibus fuit, qui non removeret oculos et se totum averteret, ne de aliqua re, quae in his relata esset, videretur dubitasse. Cum 15 Saturninus, tribunus plebis, per vim creatus, non minus violen-ter tribunatum quam petierat gerens, agrariam legem reipublicae perniciosam tulisset, Metellus in earn legem iurare noluit eaque de causa in exsilium actus est. Vir fortissimus civitate maluit decedere quam de sententia, eique salus patriae dulcior quam 20 conspectus fuit. Honestum Rhodi secessum invenit ibique litteris operam dedit.

Metelli Alius, qui meritum cognomen Pii consecutus erat, precibus et lacrimis a populo impetravit, ut pater ab exsilio revocaretur. Is forte ludos spectabat, cum redditae sunt lit-25 terae, quibus scriptum erat, maximo senatus et populi consensu reditum illi in patriam datum esse. Nihil eo nuatio moveri visus est; non prius e theatro abiit, quam spectaculum finiretur; non laetitiam suam proxime sedentibus ulla ex parte patefecit, sed summum gaudium intra se continuit parique 30 vultu in exsilium abiit et restitutus est: adeo moderatum inter secundas et adversas res gessit animum. ïantus vero Romae ad eum advenientem concursus est factus, ut dies totus non sufficeret gratulationibus illum ad portam urbis excipientium; inde in Capitolium ascendentem et lares repetentem universa 35 propemodum civitas deduxit. Sic Q. Metellus nee triumphis nee honoribus clarior fuit quam aut causa exilii aut exsilio aut reditu.

LUI. M. AEMILIUS SCAÜRUS.

(115). M. Aemilius Seaurus nobiü familia ortus est, sed paupere. Nam pater eius, quam vis patricius, ob paupertatem

20. Rhodus, ook Ophiüsa, Asteria, Trinakria en Korymbia genaamd , ligt door een zeestraat van het vasteland van klein-Asië gescheiden, aan de kusten van Karië.

85

carbonarium negotium exercuisse dicitur. Filius ipse primo dubitavit, utrum honores peteret an argentariam faceret, sed cutn eloquentia valeret, ex ea gloriam et opes peperit. Consul factus severum se in tuenda disciplina praebuit: cuius disci-5 plinae exemplum admiratione dignum ipse in iis libris memoriae prodidit, quos de vita sua scripsit. Cum in eo loco, ubi posuerat castra, arbor esset maturis fructibus onusta, postridie abeunte exercitu arborem intactis fructibus relietam esse. Idem Public Decio praetori, quod se transeunte sederet et adsurgere 10 iussus non paruissot, vestem scidit, sellam concidit, ne quis ad eum in ius iret, edixit.

M. Scaurus ut in tuenda militari disciplina, ita in punienda filii ignavia fuit severus. Cum enim in proelio quodam Romani equites pulsi deserto imperatore urbem pavidi repeterent, in 15 quibus erat Scauri filius, misit pater, qui ei dicerent, libentius se filii acie interfecti ossibus occursurum, quam ipsum tam turpis fugae reum visurum. Itaque si quid verecundiae in pectore superesset, conspectum irati patris degeneri filio vitan-dum esse. Adulescens verecundia ignominiae pressus mortem 20 sibi conscivit.

M. Scaurus, cum esset summa senectute et adversa valetu-dine, pristinum animi vigorem retinuit. Qui cum admodum senex a Vario quodam, Hispano, pro rostris accusaretur, quod a rege Mithridate ad rempublicam prodendam pecuniam acce-25 pisset, nobilissimis iuvenibus innixus descendit in forum data-que respondendi facultate paucis verbis ita causam egit; „Varius Hispanus Marcum Aemilium Seaurum, senatus principem, ab hoste corruptura imperium populi Romani prodidisse ait; M. Aemilius Scaurus, princeps senatus, huic se affinem esse culpae 30 negat. Utri creditis ?quot; Cuius dicti admiratione populus commo-tus accusatorem statim ab illa actione pertinaci clamore depulit.

LIV. P. RÜTILIUS RUFUS.

(105). P. Rutilius Rufus vitae innocentia enituit: cum nemo esset in civitate illo integrior, nemo sanctior, omni honore dignus est habitus et consul factus. Cum amici cuiusdam iniu-35 stae rogationi resisteret atque is per summam indignationem dixisset: „Quid ergo,quot; inquit „mihi opus est amicitia tua, si, quod rogo, non facis?quot; respondit: „Immo, quid mihi tua, si

27. Princeps senatus was hij, die, door de censoren het eerst op de vijfjaarlijksche lijst der senatoren gesteld, in de vergaderingen het eerst naar zijn stem gevraagd werd, tenzij consules designati aanwezig waren.

86

propter te aliquid inhoneste facturus sum?quot; Sciebat enim vir sanctus, tam contra officium esse amieo tribuere, quod aequum non esset, quam non tribuere id, quod recto possemus : atque si forte amici a nobis postularent, quae honesta non sunt, 5 religionem et fidem esse amicitiae anteponendam.

Eutilius tamen in invidiam equitum Romanorum venit, quod ab eorum iniuriis Asiam, cui tunc praeerat, defendisset; quare ab iis repetundarum accusatus est. Sed innocentia fretus nihil splendore actae vitae indignum fecit aut dixit; non senatoris 10 insignia doposuit; non obsoletam vestem induit; iudicibus non supplicavit; cum summis oratoribus, L. Crasso, M. Antonio, araicis uteretur, neutrum adhibere voluit. Itaque repetundarum damnatus est vir inter optimos numerandus et missus in exsi-lium. Ex Italia in Asiam venienti omnes provinciae illius civi-15 tates legatos obviam miserunt; hospitio eum, opibus, omni auxilio iuverunt. Cui oum quidam consolandi causa dixisset, instare bella civilia et brevi futurum, ut omnes exsules rever-terentur: „Quid tibi,quot; inquit Eutilius, „mali feci, ut mihi pe-iorem reditum quam abitum optares? Malo ut patria meo exsilio 20 erubescat, quam reditu maereat.quot; Quod dixerat, praesti.tit; nam cum ei reditum in patriam postea Sullana victoria facilem faceret, in exsilio, ne quid ad versus leges peccaret, remansit.

Multos illustrat fortuna, dum vexat. Rutilii innocentia ac virtus lateret, nisi accepisset iniuriam. Cum violata est, effuïsit,

LV. M. LIVIUS DRUSÜS.

M. Livius Drusus genere et eloquentia magnus, sed ambi-25 tiosus erat et superbus. Tantae liberalitatis fuit, ut ipse profi-teretur, nihil se ad largitionem ulli reliquisse, nisi si quid aut caenum dividere vellet aut caelum. Ideo cum pecunia egeret, multa contra dignitatem fecit. Tribunus plebis cum primo 30 senatus causam suscepisset, brevi eum despicere eique adversari coepit et leges perniciosas tulit. Quibus cum Philippus consul obsisteret, ei Drusus in comitio ita collum obtorsit, ut pluri-mus e naribus eius sanguis efiiueret; additaque contumelia non cruorem, sed muriam de turdis esse dixit. (Philippus enim 35 deliciarum amans turdorumque imprimis edax habebatur). Alium etiam virum eonsularem, iisdem legibus adversari tern, Drusus se de Saxo Tarpeio praecipitaturum ait.

32. Hij liet n.1. door een zijner cliënten Philippus den nek omdraaien. De tribuni plebis hadden het ius prendendi (inhechtenisneming).

87

(91). Neque reverentior in senatum fuit. A quo vocatus in curiam: „Quarequot; inquit „non ipse potius senatus ad me venit ia Hostiliatn propinquam rostris ?quot; Tribunus senatus iniperium despexit, senatus tribuni verbis paruit. Quibus rebus factum 5 est, ut Drusus nee senatui nee plebi plaeeret. Unde, cum e foro magna hominum frequentia stipatus rediret, in atrio domus suae percussus cultello, qui adfixus lateri eius relictus est, intra paucas boras decessit. Cum ultimum redderet spiritum, intuens circumstantium maerentiumque frequentiam: „Ecquandoquot; inquit 10 „amici, similem mei civetn habebit respublica?quot;

Multa laudantur Drusi facta dictaque. Cum Philippo consuli insidiae pararentur eiusque vita in maximo esset periculo, Drusus re cognita Philippum, quamquatn inimicum, monuit ut sibi caveret. Idem cum aedificaret domum promitteretque 15 ei architectus, ita se eam aedificaturum, ut nemo in eam despicere posset; „Tu veroinquit „si quid in te artis est, ita eompone domum, ut, quicquid agam , ab omnibus perspici possit.quot;

LVI. Q. SERVILIUS.

(88). Mors Drusi iam pridem tumescens bellum excitavit. Quippe abhinc annos centum et viginti universa Italia, cum 20 id malum ab Asculanis ortum esset ac deinde a Marsis excep-tum in omnes penetrasset regiones, arma adversus Romanos cepit. Initium autem belli sic fuit.

Ex iis, qui ad explorandum, quae a sociis fierent, Roma missi erant, quidam adulescentem Asculanum duci Corfinium 25 viderat, ut ibi, sieut communiter convenerat, pro sua civitate obses foret. Id cum Q. Servilio, qui in ea parte Italiae pro consule agebat, nunciatum esset, propere accurrit Asculum, ut incipienti adbuc malo occurreret. Ceterum nec opprimere mor-bum potuit, et sua cum pernicie supra modum exulceravit. 80 Ludi turn forte agebantur, res una omnium cogere coetus solita. Erant ea omnino tempora iique hominum animi, ut lenissima quaeque remedia vix laturi viderentur, cum Servilius quasi man-cipia conviciis minisque ferociter increpat. „Prob, luppiter,quot; inquit, „Diique ceteri, qui Romanum Capitolium ideo nimirum incoli-35 tis, quod ibi caput rerum terrarumque omnium sedemque sicut numinum vestrorum, sic imperii esse voluistis. Quod tantum

3. Hostilia sc. curia, de oudste vergaderplaats van den senaat, werd na vele lotgevallen op last van Caesar door een tempel van Felicitas vervangen (zie blz. 9). 20. Asoulura, th: Ascoli, aan de rivier Truentus, werd in dezen krijg verwoest, maar weldra weder opgebouwd.

88

admisimus nefas, ut haec audire, haee videre tam foeda ac pudenda cogeretis? Eone deveniri indignitatis oportuit, ut Itali nos contemnerent et, quos potentissimi reges formidant, clienti-bus nostris contemtui essemus. lam igitur, si Diis placet, regimen 5 rerum Asculanus capesset, et pro Romanis patribus fata gentium regumque Pieentes temperabunt. Id vero facinus Dii prohibeant! aut si tam nefanda permittere decreverunt, prius quicquid usquam est Romani nominis intemeratum adhuc impollutumque pereat! Mihi quidem satius fuerit vel mille mortes perferre, 10 quam hanc tantam subire ignominiam, ut meo suffragio ius Romanum ad dediticios nostros transeat.quot;

„Vestrum autem furorem mirari satis nequeo, Asculani, quos non populi Romani maiestas, non vestrarum virium repu-tatio, ne prioris quidem aevi memoria deterret, ne tam perni-15 ciosa inciperetis. Cum omnibus Italiae populis maiores nostri bellaverunt, nee par omnibus aut virtus, aut resistendi spatium fuit; neme tarnen omnium aeque facile atque Pieentes subacti sunt. Uno proelio victi, continuo sese P. Sempronio, et primi omnium Asculani dediderunt. Vos igitur, qui tam levi momento 20 spem libertatis abicere soletis, quibus praestigiis dementes ad rebellanduni vultis esse principes?quot;

Non tulerunt ista vociferantem Asculani; tanto furore exacer-bati, ut quicquid deprebendi civium Romanorum in oppido potuit cum ipso proconsule legatoque eius Fonteio trucidaretur, 25 bonis omnium direptis.

Cuiu ultro dissimulandi non esset locus, per Italiae populos et urbes signa cecinerunt, discurrente passim Pompaedio, quem praecipuum istius bello facem fuisse consentitur. At ut fortuna eorum atrox, ita causa fuit iustissima. Petebant Italici eam 30 civitatem, cuius imperium armis tuebantur; per omnes annos atque omnia bella duplici numero se militum equitumque fungi, neque in eius civitatis ius recipi, quae per eos in id ipsum pervenisset fastigium, ex quo homines eiusdem et gentis et sanguinis ut externos alienosque fastidire posset. Id bellum amplius 35 trecenta milia iuventutis Italiae abstulit, et tam varia tamque atrox fortuna Italici belli fuit, ut per biennium duo Romani consules, Rutilius ac deinde Cato Porcius ah hostibus occide-rentur, exercitus populi Romani multis in locis funderentur, utque ad saga iretur, diuque in eo habitu maneretur. Caput 40 imperii sui Corfinium legerant, quod appellarunt Italicum.

6. De Pieentes of Pisëni waren oorspronkelijk een Latijnsche volksstam, echter gaandeweg met tal van vreemden gemengd. In 800 sloten ziin een verbond met de Romeinen, dat zij ruim dertig jaren later verbraken, zoodat zij geheel onderworpen werden.

89

Paulatim deinde reeipiendo in civitatem, qui arma aut non ceperant, aut deposuerant maturius, vires refectae sunt, Pom-peio Sullaque et Mario fluentem procumbentemque rempublicam populi Romani rostituentibus.

LVII. c. mar lus.

5 C. Marius, bumili loco natus, militiae tirocinium in Hispania duce Scipione posuit. Erat imprimis Scipioni oarus ob singu-larem virtutem et impigram ad pericula ac labores alacritatem. Cum aliquando post cenam Scipionem quidam interrogasset, si quid illi accidisset, quemnam respublica aeque magnum 10 habitura esset imperatorera, Scipio percusso leniter Marii hu-mero: „Fortasse hune,quot; inquit. Quo dieto excitatus Marius dignos rebus, quas postea gessit, spiritus concepit (134).

(107). Q. Metellura in Numidiam contra lugurtham missum, cuius legatus erat, cum ab eo Roraam missus esset, apud 15 populum Romanum criminatus est bellum ducere: si se con-sulem fecissent, brevi tempore aut vivura aut mortuum lugurtham se in potestatem populi Romani redacturum. Itaque creatus est consul et in Metelli locura suffectus. Bellum ab illo prospere coeptum confecit. Jugurtha ad Gaetulos perfugerat 20 eorumque regem Bocchuin adversus Romanos concitaverat. Marius Gaetülos et Boccbum aggressus fudit; castellum in excelsa ripa positum, ubi regii thesauri erant, non sine multo labore expugnavit. Bocchus, bello defessus, legatos ad Mariura misit, pacem orantes. Sulla quaestor a Mario ad regem remissus 25 Boccho persuasit, ut lugurtham Roraanis traderet. lugurtha igitur vinctus ad Marium deductus est; quem Marius trium-phans ante currum egit et in carcerem caenosutn inclusit. Quo cum lugurtha detracta veste ingrederetur, os ridentis in modum diduxisse et stupens sirailisque desipienti exclamasse 30 fertur: „Proh! quam frigidum est vestrum balneum!quot; Paucis diebus post in carcere necatus est.

Marius post bellum Numidicura iterum consul creatus bel-lumque ei contra Cimbros et Teutönes decretum est. Hi novi hostes, ab extremis Germaniae finibus profugi, novas sedes 35 quaerebant, exclusique Gallia et Hispania, cum in Italiam remi-grarent, a Romanis, ut aliquid sibi terrae darent, petierunt.

19. Oaetuli woonden in het Z. van Marokko en een deel der Sahara, ten Z van den Atlas. 33. De oorlogen der Kimbren en Teutor.en, Koordduitsche volksstammen, hadden plaats van 113 tot 101.

90

Eepulsi, quod nequiverant precibus, armis petere constituunt. Tres duces Eoiuani impetus barbarorum non sustinuerunt. Omnes fugati, exuti castris. Actum erat de imperio Romano, nisi Marius fuisset. Hic primo Teutönes sub ipsis Alpium 5 radicibus assecutus proelio oppressit. Vallem fluviumque medium hostes tenebant: Romanis aquarum nulla copia. Aucta necessitate virtus causa victoriae fuit. Nam flagitante aquam exer-citu Marius: „Si viriquot; inquit „estis, en illic habetis.quot; Itaque tanto ardore pugnatum est eaque caedes hostium fuit, ut 10 Romani victores de cruento flumine non plus aquae biberent quam sanguinis barbarorum. Caesa traduntur hostium ducenta milia, capta nonaginta. Rex ipse Teutobochus in proximo saltu comprehensus insigne spectaculum triumphi fuit: quippe vir proceritatis eximiae super tropaea eminebat.

15 Deletis Teutonibus C. I.Iarius in Cimbros se convertit. Qui cum ex alia parte Italiam ingressi Athesim fiumen non ponte nee navibus, sed iniectis arborum truncis, velut aggere, traie-cissent, occurrit iis C. Marius. Cimbri legates ad consulem miserunt, agros urbesque sibi et fratribus postulantes: Teu-20 tönum enim cladem ignorabant. Quaerente Mario, quos illi fratres dicerent, cum Teutones nominassent, ridens Marius: „Omittitequot; inquit „fratres; tenent hi acceptam a nobis terrain aeternumque tenebunt.quot; Turn legati se ludibrio haberi sen-tientes ultionem Mario minati sunt, Teutones simul atque 25 advenissent. „Atque adsunt,quot; inquit Marius, „nee sane civile foret, vos fratribus vestris non salutatis discedere.quot; Tum vinctos adduci iussit Teutonum duces, qui in proelio capti erant.

His rebus auditis Cimbri egrediuntur castris et cum paucis suorum ad vallum Romanum adequitans Boiörix, Cimbrorum 30 dux, Marium ad pugnam provocat et diem pugnae a Roma-norum imperatore petit. Proximum dedit consul. Marius cum aciem ita instituisset, ut pulvis in oculos et ora hostium fer-retur, incredibili strage prostrata est ilia Cimbrorum multitude: caesa traduntur centum octoginta hominum milia. Nec minor 35 cum uxoribus pugna quam cum viris fuit, cum obiectis undi-que plaustris desuper, quasi e turribus, lanceis contisque pu-gnarent. Victae tarnen, cum missa ad Mariura legations liber-tatem non impetrassent, suffocatis elisisque infantibus suis, aut mutuis conciderunt vulneribus aut, vinculo e crinibus suis 40 facto, ab arboribus pependerunt. Canes quoque defendëre

5. De slag bij Aquae Sextiae, thans Aix, in Zuid-Gallië, had plaats in 10a. 16. Athësis, thans Etsoh of Adige, ontspringt op de Rhaetische Alpen, stroomt door Rhaetia en Noord-Italië en stort zich noordelijk van den Padus of Po in de Adriatische zee. 33. De slag hij Verona op de Raudische vlakte in 101.

91

Cimbris caesis eorum domos. Marius pro duobus triumpliia, qui offerebantur, uno contentus fuit. Primores civitatis , qui ei aliquamdiu ut novo homini ad tantos honores evecto invide-rant, conservatam ab eo rempublicam fatebantur In ipsa acie 5 Marius duas Camertium cohortes, mira virtute vim Cimbrorum sustinentes, contra legem civitate donaverat. Quod quidem factum et vere et egregie postea excusavit dicens, inter ar-morum strepitum verba se iuris civilis exaudire non potuisse.

(88). Ilia tempestate primum Romae bellum civile eom-10 motum est. Causam bello dedit C. Marius. Cum enira Sulla consul contra Mithridatem, regem Ponti, missus fuisset, Sul-picius, tribunus plebis, legem ad populum tulit, ut Sullae imperium abrogaretur, C. Mario bellum decerneretur Mithri-daticum. Qua re Sulla commotus cum exercitu ad urbem venit, 15 eam armis occupavit, Sulpicium interfecit, Marium fuga vit. Is hostes persequentes fugiens aliquamdiu in palude delituit. Sed paulo post repertus extractusque, ut erat nudo corpore caeno-que oblïtus, iniecto in collum loro Minturnas raptus et in custodiam coniectus est. Missus est ad eum occideudum servus 20 publicus, natione Cimber, quem Marius vultus auctoritate de-terruit. Cum enim hominem ad se stricto gladio venientem vidisset: „Tune, homoquot; inquit „C. Marium audebis occidere?quot; Quo audito attonitus ille ac tremens abiecto ferrofugit, Marium se non posse occidere clamitans. Marius deinde ab iis, qui 25 prius eum occidere voluerant, e carcere emissus est.

Accepta navicula in Africam traiecit et in agrum Carthagi-niensem pervenit. Ibi cum in locis solitariis sederet, venit ad eum lictor Sextilii, qui tum Africam pro praetore obtinebat. Ab hoe, quem nunquam laesisset, Marius humanitatis aliquod 30 officium exspectabat; at lictor decedere eum provincia iussit, nisi in se ut hostem ab senatu iudicatum animadverti vellet, torveque intuentem et voeem nullam emittentem Marium ro-gavit tandem, ecquid renuntiari praetori vellet? Marius: „Abiquot; inquit „nuntia, vidisse te C. Marium in Carthaginis ruinis

3. Homines novos noemde men in tegenstelling tot homines multis iraaginibus, menschen, die van onbekende familie voortgekomen, zich hadden opgewerkt, honores curules bekleedden en zoodoende voor zich en de hunnen de nobilitas verwierven. 5. Camertes zijn de inwoners van Camerinum, een belangrijke stad in Umbrië, aan de grenzen van Picenum. 11. Mithridates, de groote, 121—64, was na Hannibal de meeat verbitterde vijand der Romeinen. — Pontus lag in het N.O. van klein-Azië aan den Pontus Euxïnus. 18. Minturnae was een Latijnsche stad aan de beide oevers der Liris, nabij den mond der rivier, waar de bodem zeer moerassig is. 19. Servus publicus is in dienst van den staat of van een gemeente.

92

sedentem.quot; Duobus clarissimis exemplis de inconstantia rerum humanarum eum adraonebat, cum et urbis maximae excidiura et viri clarissimi casura ante oculos poneret.

Profeeto ad bellum Mithridaticum Sulla, Marius revocatus 5 a Cinna in Italiam rediit, efferatus magis calamitate quam domitus. Cum exercitu Romam ingressus earn caedibus et rapinis vastavit; omnes adversao factionis nobiles yariis suppli-ciorum generibus adfecit: quinque dies continuos totidemque noetes illa scelerum omnium duravit licentia. Hoc tempore 10 admiranda sane populi Romani abstinentia fuit. Cum enim Marius oceisorum domos multitudini diripiendas obiecisset, inveniri potuit nemo, qui civili luctu praedam peteret; quae quidem tam misericors continentia plebis tacito quaedam eru-delium victorum vituperatio fuit. Tandem Marius, senio et labo-15 ribus confectus, in morbum incidit et ingenti omnium laetitia vitam finivit.

Cuius viri si exaininentur cum virtutibus vitia, hand faeile sit dictu, utrum bollo melior, an pace perniciosior fuerit: namque quam rempublicam armatus servavit, eam primo toga-20 tus omni genere fraudis, postremo armis hostiliter eyertit. Erat Marius durior ad humanitatis studia et ingenuarum artium contemptor. Cum aedem Honoris de mamibiis hostium vovisset, spreta peregrinorum marmorum nobilitate artificumque Graecorum arte, earn vulgari lapide per artificem Romancm 25 curavit aedificandam. Et Graecas litteras despiciebat, quod doctoribus suis parum ad virtutem profuissent. At idem fortis, validus, adversus dolorem confirmatus. Cum ei varices in crure secarentur, vetuit se alligari Acrem tamen fuisse doloris morsura ipse ostendit; nam medico, alterum crus postulanti, noluitprae-30 bere, quod maiorem esse remedii quam morbi dolorem iudicaret.

LVIII. L. CORNELIUS SULLA.

(138—78). L. Cornelius Sulla cum parvulus a nutrice ferretur, muiier obvia: „Salvequot; inquit „puer tibi et rcipublicae tuae felix,quot; et statim quaesita, quae haec dixisset, non potuit inveniri.

Hic bello Jugurthino quaestor Marii fuit. Qui cum usque 35 ad quaesturae comitia vitam libidine, vino, ludïcrae artis amore inquinatam perduxisset, C. Marius consul moleste tulisse cra-ditur, quod sibi gravissimum bellum gerenti tam delicatus quaestor sorte obvenisset. Eiusdem tamen, postquam in Afri-cam venit, virtus enituit. Bello Cimbrico, legatus eonsulis,

19. De toga, het kleed in vredestijd, staat tegenover sagum. den soldatenmantel.

93

bonam operam navavit. Consul ipse deinde factus, pulso in exsilium Mario, adversus Mithridatem profectus est. Mithridates enim, Ponticus rex, vir bello acerrimus, virtute eximius, odio in Eomanos non inferior Hannibale, occupata Asia necatis-5 que in ea omnibus civibus Romanis, quos quidem eadem die atque hora per omnes civitates interimi iusserat, Europae quoque Italiaeque imminere videbatur. Ac primo Sulla illius praefectos duobus proelüs in Graecia profligavit; dein trans-gressus in Asiam Mithridatem ipsum fudit; et oppressisset, nisi 10 ad bellum civile adversus Marium festlnans qualemcumque pacem componere maluisset. Mithridatem tarnen pecunia mul-tavit, Asia aliisque provinciis, quas occupaverat, decedere paternisque finibus contentum esse coëgit.

Sulla propter motus urbanos cum victore exercitu Romam 15 properavit; eos, qui Mario favebant, omnes superavit. Nihil autem ea victoria fuit crudelius. Sulla urbem ingressus et dictator creatus vel in eos, qui se sponte dediderant, iussit animadverti. Quattuor milia deditorum inermium civium in circo interfici iussit. Quis autem illos potest computare, quos 20 in urbe passim, quisquis voluit, occidit, donec admoneret Pufidius quidam, vivere aliquos debere, ut essent, quibus imperaret. Novo et inaudito exeraplo tabulam proscriptionis proposuit, qua nomina eorum, qui occidendi essent, contine-bantur; cumque omnium orta esset indignatio, postridie plura 25 etiam adiecit nomina. Ingens caesorum fuit multitudo. Nee solum in eos saevivit, qui armis contra se dimicavissent, sed etiam quieti animi cives propter pecuniae magnitudinem pro-scriptorum numero adiecit. Civis quidam innoxius, cui fundus in agro Albano erat, cum legens proscriptorum nomina se 30 quoque videret adscriptum; „Vaequot; inquit „misero mihi! fundus Albanus me persequitur.quot; Neque longe progressus a quodam, qui eum agnoverat, confossus est.

Depulsis prostratisque inimicorum partibus Sulla Felicem se edicto appellavit, cumque eius uxor Metella geminos eodem 35 partu edidisset, puerum Faustum puellamque Faustam appellari voluit. Sed paucis annis post repente contra omnium exspec-tationem dictaturam deposuit. Dimissis lictoribus diu in foro cum amicis deambulavit. Stupebat populus eum privatum videns, cuius raodo tam formidolosa fuerat potestas; quodque 40 non minus mirandum fuit, privato ei non solum salus, sed etiam dignitas constitit, qui cives innumeros occidisset. TJnus

4. Asia duidt bij de Romeinen, behalve het werelddeel, vooral de provincie aan; dat is klein- of voor-Asië. De benaming Asia minor kwam waarschijnlijk eerst in de vierde eeuw na Chr. op.

94

adulescens fuit, qui auderet queri et recedentem usque ad fores domus maledictis incessere. Atque ille, cuius iram potentissimi viri maxiraaeque civitatos nee effugere nee placare potuerant, unius adulescentuli conturaelias patienti animo tulit, id tantum 5 in limine iam domus dicens: „Hic adulescens efficiet, ne quis posthac tale imperium deponat.quot;

Sulla deinde in villam Cumanum profectus rusticari et venando vitam agere coepit. Ibi morbo correptus interriit vir ingentis animi, cupidus voluptatum, sed gloriae cupidior: 10 litteris Graecis atque Latinis eruditus et virorum litteratorum adeo amans, ut sedulitatem etiam mali cuiusdam poëtae aliquo praemio dignam duxerit. Nam cum ille epigramma in eura fecisset eique subiecisset, Sulla statim praemium ei dari iussit, sed ea lege, ne quid postea scriberet. Ante victoriam laudan-15 dus; in iis vero, quae secuta sunt, nunquam satis vituperan-dus; urbem enim et Italiam civilis sanguinis fluminibus inun-davit. Non solum in vivos saeviit, sed ne mortuis quidem pepercit: nam C. Marii, cuius, etsi postea hostis, aliquando tamen quaestor fuerat, erutos cineres in flumen proiecit. Qua 20 crudelitate rerum praeclare gestarum gloriam corrupit.

LIX. L. CORNELIUS CINNA.

(87). L. Cornelius Cinna flagitiosissimus rempublicam summa crudelitate vastavit. Non erat Mario Sulpicioque moderatior. Cum ita civitas Italiae data esset, ut in octo tribus contri-buerentur novi cives, ne potentia eorum et multitudo veterum 25 civium dignitatem frangeret plusque possent recepti in beneficium quam auctores benefici, Cinna in omnibus tribubus eos se distributurum pollicitus est; quamobrem ingentem totius Italiae frequentiam in urbem acciverat. E qua pulsus collegae optima-tiumque viribus, cum in Campaniam tenderet, ex auctoritate 30 senatus consulatus ei abrogatus est, suffectusque in eius locum

12. Epigramma beteekent hier gedicht, gelegenheidsgedicht. Van dit epigram geeft ons echter Cicero te kennen, dat er niets dichterlijks in te herkennen was, dan dat de regels van ongelijke lengte waren. 22. P. Sulpicius Rufus, een uitstekend redenaar, omhelsde als volkstribuun de partij der optimates. Ten gevolge van oneenigheid met Caesar en vervolgens ook met de aristokratie, koos hij partij voor de nieuwe burgers en dreef met behulp van 3000 huurlingen zijn wetsvoorstellen door. Daarop voegde hij zich bij Marius, maar werd met hem door Sulla uit Rome verdreven en bij Laurentium op de vlucht gegrepen en gedood, terwijl zijn hoofd op de rostra werd geplaatst, waar hij in zijn leven grooten roem verworven had.

95

L. Cornelius Merula, flamen Dialis. Tum Cinna eorruptis primo centurionibus ac tribunis, mox etiam spe largitionis militibus ab eo exercitu, qui circa Nolam erat, receptus est. Is cum universus in verba eius iurasset, retinens insignia con-5 sulatus, patriae bellum intulit, fretus ingenti numero novorum civium; e quorum deleetu trecentas amplius cohortes conscrip-serat, ae triginta legionum instar impleverat. Opus erat parti-bus auctoritate: cuius augendae gratia C. Marium cum filio de exsilio revocavit, quique cum iis pulsi erant.

10 Dum autem bellum infert patriae Cinna, Cn. Pompeius, Magni pater, cuius praeclara opera bello Marsico usa erat respublica, quique Asculum ceperat, circa quam urbem, cum in multis aliis regionibus exercitus dispersi forent, quinque et Septuaginta civium Romanorum, amplius sexaginta milia Italicorum uno 15 die conflixerant, frustratus spe continuandi consulatus ita sc dubium mediumque partibus praestitit, ut omnia ex proprio usu ageret temporibusque insidiari videretur, et hue atque illuc, unde spes maior adfulsisset potentiae, se exercitumque deflec-teret. Sed ad ultimum magno atrocique proelio cum Cinna 20 conflixit, cuius sub ipsis moonibus oculisque urbis Romanae quam fuerit eventus exitiabilis vix verbis exprimi potest. Post hoc, cum utrumque exercitum velut param bello exhaustum laceraret pestilentia, Cn. Pompeius decessit. Cinna et Marius, haud incruentis utrimque certaminibus editis, urbem occupa-25 verunt; sed prior ingressus Cinna de recipiendo Mario legem tulit. Iterum ac tertium consulem se ipse fecit Cinna. Quarto vero consulatu, cum bellum contra Sullam pararat, Anconae ob nirniam crudelitatem ab exercitu lapidibus occisus est.

LX. L. LICINIXJS LUCÜLLUS.

(74). L. Lucullus ingenio, doctrina, virtute fuit insignis. 30 In Asiam quaestor profectus ibi per muitos annos admirabili quadam laude provinciae praefuit, deinde absens factus aedilis, continuo praetor, inde ad consulatum promotus est, quem ita gossit, ut omnes diligentiam admirarentur, ingenium agnosee-rent. Post ad Mithridaticum bellum missus a senatu non modo 35 opinionem vicit omnium, sed etiam gloriam superiorum ducum. Idque eo fuit mirabilius, quod ab eo laus imperatoria non admodum exspectabatur, qui adulescentiam in forensi opera, quaesturae diuturnum tempus in Asiae pace consumpserat; sed incredibilis quaedam ingenii magnitude non desideravit usus

39. Usus disciplina is de school der ervaring.

96

disciplinam. Itaque cum totum iter et navigationem consum-psisset partim in percontando a peritis, partim in rebus gestis legendis, in Asiam factus imperator venit, cum esset Roma profectus rei militaris rudis.

5 Lucullus eo bello magnas ac memorabiles res gessit: Mithri-datem saepe multis locis fudit; Tigranem, regum maximum, in Armenia vicit, ultimamque bello manum magis noluit im-ponere, quam non potuit; qui alioqui per omnia laudabilis et bello paene invictus pecuniae cupidini nimium deditus fuit; 10 quam tarnen ideo expetebat, ut per luxuriam effunderet. Itaque postquam de Mithridate triumphavit, abiecta omnium rerum cura coepit delicate ac molliter vivere otioque et luxu diffluere; magnifice et immense sumptu villas aedificavit atque ad eorum usum mare ipsum vexavit. Nam in quibusdam locis moles mari 15 iniecit; in aliis, suffossis montibus, mare in terras induxit; unde eum haud infacëte Pompeius Xerxem togatum vocare adsueverat.

Habebat Lucullus villam prospectu et ainbulatione pulcher-rimam. Quo cum venisset Pompeius, id unum reprehendit, quod ea habitatio esset quidem aestate peramoena, sed hieme 20 minus commoda videretur. Cui Lucullus: „Putasnequot; inquit „me minus sapere quam hirundines, quae adveniente hieme sedem commütant?quot; Villarum magnificentiae respondebat epu-larura sumptus. Cum aliquando modica ei, utpote soli, cena esset posita, coquum graviter obiurgavit; eique excusanti ac 25 dicenti, se non debuisse lautum parare convivium, quod nemo esset ad cenam invitatus: „Quid ais?quot; inquit iratus Lucullus, „nesciebasne Lucullum hodie cenaturum esse apud Lucullum ?quot;

Laudanda est Luculli impensa et studium in libris. Nam et muitos et optimos conquisivit eosque liberaliter dedit utendos. 30 Patebat omnibus bibliotheca, et in porticus ei adiectas velut ad Musarum aedem veniebant maxime Graeci tempusque ibi iucunde inter se traducebant ab aliis curis liberi. Saepe cum iis versabatur Lucullus et inter magnam doctorum virorum turbam ambulabat.

LXI. Q. SERTORICS.

35 (83—72). Q. Sertorius, ignobili loco natus , prima stipendia bello Cimbrico fecit, in quo honos ei virtutis causa habitus est. In prima adversus Cimbros pugna, quaraquam vulneratus,

3. Pactus voor perfectus, een volleerd imperator. 7. Armenia, een koningrijk in klein-Azie, ligt Ingesloten tusschen den Kaukasus, Aasyrië en Mesopotamië. 16. Xerxes togatus, de Romeinsche Xerxes, daar Xerxes het voorgebergte Athos had laten doorgraven.

97

Rhodftnum, flumen rapidissimura, nando traiecit, lorlca et scuto retentis. Egregia etiam sociali bello fuit ei us opera. In eo cum alter oculus ei esset effossus, ld non dehonestamentum arbitrabatur: dicebat enim , cetera bellicae fortitudinis insignia, ut armillas coro-5 nasve, nee semper nee ubique gestari; se vero, quotiescumque in publicum prodiret, suae virtutis pignus in ipsa fronte ostentare nee quemquam sibi occurrere, qui non esset laudum suarum admirator.

Postquam Sulla ex bello Mithridatico in Italiam revertit et dominari coepit, Sertorius, qui partium Marianarura fuerat. 10 in Hispaniam se oontulit. Ibi turn virtutis admiratione, tum imperii lenitate Hispanorum siraul ac Roraanorum, qui locis illis consederant, animos sibi conciliavit raagnoque exereitu collecto quos Sulla adversus cum miserat duces profligavit. Missus deinde a Sulla Metellus a Sertorio fusus fugatusque est. 15 l^tiam Pompeium, qui in Hispaniam venerat, ut Metello opem ferret, levibus proeliis lacessivit Sertorius. Nam, cum non minus cautus esset quam acer imperator, universae dimicationis discrimen vitabat, quod imparem se universo Romanorum exercitui sentiret; interim vero hostem crebris damnis fatigabat. 20 Cum aliquando militos eius pugnam inconsulte fiagitarent neque oratione fleet! possent, ne cum Romanis universa acie confligere vellent, Sertorius vafro consilio eos ad suam sen-tentiam perduxit. Duos enim in conspectu eorum constituit equos, alterum validissimum, alterum inflrmissimum; ac deinde 25 validi eaudam ab imbecillo sene paulatim carpi, infirmi a iuvene eximiarum virium universam convelli lussit. Obtempe-ratum imperio est. Sed dum adulescentis dextra irrito se labore fatigat, senio confeeta manus perfecit , quod imperatum erat. Tune barbarorum contioni cognoscere cupienti, quorsum ea 30 res tenderet: „Equi caudaequot; inquit „similis est hostium exer-citus; cuius qui partes aggreditur, facile potest opprimere; contra nihil proficiet, qui universum conabitur prosternere.quot;

Cerva alba eximiae pulchritudinis a Lusitano quodam Sertorio dono data est. Hanc ita adsuefeeerat, ut audiret se 35 vocantem euntemque sequeretur. Hanc sibi oblatam divinitus et instinctam Dianae numine colloqui secum monereque et

1. Rhodanua, Rhone, de hoofdrivier van Gtallië, ontspringt op de Alpes Penninae, doorstroomt de lacus Lemanus, richt zich naar Lugdu-num (Lyon) en loopt uit in de Middellandsche zee, golf van Lion. 2. De hondgenooten, Marsi, Peligni, Samnites, Lucani e. a., vorderden gelijkstelling in rechten met de Romeinache burgers. De Romeinen bleven echter overwinnaars in den oorlog, welke uit de weigering daarvan ontstond en van 91—88 gevoerd werd. Zie blz. 87. 36. Diana, bij de Grieken Artemis, is de dochter van Zeus en Leto, zuster van Apollo, godin der jacht. In de plastische voorstelling draagt zij een pijlkoker op den rug en vergezelt haar de hinde.

halberstadt, Lhoinond, 2e druk. 7

98

doeere, quae utilia factu essent, persuadere omnibus instituit. Ac si quid durius videbatur, quod imperandum militibus esset, a cerva sese monitum praedicabat. Id cum dixerat barbari statim ei, tanquam deo, oboediebant. Ea cerva quodam die, 5 cum incursio esset hostium nuntiata, festinatione ac tumultu consternata in fugam sese proripuit atque in palude proxima delituit et periisse credita est. JSTeque multis diebus post in-ventara cervam Sertorio nuntiatur. Turn eum, qui nuntiaverat, iussit tacere praecepitque, ut eam postero die repente in eum 10 locum, in quo ipse cum amicis esset, immitteret. Admissis deinde amicis postridie visam sibi ait in quiete cervam, quae perisset, ad se reverti et, ut prius consuevisset, quod opus esset factu, praedicere. Tum Sertorio, quod imperaverat, significante cerva emissa in cubiculum Sertorii introrupit. Clamor 15 factus et orta omnium admiratio est. Eaque hominum barba-rorum credulitas Sertorio in niagnis rebus magno usui fuit.

Victus postea a Pompeio mutare priorem mansuetudinem Sertorius et ad iraoundiam deflectere coepit. Muitos ob suspi-cionem proditionis crudeliter interfecit: unde paulatim odio 20 esse coepit exercitui. Eomani moleste ferebant, quod Hispanis magis quarn sibi confideret hosque haberet corporis custodes. Tamen non deserebant Sertorium, quem necessarium sibi ducem iudicarent, sed amare eum desierant. Deinde in Hi-spanos quoque saeviit Sertorius, quod tributa non tolerarent; 25 ipse etiam, curis iam et laboribus fessus, ad obeunda ducis munia segnior factus ad luxum et libidines declinavit. Itaque alienatis omnium animis iussa imperatoris contemnebantur. Tandem facta adversus eum coniuratione Sertorius in convivio a suis est interfectus, magnus dux et adversus duos impera-30 tores, Pompeium et Metellum, saepe par, vel frequentius victor, ad ultimum desertus et proditus.

LXII. CN. P03IPEIUS MAGNUS.

Cn. Pompeius, stirpis senatoriae, bello civili se et pacrem consilio servavit. Cum enim Pompeii pater exercitui suo ob avaritiam osset invisus, facta in eum conspiratione Terentius 35 quidam, Grnaei Pompeii filii contubernalis, hunc occidendutn suscepit, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res cum iuveni Pompeio cenanti nuntiata esset, nihil periculo

29. Aan het hoofd der samenzwering stond Perperna, een Romein, die na den dood van Sertorius, liet bevel over de troepen op zich nam, maar daartoe onbekwaam Pompejus in handen viel. 32. De burgeroorlog van Jlarius en Sylla. 35. Pompejus was toen eerst negentien jaar oud.

99

motus solito hilarius bibit et cum Terentio eadem, qua antea, comitate agere perseveravit. Deinde cubiculum ingressus clam subduxit se tentorio et firmam patri circumdedit eustodiam. Interea Terentius destricto ense ad lectum Pompeii aeeessit 5 multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione Pom-peius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes preeibus et lacrimis placavit ac duci reconciliavit.

(83). Eodem bello Pompeius partes Sullae secutus ita se gessit, ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, 10 ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus extitit. Magnus illius apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor tae-dio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni pareus; inter milites corpus exercens cum alacribus 15 saltu, cum velocibus cursu, cum validis luctando eertabat. Tum ad Sullam iter intendit et in eo itinere tres hostium exercitus aut fudit aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit egregiainque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo Porapeiumque salutavit imperatorem et postea 20 ei venienti solebat sella adsurgere et caput aperire et ,equo descendere, quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat.

Postea Pompeius in Siciliam profectus est, ut eam a Carbone, Sullae inimico, occupatam reciperet. Carbo comprehensus et ad Pompeium ductus est; quem Pompeius, etsi Carbo muliebriter 25 mortem extimescens demisse et flebiliter mortem deprecabatur, ad supplicium duci iussit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium, Siciliae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in earn civitatem animadvertere decrevisset, quae sibi adversata fuisset, inique eum facturum Sthenius exclamavit, si ob culpam 30 unius puniret omnes. Interroganti Pompeio, quisnam ille unus esset: „Ego,quot; inquit Sthenius, „qui cives meos ad id induxit.quot; Tam libera voce delectatus Pompeius et Sthenio et civibus pepercit.

Transgressus inde in Af'ricam larbam, Numidiae regem , qui Marii partibus favebat, bello persecutus intra dies quadraginta 35 oppressit et Africa.m subegit adulescens quattuor et viginti annorum. Deinde cum litterae ci a Sulla redditae essent, quibus exercitu dimisso cum una legione successorem exspec-tare iubebatur, Pompeius, quamquam aegre id ferebat, tarnen paruit et Komam revertit. Eevertenti incredibilis hominum 40 multitude obviam fuit; Sulla quoque laetus eum excepit et elata voce Magni cognomine consalutavit. Nihilominus et trium-phum petenti restitit; neque vero ea re a proposito deterritus

7. Deze veldheer was zoo gehaat, dat, toen hij kort daarna door den bliksem gedood was, zjjn lijk van de baar getrokken, met haken door de straten gesleurd en in den Tiber geworpen werd.

100

est Pompeius aususque dicere plures adorare solem orientem quam occidentem; quo dicto innuebat, Sullae potentiam minui, suara crescere. Ea voce audita Sulla, oonfidentia aduleseentis perculsus: „Triumphet! triumphet!quot; exclamavit.

5 Metello iam seni et bellum in Hispania segnius gerenti collega datus Pompeius adversus Sertorium vario eventu dimicavit. Maximum ibi in proelio quodam periculum subiit. Cum enim vir vasta corporis magnitudine impetum in eutn fecisset, Pompeius manum amputavit; at multis in eum concurrentibus 10 vulnus in femore aceepit et a suis fugientibus desertus in ho-stium potestate erat. Sed praeter spem evasit; barbari enim equum eius auro phalerisque eximiis adornatum ceperant. Dum igitur praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius eorum manus effugit. Altero proelio cum Metellus Pompeio laboranti 15 auxilio venisset, Sertorius recedere coactus dixisse fertur: „Nisi anus ilia supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem.quot; Metellum anum appellabat, quia is, iam senex, ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Sertorio interfecto Pompeius Hipaniam recepit.

20 Cum piratae ilia terapestate maria omnia infestarent et quas-dam etiam Italiae urbes diripuissent, ad quos opprimendos eum imperio extraordinario missus est Pompeius, niraiae viri po-tentiae obsistebant quidam ex optimatibus et imprimis Quintus Catulus. Qui eum in contione dixisset, esse quidem praeclarum 25 virum Cn. Pompeium, sed non esse in uno omnia reponenda, adiecissetque: „Si quid huic accident, quem in eius locum substi-tuetis?quot; summo consensu universa contio succlamavit: .,Te, Quinte Catule.quot; Tam honorifico cinum testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, dispositis per oranes maris recessus 30 navibus, brevi ter.rarum orbem ilia peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; reliquos eorum in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari constituit. Nihil hac victoria celerius: nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit.

Confecto bello piratico Cn. Pompeius contra Mithridatem 35 profectus in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero baud tutum erat congredi cum hoste in locis ignotis. Nocte tamen aliquando cum Pompeius Mithridatem aggressus 40 esset, luna magno fuit Romanis adiumento. Quam cum Ro-mani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad

20. De piratae, die zich in alle plaatsen van Cilieië en Isaurië schuil hielden, veroorzaakten groote duurte in Rome, doordien zij in de havens der kustlanden plunderden, den toevoer naar Italië afsneden en den handel op de Middellandsthe zee onveilig maakten.

101

pritnos usque hostium ordines pertinebant: unde decepti regii milites in umbras, tanquam in propinquum hostem, tela mit-tebant. Victus Mithridates in pontum profugit eique Pharnftces füius bellum intulit, qui, occisis a patre fratribus, vitae suae 5 ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit; quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicamentis corpus firmaverat, a milite Gallo, a quo, ut adiuvaret se, petierat, interfectus est.

Tigrani deinde, Armeniae regi, qui Mithridatis partes secu-10 tus erat, Pompeius bellum intulit eumque ad deditionem com-pulit. Qui cum procubuisset ad genua Pompeii, eum erexit et benignis verbis recreatum diadBma, quod abiecerat, capiti reponere iussit, aeque pulchrum esse iudicans, et vincere reges et facere. Inde in ludaeam profeetus Romanorum primus lu-15 daeos domuit, Hierosolyma, caput gentis, cepit, templumque hire victoriae ingressus est. Rebus Asiae compositis in Italiam versus ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed dimisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insi-gnis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; 20 sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerant. Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primum ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia trumphavit, felix opinione hominum futurus, si, quem gloriae, eundem vitae finem habuisset neque 25 adversam fortunam esset expertus iam senex.

(48). Posteriore enim tempore orta inter Pompeium et Caesarem gravi dissensione, quod hic superiorem, ille parem ferre non posset, bellum civile exarsit. Caesar infesto exercitu in Italiam venit. Pompeius relicta urbe ac deinde Italia ipsa 30 Thessaliam petit et cum eo consules senatusque omnis; quem insecutus Caesar apud Pharsalum acie fudit. Victus Pompeius ad Ptolemaeum, Aegypti regem, cui tutor a senatu datus erat, profugit, qui Pompeium interfici iussit. Latus sub oculis eius uxoris et liberorum mucrone confossum est, caput praecisum, 35 truncus in Nilum coniectus. Deinde caput cum anulo ad Caesarem delatum est, qui eo viso non continens lacriiuas illud multis pretiosissimisque odoribus cremandum curavit.

Is fuit Pompeii post tres consulatus et totidem triumphos vitae exitus. Erant in Pompeio multae et magnae virtutes ac praecipue

14. Judnea heette onder de Romeinen bet Zuidelijke deel van 1'alaestina aan deze zijde van de Jordaan; het was het land der stammen Juda en Simeon met een deel van Dan en Benjamin. 30. Thessalia, tussclien Macedonië, Epirus, Aetolië, Doris, het Epiknemidische Loeris en de Aegaeïsehe zee gelegen, tiad vijf landschappen: Phthiotis, Thessaliotis, waarin Pharsalus lag aan den Enipeus, Pelasgiotis, Magnesia en Hestiaeötis.

102

admiranda frugalitas. Cum ei aegrotanti praecepisset medicus ut turdum ederet, negarent autem servi earn avem usquam aestivo tempore posse reperiri, nisi apud Lucullum, qui turdos dorai saginaret, vetuit Pompeius turdum inde peti, medicoque dixit: 5 „Ergo, nisi Lucullus perditus deliciis esset, non viveret Pompeius?quot; Aliam avem, quae parabilis esset, sibi iussit apponi.

Viris doctis magnum honorem habebat Pompeius. Ex Syria decedens, confecto bello Mithridatico, cum Rhodum venisset, Posidonium cupiit audire; sed cum audivisset, eum graviter 10 esse aegrum, quod vehementer eius artus laborarent, voluit tamen nobilissimum philosophum visere. Mos erat ut, consule aedes aliquas ingressuro, lictor fores percuteret, admönens consulem adesse; at Pompeius fores Posidonii percuti honoris causa vetuit. Quem ut vidit et salutavit, moleste se dixit ferre, 15 quod eum non posset audire. At ille: „Tu veroquot; inquit „potes, nee committam, ut dolor corporis efficiat, ut frustra tantus vir ad me venerit.quot; Itaque Cubans graviter et copiose de hoc ipso disputavit: nihil esse bonum nisi quod honestum esset, nihil malum dici posse, quod turpe non esset. Cum vero dolores 20 acriter eum pungerent, saepe: „Nihil agisquot; inquit „dolor! quamvis sis molestus, nunquam te esse malum confitebor.quot;

LXIII. C. 1ULIUS CAESAR.

(100—44). C. lulius Caesar, nobilissima luliorum genitus familia, annum agens sextum et decimum patrem amisit. Cor-neliam, Cinnae filiam, duxit uxorem; cuius pater cum esset 25 Sullae initnicissimus, is Caesarem voluit compellere, ut earn repudiaret; neque id potuit efiicere. Quare Caesar bonis spoli-atus cum etiam ad necem quaereretur, mutata veste nocte urbe elapsus est et quamquam tune quartanae morbo laborabat, prope per singulas noctes latebras commutare cogebatur; et 30 comprehensus a Sullae liberto, ne ad Sullam perduceretur, vix data pecunia evasit. Postremo per propinquos et affines sues veniam impetravit. Satis constat, Sullam, cum deprecantibus amicissimis et ornatissimis viris aliquamdiu denegasset atque illi pertinaciter contenderent, expugnatum tandem proclamisse, 35 vincerent, dummodo scirent, eum, quem incolumem tanto opere cuperent, aliquando optimatium partibus, quas secum simul defendissent, exitio futurum; nam Caesari multos Marios inesse.

9. Posidonius was een wijsgeer van de leer der Stoici, wiens lessen o.a. ook Cicero had bijgewoond. 21. Het geslacht der lulii kwam reeds in de eerste eeuwen der Republiek tot groot aanzien. Sedert do dagen van Caesar leidde men hun oorsprong af van lulus of Ascanius, den zoon van Aeneas.

103

Stipendia prima in Asia fecit. In expugnatione Mytilenarum corona civica donatus est. Mortuo Sulla Rhodura secedere statuit, ut per otium Apollonio Molöni, clarissimo tune dicendi magistro, operam daret. Hue dum traicit, a praedonibus cap-5 tus est mansitque apud eos prope quadraginta dies. Per omne autera illud spatium ita se gessit, ut piratis pariter terrori venerationique esset. Comités interim servosque ad expediendas pecunias, quibus redimeretur, dimisit. Viginti talenta piratae postulaverant: ille quinquaginta daturum se spopondit. Quibus 10 numeratis cum expositus esset in litore, confestim Miletum, quae urbs proxime aberat, properavit ibique contracta classe invectus in eum locum, in quo ipsi praedones erant, partem classis fugavit, partem mersit, aliquot naves cepit piratasque in potestatem redactos eo supplicio, quod illis saepe minatus 15 inter iocum erat, adfeeit crucique suffixit.

Quaestori ulterior Hispania obvenit. Quo profectus cum Alfies transiret et ad conspectum pauperis cuiusdam vici comités per iocum inter se disputarent, num illic etiam esset ambitioni locus, serio dixit Caesar, malle se ibi primum esse, 20 quam Romae secundum. Dominationis avidus a prima aetate regnum concupiscebat semperque in ore habebat hos Euripïdis, Graeci poëtae, versus ;

Nam si violandum est ius, regnandi gratia Violandum est, aliis rebus pietatem colas.

25 Cumque Gades, quod est Hispaniae oppidum, venisset, anitnadversa apud Herculis templum magni Alexandri imagine ingemuit et quasi pertaesus ignaviam saam, quod nihildum a se memorabile actum esset in aetate, qua iam Alexander

1. Mytilene, de belangrijkste stad op Lesbos, met sterke vestingwerken uit den tijd van den Peloponesischen oorlog, was als kweekplaats van kunst en letteren van oudsher beroemd. Alcaeus, Sapphe en andere beroemde personen zijn er geboren. 3. Apollonius Molen, de stichter eener redenaarsschool op Rhodus, kwam in 88 als gezant te Home, waar ook Cicero zijn lessen volgde. 8. Talentum had de waarde van 2400 gulden. 10. Miletus was een Ionische stad op de kust van Karië. 16. Hispania citerior wordt door den Ibêrus (Ebro) van Hispania ulterior gescheiden. 21. Op den geboortedag van Euripides had de slag bij Salamis plaats, 5 Oct. 480 v. C. Euripides stierf in 405. Nog zijn achttien tragediën en een satyrspel van dezen vruchtbaren dichter over. De hier aangehaalde verzen zijn ontleend aan „de Phoenissaequot; en door Cicero in het Latijn overgebracht. Euripides had de gedachte aan Eteokles, den broeder van Polynices, in den mond gelegd. 25. Naar Gades, thans Cadix, een handelsstad door de Phoeniciërs in Hispania Baetïca aangelegd, was ook de straat van Gibraltar fretura Gaditanum genoemd.

104

orbem terrarum subegisset, missionem continuo efflagitavit ad captandas quam primum maiorum rerum occasiones in urbe.

Aedilis praeter comitium ac forum basilicasque etiam Capito-lium ornavit porticibus. Venationes autem ludosque et cum collega 5 M. Bibulo et separatim edidit: quo factum est, ut comnminum quoque impensarum solus gratiam caperet. His autem rebus patrimonium effudit tantumque conflavit aes alienum, ut ipse diceret, sibi opus esse milies sestertium, ut haberet nihil.

(60). Consul deinde creatus cum M. Bibulo societatem cum 10 Cn. Pompeio et Marco Crasso iunxit Caesar, ne quid ageretur in republica, quod displicuisset ulli e tribus. Deinde legem tulit, ut ager CampSnus plebi divideretur. Cui legi cum senatus repugnaret, rem ad populum detulit. Bibulus collega in forum venit, ut legi obsisteret, sed tanta in eum commota est seditio, 15 ut in caput eius cophinus stercore plenus eifunderetur fascesque ei frangerentur atque adeo ipse armis foro expelleretur. Quare cum Bibulus per reliquum anni tempus domo abditus curia abstineret, unus ex eo tempore Caesar omnia in republica ad arbitrium administravit, ut nonnulli urbanorum, si quid testandi 20 gratia signarent, per iocum non, ut mos erat, Caesare et Bibulo consulibus actum scriberent, sed lulio et Caesare; eun-dem consulem nomine ct cognomine pro duobus appellantes.

(58). Functus consulatu Caesar Galliam provineiam accepit. Gessit autem novem annis, quibus in imperio fuit, haec fere: 25 Galliam in provinciae formam redegit; Germanos, qui trans Rhenum inuolunt, primus Romanorum ponte fabricato aggres-sus maximis affecit cladibus. Aggressus est Britannos, ignotos antea, superatisque pecunias et obsides imperavit. Hie cum multa Romanorum militum insignia narrantur, tum illud egregium 30 ipsius Caesaris, quod nutante in fugam exercitu rapto fugientis e manu scuto in primam volitans aciem proelium restituit. Idem alio proelio legionis aquiliferum ineundae fugae causa iam con-versum faucibus comprehensum in contrariam partem dctraxit dextramque ad hostem tendens: „Quorsum tuquot; inquit „abis? 35 lllic sunt, cum quibus dimicamus.quot; Qua adhortatione omnium legionum trepidationem correxit vincique paratas sincere docuit.

8. Na adverbia nuraeralia heeft men bij sestertium (~ sester'iorum) aan te vullen: centena milia. Milies sestertium is dus ~ milies centena milia sestertium. Zie biz. 51. 26. De Rhenus, tusschen Gallië en Uer-manië stroomende, ontsprong volgens Caesar op de Lepontische Alpen, volgens Tacitus op de Rhaetische. 27. Van de Britanni leerde Caesar slechts het zuidelijke deel kennen. Eerst meer dan honderd jaren later werden de Romeinen meester over het land. 32. Een zilveren adelaar met uitgespreide vleugels op een hoogen standaard was het veldteeken der Romeinsche legioenen.

105

Interfecto interea apud Parthos Crasso et defunnta lulia, Caesaris filia, quae, nupta Pompeio, generi socerique concor-diani tenebat, statim aemulatio erupit. lam pridem Pompeio suspeetae Caesaris opes et Caesari Pompeiana dignitas gravis, 5 nee hic ferebat parem, nee ille superiorem. Itaque cum Caesar in Gallia detineretur, et, ne imperfeeto bello discederet, po-stulasset. ut sibi lieeret, quamvis absenti, alterum consulatum petere, a senatu suadentibus Pompeio eiusque amicis negatum ei est. Hane iniuriam acceptam vindicaturus in Italiam rediit et 10 bellanduni ratus cum exercitu Rubicönem tiumen, qui prorinciae eius finis erat, transiit. Hoe ad flumen paulum constitisse fertur ac repütans, quantum moliretur, conversus ad proximos : „Etiam-nuncquot; inquit „regredi possumus ; quodsi pontieulum transierimus , omnia armis agenda erunt.quot; Postrerao autem „laeta alea esto!quot; 15 exclamans exereitum traici iussit plurimisque urbibus occupatis Brundusium contendit, quo Pompeius consulesque confugerant.

Qui cum inde in Epirum traiecissent, Caesar eos secutus a Brundusió Dyrrhachium inter oppositas classes gravissinia hieme transmisit; copiisque , quas subsequi iusserat, diutius cessantibus, 20 cum ad eas arcessendas frustra misisset, mirae audaciae facinus edidit. Morae enim impatiens castris noctu egreditur, clam navi-culam conscendit, obvoluto capite, ne agnoseeretur, et quam-quam mare saeva tempestate intumescebat, in altum tarnen protinus dirigi navigium iubet et gubernatore trepidante: „Quid times?quot; 25 inquit „Caesarem vehis!quot; neque prius gubernatorem cedere ad-versae tempestati passus est, quam paene obrutus esset fluctibus.

(48). Deinde Caesar in Epirum profectus Pompeium Phar-salico proelio fudit, et fugientem persecutus, ut occisum cognovit, Ptolemaeo regi, Pompeii interfectori, a quo sibi quoque 30 insidias tendi videret, bellum intulit. Quo victo in Pontum transiit PharnScemque, Mithridatis filium, rebellantem et mul-tiplici successu praeferocem intra quintum quam adfuerat diem, quattuor, quibus in conspectum venit, horis una profligavit acie, more fulminis, quod uno eodemque momento venit, 35 percussit, abscessit. Nee vana de se praedicatio est Caesaris, ante victum bostem esse quam visum. Pontico postea triumpho trium verborum praetulit titulum: veni, vidi, vici. Deinde Scipionem ac lubam, Numidiae regem, reliquias Pompeiana-rum partium in Africa refoventes, devicit.

1. Do Parthen, aan de oevers van de Kaspische zee, waren om hunne vaardigheid in het rijden en schieten zeer vermaard. 18. Dyrrhachium noemden de Romeinen de Illyrische stad Epidamnos aan de Adriatische zee; blijkbaar omdat de vorm dnwwos aan deed denken. 37. Trium

verborum titulum; d. i. een plank, waarop de drie woorden te lezen waren. 39. Devicit, in den slag bij Thapsus, gelegen in de Afrikaansche provincie Byzacium, in 46.

106

Victorem Africani belli Gaium Caesarem gravius excepit Hispaniense, quod Cn. Pompeius, Magni filius, adulescens fortissimus, ingens ac terribile conflaverat, undique ad eum auxiliis paterni norainis magnitudinem sequentium ex toto orbe 5 conHuentibus. Sua Caesarem in Hispaniam comitata fortuna est; sed nullum unquam atrocius perieulosiusque ab eo initum proelium, adeo ut, plus quam dubio Marte, deseenderet equo consistensque ante recedentem suorum aciem incrëpans fortu-nam, quod se in eum servasset exitum, denuntiaret militibus, 10 vestigio se non recessurum. proinde viderent, quem et quo loco imperatorem deserturi essent. Verecundia magis quam virtute acies restituta est. Cn. Pompeius victus et interemptus est. Caesar, omnium victor, regressus in urbem omnibus, qui contra se arma tulerant, ignovit et quinquies triumphavit. 15 Bellis civilibus confectis conversus iam ad ordinandum rei-publicae statum fastos correxit annumque ad cursum solis accomodavit, ut trecentorum sexaginta quinque dierum esset, et intercalario mense sublato unus dies quarto quoque anno intercalaretur. lus laboriosissime ac severissime dixit. Repetun-20 darum convictos etiam ordine senatorio movit. Peregrinarum mercium portoria instituit, legem praecipue sumptuariam exercuit. De ornanda instruendaque urbe, item de tuendo ampliandoque imperio plura ac maiora in dies destinabat; imprimis ius civile ad certum modum redigere atque ex immensa legum copia 25 optima quaeque et necessaria in paucissimos conferre libros; bibliothecas Graecas et Latinas, quas maximas posset, publicare; siccare Pomtlnas paludes; viam munire a mari supero per Apennini dorsum ad Tiberim usque; Dacos qui se in Pontum effuderant, coërcere; mox Parthis bellum inferre per Armeniam.

7. Een jaar later was de slag bij Munda, in Hispania Baetica. Mars, zoon van Zeus en Hera, vormde met luppiter en Quirinua, den god van de speer, een drietal, dat den staat in den oorlosr beschermde en om de zege werd aangeroepen. Een veldheer, die uittrekken moest, ging in den tempel van Mars, schudde daar het heilige schild en de lans en bad hem om over hem te waken. Hij wordt voorgesteld in een krachtige gestalte met een helm op het hoofd. 16. Fasti sc. dies zijn de boeken, waarin dies fasti met aanwijzing van feestdagen, overheden, enz. waren opgetee-kend. Zie blz. 5. 21. De eerste lex sumptuaria was die van Oppius. Zie blz. 67. 27. Pomptinae paludes vormen een lange moerassige streek aan de kust van Latium tusschen Circei en Terracina. 28. De Apenninus, het hoofdgebergte van Italië, is een voortzetting der Alpes maritimae, en bevat de bronnen van alle rivieren van het schiereiland. De belangi-ijkste hoogten zijn; de Mons Soracte, M. Algidus, M. Albanus, M. Massicus, bekend om den wijn, M Sacer, M. Gaurus, Vesuvius, e a. — De Daci woonden aan de monding van den Donau. 29. De Parthen (verg. blz. 105) hadden ook de landen aan do andere zijde van den Euphraat in bezit genomen.

107

Haec et talia agentem atque meditantem mors praevenit. Dictator enim in perpetuum creatus agere insolentius coepit; senatum ad se venientem sedans excepit et quendam, ut adsur-geret, monentem irate vultu respexit. Cum Antonius, Caesaris 5 in omnibus bellis comes et tunc consulatus collega, capiti eius in sella aurea sedentis pro rostris diadema, insigne regium, imposuisset, id ita ab eo est repulsum, ut non offensas vide-retur. Quare coniaratum in eum est a sexaginta amplius viris, Gaio Cassio et Decimo Bruto ducibus conspirationis, decreturo-10 que eum Idibus Martiis in senatu confodere.

Plurima indicia futuri periculi obtulerant dii iramortales. Uxor Calpurnia territa nocturno visu, ut Idibus Martiis domi subsisteret, orabat et Spurinna haruspex praedixerat, ut proxi-mos dies triginta quasi fatales caveret, quorum ultimus erat 15 Idus Martiae Hoc igitur die Caesar Spurinnae: „Ecquid scisquot; inquit „Idus Martias iam venisse,quot; et is; „Ecquid scis, illas nondum praeteriisse Atque cum Caesar eo die in senatum venisset, adsidentem conspirati specie officii circumsteterunt; ilicoque unus, quasi aliquid rogaturus, propius accessit renuen-20 tique ab utroque humero togam apprehendit. Deinde clamantem; „Ista quidem vis est quot; Casca, unus e coniuratis, adversum vulnerat paulum infra iugulum. Caesar Cascae brachium arrep-tum graphic traiecit conatusque prosilire alio vulnere tardatus est. Tuin ut animadvertit undique se strictis pugionibus peti, 25 toga caput obvolvit atque ita tribus et viginti plagis confossus est. Cum Marcum Brutum, quem filii loco habebat, in se irruentem vidisset dixisse fertur: „Tu quoque, mi fili!quot;

Illud inter omnes fere constitit, talem ei mortem paene ex sententia obtigisse. Nam et quondam cum apud Xenophontem 30 legisset, Cyrum ultima valetudine mandasse quaedam de funere suo, ' aspernatus tam lentum mortis genus subitam sibi cele-remque optaverat, et pridie quam occideretur, in sermone nato super cenam, quisnam esset finis vitae coramodissimus, repentinum inopinatumque praetulerat. Percussorura autem fere 35 neque triennio quisquam amplius supervixit neque sua morte defunctus est. Damnati omnes alius alio casu periit, pars nau-fragio, pars proelio; nonnulli semet eodem illo pugione, quo Caesarem violaverant, interemerunt.

Quo rarior in regibus et principibus viris moderatio, hoc 40 laudanda magis est. C. lulius Caesar victoria civili clementis-

23. Graphium (Stilus) is de metalen stift, waarmee de Romein zijn aanteekeningen in het was maakte. 29. Xenophon, een Grieksch auteur, ook als veldheer verdienstelijk (444—354), een leerling van Socrates, had in een werk, de Cyropaedie, het leven van Cyrus, den eersten koning der Persen, beschreven.

108

sime usus est; cum enim scrinia deprehendisset epistularum ad Pompeium missavum ab iis, qui videbantur aut in diversis aut in neutris fuisse partibus, legere noluit, sed combussit, ne forte in multos gravius consulendi locum darent. Cicero hanc 5 laudem eximiam Caesari tribuit, quod nihil oblivisci soleret nisi iniurias. Simultates omnes occasione oblata libens deposuit. Ultro ac prior scripsit C. Calvo post famosa eius adversum se epigrammata. Valerium Catullum, cuius versiculis faraam suam laceratam non ignorabat, adhibuit cenae. C. Memmii 10 suffragator in petitione consulatus fuit, etsi asperrimas fuisse eius in se orationes sciebat.

Fuisse traditur excelsa statura, ore paulo pleniore, nigris vegetisque oculis, capite calvo; quam calvitii deforraitatem, quod saepe obtrectatorum iocis obnoxia erat, aegre ferebat. 15 Ideo ex omnibus decretis sibi a senatu populoque honoribus non alium aut recepit aut usurpavit libentius quam ius laureae coronae perpetuo gestandae. Vini parcissimuni eum fuisse ne inimici quidem negaverunt. Verbum Catonis est, unum ex omnibus Caesarem ad evertendam rempublicam sobrium acces-20 sisse. Armorum et equitandi peritissimus, laboris ultra f.dem patiens; in agmine nonnunquam equo, saepius pedibus antei-bat, capite detecto, seu sol, seu imber erat. Longissimas vias incredibili celeritate conficiebat, ut persaepe nuncios de se praeveniret; neque eum morabantur flumina, quae vel nando 25 vel innixus inHatis utribus traiciebat.

LXIV. M. CATO UTIOENSIS.

M. Cato iam puer invictum animi robur ostendit. Nam eum in domo avunculi M. Drusi educaretur et ad eum, tribunum plebis, Latini de civitate impetranda convenissent, a Q. Pom-paedio Silone, Latinorum principe, Drusi hospite, rogatus, 30 ut socios apud avunculum adiuvaret, constanti vultu non facturum se respondit. Iterum deinde ac saepius interpellatus in proposito perstitit. Tunc Pompaedius in excelsam aedium partem levatum abiecturum inde se, nisi precibus obtemperaret, mi-natus est; neque hac re ab incepto moveri potuit. Tune Pom-35 paedius exclamasse fertur: „Gratulemur nobis, Latini etsocii, hunc esse tam parvum; quo senatore ne sperare quidem nobis civitatem licuisset.quot;

7. C. liicinius Maeer Calvus, 82—48, is behalve als Lyrisch dichter en vriend van Catullus, ook om zijn vijandschap met Cicero bekend. 8. Q. Valerius Catullus, 77—47, een beroemd dichter, stelde Caesar aan vele hatelijke aanvallen ten doel. 9. C. Memmius (Gemellus), in het begin een tegenstander van Caesar, later zijn vriend, hehoorde mede tot den letterkundigen kring van zjin tijd.

109

Idem cum salutandi gratia praetextatus ad Sullam veuisset et capita proscriptorum in atrium allata vidisset, atrocitate rei commotus paedagCSgum suura interrogavit, quapropter nemo inveniretur, qui tam crudelem tyrannum occideret? Cumque 5 is, non voluntatem honiinibus, sed facultatem deesse, quod salus eius magno milituin praesidio custodiretur, respondisset, ut ferrum sibi daret, obsecravit, affirmans, perfacile se eum interfecturum, quod in lecto illius considere soleret. Paedagogus et animura Catonis agnovit et propositum exhorruit eumque 10 postea ad Sullam excussum semper adduxit. Eodem igitur animo fuit Cato, quo alius puer, C. Cassius, qui tunc publicam scholam cum Fausto, Sullae filio, frequentabat et Faustum , proscriptionem paternam laudantem ipsum quoque, cum per aetatem potuisset, idem facturum minitantem, colapho percussit. 15 Insignis fuit et ad imitandum proponenda Catonis erga fra-trem benevolentia. Cum enim interrogatus asset, quem omnium maxime diligeret, respondit: „Fratrem.quot; Iterum interrogatus, quem secundum maxime diligeret, iterum „fratremquot; respondit. Quaerenti tertio idem responsum dedit, donee ille a percon-20 tando desisteret. Crevit cum aetate ille Catonis in fratrem amor: ab latere eius non discedebat; ei omnibus in rebus morem gerebat. Annos natus viginti sine fratre nunquam cena-verat, nunquam iter susceperat, nunquam in forum prodierat. Cum frater, qui erat tribunus militum, ad bellum profectus 25 esset, ne eum desereret, voluntaria stipendia fecit.

(68). Detecta Catilinae coniuratione comprehensisque in urbe eius sociis cum senatus haberetur de eorum poena aliique suadorent, ut per municipia coniurati custodirentur, Cato, admodum adulescens tribunus plebis designatus, paene inter 30 ultimos sententiam interrogatus, tanta vi animi atque ingenii invectus est in coniurationem, orationem omnium, qui leni-tatem suaderent, suspectam fecit, sic impendentia ex minis incendiisque urbis et commutatione status publici pericula exposuit, ita Ciceronis consulis virtutem amplificavit, ut uni-35 versus senatus in eius sententiam transiret animadvertendumque in coniuratos censeret maiorque pars ordinis eius Catonem prosequeretur domum.

Cum Caesar consul legem agrariam tulisset, Cato solus ceteris exterritis huic legi obstitit. Iratus Caesar Catonem extrahi curia 40 et in vincula rapi iussit. At ille nihil de libertate linguae re-misit, sed in ipsa ad carcerem via de lege disputabat civesque commonebat, ut talia molientibus adversarentur. Catonem se-

1. Salutare moesten de clientes hunne patroni in den ochtend; in het algemeen maakten vrienden en vereerders van aanzienlijke personen bij dezen des ochtends hunne opwachting. 27. Alii, waaronder vooral Caesar.

110

quebantur maesti patres; quorum unus obiurgatus a Caesare, quod nondum misso senatu discederet, „Maloquot; inquit „esse cum Catone in careere, quam tecum in curia.quot; Exspectabat Caesar dum ad preces Cato sese demitteret; quod ubi frustra 5 a se sperari intellexit pudore victus unum e tribunis misit, qui Catonem dimitteret.

Cato quaestor in insulam Cyprum missus ad colligendam Ptolemaei regis peeuniam, a quo populus Roraanus heres in-stitutus erat, integerrima fide eam rem administravit et pecu-10 niam longe sperata maiorem Eomam rettulit. Septem fere milia talentüm navibus imposuit atque ut naufragii pericula vitaret, singulis vasis, quibus inclusa erat pecunia, corticem suberis longo funiculo alligavit, ut, si forte mersum navigium esset, locum amissae pecuniae cortex supernfttans indicaret. Catoni, 15 cum per Tiberim subiret navibus, una cum consulibus ac senatu tota ferme civitas obviam effusa est nee erat res triumpho absimilis. Actae sunt Catoni a senatu gratiae praeturaque illi et ius spectandi ludos praetextato extra ordinem data. Quem honorem Cato noluit accipere, iniquum esse adfirmans, sibi 20 decerni, quod nulli alii tribueretur. Sunquam recte fecit, ut facere videretur, sed quia aliter facere non poterat, eique id solum visum est rationem habere, quod haberet iustitiam. Esse quam videri bonus malebat. Ita quo minus petebat glo-riam, eo magis illuni sequebatur.

25 Cato Pompeii partes bello civili secutus est eoque victo exercitus reliquias in Africam perduxit. Cum vero ei summum a militibus deferretur imperium, Scipioni, quod vir esset con-sularis, parere maluit. Scipione devicto Uticam, Africae urbem, petiit et filium hortatus est, ut clementiam Caesaris experi-30 retur; ipse postquam filium comitesque ab amplexu dimisit, nocte lecto Platonis libro, qui immortalitatem animi docet, paululum quievit. Tum circa primam vigiliam stricto gladio pectus semel iterumque percussit. Fomenta adhibuere medici; illa passus, dum abscederent, plagas rescidit secutaque san-35 guinis vi exspiravit. Caesar audita Catonis morte dixit, ilium gloriae suae invidisse, quod sibi laudem servati Catonis eri-puisset, patrimoniumque eius liberis incolume servavit (46).

7. Cyprus, een der belangrijkste eilanden in de Middellandsche zee tusschen Cilicië en Syrië. In 57 v. C. werd het eiland door de Romeinen in bezit genomen, nl. bij den dood van Ptolemaeus XI Nothos (den i'ader der bekende Cleopatra), bijgenaamd Aulêtes (fluitspeler). De broeder van dezen Ptolemaeus was de rechtmatige bezitter. 28. Scipio werd bij Thapsus verslagen (blz. 105). — Utïea, na den ondergang van Karthago, de hoofdplaats in de provincie Afrika, werd in 1170 aan den westelijken oever der rivier Bagradas gesticht. Men vindt er nog merkwaardige ruïnen.

Ill

LXV. M. TDLLIUS CICEKO.

(106). M. Tullius Cicero, equestri genere, Arplni, quod est Volscorum oppidum, natus est. Ex eius avis unus verrucam in extremo naso sitam habuit, ciceris grano simileni; inde cognomen Cieeronis genti inditum. Suadentibus quibusdam, ut id 5 nomen mutaret, „Dabo operamquot; inquit „ut istud cognomen nobilissimorum nominum splendorem vincat.quot; Cum a patre Romam missus, ubi celeberiimorum magistrorum scholis inter-esset, eas artes disceret, quibus aetas puerilis ad humanitatem solet informari, tanto successu tantaque cum praeceptorum tum 10 ceterorum discipulorum admiratione id fecit, ut, cum fama de Cieeronis ingenio et doctrina ad alios manasset, non pauci, qui eius videndi et audiendi gratia scholas adirent, reperti essedicantur.

Cum nulla re magis ad summos in republica honores viam muniri posse intellegeret quam arte dicendi et eloquentia, toto 15 animo in eius studium incubuit; in quo quidem ita versatus est, ut non solum eos, qui in fore et iudiciis causas perora-rent, studiose sectaretur, sed privatim quoque diligentissime se exerceret. Primum eloquentiam et libertatem adversus Sul-lanos ostendit. Nam cum Eoscium quendam, parricidii accu-20 satum, ob Chrysogöni, Sullae liberti, qui in eius adversariis erat, potentiam nemo defendere auderet. tanta eloquentiae vi eum defendit Cicero, ut iam tum in arte dicendi nullus ei par esse videretur. Ex quo invidiam veritus Athenas studiorum gratia petiit, ubi Antiochum philosophum studiose audivit. 25 Inde eloquentiae causa Rhodum se contulit, ubi MolSnem, Graecum rhetörem tum disertissimum, magistrum habuit. Qui cum Ciceronem dicentem audivisset, flevisse dicitur, quod per hunc Graecia eloquentiae laude privaretur.

Post reditum Romam quaestor Siciliam obtinuit. Nullius 30 vero quaestura aut gratior aut clarior fuit. Cum magna tum esset annonae difficultas, initio molestus erat Siculis, quod cogeret frumenta in urbem mittere; postea vero, diligentiam et iustitiam et coraitatem eius experti, maiores quaestori sue honores quam ulli unquam praetori detulerunt. Munere functus 35 Romae in causis dicendis ita floruit, ut inter omnes causarum patronos et esset et haberetur princeps.

Consul deinde factus L. Sergii Catilinae coniurationem sin-gulari virtute, constantia, cura compressit. Catilinae proavum, M. Sergium, incredibili fortitudine fuisse Plinius refert. Stipen-

1. Arpinum, waar ook Marias geboren is, ligt in Latium, niet ver van den Liris. 39. Plinius, nl. C. Plinius Secundus, is de schrijver van het beroemde werk: Historia Katuralis.

112

dia is fecit secundo bello Punico. Secundo stipendio dextram manura perdidit, stipendiis duobus ter et vicies vulneratus est; ob id neutra manu, neutro pede satis utilis, plurimisque postea stipendiis debilis miles erat. Bis ab Hannibale captus, bis 5 vinculorum eius profugus, viginti mensibus nullo non die in catenis aut compedibus custoditus. Sinistra manu sola quater pugnavit, duobus equis insidente eo suffossis. Dextram sibi ferream fecit eaque religata proeliatus Cremfjnam obsidione exemit, Placentiam tutatus est, duodena castra hostium in 10 Gallia cepit. Ceteri profecto, Plinius addit, victores hominum fuere, Sergius vicit etiam fortunam.

Singularem huius viri gloriara foede deliouestavit pronepotis scelus. Hie enim rei familiaris, quam profuderat, inopia mul-torumque scelerum eonseientia in furorem actus et dominandi 15 cupiditate incensus indignatusque, quod in petitione consulatus repulsam passus esset, coniuratione facta senatum confodere, consules trucidare, urbem incendere, diripere aerarium consti-tuerat. Actum erat de pulcherrimo imperio, nisi ilia coniu-ratio in Ciceronem et Antonium consules incidisset, quorum 20 niter industria rem patefecit, alter manu oppressit. Cum Cicero habito senatu in praesentem reum perorasset, Catilina, incen-Jium suum ruina se restincturum esse minitans, Roma profugit et ad exercitum, quem paraverat, proficiscitur, signa illaturus urbi. Sed socii eius, qui in urbe remanserant, comprehensi in 25 carcere necati sunt. A. Fulvius, vir senatorii ordinis, filumi, iuvenem et ingenio et forma inter aequales nitentem, pravo consilio Catilinae amicitiam secutum et in castra eius ruentem, ex medio itinere retractum supplicio mortis adfecit, praefatus, non se Catilinae ilium ad versus patriam, sed patriae adversus 30 Catilinam genuisse.

Neque eo magis ab incepto Catilina destitit, sed infestis signis Romam petens Antonii exercitu opprimitur. Quam atro-citer dimicatum sit, exitus docuit: nemo hostium bello super-fuit; quem quisque in pugnando ceperat locum, eum amissa 35 anima tegebat. Catilina longe a suis inter hostium cadavera repertus est; pulcherriraa morte, si pro patria sic concidisset! Senatus populusque Romanus Ciceronem patrem patriae appel-lavit. Cicero ipse in oratione pro Sulla palam praedicat, consilium patriae servandae fuisse iniectum sibi a diis, cum Catilina 40 coniurasset adversus earn. „O dii immortalesquot; inquit „vos profecto ineendistis turn animum meum cupiditate conservandae patriae. Vos avocasüs me a cogitationibus omnibus ceteris ^t con-vertistis ad salutem unam patriae. Vos denique praetulistis menti

8. Cremona ligt in Boven-Italië aan de Po en dicht bij de Adda; aan den rechteroever der Po in Gallia Cisalpina ligt Placentia.

113

meae clarissimum lumen in tenebris tantis erroris et inscientiae. Tribuam enim vobis, quae sunt vestra. Nee vero possum tantum dare ingenio meo, ut dispexerim sponte mea in tempestate ilia turbulentissima reipublicae, quid esset optimum faetu.'^r 5 Paucis post annis Ciceroni diem dixit P. Clodius tribunus plebis, quod cives Romanos indicta causa neeavisset. Senatus maestus, tamquam in publico luctu, veste mutata pro eo de-precabatur. Cicero, cum posset armis salutem suam defendere, maluit urbe cedere, quam sua causa caedem fieri. Proficiscentem 10 omnes boni flentes prosecuti sunt. Dein Clodius edictum pro-posuit, ut Marco Tullio igni et aqua interdiceretur; illius domum et villas incendit. Sed vis ilia non diuturna fuit: mox enim totus fere populus Romanus ingenti desiderio Ciceronis reditum tlagitare coepit et maximo omnium ordinum studio 15 Cicero in patriam revocatus est. Nihil per totam vitam Ciceroni itinere, quo in patriam rediit, accidit laetius. Obviam ei rodeunti ab universis itum est, domus eius publica pecunia restituta est.

Gravissimae ilia tempestate inter Caesarem et Pompeium ortae sunt inimicitiae, ut res nisi bello dirimi non posse vide-20 retur. Cicero quidem summo studio enitebatur, ut eos inter se reconciliaret et a belli calamitatibus deterreret, sed cum neutrum ad pacem ineundam permovere posset, Pompeium secu-tus est. Victo Pompeio a Caesare victore veniam ultro accepit. Quo interfecto Octavianum, Caesaris heredem, fovit, Antonium 25 impugnavit effecitque, ut a senatu hostis iudicaretur.

(43). Sed Antonius, inita cum Octaviano societate, Cice-ronem iam diu sibi inimicutn proscripsit. Qua re audita Cicero transversis itineribus in villam, quae a mari proximo aberat, fugit indeque navem conscendit, in Macedoniam transiturus. 30 Unde aliquoties in altum provectum cum modo venti adversi rettulissent, modo ipse iactationem maris pati non posset, taedium tandem eum et fugae et vitae cepit regressusque ad villam, „Moriarquot; inquit „in patria saepe servata.quot; Satis constat, adventantibus percussoribus servos fortiter fideliterque paratos 35 fuisse ad dimicandum, ipsum deponi lectlcam et quietos pati, quod sors iniqua cogeret, iussisse. Prominenti ex lectica et immotam cervicem praebenti caput praecisum est. Manus quoque abscissae; caput relatum est ad Antonium eiusque iussu cum dextra manu in rostris positum.

40 Quamdiu respublica Romana per eos gerebatur, quibus se ipsa commiserat, in earn curas cogitationesque fere omnes suas

11. Aquii et igni interdicere, iemand (het gemeenachappelijk gebruik van) water en vuur ontzeggen, was de formule van verbanning. 26. De derde der Driemannen was Lepidus. Ieder van hen ruimde zijne vijanden uit den weg; Octavianus offerde Cicero op aan don haat van Antonius. haluerstadt , Lhomond, Ie druk. 8

114

conferebat Cicero et plus operae ponebat in agendo quam in scribendo. Cum autem dominatu unius C. lulii Caesaris omnia tenerentur, non se angoribus dedidit nee indignis homine docto voluptatibus. Fugiens conspectum fori urbisque rura peragrabat 5 abdebatque se, quantum licebat, et solus erat. Nihil agere autem cum animus non posset, existimavit honestissime mole-stias posse deponi, si se ad philosophiam rettulisset, cui adu-lescens multum temporis tribuerat, et omne studium curam-que convertit ad scribendum; atque ut civibus etiam otiosus 10 aliquid prodesse posset, elaboravit, ut doctiores fierent et sapientiores, pluraque brevi tempore eversa republica scripsit quam multis annis ea stante scripserat. Sic facundiae et Lati-narum litterarum parens evasit pamitque virorum sapientium praecepto, qui docent non solum ex malis eligere minima 15 oportere, sed etiam excerpere ex his ipsis, si quid insit boni.

Multa extant facete ab eo dicta. Cum Lentulum, generum suum, exiguae staturae hominem, vidisset longo gladio accinc-tum, „Quisquot; inquit „generum meum ad gladium alligavit?quot; Matrona quaedam iuniorem se, quam erat, simulans dictitabat 20 se triginta tantum annos habere. Cui Cicero „Verum estquot; inquit, „nam hoe -viginti annos audio.quot; Caesar, altero consule mortuo die Decembris ultima, Caninium consulem hora sep-tima in reliquam diei partem renuntiaverat; quem cum plorique irent salutatum de more, „Festinemusquot; inquit Cicero „prius-25 quam abeat magistratu.quot; De eodem Caninio dixit Cicero: „Fuit mirifica vigilantia Caninius, qui toto suo consula.tu somnum non viderit.quot;

LXV1. M. IÜNIÜS BRÜTUS.

M. Brutus, ex ilia gente, quae Roma Tarquinios eiecerat, oriundus, Athenis philosophiam, Rhodi eloquentiam didicit. 30 Eius pater, qui Sullae partibus adversabatur, iussu Pompeii interfectus erat; unde Brutus cum eo graves gesserat simultates: bello tamen civili Pompeii causam, quod iustior videretur, secutus dolorem suum reipublicae utilitati posthabuit. Victo Pompeio Brutus a Caesare servatus et praetor etiam factus. 35 Postea vero, cum Caesar superbia elatus senatum contemnere et regnum adfectare coepisset, populus, praesenti statu haud laetus, vindicem libertatis requirebat. Subscripsere quidam L. Bruti statuae: Utinam viveres! Item ipsius Caesaris statuae: Brutus, quia reges eiecit, primus consul factus est; hie, quia

22. Caninius werd dus op den dag, dat de consul het ambt te zes ure des avonds neerleggen moest, slechts voor een tijd van vijf uren consul.

115

consules eiecit, postremo rex factus est. Tnscriptuw quoque est M. Bruti praetoris tribunali: Dormis, Brute!

(44). Cognita populi Romani voluntate Brutus adversus Caesarem conspiravit. Pridie quam Caesar est occisus, Porcia, 5 Bruti uxor, Catonis filia, consilii conscia, egresso cubiculum Bruto, eultellura tonsorium quasi unguium resecandorum causa poposcit eoque velut forte elapso se vulneravit. Claraore deinde ancillarum in cubiculum revocatus obiurgare earn ooepit, quod tonsoris praeripuisset officium. Cui secreto porcia „Non estquot; 10 inquit „hoe temerarium factum meuin, sed in tali statu nostro mei erga te amoris certissimum indicium. Experiri enim volui, si tibi propositum ex sententia paruin cessisset, quam aequo animo me ferro essem interemptura.quot; Quibus verbis auditis Brutus ad caelum manus et oculos sustulisse dicitur et excla-15 mavisse: „ütinam dignus tali coniuge maritus videri possem

(42). Interfecto Caesare cum Anfonins vestem eius sanguin-olentam ostentans populura voluti furore quodam adversus coniuratos inflammasset, Brutus in Macedonian! concessit ibi-que apud Philippos urbem adversus Antonium et Octavianum 20 dimicavit. Victus acie, cum in tunmlum se nocte recepisset, audita Cassii morte, ne in hostiura manus veniret, uni ex comitibus latus transtbdiendum praebuit. Antonius Bruti corpus liberto suo sepelicndum tradidit, quoque honoratius cremaretur, inici ei suum paludamentum iussit, iacentem non hostem, 25 sed civem deposito existimans odio. Cumque interceptum a liberto paludamentum comperisset, ira pereïtus protinus in eum animadvertit, praefatus „Quid? tu ignorasti, cuius tibi viri sepulturam commisissem ?quot; Non eadera fuit Octaviani erga Brutum moderatio; is enim avulsum Bruti caput Romam misit, 30 ut Gai Caesaris statuae subiceretur. Porcia cum victum et interemptum virum suum cognovisset, quia ferrum non daba-tur, ardentes ore carbones hausit, virilem patris exitum muiier imitata novo mortis genere.

LXVII. OCTAVIANUS CAESAR AUGUSTUS.

(44 —14). Octavianus, luliae, Gai Caesaris sororis, nepos, 35 natus est M. Tullio Cicerone, M. Antonio Coss; et quartum annum agens patrem amisit. Ab avunculo adoptatus profectum eum in liispanias adversus Gnaei Pompeii liberos secutus est. Deinde ab eo Apolloniam missus studiis vacavit. Utque primum

5. L. Brutus, die in 510 de koningen verdreven liad. 19. Philippi, in Thracië, door Philippus van Macedonië gesticht, is ora de zilvermijnen in de nabjjheid zeer belangrijk. 38. Apollonia, in Illyrië aan de uitwatering van den Aoos, was een algemeen bekende zetel der wetenschappen.

8*

116

occisum Caesarem heredenique se comperit, in urbem regressus hereditatem adiit, nomen Caesaris sumpsit, colleetoque vetera-norum exercitu opem Decinio Bruto tulit, qui ab Antonio Mutinae obsidebatur. Cum autem urbis aditu prohiberetur, ut 5 Brutum de omnibus rebus certiorem faceret, primo litteras niisit plumbeis laminis inscriptas, quas ad braehium religatas urinatores Scultennam amnem tranantes ad Brutum deferebant. Quin et avibus internuntiis utebatur. Columbis enim, quas inclu-sas ante fame adfecerat, epistulas ad eollum religabat easque a 10 proximo moenibus loco emittebat. Illae, lucis cibique avidae, altissima aedificiorum petentes excipiebantur a Decimo Bruto; qui eo modo de omnibus rebus certior fiebat, utique postquam disposito quibusdam locis cibo columbas illuc devolare instituerat. Bellum Mutinense Octavianus duobus proeliis confecit; quo-15 rum in altero non dueis modo, sod militis etiam functus est officio atque in media dimicatione, aquilifero legionis suae ^raviter saueio, aquilam humeris subisse diuque fertur portasse. Postea reconciliata cum Antonio gratia iunctisque cum eo copiis, ut Gai Caesaris necem ulcisceretur, ad urbem hostiliter acces-20 sit misitque, qui nomine exercitus sibi consulatum deposccrent. Cunctante senatu centurio, princeps legationis, reiecto sagulo, ostendens gladii capulum non dubitavit in curia dicere: „Hic faciet, si vos non feceritis,quot;

Ita cum Octavianus vicesimo aetatis anno consulatum inva-25 sisset, pacem fecit cum Antonio et Lepido, ita ut triumvïri reipublicae constituendae per quinquennium essent ipse et Lepidus et Antonius, et ut suos quisque inimicos proscriberent. Quae proscriptie Sullana longe crudelior fuit. Extant autem ex ea multa vel extremae impietatis vel mirae fidei ac constaniiae 30 exempla. T. Toranius, triumvirorum partes secutus, proscripti patris sui, praetorii et ornati viri, latebras, aetatem notasque corporis, quibus agnosci posset, centurionibus edidit, qui eum persecuti sunt. Alius quidam cum proscriptum se cognovisset, ad clientem suum confugit; sed filius eius per ipsa vestigia patris 35 militibus ductis occidendum eum in conspectu suo obiecit.

Cum C. Plotius Plancus a triumviris proscriptus in regione Salernitana lateret, servi eius comprehensi multumque ac diu torti negabant se scire, ubi dominus esset. Non sustinuit deinde Plancus tam fideles tamque boni exempli servos ulterius crueiari; 40 sed processit in medium iugulumque gladiis militum obiecit. Senatoris cuiusdam servus cum ad dominum proscriptum occidendum milites advenisse cognosset, commutata cum eo ^este, permutato etiam anulo, ilium postlco clam emisit, se autem in

4. Mutïna ligt in Gallia Cispadana, in het land der Boii, nabij de Scultenna. 36. Salernum ligt in het Zuiden van Campanië.

117

cubiculura ad leotulum recepit et ut dominum occidi passus est. Quanti viri est, addit Seneca, cum praemia proditionis ingentia ostendantur, praemium fidei mortem concupiseere!

Octavianus deinde M. Brutum, interfeetorem Caesaris, bello 5 persecutus id bellum, quamquara invalidus atque aeger, duplici proelio transegit; quorum priore castris exutus vix fuga evasit. Victor acerbissime se gessit; in nobilissimum quemque captivura non sine verborum contumelia saeviit. Uni suppliciter sepul-turam precanti respondisse dicitur, iam istam volucrum fore 10 potestaten). Alios, patrem et filium, pro vita rogantes, sortiri fertur iussisse, ut alterutri concederetur, ac, cum patre, quia se obtulerat, occiso filius quoque voluntariam occubuisset ne-cem, spectasse utrumque morientem. Orare veniam vel excu-sare se conantibus una voce occurrebat, moriendum esse. 15 Scribunt quidam, trecentos ex dediticiis electos ad aram Divo lulio exstructam Idibus Martiis hostiarum more mactatos.

Abaüenatus postea est ab Antonio, quod is repudiata Octavia sorore CleopS.tram, Aegypti reginam, duxisset uxorem; quae quidam muiier cum Antonio luxu et deliciis certabat. Una se 20 cena centies sestertium absumpturam aliquando dixerat. Cupiebat discere Antonius, sed fieri posse non arbitrabatur. Postero igitur die magnificam alias cenam, sed quotidianam Antonio apposuit, irridenti, quod promisso stare non potuisset. At illa inferri mensam secundam iussit. Ex praecepto ministri unum tantum 25 vas ante eam posuere acëti, cuius asperitas visque margaritas resolvit. Exspectante igitur Antonio, quidnam essetactura, mar-garitam, quam auribus gerebat, detraxit et aceto liquefactam absorbuit. Victum Antonium omnes, qui aderant, pronuntiaverunt. (31). Octavianus cum Antonio apud Actium, qui locus est in 30 Epiro, navali proelio dimicavit. Victum et fugientem persecutus Aegyptum petiit, et Alexandrian), quo Antonius cum Cleopatra confugerat, obsedit. Antonius in ultima rerum desperatione, cum habitu regis in solio regali sedisset, morton sibi ipse conscivit. Cleopatra, quam Octavianus, Alexandria in potestaten! redacta, 35 magnopere cupiebat vivam comprehendi triumphoque servari, aspidem sibi adferendam curavit eiusque morsu periit. Cleopatrae mortuae commune))) cum Antonio sepulturam tribuit.

Tandem Octavianus, hostibus victis solus imperio potitus, elementen) se exbibuit. Omnia deinceps in eo plena mansue-40 tudinis et bumanitatis. Multis ignovit vel iis, qui saepe graviter eum otfenderant. Post reditum in Italian) triumpbans Eomam

2. L. Annaeus Seneca te Corduba in Spanje geboren, een beroemd Stoïcijnseh wijageer en de leermeester van Keizer Nero, onderging te Rome den dood in 65 n. C. 29. Actium , een voorgebergte aan het begin van de Ambrakische golf, had een beroemden tempel van Apollo.

118

ingressus est. Turn bellis toto orbe compositis lani gemini portas sua manu clausit, quae bis tantum antea clausae fuerant, primum sub Numa rege, iterum post primum Punieum bellum. Tune omnes praeteritorum malorum oblivio cepit populusque 5 Eomanus praesentis otii laetitia perfruebatur. Octaviano maximi honores a senatu delati sunt. Ipse Augustus cognominatus et in honorem eius mensis Sextllis eodem nomine appellatus est, quod illo mense bellis civilibus finis esset impositus. Patris patriae cognomen universi maximo consensu detulerunt ei. 10 Deferentibus lacrimans respondit Augustus bis verbis: „Compos factus votorum meorum, patres conscripti, quid babeo aliud, quod deos imraortales preeer, quam ut bunc consensum vestrum ad ultimum vitae finem mibi perferre liceat!quot;

Dictaturam magna vi offcrente populo deprecatus est. Domini 15 appellationem semper exborruit eamque sibi tribui edicto vetuit. Immo de restituenda republica non semel cogitavit; sed repu-tans et se privatum nou sine periculo fore, et rempublicam plurium arbitrio temere commissum iri, summam retinuit potes-tatem, id vero studuit, ne quem novi status poeniteret. Bene 20 de iis etiam, quos adversaries expertus erat, et sentiebat et loquebatur. Legentem aliquando unum e nepotibus invenit; cumque puer territus volumen Ciceronis, quod manu tenebat, veste tegeret, Augustus librum cepit eoque statim reddito: „Hic virquot; inquit „fili mi, doctus fuit et patriae amans.quot; 25 Pedibus saepe per urbem incedebat summaque comirate adeuntes excipiebat. Convenit aliquando eum veteranus miles, qui vocatus in ius periclitabatur, rogavitque, ut sibi adessiet. Statim Augustus unum e comitatu suo elegit advocatum, qui litigatorem commendaret. Tum veteranus exciainavit: „At non 30 ego, te periclitante bello Actiilco, vicarium quaesivi, sed ipse pro te pugnavi,quot; simulque detexit cicatrices. Erubuit Augustus atque ipse venit in advocationem.

Cum post ActiScara victoriam Octavianus Romam rever-teretur, oceurrit ei inter gratulantes opifex quidam corvum 35 tenens, quem instituerat haec dicere: „Ave, Caesar, victor, imperator!quot; Miratus Caesar officiosam avem viginti milibus nummorum emit. Socius opificis, ad quem nihil ex illa libera-litate pervenerat, adfirmavit Caesari, habere ilium et a'iium corvum, quem ut adferre cogeretur rogavit. Allalus verba, quae 40 didicerat, expressit: „Ave, Antöni, victor imperator!quot; Nihil exasperatus Caesar satis duxit iubere illum dividere donativum cum contubernali. Salutatus similiter a psittitco emi eum iassit!

7. Het Romeinsche jaar begon met Maart, zoodat Sextilismet Augustus overeenstemt. Onder de latere Keizers werden meermalen de maanden naar ben genoemd. Alleen de namen .luli en Augustus zijn in zwang gebleven.

119

Exemplum sutorem pauperem sollicitavit, ut corvum instituoret ad parem salutationera. Qui impendio exhaustus saepe ad avem non respondentem dicere solebat: „Opera et impensa periit!quot; Aliquando tarnen corvua coepit dicere dictam salutationera. Hac 5 audita, dum transit, Augustus respondit: „Satis domi talium salu-tatorum habeo.quot; Superfuit corvo memoria, utetilla, quibus domi-num querentem solebat audire , subtexeret: opera et impensa periit. Ad quod Caesar risit emique avem iussit, quanti nullam ante emerat.

Solebat Graecülus quidam desoendenti e palatio Caesari hono-10 rificum aliquod epigramma porrigere. Id cum frustra saepe fecisset et tamen rursus eum idem facturum duxisset Augustus, breve sua manu in cbarta exaravit Graecum epigramma et Graeeulo advenienti obviam misit. Ille inter logendum laudare mirarique tam voce quam vultu gestuque. Deinde cum acces-15 sisset ad sellam, qua Caesar vehebatur, demissa in pauperem crumenam manu paucos denarios protulit, quos principi daret, dixitque, se plus daturum fuisse, si plus habuisset. Secuto omnium risu dispensatorem Caesar vocavit et satis grandem pecuniae summam numerari Graeeulo iussit.

20 Augustus fere nulli se invitanti negabat. Exceptus igitur a quodam cena satis parca et paene quotidiana, hoe tantum insusurravit: „Non putabam, me tibi esse tam familiarem.quot; Cum aliquando apud Pollionem quenJam cenaret fregissetque unus e servis vas crystallïnum, rapi eum ad mortem Pollio iussit 25 et obici muraenis, quas ingens piscina continebat. Evasit e manibus puer et ad pedes Caesaris confugit nihil aliud petiturus, quam ut aliter periret nee esca piscium fieret. Motus est novo crudelitatis genere Caesar et illum quidem mitti, crystaliïna autem omnia coram se frangi iussit complerique piscinam. 30 Augustus in quadam villa aegrotans noctes inquietas agebat, rumpente somnum eius crebro noctuae cantu. Qua molestia cum liberari se vehementer cupere significasset, miles quidam, aucupii peritus, noctuam prehendendam curavit, vivamque Augusto attulit, spe ingentis praemii. Cui eum Augustus mille 35 nummos dari iussisset, ille minus dignum praemium existimans dicere ausus est: „Malo, ut vivat,quot; et avem dimisit. Imperator! nee ad irascendum causa deerat nee ad uleiscendum po-testas: hanc tamen iniuriam aequo animo tulit Augustus ho-minemque impunitum abire passus est.

40 Augustus amicitias neque facile admisit et constantissime retinuit. Imprimis familiarem habuit Maecenatem, equitem Roma-

41. Maecenas, door den dichter Horatius vereeuwigd, bracht inzonderheid de mannen van wetenschap en kunst aan het hof des Keizers. Zijn naam wordt spreekwoordelijk gebezigd voor een bevorderaar en begunstiger van edele kunsten.

120

num; qui ea, qua apud principem valebat, gratia ita semper usus est, ut prodesset omnibus, quibus posset, noceret nemini. lus aliquando dieebat Augustus ct multos capite damnaturus ■videbatur. Aderat turn Maecenas, qui per circumstantium turbam 5 perrurapere et ad tribunal propius accedere conabatur. Quod cum frustra tentasset, haec verba in tabella scripsit; „Surge tandem, carnifex!quot; eanique tabellam ad Augustum proiecit. Qua lecta is statim surrexit neque quisquam est morte multatus.

Habitavit Augustus in aedibus modicis, neque laxitate neque 10 cultu conspicuis, ac per annos amplius quadraginta in eodem cubiculo hierae et aestats mansit. Supellex quoque eius vix priva-tae elegantiae erat. Raro veste alia usus est quam confecta ab uxore, sorore, filia neptibusque. Item tamen urbem, quam pro maiestate imperii non satis ornatam invenerat, excoluit adeo, ut iure 15 sit gloriatus, marmoream se relinquere, quam latericiam accepisset.

Forma fuit Augustus eximia et per omnes aetatis gradus venustissima. Erat tamen omnis lenocinii neglegens et in capite comendo tam incuriosus, ut eo ipso tempore, quo illud ton-soribus committeret, aut legeret aliquid aut etiam scriberot. 20 Paucis annis antequam moreretur, gravissimam in Germania accepit cladem, tribus legionibus cum duce Varo legatisque et auxiliis omnibus caesis. Hac nuntiata excubias pe;quot; urbem indixit, ne quis tumultus exsisteret, niagnos ludos lovi optimo maximo vovit, si respublica in meliorem statum vertisset. Adeo 25 denique consternatum ferunt, ut, per continuos menses barba capilloque submisse, caput interdum foribus illideret, vociferans: „Quinctili Vare, legiones redde!quot; diemque cladis quotannis maestum habuerit ac lugubrem.

Tandem adflicta valetudine in Campaniam concessit, ubi, 30 remisso ad otium animo, nullo hilaritatis genere abstinuit. Supremo vitae die petito speculo capillum sibi comi iussit et amicos circumstantes percontatus, ecquid iis videretur mimum vitae commode transegisse, adiecit solitam clausulam: „Edite strepitum vosque omnes cum gaudio applaudite.quot; Obiit JSolae 35 sextum et septuagesimum annum agens.

21. De slag in het Teutoburger woud, 9 v. C., gaf den oorsprong aan de onafhankelijkheid der Germanen van de Romeinsche heerschappij. 31. De spiegels der Romeinen waren van metaal.

WOORDENLIJST.

9

122

123

9*

124

125

126

127

128

129

130

131

132

133

134

135

136

137

10

138

139

10*

140

141

142

143

144

145

146

148

149

150

151

152

153

154

155

II*

156

157

158