/SS /s-#

iiKÏ (DSTIIliS TE S-HEi:i!i:M!Ell(l.

KOF^TE BESCHOUWINGEN

Reciitstoestam]

Geldmiddelen.

pEBR,. MISSET. — poErracHEU, lSS(i.

1

over deu Rechtstoestand

K.N

de G-eldmiddelen.

Do oorspfony van het (Jastlmis verliest zicii in de oudlieid.

Een eigenlijke sticlitingslirier beslaat niet.

[lel nndsle sink in liet gemeenlik a re li iel'aanwezig, dag-teekent van 'ii .lannarij liii, zijnde een ruiiingsbriet Lns-sciien liet klooslei' Jiethhdiein hij Dnetineliem en het (rast-liiiishestnnr, waarbij het (lasllinis verkrijgt een hof en hofstede, daar het (lasthuis nn op slaat.

(Oorspronkelijk iicrkaincnfen brief.)

Den 1U .lannarij I1-5I verklaarl Willkm Hkkr va.\ iiKi\ IJp.un, Igt;1.1 land i:x Ukdkl, alzoo hij gernndeerd en geslicht heelt een Hospitaal en Gaslhuis hinnen zijne stad van den Berg, in de Iveilestiaat, ter eej'e Gods, van Maria en alle heiligen en hijzonder voor SI. (leertinida, de patrones van wijlen zijne lieve gezellin en huisvrouw, ten Ijelioeve van arme lieden en pelgrims ,,aner weth wanderende, die gheen geit te verteren en hebben, dat die oire nacht-rost daer hebljen mogen,quot; aan dat (lasthuis erlelijk ge-sclionken te hehhen uit elk zijner vier molens, staande te Merg, Zeddam, l)idam en tlendringen , chui mud rog en een mud malts jaarlijks op St. .Marlijn le ontvangen, zijnde deze rente ten allen tijde met quot;20 zulke mudden losbaar.

- 2 —

(Oorspron kelijke perkamenten brief.)

De organisatie van liet Gasthuis en liet bestuur geschiedt in 1460, oorspronkelijke briel in het archief van het huis Eergh.

Wiixkm IIkku van den Berg vei'lclaart gesticlit te hebben een armenhuis o( hospitaal in zijne stad Berg met een kapel, aan welke zekere en aanzienlijke inkomsten door hem en andere vrome burgers geschonken zijn. Het hospitaal en de kapel zullen hebben een rector, een bewaarder, een opzichter en een uitdeeler der aalmoezen. In de kapel zullen drie missen gelezen worden en vier zoodra de inkomsten van den priester tot 40 gulden zullen gestegen zijn. Als werkelijke stichters, collatoren en patronen van kapel en hospitaal, zal hij en zijne opvolgers, Heeren vax den Berg, bet recht hebben eenen priester aan te stellen op een vaste toelage. De inkomsten en de aalmoezen zullen, na aftrek van het tractement des priesters, onder de armen verdeeld worden. Het opzicht over liet verdeelen der aalmoezen, het onderhoud van het gebouw en de verzorging dor armen, blinden en lammen, die in het hospitaal opgenomen worden is opgedragen aan den priester rector en zijnen sub-rector. Deze zullen jaarlijks rekening en verantwoording doen van hun beheer, ten overstaan van den heer en zijne opvolgers.

In 1035 vermaakt Hendrik graaf van den Berg aan het Gasthuis /'10.000 gevestigd in de heerlijkheid IIedel. Van dit kapitaal werden de renten niet ol niet geregeld betaald. Hierover zijn processen gevoerd voor liet hoi' van Gelderland. Hieromtrent zijn geene stukken in het gemeente archict aanwezig, doch bevinden zich zeer belangrijke in bet archief van liet Hof van Gelderland. Dit proces wordt door het huis Bergh verloren. De magistraat van 'sHeerenberr/ ontvangt in het jaar 1710 de /10.000 en koopt daarvoor verscheiden goederen ten name van het Gasthuis.

Het Bestuur over bet Gasthuis wisselt af.

In 1564 beeft het Gasthuis een Bentineester. In 1687 handelt de magistraat der stad Bern ^a'^s Provisoren van liet Gasthuis. Later heeft het Gasthuis weer RenLmcesters on handelt do magistraat als Üpperprovisoren.

Het huis Bergh bemoeit zich niet anders met het Gasthuis dan door benoeming van den Bentineester en hetafhoo-ren der Bekeningen.

Den 14 November 1690, besluit rlc magistraat van Berg, dat voortaan geen vreemde bedelaars, passanten en land-loopers meer in het (lasthuis zullen worden opgenomen buiton bijzonder goed vindon van don lijdelijk regeronden üurnenieesfer.

o

Den 14 Januarij 17Ü I vergnnt de magistraat van Berg , daartoe door ln^t hof van Gelderland gelast, den drost stadbonder der graafscliap om bi] liet afbooren der Gast-bnisrekening tegenwoordig te zijn, mits niet ten prejudice van liet reebt des Graven va.x den Berg in bet aanstellen van do gecoinmitteerden bij de voorschreven Gasthuis-rekening als van ouds is geschied.

De Gasfhuisrekeningen worden nimmer geregeld afgeboord.

Den 16 October 11'l i, sommeert de magistraat der stad Bergh den rentmeester 11. Kniest om rekening te doen en borg te stellen zoo voor de ontvangsten van het Gasthuis als voor die van de stad.

Dat het Gasthuis zelfstandig stond tegenover het huis Bergh blijkt uil een stuk van ^9 September 1762 waarbij Burgemeester, lichter en schepenen van 'sHeerenberfl Mr. O. P. Hoevel Administrateur van het buis Bersrh machtigen,

o o /

om namens hen als Opperprovisoren van het Gasthuis zitting te nemen op den geërfden dag te Didarn.

De magistraat van 's Heerenbenj en later de Piaad van Bergh Ijeslissen ais Opperprovisoren over liet Gasthuis over de voordracht tot bekomen van onderstand uit het Gasthuisfonds en inwonen in het Gasthuis-gebouw. Daarbij wordt steeds in acht genomen, dat om onderstand te genieten men moet zijn geboren en woonachtig te'sHeeren-berg als zijnde de stichting voor 's llecrenberg gemaakt. Eerst bij het Reglement van 1856 werd hieraan uitbreiding gegeven, door de bepaling dat ook onderstand kan verleend worden aan personen die de laatste tien jaren onafgebroken te '.s Heerenbenj hebben gewoond.

In 18^ti3 ontstaat een geschil tusschen den Raad en bet Huis Bergh over hei afhooren der Gasthuisrekenhw. Do

ö O

representant van bet huis Bergh beweert, dat bet afhooren der rekeningen aan zijde het llooggrafelijk huis Bergh was voorbehouden en betwist het recht die rekening door iemand dan door de daartoe van ouds berecbtis'den te laten afhooren.

(Zie rdiiihhex/iiit can 18 Augustus

Niini' nanlciiliiig van eeu brief van den [loofdschont an besluit van (.ledepnloeixle Staten van 29 October nⁿ. 17 bondt de liaad zijn rocbt vol.

(Zie r'UiiU'tcMnil van li Nooemhcr 1823)

De alhoorinn' der rekoniiiLreii heel't intussehen als van

O O

ouds plaats door den Ibiad in tegenwoordigheid van den representant van liet huis Merg.

Deu '21 Februarij 1821) zeudt de Administrateur van bet buis Bergli aan deu districts (lonmiissaris een monorie in, omtrent (le Adiuiuistralie van liet Gasthuis en de rechten daartoe van hot huis lïergh, welke memorie wordt gesteld in handen van het gemeentebestuur. Deze memorie werd teruggez( inden zonder daarvan afschrilt te bewaren.

Hierop wordt den 9 April 1829 het volgende besluit genomen:

«Door den fungerende lUirgemeester nader ter tafel ge-«bragt en herlezen zijnde de memorie van den Heer Ad-«ministrateur van hel Hooggraaflijk huis Berg bel rek kc-«lijk ile dooi' denzelven gcpraeteiKieerl wordende Rechten «op de Adrninistralie der tiaslhuisaangelegeiiheden alhier »en dat tengevolge der missive van den Heer districts Com-»missaris vau Doesbimj de dato 24 Maart jl. nquot;. 43t)2 de «gemeenteraad hierover iu I«aadsvergadering zal hebben «te delibereren eu derzelver lïesluil uit te biengen.

«Gehoord bet gerapporteerde van de le dezer zaak benoern-«de (kommissie;

«Is na rijpe beraadslagingen daaromtrent besloten hel «navolgende Happort uit le brengen en le arresteren :

«liet zoude aan den gemeente Raad vani?m/ oen onaan-«yenaam gevoel verstrekken zich meer mant of invloed t(^

CO ...

«willen toekennen dan dewelke dezelve wezenlijk bez.il, «bet verwijl dus door den [leer Adminislrateur van hel lloog-«graaflijk Huis Rei'g gedaan alsol het tegenswoordig ge-«meente Bestuur van Berg geen regt zoude hehhen zich met «de zaken van het Gasthuis ie bemoeijen, vorderteeue nadere «beschouwing dezer zaak, bijzonder van de gronden waar-«op welgemelde Heer Adminislrateur zich beroept lot «staving van het Regt, hetwelk zijn I! oog welgeboren ver-«nieend indezen aan hel huis Berg le moeten loekenneu.

»De vmag is hier: [sliet Gaslmus it? 'slleerenhery een vrjcstichf van Welti,adi'/hcid y.oo ja , dan is bij artikol 1 van )gt;'sKoiiings Ijesluit vaudeu 10 IJjc ^ni'u u' ISi'ï n'¹. \ 1'\) (Pro-vvinciaal bind van u''. 1) dn henocmiwj der Leden

vvoor deze instelliii'i ((htnede l/.et vohIsMIi'ii. dee Ilnj/footiiif/en ven der Geldelijlce iieiUHtmoordinijt'u- der Cieslielden aan de vrjemeeidc Best aren opijedrarien, onder (joed kenrintj van »lleeren Gedepaleerde Si dien; kan goen HetM' eener ileer-»!ijkI!(ⁱilt; 1, die hier niet wel audors dan als een Parlicn-))liei' i'iM'soon kan aangezien worden hier op eenig Jlegt «praeteiidercüi; dat nu dil (iasthuis werkelijk is een «gesliclil van weldadigheid hlijkt uit de Institutie lirief «waaruit blijkt, dal in iwlzelve moeien opfjenomen worden , «Armen, \ reemdelinijen , Znud.ken , Blinden en Lammen ; »en dal nil de inkoinslen eene alijcmcene- verd-eeliny van ))a(dmoczi'n moei wni'den (jedaan , quot;s Ivoniugs liesliut dus «van den 10 necembei' IS'i:} overeenstennnende met warlikel 2'28 onzer grondwet, viaarbij hel armhesluar aan nden zor;/ der lietjeriiuj word, annbevolen beslist dus naar «ons inzien deze zaak reeds, dan hel gemeente nestuur oaelit zich gehouden, in eene nadere beschouwing te tre-»d(in van de boveiigenocMnde Memorie van den Heer Ad-Dministratenr , terwijl liet niet moeijelijk zal vallen bij eiken oünhevooroordeelden de Overtuiging daar te stellen dat »de vordeiing van hel huis üerg ten dezen niet de lle-))gelen van liegt en billijkheiil strijilende is.

«Indien door het linis üerg bewezen wei'd , dut/tei frrt.si-»/«(/* ie '.s lh'erenhrrii alleen door de (ii\.\vi-:x van dkx liiaiG «was daargesteld, dat de Inkomsten alleen bestonden uit «Gitten door die draven gegeven, dat aan alle die (.liften «bepaalde voorwaarden, waren gehegl waarbij die draven «zich als bijzondere Personen het oppertoezicht of de Ad-«ministratio van het meergennemde Gasthuis hadden voor-«behouden dan zou liet gewis onregt zijn te willen vol-«hoiulen, dat het openhaar gezag recht had zich met zulk «een hijzondere Inrigting te bemoeijen, dan zouden verkre-«gene liechtcn worden gekrenkt en veranderingen in «wilsbeschikkingen daargesteld, welke elk Gouvernement «eerbiedigd. Indien evenwel bewijsselijk het Gasthuis alhier »is daaigestcdd door Gillen ook van andere Personen; «indien er niet hlijkt van bepaalde voorwaarden waarbij

- o

))de Graven, als bijzondere Personen zich het oppertoezicht «of de Administratie over een gedeelte van hunne eigene «goederen hebben voorbehouden, dan zien wij niet^ op welke «gronden, eenig toezigt aan een bijzonder persoon toe te «kennen het welk alleen door liet Openbaar Gezag kan «en moet worden uitgeoefend.

«Het is buiten twijfel, dat de cmaven van den berg, in «vorige Eeuwen rechten van Souvereiniteit hebben uitge-«oefend waaronder ten dezen vooral ook de heerlijke Rech-«ten worden begrepen, die rechten van Souvereiniteit zijn «buiten twijfel door de tegenswoordige Regeringsvorm af-«geschaft zoo dat wanneer liet vroeger beheer en bestuur «van de graven van den berg , over het Gasthuis te «'s Heerenberfj door dezelve als fleeren of Souvereinen is «uitgeoefend en niet als bijzondere Personen hier int geene «beweeggronden ten voordeeie van de graven van den «berg thans meer kunnen getrokken worden.

«Wanneer men uit dit oogpunt alleen de door den «Heer Administrateur bij gebragte beweeggronden be-«schouwd, zal men zich weldra overtuigen, dat zijn lloog-«welgeb. vordering ongegrond is.

«De Stirjtingxbrief van den jare 1460 wordt ten dezen «te regt door den Heer Administrateur tot grondslag aan-«gevoerd, dan met Recht voegt zijn lioog welgeb. hierbij, «dat niet zoo zeer naar den woordelijken inhoud van dien »brief zelve, als wel naar tijden en omstandicjlieden yewij-«zigcl kan worden gehandeld.

«Intusschen blijkt uit de stigtingsbrief zelve, dat aan het «Gasthuis zekere en aanmerkelijke inkomsten van ons (de «graven van den jjeug) en onze i! u rge roii (per nos-«tros cives) door vrome en vrij willige giften en collaliën ygt;van vrome zielen zijn toegevloeid.

«Volgens dezelve stigtingsbrief worden de Beambten «aangesteld, voor alle reeds beslaande of in het vervolg «door ons, onze nakomelingen, stedelingen, onderdanen ygt;(subditi) of andere geloovige Christenen gestigte en nog y)te stigten, Inkomsten en Almoesen,

Uit deze woorden blijkt dus:

»1®. Dat het Gasthuis niet alleen hostaal uit Giften van de «graven van den berg maar ook uit geschenken van anderen, «dat het gevolgehjk is een Openbaar gesticht van weldadigheid

«zaraeng^estelcl uit de giften van onderscheidene personen.

))2^e. Dat het niet is gesticht door de graven van lgt;en «berg als bijzondere Personen daar er hier gesproken wordt «van onze Burners (uostros cives) onze stedelingen en ))onderdanen, (nostros oppidanes et subditi) hetgeen «duidelijk aantoond, dat die stigluigsbriet' is van een Heer «of soiiverein.

)).'Vl verder blijkt het, dat de benoeming van de in de «stiiilinnsbrier vernielde beambten moet geschieden door

O O

»do graven van den berg , weder als Heeren ol' souve-«reiiien blijkbaar uit de woorden et nos et nostri successores «tamquain ven fundatores co 11a tores et patroni, dat «verder de Rekening moet worden gedaan coram nobis «et nostris successoribus en mits dien aan de graven

«VAN DEN herg , Welke deil GRAAF WILLEM VAN DEN BERG

«in zijne Heerlijke en soavereine Rechten zouden opvolgen. «Die Hperlijkeen souvereine Rechten mi afgeschaft zijnde, «vloeit hieruit van zeiven voort, dat de benoeming der »beamiiten, gelijk mede liet afhooren van de Rekening «moet geschieden in. handen van hen die de graven van «dk.n berg in hunne souverein Regt zijn opgevolgd, mits «dien volo'ens weleemeld ivoniniis Besluit aan het tetfen-

O o O O

«woordig Bestuur.

«Op die wijze alleen wordt naar ons inzien de stigtings-«brief naar de tegenwoordige tijden en omstandigheden Df/ewijzifid niet door eenig toezigt toe te kennen aan een «Heei- of bijzonder Persoon die hoegenaamd geene meer-«dere Rechten heeft dan elk Particulier.

«Dat zich de macht van het huis berg niet zoo ver «uitstrekt, als de Heer Administrateur het doet voorko-«meu blijkt uit het sub. 11 door den Administrateur over-«gelegd stuk zelve.

«Graaf ukxdrik van den berg legateerd in 1(335 aan «het Gasthuis te 's Heerenberr/ /'10,000 en voegt er de «clansulo bij bevelen onze Erven /eer ernslitj in goeden vopzicht ie nemen dat Onze gift can f 10,000 tot geene «andere geestelijke en devote zaken als alleen in betref «der Gasthuis armen worde aangewend, tol onzereeuwi-«gor godaclitenis; gevende onze Krven inagt wofern hiei-«tegen contrarie wetenlijk geschied, zulke giften weder in «le vorderen en bij het grafelijk huis te houden — waar-

))toe diende deze laatste clausulev wanneer de oisavkx »van den berg zelve zulk een uitgestrekte niachl over «liet (iastliuis hadden, dan zoude deze bepaling zijn, neven als of men aan iemand li. v. / lü,0()0 maakte om «die tot lt;1(' opiigting eener kerk te doen besteden, met «bepaling, dat wanneer hiertegen contrair gehandeld werd, »die gilt tot zich te nemen hetgeen ongerijmd is te versonderstel len.

»Het blijkt uil de bepaling in dit Testament, dat de »gravei\ van uen liKiui, in den jare Ir):').-) reeds znlk een «magt niet over hel Gasthuis te 's Ilcci'ciiheni inloelenden ))als zij zich willen toeëigenen.

sliet blijkl uil dit 'i'estament dat toen reeds door de Pro-»viseren op een andere wijze over de gelden van hel «Gasthuis konde worde beschikt, zonder dal delleeien »van den üiciu; eenig middel hadden dit voor te komen.

))Wat nn beti'd't de vohnagt op .ioiiax smits tot invorde-«ring van de achterstallige schulden gegeven, zoo was dit «een daad van sonvereiniteit, hoedanig Ihans als nog «wordt uitgeoefend, als kunnende geene gestichten van Wel-«dadigheid of Administi'ateuren der goederen van Armen «hoe ook genaamd naar 's Konings l'eslnil van quot;Iquot;! ,lanu-«arij 1817 (Provinsiaalblad ISI7 n^ 5(1) een twistgeding «ondernemen, zondercnilhorisolic ran het Ovenhaar llezn;!.

«Verder zal men hiernit wel niet kunnen argnmenteren, ' «want dan zou dil weldra tot de sevolutrekkiiiquot; leiden dat

~ ~ o

«ook thans het Gasthuis alhier om schnld te mogen in-«vorderen, do anlhorisatie van den c.haaf van den üeiu; «en inet van de Administrative magt /oude behoeven.

«Dat in de J7 Eeuw werkelijk de Rekeningen van het «Gasthuis, len overstaan van een gecommiteerde van den «ohaaf van den ukrcr zijn algehoord, vall niet te ontkcu-«nen, dan het blijkl weder dal die Graven dit niet als «bijzondere personen hebben gedaan maar eenig en alleen «als Souvereincn ol Uccren.

« 1^e vloeit dit voort daaruit, dat de tniAVE.x van j)E.\quot; nEuc; «nimmer een bijzonder persoon, maar altijd een open-«baar ambtenaar, meestal den LdndDrosI hebben gecom-«milteerd dan:

«2e Wordt dit zonneklaar bewezen door het geen in de «bijlage F len aanzien van de liekening van lü.VJen 1(354

»\voi'ilt gezegd, alwaar goitoemd wordt de rcfifirench Gm-»L'iii tol den JiKiic., hetwelk zeker liet diiiilelijkst Bewijs «opleverd van de kwaliteil , %vaariii door de miavkx van ))i)e.\ JiKiu;, iemand tot liet hooren der liekening is ge-scoinmitteerd.

»Het stukquot; snij. G loont al wederom, ilut liet gezag door «de gravkx vax i)k\ uerg over hel tlastlmis uitgeoefend, »ecmg en alleen was als llccri-n ot' Soav^rcinen men lette «slechts op liet sint , alwaar mede van het alliooren der «Rekening van ile kerk te Xellcrdeii. en te Beek wordt «gesproken.

«Kvenzoo hlijki het uit liet stuk sidi. I[ dat de appro-«hatie van den verknop is gegeven als lieer ol' Souveivin «en daorncer nehoonl die eau onzen linden.

«Wat al v(!rdcr hetreft de henoeming der Magistraals personen van '.s I[eerenhern Snli. / zoo worden bij die Acte aan do benoemde iiereeotnnKindeert de stads aan-üt/elei/en heden en hij zender de belnnuens ran hel Gasthuis.

«Zulk eene benoeming en recommandatie geeft wel we-«der te kermen, dal de cuavkx van iikx iikkc. ten deze «gel)ruik maakten van limine rechten als sonverein, doch «bewijst niet, dat zij hier als bijzondere personen, han-«(leien.

«Verwondering moet het eindelijk verwekken, dat men van «zijdevan den lieer Adiiunistrateur het stuk sub. / 2° heelt «geappliceerd, daar het qnod omninm prohat nihil jtraltat, «hier ten volle van toepassing is; terwijl evenzeer de i;ua vkn «van li ex J'.kiu; zieb oj» grond van dit sink, het liegt kon-«den toekennen, mn Ambtenaren aan te stellen, ten ein-«(hi de begerende proinpte en om[iarlijdige .lustilie te doen, «en juist uil de eindwoorden : en in hef (jenernal om al-))lelt;i te doen en Ir verrieiden hetgeen de VUehten. van ieder »iu zijne (inalileil zal l.rjmen vereissrhrn , aantoonen dat dead-«rninistratie en Ir'l toezicht van het gasthuis behoorde lol igt;de I;inalileil nan itar;ieieeesler en schepenen van 's Hee-f) renbe rij.

«Ten einde zoo veel mogelijk de rechten van de Heer-«lijkheden in overeenstemming tc^ brengen met onze tegens-«woordige regeerin^svorm , Ikm'I'I Z. .\l. de Koning aan die »1 loeren nog eenigen invloed toegekend 0[) f!(* benoeming «van de Plaatselijke lies luren, dan wij kunnen mot onze

1U —

«Grondwet en koninglijk Besluit niet in overeenstemming «brengen, door aan de Eigenaren van Heerlijkheden nog «eenigen invloed toe te kennen op een beheer, hetwelk «uitsluitend door de Plaatselijke Besturen kan en moet » wordei i uitgeoefend.

«De slotsom van onze gevoelens komt hierop ne-«der, dat terwijl de geheele magt welke het huis van «den berg over het Gasthuis heeft uitgeoefend voortvloeijd «uit het heerlijk of souverein Recht hetwelk door de «tegenswoordige Regeringsvorm is afgeschaft hetzelve niet «meer kan praetenderen die magt te hebben.

«Geheel onaannemelijk zijn dan ook de door den Heer «Administrateur gedane voorsteilen.

«Het huis berg zou de aanstelling hebben van een jReni-«meester over goederen welke uit giften van onderscbeide-«ne personen zijn daargesteld'?

«Het huis van den Berg dat alhier niet als een heerlijk «Üegt kan, en dus als een particulier persoon moet aan-«gezien worden zou den Rentmeester aanstellen, niet tegen-«staande deze staat onder het onmiddelijk loezigt van het « G em eente Bestuur'?

«Het Huis Berg zou al verder de gedragingen van het «Gemeente Bestuur controleren volgens no. i- en dus «boven dit Bestuur gesteld worden?

«Het huis van den Berg zou met het C-pmeente Bestiiur «concureren in de plaatsing van Oude en gebrekkige Ingezetenen en zoude dus thans een magt krijgen, welke het-«zelve nimmer heeft uitgeoefend en die nog bij de stigtings-«brief nog bij een ander stuk aan hetzelve is toegekend? «enz. enz.

«Wat nu de uitdrukking in de Mernori ' van den Heer «Administrateur betreft, van regterlijke vervolging ver-«memen wij, van zijn Hoogwelgeb. niet doordagt te zijn «(schoon wij voor als nog ter goedertrouw eens willen «aannemen, dat de stigtingsbrief anthenliek is dat echter geenshits blijkt, alzoo die nog goteekend nog van de ter «dier tijd vereischt wordende geestelijke approbatie is voorzien.)

«Daar het hier geen twistgeding kan gelden , hetwelk «volgens artikel l()5 der Gi'ondwol hij nilslniling behoord «tot de regterlijke magt, maar naai' 's koning Besluit van «den 5 October i.8'22 (Staatsblad no. 44) en bij 's Koning

«Besluit d.d. 28 Augustus '18125 (Staatsblad no 67) stellig is «beslist, dat de Regterlijke magt niet kan erkennen over »de uitoefening van de heerlijke Regten. Indien noodig rnogt «geoordeeld worden, van aan te toonen, dat liet opperge-«zag over het Gasthuis allnei-, meer dan 30 jaren of over de sgt;Eeiuu werkelijk door het Burgerlijk bestuur is uitgeoefend «zoude men daarvoor nog onderscheidene stukken kunnen «leveren.«

Dit geschil blijft hangende tot 1847, althans is in het gemeente archie! niets omtrent eeno beslissing te vinden. Vermoedelijk is voormeld raadsbesluit ter kennis van den Administrateur van hel Huis Berg gebracht die het geraden heeft geoordeeld de^ kwestie te laten rusten.

Den i '2 November 1847, werd met medewerking van het Huis Bergh een reglement van beheer voor het Gasthuis vastgesteld. Dit reglement werd ontworpen door den Administrateur van liet Huis Bergh, die gemeend heeft in de premissen de rechten van hot huis 1 ïergh te moeten omschrijven en daardoor de oude kwestie op te lossen.

Bij dit reglement wordteen bestuur ingevoerd bestaande uit provisoren en een rentmeester.

De provisoren worden door den Raad en de rentmeester, uit een voordracht door den Baad op tc maken, door het huis Bergh benoemd.

Door de invoering van de wot van 28 Junij 1854 (Staatsblad, no 100) tot regeling van het armbestuur valt het Gasthuis, als Instelling van Weldadigheid, onder de bepalingen dezer wet.

De geest van het Beglement van 1847 brengt het onder die genoemd in art. 2 lit. d (gemengde Instellingen) Volgens de artikelen 4, 5. en 0. werd do vaststelling van een reglement en de inzending daarvan aan Gedeputeerde Staten voorgeschreven. Overeenstemming van het reglement met de voorschriften der wet was noodig. Het werd daarom herzien en op nieuw vastgesteld in 1850. Bij de inzending word door Gedeputeerde staten de aanmerking gemaakt, dat het reglement niet de handteekeinng van den Graaf van dex Bkrgu droeg; men vorderde die, of overlegging eener volmacht waaruil block dat de Amini-strateur tot het vaststellen en teekenen gemachtigd was.

Ondertusschen veranderde hier de Administratie van het

- 13

Tlnis Hergli en daarmedo fle inziohten ov^i' (iü recliton ten 0])zic!ilen van lid (ias1 huis. De nieuwe Administratem¹ be-weerdedal door luM lie^leinent van 184-7 waaropdat van 180(5 was geschoeid . de i'eelilen van hel linis Rer^li waren verkort en plaatste zlc.li weer op lief standpunt van den Adminstrateur in IS'i:! en IS2'.) liewereude dat liet G istlmis is eeue Instelling als bedoeld bij art. quot;2 lit r( Bijzondere Instel ling.)

Het gemeenlik hestuur den toestand als in ISiJen I82!) terug gebrarlit ziende, nam ook de stelling van toen weder in en beweerde., dal recblens bet (lastlnüs behoorde tot de instellingen bedoeld ond t lil a van artikel -1 de,r armenwet. (Opeidiare Instellingen.)

Hierovei' werd gedui'ende hijna 'JO jaren strijd gevoerd welke niet anders dan volgens art. 7quot;2 der armenwet door den Hechter kon worden uitgemaakt.

Tot zoover is het niet gekomen. Men komt tot een vergelijk, waarbij erkent wordt, dat het (la4liius hehoorl tot de Instellingen bedoeld hij art. quot;1 lit. ^/. Ier arnienwet. (Geinengdci Instellingen).

Het regiemeid van quot;1 Augustus 1801') wordt door beide partijen erkent en aan Gedeputeerde Stalen ingezonden den 'iS April 187(5.

In dal reglement waren én door den gemeenteraad én het linis 1 ïergli een vrij belangrijke inmenging in het bestnur en beheer voorbehouden.

lüj h(isliiit van Gedeputeerde Staten van ^ïl) .Mei 1870 nquot; r)-quot;) werden op dit reglement vele aanmerkingen gemaakl tegen bepalingen in strijd niet de wet, hooldzakcdijk wegens inmenging in liet Uestuur en he.lieer waardoor de zellstandigheid van Provisoren ot liet (la-I huis Lgt;estimr, dat door de wet is erkend werd te kort gedaan en gevorderd bet Ciasthuis reglemeut in ovorecMistemniing mei de wet te brengen.

liet reglement dien overeenkomstig gewijzigd wordl den 215 .Maart 1870 door den llaad en liet linis Iiergh vastgesteld, aan i ledepuleerde Staten gezonden en daarna in werking gehracht.

lüj hel reglement van 12 Xovemher ISU was in art. .,) liepaald, dat jaarlijks van de inkomsten van het Gasthuis /200 zullen uitgekeerd, telkens renlhaar belegd en al-zonderlijk verantwoonI woi'den, (en einde die uitkeerin-

gen en de daai'iiit verkregen renten tot een kapitaal van /12.000 te laten oploopon om daarna nitdat kapitaal eene instelling' tot liet voorkomen van armoede itinnen 's Hce-reiiberi/ of ie gemeente üergii op te richten. Dit, kapitaal wordt Mj de reglementen van liS.quot;)!) ou van ISTO gehraclil op fM.m) en de wijze van aangi-oeien gewijzigd.

Het ontstaan dezer bepaling, mag bniten beschonwing blijven. Unlevredeidieid hierover rees al spoedig te'xllcc-reubcry en voornamelijk bij het (lasthuis-beslnur, omdat daardoor een gedeelte van het, Gaslhnislonds aan zijne bestemming werd onttrokken. Hieraan moet worden toegeschreven, dat in geen der rekeningen sedert 1847 tot 1850 eene verrekering van dit Fonds voorkomt en bij het reglement van 18.~)() moest worden bepaald , dat de grootte van dat kapitaal opdat lijilstip zonde berekend worden te bedragen /'2000 en verder op de voorgeschreven wijze moet aangroeien. Dit heelt dan ook sedert onafgebroken

O O

plaats gehad tot het jaar 1881 toen het cijfer van/30.000 bereikt was.

liij de goedkeuring der (lasthnis-begrooting voor 1882 werd door den Haad bij besluit van 27 December 1881 in overeenstemming met het schrijven van den vertegenwoordiger van het huis Bergh dd. 1 'i- December tevoren n⁰. 205 heslist, dal zoo lang de inrichting bedoeld bij art. \ niet is opgericht, de /'30.000 tot dat doel disponibel moet blijven zonder dat meerdere nit keering uit de Gasthuisfondsen tot aangroeing van hel kapitaal vereischt wordt.

In 1885 wordt als instelling ter voorkoming van armoede „een ambachtschoor opgericht en in de organieke bepalingen, de uitkeeringen door hel Gasthuis in pnnt 10 omschreven, zijnde / 1200 of de renten van /'30.000, alsmede hel Vio gedeelte der gewone inkomsle van het Gasthuis. Deze bepalingen werden door den liaad bij besluit van 13 October I88ienliet huis liergh hij besluit van 5 Augustus 1885 vastgesteld.

Uit het vorenstaande volgt:

Iquot; dat het Gasthuis is eene onde Instelling van weldadigheid gesticht in en voor s /[crrcnhiTti;

2° (lat de Stichlinlt;;' heeft plaats gehail door den IIkkr van

— 14

den Beug „als Souvereinquot; dus dooi- hol Openbaar Gezag.

3o dat het. Openbaar Gezag eigenlijk de ecnige autoriteit is over het Gasthuis en hetzelve dus zoude moeten zijn creranusehikt tot de huskdhni'eii bedoeld in art. 2 lit u. der

o nquot; o

armeinvet;

4° dat na het ophouden der Souvereiuiteits rechten van het huis Rergh, dit huis nog in het toezicht over het Gasthuis heeft samen gewerkt met het Openbaar Gezag;

5° dat na langdurige geschillen men ten slotte deze Instelling heeft erkend te behooren tot die omschreven in art. ^C1 lit d der armenwet;

G^ü dat daardoor liet Gasthuis wordt beheerscht door de armenwet en door liet reglement ter voldoening aan en naar de bepalingen dezer wet door do beide patronen vastgesteld;

7° dat volgens art. 179 lit t der gemeentewet het toezicht over het Gasthuis is opgedragen aan Burgemeester en Wethouders;

Squot; dat de wettigheid van liet bepaalde bij art. 4 van het Gasthuis reglement wordt betwijfeld, waarover zoo dit wordt geprovoceerd de Rechter uitspraak heeft te doen;

9° dat het kapitaal iu art. 4 bedoeld bedraagt /'30.000 en behoort tot het Gasthuistonds; dat het bestuur van het Gasthuis zoo lang de kwestie over dit kapitaal niet wordt geopperd en lot eene beslissing gebracht, verplicht is de renten ad /1200 aan de instelling tot voorkoming van armoede, zoo die naar de regelen van art. 4 van het Gasthuis reglement bestaat, uit te keeren met het een tiende quot;edeelle der «■ewone inkomsten, doch zoo deze niet

O o ¹ ^

bestaat, tot geene uitkeering verplicht is en liet deze gelden als uit den aard der zaak tot het Gasthuisfonds be-hoorende kan beschouwen, terwijl het kapitaal voor dat doel steeds beschikbaar behoort te blijven.

Oasiliuls-SSekeiiiai^eii.

De oudste Gastliuis-rekening loopt over 1508. Dozes is grootendeels veryaau en daaidoor onleesbaar. (Jok de vol-

D O

gende rekeningen die niet werden afgehoord, bevatten vele doorhalingen, opsomming van ontvangsten die wel of niet werden geïnd, doch geene optelling van ontvangsten en uitgaven. De eerste rekening die afgehoord werd is van 1651 , de ontvangsten bedragen 239 daalders (5 stuivers 0'i penningen. Ook daarin worden vele inkomsten niet ontvangen o!' verantwoord, in de eerste plaats die van het luns Bergh. De uitgaven zijn 52 daalders 19 stuivers 87 penningen. In die van 1659 bedraagt de ontvangst 801 daalders 11 stuivers de uitgaaf 8(59 daalders 18 stuivers 12 penningen. De gewone ontvangst bedraagt jz quot;21-0 daalders.

In 1090 bedraagt de ontvangst 032 — 29 — 4 de uitgaaf 282 — 17 — 8.

De renten van het legaat van /quot;10.000 en meer vaste uitkeerinixen door het huis Bertrh worden niet ontvangen.

O O O

In de rekening van 1713 komt voor, dat het legaat van /10.000 door de Magistraat in 1710 is ontvangen, die daarvoor verscheiden erven en goederen voor bet Gasthuis heeft aangekocht.

In die rekening bedraagt de ontvangst 1671 — 23 — 8

de uitgaaf 1265 — 29 — 0

In 1809 bedraagt de onvangst .... /'2524 — 2 —0 de uitgaaf..... 1652 — 8 —-2

o _

Het batig slot. /' 871 — 13—14

De rekeningen werden nimmer op tijd afgeboord, somtijds bij jaren te gelijk. De rentmeesters moesten steeds tot de inzending worden aangemaand. Dat dit tot groote onregelmatigheid in het financieel beheer moest leiden bewijzen de rekeningen zelve. Ook in lateren tijd was bet hiermede niet beter gesteld. Eerst sedert bet jaar 1866 heeft er eene tijdige inzending en jaarlijkschc afhooring der rekeningen plaats gehad. De volgende staat van ontvangsten en uitgaven toont aan boe door oen ordelijk beheer een fonds als bet Gasthuis kan vooruitgaan cn wijst tevens de middelen aan waarover het heeft te beschikken.

STAAT van Ontvangsten en Uitgaven uit de rekeningen van de in art. 4 van het Grasthnis-reglement is aangegroeid.

van de laatste Jaren tevens aanwijzende hoe het kapitaal bedoeld ■oeid.