,

MAATSCHAPPIJ

Dim

VLAAMSCHE BIBLIOPHILEN.

4« REEKS

a

JI£PLI[?£KESi UIIG .104

0UDI5 NEDERLANDSCHE

LIEDEREN;

MELODIEËN

UIT DE

SOÜTERLIEDEKENS,

UITGEGEVEN, MET

INLEIDING, AANTEEKENINQEN EN KLAVIERBEGELEIDING,

DOOK

FL. VAN DUYSE.

N^r 37.

Exemplaar van Dr. J. A. GROTHE.

/ dé voorzitter,

VERBETERINGEN EN BIJVOEGSELS.

lil adz. 49, laatston notenbalk, en bladz. 50,2^equot; notenbalk, voeg Si t? bij den sleutel.

Bladz. 128 en 129, lees : « Het daghet, enz. — Uitg. Soul. 12^en Juni 1540, beschreven onder Ausgabc D⁵, bij Wackernagf.l, Lieder der Niederl. Hefarm., bl. 4 — exempl. terGentsche Bibl., N^r 774', Réserve — heeft de variante ;

mijn lief - ken.

Eene andere uitgave in ons bezit, volgens den titel insgelijks van 12®quot; juni 1540, degene door Clemens n. p., die van 1564 en die van 1584 luiden zooals hierboven blz. 128. — Wij hebben de molodieën doorgaans teruggegeven volgens de uitg. van 1564, waarvan de muziekdruk duidelijker is dan van deze uitgaven van 1540, die to onzer beschikking stonden.

Bladz. 132. Bilo beter hclo, volgens Hoffmann v. V.-Ilor. Belg. 11,84, waar Grimm. Gr. III, 288 wordt aangehaald, waarschijnlijk van »»(? en ld, nog heden in het Engelsch la, lo; Ohd. ïvela, Ags. ivala drukt verwondering of smart uit.

Bladz. 133, regel 12, zie Een devoot ende projitelick boecxken, opnieuw uitgegeven door D. F. Scheurleer, 's Gravenhage 1889, bl. 19G eu volg., alsmede de aanteekeningen aldaar bl. 322 en volg.

Bladz. 140, de mei. volgens uitg. Sout. 1584.

YIII

Bladz. 151, S®quot; notenbalk, lees :

Hot wa-ren.

Bladz. 156, Pg. 13, tonaliteit: Ut modern.

Bladz. 159 on 1G0, Willoms, niot Hoffmann v. F., bracht op het lied van « den tienden Pennine » do melodie van Ps. 44, Soul.

Bladz. 167, regel 5, zie gemelde uitg. van D. F. Scheurleer, bl. 53.

Bladz. 168, regel 11, zie gemolde uitg. van D. F. Rcbourleer, bl. 50.

Bladz. 175, aant. op den tekst, regel 2, zie gemelde uitg. van D. F, Schourieer, bl. 212 on volg.

Bladz. 181, laatsten regel, zie zelfde melodie bij Stalpeet, Oulde-jaers feest-dagen, Antw., 1635, bl. 602.

Bladz. 185, aant. op den tekst, regel 2, zie gemelde uitg. van D. F. Scheurleer, bl. 119 en volg.

Bladz. 207, aant. regel 1, zie gemelde uitg. van D. F. Scheurleer, bl. 40 en volg.

Bladz. 218, regel 1, lees : O wrede fortune, enz.

Bladz. 220, 7^cn notenbalk, Sout. uitg. 1540, en Clemens n. p. alsmede

Sont, 1564 en 1584 : als op gemelde bl. 220.

Bladz. 223, regel 7 : de eersto regel, enz.; lees in do plaats ; do eerste regel wordt als stemme aangegeven in dit laatste liederboek, bl. 120; bij Wackeunagel, lieder der Niederldndischen Reformierten, bl. 112, voor een lied uit do Veelderhande Liedehens, uitg. 1569; en in den Nieuwen Verbeterden Lusthof, Amst. 1607, bl. 62.

Bladz. 243, Ps. 44, tonaliteit : Ilypodorisch.

Bladz. 248, Ps. 47, tonaliteit: Ut modern.

Bladz 262, Melodie, bij Stalpert, Gulde-jacrs feest-dagen, bl. 896, komt eeno andere fraaie melodie voor, op do wijs : quot; Wy willen don moy gaen houwen. „

Bladz. 263, titel, lees : ovel.

INHOUDSTAFEL.

Bladz.

Kapittel I. — De Souterliedekens......... 1

Kapittel II. — Metriek. — Rogel: het metrum teruggevonden in de volkstaal. — Afwijkingen van dien regel,

metri causa......................1

Kapittel III. — Noteering............20

Kapittel IV. — De oorspronkelijke tekst in de plaats van. den

** tekst der Souterliedekens hersteld .... 63

Kapittel V. — Strophe.............^

Kapittel YI. — Tonaliteit. — Begeleiding.......81

Kapittel YII. — Slotwoord............99

Aanhangsel. — Nevelingenvers. — Dietsch vers.....104

4'

Psalm

der Sout. Bladf.

XVI. — Fortuine wat hebdi ghebrouwen? . ... 21 193

XVII. — Sorghe ghi moet besiden staen..........25 198 _ /

XVIII. — Ic weet een vrouken amoreus..........26 201

XIX. — Ic quam noch ghister avont............27 208

XX. — Daer ic eens was willecoraen..........32 211

XXI. — O wrede fortune..................34 215

XXII. — Rosina waer was dijn ghestalt..........35 219

XXIII. — Ic heb om vrouwen wille............36 224

XXIV. — Ic wil mi gaen verhueghen............37 229 -

XXV. — Ic quam tot enen danse..............39 234

XXVI. — Tyrannich were..................41 238

XXVII. — Die voghelkens inder muiten..........44 243 - '

XXVIII. — Den dach en wil niet verborghen sijn. . , 47 248

XXIX. — Gheen meerder vruecht ter werelt en is . . 48 251

XXX. — Een vriendellc beelt................49 255

XXXI.'— Die winter is verganghen............54 259

XXXII. — Mijn liefkcn siet mi ovel aen..........55 263

XXXIII. — Als allo die cruidekens spruiten .... 56 267

XXXIV. — Rigt;c God, gheeft mi goed aventuer! . . . 57 271

KAPITTEL I.

DE SOUTERLIEDEKENS.

Het boek getiteld : SouterliedekensO) gemaecht ter eeren Gods op alle de Psalmen van David tol stichlinge en een geestelijche xermahingJie van allen Christen menschen, en gheprint Tantwerpen hy Symon Cock ten jare 1540, is een der eerste muziekboeken in Nederland gedrukte¹).

Het werk vond zooveel bijval, dat liet in hetzelfde jaar verscheidene uitgaven mocht beleven, en later herhaaldelijk gedrukt werdl²).

1

¹

Het jaar 1540 wordt gewoonlijk als het jaartal dor eerste uitgave opgegeven. Eon eenig bekend exemplaar dragende het jaartal 15'3i),

berust in do Bibliotheek van het Museum Meermanno-Westreenianum. J. H. ScinsLTisMA, Ned. Lied. uit vroegeren tijd, bl. 389.

Een devoot ende projitelijchboerxken enz., geestelijko-liederverzaraeling, inhoudende een zestigtal melodieën op Ned. tekst en waarvan het eenig bekende volledig exemplaar in bezit is van prof'. Alph. Willeras te Brussel,

werd mede te Antwerpen in het jaar 15139 gedrukt. Slechts één vroeger Ned. liedboek niet muziek, door l)^r Kalpp, Eet Lied in de Middeleeuwen, het Kamper liederboek genaamd (zie aldaar bl. (jJiM'n volg.), en ver- ^2, scheidene liederen bevattende uit het Antw. Liedb. door Hoffmann von Fallersleben heruitgegeven, is tot hiertoe bekend. D^r Kalff stolt het onvolledig Kamper Liederboek, dat van Zuid-Ned. oorsprong schijnt, ongeveer tusschen 1520-1530.

²

Alph, Govaerts, Ilistoire et bibliographe de la typographie musi-cale dans les Pai/s-Das, 1880 Wackurnagel, lieder der niederldndischen Reformier ten en Edmond Van der Stiiabtbn, La Musique aux Paijs-Bas. V. 25ö. Tusschen 1539 en 1613 jaartal der laatste uitgave, werd het boek omtrent vijf en twintig maal herdrukt.

— 2 —

Op de melodieën te dien tijde onder het volk verspreidt), werden « alle die Psalmen van David » berijmd door Jonker Willem van Zuylen van Neyvelt, of van Nyevelt, vader van den in 's lands geschiedenis bekenden deelgenoot aan het Verbond der Edelen!¹).

Het werk schijnt tevens de oudste berijming der Psalmen in het Nederlandsch te wezen.

J. Lelong® getuigt : dat dit boek « onbekwaam was om in eenige kerkelijke vergaderinge gezongen te worden, vooral omdat de Psalmen op wercldsche wijzen gesteld waren, die meer tot ontstichting dan tot stichting dienden, schoon de protestanten, onder de zwaarste vervolgingen, er die nuttigheid van hadden, wanneer zij uit hetzelve, bij gebrek aan andere psalmboeken zongen, dat de vijanden der waarheid, zulks in eenig huis hoorende, daardoor misleid wierden, denkende dat het wereldsche liederen waren, welker gezang niet verboden was, gelijk wel de geestelijke zangen. »

Andreas Andriessen (aangehaald bij WackernageK²)) zegt hetzelfde; doch Wackernagel kan die bewering niet aannemen, daar, volgens hem, het aanwenden der wereldsche

¹

Ten minste wordt W. v. Z. v. N. zoo niet voor don «lichter, dan tocli voor den verzamelaar dier Ps. gehoudon. Hierover Wackernaoel, t. a. p. bl. 0 § 14.

²

(•1) 1,ieder der mederlündischer lieformierten, bl. 8. Zio do geostolijko liederen vermeld bij do fokston der melodieën in onze verzameling, Ps. der Sout. 1,3,4,7,13,14, 26,30,37, 65, 67, 75, 82, 90, 99, 141 enz.; de lijst voorkomende bij Böhme, AUdeutsches zWeriwcA (1877), bl, 810, en Het Geestelijk Lied in de Nederlanden vóór de hervorming door D' J. G. U. Acqugy, studio verschenen in het Archief voor Ned. Kerkgeschiedenis (1886).

melodieën voor geestelijke zangen, reeds tijdens de XV⁶ eeuw in Nederland in zwang was.

Zulks bewijzen inderdaad de geestelijke liederen der Wereldlijke

XV eeuw, uitgegeven door Hoffmann von Faliersleben kérk^gezongon,

(Pars X der Horae Belgicae). gc^toiijko

Maar reeds vroeeer zal te onzent, zoowel als elders, het liederen ^c herschapen,

wereldlijk lied in de kerk gedrongen zijn.

Reeds vóór het begin der XIII^,lc eeuw toen de har-monieke kunst hare eerste klanken stamelde, gebruikten de discantors wier kunst bestond in het aaneenflansen —

hoe zoude men het anders noemen ? — van bestaande zangen, het volkslied tot het componeeren hunner motetten, stukken die tijdens processiën of godsdienstige plechtigheden uitgevoerd werden. Latijnsche en Fransche teksten werden met elkander vermengd, zooals wij leeren uit het H. S. van Montpellier.

Terwijl eene stem zong :

I'ovre secors ai encore recovre A ma dame qui j'avoie servi A sa volonté.

Zong eene andere :

Gaudo chorus omnium fldclium,

En eene derde :

Angelus.

Zulk eene vermenging komt voor in den «/fe Mis sa est»

eener mis van de XIII'^lc eeuw, aan de hoofdkerk van Doornijk toebehoord hebbendel¹).

Overbekend is het, dat de Nederlandsche Componisten der XV^de en der XVI^lle eeuw, de wereldlijke melodieën

¹

De coussema.keu, LA rt harmonique aux XII' et XIII' siècles, bl. 45,133 en 220.

— 4 —

gebruikten, niet alleen om er wereldlijke meerstemmige compositiën op te schrijven, maar ook om er geestelijke stukken, ja gansche missen op te bouwen.

Geen wonder, dat de kerkelijke overheden tegen dit binnendringen van het wereldlijk lied in de kerk menigmaal te velde trokken U).

Kerkzangen Klonken volksliederen in de kerk, buiten de kerk volksUederen dreunden daarentegen kerkgezangen. Plet zij genoeg aan herschapen. j_ie^ jj_e(j _van j]_ere JJalewijii te herinneren, dat van den Credo AevMissa in duplicibus el solemnibus dielus afstamt, aan het uit de hymne Creator alme siderum gesproten Retisenliedeken, en aan Die ConingMnne van elf jaren die op de melodie van den Veni creator gezongen werd.

De bundel der Souterliedekens zelf, waarin op het einde verscheidene kerkzangen, onder andere de voorlaatst-genoemde hymne, opgenomen zijn, bewijst hoe populair sommige kerkelijke melodieën waren.

Aan den uitgever der Souterliedekens hebben wij te danken, dat een groot getal der liederen door onze voorvaderen gezongen, trouw bewaard bleven.

Ons doel is : die zangen met toepassing van den oorspronkelijken tekst, waar het ons mocht gelukken dien op te sporen, in moderne notatie terug te geven.

Oude tonaliteit. Ofschoon de muziek zich gemakkelijk, ja veel gemakkelijker dan verzen, in het geheugen prent, moesten tocli

(1) Zio over de destijds bestaande misbruiken, Les Musiciens Néer-landais en Espngne. du XITquot; au XVIII⁰ siècle, door Edmond Van der Straeten (1885), bl. 81, en in Musica Sacra, uitgegeven door kan. Van Damme, Gent, 1881, l⁸¹⁰ jaarg., den encyclieken brief van paus Bene-dictus XIV (1750). Zie ook De Couss., Hisloire de Vharmonie au moyen-age (1852), bl 81.

op den duur de meeste volkszangen, onder den invloed der opkomende nieuwe tonaliteit, veranderingen in hunnen toonaard en dus in hun karakter zelf ondergaan.

Die veranderingen zijn zeer merkbaar, wanneer men hijv. de liederen door de Coussemaker ten jare 1856 uitgegeven, onder den titel van Chansons populaires des Flamands de France, met elkander vergelijkt. Enkele stukken, aldaar voorkomende, zijn in de oude tonaliteit bewaard, doch de moderne toonaard straalt in het grootste getal der aldaar opgenomen zangen door.

In de Souterliedekens integendeel, heeft de oude tonaliteit de bovenhand behouden. Op dit punt keeren wij terug.

Fetis(l) gelooft dat eenige dier liederen tot de XII'¹quot; of XIIl^de eeuw behooren. De gronden, waarop zijn gevoelen steunt, deelt hij ons niet mede, doch stellig is het dat vele van die melodieën zeer oud zijn; immers, in het Antwerpsch Liederboek (2) in 1544, dus vijf jaar na de eerste uitgave der Sout. verschenen, en waarin wij het grootste getal der oorspronkelijke teksten van onze melodieën terugvinden, wordt menig stuk alreeds met den naam van « oudt » bestempeld.

« Van de meeste liederen, die aldus worden aangeduid, » zegt D^r Kalfft²), « kan men bewijzen, dat zij minstens in de XV'^le eeuw thuis behooren en ik meen », voegt de schrijver er bij, « dat men daarom ook van de andere hetzelfde mag aannemen. »

¹

Catalogue de la bibliothèque de Fdtis, bi. 17C).

²

Het Lied in de Middeleeuwen (1884), bl. 169, noot 1, en bl. 175, 1quot;8.

— 6 —

Maar niet alleen de tonaliteit dient bij het vertolken onzer oude melodieën in acht genomen, ook de regelen der midd. metriek moeten daarbij worden toegepast; overigens zijn die regelen nagenoeg dezelfde én voor de gezongene én voor de niet gezongene poëzie.

KAPITTEL II.

METRIEK. — REGEL, HET METRUM TERUGGEVONDEN IN DE VOLKSTAAL. — AFWIJKINGEN VAN DIEN REGEL, METRI CAUSA.

Poëzie en muziek, metriek en muzikale notatie staan in innig verband.

Willems heeft dit te onzent vroeger dan iemand anders Willems. begrepen. Doch indien hij al bij het uitleggen van de regelen der midd. metriek de eerste was. die de rechte baan insloeg, toch wist hij niet altoos met evenveel geluk en voornamelijk bij de uitgave zijner Oude Vlaemsche liederen, zijn stelsel op de muziek toe te passen; daarenboven heeft hij zich, zooals H. V. F. het deed opmerken,

in de teksten ongepaste veranderingen veroorloofd^).

Reeds in 1846, in zijnen brief, antwoord aan Bormans l.¹), stelde W. zich de vraag : « wat of onze

¹

Belg. Mus., 1846, bl. 158.

— 8 —

dietschc poëten deden bij het maken en opzeggen hunner verzen? Zij vergenoegden zich, » antwoordt hij, « gelijk ik reeds hierboven zeide, twee of drie toonslagen te laten hooren en plaetsten die willekeuriglijk, naer dat hun gehoor min of meer muzikael was. »

Verder verwijst W. naar eene aanmerking, die in zijne Oude Vlaemsche liederen, bl. 58, voorkomt: « Daer behoort. » zegt hij, « eene kunstmatige indeeling der woorden en dikwijls de bijvoeging van een klein nootje of appogiatura toe, om sommige coupletten van dit lied, — Die drie Lantsheren — in onze verzameling, behoorlijk te zingen. Hierover, » vervolgt W., « handelen wij in de Inleiding, en merken nu slechts aen, dat lange regels soms de plaets van kleine bekleeden, en dat dan de betooning naer het Rlijtmus der muziek moet worden geregeld. Ziedaer het raedsel onzer oude versificatie opgelost! »

Klein nootje : J* J, of appogiatura : J ₀, komt hier

niet te pas, de indeeling der woorden laat geen van beide toe. W. wil spreken van vermenigvuldiging der noten, in dezelfde tijdruimte door verdeeling :

jj. j-, m j in plaats van J

Voegen wij erbij dat, waar het er op aankomt, zooals in het volkslied, verscheidene strophen op dezelfde muziek te brengen, de rhythmus der muziek naar de betoning of klemtoon der woorden, moet geregeld, en niet de betoning naar den rhythmus der muziek; de muziek blijft dezelfde, doch andere woorden vereischen soms veranderingen in den rhythmus der melodie.

In zijne, ten jare 1851, door het Nederlandsch Instituut

— 9 —

bekroonde verhandeling over den Ned. Versbouw, stemt Prudens van Duyse met het gevoelen van W. in : « Het lijdt geen twijfel, » zegt hij, « of had men, bij de eerste aarzeling, de muzikale slagverdeeling op de rhythmische slagverdeeling der oude gedichten toegepast, do oude versmaat ware ah ovo gevonden geweest (!). »

Verder, ter plaatse waar de schrijver niet van kleine nootjes of appogiatura's gewaagt, maar wel van korte noten, door twee gelijkgeldende nog kortere noten of syllaben vervangen, drukt hij zich nauwkeuriger dan W. uit.

In zijne Geschiedenis der Rederijkers (2) komt P. v. D. Neveiingsvers-op de midd. metriek, in dezer voege terug : « De Nevelings- ^maat-versmaat stemt met die der middeleeuwsche in ons land,

haar hoofdbeginsel, overeen : zij berust, als een echt Gertnaansch kunstbegrip, op de hoofdeigenschap der taal, de beklemming der syllaben die hoofddenkbeelden voordragen en al of niet beklemming der nevendenkbeelden. — Dit prosodisch stelsel is zeker het eenvoudigste, het regel-matigste, het treffendste, dat er ooit in eenige taal heeft geheerscht; het verdonkert verre^yeg alle andere prosodische kunstbegrippen, zoo Grieksche als Romeinsche...

Het is dezelfde maatgang in 't gedicht van Ragnar Lodbrog'3), als in het Geleüsmort van den Heliand, als in het Nevelingenlied.

(1) Ook Bormans in do inloidinff van hot Leven van Sinte Christina de Wonderbare, 1850, nam zijne toovlucht tot muzikale notatie, om do regels der midd. metriek uit te leggen.

(2) Verhandeling over de Rederijkers, l^slu Afdeeling, 2'- Hoofdstuk, S 3, de Maat.

De door do Belgische Academie bekroonde verhandeling is slechts een uittreksel van een uitgebreid werk in Hs. berustende.

(3) Oud-Skandinavisch heldenlied. Zio eeno Ked. vertaling van dit lied, door Pr. van Duyse, Belg. Mus., 1811, bl. 14 en volg.

i

— 10 —

Eerst met de XVI^e eeuw breekt dat nadrukkelijke, dat zinrijke versbouwstelsel, dat de verzen dezelfde zenuwen en spieren bijzette als de taal zelve bezat, in Nederland alleen, ten gevolge der kunstverfransching af. Doch, schoon aan Lucas de Ileere, in Vlaanderen, en aan Jan Van Houte, in Holland, de treurige eere toekomt die Fransche maat eerst bij ons te hebben aangewend, bleven de Rederijkers aan de oude klanktoonmaat getrouw.

De worsteling duurde tot in de XVII^e eeuw voort : Vondel in 't verhevene, en Cats in 't volksmatige, sloegen haar den bodem in, doch niet voor altijd, althans niet als geniaal kunsttuig voor de volkspoëzie, waartoe zij bijzonder treffend blijft. »

Hier hebben wij dus den regel :

])lt;f mot riek Beklemming der syllaben die Imfddenhheelden voor-onzer liederen dragen;

berust op de ^, . 7 7 .. 7 , r , 7

gesprokene taai. Al of met beklemming der hijdenhoeelden.

Daaruit ontstaat het metrum in het Dietsche vers en in het oude Nederlandsch volkslied, waarover wij hier in het bijzonder handelen. Dit metrisch stelsel is zoo eenvoudig en zoo natuurlijk mogelijk, want het vloeit voort uit de volkstaal zelve, uit de gesproken taal.

De gewone dagelijksche taal, zooals zij in de M. E. gesproken werd — en zoo wordt ze thans nog, bijna zonder verandering, in sommige plaatsen van West-Vlaanderen, gesproken — bevat, buiten enkele uitzonderingen aan het vers eigen (zooals het geregeld getal der beklemde syllaben [accenten of slagen], het verspringen van het accent in het midden van het vers of op het

- 11 —

einde), alle de regelen der metriek yan het volkslied!¹).

Ten bewijze, nemen wij de eerste regelen de beste eener sage, getiteld : Van den Waarzegger^).

« Er was eens een boerken met zijn wijf, en zij hadden een koetje en een kindeken. De man kwam ta sterven; de weduwe had moeite om te leven met dat zoontje. Hij zegde tot zijne moeder : a Moeder, ik ga reizen, en wij gaan onze koe doodslaan. » — « Dit zult ge niet doen, wij hebben slechts onze koe; waarvan zouden wij dan leven? » — «Ik ga reizen met liet vel, en het vleesch voor u thuis laten om er van te leven. » Hij stak het vel in eenen zak : « Moeder ik ga voort, verkoop het vleesch, enz. »

Plaatsen wij dit fragment in den mond van een West-Vlaming, van een bewoner van Veurne bijv., dan klinkt het zoo :

t / r

Twos e keer o boertje me se wuuf

r / ƒ

en z' haen o koeige en e Uinni^e.

De man die kwam te sterven;

/ f / f

de wee we die ha rusie om to leven mcttat seuntjo : / t « Moeder, 'k gaen gaen reizen,

p / /

en me gaon uus koeige doot slaen. »

/ ! f — quot; Jen doet inon hen mo daddc;

Wovan zourae toen leven ? »

¹

« Die Germanisclie Versbetonung soil mit der Prowhetonung gennu Ubereinstimmen, jedes Wort ini Verse so gebraucht sein, wie os in der gewöhnlichen Rede ausgesprochen wird. n D^r Fbanck, Mittelnied. Grammat., 1883, ld. 10, § 12.

I

— 12 —

f f f

— « 'k Gaen reizen met 't vel, moeder,

r r r

en 't vleesch vor joun thuuslaten

om der van te leven. »

' / /

He stak 'et vel in e zak :

r /

— quot; Moeder, 'k gaen vors :

r I

verkoppet't vleesch. »

Waar drukt in het voorgaande de stem ? Op de woorden

of op het zakelijk deel der woorden :

Twos — boertje — wuuf haen (hadden) — koeige — kinnige

man — sterven weewo — rusie — leven — seuntjo zei — moeder,

enz.

Zoo leeren wij de woorden kennen die in de redevoering de andere overheerschen, omdat zij de kern der gedachten zijn, de hoofddenkbeelden uitdrukken en dus door den minst geleerden mensch, ook buiten zijne wete, op het voorplan geschoven worden(1).

Wat de syllaben betreft, die den klemtoon missen en die tusschen de beklemtoonde staan, zij maken als het ware den grond der schilderij uit, waarop de beeltenis helder te voorschijn treedt, zij doen de hoofdgedachte uitkomen, en zetten der redevoering vuur en leven bij.

En wat werkelijk verschil bestaat er nu, tusschen de metriek der gesprokene taal en die onzer oude liederen? Bestaat er waarlijk eenig verschil dan is het wel, logisch gesproken, ten voordeele der eerste.

In de gesprokene taal, bijv., klinkt het:

/ r

Ik kwam aan eenen dans;

(1) Over het veranderen van den zin door verplaatsen van den klanktoon. £ellt;/. Mus., 1846, hl. 232.

B3

In Veurnsch dialect : Uitzonderingen

(metri causa)

'k kwam an e dans;

daarentegen vinden wij, in het A. L. N^r 85, l^sle regel :

/ t t

Ic quam an enen danso.

Hier valt de klemtoon meiri cmisa, om der wille van de Toonioozo maat, uit drie klemtonen, accenten of slagen bestaande, op ^{beklemtoonlt;J}-het woord enen, ofschoon het hier niet als telwoord gebruikt wordt, en dienvolgens uit zijnen aard toonloos is.

Ziedaar dus een bijdenkbeeld willekeurig beklemtoond.

Ja, om der wille van het metrum kan men den klemtoon op toonlooze aanhangssyllaben laten vallen U).

Zoo vinden wij :

/ P I f

Comt voort, comt voort sonder verdrach (2),

t r t t

Haer momlcken, haer oochskens claer(3),

Men denke niet, dat men die verzen anders en aldus te scandeeren hebbe ;

r ft f

Comt voort, comt voort, sonder verdrach,

t t !

Haer mondeken, haer oochskens claer,

Neen, de melodieën in de Sout. Ps. 123 en 26, zoowel als de rijmen -van W. v. Z. v. N., zoowel als de verschillige strophen van den oorspronkelijken tekst, bewijzen dat de eerste scansie de ware is :

— 14

Ps. 123 luidt:

iüüi

t—i—

Sout. Str. I. En hafl ons God niet by - pc - staen A. L. Str. I. Comt voort, remt voort son - der ver - drach wachter sin - gliet sijn da-ghe-lics liet leide hem op liaer borst - kens ront, lei - do hom op haer

en Ps. 26 :

Sout. Str. I. God is mijn licht, mijn sa - lich - eyt A. L. Str. I. Ic weet een vrou - ken wel be - reit » 3. Haer mon - de - ken, liaer ooch - skensclaer

Het 2¹¹⁰ vers, l^8,c strophe, N^r 91, A. L. uit drie slagen bestaande, moet men integendeel, volgens den algemeenen regel, scandeeren :

r r '

Si heeft mijn herteken bevaen.

Een ander voorbeeld van beklemtoonde aanhangssyl-labe vindt men in eene variante van ]S^r 18 bl. 24, A. L.l¹).

Ps. 59.

I

• /

A.L. gloot.nochen heeftghe-weest mijns le-vens du Var. gloet, en-do heeftghe-weest al - le mijn le

¹

Deze variante komt voor in een liederenhs. der XVI⁰ eeuw behoord hebbende aan een Rederijker van Ronse (Oost-Viaanderen).

— 15 —

Er bestaat dus geen twijfel of men zong hier :

• t

alle mijn leven.

Nog een ander voorbeeld van willekeurige beklemtoning Versprinfren

levert het verspringen van den klemtoon op het einde van wlmtoon op

het vers, in hel rijmV): oftemid'tn

, i , i van het vors.

Elc si gemoet ghelic een Lupaert,

A. L. N^r 6. bl. 10, str. 3.

r t f r

Se en sal haer nimmer meer, af gaen.

A. L. N^r 38, bl. 53, str. 1, Ps. 17.

t / t Dat si di aerde op groef,

A. L. N^r 73, bl. 108, str. 12, Ps. 4.

f r f

Ic en sal u niet in laten,

A. L. N^r 94, bl. 141, Str. 2. Ps. 11.

ti ''

Haer eerbaer -wesen, haer claer aenschijn,

A. L. N^r 3, bl. 4, str. 2, Ps. 16.

ii ii Zo zijn gevaren naer Island,

Chants populaires des Flamands de France, N' 67, bl. 256, str. 1.

terwijl in dit laatste lied op eene andere plaats het woord Island klinkt volgens de gewone taal

r t ' t

Wel Island gij 'n bedroefde kust.

Maar ook midden in het vers, in samengestelde woorden zooals aenschijn, ivantroime, en afgeleide woorden zooals • viant. vindt men dergelijke accentverplaatsing, niet meer willekeurige beklemtoning van bijdenkbeelden, maar accentverplaatsing bij syllaben, die hoofddenkbeelden

(1) Zie Van Helten, t. a. p. § 20, die onder anderen als voorbeelden

r r r / r

opgeeft: « Darise te sprekene sinen viant, » Alex. IV, 1273; « hi sach i i

Bine ogen ende sijn anscijn, » Rose, 1381.

— 16 —

uitdrukken, en dus uitzonderingen op den algemeenen regel vormen.

t tii Dat hoeft haer claev aenschjn ghedaen.

A. L. N¹' 147, bl. 219, str. 2, Ps. 75.

Wantrouwe van allo wivon.

A. L. N'-98,W. 147, str. 1, Pa. 18.

f I t

Dat mijn vianden sijn.

A. L. N¹' 73, bl. 108, str. 2, Ps. 4.

De twee laatste voorbeelden hebben, volgens de muziek,

onontbeerlijken voorslag.

Dat mijn vi * anden

Schijnen scansien als vianden,^) aenscMjn, en dergelijke vreemd, men mag niet vergeten, dat, alhoewel het volk, zooals Ambros zegt,(²) in het lied gewoonlijk ware declamatie betracht en den waren klemtoon treft, er

¹

Bokma-NS, Sinte Christ., Inl.LXII, scandeerde,ten bewijze der twee-sylbige dalingen :

' . ' ' '

Want hi die vianden woudo bestaen.

Het voorbeeld was hier niet beslissend, want men kan het vers ook scandeeren, zooals P. v, D., Versbouw, I, 152, voorstelt:

t t t r

Want hl dio vianden woude bestaen.

²

Oeschichte der Mvsik, 2® uitg., II, 309 : « lm Kirchengesange war man dem natürlichen Accent der Worte, Sylbon und Redesatze unbe-fangen und als etwas Selbstverstandlichem gefolgt, me auch dus Volk in seinen Lkdern durchgehends gans mstinltmüssig richtige hcclamalion beoh-achtet. n

— 17 -

oulings ook verzen waren, waarin het rhythmisch gevoel niet werd geëerbiedigd, met een woord, dat er oulings ook gebrekkige verzen werden vervaardigde¹).

Ziehier voorbeelden van onlehlemtoonde hoofddenkbeelden :

ii li Doen si in haors litfs armen lach

A. L. N¹quot; 45, bl. 63, str. 8.

Want hoe zoude men anders die woorden brengen op de muziek van het daarmede overeenstemmende vers der eerste strophe :

It ft

Hoe stille dat dat water stont

Ps. 14.

$

Van mijns liefs daerder kelo,

A. L. N^r 133, bl. 200, str. 4.

Hl seide, God groet u, rene,

A.L. N^r Gl, bl. 91, str. 2(2).

t r r f

die jonghelinc op sijn vale ros trat.

A. L. N^r 19, bl. 25, sir. 5.

I lil

Laghe hi in sijns l/oels armkens blanc.

A. L. N^r 38, bl. 53, Str. 6.

3

¹

P. v. D., Vei-sh., 1,149.

en misschien wel te zingen :

ff f f

Laghe hi in sijns boels armkens blanc.

Men zou wellicht in de voorgaande voorbeelden willen scandeeren :

f t t f Doen si in haers liefs armen lach

Van mijns liefs claerder kele,

maar nergens in onze liederen ontmoet men twee elkander onmiddellijk opvolgende accenten, maar wel;

f f f Dat dede vrou Venus bloet.

A. L. N^r 2, bl. 3, str.3.

f f /

Mer die vrou Venus scliinct

A. L. N^r2, bl.8,8tr.6,

r r

Vrou Vénus bloet

A. L. N^r 101, bl. 152, str. 1.

en dit volgens den muzikalen regel: geen slag zonder opslag, geene beklemtoonde syllabe, die niet ten minste van èèm onbeklemtoonde gevolgd wordt, geene thesis zonder arsisW.

Het woord mou in de zoo even aangehaalde voorbeelden, maakt eene uitzondering op den regel, die wil, dat de syllaben die hoofddenkbeelden uitdrukken, beklemtoond

(1) « Entro deux ictus il faut une syllabe au molns, deux syllabes inter-médiaires au plus. — Deux syllabes accontuées qui se suivent immediato-ment produisent une cacophonie, n Gevaebt, Hist, et théorie de la Mus. de ïant., II, 94. — Do prosodisten noemen omgekeerd den zwaren tijd (frappé) arsis en den zwakken (levé) thesis. Die verwarring bestond reeds bij de Grieken. Ambros. Oesch., I, 406. Gevaert, Hist., II, 19. — Is de regel « geene thesis zonder arsis n ook toepasselijk op het niet gezongen Dietscli vers? Boemans [Leven van Sinte Christ., LXI, aangehaald door P. van Dutse, Versb., 1,147), meent ja. Jonckbloet was van een ander gevoelen, P. v. D. stemde met dezen in. — Ia onze liederen ontmoeten wij twee, drie en tot vier syllaben in arsis.

zijn. D^r Van Helten(l) stelt die uitzondering insgelijks vast. Stond het woord vrou hier in thesis, het woord Venus zoude in arsis moeten staan, doch daar dit laatste het voornaamste is voor den zin, ontvangt het den klemtoon of slag.

Ps. 5.

ijN—

A.L.N^r2,str.3. Dat de - de vrou Ve-nua bleet,

Zoo staat insgelijks het adjectivum dat doorgaans met het substantivum gepaard gaat, als in schone vrouwen, schoon lief, rijc God, corte wile, enz. gewoonlijk in arsis^ en dergelijke scansie, zooals voornoemde schrijver dan ook terecht opmerkt!¹), stemt overeen met het dagelijksch spreekgebruik.

¹

t. a. p., bl. 30, opmerk.

KAPITTEL III.

NOTEERING.

De brevis verdeelt zich als volgt :

« i « ? ! I M

rttntttt

of :

tmttitmtt

Het punt na de noot geplaatst, verlengt deze met de helft barer waarde.

Als rustteekenen vindt men :

Waarde dor brevis; semi brevis;

_ oi _

De longa wordt alleenlijk gebruikt op het einde der melodie, in den zin van het modern orgelpunt.

De ligatuur, die van vroegere noteering afstamt en bij welker gebruik de noten met dubbele waarde, voor het oog, geschreven zijn, doet zich voor in Ps. 8 :

jj^—-j-p----lt;2*4^

waar zij het moderne verbindingsteeken voorsteltU), en zooveel beteekent als :

De vorm « J . insgelijks van oudere schrijfwijze afkomstig, geldt zooveel als ©'• j ; in Ps. 136 der Sout.

(uitg. 1564) vindt men beurtelings beide vormen tot het aanduiden derzelfde musicale waarden gebruikt.

In de uitgaven der Sout. die wij onder het oog kregen 1540, 1564, 1584,1613(¹), worden nog geene maatstrepen (barns de mesure) aangewend.

De minima treedt als tijdmaat, rhythmische eenheid Maat. o^ uit hare evenmatige herhaling ontstaat de maat :

e ft ft i i' n' 11 f

¹

De jongste uitg. der Sout. dagteekont zooals wij reeds zagen vaa 1(513.

VJ3) Bij de modernen wordt do quartnoot als tijdmaat aanzien. Wij zijn dus gerechtigd, wanneer wij do Sout. in moderno noteering brengen de waarde der noten in de oude notatie, met do helft ( ^ — ,• ) te verminderen.

Hhythmus. Uit de verschillige verdeelingen die binnen de palen der maat plaats hebben, ontstaat de rhythmus :

e rrrTrirïri

De overwegende' maat in de Sout., zooals in alle oude volksmelodieën is de tweedeelige maatU). Zij wordt aangeduid door heffen en zinken van de hand of van den voet, — vandaar het woord versvoet(¹) — door opslag en slag, want de opslag [auftakt) gaat natuurlijkerwijze den slag vooraf.

Thesis. Arsis. De beklemtoonde syllabe, buiten de uitzonderingen netri causa, ontvangt den slag; zij staat in thesis, de onbeklemde staat in opslag (arsis).

Tweedeeiige De eenvoudigste rhythmus ontstaat uit tweedeelige maat, door het onmiddellijk opvolgen van thesis en arsis, die zelfs wanneer beide gelijke tijdwaarde hebben, toch ten gevolge van het zwaarder accent, dat de slag medebrengt, in kracht verschillen :

2 j j i j j i .r .r .m

f f Soe - te weer-de lie - ve - ken

Andere rhythmus kan, zonder verandering van maat, spruiten, b. v., uit verdubbeling der arsis :

2 j i j .r ^ i j j i j j i j

/ tii Ic la - te bi u dat her-te mijn(3)

¹

Accentverzen zoowel als metrische verzen bestaan dus uit versvoeten.

of uit driedubbele arsis :

I J I J J*J*I J J I J

So dwin-ghet u die haghel/lia cou-do snee(l) of uit vierdubbele arsis, die zich echter weinig voordoet:

• JIJ///ƒlJ JlJ Jlj

' r r

En la-tet u niet so na ter her-ten gaon(2).

Dat men hier inderdaad met vierdubbele arsis te doen heeft, blijkt uit het derde vers der eerste strophe van hetzelfde lied :

J I J J 1 J J i J J 1 J

f ' /

Want wie ver - borghen hoeft sijn lief.

Andere voorbeelden van vierdubbele arsis zijn :

i

/ gt; Nu moet ic met u-wen kin

bli - ven(3).

Het 4^de vers der eerste strophe van hetzelfde lied biedt de volgende scansie aan :

3^=

Ge - brócht in groot

amp;

•g-jg-

he-vetvan si-nen scho-nen boel ghe - dicht,(4)

— 25 -

t

wordt in eene andere liederverzameling Den Oheestelijcken Nacldegael (Antw. 163-4) eerste deel, bl. 138, met aanduiding der driedeelige maat — eigenlijk de samengestelde maat in | — aldus teruggegeven :

Hoo glo - ri - eus, En hoe ma-gni-fljck, Ik

Doch zelfs waar men driedeelige maat aantreft, wordt deze in de noteering der Sout. bijna zonder uitzondering, door tweedeellge maat teruggevenC¹), zooals blijkt uit de uitgave van Clemens non papa, opnieuw, ditmaal m partituur, met aanduiding der maatstrepen, door Commer uitgegeven!²).

(

¹

F. quot;W. Arnold in zijne uitgave vnn hot Lochcimer Liederbuch, verschonen in de Jahrbücherfür musihalische Wissenschaft, herausgegeben von Friedrich Chrysander, meiier Snnd (1867) Inleiding, bl. S9, is van meening dat de Contrapuntiston aldus handelden « da sich der tingeradü Takt für die contrapunktische Behandlung, » namelijk voor het gebruik der syncopen, « nicht so günstig erwies, wie der gerade.... »

²

Collectio Musicorum Batavorum Saeculi X VI, XI'' doel, uitgegeven door Fr. Commer (Berlijn 1857) naar het eenig bekend volledig exemplaar van Clemens' werk tor Bibliotheek van Berlijn berustondo, Clemens non papa bewerkte do Sout. met drie partijen; zijn werk maakt do laatste afleveringen (4, 5, 6 en 7) uit eener muziekverzameling, waarvan Tielman Susato, componist en drukker, te Antwerpen in 1551 de uitgave ondernam, en verscheen aldaar in 1550-1557.

De Brusselscho bibliotheek bezit een exemplaar der Tenorpartij behelzende do afleveringen 4, 5 en 6, dat vroeger aan Verhoeven, daarna aan Van Hulthem behoorde. Deze laatste, volgens eene aanteekening van zijne hand, en na hem Snellaert namen die afleveringen voor de « 4^e, 5° on 6^e muziekworkjens van Clement. » Zie, Willems, Oude VI. Lied. Inleiding, XXVIT, nota. — De ouden lieten alleen do afzonderlijke partijen hunner werken verschijnen; de oudste gekende partituur (buiten eene compositie van H. Isaac, 1493-1519, waar de vier stemmen op den notenbalk in verschillende kleuren geschreven zijn, facsimile in H. lii'.i.-lebmann's Contrapuriht, uitg. 1887,bl.65, zie mede : H. Riemann, Musik-Lcxicon, uitg. 1887, woord ; Partitvr) dagteekent van 1577.

4

— 26 —

i^=e=e!EËEe=g=^g

Sa-lich is die man on goet ghe - he -

Sa - lich is die man en goet ghe - he -

Bassus.

Sa - lich is die

—sl—J—Ji'-

ten, die tot den boo

tot den boo-sen niet en gaet

m

Ondertusschen blijft het eene vraag of dergelijke melodieën door liet volk op den oorspronkelijken tekst niet geheel en al in driedeelige maat gezongen werden, en niet zouden moeten in die maat volgender wijze genotèerd worden :

Hetwas een clercsken dat ghinc ter scho - len,sijn eerste

£:

=1=

=1—-F

les-ken en con - stehi niet wel, sijn jono dom enz.

Althans hebben wij getracht, rekening houdende met de metriek onzer liederen, die op de gesprokene taal berust, overal de noteering der Sout. zoo getrouw mogelijk terug te geven.

Waar de maat wordt aangewezen door het teekcn 3 Maat in bij den sleutel geplaatst, heeft men niet met driedeelige maat, in den modernen zin, te doen, maar wel zooals wij onmiddellijk zullen zien, met tweedeelige samengestelde maat, voortspruitende uit twee saamgevoegde en in triolen verdeelde semi-breven :

en in moderne maat weer te geven door

S J J J 1 J J J 1

Zooals blijkt uit de hierboven gemelde voorbeelden, Voorslag vangt de melodie niet altoos op den slag aan; integendeel daar de opslag (levé) den slag (frappé) natuurlijk voorafgaat, is het even natuurlijk, dat melodie en tekst met voorslag beginnen.

Onze liederen beginnen dan ook, bijna zonder uitzondering, in opslag (auftaktig)!¹).

Men mag zeggen, dat in het volkslied bijna alle verzen iambisch beginnen, terwijl de thetische vorm (begin op den slag) slechts bij uitzondering voorkomt.

Voorbeelden van voorslag zijn :

Enkele :

— 28 —

Dubbelen

A. L. N^r93, bl. 141, Ps.7. oo —o —o —o

Sgt;—4—

t)

Str. 3. So en wordi niet be - dro Dried ubbelen :

A. L. N^r 45, bl. 63, Ps. 14. o o o — o o o — o — o

3 ' ^

tf

Str. 20. Van mi en sul-di niet gho - dra - ghen wer - den. Str. 27. So sal ic u tot e-nen wi - ve trou - wen.

A. L. 38, bl. 53, Ps. 17. o o o — o o o — o — o

J5—

~z*- t ■

Str. 2. En hoeft mijn ber-te-kon so seer be - ran-ghen

A. L. N^r 91, bl. 136, Ps. 26.

Str. 2, Die al-der - liefste die ic be - min

A. L. N^r 94, bl. 141, Ps. 27 :

O O O / f f

str. 2, mach ic noch leven een cort half jaer

o o o / r r

str. 4, hi vint hem selven tor doot ghewont.

Zulke voorslagen zijn door de muziek en ook door de vergelijking met de overige strophen bewezen.

Hierboven, bl. 19, zagen wij het adjectivum, dat gewoonlijk met het substantivum gepaard gaat, zooals in schone vrouwen, corle wile, ook doorgaans in arsis staan;

— 29 —

in het begin van het vers vormen zulke adjectiva de anakrousis en zetten aan hetzelve meer leven bij.

Dit is ook het geval met uitdrukkingen als Hoort toe, Comt voort, enz.

Het schijnt ons integendeel onmogelijk, zooals een schrijver het wil doenO-), de in de volgende verzen gecursiveerde woorden als voorslag te beschouwen.

Reinaert sprac : Neve houddi u spot,

Sinte Martins vogel ende quam ghevloghen,

Ai hce droeve bleef vrouwe Hermeline.

In het eerste vers bestaat er geen voorslag, het tweede vers heeft er een dubbelen, het laatste geen, ten ware men het als een vers met drie accenten aanzag :

(1) Heinaard de Vos, 2quot; uitgave, 1885. Inleiding, XIII, door J. De Gbytbr.

(2) De twee onmiddellijk in de niet-gezongene poëzie op elkander volgende accenten zijn uit te leggen door de punctuatie. (Zie : Pkudens van Duyse, Versb. 1,148).

Bovenstaande muzikale scansie volgt de gesprokene taal; maar men zou ook kunnen scandeeren :

r tri

Reinaert sprac : neve houddi u spot?

Vele Mnl. verzen kunnen op twee, drie verschillige wijzen gescandeerd worden (Zie : Van Helten Mid. Versb. § 85). Hetzelfde geldt natuurlek voor onze liederen.

30 —

■0-00-00-0

3=È

maar wel met voorslag : « Frisch óver, t zooals het door de melodie bewezen is :

Al o-ver de groe - ne hei-do, frisch o-ver do hei-de

Kon er dienaangaande de minste twijfel bestaan, dezelfde scansie zou blijken uit eene andere melodie van hetzelfde lied, welke door J. Lemmens in de Brabandsche Kempen werd opgeteekend(¹) :

Hier klinkt het insgelijks a locht óver, » het woord locht » dient tot voorslag.

¹

f2) Zie onze aanteekeningen op dit lied in de Ned. Dicht- m Kunstholle, 1887, bl. 343,

— 31 —

Zonderling mag het heeten, dat de voorslag in een vers aangewend, in de daarmede overeenstemmende verzen der overige strophen niet altijd wordt teruggevonden :

A. L. N^r 98, bl. 147, Ps. 18.

n ïï 3..... Soe

A. L. N^r l,bl. 2, Ps. 56.

de lie - ve - ken,

Ten opzichte der muziek heeft het weglaten van den voorslag niets aanstootelijks, wanneer hij geen deel uitmaakt van de melodie.

Maar nu doet zich de vraag op, wanneer maakt de voorslag al of niet deel van de melodie uit?

— 2,2 —

Die vraag moet feitelijk beantwoord worden.

De regelen dienaangaande door Mathis LussyC¹) vastgesteld, berusten, zooals D^r FuchsC²) bewijst, op loutere willekeur.

Zooals wij hierboven zagen, ligt de voorslag in de natuur en hebben onze liederen dan ook gewoonlijk den voorslag.

Men kan zeggen, dat de -voorslag deel uitmaakt van de melodie :

a) Wanneer hij slechts eene anticipatie is, en die noot laathooren, welke onmiddellijk herhaald wordt, zooals in bovenstaande voorbeelden getrokken uit Ps. 18 en 56.

b) Wanneer hij de noot herhaalt, die onmiddellijk voorafgaat.

A. L. N' 98, bl. 147, Ps. 18. N. B.

J|gt; J H J |J |j

W W

Str. 1. Want si mi nu be-gheeft, daar-om mach ic wel schri-ven. Str. 2. Seer Belden ben 1c bli, we-der ic ete oft drin-ke.

Men zal schrijven met voorslag:

Ps. 1.

- -

2—P-

,j - -r—ir-

(■Wil.N^r35. Str.1) Sijn jonghe dom lier-te-ken viel in do - len

Zonder voorslag :

1

(Wil.ib. Str.3) Maar hi dacht hi sou-do ver - lie - sen.

¹

quot; Le rhythm musical, son origine, safonclion et son accentuation n, 1883.

²

« Die Freikeit des mus. Vort rages ».

— 33 —

In Ps. 4 : « Het daghet in den Oosten » moet men dus zingen, in de vijfde strophe, niet zooals de tekst van het A. L. N^r 73, bl. 108 (Ps. 4) luidt :

Tmeisken nam haren mantel,

maar wel met voorslag, zooals die gevonden wordt in de eerste strophe ; « Dat meisken » :

--j—T

44—^a-P-g»-#- 4-i—f-

- _,_____: :ïz~

Str. I. Het daghet in den Oos-ton, hot lichtot o-ver-al, Str. V. Dat meisken nam haren mantel, en-do si g-hine enen ganc.

Schijnt de herhaling in de achtste strophe van hetzelfde vers « Tmeisken nam haren mantel » te bewijzen, dat men inderdaad zou gezongen hebben :

Tmels - ken nam ha-ren man - tel,

zoo mag, ja moet die onverdedigbare scansie verbeterd worden, des te meer daar de Platduitsche teksti¹) den voorslag heeft ;

f t t Dat medeken nam ere mantel,

en men « Bat meisken » bij het begin van het vors in str. 10 van hetzelfde lied aantreft.

Hierboven scandeerden wij, volgens de muziek :

/ t f Ende si ghinc enen ganc;

de scansie :

' f /

Ende si ghinc enen ganc

ware misschien natuurlijker; doch door middel der eerste wordt de onontbeerlijke muzikale voorslag bewaard.

5

¹

To vinden bij Willems, Oud. Vlatmche lied., bl. 112, overgenomen iiit Uitland, Volkslieder.

— 34 —

In str. 2 van N^r 2, bl. 3, A. L., zou men willen scan-deeren ;

' '

Ende ic ghinc van daer;

In hetzelfde lied, eerste strophe, moet men lezen, in plaats van « thert is » : « dat hert (of « herte ») is, » zooals

men overigens in de tweede strophe vindt:

^ *

i

Volgens de melodie van Ps. 1 der Sout. moet het volgend lied (Willems, ]S^r 75, bl. 194) in de aangehaalde verzen met voorslag gezongen worden ;

i

ÉizJ=hriL_*_*_L • ^ë

en in N'93, bl. 140 (Ps. 7) :

Die ic laotst coos is troos-te - loos,

Peinst om dat eint eer ghi bo - gliint.

Het is door de muziek der Sout. bewezen, dat vele verzen die men geneigd zoude zijn zonder voorslag te lezen, onder bet zingen werkelijk voorslag verkregen.

In den regel bestaat de voorslag uit éene, of twee, zelden uit drie onleAlmioonde silben.

Woorden die integendeel geroepen zijn om den klemtoon te ontvangen, in den voorslag te plaatsen, zooals : dorst bi, peinst óm, mlii, is een dichterlijke vrijheid die de volkszanger zicb soms veroorlooftC¹).

Als eene verregaande vrijheid moet men aanzien :

O O ' ' '

« SchDidon is mi gheworden pijn. (2) »

De oude componisten vingen hunne meerstemmige werken, bijna zonder uitzondering, zelfs bij iambisch metrum, op den slag aan®. Vandaar de gewoonte, ook bij eenstem-

¹

Deze soort -mn gedichten (volksliederen) staat te zeer buiten de gewone norm en kenmerkt zich ook in andere opzichten door zonderlinge eigenaardigheden. Van Hei.ten, Over Middelncderlandschen Versbouw, bl. 91, nota.

3G

migen zang en bij iambisch metrum, op den slag te beginnen. In de Sout. vindt men,

Ps. 4 :

3=3ee£

Als ick riep mot ver-lan-ghen, Wereldsch lied ;

%=ltl

Hot da-ghot in don

Ps. 27 :

zaz

Tot u so sal ick Hoo Wereldsch lied :

Se

m

Ick gliinc nocli ghis-ter a

Echter wordt de voorslag in dezelfde verzameling ook aangeduid door voorafgaande rustteeken,

Ps. 67 :

vont.

—¹----1--1—

Laot ons den Hoor dor Hoo-ren.

In elk geval dient de voorslag, bij het overbrengen in moderne noteering, volgens de vereischten der taal en der metriek hersteld te worden, en zal men schrijven :

• gt;

Hot da-ghot

i

tf ' --1^-quot;

Ic ghinc noch ghis-ter

— 37 —

Wat den zanger niet belet bij de aanvangsnoot, waar de stem zich stelt, op diezelfde noot een weinig te rusten of te drukken, alsof er stond in gansch moderne noteering ;

3=

Hot da - ghet in den Oos - ten.

Men weet, dat er in de muziek eigenlijk slechts twee Maatsoorten, soorten van maten bestaan : de tweedeelige en de drie-deeligeW.

In beide valt de muzikale klemtoon, het accent op den slag of eersten tijd, thesis, terwijl de tweede tijd der tweedeelige maat, en de tweede en de derde tijd der drie-deelige in arsis staan. Echter kan, bij indeeling der drie-deelige maat, de derde tijd een accent bekomen :

1 Jquot; / / I J / / I J .N ,

r t ft

Hot was een clercsken dat ghinc ter scho-len.

De andere muziekmaten zijn slechts samengestelde maten (2).

Aldus zal men in reine, d. i. niet samengestelde maat,

schrijven :

l JIJ JIJ JI J'J IJ JI j J IJ J

Aanhoort al mijngo-cladi, glü rui-ters vri van sin-nen,

t J I J J N J U J I

Aen - hoort al mijn ge - clach, enz.

(IJ De vijfdeelige maat is in onze liederen onbekend, ten ware men als in zoodanige maat geschreven aanschouwde do verdeeling ;

/K • • • • • _nf o³Â» m m

(P 11 i II I I II

die zich dikwijls, doch zonder regelmatig gevolg, voordoet. Over de vijfdeelige maat, Gevaekt, I/ïst., II, 17 en 20.

(2) « Nos mesures de §, de § et de 'g², no sont que des dipodies, des tripodies ot des tëtrapodios issues du g. » Gevakrt, Htst., II, 33.

— 38 —

Doch daar de reine maat te weinig leven bezit en licht tot eentonigheid zou aanleiding geven, doet deze zich zelden voort¹).

Samengestelde Om die reden zijn onze liederen gewoonlijk in samengestelde, meestal tweedeelige, tweevoetige (dipodische) maat geschreven en vinden wij in de latere uitgaven der Soui, namelijk in de uitgave van 1584, en in die van Clemens non papa, in de meeste gevallen de (]} bij den sleutel geplaatst.

Inderdaad, de overheerschende maat in de Sout. is samengesteld uit twee semibreven, die zich elk in twee minima verdeelen; zoodat de geheele waarde der samengestelde maat de waarde der brevis bedraagt.

Door de samenvoeging der twee reine maten, die afzonderlijk genomen beide den slag ontvingen en beide thesis en arsis hadden :

th. ars. th. ars. th.

0 J I J J I J J I J

Aen - hoort al mijn ghe - clach,

ontstaat de dipodische maat — de gewone maat der oude Nederiandsche schooK²) — en verkrijgt het eene deel dezer

¹

Les mesures simples sont des groupes trop peu étendus pour que leur retour continuel k l'etat d'unités puisse donner satisfaction k notre sens esthétique; une succession indéfinie de coups d'egale force ëquivau-drait a 1'absence de tout ictus ot n'amónerait qu'une fatigante monotonie, n Gevaert, Hist., II, 25. In denzelfden zin : D^r Hugo Uiemann, Nette Schule der Melodik, 1883, bl. 184 en 187 : « Der rein zweithoilige Takt ist aber sehr solten... weil er zu wenip dynamische Schattirungsfahigkeit, zu wenig Leben hat. Dem Choral ist diese ïaktart angemossen : denn ihm muss leidenschaftslose Rulio eigen sein. v

²

(8)« Die alton Musici haben das 0 genennet: tempus perfectum...Das ([j aber tempus perfectum majus oder signum majoris vel totalis tactus, dieweil sie in donen Cantionibus, wo mit diesem Signo (jj bezeichnet, zwo

nieuwe maat tegenover het andere zelf het aanzien van thesis tegen arsis; in de moderne noteering :

th. ars. th.

$

Aon - hoort al mijn ghc - clach.

Hierdoor verliezen de tot éene enkele vereenigde twee maten het hun eigen accent (thesis en arsis) wel niet geheel, maar bekomt het eerste deel der nieuwe maat,

die nu tot éenen slag en éenen opslag is geworden, een zwaarder accent dan het andere, en dit verschil is genoeg om de eentonigheid te doen verdwijnen, die uit het bestendig herhalen der reine maat zoude ontstaan.

Ps. 2, 6, 99 en 116 (uitg. 1584) zijn aan den sleutel Triolen, met 3 aangeteekend. Doch het valt gemakkelijk te zien,

dat de melodieën aldaar aangegeven, in triolen geschreven zijn en tot de tweedeelige maat behooren,

Ps. 99 :

Den Hee - re ghi aort-rijc al ge-meyn, Vruecht

wilt be - wij - sen proot en cleyn;

SeMtbreves und also zweette Tactus nnnores auf einen gar langsamen Takt den die Itali alia Breve genennet also mensuriret haben, das eino Q oder n in dcpressione (slag) die andere ^ oder beiden Minimse in elevatione (opslag) Tactus sind gesungen worden, n Michael Praetorius (1618), aangehaald bij D^r Hugo Riemann, Studiën xur Geschichte der Notenschrift, bl. 265. Zie mede, Gkvaert, Hist., II, 333, nota... Au XIV« siècle, en même temps que récole beige, la mesure binaire apparait, et prend bientót un développement tel, que chez les contropointistes du XVI⁰ siècle le trois-temps devient une rareté. Zie hierboven, bl. 24 en volg.

I

•/gt;-

Elders wordt de tweedeelige triolenmaat (|) aangeduid door het teeken (jj 3, zooals in Ps. 130(uitg. 1584) of 3 0, zooals in Ps. 2 en 86 (bewerking door Clemens n. p. uitgegeven door Commer).

Een stellig bewijs dat het teeken : 3 de tweedeelige maat in aantoont, vindt men in de uitg. van 1564, waar Ps. 2 met 3 0 aan den sleutel voorzien is, terwijl dezelfde melodie, zooals wij zagen, in de uitgave van 1584 slechts met het teeken : 3 aangeduid wordt.

In onze liederen wisselt de maat in 0 eiken oogenblik met de maat in hetzij deze wisseling, die eigenlijk geene maat- maar alleen eene rhythmusverwisseling binnen de grenzen der tweedeelige maat is, in den loop van het stuk door verandering van 3 in 0 aangeduid weze, zooals in Ps. 86 en 130, hetzij diezelfde verwisseling geschiede zonder door eenig maatteeken aangekondigd te zijn, zooals in Ps. 13.

In dezen laatsten luidt de melodie :

:il—il:==ib

Pb. 13. Een dwaes dio spreoct in sijn ghe - dacht,

quot;VVor. Lied. Rijc God hoo is mijn boel dus wilt,

wat wij vertalen, op het metrum der taal steunende, door

is mijn boel dus wilt,

— 41

wat men — bewijs dat er geene maatverandering plaats heeft — kan weergeven door de schrijfwijze die wij in onze noteering gebruiken :

ik=z2-

Het volk, dat op een natuurlijke wijze spreekt en zingt, kan immers nooit gezongen hebben, zooals Clemens n. p. schrijft :

$

Rijc God hoe is mijn boel dus wilt,

en, dat Clemens n. p. het wel inderdaad zóo verstond, blijkt uit Commers uitgave :

Superius. | gsllLijL

dwaes die spreect in syn ge

Tenor. Volkslied

in syn ge - daclit

^=a==l:

Bassus.

Een dwaes die spreect wijl de componist prosodieert :

Een dwaes die spreekt in syn gedacht.

Doch de componisten uit die dagen bekreunden zich om geen verband tusschen versbouw en muziek en stoorden er zich niet aan of de slag al of niet, op eene beklemtoonde silbe vieK¹).

¹

Hetzelfde had natuurlijk bij de Duitschers plaats, zooals door R. v. Liliencron, Die Mstomchen Volkslieder der Deutschen vom 13. lis

G

— 42 -

Men treft die rhythmus ver wisseling van 0 met ® of omgekeerd, nog op breedere schaal in andere liederverzamelingen nit later tijd aan, zooals bij Starter, Camphuyzen, Krul, en tot op onze dagen bij de Coussemakerl¹).

Omgekeerde Nevens den vorm J J (iambus) bieden de Sout. den omgekeerden vorm J J (omgekeerden iarabus(²)) aan.

De aanvang van Ps. 130, luidt :

rfr-k-

Ps. : Mijn hert en is ver - lie - ven

Wer. Lied: Het voer een scheep-ken o - ver

niet, O Hoer wilt hoo-ren na mijn liet,

Rijn, het had-de ghe - la - den vrou-kens fijn(3)

¹

J. J. Starter, Frieschc Lusthof, uitg. 1621, bl. 92. —D. R. Camphuyzen, Stichtelijke liijmen, uitg. 1624, — eerste uitg. — bl. 41. — I. H. Krul, Pampiere Werelt, uitg. 1641, 4° d. bl. 18, 24, 31, 32 enz. — Do Coussemaker, Chants pop. des flam, de France, Nquot; 15,83, 101,102 onz.

²

(21 Die dan toch troehaeus blijft, als hebbende den slag op de eerste stelling, zooals R. v. Liliencron in zijne Historische Volhslieder der Deutschen. Aanh. 13, doet bemerken.

— 43 —

in de moderne noteering

EÉESË3

Men vindt insgelijks den dubbelen omgekeerden iambus : Dubbele I I I I orngokefirdo

J J J J ; iambus.

SE?a=g=3H^a^=f

Ps. 66: Ons Heer, ons God ont - for - men moet

Wer. Lied: Daor spruit een boom in glie - nen dal,

aldus te vertalen :

-s)—;

Böhrae meent, dat de omgekeerde iambus, door hem « falsche Betonung, eine sonderbarkeit der alten melodik » genoeind(l), in den eenstemmigen volkszang moeilijk uit te voeren is, en zijn ontstaan te danken had aan de vooringenomenheid der contrapuntisten met de quartli-gatuur in discant. Als voorbeeld haalt de schrijver aan :

(ïN^ï

N. B,

r---—

Maar, werd die inderdaad zonderlinge vorm door de contrapuntisten niet gevonden in den vroegoren eenstem-

(1) Altd. Lied. LXVI.

- 44 —

migen zang, en werd hij niet door hen in hunne meerstemmige compositiën, met veranderingen van rhythmus en maat behouden? Ps. 66 wordt op de volgende wijze door Clemens n. p. teruggegeven ;

Suporius.

Tenor (Volkslied).

Ps»: Ons Heer ons God ont - 1'er-mon moot [Wer.Liod : Daer spruit een boom in ghe-nen dal.

e quot;l ^ j

De omgekeerde iambus op de syllabe a ont » van het woord « ontfermen » wordt door C. n. p. in alle partijen aangewend, er kan hier diensvolgens van eene quart-ligatuur geene sprake zijn.

H. Lavoix, die hetzelfde punt bespreekt, drukt zich uit in dezer voege : « II y a selon nous, dans cette sorte de contretemps un problème singulier et nous appuyons nos doutes sur la connaissance du sentiment rhytmique chez le peuple, qui n'admet pas généralement ces subtilités d'un art plus avancé. Poser la question n'est pas la résoudre, mais peut-être un jour pourra-t-on trouver la solution de de ce petit problème dU).

quot;Welnu, dit problema, dat van groot belang is voor het

(1) Eecneil de motets francais des XII' et XIIIquot; siècles par Gaston Raynaud, suivi d'une dtude sur la musique au siècle de Saint-louis, par Henki Lavoix, Ills, 1883, II, 269. In die verzameling komen al de teksten voor van het Hs. van Montpelller, waarvan een deel werden uitgegeven door de Coussemaker in zijn voortreffelijk werk L'art har-monique au XII^e et XIIIquot; siècles (1865).

— 45 —

overbrengen onzer oude liederen in moderne noteering, schijnt ons sedert lang door de Coussemaker opgelost.

Volgens hem was het gebruiken van den omgekeerden iambus, de Fransche manier van zingen, tijdens de Xlir¹⁰ eeuw, terwijl de Italiaansche manier van zingen den eigenlijken iambus huldigdeW,

Wanneer men, zegt de schrijver, den volgenden vorm ontmoet :

Overigens was de omgekeerde iambus reeds bij de Grieken bekend!¹).

Door de gansche middeleeuwen heen vinden wij dien terug, namelijk in het H. S. van Montpellier, bij de nog ruwe Fransche school der XII^de, XIII^de en XIV^de eeuw.

¹

Gbvaebt, Hist., II, 05,117.

— 46 —

waaruit onze glorierijke Nederlandsche school der XY^ic en XVI^ilc eeuw met den Dendermondschen Ockeghem aan het hoofd, ontstond; in het volkslied tot in de XVI^dc en XVII'¹⁰ eeuw, onder anderen bij Starter, Friesche Lust-Hof (Amst. 1621); in den Amslerdamsclte Pegasus (Amst. 1627) en in den Oheestelijcken Nacht eg ael (Antw. 163-4). In deze laatste verzameling wordt de besprokene vorm opzettelijk door de schrijfwijze J _m uitgedrukt.

Aldus vindt men reeds op de tweede bladzijde :

Ja, tot in den modernen tijd wordt dezelfde vorm aangewend bij Gretrj, namenlijk in de beroemde romance van Richard Cmw de Lion :

Het ware dus geen wonder, als die vorm, welke na het verdwijnen der oude Fransche school en na het uitsterven der alleenheerschappij van den driedeeligen tempus 'perfectum^ iu den eenstemmigen zang is blijven leven, onder de handen der contrapuntisten eene andere inkleeding bekwam, zooals wij hiervoren in Ps. 66, bij Clemens n. p. zagen. In Gretry's lied worden de beide vormen

— Al —

stellig tot afwisseling gebruikt; in de Sout. kan men die

3 3

zelfde verscheidenheid J J J J

cf J J J J eiken oogen-blik vaststellen.

D^r Loman in zijne uitgave van liederen getrokken uit Maat in 2 Valerius Nederlandschen Gedenck-Glanck'^) doet opmer- ^eninS^ofS ken, dat Willems de melodie van Ps. 132, « na een dansliedeken » in | overbracht, en drukt de meening uit, dat deze door ([} moet vertaald worden en wel :

d

3

Wie wilt or hoo ■ in plaats van :

ren een nieu-we liet,

i

Ü

Wie wilt er hoo-ren een nieu-we liet zooals W. schreef.

Böhme bracht dit lied insgelijks over in |.

De schrijfwijze doorD^rLoman gevolgd en die van Willems zijn beide goed te keuren, volgens de min of meer vlugge beweging, die aan den dans en aan den zang — want onze dansliederen werden vroeger gezongen — gegeven wordt. De dans, zoaals Mone zegt, werd bij de Ouden « getreten », derwijze dat men onder het dansen zingen kon(¹). Nu valt

¹

Übersichtder Nied. Volks-lileratur, 1838, bl. 219. Zie mede, H. v. F. Hor. Belg., 11, bl. XXXV on Böhme, Oeschichte des Tames in Deutsch-land, 1886. Do Sout. bevatten niet vier, zooals deze laatste schrijver bl. LVI1I vaststelt, maar wol zes als dusdanig aangeduide dansliederen, namelijk Ps. 125, 127, 132, 133, 135 en het lied zonder n^r op hot einde dor verzameling quot; Const ic don manoschyn bedoeken n. Tweo dozer liederen zijn in onzen bundel opgenomen, van de overige waarvan wij de wijze in hot aanhangsel geven, ontbreekt de Nederlandschen tekst.

- 48 —

op te merken, dat de vorm ° bij herhaling gemakkelijk tot * J / overgaat!¹).

Vertraging Met het vers eindigt gewoonlijk de zin, of ten minste ^{n r} einde^{5 le} ontstaat er eene zekere rust : — het enjambement in van het vers. _onze ij_e(j_eren jg uiterst zeldzaam en wordt, zelfs wanneer het in de muziek bestaat, door de melodie, die onveranderd op al de strophen toegepast wordt, niet teruggegeven. — Die rust wordt in de muziek(²) doorgaans, en namelijk in de noteering der Sout., door eene verlenging der muzikale waarde op de laatste syllabe van het vers uitgedrukt, aldus bij staand rijm :

Ps. 5.

s

Aen-hoort Heer mijn ghe-elach, Mijn woor-den wilt.

In zulk geval wordt het tweede vers, indien het met voorslag aanvangt, zooals het meestal het geval is, aan het eerste bij middel van voorafgaand rustteeken gevoegd : Wereldsch lied :

$

ghi rui-ters fraei,

Aen-hoort al mijn ghe-clach

Ps. 48 :

-O—^Q—P-p-

|g=fg=

Hoort toe ghy menschengroot en - de cleyn,

Wereldsch lied :

'Tquot;-

SOES

Gheen meerdervruecht ter we-relten is,

¹

Geva ebt, Hist., II, 114.

²

Zie, Gevaebt, Etst., 11,126 en volg.

49 -

Bij slepend rijm wordt die rust, die verlenging of vertraging niet alleen bij de voorlaatste syllabe van het vers, maar gewoonlijk nog bij de laatste uitgedrukt,

Ps. 37 :

Andermaal vangt de voorslag van het tweede vers op den slag aan,

Ps. 11 :

isë

Ef=E=ëï

i------

O Heer wilt mij be - liou-wen, Die hoi - ligo is,

letterlijk overgebracht op het wereldsch lied :

^:E!Eamp;

Wat in moderne noteering kan geschreven worden, met lierstelling -van den voorslag in elk vers, met aanduiding der vertraging op de laatste syllabe van het eerste vers volgens de noteering der Sout. en der rust of insnede, die dan nog na do muzikale phrase ontstaat, ten einde den zanger toe te laten adem te halen :

7

— 48 —

op te merken, dat de vorm ® ^ bij herhaling gemakkelijk tot a J overgaat!¹).

Vertraging Met het vers eindigt gewoonlijk de zin, of ten minste ^{n r} einde ¹⁶ ontstaat er eene zekere rust : — het enjambement in van het vers. _onze ij_e(j_eren i_s uiterst zeldzaam en wordt, zelfs wanneer het in de muziek bestaat, door de melodie, die onveranderd op al de strophen toegepast wordt, niet teruggegeven. — Die rust wordt in de muziekC²) doorgaans, en namelijk in de noteering der Sout., door eene verlenging der muzikale waarde op de laatste syllabe van het vers uitgedrukt, aldus bij staand, rijm :

Ps. 5.

Ps. 48 :

Hoort toe ghy menschengroot en - de cleyn, Ghy al - lep,

quot;Wereldsch lied : _

Gheen meerdervruecht ter we-relt en is, dan die van.

(1) Gevakrt, Eist., ü, 114.

(2) Zie, Gevaert, Eüt., 11,126 en volg.

— 49 —

Bij slepend rijm wordt die rust, die verlenging of vertraging niet alleen bij de voorlaatste syllabe van het vers, maar gewoonlijk nog bij de laatste uitgedrukt,

Ps. 37:

iöi

Heer in u Wereldsch lied :

i

Ic wil mi gaen ver - hue-ghen ver - bli-den.

Andermaal vangt de voorslag van het tweede vers op den slag aan,

Ps. 11 :

ÖEEF

O Heer wilt mij be - hou-wen, Die hei - lipe is, letterlijk overgebracht op het wereldsch lied :

jE^EpE^Ep;^FEfSj|

Wat in moderne noteering kan geschreven worden, met herstelling van den voorslag in elk vers, met aanduiding der vertraging op de laatste syllabe van het eerste vers volgens de noteering der Sout. en der rust of insnede, die dan nog na de muzikale phrase ontstaat, ten einde den zanger toe te laten adem te halen :

7

Von LiliencronW en Böhme(2) schrijven die noteering toe aan de wijze waarop de middeleeuwsche componisten de verzen in muziek brachten; het staat vast, zeggen die schrijvers, dat zij vers voor vers in muziek stelden, zonder zich te bekreunen om hetgeen volgde of voorging, en elk vers van het daarop volgende voelbaar afscheidden.

De ware reden daartoe is, dat de middeleeuwsche componisten aldus handelden, juist omdat die verlenging op het einde van het vers in den zang werkelijk bestaat.

Immers in het koraal der protestansche kerk wordt die muzikale vertraging bij middel van orgelpunt aangeduid. Het oudberoemdvolkslied «Insbruch,ichmussdichlassen» tot geestelijk lied herschapen md de woorden « O Welt, ich muss dich lassen », naderhand door J. S. Bach in zijne Johannes-Passion behardeld, wordt aldaar geschreven :

Ic heb om vrouwen wil-le gho - re-den so mo-ni-ghon dach. Bij uitzondering ontmoet men de volgende schrijfwijze, Ps. 141 :

Cl_u

rt

lek riep tot mij-nen Hee-re met mijn-der,

op het wereldsch lied gebracht :

tE-IrSEE

Met lus-te wil-len wi singhen, cn-de lo-ven dat.

— 52 —

Zelden omtstaat de rustaanduiding na heU«7ce«?evers; zulks gebeurt ecliter in Ps. 6, 127, 132 :

-O—Gh-

-a—s—G-

In dy-noti gvim en straft mi niot, noch mi met toor-ni-gen schijn En,

ira — rt

Vol sa-lich zijn-se op-ter aer-don le - ven-den Al,

Die naclite-gael die sanc een liet,dat leerde ic; ic hebber,

Ic q uain al-dacr ic weet wel waer, met hei-me-lic ghe-schalle.

Maatstrepen. Het is in 't geheel niet onverschillig, welke plaats men in samengestelde maat aan de maatstrepen toekent. In algemeenen regel moet liet laatst accent van het vers op den zwaren slag vallen W.

(1) Le sentiment musical des Occidentaux a une propension innée k mettre I'ictus principal du membre sur la dernière mesure simple. C'est li qu'il attend «t qu'il exige la percussion la plus énergique. Gevakrt, Hist., II, 4C.

Het da - ghet in den Oos - ten druist tegen het muzikaal gevoel aan; men schrijve

Het da - ghot in don Oos - ten; en met de gewone vertraging :

Het da - ghet in den Oos - ton;

en verder, in een vers :

a) met twee accenten,

Sliep io to nacht; #) met vier accenten :

1 2 3

q:

Sor - ghe glii moet be - si - den stacn, 1 2 3 _ 4

^1=3=3

Die win-ter lioeft mi leots ghe - daen, 1 2 3 4

iEËj=p-₌^

Hoe stil - lo dat dat wa - tor stont, 12 3 4

3

Het was eon cleres-ken dat ghinc ter scho - lor»,

54

—P—■—■—»—F

Ghopeis, ghe - pois c) met drie accenten :

^2=

met vijf accenten (deze doen zich in onze liederen zelden voor) :

-è-2

Hoe lui-de sane die lee-raep op-ter tin-nen;

e) Verzen met zes accenten, die insgelijks schaarsch te vinden zijn, moeten in twee helften van drie accenten verdeeld worden :

12 8 12 3

£2=

15-2:

Ic wil te lan-de ri-den, sprac meester Hil-do - brant.

Waar de vertraging op het einde van het eerste vers in de muzikale noteering niet aangeduid is, wordt gewoonlijk, bij samengestelde maat, van den algemeenen regel afgeweken, zooals blijkt uit het voorbeeld hierboven, bl. 52,

r r r i

(1) De scansie « Ghepeis, ghepeis vol van envien » biedt twee achtereenvolgende accenten aan.

— 55 —

getrokken uit Ps. 132 : « Ic quam aldaer », waar het einde van het eerste vers het zwaar accent niet bekomt.

De verzen met twee, of vier accenten beginnen dus in samengestelde maat, zooals wij zagen de bijna bestendige maat in het volkslied — den voorslag daargelatei;, daar hij buiten het vers en buiten de maat valt, — op den halfzwaren tijd (levé); verzen met drie of zes accenten op denzwaren tijd (frappé), om alle op den slag te eindigen.

Met den zwaren tijd in de muziek (frappé) gaat ook het hoofdaccent van het vers gepaard; zoodat het vers in het volkslied, naarmate het uit twee, drie, vier, vijf of zes accenten samengesteld is, éen, twee, drie of vier hoofdaccenten verkrijgt,

5 accenten :

// f n r tt

Hoe luide sanc diejleraer opter tinnen;

4 accenten :

t n ' n

So wie mot sonden is belaen ;

3 accenten :

ft t ft God late hem wel verwinnen,

it t tt Het daghot in den Oosten.

Ten slotte, den voorslag daargelaten, vangen de verzen met drie, vijf of zes accenten aan met het hoofdaccent; in de verzen met twee of vier accenten heeft het tegenovergestelde plaats.

Elke sjllabe van den tekst wordt gewoonlijk op éene Meiismen, noot gezongen, doch kan ook op meer noten geplaatst worden. Wanneer in de melodie, meiismen (florituren of vocaliezen)^) gebruikt worden, daar deze, volgens de

(1) Over do meiismen bij da Grieken, en in dén Gregoriaanschen zang, Gkvaürt, Hist., II.

- 56 —

noteering der Sout. op maat geschreven zijn, wordt in de vertaling, opdat de muzikale zinsnede — zoowel als het vers — op den slag moge eindigen, de tweedeelige maat soms uitgebreid tot driedeelige,

Ps. 25 :

£:

^3=

i

Hoesti-le dat datwa-ter stont.

Soms brengen de meiismen het bijvoegen eener gansche maat mede,

Ps. 39 :

E

quam tot ee - nen

In andere gevallen beslaan zij meer dan eene maat. Dat zij somwijlen op niet onaardige wijze aangewend zijn, blijkt uit Ps. 81, bij het refrein waar « Het meisken jonc » met den « ouden ende verrompelden man » zoo luidruchtig den spot drijft:

dan

en uit Ps. 56, waar het « spruiten der cruidekens » schijnt weergegeven :

P

Als al - le die cruidekens sprui

Ic sech a - dieu, wi twee wi moe - ten schei - den.

Aan die eigenschap der muziek om op dezelfde syllabe Binnensluipen verscheidene noten te laten hooren, is het wellicht te hefmetrum wijten, dat er in de teksten op vele plaatsen overtollige boorden'⁶ woorden zijn binnengeslopen, en dat de verzen die in de verschillende strophen zouden moeten overeenstemmen,

niet hetzelfde getal accenten schijnen te hebben.

In N^r 45, A. L. bl. 63, Ps. 14, vinden wij :

Versé. str. 6. Bi u - wer ke id. str. 7. Den bast al om ld. str. 8. Doen was den berch

Volgens het schema van dit lied : 4 —a

4 — ö 3-è

(1) quot; La métabole dans la disposition de la rhytmopée était un changement sondain et earactéristique des valeurs de note, la mosure restant la même. n Gbvaert, Ifi'st., II, 71.

8

— 58 —

telt het laatste vers, telkens drie accenten; nochtans lezen wij, str. I, vers 4 :

Als si van goeder minnen spraken,

en, wat moet doen veronderstellen, dat er hier geene drukfout bestaat, hetzelfde in str. 22.

Die verzen schijnen uit vier accenten te bestaan, doch door het woord « goeder » in arsis te lezen, kan men die tot drie accenten brengen en de muziek aldus noteeren :

p

Als si van goeder min - nen spra-ken.

Misschien heeft men, van de muzikale verlenging der voorlaatste maat gebruik makende, gezongen :

t

Als si van goe-der min - nen spra-ken.

In elk geval is het woord « goeder » tusschengeschoven en onnoodig voor het metrum. Misschien ook hebben wij hier met eene verlenging te doen zooals in het laatste vers van sommige strophen der Nibelungen.

Het eerste vers van N^r 27, bl. 39, A. L. telt vier accenten:

Den lusteliken mei is nu in den tijt;

men kan ook scandeeren :

Den lusteliken mei is nu in den tijt:

Ps. 73.

Den lus-te - li-ken mei is nu in

— 59 —

Het derde vers van dezelfde strophe wordt op dezelfde muziek als het eerste gezongen en moet dus insgelijks vier accenten hebben, zoowel als de geestelijke parodie van dit liedC¹) in het eerste en derde vers telkens vier accenten telt. Het ware moeilijk het woord lievelic als overtollig te beschouwen; indien men dus het vers onveranderd wil bewaren, moet men lezen :

Doorgaans behooren de overtollige woorden tot de adjectiva of tot stereotype uitdrukkingen(2) ;

f ! ft En hadden ghedaen quade niders tonghen (3),

t r t f

Mer quade niders tonghen gheeft hij die wijt (4),

f III

Daer en mach gheen liever liefken comen in (5),

gt; iii Daer siet een fijn maecht ter venster uit (6),

II I I

Mi rout so seer haer ghelu ghecrult hair (7),

Men vint der valscher boden so vele (8),

¹

Zie hierna de aanmerk, onder de melodie van Ps. 73.

— 60 —

gt;

Haer stomme singhet nel goede inusiko(l),

/ ff Dese quade, valsche clappaerts tonghen (2).

In N' 40, bl. 57. str. 1. A. L. staat :

ff ff Een jonghe maecht heeft mi ghedaecht,

terwijl de Sout. Ps. 98 den aanvangsregel aldus opgeven ;

f f ff Een schoon jonghe maecht heeft mi ghedaecht.

De woorden « schoon lief » worden, als stereotype uitdrukking, dikwijls tusschengeschoven : A. L. N' 18, bi. 24 Ps. 59.

Str. 1. V. 4 :

ff ff Noch en heeft gheweest mijns levens duren,

Str. 4. V. 4 :

ff ff Spreect een woort duecht, schoon lief, wat di misquame.

Andere voorbeelden vinden wij in het A. L.

f t t t Ter eren van u, schoon lief, so wil iet ghedoghen(3),

f fff Mocht ic een corte wile bi u 8ijn(4),

f f f Ic gave daer om mijn ros, mijn waghen(5).

Samentrekking Dat het Dietsch vers in het samenkomen van een voorafgaand, op eenen onduidelijken klinker eindigend, en een volgend, met vocaal of h aanvangend woord, zoowel samentrekking als hiatus kende, behoeft, zegt D^r Van Heiten (¹), nauwelijks vermelding.

¹

OverMidd. Versbouw, 1884, bl. 71.

— 61 —

In de Sout., geestelijken tekst, vinden wij dien regel toegepast bij Ps. 75 :

/ gt;

jong end' out,

bij Ps. 62 :

! fff U liofd' heeft my onstokon nu.

Derhalve zal men lezen, in het Antw. Lb. :

ff ff Het reghende seerendeic worde nat(l),

/ / f Si custe hem voor den mont(2),

f f Stille heimelic 8'wijcht(3),

alsof er stond : end'ic; si cust'em; stiVeimelic.

De regel kan niet nageleefd worden wanneer het hiaat, metri causa, onontbeerlijk is; dus zal men lezen :

ff f Al voor dat hoghe — huls (4)

ff f f Vrou Venus liefde — hem Beer quelde(5).

In onze noteering hebben wij den regel van de nog heden gebruikelijke Vlaamsche uitspraak gevolgd.

Dat de elisie echter niet door alle zangers in eere werd gehouden, blijkt onder andere uit de geestelijke liederen-verzameling; Een devoot ende prqfitelych boecxhen, enz., Antw. 1539, dat een zestigtal melodieën op Middel-nederlandschen tekst bevat, in dewelke zij geheel en al

(1) A. L. N^r 79, bl. 118, str. I, Ps. 3.

(2) A. N' 73, bl. 108, str. 11, Ps. 4.

(3) A. N^r 140, bl. 208, str. 5. Ps. 57.

(4) A. N^r 23, bl, 32, str. 4, Ps. 137.

(5) A. N' 14, bl. 19, str. 8, Ps, 123,

— 62 -

onbekend is, en waarin men in een geestelijk pastiche van N^r 88, Antw. Lb., zooals door de noten bewezen is, de quot;volgende scansie aantreft :

t t t r

Schoonder vroue — en is nye gheboren lek gheve— haar op Biel, lijf ende goet(l).

In het Prieel der Gheestelijcle Melodie, Antw. 1609, 3« uitg., — de twee vroegere uitgaven bleven tot hiertoe onbekend, — wordt de elisie daarentegen aangenomen en ook in den tekst aangeduid ;

Meynd'ick mij te vermeydeti (2).

Ic soud'haer blijde maken (3).

(1) BI. 48.

(2) BI. 195,

(3) BI. 60.

KAPITTEL IV.

DE OORSPRONKELIJKE TEKST IN DE PLAATS VAN DEN TEKST DER SOUTERLIEDEKENS HERSTELD.

Indien men de noteering der Souterliedekens kent, valt het gemakkelijk de berijming van Willem van Zuylen door het oorspronkelijke lied te vervangen; daartoe dienen op den sterken (frappé) of op den halfsterken (levé) tijd van iedere samengestelde maat de geaccentueerde of halfgeaccentueerde syllaben van elk vers gebracht, in overeenstemming met de plaats, welke de accenten van elk vers in de berijming bekleeden.

Op den 4«» Ps. «na de wise : Het daghet in den Oosten » schreef W. v. Z. de volgende woorden :

/ f /

Als ick riep met verlangen

gt; t t godt hoorde al myn leyt(l),

/ / /

wanneer mij droefheyt heeft bevanghen

r r r

ghy Heere my troost verbreyt.

De gansche contextuur van den oorspronkelijken tekst bewijst, dat ieder vers uit drie slagen bestaat; de bovenstaande berijming telt ook drie slagen in al de verzen; mocht het derde vers in dat opzicht eenigen

(1) « hoorde al n, te lezen zonder elisie.

— 64 —

twijfel wekken, de volgende strophe van Ps. 4 zou dien twijfel doen verdwijnen;

i i r Geeft God u offerhande

dats hem soer -vast betroudt: t

ghy blyft uit alle schande

/ I /

hy eest die u behoudt.

Het oorspronkelijk lied stemt met de eerste strophe van den Ps. volgenderwij ze overeen :

r * t

Het daghet in den Oosten / t /

het lichtet overal,

/ f f hoe luttel weet mijn liefken(1)

; t I

Och waer ic henen sal.

Ziehier de notatie van Willems

largo.

£

3-

Het( da-ghet in den Oos-ten, Het lich-tet o - ver-

Hoe wei-nich we - tet mi - ne lief-

Waar dat ic he - nen

--$*■

(1) Willems stelt; quot; Hoe wenich wetetmine liefste; » (aldus te scan-

; /

deeren); ook de Platduitsche tekst telt drie slagen, u wo wenich wet min

leyeken ».

— 65 —

uit die noteering ontstaat de scansieU) :

Het daghet In den Oosten,

// t n

het lichtet overal;

hoe weinicli wetet mine liefste

n / tr

waer dat ic henen sal.

Die vertolking werd, niet zonder reden, door de Cousse- Noteering maker berispt^) doch hij zelf verloor de rechten der taal deCoussemaker. uit het oog, en zoo waar is het, dat eerbied voor de taal een hoofdvereischte bij de gezongene muziek is, dat die geleerde, ofschoon hij de oude noteering nagenoeg getrouw teruggaf, de volgende misgeboorte in 't aanzijn riep :

Nooit heeft het volk zóo gezongen; daartegen had zijn « gezonde zin », volgens D^r Riemann's uitdrukking!¹) protest aangeteekend!

9

¹

Zie do nota 2, bl. Gl hierna.

— 66 -

BöhmeO) in zijne « Volksthümliche Fassung der Melodie » scandeerde het lied volgens de vereischten der metriek, doch bracht nuttelooze veranderingen in de melodie en moderniseerde die door bijvoeging dér fa # in de sluitcadence.

Wij laten Böhme's muzikale vertolking met zijne vertaling van den tekst volgen.

rtrg:

O-aten, das Licht echeint ü - ber-

i

all: wie wo-nig weisz die Lieb - ste, wo

É

ich be - nach - ten

Scheltemal¹) deelt ons verscheidene andere muzikale vertolkingen mede, onder andere die van Viotta en Boers, die alhoewel van de noteering der Sout. afgeweken en in de sluitcadence door de verhooging der zesde noot, gemoderniseerd, dan toch de taal eerbiedigen.

Waarom echter Scheltema de bovenstaande monsterachtige vertolking door de Coussemaker « op verschillende gronden als de juiste meent te mogen aanschouwen » verklaart hij ons niet. Zij moge, wij zegden het reeds, nagenoeg de melodie, zooals deze uit de handen der contrapuntisten kwam, teruggeven; als Nederlandsch volkslied noemen wij zulk een stuk barbaarsch.

Noteering door In eene aanteekening op zijne vertaling van Naumann's OescJiiedenis der Muziek, deelt Boers ons mede dat hij

Boera.

¹

Ned. Lied. uit vroeger tijd (Leiden, 1885), bl. T7.

— 67 —

meende, in « Het daghet » « de beweging — de maatsoort — met de voetmaat van het gedicht te moeten overeenbrengen, met namelijk de tweedeeiige maat door eene driede8lige,het trouwens in de middeneeuwenheerschende tempus perfectum, te vervangen!¹). »

Hierin kan de schrijver gelijk hebben, voor zooveel het tempus perfectum den wfezang, zoowel als den geleerden zang, beheerschte(²), en voor zooveel de melodie van '« Het daghet » zooals tot hiertoe gedaan werd, tot de XIV^e eeuw moet gebracht worden; maar tijdens de XVI» eeuw had de binaire maat reeds lang hare rechten hernomen, en stellig is volgens de Sout. ons lied niet uitsluitend in driedeelige maat geschreven.

Overigens komen er in de Sout. melodieën voor, die hoegenaamd niet in ternaire maat kunnen vertolkt worden en voor deze zijn wij wel verplicht zooveel mogelijk de noteering der Sout. te volgen.

Gulden woorden spreekt Boers wanneer hij zegt: « Men Veranderinff heeft hier in Ps. 4 der Sout. blijkbaar met eene melodie te ⁱⁿ ontTtaan'⁶¹¹ doen, welke reeds door den een of anderen onzer oude ^mt do^mlddquot;¹^ contrapuntisten eene meerstemmige bewerking ondergaan contrapuntiston. heeft. Hun streven was niet zoozeer het volkslied als zoodanig te verheffen, als wel, door het aan eene kunstige.

¹

Qesch. der M. I, bl. 244, nota.

²

quot; Der gesimde Sinn des Volkes freilich wird dem Tripelfakt auch damals nicht als alleinif? vollkommenem gehuldigt habea, vielmehr bevveisen die im vorigon Capltel gegebenen Beispiele weltlioher Lyrik, dass auch die geraden Taktarten noch gekannt und geliebt waren, freilich aber nicht bei den Gelehrten, sondern bei musikalischen Laien — denn dafür hielt man sicher alle, die nicht mit den Rcgeln der Perfection und Alteration vertraut waren und sehlechtweg mit « lang und kurz » notirten. n H. Riemann, « Studiën zur Qeschichte der Notenschrift, » (1878) Cap. 8 « Die Alleinherrschaft des Tripeltaktes », bi. 235.

- 68 —

dikwijls gekunstelde bewerking te onderwerpen, van eigen meesterschap te doen blijken. »

Het gekunstelde moet dus uit de noteering verdwijnen, alleen het kunstige moeten wij bewaren.

De oude contrapuntisten, zooals wij reeds zagen (1), kenden het nauwe verband tusschen poëzie en muziek, tusschen tekst en zang niet; door het bijvoegen van « onvoegzame syncopen, » zooals Boers die noemt, stoorden zij de monodie ten voordeele der polyphonie, verkrachtten zij het lied en tevens de taal.

Muzikale Ziehier de letterlijke vertaling in moderne schrijfwijze Tertalintf van y, tit- j n j.

Ps.IV derSout. vanPs, IV der Sout.

De maatstrepen bij den oorspronkelijken tekst, duiden wij aan naar het werk van Clemens non papa, volgens de uitgave van Commer(2).

z) rr. . . r: . .

Ware het niet, dat het werk van Clemens non papa, in de jaren 1556-1557 verscheen en men er enkele varianten met den vroeger yerschenen muzikalen tekst der Sout. in vindt, wij zouden geneigd zijn te gelooven, dat die uitgave tot het samenstellen der eerste uitgave gediend heeft, en dat het aldus ineens bewezen is, dat al de aldaar opgenomen zangen vóór 1539 werden gecontra-punteerdO).

Ondertusschen kan het niet betwijfeld worden, dat sommige dier liederen vóór 1539 meerstemmig behandeld werden.

Zoo zien wij, dat Ps. 72 der Sout. « na de wise. Een liedeken met vruechden soet, Int walsche : Du (d'ou) vient cela, » in de schrijfwijze de grootste overeenkomst heeft met het lied door Claudin vierstemmig behandeld en dat te

¹

uitgave en die van 1540.

²

Volgens hetgeen wij dooi' den hoer D. F. Scheurleer vernamen, die de goedheid had op ons verzoek het unicum van 1539 (z. hierboven hl. 1)

-é—l é • ' • *

lie-de-ken met vruech-den soet en

i

le Je vous sup

Ifu ^ rJ ]

dat wil - lie u

3=^

o~

dez.

[iËiii

¹

Claudin's lied werd opnieuw uitgegeven door Commer, Collectio oper. music. Bat. Saeculi X VI, Tome XII. Men vergelijke verder Sout. Ps. 103, 118, 117, 128, 135, met Nquot; 4, 3, 26, 2, en 13 van die nieuwe uitgave. — Ps. 31 « L'amour de moy „ en Ps. 81, « Sur le pont d'Avignon worden genoemd in de lijst der verzameling, bij Potruccite Venetian in 1501-1503 gedrukt, lijst te vinden in Wekkrlin's werk : « La Chanson populaire n en waar verscheidene meerstemmige Nederl. Liederen in vermeld zijn.

— 71 —

Men ziet, dat dezelfde syncopen in beide teksten bestaan, doch zoo zij al in het meerstemmig lied van Claudin te pas komen, in het eenstemmig volkslied moet men ze als « onvoegzaam » beschouwen.

Wij hebben het recht die « onvoegzame » syncopen, zooals het overigens ook door Bohme voorgesteld wordt, overal waar zij de melodie belemmeren weg te laten, of die op zingbare wijze te vertalen door het aanwenden der maat in J of het schrijven van triolen : bij voorb. in plaats van :

Steunende op den versbouw, en zooveel mogelijk rekening houdende van de noteering der Sout., stellen wij voor, onze melodie volgender wijze te vertalen :

\ Hee - re mij troost ver - breyt.....

1-9----quot;Tl——--

dat ic he - nen sal.

Onze oude melodieën aldus genoteerd moeten niet in strenge maat, maar eenigszins tempo rubato, ia vrije maat, voorgedragen worden, op zulke wijze dat de rhyth-musverwisseling bij de uitvoering niet te zeer merkbaar zij.

De muzikale voordracht moet hier vooral steunen op de taal, op de metriek, zoowel als in de neumatische noteering van den kerkzang de uitvoering grootendeels — ook bij proza — op de taal en op de metriek berust.

De lezer zal onder de verdere aanmerkingen op de melodie en den tekst van « Het daghet » onze vertolking

— 73 —

vinden van eene variante der melodie, die in Latijnschc neumatische noteering der XIV^c-XV^e eeuw voorkomt in Een devoot ende projitelijck hoecxken, 1539.

Daar de midd. componisten gewoonlijk de liederen behandelden die reeds populair waren, moet men, indien het waar is dat de Sout. geheel of ten deele uit meerstemmige compositiën overgenomen werden, inderdaad met Fétis aannemen, dat vele dier liederen zeer oud zijn. Stellige bewijzen van die oudheid hebben wij in de melodieën waarop, reeds tijdens de XV^lle eeuw!¹), geestelijke liederen toegepast werden.

In hoeverre de contrapuntisten zich veroorloofden de muziekmaat ten gunste hunner bewerking te veranderen, moge uit een enkel voorbeeld blijken.

Het begin van Ps. 113 der Sout. :

Als sy sijn ge - to-ghon al uit E-gyp-ten lant,

« na de wise : Waer so mach se sijn die my die heeft verhuecht. Int walsche : De ma tristesse et desplaisir, » zoodat de aanvang van het Fransch volkslied klonk :

De ma tris-tesse ot des of, volgens de variante van dit vers :

De mon tris - te des

10

¹

Zie Pars X dor Hor. Belg. waaruit wij de aangegeven wijzen van wereldsche lied. voor de hier aangeduide nummers, in do Sout. terugvinden als volgt: N^r8 23 en 66, Ps. 6T; N^r 50, Ps. 75; Nquot; 74 en 82, Ps. 8: N^r 89, Ps. 26; N^r 123, Ps. 90.

— 74 —

wordt in de bewerking door Richafort(i), aldus weergegeven :

Ps. 69 waarvan de tenor geheel en al met de melodie door de Sout. gegeven overeenstemt, wordt aldus door Clemens non p. behandeld :

« Den Tenor na die wij se : Doen Hanselij n over der heyden reedt » :

|

Ghe-na-di-glie hee-re mijn too

lÜri j-^i-— --

Ghe - na-di-ghe hee-re mijn toe

¹

Die bewerking is te vinden bij Commer, t. a. p. Tome XII, N^p III, bl. 13. — Jan Ricliafort was in 1543-47, kapelmeester der St-Gillis-kerk, te Brugge.

- 75

If

i lij' l .

i

i '1

i

Us I

per wilt doch we

-Sz

^111

por wilt doch we

gE_Q=a^E|gEgE=r^i

lie in mijn noot te baot ^=i=iÈi

lie in mijn noot te baot

gj-l J- ^

u- wen naem moet zijn ghe-___ _#__

g^sHt^EpiaEE

sen moot zijn ghe

te

zijn ghe-pre

-P~P~'y

H-H

pre - son moot zijn gho - pre - sen.

Zoude een lied volgender wijze genoteerd :

BI

76

m

Poen Han-se-lijn o - ver dor hei-den reet hoe enz.

Zoo begreep het insgelijks Böhme, die het stuk in drie-deelige maat schreef. Wij hebben hier opnieuw met eene door de contrapuntisten misvormde melodie te doen, en hebben het recht den zang zijn vroeger karakter weer te geven. Zooals RiemannO) zegt: « Die richtigste Lösung, kann man immer annehmen, wird die sein, welche die Melodie am volksmassigsten und graziösesten erschei-nen lasst », en, voegen wij erbij, de beste oplossing is vooral die welke de taal eerbiedigt. Nog op eene andere plaats zijn wij van den muzikalen tekst afgeweken. Er bestaat geene reden om naar aanleiding van Ps. 14 :

O Hoer wie zal in u - we tent,

te schrijven

-p-

Een rid- der ende een meis-ken jonc.

(1) Studiën zur Oeschichle der Notenschrift, bl. 223.

77 —

Diensvolgens geven wij aan de melodie haren natuur- Aanduiding

lijken gang terug, en schrijven : maatbewepn^

en nuancen.

Een rid-dor ende een meisken jonc.

In de Sout. worden noch maatbeweging, noch nuancen aangeduid. De midd. componisten kenden zulke aanduiding niet.

De tekst en de muziek onzer liederen dragen zulke aanduiding in zich zelfU).

Het zij genoeg, hier op te merken dat de oude melodieën,

zoowel als de oude dansmuziek ietwat trager dan de moderne muziek voorgedragen worden.

Böhme vestigt de aandacht op het feit, dat in de middeleeuwen alles niet zoo vlug ging als thans in « unserer eisenbahnhastige raschlebige Zeit(¹). »

Deze regelen waren geschreven, toen wij over den invloed der contrapuntisten op de noteering der Souter-liedekens dezelfde meening uitgedrukt vonden door Prof. J. P. N. Land, in zijne uitgave van Het Luitboek van ThysiusW). De geleerde schrijver beroept zich daarenboven op eene studie van F. W. Arnold(²) waarin deze

¹

Geschichte des Tanzos in Deutschland, 1886, I, 250.

²

« Het daghet in den Osten. « Kritische Abhandlung über Rhythmik und Tonalitat der alten Volksweisen. Hs. der Maatsch. t. b. d. toonk.

— 78 —

laatste het gevoelen uit, dat den melodieën der Sout., vooraleer zij uit verschillende muziekboeken eenstemmig in een bundel opgenomen werden « bereits auf dem Prokrustesbette des Contrapunkts die gesunden Glieder verrenkt worden waren. »

KAPITTEL V.

STROPHE.

Het Ned. Lied bestaat uit verscheidene strophen; het getal der strophen is zeer afwisselend. Liederen van éene strophe komen zelden of nooit voort¹).

Het getal der verzen in de strophe is insgelijks zeer verschillend; men vindt drieregelige, vierregelige, en zoo voorts, tot twaalf- en dertienregelige strophen toe. Böhme heeft voor het Duitsch Lied eene tabel der verschillende vormen opgesteld, welke geheel en al op het Nederl. Lied toepasselijk is; ook werd over den vorm der liederen door D^r Kalfl'breedvoerig gehandeld.

Wij willen er alleenlijk bijvoegen, dat de verschillende strophen op de muziek der eerste strophe gezongen werden — dezelfde muziek dient in al onze liederen voor al de strophen — door de geaccentueerde syllaben van elk vers op de daarmede in verband zijnde slagen der muziekmaat te brengen, met verdeeling der noten volgens het getal lettergrepen in arsis.

Tot voorbeeld mogen de twee eerste strophen van N^r 94, A. L. dienen :

¹

Kalff, Het Lied in deM. E., bl. 542 en volg.

- 80 -

Het verdient opgemerkt te worden, dat staande en slepende rijmen elkander afwisselen in de verzen die in verschillende strophen dezelfde plaats bekleeden.

In N' 3, A. L. bl. 4, Ps. 16 bijv. vinden wij :

Str, 1. Al mijn ghepei» doet mi so wee,

wien (so) sal ic cl allien mijn verdriet?

die liefste en acht op mi niet meer,

eilacen, wat is mi gheschietl enz.

Str. 3. Die goede ghestadige minne draecht,

ende daer hi dan wordt bedrogken,

voor Gode moet dat sijn gheclaecht,

met twee beweenden oghen, enz.

Men kan verder vergelijken de overige strophen van hetzelfde lied en A. L. N^r 19, bl. 25, str. 1, 2, 4, Ps. 47; N^r 85, bl. 128, de veschillende strophen; N^r 153, bl. 128. Ps. 41, str. 1, 2, 3, 4, en 5; enz.

/ / I

(1) Mach ic noch leven een cort half jaer, vers van drie accenten mot driedublielen voorslag.

KAPITTEL YI.

TONALITEIT. — BEGELEIDING.

In zijn uitstekend werk, door ons reeds dikwijls aange- Verschil haald, over de muziek der Oudheid, toont Gevaert aan, ^ndemoderne⁶ hoe de moderne muziek slechts twee toongeslachten (modi) tonaliteit, kent, het harde «n het zachte — ut majeur en la mineur,

in de natuurlijke toonladder, — daar bij de modernen de eindrust slechts op twee trappen ut en la der diatonische toonladder valt (eigenlijk moet de harde toonladder alleen als zuiver diatonisch beschouwd worden), terwijl de Oudheid daarentegen zeven toongeslachten bezat, die niet alleen in den katholieken kerkzang, maar nog in de nationale melodieën der Europeesche volkeren terug gevonden worden!¹).

Die toongeslachten zijn de volgende :

Ilypodorisclt (la grondnoot):

Eypophrygisch (sol grondnoot):

Hypolydisch, (fa grondnoot) :

¹

Gevaert. Hist. i, 129. — Over de benamingen der Griekschu modi averechts op de Gregoriaansche toegepast, zie ib. I, 266.

- 82 —

Dorisch (mi dominante) : ^___-

Phrygisch (re dominante) ;

Lydisch (ut dominante) : -_o '⁴ —-—

Daarbij hadden de Grieken nog de volgende vormen, uit de voorgaande gesproten :

Mixolydisch (si mediante) verwant met het Phrygisch en HypophrygischU) ;

i

tJ ^ -Ö-

Syntotio-Lydisch (lamediante) verwant met het ZydischiZ):

i

■er

Q_

ZocmcA (to dominante) (3):

De laatste noot van die verschillende modi — de Mixo-lydische en de Syntono-lydische worden in onze liederen niet teruggevonden — is hunne melodische (niet harmonische) eindnoot.

Hieruit volgt, dat de Grieksche modi, alhoewel eenige hunner, namelijk de Hypodorische, de Hypophrygische, de

(1) Gevakrt Hiü. I, 150. « Corame la plupart des harmonies non terminées sur une tonique, le mixolydien antique s'ost éteint au moyen-age. II ost étranger au choral protestant; dans les anciens airs nationaux, je n'en ai trouvó qu'un seul exemple « (Zweedsche melodie t. a. p,).

(2) lb. I, 154-155. quot; En dehors de cette catégorie do chants (de aangeduide greg. zangen) la syntono-lydisti ne parait avoir laissé aucune trace dans la musique homophone des peuples Européens ».

(3) lb. I, 157.

— 83 —

Hypolydische, de Dorische en Phrygische, in den gang der

melodie den anthentieken of den plagalen yorm kunnen

aannemen, alle authentiek zijn, in dien zin, dat do plagale

vorm in den Gregoriaansclien zang altoos melodisch met

de grondnoot var/den authentieken toon eindigt W.

Tot staving zijner leer haalt Gevaert monigvuldige v*»or- , Do

^{ü J} omU tonaliteit

beelden aan uit den katholieken en uit den protestantscnen tu da gout.

kerkzang, alsook a it d? oude liederen der ïïuropeosche

volken, en, onder andere, wat de volgende modi betreft,

uit de melodieën in de Souterliedekens voorkomend» ;

Hypodorisch(2), Ps. 33 (voor den anthentieken vorm),

Ps. 40 (voor deu plagalen vorm).

HypophygrischW, Ps. 37, 51, 95, 118 R.

Dorisch(4\ Pa. 27, 35, 60, 89, 01.102, Uto, 138,. 148.

Lydischl®), Ps. 10.

Integendeel kenden lt;ifl Grieken de twee volgende modi niet, die zich in onzo oudü liederen, en in den katholieken kerkzang voordoen (¹) :

He grondnoot

Ut grondnoot

Voor die modi haalt Gevaert als voorbeelden aan, uit de Sout. :

¹

Ib. 1,177, alwaar do schrijver de hymne Ave Maris stella, voor den anthentieken vorm aanhaalt. Volgens kanunnik Van Damme, Musica sacra, l^e jaarg. bl. 58 — men zie zijne harmoniseering in Vesperae et Latides Vespertinae, bl. 37 — is dio hymne quot; un mode do la transposé modulant. n Wij deelen het gevoelen van Gevaert, de hymne vangt aan in re met si ^ en sluit in re.

Modus van Re Ps. 5, 14, 17, 23, 24, 30, 43, 46, 52, 82, 84, 100, 112, 116, 123, 136 (voor den autheu-tieken vorm).

Ps. 22, 28, 53, 58, 70, 71, 74, 75, 76, 85, 87, 129, 128, 148 (voor den plagalen vorm) (*).

Modus van Ut Ps. 7 (voor den authentieken vorm).

Ps. I (voor den plagalen vorm) (2).

De modi van re en van ut zijn ook diegene, waarin onze

liederen zich het meest voordoen.

Zestoni^e Niet immer worden de noten, in de toonladder voorko-melodieën.

mende, alle tot vorming der melodie gebruikt. In sommige zangen, voornamelijk in den hypodorischen modus, wordt de zesde noot {fa in de natuurlijke toonladder) opzettelijk weggelaten ter vermijding van den tritonus (ya-si).

Sprekende over het weglaten van de zesde noot der toonladder als karaktertrek der melodieën in zachten toonaard (mode mineur) bij de meeste Europeesche volken, wijst Gevaert insgelijks op de Sout. en namelijk op Ps. 3, 33, 40, 45, 49 en 62 (3).

Metabolische Iⁿ enkele melodieën der Sout. vinden wij de si t] en de toonladder. ^ _in hetzelfde stuk naast elkander bestaande. De Grieken kenden mede die afwisseling. Door middel der metabolische

(1) Gevaebt t. a. p. I, 143, nota 1. « Ce mode n'a pris une grande extension que vers la fin du raoyen-age; il a fleuri principalement au XVl® siècle ».

(2) lb. 1,177 en 138, alwaar men leest: « La substitution fréquente du si t? au S! tj, motivée par la dureté de 1'intonation du triton, a eu, de bonne heure, pour effet d'entamer Tintégrité du mode hypolydien. L'echelle de ƒ« s'est ainsi transformée en une échelle d'«lt; transposée, entièrement semblable k I'octave lydienne, quant au placement des tons et demi tons, mais distincte de celle-ci par la maniére dont elle se partago en quinte et quarte. De cette nouvelle octave d'ut est né notre majeur moderne «.

(3) lb. I, 143. quot; On peut le délinir théoriquement (« co trait caracté-ristique, » dit is het weglaten van de zesde noot der toonladder) en disant que le mode mineur, dans sa forme antique, est hexaphono. n

— 85

toonladder konden zij van eenen toon tot eenen anderen overgaan, -en aldus, volgens de moderne benaming, moduleeren (1).

De modulatie bestaat insgelijks in den Gregoriaanschen Modulatie, zang; doch, eenvoudiger in de kerkmuziek dan bij de Grieken, bepalen de zangen der liturgie zich doorgaans tot -den overgang van grondnoot tot boven-quint of tot onder-quart(²).

In de Sout. komt bij de Ps. 5, 6, 16, 36, 146, die afwisseling van si met «b, en wederkeerig, voor.

In Ps. 36 ontmoeten wij de verwisseling [ASTafidkyj mro, yévog, bij de modernen, het overgaan van de harde tot de zachte toonladder, of omgekeerd :

m

Tritonus. Alhoewel de tritonus slechts sedert ongeveer eene eeuw in de muziek burgerrecht heeft verkregen(l) en vroeger, zooals de hexaphone melodieën bewijzen, in den regel vermeden werd, zien wij dien in de Sout. meermaals voorkomen, benevens de vermeerderde quarte of verminderde quinte zooals in Ps. 20 en 48.

Ook in den Gregoriaanschen zang treft men die intervallen aan (²).

Modulatie Behalve de toonverandering, die uit de verwisseling van

spruitende uit _si \) _met si fa ontstaat, zooals van fa, in ut. van re met si \)

do melodie, ^ ^

door pfoene in vinden wij in de Sout. nog eene andere modulatie, die

quot;asingeiiuid? 'ⁿ de melodie door geene accidentalen wordt uitgedrukt en nochtans het gebruik daarvan in de harmoniseering rechtvaardigt, zooals bijv. in Ps. 106 :

Het is onbetwistbaar, dat dit fragment in de boven-quint moduleert.

Zoo verstond het Clemens non papa insgelijks, daar hij schreef:

N. B. fr

c r - ^

m

Bassus.

quot;Wil men dus de les volgen, die ons van dezelde melodie, door de liederen van Mathjs de Casteleyni¹), ofschoon min goed, bewaard is, zoo moet men de si op het einde van het volgend fragment, met lezen :

m

Zooals men weet, schreven de mid. componisten in hunne meerstemmige compositiën, het verhoogingsteeken niet; het verhoogen der noot word aan den zanger overgelaten.

Ziedaar hoe de toonladders waarop onze liederen gebouwd werden, samengesteld zijn.

Maar — zal men zeggen — zijn de regelen van den ^Dc,,, .

, ^bb „ , ^J , f oude tonaliteit

diatonischen zang in de oudheid, op de mid. eenstemmige voortlevend liederen toepasselijk? mid.'voUcsUcd.

Als wij die vraag bevestigend beantwoorden, steunen wij niet alleen op het gezag van Gevaert, maar ook op de wijze, waarop die zangen tot op onzen tijd in den mond des volks voortleefden.

¹

Diverscho Liedekens, N^r XXII.

De aloude phrygische toon werd nog tot voor weinige jaren in het Halewijns-lied bewaard. « Dit lied » zegt Willemsl¹) « wordt nog heden in Braband en Vlaanderen gezongen. »

Mijn geachte vriend, dichter Pol de Mont, verzekert mij, dat het ten huidigen dage nog in Braband gehoord wordt.

Wel is waar, werd die fraaie melodie door W. niet onberispelijk weergegeven, doch de Coussemaker die de onjuistheid der noteering van W. aantoont, geeft getrouw den phrygischen modus terug, en voegt er bij lt; dat hij de melodie uit den mond des volks heeft opgenomen en dat dit lied bij de Vlamingen van Frankrijk algemeen bekend is» (2).

Ongetwijfeld bracht het roerend verhaal der Halewijn-sage ook het zijne tot bewaring van den zang mede. « Geen wonder » zegt de dichter Prudens van Duyse, die den tekst der volksuitgave welke door den tijd veel te lijden had, in zijnen vorigen glans herstelde, « dat een zoo sterk ingrijpend stuk zich diep in het hart des volks heeft gegrift(²). »

De melodie werd dan ook door Gevaert aangehaald als voorbeeld der in den volkszang nog voortlevende phrygische tonaliteitW.

Een verder bewijs van het voortbestaan der rein-dia-tonische tonaliteit, vinden wij in verscheidene andere melodieën door de C. in zijne verzameling opgenomen.

De lieve melodie van het « Soudaens dochtertje, die tot den zestonigen hypodorischen modus behoort, leert ons

¹

Oude Vlaemsche liederen (1848) 1)1. 119.

²

Prudens van Du^sk, Nagelaten gedichten, V⁰ deol, l'^ta stuk, bl. 39,

dat er geene de minste reden bestaat om onze oude volkszangen door bijvoeging van accidentalen, zelfs niet in de sluitcadencen, zooals W. bet deed voor het Halewijnslied en menige andere melodie, te modernisecren.

Het bijvoegen van accidentalen ontneemt aan de melodie haar archaïek karakter; ja maakt dat zij valscb klinkt voor hen, die door eenige oefening den ouden toonaard hebben leeren kennen en waardeeren.

Men mag zeggen, dat dit moderniseeren onzer oude melodieën ietwat gelijkt op het overschilderen onzer gothieken. Zoo zagen wij eene schilderij, een meesterstuk, aan de Van Eycken toegeschreven, waarop een « retou-cheur » het noodig achtte de vingeren der personages in te korten en te overkladden.

Ziehier een staaltje van zestonigen hypodorischen modus, waarvan wij de bewaring aan de Coussemaker te danken hebbent¹) :

^ Aitiaiile.

Eon soudaen had een doch-tor - tje, zeer schoon van grooten

• F-«^r'--P-

al in uaer va - tiers no - ve.

In zijn belangwekkend werk over het Fransch volks-liedl²) maakt Wekerlin dezelfde opmerking aangaande de

12

¹

N^r, 55, bl. 191, zie medo aldaar voor wat du oudn tonaliteit betreft, TJ^r' 28, 48, 51, 52,02, 72, enz, on de melodie quot; Nuer Rozenland zullen wy rydea n hiervcren vermeld, bl. 30, nota 2.

²

La Chanson populaire par J. B. Wekrrlin, Paris 1886, p. 191.

— 90 —

melodieën door hem in Rretagne, uit den mond des volks, genoteerd.

De volgende muzikale zinsnede,

-j—1?«—-ïl

en duizend andere van dien aard, zegt de schrijver, ontmoet men ieder oogenblik. « Wij hebben somtijds, » voegt hij er bij, « do zangers op de proef willen stellen en hun voorgezongen :

f gt;

maar die goede lieden deden ons telkenmale opmerken, dat wij, op het einde, eene fout begingen. »

De wijze, waarop wij de samenstelling onzer melodieën, volgens hunnen toonaard, hunnen modus beschouwen, zal dienen tot het oplossen der vraag : hoe moeten die zangen begeleid worden?

Harmoniseoren Zeker is het volkslied, zooals Ambros zegt, doorgaans volksliodoren. zonder begeleiding opgevat en geschreven; die begeleiding is voor hen die met de oude tonaliteit bekend zijn onnoodig, zij kunnen zonder deze de schoonheden van den diatonischen zangsmaken; doch voor oningewijden, schijnt zij onontbeerlijk, vooral op een tijdstip waar de monodie, door den geweldigen invloed der harmonie, gansch buiten gebruik gekomen is.

Onze melodieën kunnen, zoowel als de Gregoriaansche zangen, geharmoniseerd worden.

quot;Wij stipten reeds aan en wij herhalen liet hier, dat de midd. componisten bij het harmoniseeren onzer liederen, die met de kerkelijke melodieën, gedurende eeuwen, en bijna zonder uitzondering, tot grondslag hunner composi-tieën dienden, liet verhoogingsteeken — de diësis werd

slechts in de tweede helft der XVI^C eeuw ingevoerd — niet noteerden. Het was inderdaad hunne bedoeling, en voornamelijk in de cadencen, de « gevoelige noot » (note sensible) aan te wenden, en derhalve hadden Commer, in zijne uitgave der Sout. door Clemens non papa geharmoniseerd, Ambros, Otto Kade en anderen in hunne uitgaven van werken der midd. Componisten, het recht en den plicht de verhoogde noot bij middel der diësis aan te duiden, maar dat belet niet, dat diezelfde componisten de regelen van den diatonischen zang verleerd hadden, en dat die melodieën door het volk zonder de aangewende verhooging gezongen werden. '

Hetzelfde geschiedde met den Gregoriaanschen zang. zooals een bevoegd schrijver getuigt; hot gebruik van vermeerderde en verminderde intervallen oefende daar insgelijks zijnen verderfelijken invloed uit!¹).

Aan den geleerden bestuurder der Brusselsche muziekschool komt de eere toe het eerst vaste regelen voor de harmoniseering van den Gregoriaanschen zang aangeduid te hebben en wel in de inleiding, van het Vadc-viccum do VOryanistefi) uitgegeven met de medewerking van den Kan. Van Damme(²). Op hun spoor traden Lemmens en

¹

quot; L'application d'uno harmonie aussi barbare (hot organum van Hucbald) aux cantilenes de St-Grégoire produisit dos résultats qui leur furent singulièrement désastreux, sous lu rapport du rhythme commo sous celui do la tonalité; et quand beaucoup plus tard Ie contrepoint eut revêtu pou è peu des formes plus artistiquos, (in de XV'' en in de X Vl^c eeuw), los compositeurs ne songcrent point cl l'appliqiter diatoniquemenl a la mélodie de la liturgie ; ils lo flrent, sinon chromaliqwment du moins pluritoniqucment. Par l'admission d'intorvalles augrncntds ou diminue's, ils iiniront par altérer le genre diatoniquo du chant lui-mêrae de Kt-Gi-pgoire. n Lemmens. Du chant Grégoricn, sa mélodie, son rhythme, sou harmonisation. Gand 1880, bl. 20 en volg.

²

Artikelen in Musica sacra, 1° on 2^I,lt;! jaarg. Gent, 1882-83, en 0° jaarg., 188(3-87, bl. 53, hot artikel getiteld : Un roman hislorique.

— 92 -

diens opvolger als bestuurder der kerkelijke muziekschool te Mechelen, de begaafde componist Edgar Tinei.

De Vlaamsch-Belgische-kerkmuziekschool door die meesters vertegenwoordigd, neemt als grondbeginsel aan, dat, wil men den geest der diatonische muziek getrouw blijven, men eerst en vooral zorg te dragen heeft, dat er in de begeleiding geene klanken sluipen, die aan het bouw-stelsel van den zang, aan de toonladder zelf, vreemd zijn.

Op dien regel steunende, aarzelen wij niet in de harmoniseering onzer oude volkszangen alle akkoorden te gebruiken waarvan de klanken in de melodie voorkomen, en waar het pas geeft alle mogelijke doorgangsnoten, wissel-, noten, anticipatiën en appogiaturen aan te wenden, ten einde haar vrijheid van beweging te geven en haar niets van hare jeugdige frischheid te ontnemen.

Natuurlijk moetdehannoniseering met de eenvoudigheid dier melodiëen gelijken tred houden, en slechts dienen om hunne tonaliteit op te helderen en beter te doen verstaan.