PHIL. THEOR. MAG. LITT. HUM. DOCT. PROF. ORD. IN UNIV. LIBERA REP. AMSTELODAMENSI.

Inter omnes viros doetos et rerurn scholasticarurn peiitos cum constet assiiluae in grammatica exercitationi praesertim in superioribus classibus scholarurn magis quam vulgo fiat accedere debere aliam exercitationem, quae in optimis scriptoribus accurate et diligenter et frequenter legendis versetur, non inutile putavi novos fontes aperire discipulis nostris, ut illorum etiam poetarum latinorum, quorum opera tota iis non siippeterent, praestantissimis carminibus delectarentur. No tamen rernm ignotarum multitudine deterrerentur quominus et ipsi legendo se exercerent atque gauderent, notis haec carmina illustravi panels, quae pars opusculi non fuit facillima. Nam cum longis ambagibus et minus necessariis notis parcere vellem, tamen cavendum erat ne propter nimium brevitatis studium res quae discipulorum causa explanandae viderentur praeterirem vel obscuras relinquerem. Inter hanc Scyllam et Charybdim me semper salvnrn iter fecisse affirmare non ausim; sed alii iudicent.

In carminibus carminumve partibus selegendis secutus sum rationem hanc: primum enirn ea (|uae forma et argumento praestare mihi vide-bantur notavi; deinde cum horum numerus maior esset quam qui in libro quern rnilii scribendum proposuissem describi possent, omissis puerili aetati minus accommodatis ea selegi, quae ad poetam eiusve aetatem cognoscendarn idonea pntarem. Ceterum slngnlos poetas temporum ordine servato disposui; ad discipulorum aetatem captumque singula carmina gradatim ordinare supervacaneum videbatur et doctoribus committendum.

Haec altera eilitio ad optimas editiones inter quas honoris causa liriegeri Lucretinm et Friedlaenderi Martialem et luvenalem hoc loco comrnemoro, â est emendata. Fragmentum priinum quod ex Lucano elegi collatum est cum editione quam inox in Incem est emissurus vir clarissimus C. M. Francken, qui qua est benevolentia atque humanitate, plagam primam inspiciendam mihi misit et emendationem, de qua pag. 212 ad vs. 627 scripsi, pei¹ epistnlam mecurn communicavit. Non nullos locos ipse sanare conatus sum.

Pauca carmina eieci, quae alia aliam ob causam nunc minus probanda mihi videbantur. alia adieci.

Maximam vero curam et laborem hand exiguum locis difTicllioribus Â«xplicandis et illustrandis impendi. quo factum est ut numerus adnotatio-num valde sit auctus, id quod, nisi omnia me fallunt, neque doctores neque discipuli improbabunt. Hisce praesertim temporibus omnibus quibus studium antiquitatis cordi est hoc summopere agendum esse arbitror, ut scripta antiquorum omni ratione probent iuventuti commendentque, quam ob causam Latino sermone uti in adnotationibus scribendis non audebarn. Indicem adieci locupletem.

Lucretius begint zijn gedicht de Re ruin natura (De Natuur) met eene aanroeping van Venus, de stammoeder der Romeinen, als oorsprong van alle leven en bevalligheid.

alma Venus, caeli sub ter labentia signa quae mare navigerum, quae terras frugiferentis concelebras! per te quoniam genus omne animantum 5 concipitur visitque exortum lumina solis,

te, dea, te fugiunt venti, te nubila caeli adventumque tuum, tibi suavis daedala tellus summittit flores, tibi rident aequora ponti

Vs. I. Aeneadum genetrix; reeds ten tijde van den eersten Pu-nischen oorlog was de overlevering, volgens welke Aeneas, de zoon van Venus, uit Ã¯roje vluchtend in ItaliÃ« was geland, te Rome algemeen aangenomen. â Dat genetrix, niet genitrix, de juiste schrijfwijze is, blijkt, behalve uit de handschriften, ook daaruit, dat men deze twee woorden Aeneadum genetrix, evenzoo gespeld, op den buitenmuur van de basilica in Pompei heeft gevonden. â 4. concelebras tegelijker tijd bezoekt, met moe tegenwoordigheid vervult. Tot zoover zijn deze verzen alleen aanspraak aan Venus. Wat verder volgt hangt aldus samen; naardien alle leven door Venus gewekt wordt, tooit natuur zich bij haar komst in haar bruiloftskleed, haar lentedosch; de stormen en de wolken des winters gaan voorbij en de kalme hemel is doorstroomd van licht {vs. 4â10). En dat dit inderdaad zoo is, dat werkelijk de natuur zich voorbereidt op Venus' komst, blijkt duidelijk, want (vs. '10 nam) zoodra is niet de schoone lentetijd aangebroken of ook Venus houdt haar intocht en al wat leeft meldt hare komst. â 6. Vgl. aanteekening op vs. 11. â te...adventumque tuum. vergelijk 12 en 13: te...tuumque initum. â 7. daedala hier actief: me! veelvoudige kunst voort-

placatumque nitet diifuso lumine caelum. 10 nam simul ac species patefactast verna diei et reserata viget genitabilis aura Favoni,

aeriae primum volucres te, diva, tuumque significant initum perculsae corda tua vi.

inde ferae pecudes persultant pabula laeta. 15 et rapidos tranant amnis: ita capta lepore

te sequitur cupide quo quamque inducere pergis. denique per maria ac mentis fluviosque rapacis frondiferasque domos avium camposque virentis omnibus incutiens blandum per pectora amorem 20 effleis ut cupide generatim saecla propagent.

quae quoniam rerum naturam sola gubernas, nee sine te quicquam dias in luminis oras exoritur neque fit laetum neque amabile quicquam, te sociam studeo scribendis versibus esse,

brengend. â 9. placatum daar na den winter fugiunt venti et nubila caeli. â 10. species verna diei: dies staat hier voor tijd in't algemeen, 't lenteschoon van den tijd, de schoone lentetijd. â II. genitabilis act. =

de lentewind, die zacht weder aanbracht: âsolvitur,. hiems grata op] vice veris et Favoni. Hor. Carm. 1. 4. '1. Hier is natuurlijk geen tegenspraak met vs. 6: te fngiunt venti, waai' de winterstormen bedoeld

omnibus ornatuin voluisti excellere rebus; quo magis aeternmn da dictis, diva, leporem. effice ut interea fera moenera militiai 30 per maria ac terras omnis sopita quiescant: nam tu sola poles tranquilla pace iuvare mortalis, quoniam belli fera moenera Mavors armipotens regit, in gremium qui saepe tuum se reicit aeterno devictus vulnere amoris,

pascit amore avidos, inhians in te, dea, visus, eque tuo pendet resupini spiritus ore.

hunc tu, diva, tuo recubantem corpore sancto circumfusa super, suavis ex ore loquellas 40 funde petens placidam Romanis, incluta, pacem; nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo possumus aequo animo nec Memmi clara propago talibus in rebus communi desse saluti.

I)e ilieliter lieeft geleerd, ilat niets uit niets, maar alles uit primordia (eerste beginselen, d. i. atomen) ontstaat en dat omgekeerd niets, dat bestaat, geheel verdwijnen, tot niet worden kan, maar in zijne primordia opgelost wordt. Men zou hem echter kunnen tegenwerpen, dat er van

litteratuur en zeer kieskeurig in de Romeinsehe, zoo als Cicero van hem zegt. â 28. q u o magis, omdat het voor uwen Memmius bestemd is, dien gij met zoovele gaven hebt toegerust, zoodat hij hooge eischen stellen zal aan mijn gedicht. â 29. moenera militiai, oude vormen voor m une ra mili tiae. L. Gr. Â§ 01. A. â 33. Men denke zich Mars in eenigszins schuine houding achterover aan Venus' boezem liggend, terwijl zij eene zittende houding heeft; zoo richt hij zijne blikken op haar gelaat en buigt dus zijn ronden, schoon geÃ«venrejigden (teres) hals nog een weinig achterover (reposta). â Let op mcit 34, reposta 35, resupini 37, recubantem 38; in deze houding is Mars machteloos aan Venus onderworpen. â reposta = reposita; zoo dikwijls post us â posit u s zie 111 857. -â 38. hunc tu, diva, ... circumfusa super, gij, goddclijUe, u over hem heen buigend. â 41. hoe patriai tempore iniquo, welke tijd dit geweest zij, is moeilijk met zekerheid te bepalen; 't kan zijn 088/06, toen in 't oosten de derde Mithridatische oorlog woedde (vs. 29 en 30) en Memmius volkstribuun was, of het einde van 50, toen Caesar consul en Memmius praetor designatus was en de staat in hevige beroering verkeerde, daar de senaatspartij met Cicero, Memmius en anderen zich hevig tegen de democratische wetsvoorstellen van Caesar verzette. â 43. desse, i. e. deesse. Vgl. Cic. Catil. 1,3; nos, nos, consules desumus (rei publicae).

die priinordia niets to zien en dat daarom hun bestaan minstens twijfel-achtig is. Lucretius antwoordt daarop, dat vele dingen niet gezien worden en toch klaarblijkelijk bestaan.

Principio venti vis verberat incita corpus ingcntisque ruit navis et nubila differt;

interdum rapido percurrens turbine campos arboribus magnis sternit montisque supremos 275 silvifragis vexat flabris: ita perfurit acri

quae mare, quae terras, quae denique nubila caeli verrunt ac subito vexantia turbine raptant,

et cum mollis aquae fertur natura repente flumine abundanti, quom largis imbribus urget gid

vim subitam tolerare; ita magno turbidus imbri molibus incurrit, validis cum viribus, amnis,

271. Principio, om te beginnen, in de eerste plaats, vs. 298 turn porro, vs. 305 denique: â verberat, bij Lucretius altijd gezegd van eene snelle golvende of trillende, maar niet sterke beweging: venti

een enkele maal simulac. â mollis behoort bij natura, aquae natura = lie aqua, verg. boven 271 venti vis incita. â 282. largis imbribus ablat.

Homerus, die L. voor den geest schijnt gehad te hebben; ebg Ã³' Ã³jiÃ³re Pc

.77.t'j jzozafiog jIeÃiovÃ³e xazsioi /si/idooovg aar' ooEorptv , djiaÂ£Ã³[.iEVOS zo

l/n7 , 7io).Xas lt;5Ã Ã¼qvs clla/.Ã©ag, xo/./.a; 8Ã© te jiEvy.a; Ã¨alt;pÃ©geTai, wi

zio/J.nv dÃ© z' arpvayExor eis a/.a fidV.ei. II. XI, 492 sqq â 287. molibus, br

deze moles zijn de bruggenhoofden of pijlers (Fransch mÃ³le), waarvan 7t de grandia saxa medegesleiird worden. â 288. dat stragem, evenzoo : en

quae veluti validum cum flumen procubuere quam libet in partem, trudunt res ante ruuntque impetibus crebris, interdum vertice torto corripiunt rapideque rotanti turbine portant.

295 quare etiam atque etiam sunt venti corpora caec;¹. quandoquidem factis et moribus aemula magnis amnibus inveniuntur, aperto corpore qui sunt.

Onder ile wijsgeeren, wier stelsel Lucretius bestrijdt, kent hij aan niemand grooteren lof toe dan aan Empedocles. Eigenaardig is do wijze, waarop hij dezen in verband brengt met het dooi' hem bewoonde eiland SiciliÃ«. Zie de aanteekening op vs. 7*10.

705 Quapropter qui materiem rerum esse putarunt ignem atque ex igni summam consistere posse,

et qui principium gignundis aÃ«ra rebus constituere, aut umorem quicumqus putarunt

tius, Ã¯ ik zeg het nog eens. ik zeg het hij herhaling. â 297. aperto corpore

jiÃ³ts Perzische oorlogen), dat de grondstof, waaruit alles ontstaan is, het vuur

rvan 708. u ra ore m = aq u a m, zoo Ã¯hales van Milete, een tijdgenoot van Solon

are aarde tot principium van alles gemaakt heeft, is moeiÃ¼jk te zeggen, zelfs

et qui quattuor ex rebus posse omnia rentur 715 ex igni terra atque anima procrescere et imbri. quorum Acragantinus cum primis Empedocles est, insula quem triquetris terrarum gessit in oris, quam fluitans circum magnis anfractibus aequor Ionium glancis aspargit virus ab undis, 720 angustoque fretu rapidum mare dividit undis Italiae terrarum oras a finibus eius.

Pherecydes van Syros, omstreeks ()00, wordt door sommigen genoemd, anderen schrijven (ten onrechte) aan Xenophanes dit vers toe: ix yanjs yao mlrjn xal ei; yijr -Tarra xsXsvrq. â 710. et in rerum naturas vertier omnis, dat is terrain verti in omnes res, want rerum na-tura Is gelijk aan res met betrekking tot hunne onderling verschillende geaardheid. â 711. derrasse, zie de aanteekening op 1, 43. â713. aÃ«ra iungentes igni, zoo Oenopides van Chios, omstreeks 500. terramque liquori, Xenophanes, geb. omstreeks 570: ndvreg yag yairjg ze xal {idaro; Ã¨x yevÃ³fieaOa. â 714. et qui quattuor, de repraesentant van deze leer is Empedocles. â 715. anima = aÃ«re, zoo als dikwijls bij Lucr., imbri = ofipQro, aqua. â 716. Empedocles van Agrigentum (bij dichters Acragas, in 't Gr. alleen 'Ay.odyae) op SiciliÃ«, geboren omstreeks 400, noemt m zijn gedicht .Tfoi yvaecog, waarvan nog aanzienlijke fragmenten over zijn, de vier elementen: aarde, water, lucht en vuur, de wortels van alles wat bestaat; zij worden door twee krachten, liefde en haat, beheerscht. Oorspronkelijk had de liefde, die verbindt, de overhand; allo elementen waren onder elkander vereenigd tot eenen grooten bol. Daarop kwam de haat en bracht scheiding teweeg, zoodat eerst de elementen afzonderlijk en daarna al het andere ontstond; deze kracht der scheiding of haat neemt voortdurend toe, totdat zij de opperheerschappij hoeft en alles uit elkander gerukt Is; dan begint weer de liefde te werken en het gescheidene te verbinden, totdat eindelijk alles in zijn oorspron-kelijken toestand is teruggekeerd, waarop dezelfde loop der gebeurtenissen opnieuw begint. â 717. triquetris in oris, vandaar de oudste naam van SiciliÃ«, Trlnacrla, en op munten (bijv. van Agathocles van Syracuse) als symbool eene figuur, bestaande uit een menschenhoofd als middelpunt met drie beenen als stralen. â gessit, heeft gedragen, voortgebracht, vergelijk: baren, d. 1. dragen, voortbrengen. â 719. virus, het zilte schuim. â 720. undis, met zijne golven; waarschijnlijk is dit woord ontstaan uit het voorgaande u n d i s en moet er Iets anders gelezen worden, bijv. imas, uiterste. â 722. vasta Charybdis: de Scylla en de Charvb-dis, waar in het i'2de boek der Odyssee van verhaald wordt, werden door latere schrijvers geplaatst in het Freturn Siculum. Vergel. lustinus 4de boek, caput 1, waar men ook de Aetnaea murmura verklaard vindt, dat is 't onderaardsche gerommel in den berg Aetna. Lucretius verklaart de uitbarsting van den Aetna, doordat binnen in de holten en spelonken

miumura flammarum rursum se colligere iras, faucibus eruptos itcrum vis ut vomat ignis 725 ad caelumque ferat flammai fulgura rursum. quae cum magna modis multis miranda videtur gentibus humanis regio visendaque fertur,

rebus opima bonis, multa munita virum vi, nil tamen hoc habuisse viro praeclarius in se 730 nee sanctum magis et mirum carumque videtur. carmina quin etiam divini pectoris eius vociferantur et exponunt praeclara reperta, ut vix humana videatur stirpe creatus.

In de volgende verzen spreekt de dichter met eene natuurlijke onbevangenheid en naÃ¯viteit, aan oudere Grieksche en Romeinsche dichters eigen, zich uit over liet doel van zijn werk en vooral over de reden waarom hij den dichterlijken vorm voor een schijnbaar zoo weinig dichterlijk onderwerp koos; aan den eenen kant drijft hem zijn gemoed, aan den anderen een meer alledaagsch motief, om namelijk 'tgeen hij zeggen

van den berg de zich daar bevindende lucht, in sterke beweging gebracht zijnde, door de wrijving begint te gloeien en zicli met geweld een uitweg baant, te gelijker tijd de opgehoopte brandbare stollen medevoerende; zoo kan hij hier zeggen, dat het gedruisch of gerommel (murmura) dreigt opnieuw toornige vlammen te zullen verzamelen (colligere praes. in plaats van 't fut.) - 724. faucib us, vergelijk VI, 701 en '2; in suramo sunt vertice enim ciateres, ut ipsi (de bewoners van SiciliÃ«) nominitant, nos quod fauces perhibemus et era. â^ v i s, scil. der murmura of liever van den wind, die deze veroorzaakt. â 725, 724, 723. rursum, iterum, rursum: eigenaardig geeft de dichter door deze herhaling den onzekeren en dreigenden toestand, bij schijnbare rust, te kennen. Men lette in dit en 't volgende vers op de alliteratie, die de oudere dichters meer dan de nieuwere, maar Lucr. in 't bijzonder, gaarne gebruiken. â 726. quae, namelijk insula vs. 717. â magna modis multis is als appositie bij quae te beschouwen. â videtur, Lucr. heeft meermalen na cum concessivum den indie, in plaats van den coni. â 728. multa munita virum vi = munita incolarum multitudine. â 732. vociferantur, verkondigen luide, namelijk de praeclara reperta. â 729â733. Empedocles gold bij tijdgenoot en nakomeling als een profeet en wonderdoener en dacht van zich zeiven niet minder dan anderen: hij leert middelen tegen ouderdom en ziekte, kan regen en droogte doen komen, ja zelfs dooden in 't leven terugroepen {aÂ§eis d' Ãf 'A'tÃ¶ao y.azaq Oi/iÃ©rov [tÃvo; drÃ³gÃ³g, vs. 470 MÃ¼ll.). Zelf zegt hij, dat hij als een god onder de menschen verkeert: syco fi' Vfiuiv (den bewoners vau Acragas) dsÃ¶s aii/igoro; ovxsti nxoxsv/iai

wil zoo veel mogelijk in een aangenamen vorm te gieten en daardoor te lokken wie zich anders zouden afwenden.

Nunc age, (juod super est cognosce et clarius audi, nec me animi fallit quam sint obscura: sed acri percussit thyrso laudis spes magna meum cor et simnl incussit suavem mi in pectus amorem 925 mnsarum, quo nunc instinctus mente vigenti a via Pieridum peragro loca nullius ante trita solo, iuvat integros accedere fontis atque haurire, iuvatque novos decerpere flores insignemque meo capiti petere inde coronam, 930 unde prins nulli velarint tempora musae;

primum quod magnis doceo de rebus et artis religionum animum nodis exsolvere pergo,

deinde quod obscura de re tam lucida pango carmina, musaeo contingens cuncta lepore. 935 id quoque enim non ab nulla ratione videtur;

921. Qnod super est, eene uitdrukking, die bij Lucr. dikwijls voorkomt: hier beteekent zij quod leliqunm est, restat, op andere plaatsen eenvoudig praeterea, poiro. etiam. â 922. animi, deze genitivus (eigenlijk een loea-tivus: in mijn gemoed, Lat. Gr. Â§ 438 A. 2.) komt bij Lucr. eenige malen in dezelfde uitdrukking voor; dikwijls ontmoet men hem bij de Comici bij allerlei werkw., maar 't meest (bij latei en, na Lucr., uitsluitend) bij die ww., die twijfel, onzekerheid, zorg te kennen geven: turn Antipho me excruciat animi, Ã¯er. Phorm. vs.'187, zoo pendere animi (en animo); ook bij adi. en partic.: felix animi, falsus animi enz. â quam sint obscura, uit liet collectieve quod super est zweefde den dichter een plur. voor den geest. â 923. acri . .. th yrso, de thyrsus was een stok of staf, met klimop- en wijngaardranken omwonden en door Bacchus en de Bacchanten bij hunne wilde dansen gedragen; hier overdrachtelijk voor iets dat opgewonden maakt, tot geestdrift wekt, een scherpe prikkel. â 926 vlg.: a via Pieridum loca, nullius ante trita solo, integros fontes, novos flor es, nulli, wijzen er alle op, dat de dichter een gebied (de philosophische poÃ«zie) betreedt, dat in Rome nieuw was. Wel was reeds vÃ³Ã³r hern door Rom. wijsgeeren de leer van Epicurus behandeld, gedeeltelijk althans, zooals door Amafmius en Rabirius, maar van hen zegt Cicero, dat zij ânulla arte adhibita de rebus ante oculos positis vulgari sermone disputassequot;, en Lucr. wil juist als dichter zich lauweren plukken van een veld, tot nog toe door dichters niet betreden, een veld, wel afgelegen, maar toch door de muzen bezocht (avia Pieridum loca).â 932. artis religio num nodis, de knellende banden var het bijgeloof â pergere, te vertalen als een adv. bestendig, voortdurend. â 935. non ab nulla ratione, niet zonder reden, d. i. om goede redenen, want dezen musaeus lepor gebruik ik, zooals de artsen hun dulcis flavusque

sed vehiti pueris absinthia taetra medentes cum dare conantur, prins oras, pocula circum, contingimt meilis dulci flavorjue liquore, ut puerorum aetas inprovida ludiflcetur 940 labrorum tenus, interea perpotet amarum absinthi laticem, deceptaque non capiatur, sed potius tali pacto recreata valescat,

sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque quot;idetur tristior esse quibus non est tractata, retroque 945 volgus abhorret ab liac, volui tibi suaviloquenti carmine Pierio rationem exponere nostram et quasi musaeo dulci contingere melle;

si tibi forte animum tali ratione tenere versibus in mostris possem, dum perspicis omnem 950 naturam rerum, qua constet compta flgura.

Zoet is het met een geest, door de teer der wijzen gesterkt en tot rust gebracht, als het ware van eenen lioogen burcht af de dwalingen en de vrees der menschen gade te slaan, die, ofschoon het zoo gemakkelijk is om gelukkig te leven, door lusten en begeerlijkheden en zorg en vrees gepijnigd, het ware geluk, de rust en kalmte der ziel, niet zoeken daar, waar het alleen te vinden is. Lucretius namelijk meent, dat alleen de ware kennis der natuur den mensch van vrees en zorgen kan verlossen.

liquor meilis bij zieke kinderen. â 936. absinthia: absinthium (difir-diov) of alsem is eene plant, die ook in ons land voorkomt en wier bladen en bloesems zeer bitter smaken; zij worden als geneesmiddelen gebruikt (o.a. tegen wormen). Van deze plant heeft ook de Fransche likeur absinthe (extrait d'absinthe) haren naam. â 941. deceptaque non capiatu r, een woordspeling, dat als zoodanig moeilijk te vertalen is, maar beteekent: en wel misleid, maar niet gevangen worde, d. i. door dat bedrog niet benadeeld worde. â 943. haec ratio, deze leer, dit systeem, namelijk van Epicurus. â 944. retroque â abhorret, eigenlijk pleonastisch. â 945. suaviloquenti carmine Pierio, in een zoetvloeiend muzenlied; Pierio is slechts een epitheton ornans, evenzoo dulci in vs. 947: met den zoeten honig der muzen. â 949. dum perspicis; zoo wordt na dum, totdat, de indic. dikwijls bij dichters gevonden, somtijds zelfs bij Cicero. â 950. compta van cÃ¶mo, samengetrokken uit co-emo, samenvatten, ordenen, schikken.

non quia vexari quemquamst iucunda voluptas, sed quibus ipse malis careas quia cernere suave est: 5 suave etiam belli certamina magna tueri per campos instructa, tua sine parte pericli;

sed nil dulcius est, bene quam munita tenere edita doctrina sapientum templa serena.

despicere unde queas alios passimque videre 10 errare atque viam palantis quaerere vitae,

o miseras hominum mentes, o peet era caeca! 15 qualibus in tenebris vitae quantisque periclis degitur hoe aevi quodcumquest! nonne videre nil aliud sibi naturam latrare, nisi utqui corpore seiunctus dolor absit, mensque fruatur

reeds door Grieksche dichters, geeft Huygens aldus weder (Batava Tempe, 't Voorhout van 's-Gravenhage, Korenbl., deel III, pag. 50, Schied., Roel.); O! daer gaen ick . .. , Lachen in eens anders schrijen, Baden in eens anders traen; Niet dat ick my soeck te blijden In mijn even-broÃªrs verdriet; Maer noch vindt hij vreughd in 't lijden, Die het sender lijden siet. â Geen hardvochtig egoÃ¯sme ligt aan dit gevoel ten grondslag, maar de tegenstelling maakt slechts opmerkzaam op hetgeen anders voorbijgezien wordt en verscherpt zoo den indruk: dus geeft niet het zien van anderer lijden genot, maar 't opmerken van eigen voorrecht. â 7, 8. Verbind: edita templa serena, munita doctrina sapientum. templa wordt door Lucr. zeer dikwijls in zijne oorspr. beteekenis van ruimte, plaats (de door den augur met zijn lituus afgeperkte ruimte, waarin hij waarnemingen hield, vgl. rÃ©nvÂ£ir, rÃ©/tsros) gebezigd, bijv. caeli lucida templa, of alleen caeli templa, vgl. zs/isvog alOÃ©gog, Aesch. Pers. 365; hier zal men het in verband met bene munita kunnen nemen voor arx; zoo zegt Livius 1, 18, 6 enz. van Numa Pompilius; inde ab augure . . deductus in arcem . . rex . . prospectu in urbem agrumque capto .. de templo descendit; ook bij Lucr. zijn de templa de plaatsen, van waar men neerzien kan op enz. â 15. tenebris vitae i.e. tenebrae oll'usae vitae, zoodat men niet weet hoe men eigenlijk moet leven, zooals blijkt uit de volgende verzen. â 16. nonne videre seqq., de inf. zooals ook bij ons gebruikelijk is: niet te zien, met verontwaardiging en toorn gezegd voor: zien ze dan niet? of: welk eene dwaasheid niet te zien, dat enz. â 17. latrare: evenzoo gebruikte latrare Ennius, dien Lucretius in zijn taal dikwijls heeft nagevolgd: Fes-tus: latrare Ennius pro poscere posuit. â utqui, evenzoo gevormd als atqui, in welke woorden qui eene bevestigende kracht heeft, zooals 't Gr. rol in d/./.d roi, dus utq ui een versterkt ut, vergel. Plaut. Asinar. 505: an ita tu's animata utqui expers matris imperils sies? â 18. vgl. Cic. de Finn. I, 59: ,,Accedunt aegritudines, molestiae, maerores, qui exedunt animos conficiuntque curis, hominum non intellegenti um, ni hil dolendum esse animo, quod sit a d oio re corporis praesenti futurove seiunctum.quot; Bevreemdend is absit naast seiunctus. â

esse opus omnino, quae demant cum que clolorem. delicias quoque uti multas substernere possint gratius interdum, neque natura ipsa requirit,

si non aurea sunt iuvenum simulacra per aedes 25 lampadas igniferas manibus retinentia dextris,

nec cithara reboant laqueata aurataque tecta, cum tarnen inter se prostrati in gramine molli 30 propter aquae rivum sub ramis arboris altae non magnis opibus iucunde corpora curant,

praesertim cum tempestas adridet et anni tempora conspergunt viridantis floribus herbas, nec calidae citius decedunt corpore febres,

iacteris, quam si in plebeia veste cubandum est. quapropter quoniam nil nostro in corpore gazae proficiunt neque nobilitas nec gloria regni,

quod super est, animo quoque uil prodesse putandum: 40 si non forte tuas legiones per loca cam pi fervere cum- videas, belli simulacra cientis,

22. possint; subject is aurea simulacra, domus argento fui-ge ns enzv. ,.A1 kunnen /c ook somtijds vrij aangenaam vele genoegens op ons pail strooien, tocli heeft de natuur ze niet noodig, indien er geen gouden beelden van jongelingen in onze huizen zijn , die enzv.... wanneer men maar (cura tarnen vs. 20) neergevleid in 't zachte gras ... zonder groote kosten enzv. â 23. ipsa, namelijk wat volgt aurea simulacra enz. â 27. fulget, de laatste syllabe lang, eene vrijheid, die Lucr. zich slechts tweemaal, Vergil, meermalen heeft veroorloofd. â 28. 1 a -queata..templa, de ruimten of vertrekken met plafonds voorzien, geplafonneerd. Zie de aanm. bij vs. 7 en 8. Dat deze plafonds met goud overtrokken waren was bij de rijke Romeinen zeer gewoon, en dat verder dit aur'ata volstrekt niet overtollig is, ofschoon auroque renidet voorafgaat, is duidelijk, wanneer men bedenkt, dat liet geheel iets anders is of men zegt dat het huis schittert van goud, gouden voorwerpen als sieraad, of dat het plafond met goud overtrokken is. â 29. tarnen tegenover si non van 24. â 31. curant, men verzorgt. â 35. textilibus.. picturis geweven eÂ» sierlijk geslikte spreien of dekens. â 36. iacte ris, men zich onruslig heen en weer wentelt, vgl. vs. 44, cum videas. â 37. gazae; gaza ;'afa schat komt op deze plaats het eerst voor in 't Latijn. â 40. si non forte .. cum videas .. tuin .. effugiunt - nisi forte, of liet moest zijn..cett. â 41. fer-vere; zoo dikwijls de oudere dichters en ook Verg. â belli simulacra

his tibi turn rebus timefactae religiones 45 effugiunt animo pavidae, mortisque timores tum vacuum pectus lincunt curaque solutum.

quod si ridicula liaec ludibriaque esse videmus, re veraque metus hominum curaeque sequaces nee metuunt sonitus armorum nee fera tela, 50 audacterque inter reges rerumque potentis versantur, neque fulgorem reverentur ab auro nee clarum vestis splendorem purpurea!,

ijuid dubitas quin omni' sit liaec rationi' potestas'? omnis cum in tenebris praesertim vita laboret. 55 nam veluti pueri trepidant atque omnia caecis in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam quae pueri in tenebris pavitant flnguntque futura. liunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest 60 non radii solis neque lucida tela diei discutiant, sed naturae species ratioque.

cientis, een spiegelgevecht leverend.. â 42. ecum =- equorum. â 0. Het vers door 0 aangeduid wordt in de handschriften niet gevonden, doch door den grammaticus Nonius aangehaald uit Lucr. lib. II. Zoo volgt op cum, cum (41 en 0) turn, tum (44 en 4G). â 46. lincunt: zooals quom ongeveer van de dagen van Cicero af cum geschreven werd, zoo ook linquont (Lat. Gr. Â§ '18fi A. 1) lincunt, vgl. boven vs. 42 ecum - equorum. â 51. fulgorem .. ab auro, de glans, die afstraalt van 't goud, dat de koningen en machtigen dragen. â 53. Omni' .. rationi': zelfs nog ten tijde van Cicero, ofschoon die uitspraak door hem reeds subrustica genoemd wordt, werd van de uitgangen us en is dikwijls de s weggelaten vÃ³Ã³r medeklinkers. Lucretius maakt van dit middel ter verkorting van den duur der eindsyllaben een vrij veelvuldig gebruik, latere dichters zelden of nooit. â omnis = omnino. â 60. Ofschoon door neque verbonden zijn de lucida tela diei = radii solis. Toch zal de dichter wel geene ijdele tautologie bedoeld hebben. In 't voorgaande vers noemde hij terrorem animi tenebrasque, waarbij op te merken valt, dat de eerste een gevolg is van de tweede. Daar tegenover schijnen hier chiastisch te staan; de radii solis tegenover de tenebrae en de lucida tela diei quot;.egenover den terror (of liever dat wat den terror veroorzaakt), om hem als een vijand te verdrijven. â 61. naturae species ratioque, species het heldere en duidelijke beeld der natuur, door aandachtige aanschouwing verkregen, vgl. I, 950, de ratio, de wetenschap, de kennis van den onderlingen samenhang der verschijnselen.

't Getal der atomen of primordia rerum is oneindig groot; zij kunnen echter niet alle denzelfden vorm hebben, want alles wat de natuur voortbrengt, van 't hoogste tot het laagste toe, heeft zijn eigen vorm, waardoor het kenbaar is en juist daardoor onderscheiden zich de voortbrengselen der natuur van die der kunst; zoo kan men dus reeds a priori besluiten, dat ook de atomen niet alle denzelfden vorm zullen hebben,

333 Nunc age, iain deinceps cunctamm exordia rerum 335 pereipe, multigenis quam sint variata figuris;

non quo muita parum sitnili sint praedita forma, sed quia nor. volgo paria omnibus omnia constant, nee mirum: nam cum sit eorum copia tanta,

ut neque finis, uti docui, neque summa sit ulla, 340 debent, nimirum, non omnibus omnia prorsum esse pari filo similique adfecta figura.

praeterea genus humanum mutaeque natantes squamigerum pecudes et laeta armenta feraeque, et variae volucres, laetantia quae loca aquarum 345 concelebrant circum ripas fontisque lacusque,

quorum unum quidvis generatim sumere perge: invenies tamen inter se differre figuris.

333. Cunct. ex ord. rer. = primordia rerum. â 335. multigenis schijnt een Ã©ha'; doiyiÃ©ror, waarvoor Plautus heeft m u 11 igene ris, Plin. multigenerus. â 336. non quo, non quod, non quia enz., gevolgd door sed quia, sed quod enz., hebben regelm. in den eersten zin den coni, in den tweeden den indic.; de handschriften hebben voor constant, constat. â multa parum = pauca. Lucr. leert, in overeenstemming met Epic., dat het aantal vormen der atomen niet oneindig is, zoodat er van lederen vorm zeer vele moeten voorkomen, ofschoon niet alle denzelfden vorm hebben. â 337. constant = sunt.â 340. ni mirum, reeds omdat het getal der atomen zoo oneindig groot is, zal men het zeer natuurlijk vinden, dat ze niet alle precies gelijk van vorm zijn; men verwacht zelfs, dat ze 't niet kunnen zijn. Dit vermoeden wordt versterkt door wat de natuur ons toont in den vorm van al hare voortbrengselen. â 341. filum, vorm, vgl. 't fr. profil. â

343. squamigerum pecudes; Lucr. neemt in deze uitdrukking t adiect. als subst., vgl. 3(jfl balantum pecudes. Pecus, 'tzelfde woord als ons vee, Duitsch Vieh, beteekent evenals dit niet alleen het vee in engeren zin, maar alle gedierte, gewold vee, gevederd vee enz. â

350 nee mater posset prolem; quod posse videmus nee minus atque homines inter se nota cluere. nam saepe ante deum vitulus delubra decora turicremas propter mactatus concidit aras,

sanguinis expirans calidum de pectore flumen; 355 at mater viridis saltus orbata peragrans

omnia convisens oculis loca, si queat usquam conspicere amissum fetum, eompletque querellis frondiferum nemus adsistens, et crebra revisit 360 ad stabulum, desiderio perftxa iuvenei,

nee tenerae salices atque herbae rore vigentes fluminaque illa queunt summis labentia ripis obleetare animum subitamque avertere euram, nee vitulorum aliae species per pabula laeta 365 derivare queunt animum curaque levare:

usque adeo quiddam proprium notumque requirit. praeterea teneri tremulis cum vocibus haedi cornigeras norunt matres, agnique petulei balantum pecudes: ita, quod natura reposcit, 370 ad sua quisque fere decurrunt ubera lactis.

postremo quodvis frumentum non tame et omne quique suo genere inter se simile esse videbis,

quin intercurrat quaedam distantia formis. concharumque genus parili ratione videmus

kunnen baden en ruimschoots hun voedsel vinden. â 350. cluere = esse, infinit. afhankelijk van videmus. â 359. adsistens en blijftstaan en vervult... revisit ad: re vise re en visere met ad geconstrueerd zijn bij oudere schrijvers, zooals Plautus en Terentius, niet ongewoon.â 362. fluminaque illa, die bekende stroom, waarlangs de wilgen groeien enz. en waar het kalf dikwijls ging drinken. â 363. subitam, ofschoon het participium subitus act. = qui subiit elders niet voorkomt, schijnt het hier door Lucr. gebruikt te zijn naar analogie van praeteritus, interitus, obitus, enz. â 368. agnique petulei, petulei, stootend (hier dartel) worden de lammeren genoemd om hunne dartelheid, waardoor ze op alles afgaan (peto), overal tegen stooten. â 369. b a 1 a ii-tum pecudes, vgl. 341, object van norunt. â 371. postremo, niet alleen de dieren, die een zeer ontwikkelden vorm hebben, maar zelfs graankorrels en schelpen op het strand der zee zijn niet volmaakt onderling gelijk. Non tame et, de handschr. non tarnen; tam echter kan bij sim ilis met volgend quin niet gemist worden; tame is een oude vorm voor tam; zoo heeft Lucr. I, 640 quarnde een verouderden vorm voor quam en andere. â 372. Quique is ablat. voor quoque van quisque, door attractie aan suo genere, dus voor suo quoque genere, ieder in zijn soort; q u i kan als ablat. sing, in alle geslachten gebruikt worden; de handschr. hebben quidque voor quodque; dat laatste zou misschien goed kunnen zijn, daar het vÃ³Ã³r suo staat en dus niet zoo gemakkelijk

375 pingere telluris gremium, qua mollibus undis litoris incurvi bibulam lavit aequor harenam. quare etiam atque etiam simili ratione necessest, natura quoniam constant neque facta manu sunt unius ad certam formam primordia rerum, 380 dissimili inter se quaedam volitare flgura.

Geen ding bestaat uit slechts Ã©Ã©n soort van atomen. Hoe meer soorten een ding samenstellen, des te meer en des te afwisselender zullen de vermogens en de voortbrengselen van dit ding zijn. Zoo bevat de aarde velerlei soorten van atomen en vandaar zijn hare voortbrengselen zoo vele en zoo velerlei, want deze atomen gaan op verschillende wijzen menigvuldige verbindingen aan. Deze vruchtbaarheid der aarde heeft echter gemaakt, dat men haar als eene godheid, als de groote moeder der goden en menschen en dieren heeft beschouwd en als zoodanig heeft vereerd. Dat was eene groote dwaling. Wil men overdrachtelijk de aarde de moeder der goden noemen, om woorden zal de dichter niet strijden, wanneer men slechts zorgt, dat men zijn gemoed niet met schandelijk bijgeloof bezoedelt.

600 Hanc veteres Graium docti cecinere poÃ«tae sedibus in curru biiugos agitare leones,

zich laat attraheeren. â 376. lavit, besproeit, bevochtigt. â 380. volitare, volgens Luer. en Epic, zijn de atomen in voortdurende beweging; oorspronkelijk vallen ze als regendroppelen in de onmetelijke ruimte.

600. II anc, namelijk de aarde als magna deum mater. Graium = Graecorum. De dienst van de magna mater, zooals die in de volgende vss. wordt geschilderd, was eigenlijk van aziatischen oorsprong. Op Creta smolt de vereering van Rliea, de dochter van Uranus, vrouw van Kronos, moeder van Zeus, Poseidon, Demeter enz., met die der aziatische godin Cybele, bij Phrygisch-Lydische.stammen in hooge vereering en verwant met de Kanaanitische Astarte of Aschera, de godin der vereeniging en der vruchtbaarheid, de vrouwelijke Baiil, te zamen, en aziatische voorstellingen en gebruiken werden op deze wijze met de oorspronkelijk zeer eenvoudige vereering van Rhea verbonden en verbreidden zich in Griekenland en later in Rome. â Na vs. 600 zijn waarschijnlijk twee verzen uitgevallen, die, in overeenstemming met vs. 602 en 3, nader het zitten van de godin op een wagen en haar rijden over de bergen of door het luchtruim hebben aangeduid. De verklaringen, die de dichter bij zijne beschrijving van den dienst van de magna mater voegt, passen geheel in zijn systeem; zij dienen om aan te wijzen dat, evenals het begrip der

aÃ«ris in spatio magnam pendere docentes tellurem, neqne posse in terra sistere terram adrunxere feras, quia quamvis effera proles 605 officiis debet molliri victa parentum.

eximiis munita locis i[uia sustinet urbes; quo nunc insigni per magnas praedita terras horriflce fertur divinae matris imago.

Idaeam vocitant matrem, Phrygiasque catervas dant comitÃ©s, quia primum ex illis finibus edunt per terrarum orbem fruges coepisse creari.

gallos attribuunt, quia, mimen qui violarint 615 matris et ingrati genitoribus inventi sint, signiflcare volunt indignos esse putandos,

vivam progeniem qui in oras luminis edant. tympana tenta tonant palmis et cymbala circum concava, raucisonoque minantur cornua cantu, 620 et Phrygio stimulat numero cava tibia mentis, telaque praeportant, violenti signa furoris, ingratos animos atque impia pectore volgi

aarde als godin slechts zinnebeeldig is, zoo ook hare attributen slechts allegorische voorstellingen zijn. â 602. pendere vgl. .lob 26 : 7 Hij (God) hangt de aarde aan een niet. â 604 on 5. Ook de Assyrische godin Istar = Astarte wordt afgebeeld staande (op Phoenicische munten ook als zittende) op een leeuw, om aan te duiden, dat zij de wilde machten der natuur kan temmen. â 606 en 7. murali corona, de soldaat, die het eerst den muur eener vijandige vesting had beklommen, ontving een kroon, waarvan de bovenrand kanteelen droeg als een vestingmuur. Op Phoenic. munten draagt ook Astarte een muurkroon, als beschermgodin der steden. â eximiis..locis: denk aan de a rx en de acropolis in de Gr. en Rom. steden en het Pergamum in Troje. â 609. hor rif ice, op vrees en schrik inboezemende wijze: dit is het juist wat Lucr. het meest haat in den dienst der goden: hij wil, dat men placido cum pectore en animi tranquilla pace aan hen denken zal. â 611. Idae am matrem, naar den berg Ida, om hetgeen volgt, Phrygiasque cat., de Ida in PhrygiÃ«, niet die op Creta, ofschoon beide in den mythus der magna mater voorkomen. Mater Idaea was de ol'ficiÃ«ele naam der godin in Rome. â 612. edunt, men verhaalt. â 613. coepisse creari, bij een pass. infinit. is bij andere schrijvers het pass. van coepi gebruikelijk, behalve eenige infinit. pass. met neutrale beteekenis, zoo als fieri, creari = nasci, moven, zich bewegen enz. â 614. Gallos, Gallus, Gr. la/./.o;, te vergelijken met ons hamel, verminkt, mutilus, werden de ontmande priesters van Cybele genoemd. â 615. matris, nl. Cybeles. â et = id est. â 618. vgl. Het eigenaardige van den Phrvgius numerus was liet woeste, wilde, geestdriftwekkende {riji 'Povyior [dofiortas] zo Ã¨'vamp;cov, Lucian. Harmon. I), 't geen Lucr. hier schoon in de afwisseling der klinkers en de alliteratie der scherpe mede-

ergo cum primuui magnas invecta per urliis G25 munificat tacita mortalis muta salute,

aere atque argento sternunt iter oiune viarum, largifica stipe ditantes, ninguntque rosarum floribus umbrantos matrem comituraque catervas, hic armata manus, Curetas nomine Grai 630 quos memorant Plirygios, inter se forte ipiod amis ludunt in numerumque exultant sanguine laeti, terrificas capitum quatientes momine cristas, Dictaeos referunt Curetas, qui lovis ilium vagitum in Greta quondam occultasse feruntur, 635 cum pueri circum puerum pernice chorea 637 armatei in numerum puisarent aeribus aera, ne Saturnus eum malis mandaret adeptus aeternumque daret matri sub jjectore volnus. 64() propterea magnam matrem annati comitantur, aut quia significant divam praedicere ut armis ac virtute velint patriam defendere terrain.

klinkers (de c in cyrabalum en raucisonus en cok de eerste in circum werden als k uitgesproken) doet uitkomen. â 623. numiniquot;, vgl. II. 53. â 625. munificat is 'ee i anaS ).eyÃ³[i., evenzoo 027 largifica: 't gelieele vers, maar vooral tacita en muta staan in de scherpste tegen-; stelling met (V18 vlg. zoowel als met Ã¼'iCi vlg. Ã¯e midden van al dat rumoer een stom godenbeeld, dat den stervelingen slechts een zwijgenden, stillen groet schenkt, terwijl deze aan de bedelende priesters der godin gewillig hun zilver oll'eren en haar de schoonste hulde brengen. â 829. C uretas .. Ph r vgios; hier is de dichter onnauwkeurig: de armata manus, die in PhrygiÃ« bij de vereering der godin baar omgaf, werden Corybantes genoemd, op Creta Curetae, of naar den berg Dicte. in quot;t oosten van het eiland, waar volgens de mythe Zeus geboren zou zijn, Dk-taei Curetae 633; doch bij meer schrijvers worden Corybantes, Curetae en zelfs Cabiri voor dezelfden gehouden. â 632. momine, ongeveer gelijk nutu, van nuo, zooals momen, motus van moveo. â 633. illum vagitum, volgens de bekende mythe, waarnaar Rhea haren zoon Zens, dien zij in een grot van den berg Ida had ter wereld gebracht, aan de Curetae {hovoÃ¯jTF: = pueri) ter bewaring en verzorging zou hebben overgegeven, opdat zijn vader Kronos of Saturnus hem niet zou verslinden. Om liet geschrei van het kind onlioorbaar te maken zouden de Curetae een vreeselijk alarm veroorzaakt hebben door met hunne lansen tegen de schilden te slaan. â 635. pernice, de adi. op x en ns vormen den ablat op e, wanneer ze als nom. propria gebruikt worden of als subst. appellat., somtijds ook als epitheta van personen, zeer zelden bij zaaknamen, zooals hier. â 636. armat et in nutneruin pernice chorea is samengesteld uit een stuk van vs. (337 en een stuk van 035. â 637. armatei, deze vorm van den nominat. plur. der o-stammen komt in inscripties uit de 5 laatste eeuwen der republiek herhaalde malen voor, meer dan die op i. Lat. Gr. Â§ '.gt;8. Aanm. 2. â 641â43. Hoe Lucr. wolÃ¯jer, Seri a Romana, 2e druk. 2

praesiclioque parent decorique parentibus esse, quae bene et eximie quamvis clisposta ferantur. 045 longe sunt tamen a vera ratione repulsa.

omnis enim per se divom natura necessest inmortali aevo summa cum pace fruatur semota ab nostris rebus seiunetaque louge: nam privata tlolore omni, privata perielis, 650 ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri,

nec bene promeritis capitur neque tangitur ira. terra quidem vero caret omni tempore sensu, et quia multarum potitur primordia rerum, multa modis multis ettert in lumina solis. (S55 hinc siquis mare Neptunum Cerereraque vocare constituit fruges et Bacchi nomine abuti mavolt quam laticis proprium proferre vocamen, eoncedamus ut hie terrarum dictitet orbem esse deum matrem, dum vera re tamen ipse ()60 religione animum turpi contingere parcat.

Alles heeft zijn tijd van opkomst, bloei en vervai. Zoo ook de wereld, die reeds haar einde nadert. Onze aarde is reeds oud geworden en begint aan verval van krachten te lijden, zoodat zij langzaam maar zeker ten ondergang neigt.

Sic igitur magni quoque circum moenia mundi 1145 expugnata dabunt labem putrisque ruinas:

bij deze wonderlijke verklaring gekomen is, is moeilijk te begrijpen. â 646â651. Loens classicus voor de meening der Epicuristen omtrent de goden, eenc meening overigens, die met hunne leer moeilijk te vereenigen is. â 652. DÃ¯ aarde echter kan onder de werkelijk bestaande goden niet gerekend worden; wil men haar toch overdrachtelijk dien naam geven, zooals men ook aan andere levenlooze dingen godennamen toekent, zoo wete men slechts dat men maar figuurlijk spreekt. â 653. potÃ¯tu r primordia, potiri met den accus. is ook bij andere dichters vÃ³Ã³r Cicero niet vreemd. â 655. hinc = daarom, codd. bic. â Lucr. zelf, V, 821 , quare etiam atque etiam maternum nemen adepta terra tenet merito, quoniam gemis ipsa creavit humanum atque animal .. omne, noemt de aarde mater, maai- niet mater deura. â 659. dum = dummodo.

1150 iamcjue adeo fractast aetas, effetaque tellus vix animalia parva creat, quae cimcta creavit saecla declitcjue feramm ingentia corpora partu. hand, ut opinor, enim mortalia saecla superna aurea de caelo demisit funis in arva,

1155 nee mare nee tluctas plangentis saxa crearunt, â¢ sed genuit tellus eadem quae nunc alit ex se. praeterea nitidas fruges vinetaque laota sponte sua primum mortalibus ipsa creavit,

ipsa dedit dulcis ictus et pabula laeta: 11G0 quae nunc vix nostro grandescunt ancta labore, conterimusque boves et viris agricolarum confieimus; ferrum vix arvis suppeditat iam. usque adeo parcunt fetus augentque laborem. iamque caput quassans grandis suspirat arator 1165 crebrius, incassum magnum cecidisse laborem, et cum tempora temporibus praesentia confert praeteritis, laudat fortunas saepe parentis.

tristis item vetulae vitis sator atque vietae temporis incusat momen, caelumque fatigat, 1170 et crepat, anticum genus ut pietate repletum

jde maan en de andere hemellichamen en is door een vurigen aether â ekl iomgeven, die als een muur âavido complexu cetera saepsitquot; (V, 470). !quot;int ^ ^an ^^eze werelden bestaat er een groot aantal volgens Lucr. â 1145. ex-^teii pugnata, namelijk door de atomen, die voortdurend door de onmetelijke f ruimte zich bewegen en tegen de dingen stooten en ze daardoor langzaam â vernielen. ongeveer zoo als voortdurende regenvlagen een rots verwee-i ren en daardoor sloopen. â dabunt labem, vgl. aanm. I, 288. â 1146â1149. Deze vier verzen behooren aan vs. 1144 vooraftegaan en zijn |daarom hier weggelaten. â 1150. la mque adeo versterkt iam: mi â alreeds. â 1152. dedit.. partn = peperit. â 1154. aurea funis, funis neemt Lucr. hier vrouwelijk, auribus inserviens, zooals Gellius zegt. Bij Hom. (Iliad. VIII. 10) is sprake van een gouden koord (oeioi] yovosirj) dat, zooals luppifrer zegt, de goden maar eens van den hemel uit moeten

â laten hangen en daaraan trekken om te zien of ze hem naar beneden t de kunnen halen, 't Is echter niet waarschijnlijk, dat Lucr. daaraan gedacht _ree_ | heeft, want het verband is op beide plaatsen geheel verschillend. Het nde denkbeeld is voor de volksphantasiequot; zoo vreemd niet. De Aegyptenaren lien beeldden bijv. de sterren af als lampen aan touwen van den hemel neer-nen hangende (Zie Maspero Hist. Anc. des peuples d'Orient pag. 16 en 17). â

â 1162. ferrum vix arvis supped itati hebben de handschriften; fer-lere ¹ quot;m ..suppeditat het ijzer, nl. de ploeg, is reeds nauwlijks meer .â voldoende voor de akkers. Terwijl de aarde vroeger sponte sua (vs. ipta i'loS) de vruchten voortbracht, is nu zelfs de bewerking met den ploeg

â ^soms ^^en accus.: zoo zuinig zijn ze met hun vruchten; tegenover parcunt | staat augent. â 1164. grand is = grandaevus, die dus betere tijden

perfacile angustis tolerarit finibus aevom, cum minor esset agri multo modus ante viritim: nee tenet omnia paulatim tabeseere et ire ad capulum, spatio aetatis defessa vetusto.

De kennis van liet wezen dei' ziel i? noodig om de vrees voor den dood, die zoovelen ongelukkig maakt en zooveel onheil sticht, te verbannen.

E tenebris tantis tam clarum extollere lumen qui primus potuisti inlustrans commoda vitae, te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nunc ticta pedum pono pressis vestigia signis,

5 non ita certandi cupidus quam propter araorem quod te imitari aveo: quid enim contendat liirundo eyenis, aut quidnam tremulis facere artubus haedi consimile in cursu possint et fortis equi vis?

tu, pater, es rerum inventor, tu ijatria nobis 10 suppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis, floriferis ut apes in saltibus omnia libant,

en heeft er altijd den mond vol van, hoe (ut).. â 1172. cum niinoi euz.; bij kleineren omvang bracht de grond evenveel of meer nog op en dus was er niet zooveel slavens en zwoegens noodig. â 1173. ire ad capulum = ire ad interitum, interire. â Capnlus (van capio) is een oud woord voor lij kb aai¹, doodkist.

3. decus en 15 divina vgl. de aanteekening op 111, 1042 en V, 8. Epicurus was afkomstig uit den Attischen domus Gargettus, maar waarschijnlijk op Samos geboren, waar zijn vader heen getrokken was. Hij leefde van 341â270 v. Chr. In 306 stichtte hij eene school in Athene. Van zijne geschriften zijn ons drie brieven bewaard en eenige fragmenten.â 4. ficta (van figo) oudere vorm voor lixa: zoo bij Varro: tabulae fletae voor lixae. â signis, vgl. Ovid. Metara. 4, 543: Sidoniae comitÃ©s .. secutae signa pedum. Dus: âen ik zet nu mijne treden vast in het door U gedrukte spoorquot; (vgl. Psalm 17 :3 ..Ik zet mijn treden in uw spoor). â 8. fortis equi vis, vgl. I, 271. â 9. rerum, van de zaken, namelijk die ik hier behandel. â 14. ratio tua, divina mente coorta uwe wijsbegeerte, uit uwen goddelijken geest opgekomen. â vociferari.

diffugiunt animi terrores, moenia mundi diseedunt, totum video per inane geri res.

quas neque eonciitiunt venti nee nubila nimbis 20 aspergiint neqne nix aeri conereta pruina cana cadens violat semperque inmibilus aether integit, et large diffuso Inmine rident;

omnia suppeditat porro natura, neque nlla res animi pacem delibat tempore in ullo. 25 at contra nusquam apparent Acherusia templa, nee tellus obstat quin omnia dispiciantur, sub pedibus qnaecumque infra per inane geruntur. his ibi me rebus quaedam divina voluptas percipit adque horror, quod sic natura tua vi 30 tam manifesta patens ex omni parte retecta est.

Et quoniam docui, cunctarnm exordia rerum qualia sint et quam variis distantia formis sponte sua volitent fieterno percita motu,

quove modo possint res ex his quaeque creari, 35 hasce secundum res animi natura videtur

â liugen; dikwijls eenvoudig {lelijk ipvais de natuur; zie aant. op 1, 25.â 16. moenia mundi, vgi. 11, *1144. â 18. Over de goden van Epicurus, ^vgl. 11, 040â651. Hunne woonplaatsen zijn de intermundia of inrtiy.ilofiia,

â Ie tusschenruimten tusschen de verschillende werelden, vgl. II, 1144: de venti, nimbi, nix enz. zijn daar niet, daar zij lot het luchtorahulsel beneden den aether betiooren. Vs. 10â22 zijn eone navolging van Hom. Odyss. 5 , 43â45. â 25. Acherusia templa, vgl. 11, S: de goden bestaan wel, de onderwereld met hare verschrikkingen niet. â29. adque,

. oudere vorm voor atque, zoo ook somtijds adqui voor atqui. â 31. cunct. exord. rerum = atomen. â 32. Vgl. II, 333. â 33. Volgens Lucr. zijn de atomen in eeuwigdurende beweging, 'tzij zo door de onmetelijke ruimte vallen, of wel opgehoopt zijn tot lichamen, die voortdurend toch weer veranderen. Vgl. II. 1145. â 34. quove voor quoque, et quo, zoo ook bij Vergilius. â 35. animi .. atque animae: wanneer Lucr. onderscheid maakt tusschen deze twee, is de anima het meer alge-|meene tegenover den animus als een bijzonder deel: de anima; die \olgoni hem, evenals de animus, stoll'elijk is en uit de fijnste atomen [bestaat, is de ziel, die als levensbeginsel het geheele lichaam vervult; de animus is meer beperkt en heeft zijn zetel In de borst; hij heerscht over de anima, als het uq/ixÃ³v, tfysitovixÃ³v, en is synoniem met de mens. De anima is het u'/.oyor, het redelooze en onbewuste, de animus liet /.oyiHor, het redelijke en zelfbewuste deel van de ziel. Dikwijls echter worden animus en anima niet onderscheiden, maar het een voor het ander gebruikt. De animus in 't algemeen bestaat uit vier deelen: ventus, aer,

ot metus ille foras praeceps Aclieruntis agendus, funditus humanam qui vitam turbat ab imo,

omnia suffundens mortis nigrore, neque ullam 40 esse voluptatem liqnidam puramque leiinquit.

nam quod saepe homines morbos magis esse timendos infamemque ferunt vitam quam Tartara leti,

aut etiam venti, si fert ita forte voluntas, 45 nec prosum quicquam nostrae rationis egere,

hinc licet advertas animum magis omnia laudis iactari causa quam quod res ipsa probetur.

extorres idem patria longeque fugati conspectu ex hominum foedati crimine turpi, 50 omnibus erumnis adfecti denique vivunt.

et quocumque taiiiei\ miseri venere parentant et nigras mactant pecudes et manibu' divis inferias mittunt, multoque in rebus acerbis acrius advertunt animos ad religionem.

55 quo magis in dubiis hominem spectare periclis convenit adversisque in rebus noscere qui sit.

nam verae voces turn demum pectore all imo eliciuntur: deripitur persona, manet res.

60 quae miseros homines cogunt transcendere fines iuris et interdum socios scelerum atque ministros noctes ati[iie dies niti praestante labore ad summas emergere opes, haec vulnera vitae non minimam partem mortis formidine aluntur.

vapor en eene quarta essentia, die geen naam draagt, maar veel fijner is dan de eerste drie. â 42. Tartara leti: evenals in 't Griekscli 6 Tagrugo; en ra Tagraga v.oo ook in 't Latijn: Tartarus en Tartara Vgl. Ill, 1012: âlncis egenus Tartarus horriferos ernctans faucibus aestusquot;. De genet, schijnt als een genet, possess, te moeten worden opgevat: letum of Letnm heeft zijn zetel in den Tartarus. Vgl. Verg. Georg. : IV, 481: âquin ipsae stupuere domus atque intima Leti Tartara.quot; â 43. animi natura est natura sanguinis, zooals Empeilocles leerde: at/m yao avamp;Qomoie ^roixÃ¼otiiÃ³r kan vÃ³gt;]/ia. Empedocles animum esse censet cordi sull'hsum sanguinem, Disp. Tusc. I, 9, 19. â 44. venti, animus verwant niet Ã¼vE/.iog. â 45. prosum = prorsum, zoo ook rusus voor rursus, V, 749, introsum voor introrsum. III, Ã¼34. â nostrae rationis, onze leer, ons systeem. â 46. advertas animum = animaii-vertas. â 51. tarnen, ofschoon ze zoo ongelukkig zijn en meenen z.oo goed te weten, dat de ziel slechts stoffelijk is, vreezen ze toch den docii en gebruiken allerlei bijgeloovige middelen om hem te ontkomen. â 59. avarities; bij I.uci. komen a-stammen dikwijls in den nomin. als e-stammen voor: amicities, durities, notities, spurcities. â 61. socios,

65 turpis enim ferme contemptus et acris egestas semota ab child vita stabilique videntur et quasi iam leti portas cunctarier ante;

uncle homines dum se false terrore coacti eifugisse volunt longe, longeque remosse, Til sanguine civili rem conflant clivitiasque

conduphcant avicli, caeclem caede accnmulantes, crudeles gauclent in tristi funere fratris, et consanguineum mensas odere timentque. consimili ratione ab eoclem saepe timore 75 macerat invidia: ante oculos ilium esse potentum. ilium aspectari, claro qui incedit honore,

ipsi se in tenebris volvi caenoqne queruntur. intereimt partim statuamm et nominis ergo, et saepe usque adeo, mortis formidine, vitae SO percipit humanos odium lucisque videndae,

liunc vexare pudorem, hunc vincula amioitiai rumpere, ut in summa pietatem evertere suadet. 85 nam iam saepe homines patriam carosque parentis prodiderunt, vitare Acherusia templa petentes. nam veluti pueri trepidant atque omnia eaeeis in tenebris metnunt, sic nos in luce timemus interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam 90 quae pueri in tenebris pavitant finguntque fatura. hunc igitur terrorem animi tenebrasqr.e necessest non radii solis neque lucida tela diei discutiant, seel naturae species ratioque.

j,_la toeven voor ile poorten ties doods.quot; â 68. unde, namelijk van de leti

iset portae. â 69. effugisse .. remosse: bij schrijvers vÃ³Ã³r Cicero is een

_ uitdrijft. â 86. prodiderunt met korte paenultima; zoo stetÃ«runt. Â»|, B Verg. Aen. II, 774, tulÃ«runt. Eel. IV. 61. Acherusia templa. zie

De 'lichter heeft op vele gronden trachten aan te toonen, dat de ziel stoUelijk en dus sterfelijk is en bij den dood op dezelfde wijze als het lichaam ontbonden wordt. De dood is dus, zoo meent hij, het niet zijn, en daarom de vrees voor den dood eene dwaasheid, waarvan men zich moet bevrijden om kalm en rustig en dus gelukkig te kunnen leven. Hij put zich als 't ware uit in argumenten en bewijst ook daardoor hoe ingeworteld dat besef is bij al degenen, die met vreeze des doods, dooi' al hun leven, der dienstbaarheid onderworpen zijn.

830 Nil igitur mors est ad nos neque pertinet liilum, qnandoquidem natura animi mortalis habetur.

et velnt ante acto nil tempore sensimus aegri, ad confligendum venientibus undiqne Poenis,

omnia cum belli trepido concussa tnmultu 835 horrida contrerauere sub altis aetheris oris,

in dubioque fuere utrorum ad regna cadendum omnibus humanis esset terraque marique,

sic, ubi non erimus, cum corporis atque animai discidium fuerit, quibus e sumus uniter apti, 840 scilicet, hand nobis quiequam, qui non erimus turn, accidere omnino poterit sensumque movere,

et si iam nostro sentit de corpore postquam distractast animi natura animaeque potestas.

831. habetur = intellegitur, zooals I, 758, of = se habet, zooals Sail, de coni. Catil. 0, 3: sicuti pleraque mortalium habentur. â 835. oris, vgl. I, 22. â 836. utrorum namelijk der beide om de wereldheerschappij strijdende machten: Romeinen en Carthagers. Vergel. Liv. XXIX, 17. (i waar de Locrensers in den senaat te Rome zeggen: âin discriraine est nunc humanum omne genus, utrum vos an Carthaginienses principes terrarum videat.quot; De uitdrukking cadere ad, vervallen tot of onder is zeldzaam. â 837. humanis = hominibus vgl. Ill, 8Ã. â 839. quibus e: in proza staat cum gewoonlijk na het pron. relativum (L. G. Â§ 312 A. B); ook de praep. de wordt door Cicero niet zelden na haren casus geplaatst. Bij dichters komt echter deze plaatsing dikwijls voor ook bij andere voorzetsels; zoo heeft Lucr. niet alleen quibus e hier en vs. 858, maar ook ignibus ex, viam per. Cumas a pud enz. â uniter apti, âorganisch samengesteldquot;. Uniter komt alleen bij Lucr. maar herhaalde malen voor; apt us is eigenlijk een part. perf. pass. van een werkwoord, dat niet meer bestaat. â 843. et si iam, en aangenomen dat. â 844. animi natura =

845 nil tamen est ad nos, qui coinptii coniugioque corporis atque animae consistimus nniter apti.

nee, si materiem nostram eollegerit aetas post obitum rursumque redegerit nt sita nunc est, atque iterum nobis fuerint data lumina vitae, 850 pertineat quicqus.m tamen ac! nos id quoque factum. interrupta semel cum sit repetentia nostri.

et nunc nil ad nos de nobis attinet, ante qui fuimus, neque iam de illis nos adflcit angor. nam cum respicias inmensi temporis omne 855 praeteritum spatium, turn motus material

multimodis quam sint, facile hoc adcredere possis. semina saepe in eodem, ut nunc sunt, online posta haee eadem, quibus e nunc nos sumus, ante fuisse: nec memori tamen id quimus repraehendere mente: 800 inter enim ieetast vitai pausa, vageque

aiiinius, animae potestas = animae vis = anima. â 845. comptu, vgl. I, 050. â 847. Van deze 7ia/.iyyevsai'a of wedergeboorte sclirijft Yano dat er wijsgeeren waren, die geloofden dat âidem corpus et eadem anima, quae fuerint :oniuncta in homine aiiquando, eadem mrsus redeant in coniunctionemquot;. Zoo ook de Stoici, met dit verschil echter, dat de ziel na de scheiding van liet lichaam niet ontbonden werd, maar in haar geheel bloof en later met hetzelfde lichaam weder tot hetzelfde geheel verbonden werd. â 851. repetentia nostri, ons zelfbewustzijn. â 852. et nunc, ook nu: zullen later onze ziel en ons lichaam weder vereenigd zijn, dan kunnen we aannemen, dat hetzelfde ook reeds vÃ³Ã³r onze geboorte heeft plaats gehad: we herinneren ons echter van dien toestand niets (de nobis... ante qui fuimus), dus zullen we dat ook later niet doen van ons tegenwoordig leven. Tegenover deze beschouwing staat die van Plato, die meent, dat ous weten slechts eene herinnering is uit een vroeger bestaan. â 854. inmensi temporis: wanneer men de tijdruimte slechts groot genoeg neemt is het, in het afgetrokkene, niet alleen waarschijnlijk, maar zelfs zeker, dat eene zekere bepaalde maar toevallige verbinding van atomen (zooals de wereld, ons lichaam en onze ziel volgens Lucretius zijn), die nu bestaat, na ontbonden te zijn, later terugkeert, gelijk ze vroeger geweest is, even zeker als wanneer ik met drie dobbelsteeneu werp er meer dan Ã©Ã©nmaal drie zessen voor den dag zullen komen, wanneer ik slechts lang genoeg volhoud. â 855. motus material multimodis: oorspronkelijk hebben de atomen in de oneindige ruimte, waarin ze vallen, eene eeuigszins van de loodlijn afwijkende richting; daardoor stoeten ze volgens l.ucr. tegen elkander, kaatsen in verschillende richtingen terug, komen weer met andere in aanraking, en zoo ontstaan er velerlei bewegingen. Wanneer ile atomen tegen elkander botsen kan het somtijds gebeuren, dat ze zich vereenigen, daar sommige van haakjes voorzien zijn, andere spits, weer andere rond, hoekig, ruw enz.; wanneer op deze wijze vele atomen zich vereenigd hebben, ontstaan er zichtbare lichamen. â 857. posta, vgl. I, 35. â 859. repraehendere = repetere, weer

ij^se qucxjue esse in eo tuin tempore, cui male possit accidere: id quoniam mors eximit, esseqne probet 865 illum cni possint incommoda coneiliari,

scire licet nobis nil esse in morte timendmn, nec miserum fieri qui non est fiosse, neque liilum differre an nullo fuerit iam tempore natus,

mortalein vitam mors cum iminortalis ademit. S7n Proinde ubi se videas hominem indignarier ipsum,

jjost mortem fore ut ant putescat corpore posto ant flammis interfiat malisve ferarum,

scire licet non sincerum sonere, atque subesse caecum aliquem cordi stimnlum, quamvis neget ipse 875 credere se qxiemqnam sibi sensum in morte futurum: non. ut opinor, enim dat quod promittit et undat. nec radicitus e vita se tollit et eicit,

vivus enim sibi cum proponit quisqne futurum, 880 corpus uti volucres lacerent in morte feraeque,

ipse sui miseret: neque enim se dividit illim nec removet satis a proiecto corpore et illum se fingit sensuque suo contaminat astans:

885 nec videt in vera nullum fore morte alium se, qui possit vivus sibi se lugere peremptum,

opdiepen, zicli heiinneren. â 861. sensibus: ile sensus of gewaarwordingen oiitst;mn sleclits bij eene zekere bepaalde verbinding der atomen: zoodra die orde verbroken is, houden de gewaarwordingen op. â 862. misere .. aegreque, adverbia, zooals raen zegt bene est, male est. â 864. prÃ¶bet voor prohibet. â 868. an nu llo I.. Gr. Â§ 649. â 870. se .. indignarier ipsurn: deze plaats schijnt de eenige te zijn, waar indig-nari met den ace. van een persoon voorkomt.â 871. posto voor posito, wanneer zijn lichaam is bijgezet.â 872. interfiat, zoo gebruikt Lucr. eflio, conlio (defio, inlio). â 873. sincerum sonere, 't beeld is ontleend aan 't gebruik om op vazen en potten met den knokkel van den vinger te kloppen, om aan 't geluid te hooren of ze ook gescheurd zijn. sonere komt bij oudere schrijvers ook in 't praes. en den inf. voor als consonantstam, na Lucr. niet meer. â 876. u ndat = flu ctii at, wijfeit, is onzeker, vgl 1052 atque animi incerto lluitaiis errore vagaris en Val. Flaccus Argon. 5, 802: Aesoniden .. mens rapit undantem curis ac multa novantem. â 878. esse .. super == superesse. â inscius ipse, onbewust. â 881. miseret, persoonlijk gebruikt. â illim = illinc, namelijk de proiecto corpore, eene epexegesis. â 883. Men verdubbelt zich als 't ware en denkt, dat men zelf bij zijn eigen lijk staat, en schrijft zoo aan dat lijk zijn eigen gewaarwordingen toe. â 885. nul-

nam si in morte malumst malis morsuque ferarum tractari, non invenio qui non sit acerbum 890 ignibus inposituni caliclis torrescere tlammis,

ant in melle situm snttbcari atqne rigere frigore, cum snmmo gelidi cnbat aeqnore saxi,

âlam iam non domus aceiiiiet te laeta, neqne uxor 895 optima nec dnlces occurrent oscula nati

praeripere et tacita pectus dulcedine tangent, non poteris factis florentibus esse, tuisque praesidium. miseio miserequot; aiunt Â»omnia ademit una dies infesta ribi tot praemia vitae.quot;

900 illud in his rebus non addunt, ,,nec tibi earum iam desiderium rerum super insidet una.quot;

quod bene si videant animo dictisque sequantur, dissoluant animi magno se angore metuque.

,,tu quidem ut es leto sopitus, sic eris aevi 90quot;) quod super est cunctis privatu' doloribus aegris;

at nos horrifico cinefactum te prope busto insatiabiliter deflevimus, aeternumque nulla dies nobis, maerorem e pectore demet.quot;

illud ab hoc igitur quaerendum est, quid sit amari 910 tanto opere, ad somnum si res redit atque quietem, cur quisquam aeterno possit tabescere luctu.

I urn .. alinra se: (/een andere ik. geen tweede ik. â 890â893. Deze vss. besclirijven drieÃ«rlei wij/e van begrafenis, ten tijde van Lucr. in gebruik: 1Â°. de meest gewone, waarbij liet lijk verbrand en de asch in eene urn bewaard werd; '2Â°. die, waarbij het lijk dooreen praeparaat van honig tegen bederf gevrijwaard en dan in oen grafkelder of op het deksel van een steenen sarcopliaag of op een steenen rustbed (summo aequore gelidi saxi) werd geplaatst. Zoo zegt Xenoph. Hellen. 5, 3, 19 van den Spart, koning Agesipolis: y.ai Ãªr nr/.m reDsi; y.ai y.oinoamp;eis oi'y.ads Ãxvye rTjg flaaihxfje Tar/ij;: 3Â° het gewone begraven. â 894 enz. woorden dooi' het volk gesproken, wanneer het een vader, in quot;t midden van zijn leven aan zijn familie en zijn bloeiende zaak ontrukt, ziet begraven. iam iam non, nu niet meer, maar tegelijk met eene uitdrukking van deelneming, vgl. Cic. in Verr. act. II, lib. 1. 77: iamiam, Dola-bella, neque me tui neque tnorum liberum, quos tu miseros in egestate atque in solitudine reliquisti, miserari potest, en Sail. lug. 14, 22: iamiam, frater animo meo carissume, quamquam tibi inmaturo â vita erepta est cett. â 901. super = insuper. â 902. dictisque sequantur, indien zij dat goed inzagen en hunne woorden daarnaar richtten. â 904â908. Woorden van een lijkredenaar. â 905. privatu', vgl. II, 53 â 906. cinefactum prope, âiam prope cineris colorem et adspectum innctnmquot;; cinefactum van een verondersteld werkw. cinÃªre, aschkleiirig, aschgrauw zijn; tot asch (jewnrden zon moeten zijn cinili-eatum. â bustum, eigenlijk de uitgebrande brandstapel, dan grafheuvel

Hoc etiam faciunt nbi discubuere tenentque pocula saepe homines et inumbrant ora coronis, ex animo ut dicant âbrevi.s hie est fructus homullis: 915 iam fuerit, neque post umqnam revocare licebit.quot; tamquam in morte mali cum primis hoc sit eorum, quocl sitis exnrat miseros atque arida torres, aut aliae cuius desiderium insideat rei.

nee sibi enim quisquam tum se vitamque requirit, 0'2u cum pariter mens et corpus sopita quiescunt: nam licet aeternum per nos sic esse soporem, nec desiderium nostri nos adftcit ulliun:

et tamen hand quaqnam nostros tunc ilia per artus longe ab sensiferis primordia motibus errant, 925 cum correptus homo ex somno se colligit ipse.

multo igitur mortem minus ad nos esse putandumst, si minus esse potest quam ijnod nil esse videmus: maior enim turba et disiectus material consequitur leto, nec quisquam expergitus exstat, 930 frigida quem semel est vitai pausa secuta.

Denique si vocem rermn natura repente mittat et lioc alicui nostrum sic increpet ipsa,

âquid tibi tanto opere est, mortalis, quod nimis aegris luctibus indulges? quid mortem congemis ac flesV 985 nam gratis fuit tibi vita ante acta priorque,

et non omnia pertusum congesta quasi in vas commoda pertluxere atque ingrata interiere;

aequo animoque capis securam, stulte, quietem? 940 sin ea quae fructus cumque es periere profusa,

en, zooals liier, graf. â 913. saepe voor: ut saepe lit. â coronis: bij liet drinkgelag na den maaltijd droegen de gasten kransen van welriekende planten. â 915. iam fuerit, zoo dadelijk zal zij er geweest zijn, niet meer zijn. â 917. torres, gloed, brand. â 918. aliae vooi alius; rei, Ã©Ã©ne lettergr. â 923. illa primordia per artus nostros non longe errant a sensif. mot., vgl. 8()Ã¼. In den slaap blijven de atomen in de orde, die er vereiseht wordt om sensiferi motus, om gewaarwordingen te hebben, daar de inensch, uit den slaap ontwaakt, terstond weer tot zich zelf komt: na den dood echter wordt het lichaam ontbonden en dus de orde der atomen verbroken. â 928. disiectus is een Â«.tos yioi]iiÂ£vov. â 929. consequitur, ongeveer = accidit, lit.â933. tinto opere est = deert u zoo zeer. â 935. fuit met lange u. Fui, fuerim, fueram, fuissem, fuero, fuisse hadden in de oude taal eene lange u, vgl. nÃ©cpvy.a: zoo dikwijls bij Plautus, ook bij Ennius. Een opschrift geeft den vorm fuveit voor fuit. De opgegeven lezing is die der handschr., gewoonlijk plaatst men, om de u van fuit kort te maken, haec achter dit woord, of schikt de woorden in eene andere volgorde. â 941. in

vitaque in offensust, cnr ainplius addei'e quaeris. nirsum qnod pereat male et ingratum occidat omne, non potius vitae finem facis atqne laboils?

nam tibi praeterea qnod raaehinor inveniamque, 945 qnod i)laceat, nil est: eadem simt omnia semper, si tibi non annis corpus iam marcet et artus confecti languent, eadem tarnen omnia restant,

atqne etiam potius, si nnmqnam sis moriturns,quot; 950 quid respondemus, nisi instam intendere litem naturam et verani verbis exponere causam?

grandior hie vero si iam seniorque queratur atqne obitnm lamentetur miser amplius aequo, non merito inclamet magis et voce increpet acri? 955 Â»aufer abhine lacrimas, balatro, et eompesce r^uerellas. omnia perfunctus vitai praemia marces:

sed quia semper aves qnod abest, praesentia temnis. inperfecta tibi elapsast ingrataque vita,

et nee opinanti mors ad caput adstitit, ante 9G0 quam satur ac pleiuis possis discedere rernm.

aequo animoque, agedum, magnus concede: necessest.quot; iure, ut opinor, agat, iure inci'epet inciletque:

cedit enim rernm novitate extrusa vetustas 965 semper, et ex aliis aliud reparare necessest.

nee qnisqnam in barathrum nee Tartara deditur atra: materies opus est, ut crescant postera saecla;

offensust: de liaiidsclii'. in offensost wat zeker niet goed is: men kan lezen ol'feu sus, een u-stam, dien Lucretius meermalen gebruikt, of ook offensa een vorm, die menigvuldiger is bij andere schrijvers, rnaar bii Lucr. overigens niet voorkomt: .,tot een last, een ergernis is\ â 950. respond emus, men verwacht een coniunct. na si mittat van 932. â i aten de re litem een proces instellen, zich keeren telt;ren iemand (Cic. de Or. 1, Â§ 42 geb' iiikt als synoniem impetum facere) schijnt een dichterlijke uitdrukking te zijn. Cic. gebruikt behalve op de bovengenoemde plaats ..litem inferrequot;. â 955. balatro: dit woord komt zelden voor o. a. Hor. Sat. I. '2. '2: het schijnt praatvaar, babbelaar te beteekenen. De handschriften hebben baratre; indien dit stond voor barathre (van flagaOgo; een misdadiger, die iu den afgrond verdient geworpen te worden) zou het hier toch te sterk zijn. â 956. praemia: fungor. fruor, utor. potior regeeren bij Lucr. somtijds den acc. â 962. magnus concede, wees groot (moedig, dapper) en schik u. â 9G3. inciletque: incilare berispen was ten tijde van Lucretius reeds een verouderd werkwoord. â 967. materies opus est; persoonlijk gebruikt en met een subst. tot onderwerp komt opus est in klassiek

nee minus ergo ante haec quam tu cecidere, caclentque. 970 sic alid ex alio nnniquam desistit oriri,

respice item quam nil ad nos ante acta vetustas temporis aeterni fuerit, quam nascimur ante. hoc igitur speculum nobis natura futuri 97quot;) temporis exponit post mortem clenique nostram. numquid ibi horribile ajjparet, num triste videtur. qnicquam, non omni somno securius extat?

Atque ea, nimirum, quaecumque Acherunte profundo prodita sunt esse, in vita sunt omnia nobis.

980 nec miser inpendens magnum timet aere saxum Tantalus, ut famast, cassa formidine torpens: sed magis in vita divom metus urget inanis mortalis, easumque timent quem euique ferat fors. nec Tityon volucres ineunt Acherunte iacentem, 985 nec quod sub magno scrutentur pectore quicquam perpetuam aetatem possunt reperire profecto.

quam libet immani proiectu corporis exstet qui noil sola novem dispessis iugera membris

proza zeer zelden voor. â 969, d.i. nec minuj eigo liaec (saecla, reruni genera) antea ceciderunt et cadent (posthac), quam nunc tu cadis. De conclusie uit het voorgaande is: derhalve zijn deze geslachten niet minder dan sij (nu moet vallen) vroeger gevallen en zullen er ook later vallen. 971. usu voor usni. â 973. quam ..ante voor antequam. 981. De straf, aan den Phrygischen koning Tantalus, den vader van Pelops, opgelegd, wordt, even als zijn misdrijf, verschillend opgegeven. Dit laatste was^in elk geval ontrouw aan de goden, 't zij hij hun nectar en ambrosia heeft ontnomen om het aan de menschen te schenken, of zijn zoon Pelops gebraden heeft voorgezet op een maaltijd, om hunne alwetendheid te beproeven. Wat de straf betreft: Homerus verhaalt dat Itij, tot aan de kin toe in 't water staande, toch door dorst gekweld werd en dat de honger hem pijnigde, ofschoon de heerlijkste vruchten boven zijn hoofd hingen, daar water en vruchten zich van hem verwijderden, wanneer hij op liet punt stond er van te genieten. Tegenover dezen eeuwig onbevredigden honger en dorst stelt een ander verhaal, zooals hier bij Lucr., de marteling van eeuwigen angst voor een dreigend gevaar. Vgl. Cic. de Finn. I, 60. â 981. cassa formidine, in of door ijdele vrees, daar de steen toch nooit valt, vgl. 98'2 metus inanis. 983. casum, klaarblijkelijk met toespeling op het vallen van het rotsblok op Tantalus. Misschien is het beter casura te verklaren als interitum, ondergang. â 984. Tit vos van Euboea, de zoon van Gaia, een geweldige reus, had zich aan Ixlto, de moeder van Apollo en Artemis, vergrepen, toen zij door Panopeus naar Pytho ging. Tot straf lag zijn lichaam, negen plethra (novem jugera vs. f)S8) beslaande, in de onderwereld Ã©n knaagden twee gieren gedurig aan zijn lever, den zetel dei-begeerlijkheid (vs. 994). â 988. dispessis. Lucr. gebruikt van dis-pando, uitbreiden een partic. perf. dispansus en dispessus (van

990 non tarnen aetemum potent perferre dolorem nee praebere cibura proprio de eorpore semper, sed Tityos nobis liic est, in amore iacenteiu quem volncres lacerant atque exÃ«st anxius angor ant alia qua vis scindunt cuppedine curae. 995 Sisyphus in vita quoque nobis ante oculos est, qui petere a populo fasces saevasque secures imbibit, et semper victus tristisque recedit. nam petere imperium, quodinanest nee datur innquam , atque in eo semper durum sutler re laborem, 1000 hoc est adverse nixantem trudere monte

saxura, quod tamen e summo iam vertice rusuni volvitur et plani raptim petit aequora campi.

deinde animi ingratam naturam paseere semper, atque explere bonis rebus satiareque nmnquam, 1005 quod faciunt nobis annorum tempora, circum

cum redeunt, fetusque ferunt variosque lepores. nec tamen explemur vitai fructibus umquam,

lioo, ut opinor, id est, aevo tlorente puellas quod memorant latioem pertusum congerere in vas, 1010 quod tamen expleri nulla ratione potestur.

II, 615. â 993. Sisyphus, de slmverd, vader van Glaucus en grootvader van Bellerophontes, stichter en koning van Ephyra (Coiinthe), werd om zijne hebzucht en winstbejag gestraft, doordat hij in de onderwereld een steen tegen een berg moest oprollen; wanneer hij echter bijna zijn doel bereikt had, rolde de steen plotseling weer naar beneden en Sisyphus moest opnieuw zijn arbeid beginnen. â 997. imbibit, er op uit is: in deze overdrachtelijke beteekenis en dan met een infin. geconstrueerd komt imbibere zeer zelden voor. â 1001. r u s u m, vgl.

III, 44. â 1005. quod, namelijk pascore ingr. anim. nat. atque expl. satiareque nunq. â 1006. cum causale, bij Lucr. dikwijls met den indic. â 1007. nec tarnen enz. hangt ook nog af van cum. â 1008. aevo flor. puell., de DanaÃ¯des, 50 dochters van Danaus. met haren vader uit Aegypte naar Argos gevlucht, vermoordden in Ã©Ã©nen nacht hare echtgenooten, tevens hare neven, op aansporing van haren vader. Tot straf moesten /.ij in de onderwereld een eeuwig vergeefse hen arbeid verrichten, door water te scheppen in een vat met doorboorden bodem. â 1010. potestur, evenzoo gebruikt Lucr. I. 1045 queatur, en Plautus nequitur, Terentius quit urn est. â 1011. Cerberus, helhond, een hond met vele koppen, een stem als van metaal (en volgens lateren met een staart van een slang en manen van slangen) bewaakte den uitgang van de onderwereld, daar hij een ieder rustig binnen, maar niemand naar buiten liet gaan. De Furiae (de Grieksche Erinyes) zijn eveneens in de onderwereld geplaatst om de misdadigers te bewaken,

quid? neque simt usquam nec possunt esse profecto: sed metus in vita poenarum pro male factis 1015 est iiisignibus insignis, scelerisque hiella,

quae tamen. etsi absunt, at mens sibi, conscia factis, pvaemetuens adhibet stimulos terretque flagellis, 102Ã nec videt interea (pii terminus esse malorum possit nec quae sit poenarum denique finis,

atcjiie eadem metuit magis haec ne in morte gravescant. hie Acherusia fit stultoram denique vita.

Hoc etiam tibi tute interdum dicere possis. 1025 âLumina sis oculis etiam bonus Ancu' reliquit, qui melior multis quam tu fuit, improbe, rebus.

inde alii multi i'eges rerumque potentes occiderunt, magnis qui gentibus imperitarunt.

ille quoque ipse, viam qui quondam per mare magnum 103U stravit iterque dedit legionibus ire per altum ac pedibus salsas docuit super ire lucunas et contemsit equis insultans murmura ponti,

lumine adempto animam moribundo corpora fudit. Scipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror,

doch komen ook op de bovenwereld, vooiiil oin hen te vervolgen, die de plichten der piÃ«ta? hebben geschonden. Zij worden afgebeeld als gevleugelde jonge vrouwen met fakkels en slangen in de handen. â 1015. Inella, van luo, hel boeten, de straf, is een iÃ¯xaÂ§ sioij/iÃ©vov. â 1017. robur. hot Tullianurn, de door Servius Tnllius ingerichte onderaardsche kerker: anderen verklaren het door eculeus, een houten balk op vier pooten, dien men als een pijnbank gebruikte, om de leden uit te rekken. â lammina zijn metalen platen, die men glooiend maakte en dan op het lichaam van den gemartelde legde. â 1019. torretque, waarbij uit sibi het object se te denken is. â 1021. quae: finis is bij l,ucr. vrouwelijk, zie vs. '1078. â 1023. hic, hier op aarde. â 1024. tnte. Lat. Gr. Â§ '167. Aanm. 3. â 1025. sis voor suis, suis oculis. mvt of dooj-zijne ooyen, d. i. hij sloot zijne oogen voor het licht, hij stierf. â De goede Ancns is de 4e koning van Rome. â l.ucr. nam het vers, met geringe wijziging over van Knnius; .,postquam lumina sis oculis bonus Ancu' reliquidquot; (L. Mueller Ann. 151). â 1026. improbe, een improbus is ook hij, die geen maat houdt, die te veel eischt, een albegeer. â 1029. illÃ© ipse, Xerxes. â 1031. 1 u c n n as = lacunas. â 1034. Scipiadas een uit liet geslacht der Scipio's. Dezen vorm van den nomin. geeft ook Lucilius, niet Scipiades of Scipiada, zooals men zou verwachten. â belli fnl ni en foxidre de guen-e: de naam der Scipio's zelf schijnt met nxijTrrÃ³;, blihsemstaal (vergel. ons [bliksemjschicht en verder schacht of schaft; scipio ook gelijk staf, stol; in verband te staan en

adde Heliconiadum comitÃ©s; quorum unus Homerus sceptra potitus eadem aliis sopitu' quietest.

denique Democritum postquam matura vetustas 1040 admonuit memores motus languescere mentis,

qui genus humanum ingenio superavit et omnis restinxit, stellas esortus ut aetherius sol.

mortua cui vita est prope iam vivo atque videnti, qui somno partem maiorem conteris aevi,

et vigilans stertis nsc somnia cernere cessas, sollicitamque geris cassa formidine mentem,

1050 nec reperire potes tibi quid sit saepe mali, cum ebrius urgeris multis miser undique curis atque animi incerto fluitans errore vagaris ?

Si possent homines, proinde ac sentire videntur pondus inesse animo, quod se gravitate fatiget, 1055 e quibus id flat causis quoque noscere et unde tanta mali tamquam moles in pectore constet,

liaut ita vitam agerent, ut nunc pleruinque videmus quid sibi quisque velit nescire, et quaerere semper commutare locum, quasi onus deponere possit. 1060 exit saepe foras magnis ex aedibus ille,

esse domi quem pertaesumst, subitoque revertit, quippe foris nilo melius qui sentiat esse.

door Cicero en anderen zoo verklaard te zijn. â 1037. Heliconiadum. der Muzen als bewoonsters van den berg Helicon in Zuid-BoeotiÃ«. â 1038. sceptra potitus, vgl. vs. 956. â 1039. Democritus, een Grieksch wijsgeer, geboren te AbdÃªra omstreeks 4(i0 v. Clir.: een deel van zijn leven bracht hij door met reizen in AziÃ« en Aegypte: hij leerde het eerst (met Leucippus, zijn leermeester), dat al het bestaande uit atomen is samengesteld. In de physica is Epicurus van hem geheel afhankelijk. Hij stierf bijna 100 jaren oud. Wat Lucretius hier omtrent zijn einde verhaalt, staat niet geschiedkundig vast. â 1040. memores motus, vgl. aanm. bij 840. â 1042. ipse Epicurus, voor Lucretius hot toppunt van menschelijke wijsheid, ja eigenlijk goddelijk (111, lÃ¶). Inderdaad echter was hij weinig meer dan alledaagsch. Zie de aant. op 111, 3. â obit voor obiit. â decurso lumine vitae, twee meta-phorae tot eene samengesmolten, nl. decurso vitae spatie en exstincto lumine vitae. â 1049. cassa formidine, vgl. vs. 981. â 1051. ebrius, als een dronken man, beneveld en bedwelmd. â 1061. revertit, dit woord ontbreekt in de handschriften, maar is reeds door de humanisten hier ingevoegd en terecht. Want wel is revertit voor revertitur zeer zeldzaam, maar Lucretius heeft het tocli V, 1153 in de handschriften.â

currit agens mannos ad villam praecipitanter, auxilium tectis quasi ferre arclentibus instans: 10G5 oscitat extemplo, tetigit cum limina villae,

aut abit in somnum gravis atque oblivia quaerit, aut etiam properans urbem petit atque revisit, hoe se quisque modo fugit: at quom scilicet, ut fit, effugere liaut potis est, ingratis haeret et odit 1070 propterea, morbi quia causam non tenet aeger; quam bene si videat, iam rebus quisque relictis naturam primmn studeat cognoscere rerum,

temporis aeterni quoniam, non unius horae, ambigitur status, in quo sit mortalibus omnis 1075 aetas, post mortem quae restat cumque manenda.

Deniipie tanto opere in dubiis trepidare periclis quae mala nos subigit vitai tanta cupido?

certa quidem finis vitae mortalibus adstat, nee devitari letum pote, quin obeamus. 1080 praeterea versamur ibidem atque insumus usque nee nova vivendo procuditur ulla voluptas:

sed dum abest quod avemus, id exsuperare videtur cetera, post aliud, cum contigit illudavemus, et sitis aequa tenet vitai semper hiantis. 1085 posteraque in dubiost fortunani quam vehat aetas, quidve ferat nobis casus quive exitus instet. nee prorsum vitam ducendo demimus hilum tempore de mortis nee delibare valemus,

quo minus esse diu possimus forte perempti. 1090 proinde licet quotvis vivendo condere saecla:

mors aeterna tarnen nilo minus illa manebit, nee minus ille diu iam non erit, ex hodierno lumine qui finem vitai fecit, et ille,

1063. mannos; de manni of kleine Gallisclie paarden waren om hunne snelheid als weeldepaarden zeer gezocht in Rome; 't schijnt sene soort van telganger geweest te zijn. â 1069. ingratis haeret; de menscli vlucht voor zich zelf, maar zich zeiven ontvluchten kan hij natuurlijk niet; zoo blijft hij tegen wil en dank aan zich zeiven hangen, met zicli zeiven verbonden en haat zich zei ven (odit, namelijk se), zoodat, voegt Seneca (Dial. IX, 15) er bij, fastidio esse illis coepit vita.

1079. pote, vgl. bij V, vs. 1. â 1084. tenet hiantis, wij blijven voortdurend den mond openhouden, we worden niet gelescht. â 1090. condere saecla, do voor facio, vgl. I, 288; dus coniicere saecla.

Het vierde boek tracht eeiie verklaring te geven der gewaarwordingen en waarnemingen. Zoo komt Lucr. ook op de droom en en zegt., dat deze in 't algemeen vooral betrekking hebben op de bezigheden en gedachten, die den mensch, wanneer hij waakt, 't meest bezig houden en vervullen.

Et rjiio quisqne fere studio devinctus adhaeret, aut qiÃ¼bus in rebus multum sumns ante morati,

atque in ea rationa fuit contenta magis mens, 905 in somnis eadem plerumque videmur obire:

causidici cansas agere, et coraponere leges, induperatores pugnare ac proelia obire,

nos agere hoe autem et nataram qtiaerere rerum 970 semper et inventam patriis exponere chartis.

cetera sic studia atrjue artes plerumque videntur in somnis animos liomimim frustrata tenere.

Et, quicunque dies muitos ex ordine ludis adsiduas dederunt operas, plerumque videmus, 975 cum iam destiterunt ea sensibus usurpare,

per muitos itaque ilia, dies eadem obversantur ante oculos, etiam vigilantes ut videantur 980-cemere saltantis, et mollia membra moventis; et citharae liquidum carmen chordasque loquentis

962. quo studio, de ablat. hangt af van devinctus. â 964, ea, Lucr. had qua kunnen schrijven, maar het is, vooral in quot;t Grieksch doch ook in 't Latijn, zelfs in proza, niet ongebruikelijk na relativa over te gaan in een demonstrativum; zie I, 721. â 966. cÃ³mponere leges wetten opstellen, namelijk contracten van koop en verkoop. â 967. in-duperatores: iudu (vgl. arÃ¼ov) is een oude vorm voor in, nog ouder endo; in den tijd van Lucr. was deze vorm echter reeds verouderd. Dus is induperator â imperator, indugredi = imrredi, indupedire = impe-dire. â 968. degere be Hum: deze uitdrukking is vreemd, daar â legere alleen verbonden wordt met substantiva, die eenen tijd te kennen geven; II, 574 zegt Lucr. dan ook geritu r .. contractum helium. Misschien bedoelt de dichter degere bellum in den zin van d eb el 1 are (vgl. depugnare vs. 1015); men zegt agere bellum, dus degere bellum, den oorlog, dien zij met de winden aangebonden /(ebben (contractum) voortzetten of ten einde brengen. â 970. patriis chartis, in geschriften in onze moedertaal. â 972. frustrata tenere, met misleiding (fopperij) bezig te houden. â 975. usurpare hier

auribus accipere, et consessum cemere eunclem, scenaique simul varios splendere decores.

Quippe videbis equos fortis, cum membra iacebunt, in somnis sudare tamen spirareque semper et quasi de palma summas contendere viris,

991 jactant crura tamen subito, vocesque repente mittunt, et crebro redducunt naribus auras, ut vestigia si teneant inventa ferarum. expergefactique secuntur inania saepe

995 cervorum simulacra, fugae quasi dedita cernant, donec discussis redeant erroribus ad se.

at consueta domi catulorum blanda propago discutere, et corpus de terra corripere instant,

1005 et quo quaeque magis sunt aspera seminiorum, tam magis in somnis eadem saevire necessust. at variae fugiunt volucres pennisque repente sollicitant divom nocturno tempore lucos,

porro hominum mentes magnis qui motibus edunt magna, itidem saepe in somnis faciuntque geruntque, reges expugnant, capiuntur, proelia miscent; tollunt clamorem, quasi si iugulentur, ibidem:

1015 mul tl depugnant gemitusque doloribus edunt; et quasi pantherae morsu saevive leonis,

waarnemen. â 984. refert studium: refert met een subst. als subject, komt zeer zelden voor. â 985. consuÃªrint vgl. V, 53. 990. Aan het einde van dit vers ontbreken een paar woorden in de handschriften, die saepe quiete uit het volgende vers ook in dit vers hebben overgenomen. â 992. redducunt naribus auras, snuffelen mei hun snuit in de lucht. â 997. catulorum blanda propago = catuli blandi; wij zouden kunnen vertalen: het vriendelijke ras der huishonden.â 998. discutere instant, schudden haastig hun lichaam en richten het op van den grond. â 1004. tuantur voor tueantur, zoo heeft Lucr. ook tuimur, tuÃ«re, contuimur. â 1005. seminiorum gebruikt als propago vs. 097: den genet, bij quaeque vindt men zelden. 1009. proelia pugnas, zie V, 418.quot; â 1010. construeer; si somno in leni accipitres et persectantes volantes (en andere roofvogels) visae sunt edere proelia (et) pugnas.

mandantur, magnis clamorilms omnia coinplent. mnlti de magnis per somnum rebu' loquuntur, indicioqne sni facti persaepe fuere:

1020 mnlti mortem obennt. mnlti, de montibns altis nt qni praecipitent ad terram, corpore toto externantur, et ex somno, qnasi mentibn' capti, vix ad se redennt, permoti corporis aestn.

Aan Epicurus moet, volgens Lucr., veel hooger roem worden toegekend, dan aan alle helden der oudheid, die het uitwendig leven slechts veiliger liebben gemaakt, terwijl hij daarentegen het menschelijk gemoed van vrees en begeerlijkheid en trotschheid en andere ondeugden heeft gezuiverd. die, veel meer dan alle monsters, ons hetgelukdes levens ontnamen.

Qnis potis est dignnm pollenti pectore carmen condere pro rerum maiestate hisque repertis?

quisve valet verbis tantnm, qni irngere landes pro mentis eins possit, qni talia nobis 5 pectore parta sno qnaesitaqne praemia liqnit?

nam si, nt ipsa petit maiestas cognita rernm, dicendnmst, dens ille fnit, dens inclyte ilemmi, qni princeps vitae rationem invenit earn quae 10 nunc appellatur sapientia, qniqne per artem fluctibus e tantis vitam tantisque tenebris in tam tranquillo et tam clara Ince locavit.

â;rnant, âo

Â«tant, â ntur. znrum, sust. âite

_is edunt

enmtque, =!nt;

rclem:

~mt;

bsf. als subject. =!. â 990. Aan handschriften. âs hebben over-~falen niet hun 3)ago = catuli ¹ huishonden. â -mm en riekten t u r, zoo heeft zo r ii m gebruikt men zelden. â sr: si somno in arels) visae sunt

I. potis est = potest; Lucr. laat est bij potis nooit weg, wel bij pote, vgl. lil, -1070. â pectore als zetel van den animus = animus, ingenium. â 5. parta..qnaesitaqne, een hysteron proteron; met de praemia schijnt hier bedoeld te worden wat Lucr. elders III, 899, 956 praemia vitae noemt; vgl. Ill, '2 commoda vitae, V, 21 solacia vitae. â 8. Memmi, vgl. I, 26. Vgl. III, 3 en 1042. â 10. sapientia als vertaling van aocpia = cpÃ¼.oaorpia. Voor Lucr. is de philosophic in de eerste plaats de vitae ratio, de kennis en kuust om wÃ¨l te leven. Daar echter vÃ³Ã³r Epic., volgens L. âfoede .. vita iaceret in terris oppressa gravi sub religionequot; (I, 62) en hij het eerst heeft geleerd hoe men in waarheid gelukkig leven kan, heet Epic, de eerste, die de (ware) philosophic heeft

cnrrit agens mannos ad villam praecipitanter, auxilium tectis quasi ferre ardentibus instans: 1065 oscitat extemplo, tetigit cum limina villae,

aut abit in somnum gravis atque oblivia quaerit, ant etiam properans urbem petit atque revisit, hoc se qulsque modo fugit; at quom scilicet, ut fit, effugere bant potis est, ingratis haeret et odit 1070 pvopterea, morbi quia causam non tenet aeger; quam bene si videat, iam rebus quisque relictis naturam primum studeat cognoscere rerum,

temporis aeterni quoniam, non unius horae, ambigitur status, in quo sit mortalibus omnis 1U75 aetas, post mortem quae restat cumque manenda.

Denique tanto opere in dubiis trepidare periclis quae mala nos subigit vitai tanta cupido?

certa quidem finis vitae mortalibus adstat, nee devitari letum pote, quin oboamus. 1080 praeterea versamur ibidem atque insumus usque nee nova vivendo procuditur ulla voluptas:

sed dum abest quod avemus, id exsuperare videtur cetera, post aliud, cum contigit illud, avemus, et sitis aequa tenet vitai semper hiantis. 1085 posteraque in dubiost fortunam quam vehat aetas, quidve ferat nobis casus quive exitus instet. nee prorsum vitam ducendo demimus Mum tempore de mortis nee delibare valemus,

quo minus esse diu possimus forte perempti. 1090 proinde licet quotvis vivendo condere saecla:

mors aeterna tamen nilo minus illa manebit, nee minus ille diu iam non erit, ex hodierno lumine qui finem vitai fecit, et ille,

1063. mannos: de manni of kleine Gallische paarden waren om hunne snelheid als weeldepaarden zeer gezocht in Rome; 't schijnt eene soort van telganger geweest te zijn. â 1069. ingratis haeret: de mensch vlucht voor zich zelf, maar zich zeiven ontvluchten kan l.ij natuurlijk niet; zoo blijft hij tegen wil en dank aan zich zeiven hangen, met zich zalven verbonden en haat zich zeiven (odit, namelijk se), zoodat, voegt Seneca (Dial. IX, 45) er bij, fastidio esse illis coepit vita. â

1079. pote, vgl. bij V, vs. 1. â 1084. tenet hiantis, wij blijven voortdurend den mond openhouden, we worden nietgelescht. â 1090. condere saecla, do voor facio, vgl. I, 288; dus conficere saecla.

Het vierde book tracht eouo verklaring te geven dor gewaarwordingen en waarnemingen. Zoo komt Lucr. ook of. de droom en en zegt, dat deze in 't algemeen vooral betrekking hebben op de bezigheden eu gedachten, die den menseh, wanneer hij waakt, 't meest bezig houden en vervullen.

Et quo quisque fere studio devinctus adliaeret, aut fjiiibus in rebus multum sumus ante morati,

atque in ea ratione fuit eontenta magis mens, 965 in aomnis eadem plentmque videmur obire:

causidici causas agere, et componere leges, indnperatores pugnare ac proelia obire,

nos agere hoe autem et naturam quaerere rerum 970 semper et inventam patriis exponere chartis.

cetera sic studia atque artes plerumque videntur in somnis animos liominum frustrata tenere.

Et, quicunque dies muitos ex ordine ludis adsiduas dederunt operas, plerumque videmus, 975 cum iam destitenmt ea sensibus usurpare,

per muitos itaque ilia dies eadem obversantur ante oculos, etiam vigilantes ut videantur OSO.cernere saltantis, et mollia membra moventis; et citharae liquidum carmen chordasque loquentis

962. quo studio, de ablat. hangt af van devinctus. â 964. ea, Lucr. had qua kunnen schrijven, maar het is, vooral in 't Grieksch doch ook in 't Latijn, zelfs in proza, niet ongebruikelijk na relativa over te gaan in een demonstrativum; zie I, 721. â 966. componere leges wetten opstellen, namelijk contracten van koop en verkoop. â 967. indnperatores: indu (vgl. f'rdor) is een oude vorm voor in, nog ouder undo; in den tijd van Lucr. was deze vorm echter reeds verouderd. Dus is induperator = imperator, indugredi = ingredi, indupedire = itnpe-dire. â 968. degere bellum: deze uitdrukking is vreemd, daar degere alleen verbonden wordt met substantiva, die eenen tijd te kennen geven; 11, 574 zegt Lucr. dan ook geritur ..contractuin bellum. Misschien bedoelt de dichter degere bellum in den zin van debellare (vgl. depugnare vs. 1015); men zegt agere bellum, dus degere bel In m, den ooi-log, dien zij met de winden aangebonden hebben (contraetum) voortzetten of ten einde brengen. â 970. patriis â hartis, in geschriften in onze moedertaal. â 972. frustrata tenere, met misleiding (fopperij) bezig te honden. â 975. usurpare hier

auribus accipere, et consessum cernere eundem, scenaique si mul varios splendere decores.

Quippe videbis equos fortis, cum membra iacebunt, in somnis sudare tarnen spirareque semper et quasi de palma summas contendere viris,

991 jactant crura tamen subito, vocesque repente mittunt, et crebro redducunt naribus auras, ut vestigia si teneant inventa ferarum. expergefactique secuntur inania saepe

995 cervorum simulacra, fugae quasi dedita cernant, donec discussis redeant erroribus ad se.

at consueta domi catulorum blanda propago discutere, et corpus de terra corripere instant,

1005 et quo quaeque magis sunt aspera seminiorum, tam magis in somnis eadem saevire necessust. at variae fugiunt volucres pennisque repente sollicitant divom nocturno tempore lucos,

porro hominum mentes magnis qui motibus edunt magna, itidem saepe in somnis faciuntque geruntque, reges expugnant, capiuntur, proelia miscent;

1015 midti depugnant gemitusque doloribus edunt; et quasi pantherae morsu saevive leonis,

waarnemen. â 984. refert studium: refert met een subst. als subject, komt zeer zelden voor. â 985. consuerint vgl. V, 53. â 990. Aan liet einde van dit vers ontbreken oen paar woorden in de handschriften, die saepe quiete uit het volgende vers ook in dit veis hebben overgenomen.â 992. redducunt naribus aui-as, snuifclen met hun snuit in de lucht. â 997. catulorum blanda propago = catuli blandi; wij zouden kunnen vertalen: het vriendelijke ras der huishonden. â 998. discutere instant, schudden haastig hun lichaam en richten het op van den rfrond. â 1004. tuantur voor tueantur, zoo heelt Uier. ook tuirnur, tuÃ«re, contuimur. â 1005. seminiorum gebruikt als propago vs. 097; den genet, bij quaeque vindt men zelden. â 1009. proelia pugnas, zie V, 418.' â 1010. construeer: si somno in leni accipitres et persectantes volantes (en andere roofvogels) visae sunt edere proelia (et) pugnas.

mnlti de magrds per somnum rebu' loqnuntur, Luntas, indicioqne sui facti persaepe fuere:

1020 multi mortem obeunt. multi, de montibus altis nota. ut qui praeeipitent ad terram, corpora toto

Aan Epicurus moot, volgens Lucr., veel hooger roem worden toegekend, dan aan alle helden der oudheid, die het uitwendig leven slechts veiliger hebben gemaakt, terwijl hij daarentegen het menschelijk gemoed van vrees en begeerlijkheid en trotschheid en andere ondeugden heeft gezui-verd, ilie, veel meer dan alle monsters, ons het geluk des levens ontnamen.

Quis potis est dignum pollonti pectore carmen eendere pro rerum maiestate lÃ¼sque repertis?

quisve valet verbis tantum, qui fingere laudes pro meritis eius possit, qui talia nobis 5 pectore parta suo quaesitaque praemia liquit?

nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum, dicendumst, deus ille fuit, deus inclyte Memmi, qui princeps vitae rationem invenit earn quae 10 nunc appellatur sapientia, quique per artem tluctibus e tantis vitam tantisque tenebris in tam tranqnillo et tam clara luce locavit.

â mant, =0

â tant. mtur.

irum, sust. _ite

=s edunt Eeruntque. =nt;

â lem:

nt:

djst. als subject. . â 990. Aan handschriften. =i heliben over-Telen met hun iago = catuli mhuishonden. â mam en richten : u r, zoo heeft rum gebruikt men zelden. â t: si somno in :els) visae sunt

I. potis est = potest; Lucr. laat est liij potis nooit weg, wel bij pote, vgl. Ill, 1079. â pectore als zetel van den animus =: animus, ingenium. â 5. parta .. quaesitaque, een hysteron proteron; met de praemia schijnt hier bedoeld te worden wat Lucr. elders III, 890, 050 praemia vitae noemt: vgl. III, 2 commoda vitae, V, 21 solacia vitae. â 8. Memmi, vgl. I, 26. Vgl. III, 3 en 1042. â 10. sapientia als vertaling van aocpia = (pi'/.oooyia. Voor Lucr. is de philosophie in de eerste plaats de vitae ratio, de kennis en kunst om wÃ¨l te leven. Daar echter vÃ³Ã³r Epic., volgens L. âfoede.. vita iaceret in tei ris oppressa gravi sub religionequot; (I, (52) en liij het eerst heeft geleerd hoe men in waarheid gelukkig leven kan, heet Epic, de eerste, die de (ware) philosophie heeft

cmn tarnen his posset sine rebus vita manere, ut fama est aliquas etiam nunc vivere gentis: at bene non poterat sine puro peetere vivi; quo magis hic merite nobis deus esse videtur, 20 ex quo nunc etiam per magnas didita gentis dulcis permulcent animos solacia vitae.

quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus 25 ille leonis obesset et horrens Arcadius sus? denique quid Cretae taurus Lernaeaque pestis hydra venenatis posset vallata colubris?

quidve tripectora tergemini vis Geryonai et Diomedis equi spirantes naribus ignem, 30 Thracis Bistoniasque plagas atque Ismara propter, tanto opere offleerent nobis? uncisque timendae unguibus Arcadiae volucres Stymphala colontes? aureaque Hesperidum servans fulgentia mala, asper, acerba tuens, immani corpora serpens arboris amplexus stirpem quid denique obesset 35 propter Atlanteum litus pelageque severa,

uitgevonden. â 15. vitigeni: Lucr. alleen gebruikt vitigenus voor viti-geneus. â 21. solacia vitae, vgl. III, 40 patiia praecepta en 12 aurea (licta. â 22. antistare, evenals in antistes staat anti hier voor _ai₁te. â Hereulis facta. Van de twaalf werken van Hercules noemt de dichter er hier alleen die, welke betrekking hebben op het dooden van monsters, die voor de menschen schadelijk konden zijn. â 24. Neme ae us .. hiatus., leonis in plaats van Nemeaei.. hiatus.. leonis; meu noemt deze figuur gewoonlijk hypallcuie. Zij komt in alle talen voor, zelfs in het dagelijksche leven: een goed glas wijn voor een glas goeden wijn(s); Shksp. Haml.: âthe whole ear of Denmark.quot;â hiatus leonis voor hians leo of eenvoudig leo is eene figuur, die men periphrasis noemt en die eigenlijk de synecdoche tot grond heeft; vgl. IToasiÃ¶dcayo; aamp;Ã©vo;, bij Lucr. vis violenta leonum, canum vis e. a., zie vs. 28. â 30. Ismarus was eene stad in ThraciÃ« aan een berg van den-zelfden naam gelegen: afwijkende vormen van haar naam zijn: Ismara fem. gen. Verg. Aen. X, 351 of Ismara neutr. plur. zoo als hier en Verg. Georg. II. 37. â De Bis tones waren een thracische volksstam aan de Aegaeische zee. â 31. De cursief gedrukte woorden zijn niet van Lucr., maar in de oudste uitgaven ingelascht om den zin terug te geven van een vers, dat verloren gegaan moet zijn. â 33. asper, acerba tuens door Verg. nagevolgd Aen. IX, 794 asper, acerba tuens retro redit. â acerba in plaats van acerb e. â 35. pelageque, Grieksche ace. plur. jie/.dyi]; misschien is pelagique der handschr. te behouden: vgl. V, 417 ponti profunda. â se ver us is een zeer gewoon adi. voor alles, wat met de onderwereld in verband staat: Verg. Geoig. III, 37 amnemque

cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta, si non victa forent, quid tandem viva nocerent? nil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum 40 nunc etiam scatit et trepido terrore repleta est per nemora ac montes magnos silvasque profnndas; quae loca vitandi plerumque est nostra potestas. at nisi purgatumst pectus, quae proelia nobis atque pericula tumst ingratis insinuandum! â 45 quantae turn scindunt hominem cuppedines acres sollicitum curae, quantique perinde timores!

quidve superbia spurcitia ac petulantia? quantas eificiunt clades! quid luxus desidiaeque?

haec igitur qui cuncta subegerit ex animoque 50 expulerit dictis, non armis, nonne decebit liunc hominem numero divom dignarier esse? cum bene praesertim multa ac divinitus ipsis immortalibu' de divis dare dicta suÃ«rit atque omnem rerum naturam pandere dictis.

Nadat de dichter heeft aangetoond dat de aarde geene godheid is en dat noch zij, noch de overige deelen der wereld eeuwig zullen bestaan, beschrijft hij hoe naar de meening van Epicurus aarde en hemel zijn ontstaan.

Sed quibus ille modis coniectus material fundarit terrain et caelum pontique profunda,

severum C'ocyti metuetquot;; Aeneid. VI, 374. â 39. satiatem: Lucr. gebruikt altijd satias voor satietas: satiate, abl. II, '1038: Cicero gebruikt het niet. â 40. scatit; Lucr. gebruikt vele \vw. als consonantstammen. die gewoonlijk als e-stammen vervoegd worden; fulgit V, 70)8, fulgÃ«re 1095, seatÃ«re 05'2, fervÃ«re II, 41, 436, ell'ervÃ«re II, W28, possidat I, 380. â 45. cuppedinis verouderd voor cupidinis. â 51. numero, de praej . in, ofschoon meer gebruikelijk, is niet noodig; Caes. bell. civ. Ill, 410, 4 ut dato nomine militum essent numero; Liv. IV, 4, 12 ut civium numero simus. â 53. sÃ¼Ãªrit voor sueverit; evenzoo sÃ¼Ãªrint IV, 327 maar consuerint IV, 085, suÃ«sse V, 012. De leer der Epicur. omtrent de goden zie II, (140â651. Epic, schroef boeken :ryol dewv en .rroi Ã³niÃ³njTo;.

416. Gegeven zijn; eene oneindige ruimte en eene oneindige massa atomen, die in eenigszins schuine richting als het ware vallen, daarbij

seel quia multa modis multis primordia rerum ex infinito iam tempore percita plagis ponderibusque suis consuerunt concita ferri 425 omnimodisque coire atque omnia pertemptare, quaecumque inter se possent congressa creare, propterea fit uti magnum volgata per aevom omne genus coetus et motus experiundo tandem conveniant ea quae eonvecta repente 430 magnarum rerum fiunt exordia saepe,

Hic neque tuin solis rota cerni lumine largo altivolans poterat nee magni sidera mundi nee mare nee caelum nee denique terra neque aer 435 nee similis nostris rebus res ulla videri,

sed nova tempestas quaedam molesque coorta 440 omne genus de principiis, diseordia quorum intervalla vias eonexus. pondera plagas eoneursus motus turbabat proelia miscens,

propter dissimilis formas variasque ftguras quod non omnia sic poterant eoniuucta manere

tegen elkander stooten en verscliilleiKle verbindingen aangaan, vgl. ]I1, S55. â 423. percita: in perfitus is de i altijd kort, evenzoo in incitus, maar concÃ¯tus en concltus II, 297, excÃ¯tns en excltus IV. 1215. â 428. omne genus, dezen ace. abs. gebruikt Lucr. gaarne voor omnis generis, evenzoo: qudl genus, id genus. â coetus en motus zijn natuurlijk ace. plnr. â experiundo: de atomen komen voortdurend met elkander in botsing en vereenigen zich: maar deze verbindingen zijn niet alle duurzaam; de zwakke lossen zich van zelf op, de sterkere blijven en vormen de beginselen der dingen. Verder heeft bij de Siiinen-stelling der dingen uit atomen niet alleen de soort der atomen een grooten invloed, maar evenzeer de rangorde en schikking, waarin ze geplaatst zijn, en de verhouding der soorten van atomen onderling. Want men moet zich wel wachten van te denken dat water, aarde, lucht, vuur enz. bestaan uit gelijksoortige atomen in dien zin, dat er atomen zijn, die alleen water kunnen vormen door hunne vereeniging, andere, die gelijksoortig zouden zijn met het vuur en dus alleen vuur zouden kunnen voortbrengen, wanneer ze samen kwamen. Zoo zou men de leer van Anaxagoras verkrijgen, die door Lucr. bestreden wordt. Integendeel. Dezelfde atomen, op verschillende wijzen geplaatst, geven verschillende dingen, evenals dezelfde letters, op verschillende wijzen verbonden, verschillende woorden vormen. â 430. magnarum rerum exordia, geen atomen dus, maar om zoo te zeggen zeer kleine stukjes van groote dingen, van vuur, van aarde, van lucht enz. â 436. nova tempestas, t'ene nieuwe vreemde dwarreling van elementen door elkander: denk aan een sneeuwstorm. â moles = chaos: Ovid. Metam. I, 7, quem dixere chaos; rndis indigestaque moles. â 440. omne genus, vgl. 428. â

snint s profecto, =reruni

:iTi

zptare, ^reare, ^om

3nte

largo

=ieqiie aer

-)orta mm

sanere

sgaan, vgl. [Jl,

too in incitus, IV, 1215. â _ine voor omnis -Jl motus zijn ân voortdurend â â¢bindingen zijn de sterkere 'tij de samen--r atomen een â ^l,-, waarin ze -iderling. Want aarde, lucht, -dat er atomen a.-ing, andere, â i vuur zouden -i men de leer - Integendeel.

verschillende irbonden, ver-â m e x o rdia, ijes van groote quot;tempestas, :ler; denk aan quem dixere , vgl. 428. -

445 nee motus inter sese dare convenientis. 437 diifugere inde loei partes coepere, paresque

cum paribus inngi res et discludere mundum membraque dividere et magnas disponere partes _T

446 hoc est, a terris altum secernere caelum, et sorsmn mare, ut^; secreto nmore pateret, seorsus item puri secretique aetlieris ignes.

Quippe etenim primum terrai corpora quaeque _r450 propterea quod erant gravia et perplexa, eoibant in medio atipie imas capiebant omnia sedes;

quae quanto magis inter se perplexa eoibant, tam magis expressere ea quae mare sidera solem hmamque efiicerent et magni moenia mundi; 455 omnia enim magis haec e levibus atqne rutundis seminibus muitoque minoribu' sunt elementis quam tellus, ideo, per rara foramina, terrae partibus erumpens primus se sustulit aether ignifer et muitos secum levis abstnlit ignis, 4fi0 non alia longe ratione ac saepe videmus,

aurea cum primum gemmantis rore per herbas matutina rubent radiati lumina solis,

exhalantque lacus nebulam fluviique perennes, ipsaque ut interdum tellus fnmare videtur; 465 omnia quae sursum cum conciliantur, in alto corpore concreto subtexunt nubila caelum, sic igitur tum se levis ac diffusilis aether corpore concreto circumdatus undique tlexit et late diffusus in omnis undique partis 470 omnia sic avido complexu cetera saepsit.

445. motus dare, vgl. 1, 288. â 437. inde loei = inde, vgl. tuin temporis, toen ter tijde. â paresque cum paribus, niet gelijke-atomen verbinden zich nu, maar de waterdeeltjes voegen zich bij huns gelijke, evenzoo de luchtdeeltjes enz., vgl. vs. 430. â 438. mundum als geordend geheel van zon, maan, aarde en sterren. â 447, 448. sor-sum, seorsus, beide vormen gebruikt Lucr. als disyllaba door elkander. â 454. magni moenia mundi, vgl. 11, 1144 en V, 4(V7â70.â 457. per rara foramina door de hier en daar verspreide openingen, uit de (verschillende) deelen der aarde zich een weg banende. â 461. rore, bepareld met dauw(druppen). â 464. ipsaque ut d. i. et ut ipsa enz. en zooals de aarde zelf. â 466. subtexunt: subtexere wordt evenals circumdare en dergelijke op tweeÃ«rlei wijze geconstrueerd: alicui rei aliquid en aliquid aliquare; zoo hier corpore concreto caelum; dus is nubila subject of appositie bij het subject omnia: en wanneer deze alle {dampen, nevels) zich opwaarts verzamelen, dan (onderweven) bedekken zij in de hoor/te als wolken den hemel mei hun (nu) dicht geworden lichaam. â 467. diffusilis, dit zeer juiste on

Imne exordia sunt solis lunaeque secuta, interutrasque giobi quorum vertuntur in auris;

quae neque terra sibi aclscivit nee maximus aether, quod neque tam fuerunt gravia ut depressa sederent, 475 nee levia ut possent per summas labier oras, et tarnen interutrasque ita sunt, ut corpora viva versent et partes ut mundi totius extent;

quod genus in nobis quaedam lieet in statione membra manere, tarnen cum sint ea quae moveantur. 480 his igitur rebus retractis terra repente,

maxuma qua nunc se ponti plaga caerula tendit, succidit et salso suffudit gurgite fossas.

inque dies quanto circum magis aetheris aestus et radii solis cogebant undique terrain 485 verberibus crebris, extrema ad limina partim in medio ut propulsa suo condensa coiret, tam magis expressus salsus de corpore sudor augebat mare manando camposque natantis,

et tanto magis illa foras elapsa volabant 490 corpora midta vaporis et aÃ«ris, altaque caeli densebant proeul a terris fnlgentia templa.

sidebant campi, crescebant montibus altis ascensus: neque enim poterant subsidere saxa nee pariter tantundem omnes succumbere partis. 495 Sic igitur terrae concrete corjjore pondus

constitit, atque omnis mundi quasi limus in imum confluxit gravis et subsedit funditus ut faex:

inde mare, inde aÃ«r, inde aether igniter ipse corporibus liquidis sunt omnia pura relicta 500 et leviora aliis alia, et liquidissimus aether atque levissimus aÃ«rias super intluit auras,

treilende woord schijnt door Lucr. gemaakt te zijn. â 472. interutrasque, lusschen beiden, een adverbiale genet, op as, evenals utrasqne beide malen, aan beide kanten: gevormd als alias. â 476. corpora viva, namelijk sua; vgl. vs. 523: sive ipsi serpere possunt quo cuiusque cibus vocat atque invitat etintis, llaramea per caelum pascentis corpora passim: zoo verklaarde Heraclitus zicli de beweging der hemellichamen. â 478. quod genus, vgl. bij 428. De zon en de maan bewegen zich wel. maar blijven tocli hun plaats tusschen den aether en de aarde bewaren, evenals sommige deelen van ons lichaam, als armen en beenen, wel hunne plaats aan hot lichaam niet verlaten, maar toch zich kunnen bewegen. â 485. extrema ad limina enz., zoodat zij voor een deel (vgl. 493 neque enim enz.) tot aan haar uiterste perken voortgedreven rondom haar middelpunt verdicht zich samentrok. â 491. templa, vgl. II, 7, 8. â 501. aÃ«rias auras en in het volgende aÃ«ris auris is eene periphrasis voor aer, de zwaardere benedenlucht in tegenstelling

nee liquidum corpus turbantibus aÃ«ris amis commiscet; sinit haec violemis omnia verti turbinibus, sinit incertis turbare procellis, 505 ipse siios ignis certo fert impete labens.

nam moclice fluere atipie nno posse aethera nisu significat Pontos, nr.are certo quod fluit aestu unum labendi conservans usque tenorem.

Nadat aarde, zon, maan en sterren waren gevormd bracht de aarde planten voort, daarna dieren en eindelijk den mensch. Dit eerste men-scliengeslacht en zijn levenswijze wordt nu door den dichter, naar zijne opvatting, beschreven.

925 Et genus liumanum niulto fuit illud in arvis durius, ut decuit, tellus quod dura creasset, et maioribus et solidis magis ossibus intus fundatum, validis aptam per viscera nervis,

nee facile ex aestu nee frigore quod caperetur, 930 nee novitate eibi nee labe corporis ulla.

multaque per caelum solis volventia lustra volgivago vitam tractabant more feraruai.

nee robustus erat curvi moderator aratri quisquam, nee scibat ferro molirier arva

met de hoogere en ijlere luclit, den aether. â 502â504. turbantibus, turbare, hier verbum neutrum. â 505. certo impete labens: hier neemt Lucr. aan, dat het buitenste en lichtste omhulsel der wereld, do aether, zich voortdurend statig in Ã©Ã©ne en dezelfde richting voortbeweegt; deze beweging kan volgens hem ook de oorzaak vau de wenteling der hemellichamen zijn. â impete van eenen nominal, imp es, die echter in 't Latijn, zooals wij het kennen, niet gevonden wordt = impetus. â 507. Pontos, Senec. nat. quaest. IV, 2, 19, ob hoc Pontus in infernum mare adsidue lluit rapidns... in unam partem semper pronus et torrens. â 508. unum â tenorem, in 't vers zelf nagebootst.

952. in arvis, de eerste menschen leefden, als dieren op het veld, zonder kleeding, zonder huizen. Een gouden eeuw, zooals de dichters dien schilderden, neemt Lucr. niet aan. â 926. quod pron. relat. â931. solis, genet, hij lustra, volventia intr., wentelende (zich): Verg. volventibus annis, ÃIEQlxJ.Oflh'COV ÃviavTCbv. â 934. scibat, evenzoo heeft Lucr. accibant, sae-vibat, hauribant, poenibat 996,100H, 1324, VI, 1240; terwijl bij oudere schr. als Plautus en Terentius deze vormen op -ibam en -ibar zeer gewoon zijn, gebruiken lateien ze slechts, wanneer de maat er aanleiding toe geeft.â

935 nee nova clefodere in terram virgulta neque altis arboribus veteres clecidere falcibu' ramos.

quod sol atqne irabres dederant, quod terra crearat sponte sua, satis id placabat pectora domnn. glandiferas inter cnrabant corpora quercus 940 plerumque: et quae nunc hiberno tempore cernis arbita puniceo fieri matura colore,

multaque praeterea novitas turn florida mundi pabula dura tulit, miseris mortalibus ampla. 945 at sedare sitim fluvii fontesque vocabant,

ut nunc raontibus e magnis decursus aquai clam' citat late sitientia saecla ferarum.

denique nota vagi silvestria templa tenebant nympharum, quibus e scibant umori' fluenta 950 lubrica proluvie larga lavere umida saxa,

necdum res igni scibant tractare neque uti pellibus et spoliis corpus vestire ferarum,

955 sed nemora atque cavos montis silvasque colebant, et frutices inter condebant squalida membra,

nec commune bonum poterant spectare, neque ullis moribus inter se scibant nec legibus uti.

960 quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat sponte sua sibi quisque valere et vivere doctus. 966 et manuum mira freti virtute pedumque consectabantur silvestria saecla ferarum,

936. falcibu', vgl, II, 53. â 940. hiberno tempore en 941 arbita: ile aardbeziÃ«nboom (arbutus, oudere vorm ar bit us, de vrucht arbi-t u m) behoort tot de familie der ericaceeÃ«n of heideplanten en draagt twee- of driemaal in het jaar vruchten, roode bessen, die Hauw zoet van smaak zijn en in Zuid-Europa als voedsel gebruikt worden. Behalve op de zuidelijke schiereilanden van Europa groeit hij ook in Ierland; hij bereikt eene hoogte van 10 a dT) voet. â 945. sedare .. vocabant; vocare uitnoodigen, met een infinit. is zeer zeldzaam. â 947. claru' oitat late, een waterstroom van de hooge bergen neerstortend, noodigt luide (clarus) van heinde en ver (late) het dorstige vee. In plaats van deze drie woorden bieden de handschriften claricitatiate. liitschl wil largu' in plaats van claru' â 948. templa, vgl. II, 7 en 8; nier: lt;1 rotten. ââ¢ 950. 1 ave re, bij de oudere schrijvers vooral, doch ook bij latere dichters, als Verg. en Hor., komt lavo dikwijls voor als consonantstam, zoo ook sono, verg. Ill, quot;173. Let in dit vers en de twee, die volgen, op de taalmuziek. â 952. scatÃ«re, vgl. V, 40. â 959. scibant

multaf|ue vincebant, vitabant pauca latebris, saetigerisque pares subus silvestria membra 970 mi da dabant terrae, nocturno tempore capti, circum se foliis ac frondibus involventes. nec plangore diem magno solemque per agros quaerebant pavidi palantes noctis in umbris, sed taciti respectabant somnoque sepulti,

a parvis qnod enim consuerant cernere semper alterno tenebras et lucem tempore gigni,

non erat ut fieri posset mirarier umquam 9S0 nec difidere, ne terras aeterna teneret nox in perpetuum detracto lumine solis.

sed magis ilhid erat curae, quod saecla ferarum infestam miseris faciebant saepe qnietem:

eiectique domo fugiebant saxea tecta 985 spumigeri suis adventu validique leonis,

atque intempesta cedebant nocte paventes hospitibus saevis instrata cubilia fronde.

Nec nimio turn plus quam nunc mortalia saecla dulcia linquebant lamentis lumina vitae.

09i.l unus enim tum quisque magis deprensus eorum pabula viva feris praebebat, dentibus haustus, et nemora ac montis gemitu silvasque replebat, viva videns vivo sepeliri viscera busto.

at quos effugium servarat corpore adeso, 995 posterius tremulas super ulcera tetra tenentes palmas horriferis aceibant vocibus Orcum,

âque altis

=erra crearat mum.

_us

=re eernis

=nuncli âipla.

=iai

ââ¢ant SÃ¯nta

zie boven op vs. 034. â 969. subus, hi ei' de eerste u lang, elders, VI, 974, 077 subus; zoo ook bÃ¶bus bÃ¶bus. Naarmate men van suibus en bovibus de tweede lettergreep met de eerste gecontraheerd dacht of wel uitgestooten, kreeg men lange of korte o en u. â 972. nec plangore cett. 't Schijnt dat Lucr. hier de eene of andere theorie betrellende de eerste menschen bestrijdt, alsof deze wanneer de zon was ondergegaan en duisternis de aarde overdekte, met vrees en angst vervuld zouden geweest zijn, wanende dat de zon niet weer zou opgaan. â 974. respectabant = expectabant. â 979. non erat ut fieri posset = fieri non poterat; daarop zou eigenlijk ut moeten volgen, niet een infinit., maar deze infin. is hier gelijk een subst. miratio, diffidentia: van daar ook, dat het subject ontbreekt. â 985. validique voor validive. vgl. t'iST. â 993. Let op de alliteratie. â 996. accibant, vgl. 034.â 997. d o n i q u e = donee; d o n e c met plusqpf. indicativi is niet gebruikelijk. Tac. Hist. 1, 9 heeft donec adei at, wat hetzelfde is als venerat. Zoo is hier vita privarant wat den zin betreft = mort ui erant. â vermina, knagende smarten, alsof wormen het lichaam doorbijten. â

941 arbita: vrucht arbi-3iten en draagt flauw zoet van =sn. Behalve op in Ierland; hij

â â¢ vocab ant;

^â 947. c laru' â itend, noodilt;:t

In plaats van -e. Ritschl wil ~ en 8; nier: doch ook bij =als consonant-de twee, die 359. scibant

at non miÃ¼ta virum sub ignis inilia chicta 1000 una dies dabat exitio, nee turbida ponti aequora fligebant navis ad saxa virosque.

1110 temere in cassum frustra mare saepe coortum saevibat leviterque minas ponebat inanis,

nee poterat quemqnam placidi pellacia ponti 1005 subdola pellieere in fraudem ridentibus nndis. improba naueleri ratio cum caeca iacebat tum penuria deinde cibi languentia leto membra dabat, contra nunc rerum copia mersat.

1111 inprudentes ipsi sibi saepe venenum 1010 vergebant, mme dant aliis sollertius ipsum.

Valsche voorstellingen en verkeerde denkbeelden over de natuur dei-goden (vgl. 11, 64()â651) zijn voor het menschelijk geslacht de bron van alle ellende geworden.

O genus infelix humanum, talia divis 1195 cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!

998. vellent, i. e. poscerent.â 1001. fligebant: de handschr. hebben lidebant; of een werkwoord lido bestaan heeft is onzeker, en, zoo het bestaan heeft, is het de vraag of het de beteekenis van slaan. stooten heeft gehad en daarin van laedo was onderscheiden; het simplex fligo kennen we ook alleen uit de aanteekeningen van een grammaticus, maar het heeft zeker bestaan. â I0Ã6. naueleri, codd. navigii, wat niet juist kan zijn, daar een genet, op ii van stammen op -io ten tijde van Lucr. nog niet in gebruik was en 't metrum den uitgang -i niet gedoogt. Het woord nan clerus, ravnhjoog, scheepskapitein, komt in 't Latijn niet zelden voor, zelfs in opschriften. â cum causale met den indicat. is in ^rt oude Latijn evenzeer in gebruik als met den coniunct.; de handschriften hebben hier tum. â improba, roekeloos. Aratus zegt van de gouden eeuw vs. HO: avxeos Ã¶'Ã¨'Ccoov ^Ã iVanty.nj'* â Od/.aaaa,

y.al jÃ¯i'or ovjko rijes aTiÃTtooÃ¼ev yyireay.ov. â- 1007. tum â deinde: evenzoo 111, 520 post inde: Valer. Flacc. VIII, 109: quaerenti tune leinde viam: Liv. II, 8. â 1009, 10. imprudentes â sollertius; deze twee woorden bevatten de eigenlijke tegenstelling, zoo als de plaatsing reeds aanwijst: tÃ³en bracht gebrek den dood, nu overvloed, tÃ³en onwe-tendheid, nÃ¼ 't vindingrijke vernuft. De oorzaken van den dood verschillen, maar 't sterftecijfer zelf kan niet veel verschild hebben; dat is de inhoud van het geheele betoog van 988â1010. â vergebant: transit, alleen bij dichters: neigen, hier: inschenken. De codd. hebben nudant sollertius ipsi.

quantos turn gemitus ipsi sibi, quantaque nobis volnera, quas lacrimas peperere minoribu' nostris! nec pietas nllast vela turn saepe vicleri vertier ad lapiclem atque omnis acceclere ad aras, 1200 nec procnmbere hnmi prostratum et pandore palmas ante demn delnbra, nec aras sanguine multo spargere quadrupedum, nee votis nectere vota, sed mage pacata posse omnia mente tueri.

nam cum suspicimus magni eaelestia mundi 1205 templa, super stellisque micantibus aethera flxum. et venit in mentem solis lunaeque viarura,

tunc aliis oppressa nialis in pectora cura ilia quoque expergefactum caput erigere infit. ne quae ijrte deum nobis inmensa potestas 1210 sit, vario motu quae Candida sidera verset:

temptat enim dubiam mentem rationis egestas. ecquaenam fuerit mundi genitalis origo,

et simul ecquae sit finis, quoad moenia mundi solliciti motus hunc possint ferre laborem,

1215 an divinitus aeterna donata salute perpetuo possint aevi labentia tractu inmensi validas aevi contemnere viris.

praeterea cui non animus formidine divum contrahitur, cui non correpunt membra pavore, 1220 fulminis horribili cum plaga torrida tellus

contremit et magnum percummt murmura caelum? non populi gentesque tremunt, regesque superbi corripiunt divum percussi membra timore,

â â

quot; I

l f

nequid ob admissum foede dictumve superbe 1225 poenarum grave sit solvendi tempus adultumV

1194. talia .. facta, in de voorg. vss. opgenoemd: per caelum volvi.. Inna, dies et nox, et noctis signa serena, noetivagaeque faces caoli, llammaeque volantes, nubila, sol, imbres, nix, venti, fulmina, enz. â 1198. velat um, de Rom. waren gewoon bij het gebed liun lioofd van achteren met de toga als met een sluier te bedekken; de Grieken daarentegen aanbaden met ongedekten hoofde. â 1199. vertier: de Rom. waren gewoon zich bij het bidden zÃ³Ã³ te plaatsen, dat zij het godenbeeld aan de rechterhand hadden; na het gebed wendde men zich rechtsom, zoodat men het beeld vÃ³Ã³r zich had, waarna men zich boog. â 1203. ma ge, een oude vorm voor mag is. â 1205. te rap la, vgl. II, 7 en 8. â super stellisque = et super st. â fixum, voor ons oog althans, want inderdaad acht Lucr. het mogelijk, dat de aether draait en in zijne wentelingen de hemelbollen met zich voert, vgl 505. â 1206. viarum genet, bij in mentem venit. Lat. Gr. Â§ 413. Aanm. 3. â 1208. infit = incipit. â 1213. finis, bij I .ucr. fem. gen. â moenia mundi, vgl. II. H44. â 1225. poenarum solvendi tempus: deze constr. wordt

summa etiam cum vis violent! per mare venti induperatorem classis super aequora verrit cum validis pariter legionibus atque elephantis, non divom pacem votis adit ac prece quaesit 1230 ventorum pavidus paces animasque secundas, nequiquam, quoniam violente turbine saepe correptus nilo fertur minus ad vada leti?

usque adeo res liumanas vis abdita quaedam opterit, et pulchros faseis saevasque secures 1235 proculcare ac ludibrio sibi habere videtur. denique sub pedibus tellus cum tota vacillat concussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur, quid minim, si se temnunt mortalia saecla atque potestatis magnas mirasque relinquunt 1240 in rebus viris divum, quae cuncta gubernent?

In het laatste gedeelte van het zesde boek heeft Lucr. getracht eene (natuurlijke verklaring te geven van het ontstaan en de verspreiding van epidemieÃ«n. Dit deel en daarmede het geheele werk eindigt hij met eene â¢beschrijving van de pest te Athene, 41)0 v. dir., naar de beschrijving van Thucydides.

Haec ratio quondam morborum et mortifer aestus finibus in Cecropis funestos reddidit agros

niet alleen bij Plant, en Terent., maar soms ook bij Cicero gevonden, 'bijv. facultas [agrorum condonandi; exemplorum eligendi potestas. Lat. Gr. Â§ 640, 1. â 1227. induperatorem, oude vorm voor imperatorem. indu, evÃ³ov, wordt door Lucretius dikwijls gebruikt voor in, in samenstellingen zoowel als anders: indu mami II, quot;1090, V, '1(gt;2; indugredi IV, 367; indupediri IV, 70; indupedita II, quot;102. Vgl. IV, 967 pag. 35. â 1229. di vom pacem adit = pacem {gunst, genade, gratiam) deorum petit precationibus, zooals Liv. zegt XLII, 2, 3. â 1230. paces: Plant. Pers. 6. 1, 1, pacibus perfectis; Sail. lug. 31, bella atque paces. â animas: anima wordt door Lucr. dikwijls gebruikt voor aer, ventus.â 1237. dubiaeque voor dubiaeve; zoo gebruikt Lucr. meer que voorve, vgl. 985. â 1239. relinquunt doet denken aan een strijd, waarvan liet einde is dat de sterveling zijn eigen krachten opgeeft en die dei godheid laat blijven en erkent.

1138. Ilaec ratio morboruin et mortifer aestus (de handsehr. .hebben alleen mortiferae): deze wijze (van ontstaan en verspreiding)

1140 vastavitque vias, exhansit civibus urbem. nam penitns veniens Aegypti finibus ortus,

aÃ«ra permensus multum camposqne natantis, incubuit tandem populo Pandionis oinnoi.

inde catervatim morbo mortique dabantur. 114quot;) prineipio caput incensnm fervore gerebant et duplicis oeulos suffusa Inee rubentes. sudabant etiam fauces intrinsecus atrae sangnine, et iilceribi-s vocis via saepta coibat, atque animi interpret manabat lingua crnore, 1150 debilitata malis, motu gravis, aspera taotu.

inde ubi per fauces pectus complerat et ipsum morbida vis in cor maestum contluxerat aegris, omnia tum vero vitai claustra lababant.

spiritus ore foras taetrum volvebat odorem, 1155 rancida quo perolent proiecta cadavera ritu. atque animi prorsura vires totius et onine languebat corpus, leti iam limine in ipso.

dei' ziekten, namelijk (et â id est, vgl. 11, 685) een doodaanbrengende strooming (van schadelijke atomen n de lucht). Lucr. verklaart namelijk het ontstaan der besmettelijke ziekten door aan te nemen dat er verscheidene soorten van atomen zijn, die ons ziekten en den dood veroorzaken. Deze atomen, in de lucht opgenomen uit de eene of andere streek, kunnen door winden of luchtstroomingen naai' ver verwijderde plaatsen worden overgevoerd en daar of in het water vallen en daardoor in het lichaam der menschen geraken, Ã¶f ook in do lucht blijven zweven en zoo met gezonde lucht worden ingeademd. â 1139. funestos reddidit = funestavit. bedekte met lijken. â 1140. vastavitque, en ontvolkte. â 1141. pen it us, Thuc. II, 48, i : ijo^axo SÃ¨ to /tÃ¨v jigwrov, cog /.sysrai, AiOiom'ag rijg vjisg Aiyvjirov, ssreira dk y.ai ig Aivvjitov y.al Aifivrjv siazÃ©pij y.al eg tijv paoi/.Ã©cog yfjv xijv TioD.rjv. eg Tt]v Adip'aicov JtÃ³kiv e^amvaicog Ã¨vsjieoe (incubuit 1143), y.al xo jiqcotov Ã¨v xro UeigaieT ijt/'axo xojv dvamp;QcÃ³jicov. â veniens ..ortus = veniens ex Aegypto: Lucr. ge-'â¢liiikt meer op deze wijze twee participia in Ã©Ã©nen /.in, ook Cic. in zijne Aratea. â 1143. P andionis: Pandion, de zoon van Erechtheus en de Naiade Pasithea, erfde van zijnen vader de heerschappij over Athene.â omnei, omni: ei als uitgang van den dat. in de declin. der consonantstammen wordt gevonden ongeveer van 't begin der 6e eeuw a. u. c. tot aan Caesars tijd, toen deze spelling door de grammatici verworpen werd.â 1146. s uffusa luce, het licht (der oogen met bloed) beloopen. oculos i|iiorum lux sull'usa erat rubore Vgl. Cic. de Nat. Deor II, Â§ 54: aequa-liill calore sulTusus aether. â 1151. ipsum.. in cor maestum: misschien hoeft Lucr. hier Thuc. (of Epicurus als overbrenger van de beschrijving van Thuc.) verkeerd begrepen, zoodat hij y.aoÃ¶la, dat bij Thuc. en Hip-poer. de maag of den mond van de maag beteekent, weergeeft door cor of hart. 't Kan echter ook zijn dat dit verschil geen gevolg is van eene vergissing, maar dat Lucr. en Epic, eene eenigszins andere beschrijving â fJci ziokte volgen, want ook in andere opzichten, bijv. in de volgorde

intolerabilibusqne malis evat anxius angor adsidue comes et gemitu commixta querella.

1160 singultusque frequens noctem per saepe diemque corripere adsidue nervos et membra coactans dissohiebat eos, defessos ante, fatigans. 1'

nee nimio cniquam posses ardore tueri corporis in snmmo snmmam fervescere partem,

116quot;) sed potius tepidmn manibns proponere tactum et simul lÃ¼ceribus quasi inustis omne rubere corpus, ut est per membra sacer dum diditur ignis. 1

1170 nil adeo posses cuiquam leve tenueque membris vertere in utilitatem, at ventum et frigora semper.

in fluvios partim gelidos ardentia morbo membra dabant, nudum iacientes corpus in undas.

quippe patentia cum totiens ac nuntia mortis lumina versarent oculorum expertia somno.

dor verschijnselen, is er verschil.â 1160. singultus, hik. â 1161. corripere coactans = cogens eos corripere nervos et membra: corripere krampachtig samentrekken. â 1162. dissoluebat, sloopte hen door ze af te matten (fatigans), terwijl ze reeds moede en af (defessos ante) waren (van het zielelijden, vgl. quot;1152 cor maestum). â 1163. Construeer: nee posses {men kon) tueri summam partem {de huid) in summo corporis cuiouarn fervescere nimio aidore. â 1170. Thuc. 11, 40, 5: ra Ã¶s tvrÃ³; ovrwg Ã¨xasTo wore /itjTE rmv jiavv /.enTÃiv ifiaztwr nat aivSÃ³vmv ra; Ãªxiflo/.ae /0]S' Ãªi/./.o xi 1} yvifvol avÃ©yenOai, {jtiiard re ar Ã¨s viÃ¯coo yrv^Oquot;'' nrpa; avrovg m'jZTSiv. â â nil adeo versterkt nihil, nihil omnino. â 1175. insedabiliter, asta^ sigijfiÃ©vov: onleschbaar. â 1176. Thuc. ibitl. %ai sv tm 6[.10iep y.adeioxrjxei zÃ³ te jt/.Ã©ov xal skaooov jtotov. â 1179. mussabat medicina: medicina = ars medicina = medici; niussare_Tbinnensmonds praten, mompelen, zooals men onwillekeurig doet, wanneer men met zijne gedachten staat voor een geval, dat ons hopeloos voorkomt. â 1180. Thuc. 1. 1. y.al v_t anooia ror /(Â») fjov/^eiv y.al i) afQvnvia inÃ©y.Eixo hia jrarzÃ³s. Het rollen dei- oogen was een teeken van den naderenden dood. â 1185. sollicitae, onrustig. â 1186. creber

creber spiritus ant ingens raroque coortus, sudorisque madens per collum splendidus nmor, i ten via sputa minnta, croei contacta colore

1190 in manibus vero nervi trahere et tremere artus a pedibnsque minutatim succedere frigus non dubitabat: item ad supremum denique tempus conpressae nares, nasi primoris acumen tenve, cavati oculi, cava tempora, frigida pellis nis. 1195 duraque, inliorrescens rictum, frons tenta tumebat.

nee nimio rigidi post artus raorte iacebant. octavoque fere candenti lumine solis aut etiam nona reddebant lampade vitam. r. quorum siquis, ut est, vitarat funera leti,

1200 ulceribus taetris et nigra proluvie alvi 3. posterius tarnen hunc tabes letumque manebat,

aut etiam multus capitis cum saepe dolore coiTuptus sanguis expletis naribus ibat: hue hominis totae vires corpusque fluebat. 1205 profluvium porro qui taetri sanguinis acre

exierat, tamen in nervos huic morbus et artus ibat et in partis genitalis corporis ipsas.

1210 et manibus sine nonnulli pedibusque manebant in vita tamen, et perdebant lumina partim:

spiritus, snelle ademhaling of zeer iliep en afgebroken. â 1190. trahere voor trahi: dit gebruik is geoorloofd, wanneer er van onwillekeurige bewegingen sprake is en de oorzaak er van niet waargenomen wordt. â 1195. inliorrescens rictum, de open mond reeds verstijvende codd. inhoretiacet rectum .. mebat. â 1196. nee nimio .. post, niet zoo lang daarna, vgl. V, 088 nee nimio plus. â 1197. octavoque, Thuc. echter zegt: Sieq OEiQoyro o! n'/.riovs ÃªraraÃ¯oi y.ai Ãªfido/iaToi. â 1198. reddebant lampade vitam, vgl. II, 70: et quasi cursores vitai lampade tradunt: Plato, Legg. 776, 6: y-aOdxeo /.a/ixdcia tor jttov jiagudiAÃ³rrEs. 'l Beeld is ontleend aan de /.afutaSr/dgofua of /.a/cxadtilt;pogia, een feestspel. waarbij hardloopers of ook wel ruiters een zekeren afstand moesten uileggen met een brandenden fakkel in de hand , dien ze aan een volgenden looper moesten overgeven, terwijl hij niet mocht uitgaan. â- 1199. ut est. zooals dat wel gebeurt = ut fit. â 1203. sanguis, Lucr. gebruikt van dit woord de laatste lettergreep altijd lang. â 1204. hue, namelijk in alvum (â¢1200) et nares. â corpusque â corporis. â 1205. qui ... exierat: bij dichters wordt exire dikwijls transit, gebruikt in de betee-kenis van overschrijden, vermijden, ontkomen: V, 1330 feros dentis adactus exibant, en beneden i'217. â 1209. ferro, het mes van den chirurgijn. â 1212. Eene herinnering aan 't laatste gedeelte van hoek III. â

atque etiam quosdam cepere oblivia rerum cunctarum, neque se possent cognoscere ut ipsi. 1215 multaqne humi cum inhumata iacerent corpora supra corporibus, tamen alituum germs atque ferarum aut procul apsiliebat, ut acrem exeiret odorem, aut, ubi gustarat, languebat morte propinqua. nec tamea omnino temere illis solibus nlla 1220 comparebat avis, nec tristia saecla ferarum exeibant silvis: languebant pleraque morbo et moriebantur, cum primis Ada canum vis strata viis animam ponebat in omnibus aegre; extorqnebat enim vitam vis morbida membris. 122G nec ratio remedi communis certa dabatur: nam quod ali dederat vitalis aÃ«ris auras volvere in ore licere et caeli templa tueri, hoc aliis erat exitio letumque parabat.

1230 Illud in his rebus miserandum magnopere unum aerumnabile erat, quod ubi se quisque videbat implicitum morbo, morti damnatus ut esset, deflciens animo maesto cum corde iacebat,

funera respeetans animam amittebat ibidem. 1235 quippe etenim nullo cessabant tempore apisci ex aliis alios avidi contagia morbi,

idque vel in primis cumulabat funore funus. nam quicumque suos fugitabant visere ad aegros, vitai nimium cupidos mortisque timentis 1240 poenibat paulo post turpi morte malaque,

1214. Construeer: ut neque (= non) possent eogn. se ipsi; zoodat zij zich zeiven niet (meer) kenden; ijyvÃ³tjaav nqmg avtove zegtÃ¯huc. â 1215. supru kan als praep. geen dat. of abl. regeeren; het niet iacerent te verbinden gaat nioeilijk. Misschien is het corrupt en moet er met Ileins. saepta ot' septa {omringd van) gelezen worden. â 1217. exeiret = exiret, vgl. 1205. â 1219. solibus voor diebus. â- 1222. cum primis = imjui-mis. â fida canum vis, vgl. 1, 271. â 1227. ali voor alii, ook alei komt voor. â vitaiis aÃ«ris auras volvere in ore = vivere. â-1232. morti damnatus, eene zeldzame constr.: zoo vindt men ook voor ad bestias daranari, bestiis esset damnata Apul. Met. X, 34; damnatus ilammae torus Stat. Theb. VI, 55. â ut voor velnt. â 1234. respeetans = exspectans. vgl. V, 974. âanimam amittebat ibidem, svOvg .. nootevro aqnT.; aviovg, gaf hij op hetzelfde oogenblik het leven op, zich zeiven verloren achtende. â 1235. quippe etenim. want op hulp was niet te rekenen wegens de groote besmettelijkheid. â apisci, oude vorm naast adipisci. â 1237. idque, de buitengewone besmettelijkheid, daar zij Ã³f van de verpleging afschrikte, Ã³f de verplegers door den dood wegraapte. â 1238. visere ad, zie II, 359. â 1240. poenibat, puniebat, vgl. I, 20 moenera, munera en V, 934. â

cpii fuerant autem praesto, contagibns ibant atque labore, pudor qiiem tam cogebat obire blandacpie lassorum vox mixta voce querellae. 1245 lanigerae tamquam pecudes et bucera saecla optimus hoe leti genus ergo quisque subibat. 1225 incomitata rapi cernebant funera vasta,

1247 inque aliis alium populnm sepelire suorum certantes: laerimis lassi luctuque redibant:

inde bonam partem in lectum maerore dabantur. 1250 nee poterat quisquam reperiri, epiem neque morbus nee mors nee luetus temptaret tempore talei.

Praeterea iam pastor et armentarius omnis et robustus item curvi moderator aratri langnebat, penitusque easa contrusa iacebant 1255 corpora paupertate et morbo dedita morti.

exanimis pueris super exanimata parentum corpora non numquam posses retroque videre matribus et patribus natos super edere vitam. nee minimam partem ex agris is maeror in urbem 12Ã¶0 contluxit, languens quem contulit agricolarum copia conveniens ex omni morbida parte.

omnia complebant loca tectaque; quo raagis aestu confertos ita acervatim mors accuinulabat.

multa siti protracta viam per proque voluta 1265 corpora silanos ad aquarum strata iacebant

1241. incuria mactans, incuria pass.: t doodend gebrek aan verzorging, dat zij anderen hadden laten lijden, strafte hen oji liun beurt. â

1242. ibant voor interibant, zoo ook V, 52('), 531.â 1245. bucera, liovxtQoi;. Ã¯liuc. II, 51: Ã³ja-reo tu jioÃ³jiaTn Ãªdryaxor. â In vs. 1quot;245 hebben de handschr. lanigeras. Bentley plaatste dit vers na vs. 12:i6, maar dan ontstaat de gedachte: de besmetting tastte den een na den ander aan als wol- en hoornvee. De gedachte is echter klaarblijkelijk: zij stierven als vee, zooals ook Thuc. zegt. Lucr. maakt den indruk nog scherper: als vee stierven de besten. â 1225. vasta, verschrikkelijk, afschuwelijk. â 1247. populum .. suorum = suos: inque aliis fune-ribus alium snos certatim sepelire videbant: his visis luctu et laerimis fatigati redibant. â 1251. talei voor tali, zie VI, 1143. â 1254. casa in plaats van in casa. â 1258. edere vitam, edere animam, mori. â 1262. aest u mors ace., de hitte ('t was zomer) was eene der voornaamste oorzaken, dat de sterfte onder de menschenmassa, in tot stikkens toe gevulde barakken opgehoopt, zoo groot was. Thuc. II, 52, 2. â aestu, in de hitte; de handschr. hebben aest us. Cic. Disp. T. II, cum Marius aestu magno ducebat agmen, laborabat, en zonder adject. Plant. Mastel. 7fi4: quin aest(u) aud(ivit) esse ibi vi(ctum) perbonum. Vergel.: aetate, IV, 58, autumno VI, 357: zie boven vs. 1254. â 1264. proque voluta = et provoluta. â 1265. silanos ad aquarum,

interclusa anima nimia ab dulcedine aquarum, multaque per populi passim loca prompta viasque languida semanimo cum corpore membra videres horrida paedore et pannis cooperta perire 1270 corporis inluvie, pelli super ossibus una,

omnia denique sancta deum delubra replerat corporibus mors exanimis onerataque passim cuucta cadaveribus caelestum templa manebant, 1275 liospitibus loca quae complerant aedituentes. nee iam religio divom nee numina magni pendebantur enim: praesens dolor exsuperabat. nee mos ille sepulturae remanebat in urbe, quo prius hie populus semper consuerat humari: 1280 perturbatus enim totus trepidabat, et unus

quisque suum pro re praesenti maestus humabat. multaque mors subita et paupertas horrida suasit: namque suos consanguineos aliena rogorum insuper extructa ingenti clamore locabant, 1285 subdebantque faces, multo cum sanguine sae])0 rixantes potius quam corpora desererentur.

bij de springfonteinen, waarbij liet water uit een Silenenkop (Sileuns: begeleider van Bacclius) te voorschijn kwam. â 1266. interclusa anima, de ziel afgesneden, d.i. gestikt. â 1267. populi loca prompta. openbare plaatsen, pleinen enz. â 1270. pelli super oss. una, spreekwoordelijk als bij ons; slechts vel en been. â 1274. caelestum; in proza altijd caelestium, maar dichters gebruiken voor caelestis als subst. dikwijls den genet, zonder i; vgl. Catull. LX1V, 191, quot;iÃ¼i. ââ manebant; waren, 't begrip van voortduren is daarbij op den achtergrond getreden: evenzoo 11, 843. â 1275. aedituentes slechts hier, anders altijd aedituus, van aedes en tueor. â 1279. prius schijnt gelezen te moeten worden en niet pi us: vÃ³itot ze âTarrÃ¯, i 1'ryT(lodyOijr,(LV oT; z%gcat'TO rroÃ³rsoop jrsol Tiif rnrpa;, eOa-TTor SÃ¨ ojs Ã«xaarog Ã¨dvraro. â- 1281. praesenti, dit woord ontbreekt in de handschr.; Lachm. meent dat er com-postum gestaan kan hebben, waarbij vgl IIJ, 871. â 1282. horrida behoort bij multaque. â 1283. rogorum hangt af van extructa; evenzoo VI, quot;ifrl: turn supera terram quae sunt extructa domorum. â 1284. i u-s u per heeft bij Lucr. den accus. of den ablat.

Aan zijne geliefde, die met zijii vroeg gestorven broeder liet middelpunt /ijner lyrische gedichten uitmaakt, geeft Catullus den naam van Lesbia, ofschoon ze waarschijnlijk Clodia heette. Zij was de zuster van den beluchten P. Clodius, bekend uit de redevoeringen van Cicero, en de vrouw van Q. Caecilius Metellus Celer, een kortzichtig, heftig en onverzettelijk man, met wien zij een ongelukkig quot;even doorbracht, tot hij in 59 overleed. Daarna gaf zij zich aan liet 'schandelijkste leven over. Zij was negen jaar ouder dan Catullus. âUnter der vornehmeren .lugend Roms war ilamals ein bedenklicher Ton der Genussucht und Frivolitat eingerissen. Zecben, Buhlen und Schuldenmachen war guter Ton fÃ¼r die jungeu Herren, deren Vater schon unter Sulla's nachsichtiger HeerfÃ¼hrung init iisiatischem Luxus und Laster vertraut geworden waren.quot; (Ribbeek).

quot;t Metrum van dit zeer beroemde liedje is de phalaecÃªus of hendecasyl-labus naar dit schema; ^ â ^-w/â w â w/â w: de eerste voet is gewoonlijk een spondaens, somtijds een trochaeus of iambus. â 1. Veneres Cupidinesque: de dichter gebruikt liet meervoud, omdat hij niet alleen Venus bedoelt, zonder wie âneque lit laetum neque ama-bile quicquamquot; (Lucr. I, 23), maar alle goden en godinnen (Xagneg im quot;EocÃ¼tf.s) die liefhebben wat schoon is. â 2. venustiorum, gezegd met het oog op de Veneres van vs. 1. âqui vel paululurn venustatis sensu sunt imbuti.quot; â 7. ipsam: ipse beteekent dikwijls meester, ipsa

nee sese a gremio illius movebat, set circmnsiliens modo line moclo illuc 10 ad solam dominam usque pipiabat. qui nunc it per iter tenebricosum illuc, unde negant redire quemquam. at vobis male sit, malae tenebrae Orci, quae omnia bella devoratis: 15 tam bellum mihi passerem abstulistis. o factum male! io miselle passer, tua nunc opera meae puellae flendo turgiduli rubent ocelli.

Aan eenige vrienden, die bij hem te gast zijn op zijne villa op liol schiereiland Sirmio in het Garda-meer (lacus Benaeus), die liij van zijnen vader geÃ«rfd had (tegenwoordig wijst de gids den reiziger aldaar nog de zoogenaamde villa van Catullus), stelt de dichter zijn jacht voor en laat het zijn levensloop en verdiensten verhalen. Met dit zijn jacht was de dichter in de lente van 56 teruggekeerd van eene reis naar Bithynia, die hij in de vorige lente in t gevolg van den propraetor C. Memmius aanvaard had.

neque ullius natantis impetum trabis nequisse praeterire, sive palmulis 5 opus foret volare sive linteo.

et hoe negat minacis Adriatici negare litus insulasve Cycladas Rhodumque nobilem horridamque Thraciam

meesteren. â 10. ad, genoemd naar. â usque, voortdurend. â pipiabat, piepte, tjilpte. Met eigenlijke geluid der musschen werd in 't Latijn uitgedrukt door titiare. â II. iter tenebricosum, AyJijovroq Ã³Ã³Ã³c. Dat de ouden inderdaad meenden, dat ook de dieren afdaalden in de onderwereld blijkt uit Ovid. am. II, 6, 51. â 17. tua.. opera, door xw toedoen, om uwentwege.â 18. ocelli, Clodia werd pofjjjzig genoemd door Cicero.

IV. Metrum: een zuivere jambische trimeter â â w â â - - w ' w â. I. Phasellus, een licht, snelzeilend vaartuig, zoo genoemd wegens zijne overeenkomst in den vorm met een snij- of pronkboon, (pdarj/.o?, phasellus. â 2. Ongewone constr. voor: ait se fuisse navium celerrimam, in navolging van 't Grieksch. â 6â10. Van de plaats waar het schip nu ligt ziet de dichter terug op de reis, die het afgelegd heeft van zijn

Propontida trucemve Ponficum sinum, 10 ubi iste post phasellns antea fuit comata silva: nam Cytorio in iugo lof|ucnte saepe sibilum edidit coma. Amastri Pontica et Cytore buxifer,

tibi haec fuisse et esse cognitissima 15 ait phasellns: ultima ex origine tuo stetisse dicil; in cacumine, tuo imbuisse palmulas in aeqtiore, et inde tot per impotentia freta erum tulisse, laeva sive dextera 20 citaret aura, sive utrumque lupiter simul secundus incidisset in pedem; neque ulla vota litoralibus deis sibi esse facta, cum veniret a marei novissimo hunc ad usque limpidum lacum. 25 set haec prius fnere: nunc recondita senet quiete seque dedicat tibi,

fiaius Li dnius Calvus (peb. 82 v. dir., gest. vÃ³Ã³r 40), dichter en redenaar, eu een ptroot vriend van Catullus, had hem als geschenk op

geboorteland uit. â 8. Thraciam, adi. bij Propontida. â II. comata, coma = frons, dus frondosa; Horat. Od. I, 14, 11: quamvis Pontica pinus, silvae filia mJtulis. â De CytÃ¶rus mens (of Cytorii montes) lag in Paphlagonia bij de gelijknamige stad en was rijk begroeid met buks-boomen, een plantengeslacht met altijd groene bladeren en verwant met de groene palmstruik uit onze tuinen. â 13. Amastris, acne Paphla-gonische zeestad. â 18. impotentia, die zicli zeiven niet bedwingen kunnen, wondend. â 19. erum of lier urn moet wel op Catullus zelf slaan, anders heeft het geheele gedichtje weinig zin. â 20. citaret, ia beweging zette; codd. v oca ret. wat niet goed kan zijn, ook niet in den zin van zich aanbieden, zoo die bestond. Vgl. Senec. Phaedra 1040 citatas.. rates. â- lupiter zÃ³Ã³ de codd., d. i. vent us. Ennius: luppiter.. qui ventus est et nubes, imber postea. â 21. utrumque in pedem: pedes zijn de touwen, waarmede de uiteinden van het zeil werden aangehaald. Hier staat pes voor zeil. â 22. litoralibus deis, als Phorcus, Glaucus, Proteus, Triton enz , wier tempels of beelden aan liet strand stonden: zoo ook Castor en Pollux, vs. 27. â 26. senet; senere, oud zijn, waarvan het inchoat. senescere, komt, behalve op deze plaats, alleen bij zeer oude schrijvers voor: Pacuvius 275, 304. â 27. Castor en Pollux, de beschermers der zeevaarders, waren als tweelingbroeders zoo nauw verbonden, dat âambo licenter et Castores et Polluces vocantur.quot;

ilu Saturnalia (zie de aanteekening op vs. 15) eene verzameling van slechte verzen gezonden, geschreven door de slechtste dichters. Daarop zendt Catullus hem dit gedicht, dat met eene vermakelijke overdrijving de schrikkelijke gevolgen van zijn geschenk uitdrukt, en dreigt hem, dat hij hem met gelijke munt zal betalen.

Nei te plus oculis meis amarem, iocundissime Calve, munere isto odissem te odio Vatiniano:

XIV. Metrum als III. â I. Nei, ei voor de lange i. vgl. Lucr. VI, 1143. 1217, 1227. â 2. iocundissime, vgl. Lat. Gr. -i 10, 7. â in line re isto = ob donum a te missurn. â 3. odio Vatiniano: P. Vatinius, die van Ivi v. Chr. af achtereenvolgens verschillende staatsambten bekleedde (Cic. in Vatin. 12, 13), maakte zich door allerlei gewelddadigheden berucht en gehaat. Cicero zegt van hem (in Vatin. 39); si te vicini, si adlines, si tribules ita oderunt, ut repulsam tuam tri-umphum suum duxerint; si nemo aspicit quin ingemlscat, nemo men-tionem facit quin exsecretur: si vitant, fugiunt, audire de te nolunt. cum viderunt, tarnquam auspicium malum detestantur; si cognati re-spuunt, tribules exsecrantur, vicini metuunt, adlines erubescunt, strumae itenique ab ore improbo demigrarunt et aliis iam se locis conlocarunt; si es odium publicum populi, senatus, universorum hominum rusticanorum, quid est enz.; voorzeker eene duidelijke omschrijving van een odium Vatinianum. Anderen nemen Vatinius als subject: de haat waarmede Vat. Calvus haatte, dien men herhaaldelijk had aangeklaagd. Deze verklaring heeft veel voor, maar odium Vatinianum schijnt hier spreekwoordelijk gebruikt te zijn. â 5. male perderes, vgl. xaxcug Ã¶/.Ã©aai. â 6. isti clienti, dien dient van n die, naar ik onderstel, u deze gedichten ais cadeau toezond, omdat gij hem verdedigd hebt. â dei, Ã©Ã©nlettergr., zoo als regelmatig bij oudere dichters: vele handschr. hebben dan ook den vorm di; vgl. verder vs. 1 en Lucr. aldaar. â 7. impiorum scil. poetarum, die l goddelijke vuur des dichters onteeren en ontwijden, in tegenstelling met de pii vates (Verg. Aen. VI, 662), pius poeta (Catull. XVl, 5). â 9. Sulla litterator, waarschijnlijk een vrijgelatene van Sulla, den dictator, een onderwijzer der grammatica en rhetorica (litterator, ouder woord voor grammaticus). De meesten van deze litteratores (deze naam werd dikwijls met eenige geringschatting gebruikt = schoolmeester; het waren gewoonlijk vrijgelatenen en vreemdelingen) traden ook als schrijvers op en verbonden met hunne grammatische ook antiquarische en litteratuur-historische studiÃ«n. â II. labores ten behoeve

dei magni, horribilem et sacrum libellmn! quern tu scilicet ad tuum Catullum misti, continuo ut die periret, 15 Saturnalibus, optimo dierum!

non non hoc tibi, false, sic abibit: nam, si luxerit. ad librariorum curram scrinia: Caesios, Aquinos, Suffenum, omnia colligam venena, 20 ac te his suppliciis remunerabor.

Keu spotdicht op een zekeren poetaster Sufl'enus (vgl. XIV, 19), van elders niet bekend.

pnto esse ego illi milia ad decemjaut plura 5 perscripta, nee (sicut fit) in palimpsestos

van Sulla: waarin ze bestonden is moeilijk te zeggen. â 14. misti voor inisisti, evenzoo promisti CX, 3: duxti XCl, 9; consnmpse Lucr. I, '233; iusti Plant. Men. 5, f), 85 enz. â 15. Saturnalibus, de groote feestdag van liet Rom. jaar, vÃ³Ã³r Caesars verandering van den Kalender XIV Kal. Ian., later XVI, waarop inen elkander begroette met een bona Saturnalia, en elkander gesclienken zond. Lucianus zegt (Cronos. 16), dat, wanneer men op dien dag een boek ten gesclienke ontving, men het niet mocht wegleggen, maar moest lezen (continuo ut die periret!) â 18. Caesios, Aquinos, Suffenum, poÃ«tasters uit dien tijd. â 21. valete, abite: asyndeton, zie op Lucr. IV, 1000. â 23. saecli, vgl. Lucr. 1, '20.

. I. Vare: Varus was een vriend van Catullus; of hij dezelfde-is als Quintilius Varus, een dichter uit Cremona en vriend van Vergilius en Horatins, is niet zeker. â 2. venustus, dicax, urbanus, vgl. Quint. VI, 3, 17. â 3. idemque: que heeft hier- adversatieve kracht. Gewoonlijk wordt het zoo gebruikt, wanneer een bevestigende zin aan 'â en voorafgaanden ontkennenden verbonden wordt.â 5. sicut fit, vgl. I.ucr. Ill, 1068. â palimpsestos scil. codices, van jtÃ¼hv en ydo). tiebniikte papyrus- of perkamentbladen werden door wasschen of schuren

liaec cum legas tu, bellus ille et urbanus 10 Suffenus unus caprimulgus aut fossor rursus videtur, tantum abhorret ac mutat. , hoc rpiid putemus esse? qui modo scurra I ^ gut si quidihac re tersiusividÃ©batur,

15 simul poÃ«mata attigit; neque idem umquam aeque est beatus ac poema cum scribit; tam gaudet in se tamque se ipse miratur. nimirum idem omnes fallimur, neque est quisquam, quem non in aliqtia re videre Suffenum 20 possis; suus cuique attributus est error,

weer schoon gemaakt, opdat men ze opnieuw kon gebruiken. Dikwijls echter gelukte dit nitwisschen van het geschrevene niet zÃ³Ã³ goed, of men kan het oude schrift door chemische middelen nog weer zichtbaar maken, gedeeltelijk althans. Codices rescripti van Verg. en Plaut. â 6â8. De ouden gebruikten als schrijfmateriaal papyrus (cartae) of perkament (membrana): dit laatste wegens zijn hoogeren prijs zeldzamer. Naar de dunheid en fjuheid onderscheidde men de soorten van papyrus: ten tijde van Cat. golden de cartae regiae voor de kostbaarste, later de Augusteae, naar Augustus genoemd. â libri = volumina. â umbilici: aan het einde van de rol, waarom het papier gewikkeld was, bevonden zich twee platrondc knoppen, iets breeder dan het volumen, wanneer het opgerold was. zoodat, wanneer het boek op tafel lag en afgerold word, alleen de randen van deze knoppen de tafel raakten en het papier zelf niet beschadigd werd: naar hunnen vorm heetten deze knoppen umbilici, ook wel cor-nua. â lauta, de handschr. hebben lora, dit wordt gewoonlijk opgevat als bedoelende reepen van perkament om de rol gewikkeld, maar dat Ã©Ã©ne rol zoo met riemen omwikkeld werd is van elders niet te bewijzen; lauta later ook in den vorm lota, prachtig, sierlijk, net. â membrana: mooie boeken werden in een enveloppe van perkament gewikkeld en dit rood gekleurd. â derecta, gelinieerd, waartoe men een looden rolletje gebruikte, langs een houten liniaal. â pumice, de puimsteen werd algemeen gebruikt om de onedenheden en vezels van het papier of perkament af te schuren. â II. abhorret nempe ab illo bello u.'ba-noque Sufleno. â ac mutat voor mutatur, mutatus est, zÃ³Ã³ dikwijls bij Plautus en oudere schrijvers in 't algemeen: Lucr. I, 787. â 12. scurra. petit-maitre. â 13. tersius, fijner, eleganter. â 18. Idem, acc. van Inhoud. â 21. manticae, vergel. Phaedr. IV, D): âPeras Inposult luppiter nobis duas: proprlls repletam vltlis post tergum dedit, allenls ante pectus suspendit gravem. Hac re videre nostra mala non possuuius; alil slmul delinquunt, censores sumus.quot;

In 't volgende liedje bezingt Catullus het genot, dat hem het gezicht | van liet schiereilandje Siimio verschafte bij zijn terugkeer uit BithyniÃ«, a Tifi v. Chr. Sirinio lag in den lacus Benacus (Garda), eenige uren westelijk i van Verona. Catullus had er eene villa. Zie IV.

Paene insularum, Sirinio, insiÃ¼arumqne ocelle ,^qTiascumque in liqnentibus stagnis manqne vasto fert nterqne Neptnnns:

5 vix mi ipse eredens Thuniam atqne Bithunos liquisse campos et viclere te in tuto!

cum mens onus reponit ac peregrine ab qrbe fessi venimus larem ad nostrum 10 desideratoque acquiescimus lecto?

Dit gedicht is eene navolging van de epyllia der Alexandrijnen (ÃªjivV.iov deminut, van Ã¨'xog). Het bedoelt meer eene beschrijving te zijn van den heerlijken heldentijd, toen goden en menschen nog samen verkeerden, dan een episch verhaal. De episode van Ariadne, die meer dan de helft van het geheele gedicht beslaat (vs. 50â'2(i4) is te lang, maar blijft geheel in den geest en de stemming van het geheel. Zij illustreert den tijd der heroÃ«n van eene andere zijde. Het slot geeft iu het lied der

XXXI. quot;t Metrum als XXH. t. Paene ins. â insularumque: Sirinio is half schiereiland, half eiland; 't is namelijk slechts door eene smalle strook lands met den zuidelijken oever van het Garda meer verbonden en wordt er somtijds geheel van afgescheiden, wanneer de wateren den smallen landtong overstroomen. â 3. uterque Neptunus, de Neptunus van het Oosten en van het Westen. Vgl. Verg. Aen. VII, 100; sol utrumque recurrens aspicit oceanum. â 5. Thunia, het deel van Bithynia, dat door de Thuni bewoond werd aan de rivier Sangarius nf Sagaris. Catullus was in hot gevolg van den propraetor Memmius, 57 v. Chr., naar Bithynia gegaan. â 14. ridete quicquid, vgl. III, 1 en 2: lugete .. quantum est.

nee sese a gremio illius movebat, set circumsiliens modo hue modo illue 10 ad solam dominam usque pipiabat. qui nunc it per iter tenebricosmn illue, unde negant redire quemquam. at vobis male sit, malae tenebrae Orci, quae omnia bella devoratis: 15 tarn bellnm mihi passerem abstulistis. o factum male! io miselle jjasser, tua nunc opera meae puellae flendo turgiduli rubent ocelli.

Aan eenige vrienden, die bij hem te gast zijn op zijne villa op liet schiereiland Sii niio in liet Garda-meer (lacus Benacus), die hij van zijnen vader geÃ«rfd had (tegenwoordig wijst de gids den reiziger aldaar nog de zoogenaamde villa van Catullus), stelt de dichter zijn jacht voor en laat het zijn levensloop en verdiensten verhalen. Met dit zijn jacht was de dichter in de lente van 56 teruggekeerd van eene reis naar Bithynia, die hij in de vorige lente in quot;t gevolg van den propraetor C. Memmins aanvaard had.

neque ullius natantis impetum trabis nequisse praeterire, sive palmulis 5 opus foret volare sive linteo.

et hoe negat minacis Adriatici negare litus insulasve Cycladas Ehodumque nobilem horridamque Thraciam

meesteres. â 10. ad, genoemd naar. â nsque, voortdurend. â pipiabat, piepte, tjilpte. Het eigenlijke geluid der inusschen werd in 't Latijn uitgedrukt door titiare. â II. iter teneb ricosu m, A/Jgonos Ã³Ã³Ã³c. Dat de ouden inderdaad meenden, dat ook de dieren afdaalden in de onderwereld blijkt uit Ovid. am. II, 6, 51. â 17. tua.. opera, door inv toedoen, om uwentwege.â 18. ocelli, Clodia werd (}oÃ¼gt;jiig genoemd door Cicero.

I. Pliasellus, een licht, snelzeilend vaartuig, zoo genoemd wegens zijne overeenkomst in den vorm met een snij- of pronkboon, rpaarj/.og, pliasellus. â 2. Ongewone constr. voor: ait se fuisse navium celerrimarn, in navolging van 't Grieksch. â 6â10. Van de plaats waar het schip nu ligt ziet de dichter terug op de reis, die het afgelegd heeft van zijn

Propontida trucemve Ponticum sinum, 10 nbi iste post phasellus antea fuit comata silva: nam Cytorio in iugo lorpionte saepe sibilnm edidit coma. Amastri Pontiea et Cj^rtore buxifer,

tibi haec fuisse et esse cognitissima 15 ait phasellus; ultima ex origine tuo stetisse dicit in cacumine, tuo imbuisse palmulas in aeqtiore, et inde tot per impotentia freta erum tulisse, lae^a sive dextera 20 citaret aura, sive utrumque lupiter simul secundus incidisset in pedem; neque ulla vota litoralibus deis sibi esse facta, cum veniret a marei novissimo hunc ad usque limpidum lacum. 25 set haec prius fuere; nunc recondita senet quiete seque dedicat tibi,

Gains Licinius Calvus (freb. 8'2 v. Chr., gest. vÃ³Ã³r 46), dichter eu redenaar, en een groot vriend van Catullus, had hem als geschenk op

geboorteland uit. â 8. Thraeiam, adi. bij Propontida. â II. comata, coma = frons, dus frondosa; Horat. Od. I, â¢14, 11: quamvis Pontiea pinns, sllvae filia ndljilis. â De Cytorus mens (of Cytorii montes) lag in Paphlagonia bij de gelijknamige stad en was rijk begroeid met buks-boomen, een plantengeslacht met altijd groene bladeren en verwant met de groene palmstruik uit onze tuinen. â 13. A mast ris, eene Paphla-gonische zeestad. â 18. impotentia, die zich zeiven niet bedwingen kunnen, wondend. â 19. erum of he rum moet wel op Catullus zelf slaan, anders heeft het geheele gedichtje weinig zin. â 20. citaret, in beweging zette; codd. vocaret, wat niet goed kan zijn, ook niet in ilen zin van zich aanbieden, zoo die bestond. Vgl. Senec. Phaedra 1040 citatas.. rates. â lupiter zÃ³Ã³ de codd., d. i. ventus. Ennius: luppiter.. qui ventus est et nubes, imber postea. â 21. utrumque in pedem: pedes zijn de touwen, waarmede de uiteinden van het zeil werden aangehaald. Hier staat pes voor zeil. â 22. litoralibus deis, als Phorcus, Glaucus, Proteus, Triton enz , wier tempels of beelden aan het strand stonden: zoo ook Castor en Pollux, vs. 27. â 26. senet: senere, oud zijn, waarvan het inchoat. senescere, komt, behalve op deze plaats, alleen bij zeer oude schrijvers voor: Pacuvius '275, 304. â 27. Castor en Pollux, de beschermers der zeevaarders, waren als tweelingbroeders zoo nauw verbonden, dat âambo licenter et Castores et Polluces vocantur.quot;

Nei te plus oculis raeis amarem, iocundissime Calve, munere isto odissem te odio Vatiniano;

XIV. Metrum als lil. ââ !. Nei, ei voor de lange i, vgl. Lucr. VI. 1143, 1217, 'i'ill. â 2. iocundissime, vgl. Lat. Gr. ^ 10, 7. â munere isto = ob donum a te missum. â 3. odio Vatiniano; 1'. Vatinius, die van v. Clir. af achtereenvolgens verschillende staatsambten bekleedde (Cic. in Vatin. ii. 13), maakte zich door allerlei gewelddadigheden berucht en gehaat. Cicero zegt van hem (in Vatin. 39); si te vicini, si adlines, si tribules ita oderunt, nt repulsain tuam tri-umphum suum duxerint; si nemo aspicit quin ingemiscat, nemo men-tioneiu facit quin exsecretur; si vitant, fugiunt, audire de te nolunt. cum viderunt, tamquam auspicium malum detestantur; si cognati re-spuunt, tribules exsecrantur, vicini metuunt, aillines erubesennt, strumae deniqne ah ore improbo demigrarunt et aliis iam se locis conlocarunt; si os odium publicum populi, senatus, universorum hominum rusticanorum, quid est enz.: voorzeker eene duidelijke omschrijving van een odium Vatinianum. Anderen nemen Vatinius als subject; de haat waarmede Vat. Calvus baatte, dien men herhaaldelijk had aangeklaagd. Deze verklaring heeft veel voor, maar odium Vatinianum schijnt hier spreekwoordelijk gebruikt te zijn. â 5. male perderes, vgl. y.axws d).Ã©aai. â 6. isti clienti, dien dient van u, die, naar ik onderstel, u deze gedichten nis cadeau toezond, omdat gij hem verdedigd hebt. â dei, Ã©Ã©nlettergr., zoo als regelmatig bij oudere dichters; vele handschr. hebben dan ook den vorm di: vgl. verder vs. 1 en Lucr. aldaar. â 7. impiorum scil. poetarum, die 't goddelijke vuur des dichters onteeren en ontwijden, in tegenstelling met de pii vates (Verg. Aen. Yl, 662), pius poeta (Catull. XVI, 5). â 9. Sulla litterator, waarschijnlijk een vrijgelatene van Sulla, den dictator, een onderwijzer der grammatica en rhetorica (litterator, ouder woord voor grammaticus). De meesten van deze litteratores (deze naam werd dikwijls met eenige geringschatting gebruikt quot; - schoolmeester; het waren gewoonlijk vrijgelatenen en vreemdelingen) traden ook als schrijvers op en verbonden met hunne grammatische ook antiquarische en litteratuur-historische studiÃ«n. ââ II. labores ten behoeve

dei magni, horribilem et sacrum libellum! quern tu scilicet ad tuum Catullum misti, continuo ut die periret, 15 Saturnalibus, optimo dierum!

non non hoc tibi, false, sic abibit: nam, si luxerit. ad librariorutn curram scrinia: Caesios, Aquinos, Suffenum, omnia colligam venena, 20 ac te his suppliciis remunerabor.

Keu spotiiiclit op een zekeren poetaster SulVenus (vgl. XIV, liÂ»), van elders niet bekend.

puto esse ego illi milia ad decem aut plura 5 perscripta, nee (sicut fit) in palimpsestos

van Sulla: waarin ze bestonden is moeilijk te zeggen. â 14. misti voor misisti, evenzoo promisti CX, 3; dnxti XCI, 0; consumpse Lucr. I, '233; iusti Plant. Men. 5, 0, 85 enz. â 15. Saturnalibus, de groote feestdag van het Roin. jaar, vÃ³Ã³r Caesars verandering van den Kalender XIV Kal. Ian., later XVI, waarop men elkander begroette met een bona Saturnalia, en elkander geschenken zond. Lucianus zegt (Cronos. i6), dat, wanneer men op dien dag een boek ten geschenke ontving, men liet niet mocht wegleggen, maai- moest lezen (continuo ut die periret!) â 18. Caesios, Aquinos, Suffenum. poÃ«tasters uit dien tijd. â 21. valete, abite; asyndeton, zie op Lucr. IV, tOOO. â 23. saecli. vgl. T.ncr. 1, quot;20.

is als Qnintilius Varus, een dichter uit Cremona en vriend van Vergilius en lloiv.tius, is niet zeker. â 2. venustus, dicax, urbanus, vgl. Quint. VX, 3, 17. â 3. idemque; que heeft hier adversatieve kracht, (xewoonlijk wordt het zoo gebruikt, wanneer een bevestigende zin aan een voorafgaanden ontkenneuden verbonden wordt. â 5. sicut fit, vgl. Lucr. III, 1008. â palimpsestos scil. codices, van jia/.ir en i/'dogt;. (â¢ebruikte papyrus- of perkamentbladen werden door wasschen of schuren

liaec cum legas tu, bellus ille et urbanus 10 Suffenus unus caprimulgus aut fossor rursus videtur, tantum abhorret ac mutat. . hoc qiiid putemus esse? qui modo scurra _aat _si quidihac re tersiusÂ»videbatur,

15 simul poÃ«mata attigit; neque idem uinquam aequo est beatus ac poema cum scribit: tam gaudet iu se tamque se ipse miratur. nimirum idem omnes fallimur, neque est quisquam, quem non in allqua re videre Suffenum 20 possis: suus cuique attributus est error,

weer schoon gemaakt, opdat men ze opnieuw kon gebruiken. Dikwijls echter gehikte dit uitwisschen van het geschrevene niet zÃ³Ã³ goed, of men kan het oude schrift door chemische middelen nog weer zichtbaar maken, gedeeltelijk althans. Codices rescripti van Verg. en Plaut. â 6â8. De onden gebruikten als schrijfmateriaal papyrus (cartae) of perkament (membiaiia): dit laatste wegens zijn hoogeren prijs zeldzamer. Naar de dunheid en fjnheiil onderscheidde men de soorten van papyrus: ten tijde van Cat. golden de cartae regiae voor de kostbaarste, later deAugusteae, naar Augustus genoemd. â lÃ¯bri = volumina. â umbilici: aan liet einde van de rol, waarom het papier gewikkeld was, bevonden zich twee platrondc knoppen, iets breeder dan het volumen, wanneer het opgerold was. zoodat, wanneer het boek op tafel lag en afgerold werd, alleen de randen van deze knoppen de tafel raakten en het papier zelf niet beschadigd werd: naar hunnen vorm heetten deze knoppen umbilici, ook wel cor-nua. â lauta, de handschr. hebben lora, dit wordt gewoonlijk opgevat als bedoelende reepen van perkament om de rol gewikkeld, maar dat Ã©Ã©ne rol zoo met riemen omwikkeld werd is van elders niet te bewijzen: lauta later ook in den vorm lota, prachtig, sierlijk, net. â membra na: mooie boeken werden in een enveloppe van per kament gewikkeld en dit rood gekleurd. â derecta, geliniÃ«erd, waartoe men een looden rolletje gebruikte, langs een houten liniaal. â pumice, de puimsteen werd algemeen gebruikt om de onellenheden en vezels van het papier of perkament af te schuren. â II. abhorret nempe ab illo bello urba-noque Suffeno. â ac mutat voor mutatur, mutatus est, zÃ³Ã³ dikwij:s bij Plautus en oudere schrijvers in 't algemeen: Lucr. I, 787. â 12. scurra. petit-inaitre. â 13. tersius, fijner, eleganter. â 18. idem, acc. van inhoud. â 21. manticae, vergel. Phaedr. IV, '10: âPeras inposuit luppiter nobis duas: propriis repletam vitiis post tergum dedit, alienis ante pectus suspendit gravem. Hac re videre nostra mala non possumus: alii simul delinquunt, censores sumus.quot;

In 't volgende liedje bezingt Catullus het genot, dat hem het gezicht van het schiereilandje Sirrnio verschafte bij zijn terugkeer uit BithyniÃ«, Tili v. Clir. Sirrnio lag in den lacus Benacus (Garda), eenige uren westelijk van Verona. Catullus had er eene villa. Zie IV.

Paene insularum, Sirrnio, insiilarumque ocelle ,quot;~TJuascumque in liquentibus stagnis manque vasto fert uterque Neptunus:

quara te libenter quamque laetus inviso, 5 vix mi ipse creclens Thuniam atqne Bithunos liquisse campos et videre te in tuto!

cum mens onus reponit ac peregrin o ab orbe fessi venimus larem ad nostrum 10 desideratoque acquiescimus lecto?

hoc est quod unum est pro laboribus tantis. salve, o venusta Sirmio, atque ero gaude: gaudete vos quoque incitae lacus undae: ridete, quicquid est do mi cachinnorum.

Dit gedicht is eene navolging van de epyllia der Alexandrijnen (sjiv).).iov deminut, van Ã¨'jrog). Het bedoelt meer eene beschrijving te zijn van den heerlijken heldentijd, toen goden en menschen nog samen verkeerden, dan een episch verhaal. De episode van Ariadne, die meer dan de helft van het geheele gedicht beslaat (vs. 50â'2(54) is te lang, maar blijft geheel in den geest en de stemming van het geheel, /ij illustreert den tijd der heroÃ«n van eene andere zijde. Het slot geeft in het lied der

XXXI. quot;t Metrum als XXH. I. Paene ins. â insularumque: Sirmio is half schiereiland, half eiland; 't is namelijk slechts door eene smalle strook lands met den zuidelijken oever van het Garda meer verbonden en wordt er somtijds geheel van afgescheiden, wanneer de wateren den smallen landtong overstroomen. â 3. uterque Neptunus, de Neptunus van het Oosten en van het Westen. Vgl. Verg. Aen. VII, 100: sol utrumque recurrens aspicit oceanum. â 5. Thunia, het deel van Bithynia, dat door de Thuni bewoond werd aan de rivier Sangarius quot;f Sagaris. Catullus was in het gevolg van den propraetor Memmius, 57 v. dir., naar Bithynia gegaan. â 14. ridete quicquid, vgl. Ill, 1 en 2: lugete .. quantum est.

Parcen een vergezicht in de toekomst , daar het den lof bezingt van den grooten Achilles, die uit dit huwelijk geboren zal worden. De laatste verzen toonen dat de dichter den heldentijd stelt tegenover zijn eigen z.odelooz.e eeuw.

Peliaco quondam prognatae vertice pinns dicuntur liquidas Noptuni nasse per undas Phasidos ad fluctus et fines Aeeteos,

ij auratam optantes Colchis avertere pellem ausi sunt vada salsa cita decurrere puppi,

diva quibus retinens in summis urbibus arces ipsa levi fecit volitantem flamine currum,

quae simul ac rostro ventosum proscidit aequor, motaque remigio spumis incanduit unda,

atque illic alma videre in luce marinas mortales oculis nudato corpore Nymphas nutricum tenus extantes e gurgite cano.

tum Thetidis Peleus incensus fertur amore, 20 tum Thetis humanos non despexit hymenaeos, tum Thetidi pater ipse iugandum Pelea sensit.

LXIV. I. Peliaco vertice; op den Pelion werd de Argo gebouwd, waarmede de Argonauten naar het rijk van koning Aeetes aan de Pliasis voeren. â 4. robora pubis, vgl. Verg. Aen. VIII, 528 robora pubis lecta dabo; wij zeggen rnet een ander beeld, dat evenzeer de ouden gebruikten: de bloem dei' jongelingschap. â 8. diva, namelijk Pallas Athene, Ho/.tdg, Uo/.ior/og. â quibus, soil. Argonautis; in plaaU van ijuibus diva. â 9. currum, de Argo. â II. ill a, namelijk Minerva: vgl. Hygin. fab. XIV: (Argo a Minerva) aedificata ac primum in pe.agus deducta. â rudem cursu proram, 't schil) ^,i03 ongeoefend ir. het varen. â Amphitrite is ablat. = Amphitrita (vgl. Andromache abl. Ovid. rem. am. Ii84; Hesione abl. Met. *11, 217) en is hier overdrachtelijk genomen voor de zee. â imbuere = initiare, inwijden (met zeewater), rnor 'l eerst inleiden (in de zee). â 18. nutricum, de horst; tenus met den genet, is dichterlijk. L. Gr. Â§ 4.^:j0. â 19. Thetidis Peleus: ile ouders van Achilles; hij de zoon van Aeacus, koning van Aegina, zij eene godin, de dochter van den zeegod Nereus, eene der NereÃ¯den dns.â 21. pater ipse, namelijk Zeus. Deze en Poseidon dongen beide naar

28^b progenies, salvete iterum salvete iterumque. vos ego saepe meo vos carmine cornpellabo.

25 teque adeo eximie taedis felicibus aucte Thessaliae columen Peleu, cui lupiter ipse,

30 Oceannsque, niari torum qui amplectitur orbem? queis simnl optatae finite tempore luces advenere, domum conventu tota frequentat Thessalia, oppletur laetanti regia coetu:

35 deseritur Cieros, linquunt Phthiotica tempe Crannonisque domos ac moenia Larissaea, Pharsalum coeunt, Pharsalia tecta frequentant. rura colit nemo, mollescunt colla iuvencis, non humilis enrvis purgatur vinea rastris,

ipsius at sedes, quacumque opulenta recessit regia, fulgenti splendent auro atque argento.

tota domus gaudet regali splendida gaza. pulvinar vero divae geniale locatur sedibus in mediis, Indo quod dente politum tincta tegit roseo conchyli purpura fuco.

liet bezit van Tlietis. maai daar Themis voorspelde, dat, Indien Zeus ur Ã©Ã©n zijner broeders Thetis huwde, haar zoon grooter zou ziju dan zijn vader, stonden zij haar af aan Pelens, die, van Aegina naar Phthia in ThessaliÃ« gekomen, daar van koning Eurytion diens dochter tot vrouwen het derde deel van zijn gebied als bezitting gekregen had. â 23¹¹. salvete iterumque; dit geheele vers ontbreekt in de codd., maar wordt gedeelte!ijk aangehaald door den Veron. Scholiast op Aen. V, 80: que â¢achter het tweede woord ook Lucr. Ã¼, 631, III, 030 , 002 enz. â 29. Tethys, de grootmoeder van Thetis. Nereus, de zeegod, had tot gemalin Doris, de dochter van Oceanus en Tethys. â 31. queis = quibus, namelijk voor Pelens en Thetis. â simul = simulac. ââ¢ luces de bruiloftsdagen. â finito tempore, als de tijd (tusschen de verloving en de bruiloft) geeindigd was. â 35. Cieros = Cierium, eene stad in t midden van Thessaliotis. â tempe, dalen. â 36. Crannonisque, Crannon, eene bekende stad in Pelasgiotis (slag 3'2quot;2). â 43. recessit, zich uitstrekte. â 49. purpura hier = purperen sprei of dek; conchyli, conchylium is de purperslak, doch ook wel de purperkleur (Cic. In Verr. 4, Â§ 50),

Ã¶O Haec vestis priscis hominum variata flguris heroum mira virtutes indicat arte,

namqno fluentisono prospectans litore Diae Thesea cedentem celeri turn classe tuetur indomitos in corde gerens Ariadna furores, 55 necdum etiam sese quae visit visere credit, ut pote fallaci quae tunc primum excita somno desertam in sola miserara se cernat liarena. immemor at iuvenis fugiens pellit vada remis, irrita ventosae linquens promissa procellae. 60 quern procul ex acta maestis Minois ocellis saxea ut effigies bacchantis, prospicit, eheu, prospicit et magnis curarum fluctuat undis, non tlavo retinens subtilem vertice mitram, non conlecta levi velatum pectus amictu, 65 non tereti strophio luctantis vincta papillas; omnia quae toto delapsa e corpore passim ipsius ante pedes fluetus salis adludebant. sed neque turn mitrae neque turn fluitantis amictus illa vicem curans toto ex te pectore, Thesen, 70 toto animo, tota pendebat perdita mente. a misera, assiduis quam luctibus externavit spinosas Erycina serens in pectore curas ilia tempestate, ferox qua robore Theseus

50â265. Eene voor de evenredigheid van het gedicht veel te lange beschrijving van de figuren op de sprei van Thetis huwelijksbed, voorstellende de mythe van Theseus en Ariadne. Hoe verschillend bijv. van de wijze, waarop Homerus het schild van Achilles beschrijft! â 52. fluentisono, o-t. elgij/i. meer gebruikelijk is bij latere dichters undisonus. â Diae, Dia, volgens sommigen liet eilundjo Dia, aan de noordkust van Creta, tegenover Cnosus, van welke stad uit Theseus zich met Minos' dochter Ariadne, die hem behulpzaam geweest was bij het dooden van don Minotaurus, naar Athene scheep begeven had; volgens anderen = Naxos, het eiland aan Bacchus gewijd, die de trouweloos verlatene Ariadne vond en haar tot zijne gemalin maakte, vgl. 251 seqq. â 60. acta, kust, de handschr. alga. â 64. conlecta

(L. Gr. Â§ 4G'2): zij had haar kleed niet opgenomen en toegehaald met haar gordel, maar haar borst was slechts omsluierd door een licht omhulsel, dat golfde of (ladderde in den wind. Vgl. Verg. Aen. I, 320 nodoque sinus collecta lliientis. â 65. strophio, strophium, azQÃrpior is een gordel, door de vrouwen om de borst gedragen, te vergelijken met een corset. â 67. adludebant, transit.; die de golven spelend heen en weder dreven. â 72. Erycina, Venus Erycina, AygoÃ³irt] ^Egyxivrj, zoo genoemd naar den berg Eryx op SiciliÃ«, waar zij een tempel had. De stad aan den voet van den berg was volgens de sage gesticht door Eryx, den zoon van Venus en Butes, een der Argonauten, die, door 't gezang der Sirenen verlokt, van de Argo gesprongen, maar door

nam perhibent olim crucleli peste coactam Androgeoneae poenas exsolvere caedis electos iuvenis simul et decus innuptamm Cecropiam solitam esse dapem dare Minotauro. SO quis angusta malis cum moenia vexarentur,

ipse simm Theseus p;-o caris corpus Athenis proicere optavit potius quam talia Cretam funera Cecropiae nec funera portarentur.

atque ita nave levi nirens ac lenibus auris â¢So magnanimum ad Minoa venit sedesque superbas, hiinc simulac cupido conspexit lutnine virgo regia, quam sua vis expirans castus odores lectulus in molli complex u matris alebat,

quales Eurotae progignunt flumina myrtos 00 aurave distinctos educit verna colores,

non prius ex illo flagrantia declinavit Imnina quam cuucto concepit pectore tlammam funditus atque imis exarsit tota medullis. heu misere exagitans in miti corde furores, 95 sancte puer, curis hominum qui gaudia misces, quaeque regis Golgos quaeque Idalium frondosum, qualibus incensam iactastis mente puellam tluctibus in flavo saepe hospite suspirantem! quantos ilia tulit languenti corde timores!

100 quam turn saepe magis fulvore expalluit auri, cum saevum cupiens contra contendere monstrum

Venus gered was. â 75. Gortynia tecta. t Labvrintli. Gortvn of Goitvna was met Cnosus de hoofdstad van Creta. â 77. Androgeoneae (â¢ AvSgoyemvtjOi: Androgefis of Androgeon was de zoon van Minos en door I Â«Ie Atlieners vermoord. â 79. Cecropiam de stad van Cecrops, door j Theseus uitgebreid en Athene genoemd. â 80. quis, zie vs. 31. â 83. funera nec funera, Lucr. Ill, 779 innumero numero, Cic. Phil. I 1.2,5 insepultam sepulturam, Soph. Ai. 065 aÃ³ojga Ã¶cjga. â 85. ma-i gnanim um, ueyddvuog, algemeen epitheton der heroÃ«n. â 96. quaeque. 1 et tu quae, namelijk Venus, die in Golgi, op 't n.oostel. punt van Cyprus, | en in 't boschrijke Idalische gebergte aldaar, tempels had. â 100. quam f te verbinden met saepe = quotiens. â fnlvore; 't adject, fulvus j donhej' geel wordt dikwijls ook van goud gebezigd, bijv. Verg. Aen. VII. i 279. Daarvan komt een substantivum fulvor (bij Ã¯iberianus II. 27 j Baehrens Poetae Lat. Min. 3 pag. 26G), dat beter dan fnlgor (wat de j handschriften hebben) de hier bedoelde kleur aanduidt. De bleekheid die, â is bij de volkeren van Zuid-Europa, die eene donkerder gelaatskleur door || hebben, eene andere dan bij ons en bij mat goud te vergelijken. Vgl.

ant mortem appeteret Theseus aut praemia laudis! non ingrata tamon fnistra munnseula divis promittens tacito suscepit vota labello.

105 nam velut in suramo qnatientem bracliia Tauro quercum ant conigeram sndanti cortico pinum indomitus turbo contorquens flamine robur emit (ilia procnl radicitus exturbata prona cadit lato quaecumvis obvia frangens), 110 sic domito saevum prostravit corpore Theseus neqnidquam vacuis iactantem cornua ventis.

inde pedem sospes multa cum laude reflexit errabuncla regens tenni vestigia fllo, ne labyrintheis e flexibns egredientem HÃ³ tecti frustraretur inobservabilis error.

sed quid ego a primo degressus carmine plura commemorem, ut linquens genitoris tilia vultum, ut consanguineae complexum, ut denique matris, quae misera in gnata tabet deperdita, laeta 120 omnibus his Thesei diÃ¼cem praeoptarit amorem, aut ut vecta rati spumosa ad litora Diae,

venerit aut ut eam devinetam lumina somno liquerit immemori discedens pectore coniunx'/ saepe illam perhibent ardenti corde furentem 125 clarisonas imo fudisse ex pectore voces

ac tum praeruptos tristem conscendere montes. unde aciem pelagi vastos per tenderet aestus: tum tremuli salis adversas procurrere in undas mollia nudatae tollentem tegmina surae

130 atque haec extremis maestam dixisse querellis, frigidulos udo singultus ore cientem:

âsiccine me patriis avectam, perfide, ab oris, perfide, deserto liquisti in litore. Thesen? siccine discedens neglecto numine divum

LXXXt, 4: âliospes inaurata palliiiior statua.quot; â 106. conigeram, Vei'g. zegt coniferam Aen. Ill, (i80; zoo spreken ook wij van coniferen of keireltlragende gewassen. â sndanti cortice*. de dichter doelt hiei op de hars, die uit de bast vloeit. â 109. quaecumvis; deze vorm komt zelden voor, vgl. Piaut. Stich. vs. WH. â 113. tenni tilo: de draad, die Ariadne hem gegeven had. â 116. primo carmine, t begin van mijn gedicht, namelijk van deze episode, vs. .'gt;0 205. 127. Construeer: unde aciem (haar blik, hare oogen) tenderet per vastos pelagi aestus: Lucr. I, (56 zegt: homo mortalis tendere contra est oculos ausus. 130. extremis querellis: extremis duidt den hoogsten graad van het begrip querellis aan, ongeveer; met de jammerlijkste klachten : vgl. Verg.

iiullane res potnit erudelis flectere mentis consilium? tibi nulla fuit dementia praesto,

at non haec quondam blanda promissa dedisti 140 voce mihi, non liaec miseram sperare iubebas, sed conubia laeta, sed optatos hymenaeos:

145 quis dum aliquid cupiens animus praegestit apisci, nil metuunt iurare, nihil promittere parcunt: sed simulac cupidae mentis satiata libido est,

certe ego te in medio versantem turbine leti 150 eripui et potius germanum amittere crevi

pro quo dilaceranda feris dabor alitibusque praeda neque iniacta tumulabor mortua terra.

quae Syrtis, quae Scylla rapax, quae vasta Charybdis, talia qui reddis pro didci praemia vita?

saeva quod horrebas prisci praecepta parentis, 160 at tamen in vestras potuisti ducere sedes,

quae tibi iocundo famularer serva labors Candida permulcens liquidis vestigia lympliis purpureave tuum consternens veste cubile.

Oeorg. 111, 517; extremosque ciet gemitus.â 135. devota, verwenschle en die daarom op uw hoofd zullen neerkomen. â 145. qnis = quibus, namelijk viris. â praegestit, zooals dikwijls in samengestelde adjectieven, beteekent ook in werkwoorden prae somtijds boven mate, zeer.ââ apisci, dichters nemen, om kracht en kleur te geven aan hunne taal, dikwijls enkelvoudige werkwoorden, waar liet proza samengesteld bezigt, en omgekeerd; zoo ook in vs. 133 liqnisti en 150 crevi in plaats van leliquisti, decrevi. â (50. germannrn, de Minotaurus, als zoon van Minos. â151. de ssem, vgl. Lucr. I, 43. â 153. iniacta vooriniecta; evenzoo heeft Lucr. conspargere, despargere enz. â Een weinig aarde op een lijk geworpen was voldoende om liet voor begraven te houden. â 155. conceptum: vertaal: heeft u voortgebracht en. â 156. Syrtis (maior en minor), de bekende zeeboezems op de noordkust van Africa waren voor de zeelieden niet minder geducht dan de Scylla en Charybdis. De branding was er hevig, de oever zandig en onbewoond en niet zelden werden de schepen met hunne bemanning door den wind onder t zand bedolven. Strabo XVII, 'i 20. â 162. de uitdrukking is wat gezocht: de bedoeling: ik zou (als

set ijuid ego ignaiis neiquieqiiam conqueror aureis, 165 externata malo, quae nullis sensibus auctae nec missas audire queunt nec reddere voces?

ille autem prope iam mediis versatur in undis, nec quisquam apparet vacua mortalis in acta, sic nirais insultans extreme tempore saeva 17(1 fors etiam nostris invidit questibus auris.

lupiter omnipotens, utinam ne tempore primo Gnosia Cecropiae tetigisset litora puppis,

indomito nec dira ferens stipendia tauro perftdus in Greta religasset navita fnnem.

175 nec mains hie celans dulci crudelia forma cnnsilia in nostris requiesset sedibus hospes! iam quo me referam? quali spe perdita nitorV idmeneosne petam montes? ah, gurgite lato discemens ponti truculentum ubi dividit aequor! ISO an patris auxilium. sperem, quemne ipsa reliqui respersum iuvenem fraterna caede secuta?

quine fugit lentos incurvans gurgite remos V praeterea nnllo litus, sola insida, tecto,

omnia sunt deserta, ostentant omnia letum. non tamen ante mihi languescent lumina morte nec prius a fesso secedent corpore sensus 190 quam iustam a divis exposcam prodita mulctam

cene slavin) uwe voeten gewasschen hebben. â 164. aureis \oor auris; in den dat. plur. beeft ei voor i zicli het langst staande gehouden. â 165. auctae, voorzien; Likt. III, 6:!Ã¼: sic animas introduxerunt sensibus auctas. â 168. acta, Heinsius voor alga, /.ie vs. GO. â 170. auris, waarvoor ook a u reis geschreven kon ziju, is hier natuurlijk = aures. 172. Dit vers is niet duidelijk: Gnosia kan verbonden worden met litora, of met puppis. De bedoeling van den dichter schijnt te zijn het met puppis te verbinden, zoodat Ariadne doelt op den tocht van haren broeder Androgeos naar Attica (Cecropiae genet.), waar hij vermoord werd, waaruit volgde wat in de volgende verzen gezegd wordt. â 178. Idmeneosne .. montes: Idmeneos gesyncopeerd voor Idomeneos, 'lÃ¶ofievÃcoe, dus de bergen van Idomeneus of van Creta. Want Idomeneus was de zoon van Deucalion, den broeder van Ariadne en zoon van Minos. Catullus begaat bier dus een anachronisme. â 179. ah .. ubi dividit. ach! waar (mij) scheidt, d. i.: ach! hoe zou het mogelijk zijn, daar mij de., scheidt van Creta. â 180. quemne, d. i. eiusne quem. â 181. fraterna, d. i. Minotauri. â Door deze woorden wordt de snelheid aangeduid, waarmede Theseus ontvluchtte. â 183. gurgite, igt;i het wa/tv der zee. â 184. Dit vers is corrupt, naar het schijnt; eene afdoende

eaelestumque tidem postrema eomprecer hora. quare, facta virum mulctantes vindice poena, Enmenides, qiÃ¼bus anguino redimita capillo frons expirantis praeportat pectoris iras,

quas ego, vae, misera extremis proferre medulÃ¼s cogor, inops, ardens, amenti caeca furore.

quae quoniatn verae nasenntur pectore ab imo, vos nolite pati nostrum vanescere luctum,

lias postquam maestc profudit pectore voces, supplicium sacvis exposeens anxia factis,

205 quo motu tellus atque horrida contremuerunt aequora, concussitque micantia sidera mundus. ipse autera caeca mentem caligine Theseus consitus oblito dimisit pectore cuncta,

quae mandata prius constanti mente tenebat, 210 ilulcia nee maesto sustollens signa parenti

sospitem Erechtheum se ostendit visere portuin, namque ferunt olim, castae cum moenia divae linquentem gnatum ventis concrederet Aegeus, talia complexum iuveni mandata dedisse:

215 âgnate, mihi longe iocundior, unice, vita, 217 reddite in extrema nuper mihi fine senectae,

verbetering is nog niet gevonden. â 191. caelestum, vgl. Lucr. VI, 1274.â 193. Eumenides, Fmiae, vgl. Lucr. Ill, 1011. â 198. verae: wilt ge den menscli leeien kennen zooals liij is, zegt Lucr., dan moet f-'e hem gadeslaan in angsten, gevaren en tegenspoed: nam verae voces mm demum pectore ab imo eliciuntur, III, 57. â 204. invicto numine, nntu. vgl. Lucr. II, 632, Aen. IX, lOti: admiit et totum nutu tremefecit Olympum, en Iliad. I, 528: /;, y.'u xvavÃ©flnir y-r' o'/ nroi revoe Koorimv â â /lÃ©yar (Y t'/.Ã©'/.iSer quot;O'/.vfinor. â 208. consitns, bezaaid, '1. i. bedekt met. â 209. Vgl vs. 2:18 â 210. su stol lens: een praesens -ustollo (vergelijk het perf. sustuli) vindt men ook vs. 235 en bij Lucret. IV, 906; Ovid. Metam. 13 , 540, bij Plautus op verscheidene plaatsen, en in proza zelfs bij Seneca Epist. mor. 71. 25. â Wat Theseus zoo lang goed onthouden had, wat hem door zijnen vader Aegeus was opgedragen, dat hij namelijk, wanneer hij de haven van Athene of Attica (Erechtheum portuin) in 't gezicht zou krijgen (visere) witte zeilen zou ophijschen, dat vergat hij nu geheel. â 2(2. castae ilivae d. i. Minervae; de handschriften hebben classi in plaats van castae. â 216. reddite: Theseus was eerst voor korten tijd te Athene sekomen uit Troezen, waar hij zijne jeugd bij zijne moeder Aithra had

quando quidem fortuna mea ac tua fervida virtus eripit invito mihi te, cui languida nondum. 220 bimina sunt gnati cara saturata figura:

non ego te gaudens laetanti pectore mittam, nee te ferre sinam fortunae signa secundae, set primum multas expromam mente querellas, canitiem terra atque infuso piilvere foedans; 225 inde infecta vago suspendam lintea malo,

nostros nt luctus nostraeqiie incendia mentis carbasus obseurata decet ferrugine Hibera.

qnae nostrum genus ac sedes defendere Ereclithi 230 annuit, ut tauri respergas sanguine dextram,

turn vero facito ut memori tibi condita corde haec vigeant mandata nee ulla obliteret aetas, ut, simnl haec nostros invisent lumina collis, funestam antemnae deponant undique vestem 23quot;) candidaque intorti sustollant vela rudentes.

quam primum cernens ut laeta gaudia mente agnoscam, cum te reducein aetas prospera sistet.' haec mandata prins constanti mente tenentem Tliesea ceu pulsae ventorum tlamine nubes 240 aerium nivei montis liquere cacumen.

at pater, ut summa prospectum ex arce petebat, anxia in assiduos absumens lumina fletus, cum primum infecti conspexit lintea veli, praecipitem sese scopulorum e vertice iecit, 245 amissuni credens inmiti Thesea fato.

sic funesta domus ingressus tecta paternae marte ferox Theseus qualem Miiioidi luctum obtulerat mente inmemori talem ipse recepit.

doorgebracht. â 225. vago rnalo, 't zij zwervend, daar liot s.:lii|gt; gaat dwalen over zee, of slingerend, zweepend, door de schommelingen van liet vaarluiquot;. â 227. Hibera: sunt in his regionibus (Spanje) ferrariae foilinae pulcherrimae. Geil. Noct. Alt. II, '29. â 228. Itoni: Itonus, ii. â¢t midden van Phtliiotis in Ã¯liessaliÃ« gelegen, bevatte een heiligdom van Athene; van daar werd haar dienst door Erechtheus naar Athene overgebracht. â 234. antemnae, de ra, in 't meervoud voor Ã©Ã©n ding. omdat de ra. als van een groot schip, uit twee verbonden stukken bestond; /on onk currus. Ovid. Metam. 11, axes, l'i-.i, vgl. lunettegt;.

ciseaux. enz. â 238. Construeer: haec mandata liquere Thesea, prius constanti mente lenentein (ea). ceu nubes montis cacumen. â 240. nivei voor nivosi. â liquere = reliquerunt. â 241. arce, de Acropolis, van wier zuidwestelijken hoek uit men een ver gezicht heeft over de ongeveer een uur verwijderde zee. â 247. marte ferox, vgl. Hoi.

ijiiao tuin pi'ospcctans cedentem maesta carinam 250 multiplices animo volvebat sancia curas.

at parte ex alia florens volitabat lacclms cmn tliiaso Satyronim et Nysigenis Silenis. te quaerens, Ariadna, tnoque incensus amove.

qnicum alacres passim lymphata mente furebant 255 euhoe bacchantes, euhoe capita inflectentes.

plangebant aliae proceris tympana j)almis ant tereti tenuis tinnitus aere ciebant,

multis raucisonos efflabant cornua bombos barbaraque horribili stridebat tibia cantu.

265 Talibus amplifice vestis decorata flguris pulvinar complexa svio velabat amictu.

([iiae postquam cupide spectando Thessala pubes expleta est, sanetis coepit decedere divis.

hic, qualis flatu placidnm mare matutino 270 liorrificans Zephyrus proclivis incitat undas

Ciirm. 1, 3'2. tl ferox bello. â 251. parte ex alia, namelijk op de sprei. 'lie de dichter beschrijft. â 252. Nysigenis: Nysa was een dal (of berg: Verg. Aen. VI, 80.')), waar ook de jonge fiionysos (Dio-nysos. Ilacchus, lacchus) zelf door uymplien zou opgevoed zijn en lag volgens sommigen in BoeotiÃ«, volgens anderen in ThraciÃ«, LybiÃ«, ArabiÃ« of IndiÃ«. â 253. vgl. de aanteekening op vs 5'2. â 255. bacchantes = feminae bacchantes, 't partic. is genomen als substantiviim. â euhoe. svoT, de kreet, dien de razende bacchanten uitstieten; ze droegen daarbij den thyrsus met klimop- en wijngaardranken omwonden en van boven niet een ijzeren punt voorzien, doch bedekt door 't groen; verscheurden dikwijls jonge dieren, wier bloedig vleesch ze aten of waarvan ze de leden wegslingerden, of ze omwonden zicli met kronkelende slangen (soms levende, doch onschadelijke, soms geesels of riemen). â 259. orgia. eigenlijk oll'erplechtigheden bij de feesten van Dionvsos, later ook bij de mysteriÃ«n van Demeter en alle geheime godsdienstplechtigheden, vgl. Ã³gytj, oo-'dco. Doch niet alleen Â«leze feesten en oll'erplechtigheden, maar ook zekere symbolische voorwerpen, kenteekenen der goddelijke tegenwoordigheid, werden orgia genoemd en, geheimzinnig (obscura) als ze waren, in een kist verborgen, zoodat de niet ingewijden vruchteloos trachtten te vernemen wat het waren: deze voorwerpen werden dan dooi de vereerders aangebeden, aangeraakt of gekust. â 262â264, vgl. Lucr. II, 1)18 en 10. â 265. amplifice, een Â«.Taf eigi/fiÃ©vor evenals largificus bij l.ucr. â 268. decedere, plaats maken voor. Nadat de menschen verschenen waren op de bruiloft van een menschenzoon en eene goden-dochter (zie vs. S'i setiq.), komen nu de goden. â 270. proclivis ..

quae tarde primum dementi tlamine pulsae proeedunt leviterque sonant plangore cachinni.

post vento creseente magis magis inerebeseunt 275 purpureaque proenl nantes ab luce refulgent:

sic ibi vestibulis linquentis regia tecta ad se quisque vago passim pede discedebant.

quorum post abitum princeps e vertice Pelei advenit Chiron portans silvestria dona;

2S0 nam quoscumque ferunt campi, quos Thessala raagnis montibus ora creat, quos propter tluminis undas aura parit flores tepidi fecunda Favoni,

Tempe, quae silvae eingunt super impendentes, Haemonisin linquens Doris celebranda choreis. uon vacuus: namque ipse tulit radicitus altas fagos ac recto proceras stipite laurus,

290 non sine nutanti platano lentaque sororei flammati Phaethontis et aeria cupressu.

post hunc consequitur sollerti corde Prometheus, 295 extenuata gerens veteris vestigia poenae,

undas: de morgenwind rimpelt de zee en drijft de golven voorwaarts naar het strand: zij komen ex a Ito maii nederwaarts. â 271. vagi, de zon begint haren (z\verf)tocht aan den hemel, vgl. Ã¯ibullns IV, 76 âvagi sileantur pascua solisquot;. â sub in tijdelijken zin genomen tegen; vgl. Verg. Aen. Vl, 255 âprimi sub lutnina solisquot;. De codd. hebben subli-inia. â 277. ad se, chez soi. â 278. Pelei: op den Pelion woonde de beroemdste der Centauren, Chiron, die, zijne woeste natuur gedeeltelijk afgelegd hebbende, uitmuntte door kennis en wijsheid. Zijne dochter Endeis, de gemalin van Aeacus. was de moedei- van Peleus. â 285. Penios, de stroomgod van den PenÃªus. â 287. Haemonisin codd. Minosim). ThessaliÃ« heette eertijds Haemonia en ook Doris, naar Dorus den zoon van Hellen. Een adiectivum Dorus komt overigens niet voor (wel de volksnaam Dori, in plaats van Dores), waarom Madvig ,'ner duris vermoedde. â In navolging der Alexandrijnen lucht Catullus hier wel wat veel geleerdheid. â 290. sororei voor sorore, de ei stelt een klank voor, gelegen tusschen de. lange e en i. Phaethons zusters in p;jn-boomen veranderd, Ovid. Metani. 11, 1145 seqq. â 294. sollerti, want .Taruf rÃ©/rat jioozolair Ãªx Ugo/itjOÃ©cog, Aesch. Prom. 50(i. â 295. extenuata, Prometheus droeg, nadat hij van de door Zeus hem opgelegde straf door Heracles bevrijd was, als herinnering aan zijn doorgestaan lijden eenen ring van ijzer met een steen van de rots, waaraan hij geketend geweest was, er in gevat, aan den vinger, en verscheen zoo ook op de

11 nam quondam silici restriotes membra catena persolvit pendens e verticibus praeruptis.

inde pater divum sancta cum coniuge natisque advenit caelo te solum, Phoebe, relinquens 300 unigenamque simul cultrices montibus ydri: Pelea nam tecum pariter soror aspernata est nee Tlietidis taedas voluit celebrare iugalis. qui postquam niveis flexerunt sedibus artus, large multiplici constructae sunt dape mensae. 305 cum interea inftrmo quatientes corpora motu veridicos Parcae coeperunt edere cantus. Ids corpus tremulum complectens undique vestis Candida purpurea talos incinxerat ora,

at roseae niveo residebant vertice vittae 310 aeternumque raanus carpebant rite laborem.

laeva colum molli lana retinebat amictum, dextera turn leviter deducens fila supinis formabat digitis, tum prono in pollice torquens

bruiloft van Peleus en Thetis. De overlevering voegt er bij. dat seilert ilien tijd liet dragen van ringen met steeuen er in gevat in gebruik kwam. Plin. Hist. Nat. XXXVII. sect. -1 paragr. '2. â 296. silieit ablat, /oo ook op inschriften (C. I. L. i . 'M(rl, 820, 101-2, en inscr. Hen/. 6(130, 7170. Zie Neue I, 239 en BÃ¼ch. Lat. Deel. '2 ed. pag. 08): bij andere woorden vindt men evenzeer i in plaats van e, bijv. luei voor luce, Lncr. IV, '235, ration! II, 520, vgl. boven vs. 200 sororei. silici voor ad silicem: /oo vindt men ook geconstrueerd religare. Hor. Od. 1, 32, revincire. Verg. Aen. Ill, 7() (eenige codd. met de praep. e). â 298. versus livper-meter, vgl. XXXIV, U. â 300. montibus ydri; wat dit ydri betee-kent en of het misschien corrupt is, is onbekend. Op het eiland Delos. de geboorteplaats van Apollo en Artemis, werd een steen gevonden met liet opschrift 'YÃ¶oico Ã¨.-ti/y.Ã³io: maar wie deze Hydreos mag zijn, is evenzeer onbekend. Onmogelijk is het echter niet, dat hier eenig verband bestaat. â 301 en 302. waarschijnlijk omdat Achilles, die uit dit huwelijk geboren werd, door Apollo gedood zon worden, vgl. II. XXI. 277. Verg. Aen. VI, 56 seqq. â 306. Parcae: de Parcen of Schikgodinnen (vergel. liet verouderde geschik, lot, noodlot, Duitsch Geschick) treden hier als oude vrouwen op, die de toekomst van het huwelijkspaar bezingen, met het oog op Achilles, die uit dit huwelijk geboren zal worden. â 308. tal o s: het kleed omsluit het geheele lichaam, zoodat zijn purperen zoom de hielen omgeeft. â 310. carpebant, sponnen, naar de eigenaardige wijze van werken bij het spinnen, waarbij men telkens een deel vim de wol door de vingers laat glijden. â 311 enz. De linkerhand liondt het spinrokken, waarom de wol gewikkeld is, die gesponnen wordt: de rechterhand laat nu eens zacht de wol van het rokken glijden naar het spinnewiel, waarbij de vingers, omhoog gericht, terwijl de rug van de hand naar beneden gekeerd is (het spinnewiel stond hooger dan de hand in gewone houding), don draad vormden, d. i. de dikte van den draad bepaalden door slechts eene bepaalde en gelijkmatige hoeveelheid wol

315 at que ita decerpens aeqnabat semper opus dens laneaque aridulis haerebant morsa labellis,

320 haec cum clarisona vellentes vellera voce talia divino fuderunt carmine fata,

carmine, perfidiae quod post nulla arguit aetas: ,,0 decus eximium magnis virtutibus augens.

currite ducentes subtegmina, curate, fusi adveniet tibi iam portans optata maritis Hesperus, adveniet fausto quom sidere coniunx, 33U quae tibi flexanimo mentem perfundat amore languidulosque paret tecum coniungere somnos levia substernens robusto bracchia collo.

tcj laten ilooi'glijden, waardoor onellenlioden vermeden werden, â dan weer laat zij het wiel draaien. De fnsus is het hoofdbestanddeel van het spinnewiel: door zijne omwentelingen drilt hij den draad en windt dien te gelijk op: aan het einde van den spil is een ronde plaat cl' schijf (turbo), waardoor de fnsus gemakkelijk rondgewenteld kim worden: want de spinster brengt dezen turbo met hare vingers of duim in beweging.â 315. De oneffenheden, die aan den draad waren, de uitstekende stoppeltjes. werden niet de tanden afgebeten. â 319. calathisci: de cala-thiscus of ealathus was een dames-werkmand, in vorm't best te vergelijken met een papier- of prullemand bij ons. De vellera zijn zoowel de niet gesponnen, als de reeds tot draden gesponnen en tot een kluwen opgewonden wol (glomus, -eris). â custodibant, zooals bij Lucr. lenibat en dgl. Lat. Gr. Â§ '24'2, lt;i. â 323â379. Epithalamium. d. i. bruiloftslied (eigenlijk een lied, gezongen voor de deur van den thab mus) van Pelens en Thetis. Een gedicht y.-riOa/.a/na uk Ihp.Ã©a y.cd QÃ©nv wordt reeds aan Hesiodus toegeschreven. â 324. Emathiae = Thessaliae: opis archaistisch voor opum. â 326. quae fata secuntur, .Ir constructie is; vos, fnsi, currite celeriter (currite, currite) deducentes subtegmina (= lila), quae (accus.) fata (nomin.) sequuntur: de gesponnen draad stelt voor de gebeurtenissen die, door het noodlot bepaald, volgen.â 329. quoin = cum praepos. â 334. conexit in plaats van conexnit. zooals Lucilius nexit heeft voor nexuit: de handschriften hebben con-

hostibus haucl tergo, sed forti pectore notus, 340 qui persaepe vago victor certomiae cursus tlammea praevertet celeris vestigia cervae.

currite ducentes subtegmina, currite, fusi. non illi quisquam bello se conferet heros, cum Phrygii Teucro manabunt sanguine cam pi 345 Troicaque obsidens longinquo raoenia bello periuri Pelopis vastabit tertins heres.

illi us egregias virtutes claraque facta saepe fatebuntur gnatorum in funere matres, 350 cum incultum cano solvent a vertice crinem putridaque infirmis variabunt pectora palmis.

currite ducentes subtegmina, currite, fusi. namque, velut densas praecerpens messor aristas sole sub ardenti tlaventia demetit arva, 355 Troiugenum infesto prosternet corpora ferro. currite ducentes subtegmina, currite, fusi. testis erit magnis vir'utibus unda Scamandri. quae passim rapido diffunditnr Hellesponto.

cuius iter caesis angustans corporum acervis 360 alta tepefaciet permixta tlumina caede.

currite ducentes subtegmina, currite, fusi. denique testis erit morti quoque reddita praeda, cum teres excelso coacervatum aggere bustum

texit. â 346. perinii Pelo pis .. t e rti us heres, namelijk Agamemnon (Pelops, Atreus, Aframemnon of ook Pelops, Atreus, Ã¯iivestes. Agamemnon II. II. 105 seqq.). Pelops dong, als zoo vele anderen, naar de hand van Hippodamia, de dochter van Oenomaus van Pisa. Deze had echter, omdat hij volgens een orakel door den echtgenoot zijner dochter zon omkomen, als voorwaarde gesteld, dat wie zijne dochter zon huwen, eerst hein in een wedren moest overwinnen: wie overwonnen werd doorboorde hij met zijn lans. Pelops, die van Poseidon paarden en een wagen ontvangen had, kocht den wagenmenner van Oenomans. Myrtilus genoemd, om, zoodat deze de luns uit een wiel van Oen. wagen wegliet en die verving door een stuk was. Daar dus Oenomaus' wagen uiteenviel, behaalde Pelops de overwinning en kreeg Hippodamia tot vrouw. In plaats echter van zijn woord te honden, aan Myrtilus gegeven, wierp hij dezen op de terugreis naar l.vdiÃ« in de naar hem genoemde Myr-toische zee. Stervend vervloekte Myrtilus Pelops en zijn geslacht, ten gevolge waarvan het door allerlei onheilen getrolÃ¯en werd, o_va. door den roof van Helena, die den Troi. oorlog ten gevolge had. â 349.. fatebuntur, zullen erkennen, zullen getuigen zijn van, ui. de moedei's dei-Ã¯rojaansche krijgers, die door Achilles den dood vinden. â 360. tepefaciet, gewoonlijk is in dergelijke werkwoorden de e kort. â 362. morti; aan Achilles, die toen reeds in het doodenrijk verkeerde, kwam Polyxena

nam simul hanc fessis declerit fors copiani Achivis nrbis Dardaniae Xeptunia solvere vinela,

i[uae, velut ancipiti succumbens vietima ferro, 370 proiciet tnmeum summisso poplite corpus.

Talia praefantes quondam felieia Pelei carmina divino cecinere e pectore Parcae.

praesentes namque ante domos invisere castas heroum. et sese mortali ostendere coetu 385 caelicolae nondum spreta pietate solebant.

too als deel van den buit. op de Trojanen behaald. â 364. virginis, namelijk Polyxena, de dochter van Priamus. Volgens de latere sage namelijk zon Achilles, verliefd geworden op Polyxena, naar de Troianen hebben willen overloopen, in den tempel van Apollo te Ã¯hymbra ongewapend verschenen en daar dooi' Paris gedood zijn. De schim van Achilles zou daarop, toen de Grieken terugkeerden, Polyxena als zoenoll'er geÃ«ischt hebben, waorom deze op het graf van Achilles gedood werd. Ovid. Metain. XIII, 44S. â 366. simul, zie vs. SI. â fors = Fortuna, zie vs. 170. â i- o p i a ra solvere, in plaats van de gewone constructie met het gerundium. â 367. Neptunia vinela, Poseidon en Apollo hadden volgens de sage de muren van Troia gebouwd. â 372. aniini. L. Gr. Â§ 438, A. '2. â 377. hesterno filo, daar volgens een volksbijgeloof een banÂ»!, ilie om den hals eener ongehuwde vrouw paste, na haar huwelijk te kort was. â 378. discordis .. puellae, als in onmin levende met haar echtgenoot, en daarom van hera gescheiden. â 383. praesentes, lichamelijk. â ante adv. = antea, aetate heroica. â 384. jnortali voor mortaliura. â coetu, dativus. â 385. pietate hier ongeveer gelijk religione, vgl. Cic. de nat. deor. 2, '1511; âcognitio deorum, ex (|ua oritur pietas, cui coniuncta est iustitia reliquaeque virtutes.quot; â 386. t emplo in fulgente revisens, ongeveer gelijk templum fulgens revisens. Vooral in de oudere taal komen vele ww. met in en ablat. voor, die anders met de praep. in den accus. geconstrueerd worden. Cato R. T?. 157, 15: in naso polypus si introierit. revisere ad. Zie Lucr. II, 350.â

conspexit terra centum proeiunbere tauros saepe vagus Liber Parnasi vertice summo 390 Thyadas effusis euantis crinibus egit,

[saepe oculos licuit mortales eernere Phoebmn] cum Delphi tota certatim ex urbe ruentes acciperent laeti divura fumantibus aris.

saepe in letifero belli certamine Mavors aut rapidi Tritonis era aut Araanmsia virgo 395 armatas hominum est praesens hortata catervas. set postquam tellus scelere est inbuta nefando, iustitiamque omnes cupida de mente fugarunt, perfudere manus fraterno sanguine fratres, destitit extinctos natus lugere parentes, 400 patravit genitor primaevi funera nati,

liber ut hinc nuptae poteretur tlore novellae, ignaro mater substernens se impia nato impia non verita est divos scelerare penates, omnia fanda nefanda malo permixta furore 405 iustificam nobis mentem avertere deorum.

[n dit gediclit spreekt Csitullus het uit. in den vorm van een monoloojr. welk een /.waren strijd het hem kost om Lesbia, ook na al liare ontrouw en zedelooze handelingen, voor goed vaarwel te zeggen. (Vgl. 111, pag.

390. Thyadas = Bacchanten, vgl 255. â Na vs. 390 is waarschijnlijk een vers uitgevallen; na vs. 385 echter staat een vers, dat daar niet behoort, 't Hier, om den zin tenig te geven, ingevulde veis is van Luc. Mueller. â 392. Delphi, de bewoners der stad Delphi. â 394. rapidi Tritonis era = Athene, TgnoyÃ©reia. De hier bedoelde Trito is waarschijnlijk eene rivier in BoeotiÃ«, die in de Copais palus uitstroomt: buitendien waren er rivieren of moerassen van dien naam in LibyÃ«, ThessaliÃ« en Argolis. â Amarunsia virgo, Artemis, die te Amaiynthus op Euboea een beroemden tempel had. De handschriften hebben Rham-nusia virgo. â 401. poteretur wordt bij dichters dikwijls gevonden in plaats van potiretur, vgl. Lucr. II, 653. â 405. iustificam: het woord iustificus schijnt een a'jraf clotjftÃ©voi' te zijn; het beteekent hier niet rechtvaardic) maliend, maar recht cloende. rechtvaardig; tegenovergesteld is falsi ficus in dit vers van Plautus: âhabet animuin falsilo-qnom, falsificum, falsiiurium.quot; Mil. glor. 101.

âAs an expression of resignation struggling with despair it possesses a force and reality which belong only to the highest genius.quot; Ellis.

est homini, cum se cogitat esse pium nee sanctam violasse fidem nee foeclere in ullo divum ad fallendos numine abusum homines:

difficile est, verum lioc qualubet efficias: 15 una salus haec est, hoc est tibi pervincendum, hoc facias, sive id non pote sive pote.

me miserum aspicite et, si vitam puriter egi, 20 eripite hanc pestem perniciemque mihi.

non iam illud quaero, contra ut me diligat ilia aut, quod non potis est, esse pudica velit:

25 ipse valere opto et taetrum hunc deponere morbum. o dei, reddite mi hoc pro pietate mea.

Chommoda dieebat, si quando conimoda vellet dicere, et insidias Arrius hinsidias.

7. cuiquam; ofschoon quisquam vooral in negatieve zinnen voorkomt, wordt het toch ook in affirmatieve zinnen gevonden, zelfs bij l.ivius 33, 3, i en 42, 24, 13. â 12. deis invitis, daar de goden deze liefde niel willen. â deis en 17 dei, vgl. aanm. bij XIV, (3. â 14. qualubet scil. ratione, quocumque modo. â efficias en 16 facias coni. adhortativus.

et turn miiifiee sperabat se esse locutum, cum i^iiantum poterat dixerat hinsidias. credo, sic mater, sic Liber avunculus eius,

sic maternus avus dixerat atque avia. hoe misso in Syrias requierant omnibus aures;

audibant eadem liaec leniter et leviter, nee sibi postilla metuebant talia verba,

Catullus' ecuige broeder was verre van zijn vaderland in Ã¯roas gestorven t'ii met hem de vreugde zijner fami ie:

Toen de ilicliter Memmius naar AziÃ« vergezelde, was het natuurlijk zijn eerste behoefte daar het graf zijns broeders te beioeken en daarop het doodenolfer (munere marlis, 3, trisfi munere ad inferias, 8; wijn, melk, bloed, honig, bloemen) te plengen, wat hij na de begrafenis niet had kunnen doen.

Multas per gentes et multa per aequora vectus advenÃ¼a lias miseras, frater, ad inferias,

en dan nog zelden. In zijn tijd kwam daarin, waarschijnlijk door invloed van het Grieksch, eene verandering, waarnaar hij zelf zich eindelijk ook moest schikken. Het overdreven en verkeerde gebruik van de adspiratie wordt hier dooi¹ Catullus gehekeld. Orat. 160. Quint. I, 5, 19. 20: per aspirationem, sive adicitur vitiose sive detrahitur, apud nos potest quaeri an in scripto sit vitium, si H littera est, non nota. Cuius qiildem ratio mutata cum temporibus est saepius. Parcissime ea veteres usi etiam in vocalibus, cum oeilos ircosque dicebant, din deinde servatum, ne consonantibus aspirarent, ut in Graccis.et in triumpis; erupit brevi tempore nimius nsus, ut choronae, ch en t u r ion es, praec hones adhuc (ongeveer 92â95 na Chr.) quibusdam inscriptionibus maneant. qua de re Catulli nobile epigramma est. â 2. Arrius: Q. Arrius, een parvenu, als redenaar in zijn tijd niet onbekend, infimo loco nat us, et honores et pecuniam et gratiam consecutus, etiam in patronorum sine iloctrlna, sine ingenio aliquem numerum pervenerat. Tie. Brutus 24'2. â 5. requierant, vgl. Verg. Aen. i, 523. Lucr. V, 53. â 6. audibant, vgl. Lucr. V, 934.

5 quando quidera fortnna mihi tete abstulit ipsiuu, hen miser indigne frater adempte mihi.

accipe^v fraterno multnm manantia fletu 10 atque in perpetuum, frater\ ave atque vale.

2. miser;i s .. in fe rias, d. i. ad inferias tuas, fratris rniseri. â advenio en 3 donarem: Ã³f advenio moet als liet Gileksche ijy.ot opgevat worden als een perfectum Ã³f veranderd worden in a d v e n i: het eerste is het waarschijnlijkst: men kan er bij denken missus ut donarem. â 4. mutam: cinis als femininum komt zelden voor. â 5. tete i p s u m, u zeiven jjersoonlijk; alleen de aseh was over. â 7. interea: ofschoon ik nojr veel zou kunnen zeggen en klagen, ontvang intuaschen wat ik. als in opdracht onzer familie enz.

M. Valerius Messala Corvinus, een vriend en aanhanger van Octavianus, had Tibullus iiitgenoodigd hem te vergezellen op zijn tocht tegen An-tonius. Tibullus echter, uit zijnen aard meer tot een rustig, stil en afgezonderd leven geneigd, bedankte voor die uitnoodiging.

25 iam mihi, lam possim contentus vivere parvo c â . ¹nee semper longae deditus esse viae,

nee tamen interdum p\ideat temÃ¼sse bidentem 30 aut stimnlo tardos increpuisse boves,

5. paupertas, niet in eigenlijken zin op te vatten, maar, in tegenstelling van rijkdom, als bescheiden deel of lol. Wie pauper is heeft weinig, wie egenus is heeft gebrek. Het weinige, dat de pauper heeft, kan relatief worden opgevat. Tibullus schijnt een groot deel van zijn niet onaanzienlijk vermogen verloren te hebben bij de verdeeling van landerijen aan de Veteranen van 'tjaar 41 (vgl vs. 19), waarbij ook andere dichters, als Vergilius, Horatius, Propertius, schade leden; toch bleef hein, waarschijnlijk door bemiddeling van Messala, zooveel over. dat hij zonder zonder zorgen voor het dagelijksche brood kon leven; hij had een landgoed te Pedum, tussehen Tibur en Praeneste: vgl. vs. 77quot;, 78 en Horat. Epist. I, 4, 6: di tibi formam, di tibi divitias dederunt artemque fruendi. â vita inerti, Tib. had voor korten tijd zijne dienstjaren als ridder geÃ«indigd. â 26. longae .. viae, verre krijgstocht.â 29. interdum, vgl. Lucr. II, 23 en 20 seqq. â 33. furesque, woltjer, Serta Roniana, 2e dmfc 6

parcite: de magno est praeda petenda grege: 35 liic ego pastoremque meum lustrare quotannis et placidam soleÃ¶ spargere lacte Palem;

nee Spes destituat, sed frugum semper acervos 10 praebeat et pleno pinguia musta lacu.

seu vetus in trivlo florida serta lapis: et quodcumque mihi pomum novus educat annus, libatum agricolam ponitur ante deum.

15 tlava Ceres, tibi fit nostro de rure corona spicea, quae templi pendeat ante fores; pomosisque ruber custos ponatur in hortis,

vos qÃ¯Ã¯Ã¶qÃ¼Ãª, felicis quondam nunc pauperis agri 20 - custodes, fertis raunera vestra, Lares.

agna cadit vobis, quam circum rustica pubes 24 clamet âio messes et bona vina datequot;. 37 adsitis, divi, neu vos e paupere mensa

eene toespeling op de roofzuchtige Veteranen? â 35. pastoiem lustrare: jaarlijks moesten de herders bij het feest van Pales (zie 3(i) zich reinigen van de schuld, die er misschien op hen rustte, omdat zij hun vee op heilige plaatsen hadden laten weiden of aan nymphen gewijde bronnen hadden bezoedeld. Deze lustratio bestond daarin, dat uien de herders over vuren van booneustroo liet springen. â 36. Palem, Pales, eene oude godin der Romeinen, de beschermster der kudden eu herders: een feest (Parilia of Palilia) ter harer eere werd gevierd op deu 'iisteu April, te gelijk met het feest van de stichting der stad, vgl. Ovid. Fast. IV, 7'21â862; het beeld der godin werd op dit feest met lauwe nelk besprengd. â-II. stipes..la pis, houten of steeuen beelden der lÂ£.nd-goden, meestal ruw bewerkt, werden op 't veld of aan den weg opgericht: Ãvid. Fast. 11, 641 : Termine, sive lapis, sive es defossus in agro stipes.â 14. deum, Silvanus, de beschermer der boomvruchten. â 17. ruber custos .. Priapus: Priapus, de zoon van Dionysos en Aphrodite, was de god der vruchtbaarheid, de beschermer van de kudden, van de tuinen en wijngaarden, waarin gewoonlijk ook zijn beeld geplaatst werd. dikwijls met menie rood geverfd. â 19. Zie aant. op vs. 5. â 20. munera .. Lares: aan de Lares agrestes of rustic! bracht men op het feest der Ambarvalia (zie II, 1) verschillende oilers: de eerstelingen der tuinvruchten, honing, een kalf, een lam, een varken enz.., naarmate men met '-ijkdom gezegend was: daarom olÃ¯erde Tib. vroeger eene vitula. nu

fletilia antigmis primunTsibi fecit agrestis 40 pocula de faeili composuitque luto.quot;quot;

parva seges satis est, satis est requieseere lecto si licet, et solito membra levare toro.

hoc mihi contingat: sit dives hire, furorem 50 qui maris et tristes ferre potest pluvias. o quantum est auri potius pereatque smaragdi,

ut domus hostiles praeferat exuvias: 55 me retinent vinctum fonnosae vincla puellae, et sedeo duras ianitor ante fores.

dum modo sim, quaeso segnis inersque vocer. te spectem, suprema mihi cum venerit hora, GO et teneam moriens deficiente manu.

flebis: non tua sunt duro praecordia ferro vincta, nec in tenero stat tibi corde silex. 05 illo non iuvenis poterit de funere quisquam lumina, non virgo, sicca referre domum.

interea, dum fata sinunt, iungamus amores: 70 iam veniet tenebris Mors adoperta caput, iam subrepet iners aetas, nec amare decebit,

een agna. â 41. fi net us hier voor fiuges, /ooals blijkt uit liet volgende condita messis. â 51. Construeer; quantum est auri smaragdique potius pereat, vgl. wat de plaatsing van que betreft III, 56 Messalem terra dum sequiturque mari. â 54. praeferat: uit-stalle, toone. vgl. Verg. Aen. 7, ISli. â 57. Delia; dezen naam geeft lib. in zijne gedichten aan zijne geliefde, wier eigenlijke naam was Plania (misschien een vertaling, planus = r)i]/.o;), een plebÃ©isch meisje. â 73. frangere postes; de Rom. jongelieden pleegden dikwijls nachtelijke bezoeken bij hunne geliefden (althans zoo deze vrijgelatenen of vreem-

non pudet et rixas eonseruisse iuvat. 75 hic ego clux milesque bonus: vos, signa tubaeque, ite procul, cupidis vulnera ferte viris.

ferte et opes: ego composito securus acervo despiciam dites despiciamque fanieni.

Terwijl Ã¯ibullus het eerste verzoek van Messala, om hem te vergezellen op zijn tocht tegen Antonins, geweigerd had. kon hij later geen weerstand bieden en volgde, na eerst zijn vriend op diens tocht tegen de AqnitaniÃ«rs begeleid te hebben, '28 v. Chr., hem ook, toen hij naar het Oosten gezonden werd. Onderweg echter trof hem een zware ziekte, zoodat hij te Corcyra blijven moest. Toen hij herstelde dichtte hij de volgende elegie.

Delia non usquam; quae me cum mitteret urbe, 10 dicitur ante omnes consuluisse deos.

delingen waren) af te leggen, waarbij het somtijds verre van ordelijk toeging, vgl. Ho rat. Od. 1, 25, 4â8.

I. Ibitis, Messala; de pluralis wordt duidelijk uit vs. 2 ipse cohorsque. â 2. cohorsque: in 't gevolg van Messala waren dus vrienden van den dichter. De cohors bestond gewoonlijk, behalve uit den quaestor, de legaten, lictoren enz., deels uit jonge lieden, die zich onder de leiding van den veldheer in den krijgsdienst wenschten te oefenen, deels uit geleerden, die voor wetenschappelijke doeleinden de expeditie wilden medemaken. â 3. Phaeacia, 't land der Phaeaken, Hom. Od. VI, dat men in later tijd in 't eiland Corcyra meende wedergevonden te hebben. â 7. Assyrios..odores, de asch van den doode werd met wijn en melk besproeid en dan met reukwerken vermengd in de urne gedaan. â II. pueri sortes, op het Forum, bij den Circus en op de wegen bij Rome trokken knapen en oude vrouwen rond, die door loten den bijgeloovigen de toekomst voorspelden, sortilegi, Cic. de Div. II, 8ti, Horat. Sat. I, fi, HS, 14. â ter .. trinis: om zeker te wezen lootte zij telkens driemaal. â sustulit, het lot kan worden yeworpen (niet

civncta dabant reditus: tarnen est deterrita nusijuam, quin fleret nostras respueretqne vias.

15 ipse ego sola tor, cum iam mandata dedissem, quaerebatn tardas anxius usque moras.

o quotiens ingressus iter mihi tnstia dixi 20 offensum in porta signa dedisse pedem!

quid tna nunc Isis mihi, Delia, quid mihi prosunt illa tna totiens aer'a repulsa manu,

25 quidve, pie dum sacra colis, pureque lavari te (memini) et puro secubnisse toro?

at mihi contingat patrios celebrare Penates reddereque antique menstrua tura Lari.

35 quam bene Saturno vivebant rege prius quam tellus in longas est patefacta vias!

alleen dobbelsteenen, ook staafjes, die men op den grond werpt, of loten die men in de urne doet) deicere (Verg. 5, 490; Caes. li. Civ. 1,6), tegengesteld dus tollere, of ook getrokken, ducere. Verg. Aen. 0, i'i.â 13. deterrita, weerhouden. â 18. Satu rni. . diem : de Sabbath der Joden, die samenviel met den dies Saturni, werd toen reeds voor het doen van zaken minder geschikt geoordeeld en gold voor eenen ongeluksdag, Horat. Sat. 1, 0, (gt;9: Ovid. Art. amat. 1, 415. â 23. Isis, onder de vreemde goden, wier dienst zicli te Rome reeds 7.eer verbreid had, behoorde ook de Aegyptische godin [sis, die vooral door vrouwen uit de lagere klasse vereerd werd als ziekten genezende. â 24. Bij deze vereering gebruikte men het zoogenaamde sistrum (oeTotoovI, een muziekinstrument, dat tegelijk niet den Isisdienst uit Aegypte was overgebracht, en bestond uit een flvorrnig stuk metaal, door welks beenen horizontale metalen staafjes gestoken waren, terwijl 't geheel van een handvat voorzien was. â 25. Reinigingen behoorden tot den dienst van Isis. â 28. picta tabelia, tabula votiva; wanneer men uit eene ziekte of ander gevaar gered was, hing men in den tempel eene afbeelding of zinnebeeldige voorstelling daarvan op, als bewijs van dankbaarheid aan de goden. â 30. lino tecta: Isis zelf was met linnen bekleed: zoo ook hare priesters en die haar vereerden. â 32. turba .. Pharia, 't eiland Pharus, door middel van een dam met AlexandriÃ« verbonden, hier overdrachtelijk voor Aegypte. â 34. menstrua tura, bij iedere nieuwe maan bracht men oilers aan de Lares, vgl. Ilorat. Od. III, 23, 1â4. â 35. Saturno rege.

nee vagus ignotis repetens eompendia terris 40 presserat externa navita merce ratem.

non domito frenos ore momordit eqims, non domus uLla fores liabuit, non flxns in agris, qui regeret certis finibus arva, lapis./

4n ipsae mella dabant quercus, ultroque ferebant obvia securis ubera lactis oves.

nunc love sub domino caedes et vulnera semper, 50 nunc mare, nunc leti mille repente viae.

quod si fatales iam nunc explevimus annos, fac lapis inscriptis stet super ossa notis; 55 âHic iacet immiti consumptus morte Tibullus, Messalam terra dum sequiturque mari.quot;

ipsa Venus eampos dueet in Elysios. hic choreae cantusque vigent, passimque vagantes 60 dulce sonant tenui gutture carmen aves,

ac iuvenum series teneris immixta puellis ludit, et assidne proelia miscet Amor.

65 illic est, cuicumque rapax mors venit amanti, et gerit insigni myrtea serta coma.

abdita, quam circum flumina nigra sonant; Tisiphoneque implexa feros pro crinibus angues 70 saevit, et hue illue impia turba fugit; tum niger in porta serpentum Cerberus ore

in de gouden eenw, Ovid. Metani. 1, 89 seqq. â 45. mella .. quercus, Ovid. Met. I, 142, llavaque de viridi stillabant iliue mella; men hield den honig voor een soort van dauw. Verg. Georg. 4, 1: doch anders en natuurlijker Ovid. Amoi. Ill, 8, iO: et in quercu mella reperta cava. â 47. non acies seqq.: geen strijd (werd er gevoerd, want) er was geen toorn, geene oorlogen (want) geen zwaard enz. â 50. nunc mare, vgl. Lucr. V, lOOO. â 62. benigna = alma. â 69. Tisiphoneque, vgl. Aen. VI, 570 seqq.; zij was eene furie, de wreekster van den moord, die, in vereeniging met hare zusters Alecto en Megaera, de boozen strafte. â 71. vgl. Lucr. III, t(VH, â serpentum ore stridet: hij sist door de

illic lunonem teinptare Ixionis ausi versantur celen noxia membra rota, 75 porrectusque novem Tityus per iugera terrae assiduas atro viscere pascit aves./

et Danai proles, Veneris quod numina laesit, 80 in cava Lethaeas dolia portat aquas.,

at tu casta precor maneas, sanctique pudoris assideat custos sedula semper anus.

85 haec tibi fabellas referat positaque lucerna deducat plena stamina longa cohi,

tune veniam subito, nee quisquain nuntiet ante, 90 sed videar caelo missus adesse tibi.

hoe precor, lumc ilium nobis Aurora nitentem Luciferum roseis Candida portet equis.

NaÃ¼at Messala AquitaniÃ« weer onderworpen had, was liij naar CiliciÃ«, SyriÃ« en Aejrypte getrokken en. vandaar terugkeerend, hield liij zijn triumftocht in Rome, 27 v. Chr. Kort daarop volgde zijn geboortedag. Deze gelegenheid gebruikt Tibnllus om zijn vriend en beschermer in het volgende gedicht te verheerlijken.

bek(ken) der slangen, die hij aan zijn hals en op zijn hoofd draagt. â 73. Ixionis, Ixion, een Thessalisch vorst, had in spijt van de weldaden, door luppiter hem bewezen, gestreefd naar de liefde van luno; tot straf was hij lang uit over een vurig rad gespannen, dat bestendig met hem ronddraaide. Verg. Aen. IV, (i4I seqq. schrijft aan hem de stralÃ¯en van Tantalus toe, zie Lucr. III. 081. â 75. Tityus, Lucr. Ill, 984; â 77. Tantalus, ibid. 981; â 79. Danai proles, ibid. 1008. â 84. a n ii s. haar moedei'.

hunc fare, Aquitanas posset qui frangere gentes, '|ueni tremeret forti milite victus Atax.

5 evenere: no vos pubes Roinana triumphos vidit et evinctos brachia capta duces;

at te victrices laurus, Messala, gerentem /n portabat Viveis currus eburnus equis.

non sine marte ibi partus honos: Tarbella Pyrene 10 Testis et Oceani litora Santonici,

an te, Cydne, eanam, tectus qui leniter umbris caeruleus placidis per vada serpis aquis, 15 quantus et aetherio contingens vertice nubee frigidus intonsos Taurus alat Cilicas?

utque maris vastmn prospeetet turribus aequor '20 prima ratem ventis credere docta Tyros,

Nile pater, quanam possum te dicere causa aut quibus in terns occuluisse caput? 25 te propter nullos tellus tua postulat imbres,

4. Atax: de Atax is eene rivier in Gallia Narbonensis, tegenwoordig ile Aube. â 9. Tarbella Pyrene: de Tarbelli waren een volk in AquitaniÃ«, dat zicli uitstrekte tot aan de PyreneeÃ«n, die bij de Ouden PyrÃªnÃ¨ heetten; liier wordt dus bedoeld het zuidelijkste deel van AquitaniÃ«. â 10. Oceani Santonici: de Santones woonden noordelijker en strekten zich uit tot aan den Oceaan en de Garonne (Garunina). â 12. Carnuti: de Carnuti, bij Caesar Carnutes, waren een volksstam der GalliÃ«rs uifschen den Liger en de Sequana. â 13. Cydne: de dichter volgt in gedachten de tochten van Messala. Curt. Ill, 4, 8 en 0: Cydnus non spatio aquarum, sed liquore raemorabilis: quippe leni tractu e fontibus labens puro solo exceptus, nec torrentes incurrunt, qui placide nmnanlis alveurn turbent: itaque incorruptus idernque frigidissimus, quippe multa riparum amoe-nitate inumbratus, ubique fontibus suis similisin mareevadit. De ccdd. tacitis qui leniter undis. â 18. sancta: dat de duif den SyriÃ«rs heilig was en niet aangeraakt mocht worden blijkt uit (Lucian.) de Syria Dea, 54: ogrtÃ¼cov re avzÃ©oioi XEQiazsQÃj '/oij/ia IgÃ³rarov y.ai ovdÃ¨ i/iavsir ai'nor fttxcuePai, vgl. Luc. de lup. Trag. 42 en Ovid. Metarn. IV, vs. 47, die eene sage vermeldt, volgens welke de dochter van de Syrische Derceto, Semiramis, in eene duif veranderd werd. â 24. occuluisse: de bronnen van den Nijl waren den Ouden onbekend. Eerst in onzen tijd zijn zij gevonden. â 27. Osirim; Osiris, in later tijd de voornaamste god der Aegyptenaren, de gemaal van Isis (zie 111, 28). â Door de Grieken

barbara, Memphiten plangere clocta bovem. primus aratra manu sollerti fecit Osiris 30 et teneram ferro sollieitavit humum,

movit et ad certos nescia membra modes; Bacchus et agricolae magno confecta labore â¢40 pectora tristitiae dissolvenda dedit.

non tibi sunt tristes curae nee luctus, Osiri, sed chorus et cantus et levis aptus amor, 45 sed varii flores et fions redimita corymbis,

fusa sed ad teneros lutea palla pedes et Tyriae vestes, set dulci tibia cantu et levis occultis conscia cista sacris/

hue ades et Genium ludo Geniumque choreis 50 concelebra et multo tempora funde mere:

illius ex nitido stillent unguenta capillo, *^t capite et collo mollia serta gerat.

55 at tibi subcrescat proles, quae facta parentis augeat et circa stet venerata senem.

nec taceat monumenta viae, quem Tuscula tellus, Candida quem antique detinet Alba Lare.

werd hij gelijk gesteld met Bacchus. Hij is ook de god van liet licht en de vruchtbaarheid en de uitvinder van beschaving, kunsten en wetenschappen. â 28. Memphiten plangere doet a bovem: non est fas Apim certos vitae excedere annos, mersumque in sacerdotum fonte necant quaesituri luctu alium, quem substituant. et donee invenerint maerent derasis etiam capitibus: nee tamen unquam diu quaeiitui¹. Inventus deducitur Memphim a sacerdotibus. Plin. Nat. Hist. VIII, '184. Herod. Ml, 28. â 39. Bacchus, Lucr. II, 656. â 40. tristiae: de genetivus bij dissolve naar de Grieksche constructie. â 46. lutea: hooggeel en rood waren bij de ouden de kleuren der vreugde. â 48. occultis sacris, vgl. Cat. LXIV, 250. â 49. Genium, vgl. II, 2. '1. â 54. Mopsopio, naar den ouden Atheenschen koning Mopsopos werd Attica oudtijds Mopsopia genoemd volgens Strabo Q, 18. â De honing van den berg Hymettus was wijd en zijd beroemd. â 57. monumenta

nainque opibus congesta tuis hie giarea dura 60 sternitur, hie apta iungitur arte silex, te cauit agricola, a magna cum venerit urbe

serus inoifensum rettuleritque pedem. at tu, Natalis muitos celebrande per armos, candidior semper candidiorque veni.

Opgeroepen om zijnen diensttijd als ridder bij het leger door te brengen, ongeveer 7-12/42, in den tijd van de oorlogen onder het tweede triumviraat, vervult Tibullus dezen plicht met weerzin: hij is gewoon aan het stille en rustige leven op het land en zou liever bij zijne Delia willen blijven.

tum caedes hominum generi, tum praelia nata, tum brevior dirae mortis aperta via est.

5 at nihil ille miser meruit: nos ad mala nostra vertimus, in saevas quod dedit ille feras.

faginus astabat cum scyphus ante dapes non arces, non vallus erat, somnumque petebat 10 securus tardas dux gregis inter oves.

nunc ad bella trahor, et iam quis forsitan hostis haesura in nostro tela gerit latere.

tunc melius tenuere fldem, cum paupere eultu 20 stabat in exigua ligneus aede deus.

viae: Augustus had aan verscheidene aanzienlijken opgedragen om op eigen kosten de wegen rondom Rome te herstellen: zoo was het vernieuwen van de via Latina aan Messala te beurt gevallen. Dion. Cass. 5:5, 22. â 63. Natalis, vgl. II, 2, i.

5. nihil, n.1. geene beschuldiging, verwijt. â miser, arme. d.i. onschuldige. â 10. tardas: todd. varias. anderen sparsas, saturas enz.â 17. prisco . . e stipite, vgl. I, H.

hie pacatus erat, seu quis libaverat nvam seu dederat sanctae spicea serta comae;

atque aliquis voti compos liba ipse ferebat postque comes purum Alia parva favum.

vincta geram, myrto vinctus et ipse caput, sic placeam vobis: alius sit fortis in armis, 30 sternat et adversos Marte favente duces. ijt mihi potanti possit sua dicere facta â 'â â miles et in mensa pingere castra mere.

quis furor est atram bellis arcessere mortem? imminet et tacito clam venit ilia pede. 35 non seges est infra, non vinea eulta sed atrox Cerberus et Stygiae navita turpis aquae:

quam potius laudandus hie est, quern prole parata 40 oecupat in parva pigra senecta casa!

sic ego sim, liceatque caput candescere canis, temporis et prisci facta referre senem. 45 interea Pax arva colat. Pax Candida primum duxit araturos sub iuga panda boves;

pace bidens vomerque vigent, at tristia duri 50 militis in tenebris oecupat arma situs;

uxorem plaustro progenieraque domum. sed Veneris tune bella ealent, seissosque capillos femina perfraetas conqueriturque fores;

55 flet teneras subtusa genas, sed victor et ipse flet aibi dementes tam valuisse manus.

25. Na dit vers ontbreken er eenige in (ie handschr. â 36. Cerberus, vgl. Lucr. Ill, 1012. â navita, Charon. â 42. calidam .. aquam, orn te baden. â 51. rustieus: de boer heeft in een heilig boscli een offerfeest gevierd; na duchtig gegeten en gedronken te hebben, voert hij nu vrouw en kinderen terug naar huis. In vredestijd komen dan ook voor de stoeierijen en kibbelarijen, die de dichter in de volgende verzen beschrijft. â 54. â perfraetas fores: zie 1, 1, 73.

a! lapis est ferrumque, suam quicumque puellam 60 verberat: e caelo deripit ille deos.

sit lacrimas movisse satis: quater ille beatus, quo tenera irato flere puella potest. 65 sed manibns qui saevus erit, seutumque sudemque is gerat et miti sit procul a Venere.

at nobis, Pax alma, veni spicamque teneto. perfluat et pomis candidus ante sinus.

Dit landelijk feest werd gevierd tegen 't einde van April, na den opgang der Pleiaden, wanneer het zaad aan den grond was toevertrouwd en men daarover zooowel als over liet vee en de geheele landelijke huis-houding den zegen der goden, vooral van Ceres en Bacchus, afsmeekte. Het dier, dat men ter reiniging (lustratio, vs. 1) van plan was te olferen, een rund of schaap of zwijn (suovetaurilia), werd met veel plechtigheid rondom den akker gevoerd, terwijl het landvolk volgde, waarbij hun werd toegeroepen, dat zij het feest niet door ongepaste woorden zouden ontheiligen en dat slechts reinen mochten naderen (1. 11 enz.). Na het offer volgde een vroolijke maaltijd.

Bacche, veni, diÃ¼cisque tuis e cornibus uva pendeat, et spicis tempora cinge, Ceres.

5 luce sacra requiescat humus, requiescat arator, et grave suspenso vomere cesset opus.

65. sud emque, als wapens (om te werpen) gebruikt, Liv. 23, 37, 3, of als palissaden, Caes. bello Gall. 5, -18, 3. â 67. spicamque teneto: wegens het nauwe verband, dat er bestond tusschen den vrede en den landbouw, werd Pax dikwijls voorgesteld met de attributen van Ceres, korenaren en een hoorn des overvloeds vol appels, druiven, aren enz.; zoo vindt men haar ook op munten afgebeeld.

I. Faveat, gewoonlijk lingua, ore faveat, vgl. II, 2, '1 en 2. â 3. Cornibus: rove xgwrov; /Jyezcu zoig xÃ©gaai T(Ã¶v jiowv xivstv, u.lt;p ov xov hor mor y.egaToqpvrj .T/jun-othn. Athen. XI, 7, 51. Ook de beelden van Bacchus in zijne tempels hadden, somtijds althans, horens. Valer.

et manibns puris suinite fontis aquam. 15 cernite, fulgentes ut eat sacer agnns ad aras vinctaque post olea Candida turba comas, di patrii, purgamus agros, purgamns agrestes;

vos mala de nostris pellite limitibus, neu seges eludat messem fallacibus herbis, 20 neu timeat celeres tardior agna lupos.^^-tunc nitidus plenis confisus rusticus agns

turbaque vernarum, saturi bona signa coloni, ludet et ex virgis extruet ante casas. 25 eventura precor: viden' ut felicibus extis signiflcet placidos nuntia fibra deos?

vina diem celebrant: non festa luce madere 30 est rubor, en-antes et male ferre pedes.

gentis Aquitanae celeber Messala triumphis et magna intonsis gloria victor avis, 35 hue ades aspiraque niihi, dum carmine nostro redditur agricolis gratia caelitibus.

rura cano rurisque deos. his vita magistris desuevit querna pellere glande famem;

Fl. Argon. 11. 272. â 13. pur a..veste scil. vestis sive toga Candida. Vgl. Ovid. Fast. IV, (vl0: Alba decent Cererem: vestas Cerealibus albas Sumite. nunc pulli velleris usus abest. â 27. fumosos .. Falernos: de wijnen, die men wilde bewaren, werden in amphorae of cadi gedaan en voorzien met een merk (nota Horat. II, 3. 8), waar o.a. de naam van den consul op stond. in wiens jaar de wijn gewonnen was. Om hem verder zacht te maken weid hij geborgen op plaatsen, waar de rook gemakkelijk kon doordringen: of boven in huis, of boven het fumarium (badkamer): apothecae recte superponentur lis locis, unde plerumque fumus exoritur; quoniam vina celerius vetustescunt, quae fumi quodam tenore praecocem maturitatem trahunt, Colum. 1, (i, 20. â 28. Chio. de zware Falerner werd gewoonlijk met een zachteren wijn vermengd gedronken. â 31. âbene Messalamquot;, scil. valere iubeo, een toast. â 33. Aquitanae, zie inl. op de Ule elegie van 't Ie boek. â 34. intonsis avis; het scheeren van den baard kwam eerst omstreeks 300 v. Chr. in gebruik (Varro de R. r. II, 2). â victor als overwinnaar. â 36. vgl. vs. 3 en 4. â 38. glande, vgl. Lucr. V, 039.

illi compositis primum d^cuere tigillis / ⁰40 exiguam viridi fronde operire domum,

turn victus abiere feri, turn consita pomus, tnm bibit irriguas fertilis hortus aquas, /o 45 aiirea turn pressos pedibus dedit uva liquores mixtaque securo est sobria lympha mero.

rure levis verno flores apis ingerit alveo, 50 compleat ut dulci sedula melle favos.

cantavit certo rustica verba pede et satur arenti primum est modulatus avena carmen, ut ornatos diceret ante deos; 55 agricola et minio suffusus, Bacclie! rubenti primus inexperta duxit ab arte choros.

hinc et femineus labor est, hinc pensa colusque, fusus et apposito pollice versat opus;

65 atque aliqua assiduae textis operata Minervae cantat, et apploso tela sonat latere.

46. securo. . mero, ilie de zorgen verdrijft, anders: Ilorat. Sat. 11, 7, 30: laudat securum olus. â 51 seqq. Vgl. Ilorat. Epist. II, 1, 13'.); Agricolae prisci, fortes parvoque beati, condita post frumenta levantes tempoie festo corpus et ipsurti animum, spe finis dura ferentem, cum sociis operum, pueris et coniuge fida, Tellurem porco, Silvanum lacte piabant, floribus et vino Genium memorem brevis aevi. Fescennina per iiunc inventa licentia morem versibus alternis opprobria rustice fudit. â 55. minio suffusus, waarschijnlijk om zich onkenbaar te maken, daar de maske.is nog niet in gebruik waren: Tibullus doelt hier namelijk , zooals blijkt, op den oorsprong van het drama. â Ook de beelden der goden werden dikwijls rood gekleurd. Verg. Eel. X, 27; Ovid. Fast. I, 415, en zij, die aan de goden olferden, kleurden zich dan evenzoo. â 64. pollice versat, vgl. Cat. LX1V, 311. â 65. assiduae Minervae, vgl. Horat. Od. Ill, quot;12, 5: tibi telae operosaeque Minervae studium aufert. Minerva gold voor eene leermeesteres in alle werkzaamheden der vrouwen. â 66. apploso late re, namelijk van het weefgetouw, dat door den kam (pecten), die den inslag tegen de schering drijft, getrolfen wordt, zoodat het kraakt.

illic indocto prhnmn se exercuit arcu: 70 ei mihi, qnam doetas nunc habet ille manus! nee pecudes, velut ante, petit: fixisse puellas

hie iuveni detraxit opes, hie dicere iussit limen ad iratae verba pudenda senem, 75 hoe duce custodes furtim transgressa iacentes ad iuvenem in tenebris sola puella venit et pedibus praetentat iter suspensa timore, explorat caecas dum manus ante vias.^y a miseri, quos hie graviter deus urget! at ille 80 felix, cui placidus leniter afflat Amor.

et procul ardentes hinc precor abde faces, vos celebrem cantate deum pecorique vocate â¢ voce; palam pecori, clam sibi quisque vocet. 85 aut etiam sibi quisque palam: nam turba iocosa obstrepit et Phrygio tibia curva sono.

postque venit tacitus funds circumdatus alis 90 Somnus et incerto Somnia nigra pede.

Dicaraus bona verba: venit Natalis ad aras: quisquis ades, lingua, vir mulierque, fave.

83. vo cate voce; voce vocaie deum is eene zeer gewone uitdrukking voor luide bidden tot een god, ook voce precaii. Wat men om de een of andere reden liever niet door anderen gehoord wilde hebben bad men iÂ» stilte van de godheid, Horat. Epist. I, 16, 09. Zoo bidt men hier luide voor het vee aan den god der vruchtbaarheid, Cupido, voor zich zeiven zacht. â 88. matris: scil. noctis: de nacht was volgens oude godsdienstige voorstellingen (,bij de Orphici) de moeder der sterren, ja zelfs van alles wat bestaat.

5 ipse suos adsit Grenius visums honores, cui deeorent sanctas mollia serta comas.

annuat et, Cornute, tibi, quodcumque rogabis. 10 en age, quid cessas? annuit ille; roga.

nee tibi malueris, totum quaecumque per orbem fortis arat valido rusticus arva bove,

15 nee tibi, gemmarum quicquid felicibus Indis nascitur, Eoi qua maris unda rubet.

vincula, quae maneant semper, dum tarda senectus 20 indueat rugas inficiatque comas.

haec veniat genialis avis; prolesque ministret, ludat ut ante tuos turba novella pedes.

I. bona verba; met de grootste nauwlettendheid zorgden de ouden er voor, dat bij plechtige ol'l'eranden en andere ceremoniÃ«n hun geen woord. zelfs niet tegen hun zin, ontglipte, dat een slecht voorteeken zou kunnen zijn. â Natalis, de Genius (vgl. I, 7, vs. 49, C3) dei-geboorte, de beschermengel (Ã¨aqimr), dien ieder bij zijne geboorte ontving; en die hem tot aan liet graf vergezelde; Horat. Epist. II, 2, 187. Cen-sorin. 3: Genius est deus, cuius in tutela, ut quisque natus est, vivit. Hie sive quod ut genamur curat, sive quod una genitur nobiscum, sive etiam quod nos genitos suscipit ac tutatur, certe a gen en d o genius appellatur. â â Genius autem ita nobis assiduus observator appositus est, ut ne puncto quidem temporis longius abscedat, sed ab utero matris acceptos ad extremnm vitae diem comitetur. â 4. tener Arabs; de schrale, magere Arabier. â 8. libo; een libum of koek was een hoofdbestanddeel van het feestmaal op den verjaardag. â 9. Cornute; M. Cornutus, een vriend van Tibullus, praetor urbanus in 't jaar 43. behoorde waarschijnlijk tot de gens Sulpicia. â 16. Eoi maris; de Perzische golf, als onderdeel van Mare Rubrum, de Indische Zee (Oceaan). â 17. cadunt, cadere beteekent dikwijls hetzelfde als ons uitvallen en wordt evenzoo in goeden en in kwaden zin gebruikt: qoed uitvallen, slecht uitvallen; hiÃ©r is het uitkomen, bevestigd, vervuld worden.

nnda sub aestivnm non adennda Canem. nunc autem sacris Baiarmn proxima lymjihis. cum se purpureo vere remittit humus: o at mihi Persephone nigram denuntiat lioram: immerito iuveni pavee nocere, dea.

nee mea moi-tiferis infecit pocula sucis l'i dextera nee cuiipiam trita venena dedit: nee nos sacrileges templis admovimus ignes,

nee cor sollicitant furta nefanda meum: nee uos insanae meditantes iurgia mentis impia in adversos solvimus ora deos. 1.') et nondum cani nigros laesere capillos, nee venit tardo curva senecta pede.

et modo nata mala vellere poma manu? parcite, pallentes undas cpiicumipie tenetis

I. Etruscis fontibus: in EtruiiÃ« wuren vele Ir.ulplaatsen met warme (daarom vs. '2 sub aest. non ad. Can.) bronnen, die, daar zij in de nabijheid van Rome waren, niet. minder bezoclit werden dan de beroemde baden te Raiae in CampaniÃ«. â 3. proNimji. nn. in den lentetijd. 't naastbij komende aan de baden van Baiae. â 8. laudandae deae, de bona dea, wier hoofdfeest in den naclit en door vrouwen gevierd werd; den m.-mnen was de toegang streng verboden, zelfs mochten mannen niet eens den naam der godin weten, Cic. de HarusiÂ». Res|Â». 17. 'M: quod quidem sacrilicium ante i'. Clodium nemo omni memoria violavit, nemo umquam adiit. nemo neglexit. nemo vir as pi re re non horruit: quod lit per virgines Vestalis, lit pro populo Romano, lit in ea domo, quae est in imperio, fit incredibili caerimonia, (it ei deae. cuius ne nomen quidem viros scire fas est. â 18. consul uterque: de consuls Hirtius en l'ansa vielen beide in den Mntin. oorlog. 43 v. ('In. Voor Tibullus past dit geboortejaar natuurlijk niet. Ook Ovidius zegt van j zich; Trist. IV, 10, 5: Editus hinc ego sum, nee non ut tempora noris. | eum eecidit fato consul uterque pari. â 21. pallentes undas: pallens en pallidus, hl eel;, vaal \lt; alles wat in de onderwereld is: hier de

Elysios oliiu lieeat cognoscere campos Lethaeanique ratem Cimmeriosque lacus, 2') cum mea rugosa pallebunt ora senecta

et veteram pueris tempora prisca senex. atque utinam vano nequicquam terrear aestu I languent ter quinos sed mea membra dies, at vobis Tuscae celebrautur numina lymphae :ii I et faeilis lenta pellitur unda manu.

sive erimus seu nos fata fuisse veliut. interea nigras peeudes promittite Diti et nivei lactis pocula mixta mero.

crede mihi, propera: nee te iam, Phoebe, pigebit formosae medicas applicuisse inanus.

ueu notet informis Candida membra color; et quodeumque mali est et quidquid triste timeir.us. in pelagus rapiclis eveliat amnis aquis.

\v;iti'ren van di'ii Stvx . liikwijls tie scliimmen (palli'ntes uinbnii'), ouk liet -cilieele doodenrijk (Acliernsia teinpla alta Orci, pallida. Emiius: Ditisque firolundj pallida regna. Lncaiius). â 22. tertia regna: de onderwereld, die bij de deeling van 't heelal onder .(upiter, Neptunus en Vlnto aan den laatste ten 'deel viel. â 23. Elysios ca in pos; de Elyse_esclie velden, 'H'/.votor xsMov, de insulae beatorum, waren volgens de Ouden in t verre westen, aan deze zijde van den Oceanns: daar woonden ook de Cimaerii. KumÃ©oioi, omgeven door altoos dmende duisternis. Over de stroomen en poelen (lacus) van de onderwereld voert Ciiaion de zielen op een vlot of in een boot. â 29. Tuscae = Etruscae. 32. vgl.

I. Dg dichter, die in deze elegieÃ«n de liefde van rVniitlnis en oiil|iiti;i bezingt, stelt hier Cerinthus voor als biddende aan Apollo. den god der geneeskunde, om zijne geliefde Sulpicia genezing te schenken. 8. in pelagns: ziekten 'weet men dikwijls aan betoovering of booze geesten.

sancte, veni, tecmnque feras, quicumque sopores, 10 quicumque et cantos corpora fessa levant; neu iÃ¼venem torque, metuit qui fata pnellae

votaque pro domina vix numeranda facit, interdum vovet, interdum, quod langueat illa, dicit in aeternos aspera verba deos.

tn modo semper ama: salva puella tibi est. 21 nil opus est tletu; lacriinis erit aptius uti,

17 at nunc tota tua est, te solum Candida secum cogitat, et frustra credula turba sedet.

Phoebe, fave: laus magna tibi tribuetur in uno 2U corpore servato restituisse duos.

viil. Lib. I. IIâdO. Had men de ziekte bezworen en jrebanneu in ecÃ¼i quot;1 andei' diiifr. dan droeg rnen dit rnglings in zee ol' wierp liet in eene rivier, die liet naar zee voerde. â 9. sopores, cantns. slaappriddelen en tooversprenken, beide om het afgematte lichaam rnst te geven en zoo te genezen. Van het zingen van tooverfornmlieren ter genezing van ziekten oi' wonden is reeds sprake hij Ifom. Odvss. lÃ¼: 457, waar kmoiÃ¶/i Â«'?'Â« XFMm'ir Zaysdor van den gewonden Odysseus. Vergelijk nok Verg. Aen. 7, 7rt7: neqne enm (Umbronem) iiivere in voinera i'iintus somniferi. â 17. Candida, de blanke, reine, schoone; t schijnt 'lat ile dichter dit epitheton bier gebruikt met het oog op de volgende woorden: vergeefs zit de drom van vereerders voor bare deur, al te licht geloovende wat zij hopen.

aspice (juos submittat humus dumosa coloves, 10 ut veniant hederae sponte sua melius,

I. vita, de geliofdt* van Propertius, die liij in zijne gedichten Ovntliia noemt, wier ware naam echter Hostia was. â 2. Coa veste: het eilaml Cos in de Icarisohe zee bij de Carische kust was, behalve dooi

zijn wijn, beroemd door de prachtige dnn geweven stollen, die men van daar uitvoerde.â 3. Orontea .. mu rra, vgl.Tib.lÃ¼, 7. â 15. Phoebe: Phoebe en HilaÃ¯ra waren dochters van den .MesseniÃ«r I.encippns, daarom Asvy.i.-T.-TidFs genoemd. Castor en Pollux ontvoeiden ze aan hare verloofden Idas en Lvnceus, de zonen van Aphareus. waaruit een strijd ontstond, ; in welken Castor en Lvnceus gedood werden. â 17. Idae: de bovengenoemde Idas had tot vrouw Marpessa, de dochter van Kueiius. Apollo

25 non ego nunc vereor, ne sim tibi vilior istis: uni si qua placet, culta puella sat est:

unica nee desit iocundis gratia verbis, 30 omnia ([uaeque Venus quaeque Minerva probat. his tn semper eris nostrae gratissiina vitae, taedia dum miserae sint tibi luxuriae.

Ã³ nos, ut consueraus, nostros agitamus amores atque aliquid duram quaerimus in dominam: nee tantum ingenio, (quot;quantum servire dolori

lunl vioeger om hare hand gedongen, maar zij was toen in stilte door Idas weggevoerd op een wagen, dien Poseidon hem geschonken had. Apollo haalde den vluchteling te Messene in, waar een strijd tusschen beiden ontbrandde, dien Zens deed ophouden, dooi' te bepalen, dat Marpessa zelf moest kiezen tusschen de twee mededingers. Zij koos daarop Idas. â 19. Ph r v giu m .. H i p pod a ni 1 a, vgl. Cat. LXIV, 340.â 22. Apelleis, vgl. UI, Ã. -li.â 28. Aoniamqne lyram, zie 11. '10, vs. â¢gt;. Calliope was de muze van het (epische) gezang, de schoonstennnige.

I. dicuntur = cannntur. â¢â Pontice; Ponticus, een episch dichter, was een vriend van Propertius en Ovidius Zooals uit deze vss. blijkt, vervaardigde hij eene ThebaÃ¯s, waarin hij ile sage van Eteoclesen Polvnices behandelde. Hij schijnt de elegieÃ«n van Ovidius met eene zekere minachting te hebben beschouwd; zie vs. 25. â 3. ita sim felix, zie aant. op I. IX. 11. â primo = principe. â 6. quaerimus in, ongeveer: excogitamus de.

me laudent doctae solum placuisse pnellae, Pontice, et iniustas saepe tidisse minas; me legat adsidne post haec neglectns amator, et prosint illi cognita nostra mala.

1 â¢quot;) te ijuoque si certo puer hic concusserit aren, quod nolit nostros te violasse decs,

tune ego Romanis praeferar ingeniis, nee poterunt iuvenes nostro reticere sepulcro âardoris nosti-i magne poeta, iaces.

nee mihi Cassiope salvani visura carinamst. omniaqne ingrato litore vota cadent.

5 quin etiam absenti prosunt tibi, Cynthia, venti: aspice, quam saevas increpet aura minas. nullane placatae veniet fortuna procellae?

II iluctae pnellae: Cvntliia; zij muntte uit iloor freestesgaveii en was zelf oene vooitielTelijke dichteres. â 16. nostros .. lt;leos; de â¢'oden. die wij vereereu en bezingen, n.1. Venus en Amor. Vgl. vs. VI. Ã¼. castra ..'agmina septem slaan natuurlijk op liet onderwerp, dat Pont. iu zijne Thebais behandelde.

1. De dichter Is op reis gegaan: op zee wordt zijn schip door eenen storm overvallen, hij lijdt schipbreuk en komt op een eenzaam strand.â

3. Cassiope, eene 'havenstad in Epirus of op Coi cvra, waarheen het schip, wanrop ile dichter zich bevindt, gericht is. - 7. tort una. foe-

haecine parva meum funus liarena tegetquot;? tn tarnen in melius saevas converte querelhis; 10 sat tibi sit poenae nox et iniqua vada. an poteris siccis mea fata reponere ocellis.

ossaqne nulla tun nostra tenere sinu? a pereat, quicuraque rates et vela paravit primus et invito gurgite fecit iter.

lÃ¶ nonne fuit melius dominae pervincere mores (quamvis dura, tarnen rara puella fuit). ijuam sic- ignotis cireumdata litora silvis

illic si qua meum sepelissent fata dolorem. 20 ultimus et posito staret amore lapis,

illa meum extremo elamasset pulvere nomen, ut mihi non ullo pondere terra foret. '1') at vos. aequoreae formosa Ã¼oride natae. Candida felici solvite vela choro:

si i|uaudo vestras labens Amor attigit uuclas. mansuetis socio parcite litoribus.

stand. â II. mea fata reponere, mijn lol wegleyyen (u.l. In mv yemoed: vui. Ã¯ae. Ai iu'. :gt;!â¢: statuit reponere odium en Aeu. 1, maiiet alta mente repostnm). â 12. ossaque nulla in plaats van: neque aII a ossa: zonder iel* can ons r/eheenle (een urn met asch) in uwen schoot Ie honden'? â 15. moi es, hare tiotschheid en onbuigzaamlieiil: zie liet volfremle iredidit vs. n. â 16. rara: zoo zegt Propertius I.

Cynthia rara mea est. Eenige geleerden willen op beide plaatsen lezen cara â 18. Tyndaridas. de zonen van Tyndams, don liroeder van Helena. Castor en l'ollux. die otid 1'i de sterren opgenomen, voor de zeevaarders gunstige teekens zijn: vgl. Cat. IV. 2'2. â 19. illic. namelijk: te Home. â dolorem, verklaard door het volgende posito amore waardoor blijkt, dat hier sprake is van minnepijn. â 21. crines: vrouwen sneden niet zelden hare haren af om ze te leggen op het graf harer geliefden, vgl. Ovid. Metam. 13, 4quot;27. â meo funere, hij mijne ber/rafeniti, vgl. 23 extremo pulvere, bij mijn laatste stof A. i. wanneer iniju lijk verbrand was. â 22. rosa: de graven werden dikwijls met rozen versierd. â 25. Horide natae: de NereÃ¯den of Zeenymphen, dochters van Oeeanus en Tethvs, vgl. ('at. J.XIV, â 26. felici choro: maakt gij. NereÃ¯den, met uw gelukkig koor. d. i. die als godinnen een zalig koor vormt, mijn blanke zeilen los, opdat ik voorspoedig naar de haven kan zeilen. â 27. labens Amor, een rondzivnlliende minnaar: spaart hem dan. die mijn lotgenoot is. door hem te voeren naar een veilig strand.

et vacuum Zephyri possidet aura nemus: hie licet occidtos proferre impnne dolores.

Ã unde tuos primum repetam, mea Cynthia. fastus? (|Uod mihi das tlendi, Cynthia, principiumV (jui modo felices inter nuinerabar amantes,

quid tantum laermquot;? quae te mihi crimina mutant? Id an nova tristitiae causa puella tuae?

ipiamvis multa tibi dolor hie mens aspera debet, non ita saeva tamen venerit ira mea,

15 ut tibi sim merito semper furor et tua per mf lumina ileiectis turpia sint lacrimis.

vos eritis testes, si qnos habet arbor a mores. 2o fagus et Arcadio pinus amica deo.

ah! quotiens vestras resonant mea verba sub umbras, scribitur et teneris Cynthia corticibus!

4. sola, eenzame, in plaats van solitaria. â 6. jirincipium. (jrund, oorzaak, vgl. vs. nude primum repetam. â 8. habei-.' notam. fie nota is eigenlijk liet teekcii. dat de eeiisoren op de lijst tier burgers zetten bij den naam van liem, dien zij om berispelijke baiideimiÃ¯en wilden straiten: van daar berisping, bestraffing, smaad, scbamle. Verder ook het brandmerk van weggeloopen slaven, vgl. ('ir. Cat. 'I, ti. IH: nota domestica turpitudinis innsta vitae tuae est. â tl. sir milm .. ut: gewone formule bij verzekeringen: zoo waarlijk moge . . als. Somtijds wordt ut met deii vergelijkenden zin weggelaten. Onze eedsformule is dus in het Latijn: ita me invet Dons omnipotens. Vgl. 1. 7: ita sim felix, zoo waarlijk moge ik gelukkig zijn, d. i. bij mijn fjehik, bij mijn zieleheil. â te' ieferas levis: coo waarlijk hoop ik, dat f/y lichtzinnige lol mij moogt lerugkeeren; d. i. zoo waarlijk als ik hoop, dat gij, !. . zoo waar is liet dat geene andere... ââ¢ 15. per me, z.oo Baelirens; de codd. hebben fleiuto wat overtollig is en waarscliijnlijk eene verklaring van âdeiectis lacrimisquot;. â 17. au. o/ /s het omdat wij weinig laten blijken (van onze liefde), daar ons {Uefde)i)uur erranderd, lot eene andere gekeerd is? â 20. Arcadio .. deo, l'an. de god van bosschen en weiden, wien ile pijnboom en de steeneik lieilig waren. â

2Ã¶ omnia consuevi timiclus perferre superbae iussa, neque argute facta dolore queri.

et datur inculto tramite dura quies; et quodcumque meae possunt narrare querellae.

cogor ad argutas dicere solus aves. sed qualiscumque es, resonent mihi Cynthiaquot; silvae. uec deserta tuo nomine saxa vacent.

Sed tempus lustrare aliis Helicona ehoreis, et (â auipuin Aonio iam dare tempus equo. iam libet et fortes memorare ad proelia tui-nui-

aetas prima canat Veneres, extrema tumultus: bella canam, quando seripta puella meast.

24. coii'iiita neiitr. plur. ot'sclioon !iet slaat op curas,; vertaal: wat bekend is. â 26. arguto: levendig, heftig, op luide wijze zich uitend.â tacta. iniuiias tuas, inlidiarn. â 27. pro lt;|iio, daarvoor: hot werk-wooni moet genomen worden uit liet voluemle datur. bijv. ilantur â 28. (| nies, rust in den zin van slaap.

I. Sed: mijne geliefde heb ik bezongen, maar nu enz. Virl. v.-gt;. S. bella canam. ijiiando scripta puella meast. â Helicona; yrzarOa ()' fgtI tÃ³ ry T(7)r MovoOjv hoor y.al ij Ã.T.-zor xorjri], Strabo IX, ^c2. â 2. Aonio .. eqno: AoniÃ« is de naam voor liet deel van BoootiÃ«, dat iondom den Helicon lag; Aonius equns, de Pegasus, het muzenpaaid. dat dooi' zijn hoefslag de Mippocrene (zie onder vs. 1), de muzenbron. te voorschijn riep. De dichter wil dns het mnzenros den teugel vieren, het onhelem-merd in quot;t vrije veld laten draven. â 3. fortes te verbinden met ad proelia. â 4. mei .. dncis, Augustus namelijk. â 5 en 6. Vul. Ovid. â x Pont. [li. 4. 70: ut desint vires tarnen est laudanda voluntas. â

magnus ero; servant hunc mihi fata diem! ITt caput in magnis ubi non est tangere signis.

sir nos nunc, inopes laudis conscendere culinen, pauperibus saeris vilia tura damns.

2') nondum etenim Ascraeos norunt mea carmina fontes sed modo Permessi tlumine lavit Amor.

9 siilnlucto vol tn, met ijcfrousd lt;/Â«/Â«Â«/. â 13. eqnitem post 11¹ r ii I nei-i I'ai tliorn m: /coals bekend is zonden de Parthen. terwijl ze sct'iiinliaai- vluchtten. Iiunne pijlen op de vijanden af. â 14. Crassos: de lteilt;le ('mssi. vader en zoon, die 5:! v. Chr. tegen do Partlien gesneuveld waren: in '20 had Anpiistns lien gewroken, nadat hij den kom hl' der Paithen. 1'hraates, onderworpen had. â 15. t.rinmpho: Snot. Auquot;. -21 zoirt. dat de IndiÃ«rs uit eijren beweging, genoopt door den room van Aiwinstus' dapperheid, de vriendschap van 't Rom. volk zochten. â 16. tromit, wol wat overdreven, daar de expeditie tegen de Arabioron in 't jaar '24 totaal mislnkto, vgl. Strabo XVI, 3, -i. â 21. lt;si. riEfOTi, licet. â signis; Â«le zin is: ut. quanuo non heet in'nnris aliciiins dei statuac caput tangere, illic corona ante pedes oingt; ponitur. sic colt. â 25, 26. Ascraeos .. Permessi: Ascra is een vlek aan don voet van den Helicon, waar Hesiodus woonde, do I er-mossus is oon rivier, die op den Helicon ontspringt on in 't meer Copats /icb uitstort. De te^eiistellintr is voor ons niet recht dnideh k. Kenige

on zoquot;SÂ»en wil dat hij zich tot het heldendicht niet in staat acht. maar zich l'iovor houdt aan de Ivrische poÃ«zie. Beter schijnt de meomng van andoron. die denken, dat Proportins mot de Ascraeische bronnen heeft willen aanwijzen die bronnen, waaruit hoogere dichters (epische, dramatische) dronken of waarin zij zich baadden, met den lormessns daaronto-on de bron der lagere (lyrische) dichters. Deze yerk aring. hoewol onzeker, goeft ten minste eene goede tegenstelling. Vgl. II. 1.gt;. vs. \âT.

nec mea tunc longa spatietur imagine |gt;om]ta. nec tuba sit fati vana querella mei,

') nec mihi tunc fulcro sternatur lectus eburiKÂ». nec sit in Attalico mors mea nixa toro.

sat mea sat magnast. si tres sint pom pa libelli. lU quos ego i^ersephonae maxima dona feram. tu vero nudum pectus lacerata sequeris.

osculaque in gelidis pones suprema labellis, cum dabitur Syrio munere plenus onyx. 15 deinde, ubi suppositus cinerem me fecerit ardor, accipiat Manes par vol a testa meos,

2. acta: besluiten, bepalingen. â 3. Longa .. imagine: bij plecli-jst lige gt'loiienheden werden de wassenbeelden, of liever maskers, der vonr-vijl I ouders van aanzienlijke geslachten uit de atria, waar ze anders hinge-n, nlt;: 1 weggenomen en voor den stoet uitgedragen door personen, die daartoe ?n- | nauwkeurig nitgedoscht waren in liet costunm van den tijd. waarin hij, ing | wiens masker zij voor hadden, geleefd had: imago is hier genomen in iet. | den zin van imaginum series. â 4. tuba: tien tibicines openden den ien stoet. â 6. Attalico .. toro, genoemd naar Attains (11 Philadelphns), ch- | koning van Pergainus, bekend door zijne rijkdommen (Hor. Od. 1 . 1. '1) de en omdat hij de kunst uitvond om goud in stollen te weven (Plin. Nat. â j Hist. \ UI. 106); Attalicus hier dus of vooe rijk, prachti'j van den torus icet J zelf, of mei r/oud doorweven van de spreien of kleeden, die over den mus J lectus funebris lagen. â mors mea voor: corpus meum mortuum. â een. M 7. odoriferis .. lancibus: ablat. qualit. bij ordo. â naast den lectus Vn- ^ funelnis stonden in het atrium gewoonlijk schalen met reukwerk te pais 9 branden. â 9. tres libelli, drie boeken. Toen Propertius dit schreef, lige Ã hij dus van plan althans een derde boek te schrijven: waarschijnlijk dus || behoort dit gedicht zelf reeds tot het derde boek. â 10. Persephonae: laar M ⁽'⁽' dooden mochten niet met ledige handen komen voor Proserpina, de ling H godin van liet doodenrijk. â 14. onyx: een lleschje van een doorschijnen M nende marmersoort, dat diende voor quot;t bewaren van reukwerk, vgl. Tib. â¢he. â UI. T. Als het lijk op den brandstapel geplaatst werd, bedekte of be-ssus â sproeide men het met welriekende zalven en wierook. â Syrio munere: ing. I de zalf (nardus) wordt hier een Syrisch geschenk genoemd, omdat der-i'.l, â gelijke handelswaren uit Oost-AziÃ« per karavaan naar AntiochiÃ« in SyriÃ« â gevoerd en vandaar naar de havensteden aan de Middell. Zee en zoo

et duo sint versus, âqui nunc iacet horrida pulvis, 20 unius hic quondom servus amoris erat.quot; uec minus hac uostri uotescet fania sepulchvi.

quam tl oren t Phthii busta cruenta viri. tu quoque si quando venies ad fata, memento hoc iter: ad lapides cana veni memores. 2') interea cave sis nos aspernata sepultos;

nam quo tam dubiae servetur spiritus horae? 80 Nestoris est visus post tria saecla cinis;

diceret aut âo mors, cur mi hi sera venisVquot; 35 tu tamen amisso non numquam tlebis amico; fas est praeteritos semper amare viros.

illio formosum vocitasse paludibus, illuc 40 diceris eft'nsa tu, Venus, isse coma.

sed frustra mutos revocabis, Cynthia, Manes; nam mea quid poterunt ossa minuta loquiÃ¯

naai ItaliÃ« gebracht weiden. â 18. quae .. umbra â cuius inubra. 19 pulvis wonit door Propertius nu eens masc. geu. dan weer tem. eren. genomen. â 22. Phthii .. viri: Achilles, ygl. Cat. 1.X1V, quot;â¢Â«â gt;4.â 24. hoc iter, de weg naar mijn graf; lapides memores zijn tin'/iKira, nij/iaza, monumenta. De dichter bedoelt: wanneer gij eens ook /.uit stervenj denk dan aan dezen weg, d. i. zorg er voor, dat uwe lijk-static deuzeifden weg vol ge als de mijne, niet andere woorden dat ge naast mij komt rusten: doch ik hoop, dat ge eerst in hoogen ouderdom (cana) ten grave zult dalen (veni ad lapid. mem.). â 26. He zin is: ..ook de dooden, die onder de aarde rusten, gevoelen nog wel helee-diidiiiren.'' Vgl. V, li. 8Â». â 27. primis cunis = a primis cunabulis: reeds dadelijl; van de wieg af. â 28. de tribus una soror. de Parcae of schikgodinnen, vgl. Cat. LXIV, 3Ã¼(i seqq. â30. tria saei la; zooals bekend is zegt Nestor van zich zeiven, dat hij reeds over liet derde geslacht heerschte (II. t, 250 seqq.). â 32. Gal lieu s miles wordt L'ewooulijk verklaard door een Phrvgisch soldaat, naar de rivier de (.alius 'in PhrvgiÃ«; doch waarschijnlijk is lt;le plaats corrupt en moet er callidus celezen worden. â lliacis in aggeribus, i/t het legerkamp of in de belegeringswerken voor Troje. â 33. Antilochi, Antilochus de zoon van Nestor, die vÃ³Ã³r zijn vader stierf. â 37. Adonem: Adonis, een schoon jongeling, werd door Venus bemind; hij werd op de jacht in het Idnlische gebergte op Cyprus gedood door een ever.

et, quaeeumque m me fueras mentita. fateri. nee iara immore graves tol]ere posse comas, â¢quot;) qualem purpureis agitatam tliictibus Hellen,

teque tna labens navita tleret aqun 1 quae turn ego Neptnno, quae turn ciun Castore fvatri, 10 qnaeque tibi excepi tnm, dea Lencothoe!

iamqne ego conabar summo me mittere saxo 20 r-uin mihi discussit talia visa met is.

Callimachi Jlanes et Col sacra l'liiletae, in vcstrum. qnaeso. me sinite ire nemus.

I. rnea vita, Cynthia. â 2. ro re = mari, aeqnore. â 9. Castoie. vgl. Cat. 1Y. '27. â 10. quae excepi, il. i. quae vota exce|ii = susceiii.â Le ii cot hoe, bij ile Romeinen Matnta, was Ino, de docliter van Cadmn^. in eeni' zeegodin veranderd. â 13. Glancns, een waarzeggende zeegod. bekend uit de Arganautensage. â 15. Nereides, waartoe Nesaee en Cymothoe behoorden, zie Cat. LX1V. 10. â 18. Arioniam lyram, Arion (de bekende vriend van den Corinth, tyran Periander) met zijn lier.

I. Calliiiiachi: Callimachus, als afstammeling van liattns Battiades genoemd (Ovid. Amor. 1. ITi. 13), gehoren teCyrene. een der beroemdste Mexandrijnsche geleerden en dichters, omstreeks 250 v. Chr. Ofschoon

(juove pede ingressi? ijnamve bibistis aquam? ah i'aleat, Phoebnm cjuicmmpie moratnr in arraisl

i|iio me Fama levat terra sublimis, et a me 10 nata coronatis .Mnsa triumphat equis,

cj^uid frustra missis in me certatis habenis? non datur ad Jtusas eurrere lata via.

15 multi, Roma, tuas laudes annalibus addent, qui linem imperii Bactra fntura canent. sed, quod pace legas, opus hoe de monte sorornm

zijne waarde als dicliter niet /.eer groot is (hij schreef livmnen, epi-iiiammen en elegieÃ«n), stond liij bij de Romeinen zeer lioog aangoschrevon, zoowel om zijne verbazende geleerdheid als om zijne kunstvolle voordracht. Zijne elegieÃ«n vonden vele navolgers. â l'hiletae: Philetas van Cos was een tijdgenoot van Alexander den Uroote; bij de Hom. lierdichters stond bij door zijne erotische elegieÃ«n in hoog aanzien. Beide ook lil. :(2, 31 en 32 en IV, 8, 43 en i4 genoemd. Met sacra schijnen hier ile Manes hedoeld te zijn. â 2. vestrnm nemus, het boseh waarin gij wandeldet en uwe muze u inspireerde, vgl. llorat. Od. III. 4, (:i, videar pios (âsaems, quos perambulant Musaequot;) errare per lucos. â 3. primus ego; dien lof eigenen meer dichters zich toe; vgl. I.m r. 1, 920: Verg. Georg. Ill, 12: Horat. Od. III, 30,'13. Maml. 1.5. â 4. orgia, vgl. ('at. LXIV, 250, hier worden de geheimen dei- liefde bedoeld. Te midden van de Grieksche dichters treedt l'ropertius op om Italische minaeliederen te zingen. â 5. tenuastis duidt den gemakkelijken en lichten stijl dezer elegieÃ«n aan met een beeld, waarschijnlijk aan het spinnen ontleend, vgl. Hor. Epist. II, 1, 225: tenui deducta poÃ«mata lilo, en Cat. LXIA . :!11 aanm. Cicero stelt tegenover elkander in zijnen Brutus sivt de Claris Oratoribus twee soorten van redenaars, uniun attenuate presseque, alterum sublate alteque dicentium. Voor dezen lichten, lijnen en geestigen stijl wil Prop. Callimachus en Philetas tot voorbeelden nemen.â 6. aquam; denk aan de Hippocrene der dichters, uit wier wateren de muzen dronken. Zooals op den Helicon de Hippocrene, zoo was aan den voet van den Parnassus de Castalia, een bron. die ook aan ee Muzen en aan Apollo gewijd was. â 7. De samenhang van dit vers met de vorige is niet duidelijk: waarschijnlijk zijn er eenige verzen vÃ³Ã³r vs. 7 verloren gegaan. Kom. ire;/ met hem. die Phoebus (den god des gezangs, MusagÃ©tes) ophoudl ouder de wajteiieu ! nfrjeiverkt met het. zachte puhn-.vh'cir ga mijn vers de wereld in; vgl. vs. 38. â 8. pumice, vgl. Cat. XXII. 8. â 17. sorornm, der Muzen, vs. 10 Pegasides genoemd, vgl. UI. 1 . 2. â 20. d ura corona, als die van een episch dichter in

2'i nam ijuis eqno pulsas abiegno nosceret arces. tluminaque Haemonio cominus isse vii-o,

Heotora per campos ter maculasse rotasquot;? Deipliobumque Helemmnjue et Polydamanta et in urmis 30 qualemcumque Parim vix sua nosset humus.

carminis interea nostri redeamus in orbein: 40 gaudeat in solito tacta puella sono.

tegenstelling van ile inollia sei'ta van een lienliclitoi'. vgl. V. I. lil en â¢V2.â faciet, voegt, past. â 25. nam: immers (wie zon ilen Ã¯i'oiiian-vhen oorlog en wat in ilien liiijg geschied is, hebben veinornen. imlien niet, na den dood van de helden nit dien strijd. Homerus en andere dichters hunnen lol' gezongen hadden). â pulsas, 'f schijnt dat l'rop. zicli het houten paard als een stormram heeft voorgesteld, waarmede de umren gebeukt werden; ook Plinlus (Hist. nal. 7. .quot;ili) noemt dat paard een aries. â 26. Haemonio viro, id. Achilles, diens strijd tegen den Xanthus; II. XXI, '200â'207. De Xantns roept den Simoeis te lm lp. â 2'.IS seqq. Prop. verwisselt in 't volgende vers den Phrvgischen Ida met dien op Creta, vgl. l.ucr. 11. lt;gt;'29, â 29. et in arrnis qualemcumque, iele dan ook Paris onder de wiipenfn geweest moge zijn. d. i. of hij dapper of laf geweest is, laat ik iu het midden, maai- zelfs zijn eigen geboortegrond zou hem ter nauwernood gekend hebben. â 32. Oetaei dei, Hercules. Bij Soph. Philoct. zegt Heracles zelf: rt'i ')yriyoor vÂ«o zoTg s/iioTg avrip' (quot;D.iov) yosojv zÃ³^oig iV.cÃ¶vai: de eerste maal toen hij onder koning Laomedon, die hem de paarden weigerde, welke hij beloofd had, met 18 schepen tegen de stad optrok en de tweede maal door Philocletes' pijlen, met den boog een geschenk van Heracles.-â 34. crescere opus: natuurlijk uiet in eigenlijken zin te nemen, alsof Prop. meende dat Hom. gedichten eerst klein van omvang, zirli zouden ln'bben uitgebreid onder liet nageslacht, maar de lof van zijn werk is toegenomen. â 38. Lycio .. deo. Apollo. â 40. gaudeat in .. sono virl. II, 4, 2K: gaudeat in puero. â 41. Orpliea: Orpheus, de bekende riiracisclie zanger, die, volgens Â«Ie sage, door zijn gezang alles, rotsen.

saxa Cithaeronis Thebas agitata per artem sponte sua in muri membra eoisse ferunt: 45 (juin etiam, Polypheme, fera Galatea sub Aetna ad tua rorantes carmina tlexit equos;

turba pnellanuti si mea verba colitV quod non Taenariis domus est mihi fulta columnis, Ã¶O nee camera auratas inter eburna trabes,

carmina erunt formae tot monnmenta tuae. nam neque pyramidum sumptus ad sidera duc-ti.

nee lovis Elei caelum imitata domus, nee Mausolei dives fortuna sepulcri (iO mortis ab extrema condicione vacant.

dieren, lioomen en rivieren medesleepte en zelfs zijne geiualid J'Airvdice nit den Hades tei ngliaalde. Arnpliion zon door liet S|iel zijner Ivni Ã¯liebe met muren omgeven lieljljen. â 45. Polypheme: de cycloop Polyplie-mns. dien Odyssens liet oog uitbrandde, beminde flalatea, eene nympb, docliiei van Nerens en Doris; zij bad een beiligdom op de Aetna. Ovid. Metain. Xlll. 7n(l seqq. â 46. equos, namelijk de zeepaarden, waarop zj, _ivej, â 47. dextro = favente. â 49. Taenariis: van den berg Taenarus ju Laconia kwam, volgens Plinins llist. Nat. 1\ , l'i, een hooggeschatte soort van zwart marmer: vgl. Tib. Ill, 3, 13.â 50. anratas 'trabes, vsrl. aanm. bij Lucr. tl. 'iB. â 51. Phaeacas silvas: de tuinen van Alclnons, koning der Pbaeaken. droegen de schoonste en edelste vrnchtboomen. Hom. Odyss. \ll. '11- '132. 52. Marcins liquor: Q. Marcins Rcx legde eene waterleiding aan van uit een bron In ^:t lt;rebied van Tibur (MaÃ³y.iov fAcop, Strabo n, '240) naar Rome. Het water uit deze waterleiding schijnt ook gebruikt te z.ijn om kunstig nagebootste grotten In de tuinen lt;ler aanzienlijken van water te voor-

bad opgericht. â caelttm imitata, namelijk door het koepe'dakj zoo zect Dio Cass, l.lll. '17. 2 van het Pantheon, dat het QolottSie Sr to, organo n'gonÃoi/iSi'. â 59. Man sÃ¶loi; liet Mausoleum was het beroennle nerienkteeken. een lt;le!' zeven wereldwonderen, op het graf van Mansolns. een Carisch vorst, door zijne Â«rein al in Artemisia opirericht. Dlod. Sic. HÂ». 'M') seqq.

sat mihi cum domina proelia dura mea: nee tarnen inviso pectus mihi carpitur anro, nee bibit e gemma divite nostra sitis, 5 nee mihi mille iugis Campania pinguis aratur, nee miser aera paro clade, Corinthe, tua. o prima infelix flngenti terra Prometheo!

corpora disponens mentem non vidit in arte. 1quot; recta animi primum debuit esse via.

quaerimus, atque armis neetimus arma nova. haud ullas portabis opes Acherontis ad undas; nudus ad infernas, stulte, vehere rates. 15 victor cum victia pariter miscebitur umbris: consiÃ¼e cum Maiio, capte lugurtha, sedes. Lydus Dulichio non distat Croesus ab Iro:

optima mors, carpta quae venit apta die. me iuvat in prima coluisse Helicona iuventa 20 musarumque choris implicuisse manus:

atque ubi iam Venerem gravis interceperit aetas, sparserit et nigras alba senecta comas,

I. Als ilicliter der liefde bemin ik den vrede, want Amor is de irod des vredes. Ik voer slechts strijd met mijne geliefde. Daarbij echter word ik niet door gouddorst gedreven, noch verwerf schatten, zooals zij, die door hebzucht gekweld, steden vernietigen, om zich met den buit te verrijken. â 6. miser, als door den ellendigsten hartstocht, hebzucht, gedreven, die toch altijd onbevredigd, ongelukkig laat. â aera, metalen kunstvoorwerpen, standbeelden enz., zooals Mummius, bij zijne verovering van Corinthe, van daar naar Rome voerde, vgl. Horat. Epist. II, 1. 193. Misschien moet misera gelezen worden, als adjectief bij Corinthe. â 7. infelix, in zoo ver als Prometheus, den mensch uit de aarde vormende, een mislukt werk verrichtte. â 9. in arte, in het kwisl-â 17. Dulichio Iro: Iros was de naam van Arnaeos, een bedelaar op Ithaca, Odyss. XVIII, 1 enz.; evenals de naam van Croesus spreekwoordelijk diende om een rijke aan te duiden, zoo die van [ros om een arme te kennen te geven, Luc. nav. '24. â 21. Lyaeo, bijnaam van

unde salo superant venti, quid flamine captet :gt;0 Eurus, et in nubes unde perennis aqua,

sub terris sint iura deum et tonnenta nocentum, 40 Tisipliones atro si furit angue caput,

Bacchus ilen god van den wijn, als bevrijder van zorgen, Uier metonymisch voor den wijn. â 29. superant, satis superque adsunt. 3i. Vgt. Lucr. II, 1144 seqq. â 33. Perrhaebi, naar de Perrhaebi, een pelasgisch volk. dat vroeger over een groot deel van ThessaliÃ« verspreid was, maar later alleen de dalen tusschen den Pindus en den Ponens bewoonde.â tremuere, door eene aardbeving.â 34. luxerit van lngeo; de dichter bedoelt natuurlijk eeue zonsverduistering. â 35. serus, de lioÃ¶tes (ossendrijver), als die het sterrebeeld den wagen leidt; stelt men zich echter dit sterrebeeld als eene berin voor, dan heet de BoÃ¶tes anxrotpv/.ai, berenhoeder. Hij wordt serus, tardus (Ovid. Met. II. 170, Cat. 66, 67), piger (Ovid. Fast. Ill, 405) genoemd, omdat hij (voor Griekenland en ItaliÃ«) laat in den nacht ondergaat en zich langzaam naar den horizont neigt, Odyss. V, 272: Ã³yis bvovra fjoojzijr. â 36. Plei-adnm chorus /ooÃ³;, Quint. Smyrn. 13, 554), een groep van

zeven dicht op elkander zittende sterren, naar de zeven dochters van Atlas en Aethra. die in sterren veranderd werden, genoemd. â 40. Tisipliones, vgl. Tib. Ill, 69. â 41. Alcmaeoniae: Alcmaeon was de zoon van Amphiaraos, uit Argos, een ziener en held, die o.a. aan den oorlog der zeven tegen Thebe deelnam. Ofschoon hij den uitslag van den krijg en zijn dood als ziener van te voren wist, ging hij toch, daartoe overgehaald door zijne vrouw Eriphyle, eene zuster van Adrastus. Poly-nices namelijk had aan Eriphyle den halsband van Harmonia, dien zij on haar bruiloft met Cadmus van dezen gekregen had en waaraan ongeluk en verderf verbonden waren, geschonken, waarvoor deze beloofd had, haren man over te halen om mede ten strijde te trekken. Op het bevel van Amphiaraus wreekte daaiop Alcmaeon den dood zijns vaders op zijne moeder Eriphyle en doodde haar. Tot straf voor dezen moedermooid werd hij, evenals Ãrestes, door de Erinyen vervolgd. â Phineus, de zoon van Agenor, koning van Salmydessus (in ThraciÃ«) had, door zijne tweede vrouw verleid, de zonen uit zijn eerste huwelijk van liet gezicht beroofd. Tot straf voor deze misdaad werd hij door de Harpyen gepijnigd, die hem liet eten deels voor zijn gezicht wegroofden, deels met vuil bezoedelden, zoodat hij altijd honger leed. â 42 enz. vgl. Lucr. 111, 981, ⁽.tS4. 995,

num tribus infermim custoclit faucibus antrum Cerberus, et Tityo iugera pauca novem, 45 an ficta in miseras cleseendit fabula gentes, et timor hand ultra cjuam rogus esse potest, exitns liic vitae superet mini! vos, quibus arraa grata magis, Crassi signa referte domum.

5 tu Paetum ad Pharios tendentem lintea portus obruis insano. terque quaterque mari.

et mater non iusta piae dare debita terrae 10 nee pote cognatos inter humare rogos,

mme tibi pro tumulo Carpathium omne mare est. infelix Aquilo, raptae timor Orithyiae,

quae spolia ex illo tanta fuere tibi? 15 aut quidnam fracta gaudes, Neptune, carina? portabat sanctos alveus ille viros.

Paete, quid aetatem numeras? quid cara natanti mater in ore tibist? non habet unda deos.

1011. â 46, vgl. Lucr. 111, 078 seqq. â 48. Crassi sisna, vsrl. aanm. Ill, 1, 14.

I. Zooals nit den inhoud blijkt was Paetus oen jongeling van aanzienlijken huize, die, om zaken te doen eene zeereis naar Aegypte (zie vs. 5) ondernomen hebbende, jammerlijk schipbreuk leed. De hier en daar afge-broken gedaehtengang is in overeenstemming njet den droeven toon van 't geheel, naar het oordeel van Lachmann: andere uitgevers daarentegen hebben de vss. van deze elegie op eene nog al viij vermetele wijze door elkander geplaatst, om er behoorlijk verband in te krijgen. Wij hebben alleen met Sealiger vss. '25â28 na vs. 70 geplaatst. â 9. i iista dare matei-non .. pote(st). â 12. Carpathium mare: deze zee ontleent haren naam aan het eiland Carpathus tusschen Creta en Rhodus en was berucht wegens hare stormen. â 13. Orithyiae: Orithyia ('Ã¼osidi'ia, ..die door Ie bergen stormtquot;) was eene dochter van Erechtheus, koning van Attica,

nam tibi nocturnis ad saxa ligata procellis 20 omnia detrio vincnla fuue cadunt.

quae notat Argynni poena Athamantiadae. hoc iuvene amisso classem non solvit Atrides, pro qua mactatast Iphigenia mora.

ancora te teneat, quem non tenuere Penates? quid meritum dicas, cui sua terra parumst? 35 ventorumst, quodcumque paras: haut ulla carina consenuit, fallit portus et ipse fidem.

saxa triumphales fregere Capharea puppes, 40 naufraga cum vasto Graecia tvacta salo est. paulatim socium iacturam flevit Ulixes,

quod si contentus patrio bove verteret agios, verbaque duxisset pondus habere mea, 45 viveret ante suos dulcis conviva Penates, pauper, at in terra, nil ubi flare potest: non tulit hoc Paetus, stridorem audire procellae

gemalin van Boreas, Â«lie liaar aan tien Ilissns schaakte. 22. A.rg\ nni. Argynnus, een Boeotische knaap, zoon van Pisidice (JlscaiSiy.t]), ecne kleindochter van Athamas, was de lieveling van Agamemnon, die, dooi- kommer over 't verlies van den knaap, die aan 't strand van de AegeÃ¯sche zee schripbreuk leed, gekweld, zijne vloot niet liet uitzeilen. Door dit talmen zag hij zich later, toen de wind veranderd was, genoodzaakt eerst zijne dochter Iphigenia te oileren, voor hij kon uitzeilen. 36. fallit: zelfs de haven geeft nog niet de veiligheid, die men van haar verwachten mocht. â 39. saxa Capharea, KarptjOEvg, Kaq^oibsg jiÃ©zocu, landpunt aan de zuidoostzijde van Enboea. Toen de Griekm van Troje zegevierend terugkeerden leed hunne vloot hier schipbreuk, ygl. Quint. Smvrn. XIV, 469 seqq. â 41. socium, sociorum. â 42. gt;oliti doti. van daar zijne bijnamen .-ro/.vnt'iyarog, jzo?.v/i)]Tig en spreekw. ovÃ³f 'OSvaascos /.Eixo/iai h dÃ³/.oig. â 46. flare, als substantivum, voor flamina, turbo. â 49. thvio, van den tivov, een boom tot de cypressen behoorende, met welriekend hout. â Oricia: in de nabijheid van Oricus of Oricum, eene stad in Epirus, groeiden terpentijnboomen met zwart 1₁₀,it. â sed: hierbij denke men zich een ww., dat door een soort van

55 flens tarnen extremis dedit haec mandata querellis, cum moribunda niger clauderet ora liquor: âdi maris Aegaei qiios sunt penes aequora, vend,

et quaecumque meum degravat unda caput, quo rapitis miseros tenerae lanuginis annos?

25 reddite corpus humo (positast in gurgite vita); Pactum sponto tua, vilis arena, tegas; et quotiens Paeti transibit nauta sepulcrum,

zeugma is weggelaten: maar liij was gewoon te slapen enz. â 51. u n -gnes: de nagels worden hem van de handen gescheurd (en in 't algemeen de uiteinden zijner ledematen verbrijzeld) door 't geweld, waarmede de golven hem tegen het wrak (vs. 5H) of togen de klippen (vs. 01) slingeren: zoo verliest Odysseus in eene schipbreuk het vel zijner handen: tcÃ¼ sigÃ³e JtÃ©roi/ai Ã¼gaaeidcor Â«.to /fiqwv Ã³iroi iuiÃ©hovrf ih r, Odyss. V, 434. â 60. longas manus, vgl. 48, teneras manus, In tegenstelling met de dikkere en steviger handen van wie aan handenarbeid gewoon is. â 64. hoe, nl. mijn lichaam, mijn lijk. â 68. materno dolore, over haar zoon Achilles.

quid me scribendi tarn vastum mittis in aequor? non sunt apta naeae grandia vela rati.

5 turpest, quod nequeas, eapiti committere pondus et pressum intlexo mox dare terga genu.

geslacht waarvan sommige leden zelfs met koninklijke waai digheid schijnen bekleed geweest te zijn. Ofschoon hij le Rome als privaatman leefde, stond hij tocli in liet hoogste aanzien, zoowel dooi- geest en gemoed als kunstzin en grooten rijkdom. Van geboorte behoorde hij tot den ridderstand. Van harte der monarchie toegedaan, was hij een groot vriend vun Augustus, in wiens vertrouwen hij in de hoogste mate deelde en wiens intiemen omgang hij steeds genoot. Als staatsman was hij grooter dan als schrijver: zijne letterkundige producten waren van weinig beteekenis: zijn stijl gekunsteld en weekelijk. Toch verkreeg zijn naam in de litte-rarische wereld eene spreekwoordelijke beteekenis. In zijn huis met de beroemde tuinen op den Esqnilijnschen berg verzamelde hij de grootste geesten van zijn tijd, o.a. Vergilius, Horatius en Propertius. Niet alleen een zedelijken steun echter gaf hij door zijne bescherming aan deze dichters, maar ook in stollelijk opzicht behartigde hij hunne belangen met vorstelijke mildheid. Hij stierf na eene langdurige ziekte, door geheel de stad beweend, in 't jaar 8 v. Clir. Eerzucht had er hem nooit toe gebracht door quot;t bekleeden van liooge ambten, ofschoon hij die van Augustus gemakkelijk had kunnen verkrijgen, zijn stand le verhoogen (vs. 2), maar âvixit angusti clavi fine content us. nec rnaiora consequi non potuit, sed non tam concupivit.quot; Veil. Pat. II, 88. â 2. intra, binnen de perken van. â fortunam tuam, uwen stand in de maatschappij. â 3. Maecenas had, zooals uit deze elegie blijkt, Propertius aangespoord om een episcli gedicht te schrijven. â 6. dare terga hier; den rug buigen, elders = vluchten, Liv. m, 20. â 7. omnia rerum, graecismus voor omnes res. â 8. iugo: 't is niet duidelijk wat iugum hier beteekent: waarschijnlijk: bergtop, bergrug; daarenboven is het vers corrupt overgeleverd: flam ma in de plaats van palma of fama: ook is ulla waarschijnlijk onjuist. De bedoeling is: en de roem wordt niet op gelijke wijze verkregen. Vgl. V, quot;10 : 4: ,,non iuvat e facill lecta corona iugoquot;. â 9. Lysippo: Lysippus uit Slcyon, een tijdgenoot van Alexander den Groote, een groot en vruchtbaar kunstenaar. In zijne metalen standbeelden wist hij, door ijverige natuurstudie geleid liet hoogste ideaal van schoonheid met getrouwheid aan zijn onderwerp te verbinden. Van Alexander vervaardigde hij veie standbeelden en evenzeer van helden uit Alexanders gevolg. â 10. Calamis van Athene, uit het midden van de 5e eeuw v. Chr., was vooral bekend door de onovertrollen schoonheid, waarmee hij zoowel in goud en elpenbeen als in marmer, zilver en metaal, dieren en vooral paarden wist voor te stellen: Ovid. ex Pont. IV, 1 , 33: vindicat ut Calamis laudem, quos fecit, equorum.â II. Apelles, een schilder van Cos. evenzeer een tijdgenoot van Alexander. Van zijne stukken, onder welke de Aphrodite (Anadvomene) en oen

hie satus ad paeem, lÃ¼c castrensibus utilis annis: 20 naturae sequitur semina quisque suae.

portret van Alexander als y.EoavrcxfÃ³oog, dat in den tempel van Artemis te Ephesus hing, eene eereplaats innemen, weid, naast de schoone teekening en het coioriet, de '^aoig als hoofdverdienste geroemd. â 12. Parrhasius, uit Ephesus, een der beroemdste schilders van Griekenland (omstreeks 400), van wien Pijn Jus Hist. Nat. XXXV, 7^2 zegt, dat iiij ook pinxit minoribus tabellis libidines, eo genere petulantis ioci se reficiens. Zijn bekenden wedstrijd met Zeuxis zie Plin. 11. 05. â 13. Mentoris; Mentor was beroemd door zijne werken in gedreven metaal: hij was een weinig ouder dan Apelles. â De argumenta zijn hier de inhoud, de onderwerpen der afbeelding in tegenstelling met den vorm. â 14. Myos, Mys, evenals Mentor beroemd dooi' zijn gedreven metaalwerken. Hein wordt de vervaardiging toegeschreven van het schild van het groote beeld van Pallas Athene, dat Phidias maakte, op welk schild de strijd der Lapithen en Centauren was voorgesteld. â acanthus, berenklauw, vgl. Verg. Buc, lil, 44: âet nobis idem Alcimedon duo pocula fecit, et rnolli ciicum est ansas amplexus acantho.quot; â 15. Phidiacus: Phidias, de grootste van alle Grieksche beeldhouwers, een tijdgenoot en vriend van Pericles. Beroemder nog dan zijne beelden van Athene (A t)gt;ji^:a /ia/o;, .1 Oyva .ictoOÃ©rog en een derde, dat Moor/oj genoemd werd) was zijn beeld van Zeus, uit goud en ivoor, te Olympia. â 16. Praxitelen; Praxiteles van Athene, na Phidias het hoofd van eene nieuwe richting in de beeldhouwkunst, die vooral naar sierlijke en bevallige vormen streefde, 't Best werkte hij in marmer (lapis): marmoris gloria superavit etiam semet. (Plin. XXXVI, '2U). â 17. est quibus, een graecismus voor k'oTtv oÃ¯g, d. i. Ãvioig, sommigen. â concurrit in plaats van con-tingit met het oog op de quadriga. â 20. semina: onze aard en natuur bevat als liet ware het zaad, waaruit onze daden en werken opspruiton. â 23. dominas, wereldbeheerschancle, daar de secures het zinnebeeld der hoogste macht van het Rorn. volk waren. â in honore, in inoambt. â 24. ponere: uit ponere dat bij iura behoort (vgl. leges ponere) moet door zeugma een werkwoord als habere of een dergelijk bij secures gedacht worden, want secures ponere betee-kent de bijlen neerleggen, wat hier de bedoeling niet zijn kan. Maecenas nam tweemaal de plaats in van Augustus tijdens diens afwezigheid, de laatste maal in 't jaar 31 : als zoodanig had hij de hoogste rechterlijke en

atque onerare tuam fixa per anna dorauin, et tibi ad efÃ¯ectum vires det Caesar et omni

pa reis, et in tenues humilem te colligis umbras: 30 velorum plenos subtrahis ipse sinus.

crede mihi, magnos aeciuabunt ista Camillos indicia et venies tu quoque in ora virum, Caesaris et famae vestigia iuncta tenebis: Maecenatis erunt vera tropaea fides.

tota est exiguo in finmine nostra mora, non flebo in cineres arcem sedisse paternos

Cadmi, nee septem proelia clade pari, nee referam Scaeas et Pergama Apollinis arces. 40 et Danaum decimo vere redisse rates,

inter Callimachi sat erit placuisse libellos et cecinisse modis, Coe poeta, tuis.

45 haec urant pueros, haec urant scripta puellas, meque denm clament et mihi sacra f'erant. te duce vel lovis arma canam caeloque minantem Coeum et Phlegraeis Oromedonta iugis.

militaire macht. â 25. Me do rum: met Medi worden hier de l'arthen bedoeld, zooals dikwijls ook bij Horatius. De oorlogen tegen de Parthen waren onder Augustus bestendig aan de orde. â 26. fixa per arma: wapenen en anderen buit hechtten de overwinnaars aan hunne huizen ol' aan tempels; ook lauriertakken. Augustus zelf zegt: âea signa in pene-trali, quod est in templo Martis Ultoris, reposui ' en âlauris postes aedium mearum vestitiquot; (Monum. Anc. 5, 42 en 6, 17). Livius noemt onder hen die in eere zijn âqui spolia ex hoste fixa domi haberentquot; XXIII. 23. â 28. insinuentur, in den schoot vallen. â 32. ista indicia deze heslissingen aangaande uwe levenswijze, deze bescheidenheid van u zal u toch even beroemd maken als de Camilli. â 36. De handschriften hebben: tota sub exiguo llumine nostra mora est, waar sub klaarblijkelijk onjuist is. â 37. Zoo als Pouticus, vgl. 1,7. â 39â42. Zoo als Homerus en de Cyclische dichters. De axaial jivkai, de westlijke poort van llion, IlÃ©gyauog of -fiov, de burcht dei' stad. â 41. Neptunia: vgl Cat. LX1Y, vs. 3Ã¼5. â 43. Callimachi, 44. Coe poeta, zie aant. 111, 1, 1. De handschriften hebben; dure poeta; misschien moet gelezen worden: claie Phileta, zoodat poeta een glosse zou zijn. â 47. De overgang is hier hard, of liever er is er geen. De dichter schijnt te bedoelen: wat mij zelf betreft heb ik geen lust om mij aan de hoogere epische poÃ«zie te wagen (vgl. het einde van 111, 1), maar wanneer gij het wilt, dan zal ik zelfs enz. Het 4de boek bevat dan ook meer epische onderwerpen, vgl. IV, 6. â 48. Coeum: Coeus (KoTocJ en Oromedon behoorden tot de giganten, de zonen van Uranus en Gaea, die een geweldigen strijd voerden

oelsaijue Romanis decerpta Palatia taiuis 50 ordiar et caeso moenia firma Renio,

crescet et ingeniuin sub tua iussa meum, prosequar et currus utroque ab litore ovantes, Parthoram astutae tela remissa fugae, 55 castraque Pelusi Romano subruta ferro,

dexteraqne inmissis da railii signa rotis. hoc mihi, Maecenas, laudis concedis, et a te est. 60 quod ferar in partes ipse fuisse tuas.

5 si fas est, omnes pariter pereatis avari, et quisquis Hdo praetulit arma toro! tu tamen iniecta tectus, vesane, lacerna potabis galea fessus Araxis aquam;

tegen Zeus en de Olympische goden. â Phlegraeis in gis; Plilegra, de plaats waar Zens de Titanen door den bliksem vernietigde, waai-scliijnlijk 't westelijkste schiereiland van ChalciJice, later Pallene. â 49. Vgl. Ã¯ib. II, 6, 25; :;ed tune pascebant herbosa Palatia vaccae ot stabant humiles in lovis arce casae. â 53. utroqne nb litoi e. vgl. Catullus IV, '2(1. â 54. Vgl. Ill, 1. 14. â astutae fugae; daar de Parthen schijnbaar vluchtende litinne pijlen op de vijanden afzonden. â 55. Na den slag bij Actium trok Octavianus door SyriÃ« naar .\egypte en veroverde de sterke oostelijke grensvesting Pelusium: 30 v. Chr. Kort daarop doodde Antonius zicli /elven. â 60. fuisse i u partes tuas, voor in partibus, waarschijnlijk omdat een venire of ire vooraf gedacht werd, vgl. esse in potestaten!, Cic. de imp. Pomp. 12, 33, Liv. Ã, 14, 4 en esse in potestate, Tusc. 3, 5; adesse in senatum Cic. Phil. V, 7, 19 enz.

I. Postume; deze Postumus, die door lioop op rijken buit gedreven, zijne Galla verlaat om onder Augustus' vanen in quot;t ÃÃ³sten te dienen, is van elders niet bekend. â 4. ne in plaats van; ut non face res ea, Hiiae Galla tua te rogabat instanter. Sommige goede handschriften hebben het regelmatige faceres. â 8. Araxis; de Araxes ligt wel

neve aliquid de te flendum referatur in urna, sic redeunt, illis qui cecidere locis.

sed seeurus eas: Gallam non munera vincer 20 cluritiaeque tuae nnn erit ilia memor.

non illi longae tot nocuere morae -25 caste deeem annorum et Ciconum manus, Ismara capta, exustaeqne tune mox, Polypheme, genae,

et Circes fraudes, lotosque herbaeque tenaces, Scyllaque et alternas scissa Charybdis aquas, Lampeties Ithaeis verubus mugisse iuvencos 3n (paverat hos Phoebo tilia Lampetie),

totque hiemis noctes totque natasse dies, mgrantesque domos animarum intrasse silentum. Sirenum surdo remige adisse lacus.

niet iu 't land der Parthen, maar in ArmeniÃ« (hij stroomt uit in Je Caspische Zee, westzijde): dÃ³ch in quot;t begin der regeeringsjaren van Augustus was ArmeniÃ« voortdurend een twistappel tusschen de Romeinen en de Parthen en daardoor liet tooneel van voortdurende oorlogen. â 9. fama inani: door dezen ijdeleu roem(ziicht') van U zal zij inttisscheÂ» weg kwijnen. {uil vrees) dat deze nwe dapperheid enzv. â 12. cataphractus: een cataphractus ((podoaco omyeven, afsluiten, beschermen) was een soldaat met een schubachtig pantser overdekt; ook de paarden waren bij de Parthen somtijds met zulk een pantser voorzien; het auratus bij equus zal hier wel beteekenen, dat het pantser van het paard verguld was. Eene afbeelding naar de zuil van Trajanus geeft Rich. â 13. aliquid. namelijk: de asch. â 18. Roma: over de losbandigheid in Rome klagen ook andere schrijvers en Propertius zelf: âluxuriae nimium libera facta via estquot; 3, 13, 4. â 25. Ciconum: de Citones waren een volk in ThiaciÃ«: hunne hoofdstad Ismara of Ismarus, CMyss. IX. 39, 40. Deze weid door Odysseus, toen hij van Troia terugkeerde en naar de kust gedreven werd, verwoest. Van daar vertrekkende kwam Odysseus naar 't land der l.othophagen aan de Libysche kust, dan bij de Cvclopen, wier reus Polyphemus hij het oog uitbrandt. â 27. lotosque: naast den Latijnschen vorm lotus komt dikwijls de Grieksche lotos voor. â 31. Aeaeae pnellae, d. i. Circe; de dichter meent

35 et veteres arcus leto renovasse procorum, errorisque sui sic statuisse modmn: nee frustra, quia casta domi persederat uxor, vincit Penelopes Aelia Gralla fidem.

Candida qua geminas ostendunt culmina turres, et cadit in patulos lymplia Aniena lacus.

5 quid faciam? obductis comraittam niene tenebris, ut timeam audaces in mea membra manusV at si distulero haec nostro mandata timore,

pecearam semel, et totum sum pulsus in annum: 10 in me mansuetas non habet illa manus.

quisquis amator erit, Scythicis licet ambulet oris: nemo adeo, ut noceat, barbarus esse volet.

sanguine tam puro quis enim spargatur amantis 20 improbus? ecce, suis it comes ipsa Venus.

adferet haec unguenta mihi sertisque sepulcrum ornabit custos ad mea busta sedens.

echter Calypso, die intusschen niet op Aeaea, maar op Ogygia woonde. Ook Pomponius Mela en Hyginus ecliter /.eggen dat Calypso op Aeaea v/oonde. â 38. Aelia, uit de gens van dien naam.

I. dominae: Cynthia, die te Tibur, aan den Anio op de helling van een heuvel gelegen, vertoefde. â 9. Zie I, IS. 5 enz. en I, '1, 7. â 12. Sci ronis: Sciron was een der monsters, die Theseus Â«loodde op zijn weg naar Athene, vgl. Cat. LXIV, 210. Hij dwong alle voorbijgangers hem de voeten te wasschen en terwijl zij daarmede bezig waren, stiet

25 di faciant, mea ne terra locet ossa freijaenti, qua facit adsicluo tramite volgas iter:

me tegat arborea devia terra coma, aut luimer ignotae cumulis vallatus harenae: 30 non invat in media nomen habere via.

Op de vlakke zandige landtong, die Actium genoemd werd, stond een beroemde tempel van Apollo bij welken van oude tijden af spelen en wedstrijden gehouden werden. Na de overwinning door Octavianus op Antonius behaald, vergrootte hij den ouden tempel en stelde op nieuw leesten in, verbonden met spelen en wedrennen. Maar in Rome was reeds in 't jaar 3C, na de overwinning bij Mylae op Sextus Pompej us behaald, op den Palatinus de bouw van een tempel ter eere van Apollo begonnen door Augustus; hij werd eerst in 't jaar '26 voltooid en den '.Men October gewijd. Uit de laatste regels van het gedicht, waar gedoeld wordt op het feit, dat de Parthen de veldteekenen teruggaven, die zij op de Romeinen onder Cmssus hadden buit gemaakt, 't geen geschiedde in 't jaar 20 v. Chr., blijkt dat het gedicht na dat feit gemaakt is.

Propertius stelt zich zeiven voor als eenen priester van Apollo, die zijnen zang als een offer aanbiedt (vs 8).

spargite me lymphis, carmenque recentibus aris tibia Mygdoniis libet eburna cadis.

Inj ze met zijne voeten in de zee, waar een schildpad ze verslond. â 30. n omen, epitaphium, sepulcri inscriptionera.

I. Sacra, vgl. Ill, 1, 3, dichter zijn is priester zijn. Hor. Od. 111,1,3: iiuisarum sacerdos, Ovid. Ibid. v. 98: peragarn rata vota sacerdos: q lis-quis ades sacris, ore favete, meis. â 3. Philetaeis, vgl. III, '1, I. â corymbis: de corvmbi zijn hier klimoptwijgen met bloemschermen. â 4. Cyrenaeas, Callimachus was van Cyrene, vgl. Ill, 1 , i. â 6. laneus orbis, een wollen band of vitta (Verg. Ecl. 8, 64) werd, naar oud gebruik, driemaal om het offeraltaar gewonden. â 8. Mygdoniis: Mygdonia was eene landstreek in PhrygiÃ« aan de Propontis, waar Apollo

ite procul fraudes, alio sint aere noxae: 10 pura novum vati laurea moliit iter.

Caesaris in nomen ducuntur carmina: Caesar dum canitur, quaeso, luppiter ipse vaees. 15 est Phoebi fugiens Athamana ad litora portus, qua sinus loniae murmura condit aquae,

hue mundi eoiere manus: stetit aequore moles 20 pinea: nee remis aequa favebat avis.

hinc Augusta ratis plenis lovis omine velis signaque iam patriae vincere docta suae. 25 tandem aciem geminos Ne reus lunarat in amis, armorum et radiis icta tremebat aqua, cum Phoebus linquens stantem se vindice Delon

adstitit Augusti puppim super, et nova tlamma 30 luxit in obliquam ter sinuata facem.

vooral vereerd werd, Strabo Xll, 3, '22. Allegorisch wil de dichter dun zeggen: op de fluit een lied spelen, door Apollo geÃ¯nspireerd of ter eere van Apollo. â cadis blijft in de beeldspraak die met libet begonnen is. â II. referemus: wij zullen (handelen over, verhalen) bezinr/en.â 14. va ces: leen uw oor. â 15. At li am ana: Athamania is eigenlijk het zuidoostelijke deel van Epirns, hier voor Epirus in 't algemeen. Men verbinde: est pelagus fugiens (= recedens) ad Atharn. lit. Phoebi portus (genet.): bij pelagus behooren dan de woorden Actia monumenta en via als appositie. â 17. luleae earinae: de vloot van Augustus. â 20. avis = omen. â 21. Teuero .. Quirino: de eene viool (die van Antonius en Cleopatra) was ten ondergang bestemd lei-wille van den TrojaanschÃ«u Quirinus d. i. het Rom. volk, dat afstamde van de Trojanen. â 23. hinc: aan de eene zijde de vloot van A.. aan de andere die van Oct. â 24. patriae suae, dativ. commodi: vgl ook vs. 41. â Vergelijk met classis .. pilaque ter eene zijde, ratis.. signa que ter andere. â 25. Ne reus, vgl. Cat. LXIV, 10 en 29. â 27. Volgens de onden was Delos vroeger een drijvend eiland, Pind. bij Strabo X, 5, 2 en Anth. Lat. 707 (Riese): Delos iam stabili revincta terr a / olim purpureo mari natabat / et moto levis hinc et inde vento / ibat fluctibus inquieta summis. / mos illam geminis deus (Apollo) catenis / hac alta Gvaro ligavit, illac constanti Mycono dedit tenendam. â 29. nova flam ma, als een vurig luchtverschijnsel, een driemaal gebogen, schuins gerichte fakkel, stelt de dichter zich den te hulp komenden Apollo voor. â 31. crines .. solutos, niet zooals de Apollo ao)rgt;)o en Musa-

sed quali aspexit Pelopemn Agamemnona voltn, egessitque avidis Dorica castra rogis, 35 ant qnalis flexos solvit Pythona per orbes serpentem, inbelles qnem timnere deae.

vince mari: iam terra tnast: tibi militat arcns 40 et favet ex hnmeris hoc onns onine meis.

45 en niminm remis audent prope: turpe. Latinos principe te tlnctus regia vela pati!

qiiodque vehunt prorae Centaimca saxa minantes, 50 tigna cava et pictos experiere metus.

getes, intoiiriu coma, Tib. pag. 95 vs. '2, maar ycoÃ³fievos xgt;jQ, ro'f' cÃ³fioioiv Ãycor dncprjQKpÃ©a te (paghgtjv â yvy.ri Ãªoifswc:, 11. I, 44, zoo als toen hij toornde op Agamemnon, die de dochter van zijn priester Chryses niet wilde vrij laten. â 33. Pelopeum, vgl. Cat. LXIV, vs. 340. â

34. egessitque; egero, hier dichterlijk voor effero, ter begraving of verbranding wegdragen, of algemeener: teintercle, ontvolkte. Apollo had nl. de pest onder het leger gezonden. â Dorica = Graeca. â

35. Pythona; de python (jivdcor) was een draak, de zoon van Gaea, die het orakel te Delphi bewaakte, tot hij door Apollo gedood werd; IJvdÃ³) of TlvOwr was ook de onde naam van Delphi. â 36. deae. nl. Mnsae, die op den Helicon woonden. De handschriften hebben lyrae, eene overdracht van beteekenis, die niet verdedigd kan worden door pal ma = victor, want dan zon men moeten hebben lyra = poeta en poeia ~ musa. Misschien stond in een handschrift naast deae ter verklaring van lyrae, want sollers lyrae iltisa zegt Horatius. â 38. cognite maior = qnem cognoscimus maiorem. â 40. hoc onus, den pijlkoker met pijlen gevuld, zie vs. 55. â 42. publica vota: het vaderland heeft zijne hoop en wenschen voor het algemeene welzijn gesteld op Uw schip. â 43. Romulus augur: Liv. I, 6, 4: âPalatium Romulus, Remus Aventinum ad inaugurandnin templa capiunt. Priori Remo augu-rium venisse fertur, sex vultures, iamque nuntiato augurio cum duplex numerus Roniulo sese ostendisset, utrumque regem sua multitude con-salutaverat. â 45. prope: scil. accedere ad imperium nostrum. â

47. alis: de alae zijn hier de roeiriemen, elders zijn het zeilen. Vgl. Ovid. Metamm. 5, 558: alarum.. remis insistere. â 49. Centaurica saxa: rotsblokken , zooals de Centauren die slingerden in hun strijd tegen de Lapithen, op de bruiloft van Pirithous. Men verbinde: prorae vehunt

quae nisi insta suitest, excntit arma pudor. tempus adest; committe rates: ego temporis auctor dncam laurigera Inlia rostra mann.quot;

55 dixerat, et pharetrae pondus consumit in arcus: proxima post arcus Caesaris hasta fuit.

at pater Idalio miratur Caesar ab astro: 60 âsum deus; en nostri sanguinis ista tides.'' prosequitur cantu Triton, omnesque marinae

65 di melius! quantus mulier foret una triumphus, ductus erat per quas ante lugurtha vias.

Actius hinc traxit Phoebus monumonta, quod eius una decern vicit missa sagitta rates.

(liguras pictas) minantes centamica saxa. â 51. causa nl. waarvoor hij strijdt. â 53. temporis auctor, die u raadt, dal hel nu de tijd is.â 59. pater .. astro; Caesar en Augustus lieten zich veel voorstaan op de beweerde afstamming van hun geslacht van Venus, ook Idalia genoemd, vgl. aant. Cat. LXIV| 0(1. Idalium astrum. ook wel Dionaei, Caesaris astrum (Verg. Eel. IX. 47) of lulium sidus (Horat. Od. I, 12, 47) genoemd, is dus de comeet van Caesar, die âperiit.. atque in deorum numerum relatus est, non ore modo decernentium, sed et persuasione volgi. Siquidem ludis, qnos primes consecrate ei heres Augustus edebat, stella crinita pet septem continuos dies fnlsit, exoiiens circa undecimam horam, credit unique est animam esse Caesaris in caelum recepti; et hac de causa simnlacro eius in vertice additnr stellaquot;. Stiet. Vit. Caes. 88. â 61. Triton, de zoon van Neptunus en Amphitrite, gold voor den daemon van de Middell. Zee. â 64. hoe uno. brachyo-logisch voor: hoc unum petens ot' petit, waarop eigenlijk moest volgen: ne iusso moreretur (of moriatnr) die. â 65. di melius! Deze uitdrukking komt bij Cicero, Livius en anderen dikwijls voor, maar zÃ³Ã³, dat er een coniunct. du int, dent, vertant, of dergelijke bij gedacht wordt, zoodat do bedoeling is: dat mogen de cjoden verhoeden. Hier past die beteekenis niet, maar wel een wensch: di melius fecissent! = uti-nam d. m. f. Anderen meenen dat aangevuld moet worden di melius feee runt. Dan moet het volgende opgevat worden alsof de dichter zeggen wilde: 't ware toch ook maar een kleine triumph geweest. Maar indien dat des dichters meening geweest ware, zon hij niet mulier, maar femina gebruikt hebben (vgl. vs. '22 en 57) en ten tweeden zou hij daarmede Augustus' bedoeling afgekeurd hebben, terwijl juist het geheele gedicht eene lofrede is op Aug. Immers Aug. had wel degelijk de bedoeling Cleopatra levend in zijnen triumphtocht mede te voeren en liet na haren dood nog haar beeld ronddragen (vgl. 3, I I , 53). â 66. ductus erat, voor si ducta foret per eas vias per quas ductus erat. Marius voerde '1 lan. 104 v. Chr. den gevangen Numidischen koning in

bella satis cecini: eitharam iam poscit Apollo 70 victor et ad placidos exuit arma clioros.

Candida mme molli subeant convivia loco, blanditaeque fluant per mea colla rosae, vinaque fundantur praelis elisa Falernis,

terque lavet nostras spica Cilissa comas. 75 ingeninra potis inritet Musa poetis:

Cepheam hic Meroen fuscaqne regna canat, hic referat sero confessnm foedere Parthnm: 80 âreddat signa Rami, mox dabit ipse sua:

gaude, Crasse, nigras siquid sapis inter harenas: ire per Euphraten ad tua busta licet.quot; 85 sic noctem patera, sic ducam carmine, donee iniciat radios in mea vina dies.

Cornelia, de stiefdochter van Augustus, uit liet eerste huwelijk van diens tweede vrouw Scribonia, de dochter van Scribonius Libo, met P. Cornelius Scipio. geboren, huwde met L. Aemilius Paullus, een censor.

triumph door de straten van Rome. â 73. Falernis: de Falerner wijn, gewonnen van den ager Falernus, aan den voet van den berg Massicns in Campanie, gold voor den besten, die in ItaliÃ« groeide. Hij was helder geel van kleur, zeer vurig, maar wat wrang, waarom hij gewoonlijk met anderen wijn vermengd gedronken werd. 't 13est was hij, wanneer hij ongeveer 15 jaar gelegen had, vgl. Tib. II, 1 , 28. â 74. spica Cilissa, de saffraan, crocum. y.oÃ³y.ov, waarmede vele streken in CiliciÃ« dicht bedekt waren, Strabo XIV, 4, 5. In 't oosten groeit deze plant veelvuldig in het wild: zij vereisebt een warm klimaat en een vrnent-baren bodem. â 78. Cepheam: Cepheus is in de sage de zoon \an Belens en vader van Andromeda, koning der AethiopiÃ«rs in MeroÃ«, ten zuiden van Aegypte â 79. confessnm, die zich gewonnen gegeven heeft. â 80. reddat signa, vgl. Ill, 1, 14. â Remi: niet zelden wordt Remus, in plaats van Romulus, als repraesentant van het Ro-meinsche volk genoemd. â 81. pharetris .. Eois: de volken van het Oosten, de Parthen vooial, waren bebroemd als voortrelfelijke boogschutters. â 82. pueros, de stiefzonen van Aug., Tiberius en Drusus, die in het oosten tegen de Parthen streden. â 83. sapis, vgl. III, 5, 2(Ã¯.

die om zijn ernstig en streng karakter bij Augustus in hoog aanzien stond. Dit huwelijk was zeer gelukkig en met drie kinderen (Lepidus, Paulu: en een meisje) gezegend. Cornelia stierf 738/16 v. Chr. Kort daarna stierf ook Propertius. Deze zijne laatste elegie, een epicedlum (ÃTziHrjUeior) of treurdicht, wordt niet ten onrechte door Valckenaer elegiarum regina genoemd, ofschoon de echt Romeinsche toon voor ons gevoel hier en daar minder passend voorkomt en de moeilijkheden in de verklaring niet gering zijn.

ut maestae cecinere tubae, cum subdita nostrum 10 detraheret lecto fax inimica caput,

en sum, quod digitis quinque levatur, onus. 15 damnatae noctes et vos, vada lenta, paludes, et quaecumque meos implieat unda pedes,

4. viae: de fores inferorum: vgl. Verg. Aen. VI, 552: porta adversa ingens solidoque adamante columnae, vis ut nulla virum, non ipsi excindere bello caelicolae valeant: stat ferrea turris ad auras enz. â 7. portitor: Charon, vgl. Verg. Aen. VI, 208: voor een veergeld (vavlor, daraxr)), dat men den dooden in den mond legde, voerde hij ze over de wateren van de onderwereld, luven. 111, '267. â 8. rogos voor sepulcra, cf. IV, 6, -10. â 9. tubae, vgl. III, 5, 4. ââ¢ 10. lecto nl. de lectus fu neb ris, de baar, waarop de lijken naar den brandstapel of het graf werden gedragen; ook wel genomen voor den brandstapel zelf, zooals hier, want lecto behoort bij subdita; detraheret staat absoluut; caput is synecdoche voor corpus. â II. currus avorum, de gouden triumphwagen van Scipio Aemilianus, zie vs. 30. â 12. pignora tanta. hare drie kinderen. â 13. Cornelia, ik, eenc Cornelia, of: hoewel ik tot de beroemde gens Cornelia behoor. â 15. Hier wordt het sombere schimmenrijk beschreven en de Styx met andere wateren der onderwereld, die de dooden beletten (implieat) terug te keeren. â 18. pater: in de onderweoeld spreekt Pluto als Zsrg xaxay^Ã³nog recht met Minos, Aeacus en Rhadamanthys. â¢â 19. urna, Stat. Silv. 11, quot;1, '210, immensis

fallax Tantaleo compere ore liquor, 25 Cerberus et nullas hodie petat improbus umbras, et iaceat tacita laxa catena sera.

si cui fama fuit per avita tropaea decori, 30 Afra Numantinos ragna lorpmntur avos:

altera maternos exaequat turba Libones, et domus est titiÃ¼is utraque fulta suis. mox, ubi iam facibus cessit praetexta maritis, vinxit et adspersas altera vitta comas, 35 iungor, Paule, tuo sic discessura cubili, ut lapide hoe uni mipta fuisse legar.

sub quorum titulis, Africa, tunsa iaces, te, Persen, proavi simulantem pectus Achilli 40 quique tuas proavo fregit Achille domos.

nrniim quatit Aeacus umbris. â 21. fratres, Minos en Rhadamanthys waren broeders. â 22. Eumenidum, Erinyes, Furiae, Lucr. III, KM I.â 23. Sisyphe, Lucr. Ill, 095. â Ixionis, Tib. I, 3 , 73. â 24. Tantaleo, Lucr. III, 081. â corripere, imperativus; terwijl anders de wateren altijd weder wijken, moet hij 7.e nu pakken. â 25. Cerberus, Lucr. III, 1011. â 26. laxa: Cerberus ligt stil, zoodat zijne ketting los neerhangt, de grendel wordt niet gehoord. â 27. loquar, voor den rechter der dooden. â sororum, der DanaÃ¯den, Lucr. lil, 1008. â

30. avos, P. Cornelius Scipio Aemilianus A fricanus Numanticus: de plur. avos staat dichterlijk in de plaats van het enkelvoud. â

31. altera., turba: de overige drom der Cornelii Scipiones, hare voorvaderen van vaders zijde. â Libones, hare voorouders van moeders zijde. â 32. titulis: de opschriften onder de beelden der voorouders.â 33. praetexta: bij het huwelijk legde de bruid hare meisjeskleeding (toga praetexta) af, om die der matrona aan te doen; hare haren werden met water besprengd (vgl. V, 3, 15) en met een anderen haarband (of met twee, terwijl de meisjes slechts Ã©Ã©n droegen) omwonden. â

39. Perse u: Perseus of Perses, zoon van Philippus V, koning van MacedoniÃ«, werd door L. Aemilius, Paullus overwonnen in den slag bij Pydna, 168 v. Chr. Deze koningen van MacedoniÃ« leidden hun geslacht af van Achilles, lust. VII, 0: Verg. Aen. VI, 830. â Cornelia noemt !,. Aemilius Paulus onder hare vooronders, niet zoozeer omdat haar man een Aemilius was, als wel omdat de Cornelii reeds vroeg met de Aemilii vermaagschapt waren. Scipio Africanus Maior had tot vrouw eene Aemilia, M. Aemilius Lepidus had tot vrouw eene Cornelia, en de zoon van boven-genoemden L. Aemilius Paulus werd als adoptiefzoon aangenomen door een zoon van Scipio Afr. Maior: van daar P. C. Scipio Aemilianus. â

qnin et erat magnae pars imitanda domus. 45 nec mea mutatast aetas, sine erimine totast: viximus insignes inter utramque facem. mi natura dedit leges a sanguine duetas,

quaelibet austeras de me ferat urna tabellas: 5i gt; turpior asensu non erit ulla meo,

vel cui, commissos cum Vesta reposceret ignes, exhibuit vivos carbasus alba focos.

55 nec te, dulce caput, mater Scribonia, laesi: in me mutatnm quid nisi fata velis?

ille sua nata dignam vixisse sororem 60 increpat, et laci-imas vidimus ire deo. et tamen emerui generosos vestis honores,

qui gedacht worden voor vs. 30 en als et voor 40; testor eum, qui te, Perseu, et tuas domos fregit; met opzet wordt Achilles met den persoon van Perseus verbonden en met zijn huis.â 41. censurae; niet alleen haar man was een streng censor, maar ook onder hare voorouders had zij er zulke gehad, zoo als den bovengenoemden Aemilius Paulus Mace-donicus. Flut. in Vit. Aem. Paul. â 46. utramque facem, nuptialem et rogalem. â 52. Claudia: Claudia Quinta, eeue Vestaalsche maagd, werd ten onrechte van onkuischheid beschuldigd. Deze verdenking weerde zij van zich af door alleen met een touw het schip, dat het beeld van de moeder der goden Cybebe of Cybele, (KvpÃ©hj, KvftrjBrj: de minder gewone vorm Cybelle moet in 't Latijn den vorm Kvfitjptj weergeven) (vgl. Lucr. II, COÃ¼, turritae, (507 en 8) uit PhrygiÃ« overbracht, den Tiber op te trekken. Ovid. Fast. IV, 305 seqq. â 53. cui; Aemilia, oene Vestaalsche maagd, had het haar toevertrouwde vuur, dat altijd branden moest, laten uitgaan. Vesta sprak haar vrij door op haar gebed het uitgedoofde vuur, nadat Aemilia er haar sluier over had geworpen, weer te doen branden. â 58. defensa .. ossa; mijne asch is verdedigd door het zuchten en klagen van Caesar; d. 1. dat Aug. zelfs over mij klaagt is een bewijs voor de reinheid van mijn leven. â59. sua nata, j Julia, het eenigste kind van Augustus; hare moeder was dezelfde Scri

bonia van wie Cornelia eene voordochter was. Julia, van nature met groote gaven bedeeld, was nog de gelukkige echtgenoot van Agrippa. Eerst later, na den dood van Propertius, toen zij voor de derde maal gehuwd was met Tiberius, den zoon van Drusilla, werd zij om haar zedeloos gedrag door haren vader verbannen. â 60. increpat, roejit luide. â deo hier natuurlijk Augustus; zie de aanteekening op IV, 6, 50. 61. et tamen; en toch, ik had reeds veel eer en vreugde in het

nee mea de sterili facta rapina domo. tu, Lepide, et tu, Paule, meum post fata levamen, condita sunt vestro lumina nostra simt. 65 vidimus et fratrem sellam geminasse curulem, consule quo facto tempore, rapta soror.

et serie fulcite genus: mihi eymba volenti 70 solvitur, aucturis tot mea fata malis.

nunc tibi commendo communia pignora natos: liaec cura et cineri spirat inusta meo. 75 fungere maternis vicibus, pater: illa meorum omnis erit collo turba ferenda tuo.

tota domus coepit nunc onus esse tuum. et siquid doliturus eris, sine testibus illis, 80 cum venient, siccis oscula falie genis!

sat tibi sint noctes, quas de me, Paule, fatiges, somniaque in faciem reddita saepe meam:

leven quot;enoten; vgl. vs 09. â emerui, ik heb ten volle verdiend; 't woord zelf doet denken aan den krijgsman, die zijnen tijd uitgediend heeft. â vestis honores: ouders in Rome, die drie kinderen hadden, hadden daardoor bijzondere voorrechten (ius liberorum. krachtens de lex lulia). Niet onwaarschijnlijk is het, dat zoo de matronae een bijzonder kleed mochten dragen, wanneer ze zich in het bezit van drie kinderen verheugden. â 62. rapina, a fato sive morte non rapta sum de sterili doujc 'â 65. fratrem, P. Cornelius Scipio, die in 't jaar 16, 't sterfjaar van Cornelia, consul werd, nadat hij te voren reed? twee curulische ambten had bekleed. â 66. De handschriften hebben: consule quo facto tempore, wat natuurlijk niet goed kan zijn. Waarschijnlijk is tempore eene verklaring, die van den rand in den tekst gekomen h en een ander woord of twee woorden verdreven heeft. â soror is natuurlijk Cornelia zelf. â 67. specimen: Aemilia, de dochter van Corneliawerd â reboren 22 v. dir., toen haai vader Paulus censor was. â 69. cymba, de boot van Charon. â 70. aucturis: dit vers is corrupt, maar tot dusver nog niet verbeterd. â 72. torum, de handschr. rogurn, dat waarschijnlijk als verklaring moest dienen van torus, want torus betee-kent huwelijksbed en ook lijkbaar. â â 74. spirat, leeft (nog voort in mij, daar zij als liet ware mijn gebeente), mijne asch (is) ingebrand (mij volgt ook in den dood). â 80. falie: wanneer zij u komen kussen. misleid hen dan door droge wangen te toonen: laat hen dan niet zien , dat gij geweend hebt. â 81. noctes, wanneer niemand merkt, dat gij weent. â fatiges, klunende over mij met moeite kunt doorbrengen.â 82. reddita is eene conjectuur van Graevius en wordt verklaard: datn: eene betere emendatie is nog niet gevonden: do codd. hebben credita. â

at que ubi secreto nostra ad simulacra loijueris, nt responsnrae singula verba iace.

capta dabit vestris moribus ilia maims, nee matrem landate niinis: eonlata priori 90 vertet in offensas libera verba snas.

discite venturam iam nunc lenire senectam, caelibis ad cnras nec vacet nlla via.

95 quod mihi detractnmst, vestros accedat ad amies: prole mea Paulum sic invet esse senem.

causa perorata est. flentes me surgite, testes, 100 dmn pretium vitae grata rependit humus, moribus et caelum patuit; sim digna merendo, cuius honoratis ossa vehantur avis.

85. advers um lectum, huwelijksbed, want na de bmiloft stond liet bed tegenover de deur; bij een tweede huwelijk weid het weder verplaatst. â 86. cauta, zooals eene stiefmoeder in 't begin tegenover de kinderen gewoonlijk is. â 88. dabit manus: dare manus beteekent zich gewonnen geven; Lucr. 11. 1043: dede manus . . aut accingere contra. â 97. lugubria sumpsi: rouwkleederen aangedaan. â 98. caterva, vgl. vs 7(i turba. â 99. causa perorata est, vgl. vs. quot;27; ipsa loquar pro me. â testes: dit schijnen de schimmen der voorouders te zijn, die zij als getuigen heeft opgeroepen, zie vs. 37. â 100. humus is hier de aarde als het graf bevattende: het graf, het rijk der dooden, vergeldt dankbaar den prijs des levens, d. i. was het leven verdiend heeft, in het leven verdiend is, dat geeft de dood: loon naar weiken. Dooi' deze verklaring zijn ook de volgende verzen duidelijk. â 102. honoratis avis voor: ad honoiatos avos; avis is eene conjectuur van Heinsius; de handschriften hebben aquis of equis.

5 âquis tibi, saeve puer, dedit hoc in carmina iuris? Pieridum vates, non tua turba sumus.

quis probet in silvis Cererem regnare iugosis, 10 lege pharetratae virgipis arva coli?

I. Arma: vgl. Verg. Aen. I, '1: Anna viruinque cano, cett. â gravi numero i.e. hexametro. â 3. par erat: alle verzen waren, als ineen epos past, hexameters, maar Cupido maakte van het tweede vers een pentameter. â 6. Pieridum, naar Pieria, een landschap in MacedoniÃ«, dus eigenlijk de Macedonische of Thracische Muzen, doch ook van de Muzen op den Helicon gezegd. â 7. flavae, als landelijke godin, Metam. VIII, 275, inventrix oleae. Verg. Georg. 1, 1, '18. â 8. faces: de fakkel, symbool van 't liefdevuur, is, niet den pijlkoker, dikwijls een att-i-buut van Eios of Cupido en hier, naar 't schijnt, ook van Venus. Vandaar fakkel en pijlkoker dikwijls boven een spiegel; de spiegel is ook een attribuut van Venus. â 10. pharetratae virginis, Minerva of Diana, zie vs. 7. â II. crinibus insignem; Tib. I, 4, 33: soils aeterna est Phoebo Bacchoque inventus, et decet intonsus crinis utrumque deum.â 12. Aoniam, vgl. Prop. UI, 1, 2. â 17. surrexit met het oog op den

15 au, quod ubique, tuumst? tua sunt Heliconia Tempe, vix etiam Phoebo iam lyra tuta suast?... cnm bene surrexit versu nova pagina primo,

attenuat nervos proximus ille ineos. *} nee mihi materiast nuraeris levioribus apta,

âquodquot; que âcanas, vates, aecipequot; dixit âopus!quot; 25 me miserum! certas habuit puer ille sagittas:

quod precor, exiguum est. aditu fac ianua parvo obliquum capiat semiadaperta latus.

hexameter, ilie een stijgenden gang liecl't, terwijl de pentameter dault, .naar het bekende distichon van Schiller:

lm Hexameter steigt des Springquells llÃ¼ssige Saule, lm Pentameter Jrauf fiillt sie melodisch heiab.

18. prox imus ille, de pentameter. â 19. Voor eene lichtere maat dan de maat van het heldendicht heb ik geen stof, ik ben niet verliefd, anders zou de elegische maat voor erotische poÃ«zie goed passen. â 20. Lat. Gr. Â§ 402. â 24. Cupido zegt, terwijl hij den dichter met zijne pijlen treft: daar hebt se stof om te zingen. â 27. Zie vs. quot;17. â 29. litorea . . myrto, daar de myitenstruik 't liefst in de nabijheid van water groeit. De myrt was aan Venus gewijd. â 30. Musa, 't zij de Muze in quot;t algemeen, 't zij Erato, de muze der minnepoÃ«zie in 't bijzonder.

i. lanitor, de portier, ook ostiarius genoemd, lag naar oud gebruik als een hond aan de ket. â indignum, uitroep van verontwaardiging.

monstrat, inoffensos dirigit ille pedes, at quondam noctem simulaeraque vana timebam; 10 mirabar, tenebris quisquis iturus erat.

nec mora, venit amor: non umbras nocte volantis, non timeo strictas in mea fata manus. 15 te nimium lentum timeo, tibi blandior uni;

tu, me quo possis perdere, fulmen habes. aspice,... et, ut videas, inmitia claustra relaxa . ..

certe ego, cum posita stares ad verbera veste, 20 ad dominam pro te verba tremente tuli;

lieu facinus! pro me nunc valet ilia parum? redde vicem meritis. grato licet esse, quid optas? tempora noctis eunt; excute poste. seram! h 25 excute! sic iimquam longa relevere catena,

urbibus obsessis clausae munimina portae 30 prosunt: in media pace quid anna times'?

solus eram, si non saevus adesset Amor. 35 liunc ego, si cupiam, nusquam dimittere possum: ante vel a membris dividar ipse meis.

anna quis haec timeat? quis non eat obvius illis? 4ti tempora noctis eunt; excute poste seram!

hier gebruikt om den portier te vleien. â 6. subducto corpore, door het vleesch van mijn lichaam te doen afnemen; vgl. abiit corpusque colosque, Heroid. 3, 141. â 7. ille, scil. arnor. â 14. strictas manus, quot;t werkwoord geldt eigenlijk niet de handen, maar de wapenen in de handen: stringere gladium. â 24. Dit vers komt als een refrein telkens terug: 3^Li, 40 , 48 , 56. Toch kan het gedicht niet in achtregelige strophen verdeeld worden. â 26. aqua: slaven mochten bij de Rorn. slechts water, geen wijn drinken. â 29. munimina: munimen: munimentum â momen (Lucr.): momentum. â 34. eram, zie Lat. Gr. Â§ 540 A. 2. â 37. circa tempora, in mijn hoofd; Verg. Aen. 0, 406. â 53. Ori-

verba dat in ventos aure repxdsa tua? at, memim, primo, cum te celare volebam, pervigil in mediae sidera noctis eras.

45 forsitan et tecum tua nunc requiescit amica: heu, melior quanto sors tua sorte mea!

tempora noctis ei int; excide poste seram! fallimur, an verso sonuerunt caidine postes, 50 raucaque concussae signa dedere fores?

ei mihi, quam longe spem tulit aura meam! si satis es raptae, Borea, memor Orithyiae, hue ades, et surdas flamine tunde foris.

55 urbe silent tota, vitreoque madentia rore tempora noctis eunt; excute poste seram.'

nox et amor vinumque nihil moderabÃ¼e suadent; 6U ilia pudore vacat, Liber Amorque metu.

tu dominae, cum te proiectam mane viclebit, 70 temporis absumpti tam male testis eris.

lente, nee admisso turpis amante... vale! vos quoque, crudeles rigido cum limine postes, duraque conservae ligna, valete, fores.

thyiae: Orithyia, de dochtei' van Ereclitlieus, koninj;- van Attica, werd door Boreas geschaakt en naar ThraciÃ« ontvoerd. â 57. paratior scil. qnam tu, vlugger dan gij. â 58. face, quam snstineo: zij die bij nacht uitgingen, droegen een fakkel. â 60. iila, scil. nox. â vacat, caret, kent geen. â 65. Lucifer: Venns, als morgenster. â axes den zonnewagen. â pruinosus: tegen den morgen is de koude liet grootst en komt er rijp op het gras. â 66. ales: de haan, die de stervelingen roept tot hun werk. â 69. proiectam, hij wierp bij het weggaan zijn krans af en liet dien liggen.

non me more patrum, dum strenua sustinet aetas. praemia militias pulvernlenta sequi,

vivet Maeonides, Ã¯enedos dum stabit et Ida, 10 dum rapidas Simois in mare volvet aquas.

dum fallax servus, durus pater, improba lena vivent et meretrix blanda. Menandros erit.

I. ignavos .. aunos, i. e. me per ignaviaiti degere vitam, dat ik. omdat ik niet anders doe dan dichten, mijne jaren in traagheid door-breng. â 6. prostituisse: i. e. venalem linguam habuisse, mijn woord heb veil .gehad: de oude redenaars of advocaten mochten geen geld nemen van hunne clienten. ofsclioon deze bepaling dikwijls op allerlei wijzen ontdoken werd. â foro op liet forum werden de gerechtszaken in den regel behandeld: liet forum is voor Ovidius echter ingratum. â 7. mihi, Lat. Gr. S 397. Aanm. 1. â 9. Maeonides; Homerus, die volgens sommigen in Smyrna geboren zou zijn. en Smyrna lag in Maeo-nia, dat later LydiÃ« genoemd werd. â 10. Simois of Simoeis, een riviertje in de vlakte van Troje: het ontsprong op den kin, vereenigde zich met den Scamander en stortte zich ten Noorden van liet eiland Ã¯enedos in de zee uit. â II. Ascraeus vgl. Prop. 1U, 10, '25 (pag. 106).â 13. Battiades, Callimachus, vgl. Prop. Ill, 1, 1. â 15. cothurno: de cothurnus was een hoog schoeisel, dat de acteurs in de tragedie droegen, om hunne gestalten grooter te doen schijnen; hier overdrachtelijk voor de tragedie. â 16. Aratus van Soli in CiliciÃ«, geb. omstreeks '270 v. dir., leefde langen tijd aan het hof van Antigonus Gonatas, koning van MacedoniÃ«. Hij dichtte een werk, getiteld 'I'airÃ³/iera y.ai Aioo7]/ieTa, dat tot ons gekomen is, evenals stukken van eene vertaling, door Cicero in zijne jeugd ondernomen. â 18. Menandros: Menander, geb. omstreeks 34'2 v. Chr. te Athene, was een der vruchtbaarste dichters der nieuwe comedie. Zijne producten zijn ons slechts voor een klein deel bekend uit een duizendtal kleinere of grootere fragmenten en uit vier

Eniiiunn arte carens anitnosique Accius oris 20 casurum nullo tempore nomen habeut. â Varronem primamque ratem (jiiae nesciet ae_tas,

25 Tityrus et fruges AeneÃ¯aqne arma legentnr, Roma trmmphati dum caput orbis erit.

Grallus et Hesperiis et Gallus notus Eois, 30 et sua cum Gallo nota Lycoris erit.

35 vilia miretur vulgus, mihi flavus Apollo pociÃ¼a Castalia plena ministret aqua, sustineamque coma metuentem frig'ora myrtum;

atque ita sollicito multus amante legar. pascitur in vivis Livor, post fata quiescit, 40 cum suns ex merito quemque tuetur honos. ergo etiam cum me supremus adedorit ignis, vivam, parsque mei multa snperstes erit.

com. van Terentius, naar die van Menandei^- bewerkt. â 19. Ennius, geb. te Rudiae in CalabriÃ«, ^l2H0 v. Clir., maakte zicli als diamatisch en episch dichter een roemrijken naam. Bij de latere dichters, die op zijne schouders stonden en zich geheel naar de Grieken hadden gevormd, golden zijne verzen (hij was liet, die den hexameter in de Rom. poÃ«zie invoerde) voor ruw en hard. â Accius of Attius, '170 v. Chi. te Pisaurum geboren, gold in den tijd der Republiek voor den grootsten tragischen dichter van Rome; hij zelf dacht van zich niet minder, maar had een groot gevoel van eigenwaarde..â 21. Varronem: P. Terentius Yarro Atacinus, geb. 82 v. Clir., was vooral door zijn epos Argonautica beroemd. â 22. lason was de zoon van Aeson. â duci, zie vs. 7. â 25. Tityrus, aangenomen naam van Vergilius in zijne eerste Ecloga aan Augustus. â fruges: denk aan de Georgica, â 27. ignes arcusque, zie I, 1,8. â 29. Gallus: Cornelius Gallus was een vriend van Vergilius: hij schreef elegieÃ«n, die echter verloren zijn gegaan: Lycoris was zijne beminde. â 36. Castalia .. aqua, uit de Castalische bron aan den voet van den Parnassus. â 37. myrtum: de myrte was uit Griekenland in ItaliÃ« ingevoerd: een myrtenkrans past den minnedichter, want de myrtus was âVeneri gratissiinaquot;.

quid tibi... me miserum!... Zephyros Eurosque timebo, 10 et gelidum Borean egelidumque Notuni?

nee medius tenues conchas pictosque lapillos pontus habet; bibuli litoris ilia mora est.

quas Scylla infestet. quasve Charybdis aquas, et quibus emineant violenta Ceraunia saxis, 20 quo lateant Syrtes magna minorque sinu.

I. Vgl. Cat. LX1V, 1 en/.., 15. â malas .. vias: quot;t verkeerde van de zeevaart was een gemeenplaats bij de Rom. dichters. â 3. concurrentes cautes: de Cyaneae cautes of petrae Symplegades, twee rotsen aan liet einde van den Bosporus, bij den ingang van den Pontns Euxinus, die, wanneer iets er tusschen door wilde gaan, tegen elkander stieten. De Argonauten echter voeren er gelukkig door en sedert dien tjd staan die rotsen vast. â 8. Corinna, de gefingeerde geliefde van Ovidius; zij was van plan over zee naar de badplaats Baiae te gaan, dooi' Seneca een deversorium voluptatum genoemd. â 12. iniusti; de zee verzwelgt zoowel de goeden als de boozen. â 14. ill a mora est; (dat talmen), dat langzame zoeken (van schelpen en steentjes) hoort thuis op het strand. â 19. Ceraunia of Acroceraunia saxa liggen aan de kust van Epirus, ten Noorden van Corey ra. â 20. De bekende golven op de noordkust van Africa, de Syrtis rnaior en de Syrtis minor, golden bij de Ouden als zeer gevaarlijJv van wege de vele banken en de gevaarlijke

et prope tam letum. quam prope cernit aquam. quod si concussas Triton exasperet nndas,

turn generosa voces fecundae sidera Ledae, 30 et âfelixquot;, dicas âquem _sua terra tenetquot;!

35 vestrum crimen erit talis iactura puellae, NereÃ¯desque deae NereÃ¯dumque pater.

turn mare in haec magnus proclinet Utqra Kerens, 40 hue venti spiÃ¯Ã©ht, hue agat aestus aquas.

primus ego adspiciam notam de litore puppim, et dicam ânostros advehit illa deosquot;, 45 excipiamque hnmeris, et multa sine ordine carpam oscula: pro reditu victima vota cadet.

55 liaec tnihi quam primum caelo nitidissimus alto Lucifer admisso tempora portet equo.

branding. â 29. sidera Ledae: Castor en Pollux, niet de sterren, maar het zoogenaamde St. Elmus vuur, dat zich somtijds in stormachtig weder op de toppen van raas, ook op de spitsen van torens vertoont, en door de ouden als een heilvoorspellend teeken werd beschouwd. â 34. Galatea, eene zeenymph en dochter van den zeegod Nereus en en Doris, de geliefde van Polyphemus. â 43. puppim: hier voor sc/ujj; den achtersteven van het schip ziet hij natuurlijk niet of slechts gedeeltelijk. â 49. Lyaeo: Lyaeus was de bijnaam van Bacchus als bevrijder (IvEiv) van zorgen, hier metonymisch voor den wijn.

perque resurgentes rivis labentibus herbas H) gramineus madidatn caespes obumbrat humum. at mens ignis abest: verbo peccavimus uno.

quae mo vet ardores, est procul; ardor adest. non ego, si medius Polluce et Castore ponar,

turn mihi, si premerem ventosas horridus Alpes, 20 dummodo cum domina, molle fuisset iter; cum domina Libycas ausim perrumpere Syrtes,

25 non quae submersis ratibus saturata Chaiybdis fundit et eifnsas ore receptat aquas.

I. Sulmo: Fast. IV, 81: Sulmonis gel Mi. patriae nostrae. Volgens 1'liniiis (III, 106) werden do Paeligni verdeeld in Corfmienses, Superaequani eu Sulmonenses. â 4. Icarii Stella: het sterrebeeld de groote hond, waarin de schitterendste en schijnbaar grootste van alle vaste sterren, de Sirius of hondsster, tiie in de hondsdagen 't naast bij de zon staat. Icarins echter was een Athener, die, terwijl hij overal om den wijn-houw te bevorderen het land doortrok, vermoord en na zijn dood als lioÃ¶tes of Arcturus onder de sterren opgenomen werd, terwijl zijn hond, die zijn graf had aangewezen, als hondsster aan den hemel schittert. â 8. baclferam: de bacae zijn hier de olijven; Pallas, inventrix oleae (vgl. 1, 7), hier voor den olijfboom zelf. â II. mens ignis: Corinna, zijne beminde, quae movet ardores; maar ignis kan ook zijn: amor, zijne liefde, zijn liefdevuur; ignis in den eersten zin abest, in den tweeden zin adest: dat Ã©Ã©ne woord ignis was dus dubbelzinnig, niet juist, gebruikt. â 13. Polluce et Castore, het sterrebeeld de tweelingen in den dierenriem. â 17. iussissent, Lat. Gr. g 519. Aanm. â 21. Syrtes, zie II, 11, 20.

tu nostris niveos humeris impone lacertos: 30 corpore nos faeili clulce feremus onus.

turn quoque transnasset, sed via caeca fnit. at sine te, quamvis operosi vitibus agri me teneant. quamvis amnibus arva natent, 35 et vocet in rivos currentem rusticus undam, frigidaque arboreas mulceat aura comas,

non ego natalem, rura paterna, locum, sed Scythiam Cilicasque feros viridesque Britannos, 40 quaeque Prometheo saxa cruore i-ubent.

at mild te con.item iuraras usque t'uturam per me perque oculos, sidera nostra, tuos. 45 verba puellarum, foliis leviora caducis,

inrita; qua visum est ventus et unda ferunt. siqua mei tamen est in te pia cura relicti,

parvaque quamprimum rapientibvis esseda mannis 50 ipsa per admissas concute lora iubas.

at vos, qua veniet, tumidi subsidite montes, et faciles cur vis vallibus este, viae.

23. virgineo; de Scylla werd afgeschilderd als eene maagd met (i koppen, l'Ã¯ voeten, vurige oogen en liet lichaam omgeven met vooruitstekende honden en andere monsters, vgl. Ovid. Metam. 13, 752 seqq. Vgl. Fasti IV. 500. â 24. Malea, de Z.O. kaap van den Pelo-ponesus, die zich stijl uit de zee verheft. Hevige dwarrelwinden maakten de vaart om dit gebergte zeer gevaarlijk, vandaar het spreekwoord: -l/atÃ³xs dÃ¨ y.afuigt;as t^ri/.aOov rcÃ¶v oÃ¯y.alt;h. â 31. Heron, vgl. Trist. 111, 10, 41. â In plaats van den accus. Heron vindt men in sommige codices den meer gewonen vorm Hero, noinin. ook Hero; Lat. Gr. Â§ 142. â iuvenis, nl. Lean der. â 33. at sine te gesteld tegenover vs. 21; c n m domina; zonder U zouden de heerlijkste oorden voor mij allo genot missen. â 39. viridesque Britannos; ,,omnes se Britanni vitro (met weede, eene plant, die eene blauwachtige kleurstof gaf) in(i-ciunt, quod caeruleum efficit colorem, atque hoc horridiores sunt in pugna aspectu.quot; Caes. B. G. 5, 14, 2. â 40. Prometheo cruore, vel. Cat. LXIV. 205. â 49. mannis. vel. Lucr. IH. 1063.

tlebilis indignos, Elegeia, solve capillos. ah, nimis ex vero nunc tibi nomen erit!

5 ille tui vates operis, tua fama, Tibullus ardet in exstructo, corpus inane, rogo.

iidspice, demissis ut eat miserabilis alis, 10 peetoraque infesta tundat aperta manu. excipiunt lacrimas sparsi per colla capilli,

fratris in Aeneae sic ilium funere dicunt egressum tectis, pulcher luie, tuis; 15 nec minus est confusa Venus moriente Tibullo, quam iuveni rupit cum ferus inguen aper. at sacri vates et divum cura vocamur;

sunt etiain, qui nos numen habere putent. scilicet omne sacrum mors importuna profanat. 20 omnibus obscuras inicit ilia manus.

I. Memnona: Memnon de zoon van Eos en broeder van Emathion, koning der oostelijke AetliiopiÃ«rs, versloeg Antilochns, na Patroclus den trouwsten vriend van Achilles, en weid daarom door dezen gedood. Zijne moeder, liem beweenende. bad aan Zens om de onsterfelijkheid voor haren zoon, Ovid. Metam. XIII, 570 seqq. â 3. flebilis, vgl Lncr. I, 11. â Elegeia van f/.cyoc:, dat klaaqlind schijnt te beteekenen: hier persoonlijk voorgesteld. â 13. fratris Aeneae: Cupido was de zoon van Venus (vs. 7 puer Veneris), maar ook Aeneas was de zoon van Venus, ofschoon van eenen anderen vader, dus de broeder van Cupido. Van Aeneas' zoon lulus zegt Verg. Aen. V, 570: formaque ante omnes pulcher lulus. â 16. iu veni: Adonis, de lieveling van Venus, werd op de jacht door eenen ever gedood. â 18. sunt qui .. putent: elders drukt Ovidius zich stelliger uit over de goddelijke gave des dichters: Ex Ponto III, 4, 03: âdeus est in pectore nostroquot; en vooral op de beroemde plaats Fast. VI, 5:' âest deus in nobis, agitante calescimus illo.'quot; â 19. scilicet, maar, zooals bekend is, of, met een zweem van ironie: maar, natuurlijk. â 21. Ismario Orpheo: vgl. de aanteekening op Lucr. V, 30. -â Ovidius neemt hier Orpheus als den zoon van Apollo en de muze Calliope. â 23. aelinon, een klaagtoon, in verband gebracht

durat opus vatum: Ã¯roiani fama laboris, 30 tardaque noctumo tela retexta dole.

quid vos sacra iuvantV quid nunc Aegyptia prosunt sistra? quid in vacuo secubuisse toro? 35 cum rapiant mala fata bonos,... ignoscitc fasso... sollicitor nullos esse putare deos.

vive pius: moriere; pius cole sacra: colentem mors gravis a templis in cava busta trahet; earminibus confide bonis: iacet, ecce, Tibullus; 40 vix manet e toto parva quod urna cap it.

sunt quoque, qui lacriraas continuisse negant. sed tamen hoe melius, qnam si Phaeacia tellus

bine certe madidos fugientis pressit ocellos 50 mater, et in cineres ultima dona tulit:

met den vioegtijdigen dood van een schoonen jongeling. Linos, vvaa'-schijnlijk cene Oostersche personificatie van de bloeiende lente of de natuur in 't algemeen. â Construeer: aelinon, aelinon, pater (Apollo) dicitur concinuisse (= cecinisse) in silvis altis invita lyra. â 25. Maeoniden, vgl. Trist. IV, 10, 22' en Lucr. 111. I0I!7. â 27. Averno: de A vermis of lacus Avernus was een diep moei bij Cumae, ingesloten door steile lavarotsen met zwavel bedekt, en donkere wouden van cypressen. Hier dacht men zich den ingang van de onderwereld. Zoo wordt Avernus dan ook voorde Inferi, de onderwereld gfsbYwikt. â 30. tela retexta: Penelope, steeds wachtende op den terugkeer van haren Odysseus, had aan de inmiddels om hare hand dingende vrijers beloofd, dat zij uit hen dan eene keuze zou doen, wanneer zij het weefsel, waarmede zij bezig was, zou afgewerkt hebben. Des nachts echter rafelde zij weer uit, wat zij des daags geweven had. â 31. Nemesis.. Delia, geliefden van Tib. â 34. sis tra .. to ro, vgl. Tib. Ill, 23â26. â 45. Erycis: Venus had op den berg liryx in SiciliÃ« een prachtigen tempel. â 46. eonti-iniisse, namel. eam (Venerem). â 47. Phaeacia, vgl. Tib. 1, 3, 3. â 49. hinc: Roma. â f u gien tis = morientis.â51. in partem venit,

cum'iue tuis sua iunxerunt Nemesis^ue priorque oscnla, nee solos destituere rogos.

5Ã³ Delia descendens âfeliciusquot; inqiiit âamata sum tibi: vixisti, dum tuus ignis eram.'quot; eui Nemesis âquidquot; ait âtibi sunt mea damna dolori?

si tamen e nobis aliquid nisi nomen et umbra 60 restat, in Elysia valle Tibullus erit.

tempora, cum Galvo, docte Catulle, tuo. tu quoque, si falsumst temerati crimen amici, sanguinis atque animae prodige Galle tuae. 65 Ids comes umbra tuast. siqnast modo corporis umbra, auxisti numeros, culte Tibulle, pios.

opschriften hebben overgeleverd. â 4. tanti, zÃ³Ã³veel moei/e waard (als ,1,

5 o utinam turn, cum Lacedaemona classe petebat, obrntus insanis esset adulter aquis!

nee mihi quaerenti spatiosam fallere noctem 10 lassasset vidnas pendula tela maniis.

15 sive qnis A.ntilochum narrabat ab Hectoi'e victum, Antiloclms nostri causa timoris erat;

sanguine Tlepolemus Lyciam tepefecerat hastam: 20 Tlepolemi leto cura novata meast;

wij te lijden hebben). -â 9. fallere noctem; door allerlei middelen maken, dat de lange nacht ons niet zoo lang valt: bekorten. â 10. pendula tela: tela is hier niet het weefgetouw, maar de schering, de eerste draden van het weefsel, waardoor de dwarsdraden. de inslag, gebracht worden, liij de Ouden nu lagen die draden van de schering niet horizontaal, maar ze hingen (pendula) verticaal; men zat dan ook niet voor het weefgetouw, maar men stond er voor.â 15. Anti lochum: Antiloclms, tie zoon van Nestor, is een der bekende helden uit den Trojaanschen oorlog. Dat hij door Meetor werd overwonnen zegt Homerus niet; alleen wijkt hij voor Hector (II. 15, 568): hij wordt gedood door Memnon. (Odyss. 3, 111 : 4. 188). Maar Hyginus /egt in fabul. 113 dat liij dooi- Hector gedood is (indien althans de tekst goed is overgeleverd, wat Schmidt betwijfelt). Misschien is er hier verwarring, want deze Antiloclms staat met Ulixes in geen verbinding, maar wel wordt een makker van Odysseus ook Antilochus genoemd, van wien echter verder niets bekend is. â (7. Menoetiaden: Patroclus, de zoon van Menoe-tius. â falsis, namelijk die van Achilles. â 18. dolos: op list vertrouwde Odysseus steeds. â 19. Tlepolemus, een zoon van Hercules werd door Sarpedon, den koning van LyciÃ« gedood, Iliad. ^k2. 053. â 22. a rn a n t i s, van m ij, de. â 26. ponitur ad, wordt gewijd aan, opgehangen in de tempels van. â 27. nymphae, hier: de vrouwen der Grieksche helden, de heroides. â 29. iusti, hier: ernstig, waardig;

rettulit et ferro Rhesumque Dolonaque caesos, 40 ntque sit hie somno proditus, ille dolo.

Ã¯hracia nocturno tangere castra dolo totque simid maetare viros, adiutus ab imo! at bene eantus eras et memor ante mei! 45 usque metu micuere sinus, dum victor amicum dietus es Ismariis isse per agmen equis. sed mihi quid prodest vestris disiecta lacertis

Ilios et, murus quod fuit, esse solum, si maneo, (pialis Troia durante manebam, 50 virque mihi dempto fine earendus abest?

iam sege^ est, ubi Troia fuit, rÃ¨secandaque faice luxuriat Pluygio sanguine pinguis humus, 55 semisepulta virum curvis feriuntur aratris

de oudsten /ijn Ijij verschillende volken dikwijls rechters. â 32. |iiiigit mero: na tafel werd or gedronken: een weinig wijn uitgestort op de tafel wordt gebruikt.om met den vinger een plan van een kamp, burcht of stad te teekenen. Zoo zegt ook Tibullus 1. 11, 32: âmiles.. in mensa pingere castra mero.quot; â 33. Sigeia tellus: het land bij het voorgebergte SigÃªuin, ten N. W. van de Trojaansche vlakte. â 35. Aeacides: Achilles, de zoon van Feleus, de kleinzoon van Aeacus. â tendebat, namelijk tentorium, had zijn lent opgeslagen, was gelegerd. â 37. te qnaerere misso, nl. dooi' Athene, die Ã¯elemachus aanraadde zijnen vader te gaan opsporen. â 39. Rhesum .. Dolona: in het lOde boek van de Ilias, Ao/.wveta genoemd, wordt verhaald hoe Diomedes en Ulixes, als verspieders afgezonden, Dolon ontmoeten, die als verspieder uiv, het leger der Trojanen was gekomen. Om zijn leven te behouden verhaalt hij waar Rhesus, de koning der ThraciÃ«rs, 'die den Trojanen te hulp was gekomen, zijne tenten had opgeslagen. Daarop wordt Dolon gedood en ook Rhesus in den nacht overvallen en omgebracht met velen zijner strijders. â 46. Ismariis: Ismarus is een berg in ThraciÃ«, aan de kust van de AegaeÃ¯sche zee: Ismarius = Thraciscli. Met de sneeuwwitte paarden van Rhesus kwam Odysseus dooi- het bevriende legerkamp der Grieken bij zijne tent terug. â 52! victor: de Griek , die nu ploegt, wanr eertijds de Trojaansche burcht

quisquis ad liaec vertit peregrinam litora puppim, 00 ille mihi de te multa rogatus abit,

scirem, ubi pugnares, et tantum bella timerem, 70 et mea cum multis iuncta querela foret.

quaecumque aequor habet, quaecuraque pericula tellus, tam longae causas suspicor esse morae.

7quot;) liaec; ego duin stulte metuo, quae vestra libidost, esse peregrino captus amore potes;

fallar, et lioc crimen tenues vanescat in auras, 80 neve, revertendi liber, abesse veils!

cogit et inmensas increpat usque moras. ^ increpet usque licet! tua sum, tua dicar oportetf Penelojje coniunx semper Ulixis ero.

85 ille tamen pietate mea precibusque pudicis frangitur et vires temperat ipse snas;

Dulichii Samiique et, quos tullt alta Zacynthos, turba ruunt in me luxuriosa proci

stond. â 62. cliiirta: papier; de scluijfkunst is zeker den Grieken ten tijde van Homerus biikend geweest: de papyrus als si-hrijfmatei-iaal wordt wel is waar in Homerus nergens genoemd, maar was toen iti Aegypte reeds eeuwen in gebruik, terwijl de Grieken ten tijde van Homerus met Aegypte zeer goed bekend waren. Van een anachronisme kan hier dus maar tot op zekere hoogte sprake zijn. â 67. moenia Phoebi: Phoebus (Apollo) en Neptunus hadden geholpen aan het bouwen van de muren van Troje. â 87. Dulichii: van liet eiland Dulichium, bij Ithaca gelegen, waj-en er 52 vrijers gekomen, van het eiland Same of Samus (âdut] of -Ta/ioj, tegenwoordig Cephallenia genoemd en dus niet te verwarren met het bekende eiland in de AegaeÃ¯sche Zee) 24, van Zacynthus, ook een der Ionische eilanden 20, uit Ithaca zelf'12. â

Eurymaehique avidas Antinoique manus atque alios referam, ijuos omnis turpiter absens ipse tuo partis sanguine rebus alis?

95 Irus egens peeorisque Melanthius actor edendi ultimns accedunt in tua damna pudor.

103 hinc faciunt custosque boiun longaevaque nutrix, tertius inmnndae cura iidelis harae!

97 tres snmus inbelles numero, sine viribus uxor Laertesque senex Ã¯elemachusque puer.

99 ille per insidias paenest mihi nuper ademptus, dum parat invitis omnibus ire Pylon;

di, precor, hoc iubeant, ut euntibus ordine fatis ille ineos oculos compiimat, ille tuos.

105 sed neque Laertes, ut qui sit inutilis annis, hostibus in mediis regna tenere potest,

115 certe ego, quae fueram te discedente puella, protinus ut venias, facta videbor anus.

91. Penelope noemt eenige der vrijers op: Medon was de heraut van Itliaca: Eurymachus en Antinous waren de procorum principes. â 95. Irus, een bedelaar op Ithaca, groot van lichaam en nitniner verzadigd. â Melanthius was de laaghartige geitenhoeder van Odysseus. â 103. Penelope noemt nu op die aan hare zijde staan: in de eerste plaats was dat Philoetius, de tweede was EuryclÃ«a, die reeds Odysseus had groot gebracht, de derde, Eumaeus, de trouwe zwijnenhoeder. Op deze drie laat zij dan de drie weerlooze leden van het gezin van Odysseus volgen en bespreekt deze afzonderlijk. Daaruit blijkt dat vs. 103 en 104 en 107 en quot;108 in de codices niet op hunne plaats staan. â 99. Penelope doelt hier op de reis, die Telemachus ondernam om in Pylos bij Nestor naar zijnen vader te informeeren. â 110. portus et ara tuis: refugium et salus patri, uxori, lilio tuis. â 113. lumina condas, boven eenvoudiger vs. '1 Ã'2: oculos comprimat. Vgl. Ã¯rist. 3, 3, 4'i. Schoon is hier geteekend de oude vader, die niet sterven kan, vÃ³Ã³r zijn zoon er is om hem de oogen toe to drukken; let op het werkwoord sustinere.

dexter ades patribusque tuis populnque (Juirini 70 et resera nutu Candida templa tuo.

lite vacent aures, insanaque protinus absint iurgia. differ opus, livida turba, tuuni. 75 cernis, odoratis ut luceat ignibus aether, et sonet accensis spica Cilissa focis?

tlamma nifore sno templorum verberat aurum et tremulinn summa spargit in aede iubar. vestibus intactis Tarpeias itur in arees,

65. lane biceps: lanus was een oud-ItaliscliÃ© licht- en zonnegod, daarna de god van den in- en uitgang, zoowel tijdelijk als plaatselijk, die vooruit en achteruit ziet, en als zoodanig met twee hoofden ol' aangezichten (bifrons, geminus) voorgesteld. De eerste dag van Januari was hem heilig en sedert -153 een groote feestdag, waarop men aan lanus een meelkoek (Ceriale libum vs. 1^7. ook Innual genoemd) otterde, elkander geluk wenschte en kleine geschenken, versnaperingen enz. als bona omina vereerde. Als de god van den in- en uitgang in plaatselijke betee-kenis, van deur en poort (ianua, ianus), droeg hij een sleutel iu de hand en een staf of roede (vs. 09). Hij alle gewichtige gebeurtenissen en tijden werd Ianus aangeroepen: bijv. wanneer de consul zijn ambt aanvaardde, wanneer een oorlog begon, wanneer het zaad ontkiemde of de oogst begon te rijpen. â 67. ducibus: Germanicus, Drusus, Tiberius. â Sedert den terugkeer van Germanicus uit Duitschland, 10 n. Chr., brak een gelukkige tijd van vrede aan. â 70. Candida, naar de witte feestkleederen. togae candidae, van de feestvierende menigte, die den tempel binnengaat om Ianus met ulVers en gebeden te eeren. â 71. Unguis favete, vgl. Tib. II, '2, 1 en '2, pag. 06. â 75 seqq. beschrijven den optocht bij gelegenheid van de aanvaarding van hun ambt door de nieuw benoemde consuls. â 76. spica Cilissa, scil. croci, vgl. Prop. IV, 6, 11. Het hoog en helder opflikkeren van het offervuur, waarin wierook en andere welriekende kruiden geworpen werden, was een bonum omen. â 79. Tarpeias .. arces, het Capitool. â 80. concolor, in zoover als het volk op den feestdag (dies festas, candidus) witte, (can-

85 luppiter arce sua totum cum spectet in orbem, nil nisi Romanuni, quod tueatnr, habet.

(juem tamen esse denm te dicam, lane biformis? 00 nam tibi par nullum Graecia numen liabet. ode simul causam, cur de caelestibus unus

sitque quod a terg-o, sitque quod ante, vides? haec ego cum sumptis agitarem mente tabellis, lucid'oi visa est, quam fuit ante, domus. !)Ã¶ tunc sacer ancipiti mirandus imagine lanus bina repens oculis obtulit ora meis.

ille tenens baculmn dextra clavemque sinistra 100 edidit hos nobis ore priore sonos:

quod petis, et voces percipe mente meas. me Chaos antiqui (nam sum res prisca) vocabant. aspice, quam longi temporis acta canam. 105 lucidus hie aÃ«r, et quae tria corpora restant, ignis, aquae, tellus, unus acervus erat.

didae) feestkleederen draagt. â 81. nova purpura, liet ambtskleed der consuls, de toga praetexta, niet een purperen zoom. â 82. ebur: op het Capitool aangekomen, namen de nieuwe consuls op de uit elpenbeen bewerkte sellae curules plaats. â 84. Falisca: aan luppiter werden op dezen dag witte varren geolferd, die nog geen juk gedragen hadden; zulke witte runderen vond men vooral in den omtrek van Falerii in EtruriÃ«; de oude naam dezer stad was Falisca; zij was de hoofdstad dei' Falisci; van daar de vorm van het adjectief Faliscus. â 90. De Romeinen van dezen tijd meenden dat hunne mythologie van do Grieksche afkomstig was. â 93. tabellis, de tabellae, tafeltjes of bordjes van hout, in den vorm onzer leien, met was bestreken, waarop hij de Fasti ging schrijven. â 99. baculum, clavem, zie vs. 65. â 101. cierum, scil. fastorum, eigenlijk de dagen waarop de praetor recht moclic spreken (fari: do, dico, addico) en die in den kalender met eene F aangewezen waren, dan bij uitbreiding als naam voor den kalender, waarop de namen der dies fasti, nefasti, comitiales en intercisi waren aangeduid, en die verder als onze almanak de feestdagen enz., den op- en ondergangstijd van sommige sterrebeelden, geschiedkundige feiten enz. vermeldde. â 103. Chaos: daar de Grieken alles uit den Chaos, den gapenden afgrond of ruimte, lieten ontstaan en lanus de god van het begin van alle dingen

tlamma petit altnm, propior loens aÃ«ra cepit, 110 sederunt medio terra fretumque solo.

nunc quoque, confusae quondam nota parva tigurae. ante quod est in me postque, videtur idem. 115 accipe, quaesitae quae causa sit altera formae,

omnia sunt nostra clausa patentque manu. me penes est unum vasti custodia mundi, 120 et ins vertendi cardinis omne meum est. cum libuit pacem placidis emittere tectis,

ni teneant rigidae condita bella serae. 125 praesideo foribus caeli cum mitibus Horis; it, redit.officio luppiter ipse meo.

nomina ridebis. modo namque Patulcius idem 130 Ã¨t modo sacriflco Clusius oie vocor.

vis mea narrata est. cansam nunc disce figurae; iam tamen banc aliqua tu quoque parte vides.

was, werden deze twee vereenzelvigd. â 107. haec: luerbij behoort als substantivum massa uit den volgenden regel. â 112. redii als mediaal begrip bij redigere. -â 120. vertendi cardinis: de eardo is hier de as of pool des hemels, vgl. Macrob. 1, !t, :!: ,,gt;itriusque ianuae caelestis potens, qui exoriens operiat dlem, occidens claudat.'' â 123. sanguine letifero: kort gezegd in plaats van sanguinis mortifera effusi-one. â 125. Horis: de Horae, 'Qgai, de drie dochters van Zens en Themis, met name Irene, Eunomia en Dike, waren de godinnen van den tijd en de jaargetijden, dooi- wier dans de kringloop der tijden zich vervult. â 127. lanus: Ovidius leidt klaarblijkelijk [anus af van ianua, zooals de Romeinen Roma alleidden van Roiunlus, de juiste orde omkeerende; de alleiding van lanus is onbekend. â Ceriale lihnm, vgl. de aant. op vs. (15. â 129. De woorden nomina ridebis. modo namque bevatten eene gedachte, die logisch na den volgenden zin behoorde te staan: Pat. et Clus. vocor, quae nomina ridebis {belachelijk zult vinden). Vgl. Varro bij Macrob. Sat. 1,9,16: Patuloium et Clnsium (lanum vocant) quia belln caulae eius (zijn hol, zijn koni, zijne kapel) patent, pace clauduntui-. â 133. vis, beteekenis, wezen. â 136. popu-

135 omnis habet geminas, hinc atijne hinc, ianua frontis. e quibus liaec popnlum spectat, at illa larem. utqiie seclens priini vester prope limina tecti

195 Haec fuit ilia dies, in qua Veientibus arvis ter centum Fabii ter cecidere duo.

egreditur castris miles generosus ab isdem, 200 e quis dux lieri quiiibet aptus erat.

In ui. 'I volk, de menschen o/i straal; larem, lt;le beschermgod des huizes in liet atrium. â 141. Hecates: Hecate was eene maangodin; om de drie gestalten dei maan, eerste kwartier, volle maan en laatste kwartier, aan te duiden werd zij met drie gezichten afgebeeld (toi.-toÃ³o-co.Tog, ToixÃ©cpa'/.og); in verband daarmede staat liare vereering op driesprongen, plaatsen waar drie wegen samenkomen; later was zij de godin der tooverij en spokerij, als men haar uoodig had moest men des nachts op een driesprong zevenmaal haren naam uitroepen.

195. lila dies: 13 Febr. (477 v. Chr). â De Vejenten, bewoners van Veli, eene aanzienlijke stad, ten Noorden van Rome gelegen, in EtruriÃ«, aan het riviertje de Cremera, maakten liet der jonge Roineinsche republiek zeer lastig, liet geslacht der Fabii, oorzaak van den krijg, bood aan dien alleen te voeren: zij sloegen eene legerplaats op aan de Cremera, maar werden, na eenige voorspoedige gevechten totaal verslagen. Vgl. Liv. II, 48â50. â 198. gentiles manus: de handen of armen van een geslacht, eene gens, in tegenstelling met het geheele volk. â professa, hier passief: aangeboden. â 199. castris, hier: familie, huis. â 201. Ca rmentis portae: aan de zuidw. helling van het Capitool: zij voerde naar liet Campus Martius en had als vele poorten meer dan Ã©Ã©nen doorgang, ianus of fornex. â via, namelijk naar de Cremera, l.iv. II, 40. S: infelici via dextro iano portae Carmentalis pro-

Tyrrhenum valido Marte per agraen eunv. non aliter quam cum Libyca de rupe leonos

accipmnt; Tusco sanguine terra rubet. sic iterum, sic saepe cadunt. Ubi vincere aperte non datur, insidias armaijiie tecta parant.

215 campus erat. campi claudebant ultima colles silvaque montanas occulere apta feras.

225 quo ruitis, generosa domus? male creditis hosti. simplex nobilitas, perflda tela cave!

230 quidve, quod in misero tempore restet, habent? sicut aper longe silvis Laurentibus actus

mox tamen ipse perit, sic non moriuntur inulti, vulneraque alterna dantque feruntque manu.

235 una dies Fabios ad bellum miserat omnes: ad bellum missos perdidit una dies.

fecti ad Cremeram IKimen pefveniunt. â 207. loco, oo loco, namelijk ad Cremeram. â 208. Tyrrhenum: Etrurisch, evenals in vs. 212 T nsco. â 222. clausas, prolept. â 224. metns altor, vrees voor iets anders, quod non vident, vijanden, die in hinderlaag liggen; zoo zegt men ook: is metus, illa lides, haec cura, de vrees daarvoor enz. â 231. silvis I ^aurentibus: rondom de oude stad Laurentum, ten zuiden van Rome in de nabijheid dei- zee gelegen, waren vele bosschen en moerassen, waarin zich wilde zwijnen ophielden. â 237. Herculeae gentis: de Fabii beschouwden Hercules en eene dochter van Evander

scilicet ut posses olim tii. Maxime, iiasci, cui res cimctando restitnenda foret.

Terra tribus scopulis vastum proenrrit in aequor 420 Trinacris, a positn nomen adepta loci:

tot fuerant illic, quot habet natura, colores. 430 picta([ue dissimili tlore nitebat humus.

ilia papavereas subsecat ungue comas: has, hyacinthe, tenes. illas, amarante, moraris: 440 pars thyma, pars casiam, pars meliloton amant.

als de stamouders van him geslaclit. â 241. Maxime: Q Fabius .Maxi-mus, met ilen bijnaam Cunctator, bekend nit den tweeden piinischen ooi-log.

420. Trinacris, Lucr. I, 717. â¢â 422. Henna, eene zeer oude stad in 't midden van SiciliÃ« gelegen. â 423. Arethusa, de nymph van de gelijknamige bron op het schiereiland Ortvgia, 't oudste deel van de stad Syracusae. â 424. d ea flava, Ceres, naar den krans van aren, waarmede haar hootd getooid is. â 425. filia: Proserpina. â 437. calthas: de caltha is eene soort van chrysanthemum, goudsbloem. â 438. pap. cornas: loof van maankop of liever: maankop; zie Catnl. IV, '11. â 440. casiam: casia is ten eerste eene plant, die in IndiÃ« thuis behoort:

panditur interea Diti via. namque diurnum 450 lumen inadsueti vix patiuntur equi.

at chorus aequalis, cumulatae tlore ministrae, âPersephone,quot; clamant âad tua dona veni!quot; ut clamata silet, montes ululatibus implent,

455 attonita est plangore Ceres, (modo venerat Hennam) nee mora, âme miseram! filia,quot; dixit âubi est?quot; mentis inops rapitur, quales audire solemus

ut vitulo mugit sua mater ab ubere rapto, 46(.i et quaerit foetus per nemus omne suos:

waar zij in den Bijbel geiioeiiid wordt, is in de Statenvertaling het woord: kassie beliouden: in de tweede plaats liet welriekende vj [ving er kruid, dat hier bedoeld moet zijn. â meliloton: inelilÃ¶tos is eene soort van klaver: steenklaver. â 445. patruns, Dis of l'lnto (W.orzcov), lt;le broeder van luppiter, was de oom van Proserpina (ITtgas'/'Ã³vt]), want zij was de dochter van luppiter en Ceres. â 448. abscideratque: in plaats van: ipsaque suos abs. sin.; het openscheuren van het kleed over de borst was een teeken van schrik en droefheid, vooral bij de Oosterlingen. â 451. chorus aequalis: in plaats van ch. aequalium, dat zijn de ministrae. â 458. maenadas, /laivddee, de vrouwen, die Bacchus volgen, vgl. Cat. LX1V, 255. â 466. sues: de zwijnen, daar ze veldvruchten beschadigen, waren vijanden van Ceres. â 467. Leontinos: Leontini, eene stad bekend uit den Peloponnesischen oorlog, de geboorteplaats van den sophist Gorgias, lag ten N. \V. van Syracuse. â A rn e nana . . A ci, rivieren op de oostkust van SiciliÃ«. â 469. Cyanen: de Cyane is een beek. die zich uitstort in den AnSpus, die in de groote haven van Syrac. uitloopt. â 470. Gela: de Gelas is een riviertje,

quique loens eurvae nomina falcis habet; 475 Himeraque et Didymen Acragantaque Tauromenenque, sacrarunique Melan paseua laeta boum.

iamque Peloriaden Lilybaeaque, iamque Pachynon 480 lustrarat, terrae cornua trina suae.

perque vices modo Persephonequot;, modo âlilia!quot; clamat, claraat, et alternis nomen utrumque eiet.

485 sed neque Persephone Cererem, nee filia matrem audit et alternis nomen utrumque perit.

waarnaar de stad Gela op de /.uidkust van SiciliÃ« haren naam lieel't: liet was bekeml dooi- zijne gevaarlijke draaikolken. â 471. Ortygien: Ortygie is een andere vorm voor Ortygia, een eiland voor Syracuse, dat een deel van de stad uitmaakte; den vorm Ortygie gebruikt Ovid. ook Metam. 15. 'XM. â Megareaque: dezen vorm neemt Ovid. waarschijnlijk metri causa: Megara is eene stad op de oostkust van SiciliÃ«: MegarÃªa de omstreken van M., het gebied van M. â Pantagienque, een beekje aan de oostkust bij Leontini; ten noorden daarvan de grootere Symaethus. â 473. antraque Cyclopum: onder den Aetna was de smidse der Cyclopen. waar zij voor Zeus de bliksems smeedden. â 474. falcis: Zancle (Messana) en Drepanum. beide genoemd naar den sikkel of falx. â 475. 11 i in era, A c r a g a s, T a u ro m e n i u m zijn steden respectievelijk op de Noordkust, de Zuidkust en de Oostkust van SiciliÃ«.â Did y me kan alleen een der Liparische eilanden wezen, ofschoon Ceres dan over de zee gegaan moet zijn. â 476. Melan, aan de oevers van deze rivier weidden de runderen van Helios, den zonnegod. â 477. Came rin a is eene stad op de Noordkust, Thapsus eene stad op de Oostkust van liet eiland. â Heloria Tempe is het dal van den Helorus, eene rivier ten zuiden van de gelijknamige stad. â 478. Eryx is een bekende bergtop op de Westkust, waar Venus (Krvcina) eenen tempel had. â 479. Pelorum in hot N.O., Lilybaeum in het VV. en Pachvnon in het Z.O. vormen de drie hoekpunten van SiciliÃ«. â 482. U y n: Itys was de zoon van IVocne. de dochter van den Atheenschen koning Pandion, en Tereus, een Thracischen koning in Phocis. Om wraak te nemen op haren man, die hare zuster Philomele liever had dan haar, doodde Procne haren zoon Itys. Toen Tereus haar daarop vervolgde, werd zij op haar gebed door de goden in eene zwaluw , hare zuster in eene nachtegaal veranderd, en beklaagde voortaan in droeve tonen haren zoon: Metam. VI, 412â074-, Hom. Odyss. XIX, 518. â 487. an: naar de ge-

iain color unus inest rebus, tenebrisque tegimtur 4!)!) omnia, iam vigiles contiouere canes.

hinc Cereris sacris nunc quoque taeda datur. 405 est specus exesi structura pumicis asper, non homni regio, non adeunda ferae:

eflugit et Syrtes et te, Zanciaea Charybdis-500 et vos, Nisaei, naufraga monstra, canes,

sic venit ad portus, Attica terra, tuos. hic primum sedit gelido raaestissima saxo;

illud Cecropidae nunc quoque friste vocant. 505 sub love duravit multis in mot a diebus et lunae patiens et pluvialis aquae.

ilie domum glandes excussaque mora rubetis 510 portat et arsuris arida ligna focis.

wont: constructie zou hier moeten staan si ve .. sive. â 491. Ã¯ vphoeos, TvfpcoÃ©o?, ion. genet, van Tv(pcosvs, een zoon van Gaea en Tartarus, met 100 vuurspuwende drakenkoppen, op wien Zens den Aetna wentelde, omdat T. liet gewaagd had met hem om de wereldheerschappij te strijden, â 494. Zoo bij de Eleusinische mysteriÃ«n, vgl. 536. â 497. angnes, vul. Metam. V, 642 en quot;VIII, 795. â- 499. Syrtes, vgl. Amor, Ã¼, 11, '20. â 500. Nisaei.. canes; de Scylla, een monster met 1quot;2 voeten en 6 schrikkelijk lange halzen, waaraan even zoo vele hondskoppen: vgl. Odyss. XII, 80 seqq. Zij was volgens de sage vroeger eene schoone zeenymph geweest, maar door Circe of Amphitrite uit jaloerschheid in een monster veranderd, dat van boven echter nog het lichaam van eene vrouw had behouden. Wanneer Ovid. haar hier Nisaei canes noemt, verwisselt hij haar met Scylla, de dochter van Nisus, den zoon van Pandion, koning in Megara, die, omdat zij haren vader doodde, in een visch ol' vogel, Ciris genoemd, veranderde, Ovid. Metam. VIII, (gt; seqq. â 504. triste; Ceres zat ayÃ©).aoros, Hymn, in Cer. vs. 200. Hesychius zegt, dat de rots, waarop Ceres zat en die in Attica lag (bij Eleusis) ayÃ©'/.aaTO.; .-rÃ©rga genoemd werd. â 505. sub love, i. e. sub caelo. vgl. Lucr. I, 22. â 507. quo. d. i. quo loco, ubi. â Elousin: dit is in t Latijn de irewoue vorm van den nominativus niet Eleusis, zooals in quot;t Grieksch. Cerialis Eleusin, het Eleusis van Ceres. â 508. hoc, n.1. loco. â dicitur is hier onpersoonlijk geconstrueerd, wat zelden voorkomt. â Celei: KÃ©lsog, was de naam van den gastheer, bij wien Demeter een gastvrij onthaal vond; \olÂ«rens andere sagen was hij de vorst van het land. â

âsospes eas, semperque parens! mihi ill ia rapta est. Ã20 hen! melior quanto sors tua sorte mea est.quot;

tlent pariter molles animis virgoque sen ex que, e quibus haec iusti verba fuere senis:

025 âsic tibi, quam raptam quereris, sit ftlia sospes, surge, nee exiguae despiee tecta casae.quot;

dux comiti narrat, quam sit si bi filius aeger, 530 nee capiat somnos invigiletqne malis.

tota domus laeta est, hoc est, materque paterque nataque. tres illi tota fuere domus.

517. mitra; ile mitia was bij ile Perzen en Arabieren een soort van tulband, die de mannen ilroetren: verder is de mitra bij ce PhrvgiÃ«rs eene soort van capuchon met banden onder de kin vastgehouden; in Griekenland was de mitra eene bonte hoofddoek voor de Trouwen, in Rome in t bijzonder voor oude vrouwen; de doek werd om het hoofd en onder de kin gewonden. Zie Rich, p 427. â 525. sic tibi. vgl. Prop. 1. 18. 11. â 533. oblito, zij had niet eerder iets willen proeven, vÃ³Ã³r ze hare dochter gevonden had. â 536. mystae; zoo werden genoemd zij, die ingewijd waren in de mysteriÃ«n van Demetcr te Eleusis, welke naar aanleiding van dit zoeken dei- godin gevierd werden. Construeer; mystae habent tempus cibi sidere visa, de ingewijden hebben (beschouwen) als etenstijd den tijd, dat de sterren voor hen zichtbaar

Ã³i') mox epulas ponunt. liquefacta coagnla lacte pomaque et in ceris aurea mella suis.

noctis erat medium, placidique silentia somni; Ã50 Triptolemum gremio sustulit ilia suo,

âquid facis?quot; exclamat, meinbraque ab igne rapit. cui doa ,,dum non es,'quot; dixit ,,scelerata fuisti;

iste quidem mortalis erit. sed primus arabit 560 et seret et culta praemia tollet humo.quot;

Sunion expoamp;itum Piraeaque tuta recessu linquit et :n dextrum quae iacet ora latus.

565 hinc init Aegaeum, lt;1110 Cycladas aspicit omnes, loniumque rapax Icariumque legit,

nam modo turilegos Arabas, modo despicit Indos, 570 hinc Libys, hinc MeroÃ« siccaque ten-a subest:

teque, future parens, Thybri, potentis aquae, quo feror? iramensuni est erratas dicere terras, praeteritus Cereri nullus in orbe locus.

575 errat et in caelo, liquidique inraunia ponti adloquitur gelido proxima signa polo:

â¢/.iju. â 550. T i'i p t o lem ii m : Ti iptolemiis is natuurlijk het zoontje van Celeus en Metanha. â 559. primus arabit cett.: Triptolemus, die volgens de sage liet eerst de geregelde werkzaamheden van den landbouw invoerde, was oorspronkelijk een daemon, maar werd later als een his-torische persoon opgevat. ToazÃ³/.e/io;, die driemaal ploegt, vgl. xqinoXog, driemaal gekeerd of geploegd, van .ro/.Ã©co, 11. XV111, 542. â 563. Sunion. de zuidspits van Attica, blootgesteld aan zee en winden. â Piraeaque tuta: Cicero heeft zelden den Griekschen vorm Piraeeus, dien men meer bij Uv. en Plinius vindt: gewoonlijk heeft hij Piraeus, Piraei, Piraeo. Piraeum. Hier is dichterlijk het meervoud van het neutrum genomen om de verschillende havens samen te vatten. â 568. alta, vgl. oGS: alifero tollitur axe. â 570. MeroÃ«: eene ten zuiden van Aegypte gelegene zeer vruchtbare landstreek. â 577. Parrhasides, vgl. Trist. I, 3, 48. â

orbe pererrato sola est iniuria facti 590 cognita; commissi praemia raptor habet.

quam nunc te caeli sceptra tenente tuli 595 verum impune ferat, nos haec patiemur inultae;

578. De Wagen ol' (jroote Beer gaat niet onder, daar liij dicht bij de Noordpool staat. â 580. Ilelice. de groote Beer, .TaÂ«Â« ro t/.iooeoOui | sai oroÃ©cpEaOai xsqi rigt;r nÃ³/.or, ijzoi a^nra. â 584. tertia regna,

590. c om mi ss urn is een substantief geworden, ook in proza, evenals hp g ons bedrijf, misdrijf. â 593. Gyge: Gves of Gyges, een Â«Ier hondenl-

hand secus indoluit, quam si modo rapta fuisset, 610 maesta parens, longa vixque refecta mora est. atque ita ânee nobis caelum est habitabilequot; dixit;

âTaenaria recipi me quoque valle iube.'' et factnra fuit, pactus nisi luppiter esset, bis tribus ut caelo mensibus ilia foret.

615 turn demum voltumque Ceres animumque recepit, imposuitque suae spicea serta comae:

hoor gebeurtenissen (ilno ciiuiina, carmen et error, Trist. II, '207), wier ware toedracht ons niet bekend is, genoopt, gaf Augustus 8 n. Chr. aan Ovidius bevel zich uit Rorne naar Ã¯orni .ian den Pontus Euxinus in ballingschap te begeven (relegatus, non exsul 1.1. 137). De dichter vertrok laat in den herfst van datzelfde jaar.

5 lam prope lux aderat, qua me discedere Caesar finibus extremae iusserat Ausoniae.

Carthago groeide deze boom in groote menigte. â 611. ita, daaroiJ. â 612. Taenaria valle: bij kaap Taenarum in Laconica was, naar men meende, in eene zwarte grot een weg naar de onderwereld, waarlangs, volgens de sage, ook Hercules den Cerberus zou gehaald hebben: vgl. verder Prop. Ill, 1, 49. â 613. factura fuit: zie Lat. Gramm.³ Â§ 540. A. I. â 617. cessatis: in hare droefheid had CerÃ«s de aarde hare vruchtbaarheid ontnomen.

6. extremae.. Ausoniae: de AusoniÃ«rs woonden tusschen den l.lris en den Volturnus; naar men zeide was hun stamvader Auso een broeder van Latinus. Dichters noemen dikwijls geheel ItaliÃ« Ausonia. â

nata procul Libycis aberat diversa sub oris, 20 nec poterat fati certior esse mei.

hanc ego suspicions et ab hac Capitolia cernens, 30 quae nostro frustra iuncta fuere lari,

10. uon fuit cm a vestis opisve aptae profugo; ijepast, geschikl, voor iemand, die in ballingschap gaat. â 16. qui .. erant, l.at. Gr.quot; Â§ 406. quot;1 en '2, a). â 18. indignae, die dat niet verdiend hadden. â 19. nata, Ovidius' dochter Perilla, die van haar vader den dichterlijken aanleg geÃ«rfd had, was haren echtgenoot naar Africa gevolgd. â 21. adspiceres, men het oog ook wendde. â 29. ab hac, van deze af. in den zin van: daarna. â Capitolia, des dichters huis stond op den Capitolijnschen heuvel. â 35. clipeu m .. sumo; hij wil zeggen: ik had eerder moeten bedenken wat ik deed, dan had ik niet deze wonden (straf) opgeloopen, maar toch gebruik ik ook nu nog het schild, om de verdenking van misdaad van mij af te weren. â 37. caelestique viro, n.1. Augustus. â quis .. error, vgl. L. Gr. -Ã¯ 487. A. i. â error: hoewel we omtrent den aard dezer dwaling in het onzekere zijn. blijkt het toch genoegzaam, dat geene slechte handeling van Ov. zelt, maar veel meer die van een ander (waarschijnlijk van Aug. kleindochter, de zedelooze lulia), waarmede hij als ooggetuige of anderszins gemoeid was. de oorzaak is geweest zijner verbanning. â 38. culpa onvoorzicli-

ut, ijuod vos scitis, poenae quoque sentiat auctor; 40 placato possum non miser esse deo.quot;

ilia etiam ante lares passis adstrata capiliis contigit extinctos ore tremente focos,

quid facerem? blando patriae retinebar amore: 50 ultima sed iussae nox erat illa fugae.

ah! quotiens certain me sum mentitus habere horam, propositae quae foret apta viae!

55 ter limen tetigi, ter sum revocatus, et ipse indulgens animo pes inihi tardus erat.

saepe eadem mandata dedi, meque ipse fefelli, 60 respiciens oculis pignora eara meis.

dum licet, amplectar. numquam fortasse licebit amplins. in lucro est quae datur liora mihi.quot; nec mora, sermonis verba imperfecta relinquo,

tighoid is wel oorzaak van schuld, maar is geen misdaad. Vgi. Trist. 2,103: cur imprudenti cognita culpa mihi est.â44. extinctos locos; de Lares hadden hnnne plaats in het lararinm of sacrarinm naast den haard, waarop in tijden van rouw en droefheid het vuur niet onderhonden werd. â 48. Parrhasis arctos: zoo wordt het sterrebeeld de groote Beer genoemd, omdat Callisto, eene jageres, die in dit gesternte veranderd werd, uit ArcadiÃ« was, waarvoor hier overdrachtelijk Parrhasia, stad en landschap in Zuid-Are., genomen is. De dichter bedoelt, dat de nacht reeds bijna ten einde was; zie vs. 71 . 72. â 57. vale is hier dus gebruikt als een substantivum indeclinabile. â 62. utraque mora: in beiderlei opzicht (zoowel omdat ik het geliefde liome moet verlaten, als omdat ik naar het ellendige ScvthiÃ« moet) is talmen gewettigd. â 64. membra, alles wat tot het huis behoort. â 66. Thesea .. fide: vgl. vs. 15 en 1(5: Theseus was met de hechtste vriendschapsbanden verbonden aan Pirithons, een der Lapithen. Ovid. Metam. VIII, .303: Soph.

70 complectens animo proxima quaeque meo. dmn loquor et flenms, caelo nitidissinms alto,

divider hand aliter, qnam si mea membra relinquam, et pars abnnnpi corpore visa suo est.

75 sic dolnit Mettus tnnc, cum in contraria versos nltores habuit proditionis equos.

tnm vero coninnx, humeris abeuntis inhaerens, 80 miscuit haec lacrimis tristia dicta snis:

et mihi facta via est, et me capit ultima tellus; accedam profugae sarcina parva rati.

egredior, sive iliud erat sine funere ferri, 90 squalidns inmissis hirta per ora comis.

utque resurrexit foedatis pulvere turpi crinibus et gelida membra levavit humo, 9,') se modo, desertos mode complorasse penates,

et voluisse mori, moriendo ponere sensus, 100 respectuque tarnen non voluisse mei.

Oeil. Col. 1593. Even spreekwoordelijk is zijne ontrouw (tegenover Ariadne. Cat. X1.1V, 133), Lygd. Eleg. 6, 39: Ovid. Fast. 3, 473.â 72. Lucifer, de morgenster. â 75. Mettus: Mettius FulÃ¯etus, dictator van Alba. weid om zijn verraad op lust van Tullus Hostilius door paarden vaneen oweten. 1-iv. 1, 28. â 88. dedit man us = se dedit, gaf zich gewonnen, vgl Lucr. 11, 1043: si tibi vera videntur, dede manus, aut, si falsum est. accinaere contra. â utilitate, waarom liet beter i? dat zijne vrouw in' Rome'blijft, zegt de dichter niet en blijkt uit niets. Missdnen koesterde hij nog hoop spoedig terug te mogen keeren. 89. sive â sive potius, zoo komt sive somtijds ook bij Cicero voor. sine funei e ferri, vgl. Cat. XL1V, 33. ferri - elferri, uitgedragen, begraven worden. â 99. ponere sensus, het gevoel, de gewaarwording afleggen.

aeger in extremis ignoti partibus ovliis, iiicertiisqne raeae paene salutis eram.

5 quern mihi nunc animiim dim regione iacenti inter Sauromatas esse Getasque putes? nec caclnm patior, nee aquis adsuevimus istis,

terraqne ueseio quo non placet ipsa modo. non domus apta satis, non hie cibus utiiis aegro, 10 nullus, Apollinea qui levet arte malum:

lassus in extremis iaceo poptdisque locisque, et subit adfecto nunc mihi, quicquid abest. 15 omnia cum subeant. vincis tarnen omnia, coniunx, et plus in nostro pectore parte tenes.

quin etiani sic me dicunt aliena locutum, 20 ut foret amenti nomen in ore tuuin.

nuntiet hue aliquis dominam venisse, resurgam, spesque tui nobis causa vigoris erit.

2~gt; ergo ego sum dubius vitae, tu forsitan istic incundum nostri nescia tempus agis?

tempus agi sine me non nisi triste tibi.^, si tarnen implevit mea sors, quos debuit, annos.

6. Sauromatas .. Getasque, vgl. Tiist. IV, 10, '110. â 10. Apul-linea arte: aan Apollo werd drieÃ«rlei werkzaamheid toegesclireveii: voorspellen, genezen of heelen en reinigen. â 14. adfecto, vgl. ons aangedaan; liier (synoniem met lassus in vs. 13) uitgeput. â (6. plus parte = potissimam partem, neemt de eerste plaats in. â (9. aliena locutum, ijlen (zoo zeggen wij ook: hij praatte zoo vreemd). â 25. dubius vitae, in twijfel van mijn leven, aan mijn levensbehoud twijfel; dubius met den genet, wordt in goed proza niet gevonden, maar dikwijls hij Ovid.: ook dubius sum, ik ben in twijfel wordt in klassiek

vel poena in tempus mortis dilata tuisset, vel praecepisset mors properata fugam.

exsul ut occiderem, nunc mihi vita data est. tam proeul ignotis igitur moriemur in oris,

nee mea consueto languescent corpora lecto, 40 depositum nee me qui tleat, ullus erit; nee dominae lacrimis in nostra cadentibus ora

aecedent animae tempora parva meae; nee mandata dabo, nee eum clamore supremo labentes oculos condet amica manus,

45 sed sine funeribns caput hoc, sine honore sepulcri indeploratum barbara terra teget!

eequid, in lias frustra tendens tua brachia partes, 50 clamabis miseri nomen inane viriV

non tibi nunc primum, lux mea, raptus ero. eum patriam amisi, tunc me periisse putato.

55 nunc, si forte potes, (sed non potes, optima coniunx) finitis gaude tot mihi morte malis.

quod potes, extenua forti mala corde ferendo, ad quae iampridem non rude pectus habes.

atque utinam pereant animae cum corpore nostrae, 60 effugiatque avidos pars mihi nulla rogos.

nam si morte carens vacua volat altus in aura spiritus, et Samii sunt rata dicta senis,

pioza niet gezegd. â 31. (| u an t u m erat = quantum fuei-at, zie Lat. C,,. S 514 en liet 1ste voorb. aldaar. â 33. vel fuisset; duidelijker wordt de zin, wanneer men utinam er voor plaatst. Lat. Gr. Â§518. Ook kan ue coniunctlvus als adhortativus verklaard worden, naar Lat. Gr. S olS A. -34. praecepisset in eigenlijken zin = voorkomen.â 42. accedent â jiddetur parvum spatium temporis. â 44. oculos condet: zie Epistulae 1. vs. 143, â 62. Samii .. senis; de Grieksche pliilosooph Pythagoras: de PythagoraeÃ«rs leerden de onsterfelijkheid der ziel. Wanneer zij door haar 'leven in het lichaam zich bekwaam gemaakt heeft tot een heerlijker leven, gaat zij, na van het lichaam ontbonden te zijn, over in eene hoogere wereld; heeft zij dat niet gedaan, dan gaat zij over* in andete

atqiie ea cum foliis et amomi pulvere misce. 70 inque suburbano condita pone solo;

quosque legat versus oculo properante viator, grandibus in tituli marmore caede notis:

HIC â¢ EGO â¢ QUI â¢ IACEO â¢ TENERORUM â¢ LTJSOR â¢ AM0RU5I IXGENTO â¢ PERU â¢ NASO â¢ POETA â¢ MEO 75 AT â¢ TIBI â¢ QCI â¢ TRANSIS â¢ XE â¢ SIT â¢ GRAVE â¢ QUISQUIS â AMASTI DICERE â¢ NASONIS â MOLLITER â OSSA â¢ CUBEKT

hoc satis in titulo est. etinim maiora libelli et diuturna magis sunt monimenta mihi,

quos ego confldo, quamvis nocuere, daturos HÃ nomen et auctori tempora longa sno.

85 scribere plura libet. sed vox mihi fessa loquendo dictandi vires siccaque lingua negat.

lichamen, ul' heeft stiall'en in tien Taitarus te Jiicliten. â Ovidius atelt zich hier eciiter klaarblijkelijk voor, dat, wanneer het gevoelen van Pythagoras waai- is, zijne ziel als eene vreemdelinge te midden van de schimmen der Sarmaten zal ronddwalen, dus waarscbijnlijk in de lucht boven de plaats waar hij gestorven is. Werkelijk wordt eene dusdanige leer ook aan de Pvthag. toegeschreven, dat namelijk de zielen, na het lichaam verlaten te hebben, in de lucht rondzwerven. Diog. L. VIU, 31: fy-oKpOeTaar ft' avn))' (rljv sxi yi]g .-T/.u^enOai Ã¶fiolav toj aco/ian. â

67. Thebana, Antigone, de dochter van Oedipus, die, niettegenstaande het. verbod van haren oom, koning Creon, het lijk van haren broeder l'olvnices met stof en aarde bedekte. â- 73. Opschriften werden gewoonlijk in kapitale letters uitgedrukt; de woorden werden gescheiden door punten. â tenerornm Insor amorum, zoo noemt Ovid. zich ook elders, bijv. 'frist. IV, quot;10, 1, en terecht: de Amores zijn zijn hoofdwerk.â 79. q uamvis nocuere, daar zij mede de oorzaak van zijne verbanning waren; zie de toelichting boven het voorgaande gedicht, Trist. 1.3. â 81. feralia mime ra, vgl. Catullus Cl, iid.

et snperest sine me nomen in Urbe memn, suppositnm stellis iiumqnain tangentibns aequor me sciat in media vivere barbaria.

iÃ¯ Sauromatae cingnnt, fera gens, Bessicpie Gretaeque, quam non ingenio nomina digna meo!

at eum tristis hieras squalentia protulit ora, 10 terraqne marinoreo est Candida facta gelu,

tum liquet, has gentes axe tremente premi. nix iacet, et lactam nec sol pluviaeve resolvunt. indurat boreas perpetuamque facit.

pellibus et sutis arcent mala frigora bracis, 20 oraque de toto corpore sola patent.

t. istir. daar hij if, in Rome. â Nasonis: hieruit blijkt dat Oviilins gewoonlijk bij ilien naam genoemd werd. In onze gewoonte van noemen is geen regel; zooals we zeggen Cicero, moesten we ook zeggen Naso, Maro. wat onze onde NederÃ¯. schrijvers ook dikwijls doen: omgekeerd wordt Cicero soms Ã¯ullins genoemd. Het nauwkeurigst zon zijn steeds naar het cognomen te noemen. â 3. stellis numquam tangentibus aec(uor; naarmate men hooger komt, meer de Noordpool nadert, naar die mate zullen de sterren natmulijk minder op of otulergaan, maar meer geheele cirkels aan liet hemelgewelf beschrijven. â 5. Bessi; een volksstam, die in de hoog gelegen dalen van het Rhodope- en Haemus-gebergte en sommige deelen van de vlakte van den bovenloop van den Hebrus woonde. Zij waren woest en roofzuchtig en wisten langen tijd hunne zelfstandigheid te bewaren. Over de Sarm. en Geten vgl. de volgende aanteek. en Trist. IV, 10, 110. â 7. aura tepet, d. i. zomer is.â rne d i o . . Hist r o, dooi- den Donan, die in 't midden tusschen ons stroomt. Tomi, tegenwoordig KÃ¶stendje, ligt ten zuiden van de monden van den Donan aan de Zwarte Zee. even boven den U N I!. De vijanden zijn in de eerste plaats de Sarmaten, die uit het Oosten westwaarts getrokken waren naar de landen boven de monden van den Donau, en dan de Getae, een Ã¯hracische volksstam, die van 't Zuiden uit over den Donau waren getrokken en de provincie DaciÃ« bewoonden. â 8. liq nidus = dum est liq. â 12. liquet = manifestum est. â axe tremente = caelo

mulaque consistunt. formam servantia testae, vina, nee hausta meri, seel data frusta bibunt. 25 quid loquar, ut vincti concrescaut frigore rivi, deque lacu fragiles effodiautur aquae?

caeruleos veutis latices durantibus, Hi ster 3tÂ» congelat et tectis in mare serpit aquis.

perque novos pontes subter labentibus undis ducunt Sarmatici barbara plaustra boves. 35 vix equidem credar, sed cum sint praemia falsi nulla. ratam debet testis habere fidem.

vidimus ingentein glacie consistere pontum, lubricaque immotas testa premebat aquas, nee vidisse sat est; durum calcavimus aequor, 40 undaque non udo sub pede summa fuit.

tuin neque se pandi possunt delphines in auras tollere; conantes dura coÃ«rcet hiems. 45 et quamvis boreas iactatis insonet a lis,

fluctus in obsesso gurgite nullus erit: inclusaeque gelu stabunt, ut marmore, puppes,

nee poterit rigidas tindere renins aquas, vidimus in glacie pisces haerere ligatos, 50 sed pars ex illis tunc quoque viva fuit.

ventis concusso: vgl. vs. 17. â 27. papyrifero amne; ilgt;! Nijl is bekend als de stroom, aan welks oevers de papyruspiant groeide, die elders zelden (op SiciliÃ«) ol' niet gevonden weid. â 28. m n Ita per ora: de Donau stroomt door vele monden uit in de Zw. Zee. â 38. testa is hier het ijs, dat als een steenen plaveisel over het water was uitgestrekt. â 41. Leandre: Leander, een jongeling te Ahydus, zwom iederen nacht over den Hellespont naar Sestus. waar zijne geliefde, Hero, eene priesteres van Aphrodite, woonde. Op deze tochten werd hij geleid door het licht van den toren te Sestus. Toen echter eens het licht in een stormachtigen nacht was uitgedoofd . verdronk hij jammerlijk in de golven. Toen Hero het lijk aan land zag drijven wierp ze zich in zee, om haar geliefde in den dood te volgen. Vgl. Schillers Hero eu Leander. Dezen (rriekschen vocativus, van den Gr. nomin. Leandros, vindt men in het Latijn gewoonlijk. â 42. mo rs .. crim en: vgl. Prop. 2, 28, 2: tam foi-mosa tuum mortua crimen erit. â 43. pand i .. d e lp hines: de dolfijnen hebben een cylindervormig lichaam. â 51. sive boreae vis cogit (=congelat)

ruris opes parvae, pecus et stridentia plaustra, GO et quas divitias incola pauper habet.

65 quae nequeunt secum ferre aut abdueere, perdunt, et cremat insontes hostica flarama casas.

nec quisquam presamp;o vomere sulcat humum. aut videt, aut metnit locus hie, quera non videt, hostem; 70 cessat iners rigido terra relicta situ.

porna negat regio, nec haberet Acontius, in quo scriberet hie dominae verba legenda suae. 75 aspieeres nudos sine fronde, sine arbore, campos: heu loca felici non adeunda viro!

(;i(|U!is) marinas, sive aquas redundatas (in ipso) lluinine cell. â 70. cessat, ligt braak. â 73. Acontius: 'AnÃ³vzioe, een jongeling van niet aanzienlijken stand, weid verliefd op Cydippe, de dochter van eenen aanzienlijken Athener. Op een appel schreef hij de woorden:

iuro tibi sane per mystica sacra Oianae me tibi venturam comitem sponsamque futuram.

In den tempel van Diana wierp liij dezen appel voor Cydippe's voeten neer. Zij nam hem op, las de woorden, en was zoo bij eede verplicht (want wat in Diana's tempel gezegd of gezworen was, mocht niet verbroken worden) Acontius tot man te nemen. Vgl. Epist. HaroÃ¯d. XIX, XX.

5 editus hie ego sum, nee non ut tempora noris, cum cecidit fato consul uterque pari;

nec stirps prima fui; genito sum fratre creatus, 10 qui tribus ante quater mensibus ortus erat.

15 protinus excolimur teneri, curaque parentis imus ad insignes Urbis ab arte viros.

motus eram dictis, totoque Helicone relicto scribere conabar verba soluta modis.

I. qui fuerim: de/e levensbeschrijving gal' Ovidius op verzoek van vrienden, zie vs. 92. â teneroi nm lusor amoi um: Ovidius begon zijn loopbaan als dichter met de uitgave van Arno ruin libri 111. Het laatste gedicht uit deze Amores begint aldus: Quaere novum vateui. tenerorum mater Amorum. Zie ook 111, 3, 73. â 6. consul uterque, in liet jaar 43 v. Clir. verloren de beide consuls van dat jaar, llirtius en Pansa, in of onmidilellijk na den slag bij Mutina het leven. â 8. fortunae rnunere ..eques: zooals bekend is, werden in de Iste eeuw v. Clir. tot de equites gerekend alle burgers, die in den census voor 400000 H.S. waren aangeslagen. â II. lucifer., idem: dezelfde morgenster d. i dezelfde dag. â 12. liba, op den geboortedag bracht men zijnen Genius (vgl. Tib. II, '2, i) een oller bestaande uit een koek van meel, melk. honing en olie. â 13. festis de quinque: het voornaamste feest van Minerva in Home, Quinquatrus of Quinquatria genoemd, weid gevierd van 19â23 Maart (a. d. XIIIâIX Cal. Apr.): sanguine prima vacat, nec fas concurrere ferro (causa, quod est ilia nata Minerva die), altera tresque super rasa celebrantur harena: ensibus exsertis bellica laeta ilea est. Ovid. Fast. Ill, SH seqq. Deze gladiatorenspelen waren door Augustus voor dit feest ingesteld, â I6, insignes ab arte viros: Arellius Fuscus en Porcius Latro. â ab: zie Lat. Gr. Â§ 433, 3, alinea. â 19. sacra, vgl. Prop. IV, 6, i, p. â 124. â 22. Ma eon id es. Homerus. Zie Amor. I. lÃ¶, 9. â 24. verba soluta modis: proza, onriebonden rede; modus is hier hetzelfde als metrum, en als numeri in het volgende vers.â

liberior fratri sumpta mihiipie toga est, induiturque humeris cmn lato purpura clavo, HO et studium nobis, quod fuit ante, manet.

deque viris quondam pars tribus una fni. 35 curia restabat. clavi mensura coacta est:

saepe suas volueres legit mihi grandior aevo, quaeque noeet serpens, quae iuvat herba, Maeer. 40 saepe suos solitus recitare Propertius ignes,

et tenuit nostras numerosus Horatius aures, 50 dum ferit Ausonia carmina culta lyra.

28. liberior .. toga: ile toga virilis werd uok toga libera genoemd, omdat de jongelieden, die haar mochten aandoen meer vri heid genoten dan kinderen. â 29. lato clavo: liberis senatorum (die den senatorencensn^ hadden, onder Augustus 8(10.000. 1.000.000 of 1.200.000 Sestertien: Snet. div. Aug. 41), quo celerius rei p. assnescerent, protinus a virili toga latum clavum (dei breeden purperen zoom um de toga) induere et curiae interesse permiÃ¯it. Suet. Aug, 31. â 34. viris tribus, de tresviri of triumviri capitales, die liet opzicht hadden over de gevangenissen en over het voltrekken der straf aan de misdadigers. â 35. curia restabat: het raadhuis stond op handen, d. i. nu zou ik senator worden, maar, daar hij afzag van de eer om senator te worden, nam hij den smalleren purperen zoom der equites om zijne toga. â 44. Ma eer Aemilius), een oudere tijdgenoot van Ovidius (gest. 15 v. Chr.), schreef over natuurkundige onderwerpen; van hem worden genoemd eene Orni-thogonia, eu Theriaca (middel tegen slangenbeet), van welke werken niets tot ons gekomen is. â 47. Ponticus, vgl. Prop. I. 7. â Bassus, een jambendichter, van wien overigens niets met zekerheid bekend is. â 49. numerosiis, rijk in maten, in rhijthmus.â 50. fe ri t A uso nia .. I via: tokkelt op de Latijnsdie harp. â 51. vidi tantum, daar deze reeds 10 v. Chr. stierf en buitendien een groot deel van zijn leven buiten

tunc quoque, cum fugerem, quaedam placitura cremavi_Tiratus studio carminibusque meis.

cor mihi, quodque levis causa moveret, erat. cum tamen hie essem, minimoque accenderer igne.

paene mihi puero nec digna nec utilis uxor 70 est data, quae tempus per breve nupta fuit.

ultima, quae mecum seros permansit in annos. sustinuit coniunx exsulis esse viri.

Home, vooial in Napels, liad doorgebraclit. â a mara Tib u Ho .. fata:; 'l'iljiillus stierf 35 jaar oud. â 53. Galle: C. Cornelius Gallus, eon vriend van Vergilius, was een der eerste elegieÃ«ndichters. Van zijne vier boekon ElegieÃ«n aan Lycoris is echter niets tot ons gekomen. â 58. barba resecta: de jonge Romein schoor zijn baard voor 't eerst op ongeveer quot;iljiirigen leeftijd: de dag, waarop hij dat deed, gold voor een feestdag. â 60. Corinna was de naam der gefingeerde geliefde van Ovidius; hij was echter toen hij de Amores schreef, reeds gehuwd; zie vs. 69. Vanzijne eerste en tweede vrouw liet hij zich scheiden. Zijne derde vrouw was eene Fabia. â 63. cremavi: sed carmina maior imago sunt mea, i|iiae mando quallacumque legas, carmina mutatas hominum dicentia l'or-mas, infelix dornini quod fuga rupit opus. Haec ego dlscedens, sient bene multa meorura, ipse mea posui maestus in igne manu enz. Trist. I, 7,. 13 seqq. Indien Ovidius werkelijk zijne Metamorphosen verbrand heeft, dan wist hij zeker wel, dat er reeds afschriften van genomen waren. â 75. filia: vgl. Trist. I, 3,-19. â 77. genitor: Ovidius' vader stierf dns in zeer hoogen ouderdom. â 79. fleturns fuit; T.at. Gr. S 540. A. I.

me quoque felicem, quod non viventibus illis sum miser, et de me quod doluere nihil. 85 si tamen exstinctis aliquid nisi nomina restat, et gracilis strnctos ett'ugit umbra rogos:

scite, precor, causam (nee vos mihi fallere fas est) 9(1 errorem iussae, non scelus, esse fugae.

iam mihi canities jjulsis melioribus annis venerat, antiquas miseueratque comas,

95 postque meos ortus Pisaea vinctus oliva abstulerat decies praemia victor eques, cum maris Euxini positos ad laeva Tomitas

causa meae eunctis nimium quoque nota ruinae 100 indicio non est testificanda meo.

indignata malis mens est succumbere, seque praestitit invictam, viribus usa suis. 10quot;) oblitusque mei ductaeque per otia vitae,

totque tuli casus pelago terraque, quot inter occultmn stellae conspicuumque polum.

84. sum miser, ile Tiistia zijn te Tomi in de Iwlliiigschap gesclne-ven. â 90. errorem ..non scelus, zie Trist. 1,3 , 38. â 95. 1'isaea oliva: de olijfkrans, waarmede de overwinnaars in de Olympische spelen te Pisae in Ãlis werden bekransd. Daar de Olympische spelen quinto quoque anno gevierd werden, neernt Ovidius in den volgenden regel eene olympiade voor een tijd van vijfjaren, evenals een lustrum, ofschoon eene olympiade slechts vier jaren was. Zoo zegt hij Ex Ponto IV, 6, Ti: âin Scytliia nobis quinquennis olympias acta est.quot; Hij zegt hier dus dat hij 50 jaar was, toen hij verbannen werd. â 98. laesi principis, vgl. 'frist. 1,3, 37. â 99. causa .. cunctis .. nota; toch is zij ons niet overgeleverd; wij weten er niets meer van dan Ovidius zelf mededeelt.â 101. c omitumque nefas; dit schijnt te doelen op bewakers, die Aug. als geleide meegaf. â 103. indignata est; hield hel vnor onwaardig, wilde niet. â 106. temporis arma, de wapenen, die de tijd aan de hand geeft om zorg en verdriet te bestrijden, namelijk bezigheid, werk. Be natuur van Ovidius neigde daar niet toe, vgl. vs. 37; daarom moest hij nu zich zeiven vergeten en het leven dat hij zonder eenige ambtelijke bezigheden (per otia) had doorgebracht; nu zocht hij in verdubbelde â werkzaamheid troost; zie vs. 112 en 144. â 108. occu 11 u m .. co ns pi-

tacta mihi tandem longis erroribus acto 110 iuncta pharetratis Sarmatis ora Getis.

quod quamvis nemo est, cuius referatur ad aures, sic tameu absumo decipioque diem.

tu dux et comes es; tu nos abducis ab Histro, 120 in medioque mihi das Helicone locum;

nomen, ab exsequiis quod dare fama solet. nec qui detrectat praesentia, livor iniquo ullum de nostris dente momordit opus.

125 nam tulerint magnos cum saecula nostra poetas, non fuit ingenio fama maligna meo,

si quid habent igitur vatum praesagia veri, 130 protinus ut moriar, non ero, terra, tuus.

sive favore tuli, sive hanc ego carmine famaiu iure tibi grates, candide lector, ago.

cuumque polum: de Zuidpool des hemels die voor ons, bewoners van liet noordelijk halfrond, verborgen en de Noordpool, die zichtbaar is, dus Zuid en Noord. â 110. Sarmatis .. Getis: de Geten, een Ã¯hracische volksstam, had vroeger slechts de noordelijke hellingen van het Haemus-gebergte bewoond, maar zich later van daar uit verder naar de vlakte van den beneden-Donau uitgebreid. De Sarmaten, Sarmatae, (Savgofidzac) daarentegen, die vroeger oostelijk van den Don (TanaÃ¯s) woonden, hadden â zich, waarschijnlijk van de tweede eeuw v. Chr. af, naar het westen uitgebreid, het Scytische rijk ten val gebracht en waren tot aan den Ister doorgedrongen, soms zelfs overschreden zij dien. â Sarmatis ora: de Sarmatische kustzoom verbonden met de pijlkoker dragende Gelen; een uit geographisch oogpunt zeer onduidelijke bepaling van het grensgebied van Geten en Sarmaten aan de monden van den Donau. â 122. ab exsequiis = post mortem.

longa via est, nee vos pedibus proceditis aequis tectaque brumali sub nive terra latet.

5 cum gelidam Tliracen et opertum nubibus Haemum et maris lonii transieritis aquas,

protinus inde domus vobis Pompeia petatur: 10 non est Augusto iunctior ulla foro.

15 copia nee vobis nullo prohibente videndi consulis, ut limen contigeritis, erit.

conspicuum signis cum premet altus ebur: aut populi reditus positam componet ad hastam.

I. De brieven ex Pon to zijn een vervolg op de Ã¯ristia. Deze brief is, evenals eenige andere, gericht aan Sextus Pompeius, die in 't jaar 14 n. Chr. consul was en tot de vrienden van Ovidius behoorde. â 3. Pedibus aequis, vgl. Amor. I, i, 4. â 6. transieritis: zoo heeft Ovidius meer fut. exacta met lange i: dederÃ¯tis, Metam. 6, 357 en in deze zelfde elegie vs. 10 contigeritis; ook bij andere dichters vindt men deze quantiteit en niet alleen in 't fut. exact, maar ook in het perf. coni. activi. In vs. 45 van deze elegie vindt men echter 't fut. exact, met de gewone quantiteit; dixerÃ¯tis. â 7. luce minus decima = intra decem dies. Ovidius doelt hier klaarblijkelijk op een postweg. â 10. Augusto .. foro: het Forum Augusti, door Aug. aangelegd naast het Forum lulium, ten N.N.O. van het Forum Romanum. â 12. d ece p ta .. au re: de naam van den afzender mag dus niet genoemd worden. â 18. conspicuum.. ebur van de sella curulls. â 19. componet, hij zal regelen_: in orde brengen, bepalen; de staatsinkomsten werden verpacht door den censor, maar de consuls namen voor dit werk somtijds de plaats der censoren in en toen de censuur verdween ging dit verpachten (locare) der inkomsten op de consuls over of er werden bijzondere beambten voor aangewezen. Vgl. ex Ponto 4,0, 45. â hastam: de basta of lans was bij de Romeinen het symbool van

25 tempns ab his vacuum Caesar Gemanicus omne auferet. a, magnis hunc colit ille deis. cum tamem a turba rerum requieverit harum,

quidque parens ego vester agam, fortasse requiret. 30 talia vos illi reddere verba voio:

te sibi, cum fugeret, memori solet ore referre barbariae tutas exliibnisse vias:

35 sanguine Bistonium quod non tepefecerit ensem, eiÃ¯eetum cura pectoris esse tui:

pro quibus ut meritis referatur gratia, iurat 40 se fore mancipium tempus in omne tuum. nam prius umbrosa carituros arbore montes,

45 haec tibi dixeritis, servet sua dona, rogate. sic fuerit vestrae causa peracta viae.

wat men door verovering in zijn bezit had gekregen en verder van hot bezit in het algemeen. Van daar dat bij alle handelingen, waarbij van overdracht van bezit of eigendom sprake was., bij private en publieke verkoopingen, bij het verpachten van staatsinkomsten enz. een lans in den grond gestoken werd. â 21. lulia templa: de Cnria lulia, naast (ten N.O.) het Comitinm, was in '2Sgt; v. Chr. door Aug. gesteld in de plaats van de vroegere Curia Hostilia, waar de Senaat vergaderde. â 23. ferat .. salutem: de consuls behoorden tot do zoogenoemde âvrienden des keizersquot;, die in den regel lederen morgen bij den keizer hunne opwachting maakten; als raadslieden van de kroon oefenden zij somtijds een niet geringen invloed. Omgekeerd konden magistraten den keizer raadplegen. â 25. Caesar Germanic us, de zoon van Drusus, den stiefzoon van Augustus. â 26. a magnis.. deis = post deos: onder de magni dei zijn hier waarschijnlijk Augustus en zijn (stief)zoon Tiberius te verstaan. â 35. Bistonium: de Bistones woonden op de zuidkust van ThraciÃ«, in de omstreken van Abdera. â 43. âEer keert de Rijn weer naar zijn wellen.quot; Borger.

in quibns excepto quod adhuc utcumque valemus. nil, me praeterea quod iuvet, invenies.

5 ipsa quoque est in visa salus, suntque ultima vota, quolibet ex istis scilicet ire locis.

in medias Syrtes, mediam mea vela Charybdin 10 mittite, praesenti dum careamus humo.

siquid et inferius, quam Styga, mundus habet. gramina cultus ager, frigus minus odit hirundo, proxima Marticolis quam loca Naso Gretis.

ergo ego, ne scribam, digitos ineidere cunctor, 20 telaque adhuc demens, quae nocuere, sequor y ad veteres scopulos iterum devertor et illas,

in qui bus offendit naufraga puppis, aquas? sed nihil admisi: nulla est mea culpa, Tomitae,

quos ego, cum loca sim vestra perosus, amo. 25 quilibet excutiat nostri monimenta laboris:

in loca, non homines, verissima crimina dixi. 30 culpatis vestrum vos quoque saepe solum.

I. Tibi: namelijk Tuticanus, een dichter en van jongs af vriend van Ovidius; hij vertaalde Homerus' Odyssee. Reeds vroeger (ex Pont. IV, quot;12. lO) heeft Ovidius geklaagd, dat de naam van zijn vriend â ~)

zich in de elegische versmaat niet laat gebruiken. â 9. Syrtes, vgl. Cat. LXIV, 450. â 14. Getis: zie Trist. IV, 110. â 17. per carmina; vgl. Trist. I, 3. 38. â 31. Ascra: de vader van den dichter Hesiodus was uit het Aeolische Cyme met der woon naar Ascra in BoeotiÃ« getrok-

et fuerat terra genitus, ijui scripsit, in ilia: intumuit vati nee temen Asera sno.

35 quis patriani sollerte magis dilexit Ulixe? hoc tarnen asperitas indice nota loci est. non loca, sed mores scriptis vexavit amaris Scepsins Ausonios, actaque Roma rea est:

falsa tamen passa est aequa convicia mente, 40 obfiiit auctori nee fera lingua sno.

at mains interpres populi mihi concitat Irani, inqne novum crimen carmina nostra vocat. tam felix utinam, qnam pectore candidus, essem! extat adhuc nemo sancius ore meo.

45 adde, quod Illyrica si iam pice nigrior essem, non mordenda mihi turba fidelis erat.

gens mea Paeligni regioque doraestica Snlmo 50 non potnit nostris lenior esse malis.

solus adhuc ego sum vestris inmunis in oris, exceptis, siqui munera legis habent.

ken, waar liet eclitei' den dichter wegens liet in den winter zeer koude, in den zomer zeer lieete klimaat niet beviel. â 38. Scepsins: Metro-doms, een wijsgeer uit Scepsis in MvsiÃ«, gaf zijn haat tegen de Romeinen (Ausonii) luclit in een geschrift, dat liein den naam van fiiaoownaioQ verschafte. Plin. Nat. Hist. 154, 7. â actaque Hom a rea est = Roma accusata est. Cic. gebruikt somtijds, doch zeer zelden en nooit in zijne redevoeringen, age re in den zin van proces voeren, met de misdaad in den genet. bijv. âpossetne hÃ¨res fiirti recte agere, of de erfgenaam terecht een proces kon ooeren wegens dief stal, ad fam. 7, quot;2'2; latere schrijvers als Quintilianus zeggen: agere adversus aliquem; maaide uitdrukking agere aliquem reum = accusare is zeldzaam; Ovidius gebruikt haar nog Metam. 15, 36 âspretarumqne agitur legum reusquot;, en Livius zegt 24, 25, 1 âtamquam reos ageretquot; en 45, 37. 8 âprins reus agaturquot;. Ook Veil. Pat. 2, 45, I : âactus incesti reusquot;. â 45. Illyrica. . pice: in lllvriÃ« werd dus pik gewonnen, ofschoon dit van elders niet bekend is. â 48. Graios: constr. mea sors.. indicat tam mites viros esse Graecos. T o m i of ook T o m i s (vs. 59) was eene colonie van Milete. Trist. 3, 9, 3. â 49. Pae ligni .. S u I mo: zie Amor. 2, 16, I. â 52. datus honor: die eer bestond in het verleenen van vrijdom van lasten (immuniteit), vergel. 4,9. 101: âextant decreta, quibus nos laudat et inmunes publica cera (een officiÃ«ele bekendmaking) facit.quot; â 54. munera legis: zij die zich bijzonder verdienstelijk gemaakt hadden jegens den staat waren bij de wet vrij gesteld van lasten. â 55. corona:

en-anti tutiim quae dedit una locum, tam mihi cara Tomis, patria quae sede fugatis 60 tempus ad hoc nobis hospita fida manet; di modo fecissent, placidae spem posset habere pacis, et a gelido longius axe foret.

Ovidius heeft in het voorafgaande gedicht gezegd: et Getico scripsi ser-mone libellam (vs. 10); wegens dit Gotische gedicht had hij een krans ontvangen van de bewoners van Tomi. â 57. Latonae: Latona, dooide ijverzuchtige Inno vervolgd, zwierf over de geheele aarde rond, totdat zij op Delos rust vond en daar het levenslicht schonk aan hare tweeling-kindoren: Apollo en Diana, vgl. Prop. IV, 6, 27, pag. 125.

In het eerste boek van zijne Astionomicon libii V behandelt Manilius die onderwerpen uit liet gebied der Astronomie, die een algemeen belang hebben en tot recht verstand der Astrologie noodig zijn. Eene inleiding daarop bevat de geschiedenis van het ontstaan der Astronomie. In taal en stijl beeft Manilius zeer veel aan Lucretius ontleend.

(caelestis rationis opus!) dedueere mundo aggredior, primusque novis Helicona movere 5 cantibus et viridi nutantis vertice silvas,

hunc mihi tu. Caesar, patriae princepsque paterque, qui regis augustis parentem legibus orbem, concessumque patri rauudum deus ipse mereris, 10 das animum viresque facis ad tanta canenda;

I. Conscia fati sidera: het grondbeginsel der Astrologie is, dat de sterren invloed hebben op het lot der mensehen en door hunnen ouderlingen stand op een gegeven tijdpunt de toekomst, den levensloop van een individu te kennen geven. Vandaar nog bij ons de uitdrukking: onder een gelukkig gesternte geboren zijn. Ofschoon Manilius aan zijn werk den titel van Astronomicon libri V geeft, bevat het voor't grootste gedeelte slechts astrologie, in den zin boven opgegeven. In den classieken tijd der Romeinen heette de astronomie astrologia; astronomia komteerst bij Seneca voor. â 3. dedueere mundo: mundus hier voor hemel, aether. Vgl. verder vs. 1'2 en II, 127, quot;128. â 4. Vgl. Lucr. I, 925 seqq. en de inleiding op vs. 021â050 van Lucr. pag. 7 en 8. â Helicona: Prop. U , l, 1. pag. quot;105. â 5. silvas, vgl. Prop. Ill, 1, 2. pag. 'HO. â 6. hospita: gÃ©via, gaslgeschenken. â 7. Caesar, Augustus. â 9. pa-

iam propiusque favet mundus scratantibus ipsum, et cnpit aethereos per carmine pandere sensus. hoc sub pace vacat tantum, iuvat ire per ipsuiu aÃ¶ra et immense spatiantem vivere caelo, 15 signaqne et adversos stellamm noscere cursus, quod solum novisse parum est. impensius ipsa scire iuvat magni penitus praecordia mundi, quaeque regat generetque suis animalia signis, cemere, et in numerum Phoebo modulante referre. 20 bina milii positis lucent altaria flammis;

ad duo templa precor, duplici circumdatus aestu, carminis et rerum; certa cum lege canentem mundus et immense vatem circumstrepit orbe, vixque soluta suis immittit verba figuris.

25 quern primum interius licuit cognoscere terris munere caelestum. quis enim, condentibus illis, clepsisset furto mundum, quo cuncta reguntur? quis foret humane conatus pectore tantum,

tri: lulius Caesar. â II. propiusque favet; van naderbij, omdat Caesar onder de sterren is opgenomen, vgl. Prop. IV, C, 59, pag. l'iT. â 13. sub pace tantum, vgl. Lucr. I, 40â44. â 15. signaque: de sterrenbeelden, hier in 't bijzonder die in de streek van den Zodiacus of dierenriem. â adversos cursus: de planeten bewegen zieli van 't westen naar 't oosten. â 17. praecordia mundi, het binnenste, hel hart, de kern van het heelal; vgl. vs. 31: caelum interius; van daar uit worden de levende wezens bestuurd en voortgebracht. Men zou verwachten: quae generetque regatque. â 20. bi na..altaria., templa: namelijk van Apollo, den god der dichtkunst (vs. 19 en 22) en van Mercurius, den god van allerlei uitvindingen: van het vuur, de lier, de syrinx, de fluit, bij lateren, zooals hier, ook van de taal, de wiskunde, de sterrekunde en het schrift. â 21. aestu: de aestus is hier aandrift, drang, zooals het ook bij Cic. voorkomt; in de overdrachtelijke beteekenis wordt echter de oorspronkelijke {vloed, branding} voor oogen gehouden; van daar circumdatus; van daar zegt ook Cicero: hunc absorbuit aestus insolitae gloriae, Brut. Â§ 282. â 23. et., que: deze plaats zou duidelijker zijn. indien et in plaats van que gebruikt ware: Ã©t .. Ã©t; de wereld of het heelal doet twee dingen; circumstrepit en immittit. â 24. immittit = admittit: de wereld laat ter nauwernood woorden vrij van maat toe tot hare teekens d. i. de wereld laat ter nauwernood in proza hare gesternten verklaren, hoeveel te moeilijker dan in gebonden taal, in poÃ«zie, certa cum lege vs. 22.â 25. quem nl. mundum. â terris = hominibus; zoo wordt terra in deu pluralis meer gebruikt bij dichters. â Alle nadruk valt op de woorden vs. 26: munere caelestum. â 26. caelestum, vgl. Lucr. VI, 1274. â 27. clepsisset: clepo is een oud ww., dat alleen nog bij dichters voorkomt, verwant met het Gr. yJ.Ã©xTco. â 29. dis. val. Cat. XIV. 6. â

31 per te iam caelum interius, iam siclera nota et per inane suis parentia finibus asti'a,

non species tantum, sed et ipsa potentia rerum _Tsentirentijue deura gentes quam maximus esset.

proxima tangentis rerum fastigia caelo; qui domuere feras gentes oriente sub ipso,

45 qua mundus redit et nigras super evolat urbes. tunc qui templa sacris coluerunt omne per aevum, delectique sacerdotes in publica vota officio vinxere deum, quibus ipsa potentis numinis accendit castam praesentia mentem,

50 inque deum deus ipse tulit patuitque ministris. hi tantum movere decus, primique per artem sideribus videre vagis pendentia fata.

32. De liooge banen en de banen beneden den horizon (immn sub oibem)-te openen, te leeren kennen, is goddelijk. â 30. Cyllenie, bijnaam van Mercurius, naar den Arcad. berg Cyliene, zijne geboorteplaats. â 36. species als uiterlijk staat tegenover potentia als liet innerlijke, de van binnen werkende kracht. â 37. quam maximus = quantus-de uitdrukking is zeldzaam. In een fragment van Ennius bij Non. (410, 12 M.) hebben de handschriften: âquam maximum rnilii hodie contigerit malum.quot; â Na dit vs. volgen in sommige uitgaven twee vss., die in de handschr. niet voorkomen: qui sua disposuit per tempora, cognita ut essant / omnibus et mundi facies caeluraque supernum. â 40. Zin: die-na de godheid met de hoogste macht bekleed zijn. â 45. qua mundus redit, d. i. waar de wereld des morgens als nieuw geboren terugkeert.â 46. Manilius houdt terecht voor de eerste astronomen de BabyloniÃ«rs en dau de Aegyptenaren; waarom hij eerst de koningen noemt en dan de priesters is minder duidelijk; waarschijnlijk berust deze meening alleen op hetgeen hij zegt in vs. 42, niet op eenige historische overlevering. Wij weten echter dat in Babylon de koningen tegelijk opperpriesters waren. â 47. in publica vota: te verbinden met delecti. â 48. officio: door hunnen dienst, de waarneming van hun ambt, boeiden zij, d. i. verwierven zij de gunst van de godheid. â 50. tulit: zooals men zegt: via fert aliquo loco, de weg leidt eryens heen, zoo is het hier: de cjodheid zelf leidt in, voert tot de godheid, tot de kennis van het goddelijk wezen; bij deze beeldspraak past dan ook het volgende patuit. â

52. sideribus .. vagi s: van de planeten. â 53. De astrologen zouden dus langs den weg van inductie (opklimming van het bijzondere tot het

55 nascendi quae cuique dies, quae vita fuisset, in quas fortunae leges quaeque hora valeret, quantaque quam parvi facerent discrimina motus. postquam omnis caeli species redeuntibus astris descripta in proprias sedes, et reddita certis 60 fatorum ordinibus sua cuique potentia Ibrmae, per varios usus artem experientia fecit,

exemplo monstrante viam, speculataque longe deprendit tacitis dominantia legibus astra, et totum aeterna mundi ratione moveri 65 fatorumque vices certis discernere signis. nam rudis ante illos nullo discrimine vita in speciem conversa operum ratione carebat, et stupefacta novo pendebat lumine mundi, â tum velut amissis maerens, turn laeta renatis 70 sideribus, â variosque dies incertaque noctis tempora, nec similis umbras, iam sole regresso, iam propiore, suis poterant discernere causis. necdum etiam doctas solertia fecerat artes, terraque sub rudibus cessabat vasta colonis; 75 tumque in desertis habitabat montibus aurum, immotusque novos pontus subduxerat orbes; nec vitara pelago, nec ventis credere vota audebant; se quisque satis novisse putabant. sed cum longa dies acuit raortalia corda, 80 et labor ingenium miseris dedit, et sua quemque advigilare sibi iussit fortuna premendo.

algemeene, van ile feiten tot den regel of wet) tot hunne leer gekomen zijn (zie vs. Ã¼l). â 59. descripta in sedes: toen zij, na verschillende omwentelingen van den sterrenhemel nauwkeurig te hebben waargenomen, dezen in bepaalde deelen hadden verdeeld, en nadat overeen-komstifi (door.) den bepaalden ganrj der rjebeurtenissen aan iedere figuur (formae = sedi) haar eigen werking was toegewezen (als plaats waar de werking van uitgaat heet een deel hier sedes). â 62. speculataque, het subject is experientia. â 63. dominantia = dominarl. â 66 seqq. Vgl. Lucr. V, 925â1010, pag. â-46. â 67. in specie rn conversa, daar zij alleen acht gaven op liet uitwendig verschijnsel, bleef de inwendige grond hun verborgen. â ratione carebat, miste alle inzicht, verklaring. â 68. pendebat, was het (waren zij) afhankelijk van: zij hadden nog geen vasten regel herkend, zoodat zij bij eiken zonsopgang weer blij waren, daar zij dien niet met zekerheid hadden verwacht, 't Is alsof Lucretius V, 0712 deze meening bestrijdt; zie de aanteekening op dit vers pag. 45. â 71. nec = non; de schaduwen zijn ongelijk, naarmate de zon dichterbij, hooger aan den hemel, of verder af is. â 76. immotusque; scil. navibus. â subduxerat, had verre gehouden; daar de zee niet bevaren werd, had men geen nieuwe landen leeren kennen. â 81. premendo, absoluut gebruikt:

seducta in varias certarunt pectora curas; et quodcumque sagax tentando repperit tisus , in commune bonum commentuin laeta dedenmt.

et vagus in caecum penetravit navita ponturn, fecit et ignotis itiner commercia teriis.

90 semper enim ex aliis alia proseminat usus. nee vulgata canam. linguas didicere volucrum, consultare flbras, et rumpere vocibus angues, sollicitare umbras imumque Acheronta movere, in noctemque dies, in lucem vertere noctes.

nee prius imposuit rebus finemque manumque, quam caelum adscendit ratio, cepitque profundum naturam rernm causis, viditque quod usquam est: nubila cur tanto quaterentur pulsa fragore, 100 hiberna aesti''a nix grandine mollior esset, arderent terrae solidusque tremisceret orbis, cur imbres ruerent, ventos quae causa moveret,

de nood drong de bezittingen te bewaken, die men verworven hiid. â 82. de menschen begaven zich wedijverend de een tot dit, de ander tot een ander werk. â 84. laeta slaat op pectora vs. 82 = homines. â com men tum, hunne vinding. â 88. itiner: dezen vorm voor iter vindt men anders slechts bij oude dichters, als Plantus, doch ook Lucr. VI, 3:i9. â 92. fibras, de lever. Om geene alledaagsche dingen te vermelden somt de dichter hier slechts de kunsten der waarzeggers en toovenaars op. â rumpere angues: de slangenbezweerders deden door hunne bezweringen de slangen bersten. Vgl. Verg. Ecl. 8, 71: frigi-dns in pratis cantando rumpitur anguis, en Ovid. Metara. 7, 203: vi perias rumpo verbis et carmine fauces. In een fragment van Lucilius (vs. 513 bij Lachm.) wordt er eene verklaring van dit bersten aan toegevoegd: âcolubras disrurapit cantu, venas cum extenderit omnes.quot; Vgl. Brehms Tierleben, 3r Aull. Tter Band pag. 365 vlgg. â 93. sollicitare umbras: schimmen oproepen; vgl. 1 Sam. 28 ; 7 vlgg. Medea bij Ovid. âiubeoque . . manes exire sepulcris; vs. 206. â 94. in noctem dies vertere: zoo zegt Medea als toovenares in de boven aangehaalde plaats van Ovidius: ânubila pello nubiloque inducoquot;; vs. 201. â 97. caelum adscendit ratio cett.: cf. Lucr. I, 70; van Epicurus wordt daar gezegd: olVringere ut arta naturae primus portarum claustra cupirÃ©t. . atque ornne immensum peragravit mente aniraoque. â en zich meesier maakte van de diepte der natuur door de oorzaken (nl. te leeren kennen) d. i. de geheimen der natuur ontdekte door de oorzaken te leeren kennen: zie vs. 100. â 99. nubila fragore: den donder verklaarde men op verschillende wijzen als een geluid, door de wolken veroorzaakt, Lucr. VI, 90â100. â 101. Vuurspuwende bergen en aardbevingen.

pervidit, solvitque animis miracula rerum, eripuitque lovi fulmen, viresque tonantis, 105 et sonitum ventis concessit, nubibus ignem.

quae postquara in proprias deduxit singula causas, vicinam ex alto mundi cognoscere molem intendit, totumque animo comprendere caelum; attribuitque suas formas, sua nomina signis, 110 quasque vices agerent certa sub sorte, notavit, omniaque ad numen mundi faciemque moveri, sideribus vario mutantibus ordine, fata.

hoe mihi siirgit opus non iillis ante sacratum carminibus. faveat raagno Fortuna labori, 115 annosa et molli contingat vita senecta,

Na de gioote sterieboelden te hebben beschreven leert M;iiiUius, iu tegenstelling met Lucretius, die uit eene eeuwige stof door liet toeval de wereld laat ontstaan, hoe de regelmatige op- en ondergang der sterren en de wonderschoone orde in 't gansche heelal bewijzen, dat goddelijke majesteit overal regeert.

certa sed in proprias oriuntur sidera luces, natalesque suos occasumque ordine servant, nee quicquam in tanta magis est mirabile mole quam ratio et certis quod legibus omnia parent.

4S0 nusquam turba nocet, nihil ullis partibm errat, laxius aut levius mutatove ordine fertur.

Ac mihi tam praesens ratio non ulla videtur, qua pa teat mundum divino numine verti,

105. concessit = tribuit. â 107. ex alto = penitus, behoort bij cognoscere: vgl. IV, 308: alta mente fuganda est caligo, penitusque deus mundus) non fronte notandus.

475. non varios, namelijk ten opzichte van plaats en tijd. â 483. t am praesens, zÃ³Ã³ voor de hand liggend als deze vaste orde, die in de vorige verzen beschreven is. â 485. ipsuia esse deum.

ut voluit credi, qui primus moenia mundi seminibus struxit minimis inque illa resoivit;

e quis et maria et terras et sidera caeli aetheraque immensos fabricantem finibus orbes 490 solventemque alios, constare et cuncta reverti in sua principia et rerum mutare figuras.

quis credat tantas operum sine numine moles, ex minimis caecoque creatum foedere mundum?

et velut imperio praescriptos reddere cursus cernimus ac nullis properantibus ulla relinqui ? cur eadem aestivas exornant sidera noctis semper, et hibemas eadem, certamque flguram 500 quisque dies reddit mundo, certamque relinquit? iam tum, cum Graiae verterunt Pergama gentes, Arctos et Orion adversis frontibus ibant;

ille ex diverse vertentem surgere contra 505 obvius, et toto semper decurrere mundo;

temporaque obscurae noctis deprendere signis iam poterant, caelumque suas distinxerat horas.

quot capti populi, qiiotiens Fortuna per orbem 510 servitium imperinmque tulit varieque revertit!

Troianos cineres in quantum oblita refovit imperium! fatis Asiae iam Graecia pressa est.

Manilius is pantheÃ¯st, zooals Lucretius deÃ¯st of atheÃ¯st. â 486. qui primus: Democritus, dien Epicurus volgde. â 487. seminibus minimis, atomen, waaruit Democritus, Epicuius, en Lucretius't heelal opbouwden en waarin zij alles deden terugkeeren. â 488. e quis cett.; e quibus (atomis) docet (Democritus) constare et maria cett. In eenigszins vrijen spreektrant zegt de dichter, dat de aether de oneindige hemellichamen vormt en weer verwoest, terwijl hij waarschijnlijk bedoelt dat dit in den aether gebeurt, 't Is echter ook mogelijk, dat hij werkelijk bedoelt, dat de aether de onmetelijke wereldbollen voortbrengt, zooals ook het moderne materialisme leert (Spiller). â 493. caecoque foedere, dooi-eene blind? natuurwet. â 501. Pergama, de burcht van Troje. â 502. Arctos ct Orion, twee sterrenbeelden, het eerste, de lieer, in 't Noorden , bij de Noordpool, het tweede, genoemd naar den reusachtigen jager Orion, daar tegenover, in 't Zuiden, zoodat de eerste slechts kleine kl ingen om de Noordpool beschrijft, Orion daarentegen den geheelen hemel

ÃªaoowvTi â-âquot;.lo^ror 0', i/i' xai afia^av s^lnhjoir Ka/.sovaiv, !j x avrov oxoÃ©cpExai y.ai x' 'Qgicova Soxevst. â 511. oblita: Fortuna heeft de asch van Troje vergeten, maar tot welk eene groote heerschappij heeft zij haar weder doen opleven! Dat is niet juist uitgedrukt: refovit sluit oblita uit.

saecula dimunerare pi get, qnotiensque recurrens his tra rit mundum vario sol ignens orbe; 515 omnia mortali mutantur lege creata;

nee se cognoscunt terrae vertentibus annis, et mutant variam faciem per saeeula gentes; at manet incolumis mundus suaque omnia servat, quae nee longa dies auget minuitqne senectus, 520 nee motus puncto eelerat, eursusque fatigat;

idem semper erit, quoniam semper fuit idem. non alium videre patres aliumve nepotes aspicient; deus est, qui non mutatur in aevo. â numquam transversas solem decurrere ad Arctos, 525 nee mutare vias et in ortum vertere cursus, auroramque novis nascentem ostendere terris, nee lunam certos excedere luminis orbes, sed servare modum, quo erescat, quove recedat, nee cadere in terram pendentia sidera caelo, 530 sed dimensa suis consumere tempora signis, non casus opus est, magni sed numinis ordo.

't Gansche heelal, hemel, zee en aaide, wordt bestuurd en vervuld door God (vgl. aanm. bij vs. 77), die de oneindige wijsheid zelve is en die gewild heeft, dat de diereu op aarde afhankelijk zouden zijn van de sterren. Deze afhankelijkheid springt voor ieder die het zien wil zÃ³Ã³ duidelijk in het oog, dat lange redeneeringen niet noodig zijn om haar te bewijzen.

60 namque canam tacita naturae mente potentem infusumque deum caelo, terrisque, fretoque,

De dichter denkt aan de Aeneassage. â 516. De landen herkennen zich zelf niet meer na verloop van jaren. â 518 seqq. Vgl. daartegen Lucr. II, 1144 seqq. â 519. minuitque, vgl. pag. 45, vs. 985, en 48, vs. 1237; evenzoo 520 eursusque. â puncto eelerat, versnelt geen oogenblik; de codd. hebben currit, currat, curvat. â 524. transversas ad Arctos; dat nooit de zon dwars over loopt naar de Beer; de Beer staat in 't Noorden; de zon loopt uit het Oosten door het Zuiden naar het Westen. â 531. non casus opus est: is niet hel werk van het toeval, zooals Democritus leert.

totumque alterno consensu vivere munclum, et rationis agi motu, eum spiritus unus 65 per cunctas habitet partes atqne irriget orbem_romnia pervolitans, corpusque animale figuret.

quod nisi cognatis membris contexta maneret machina, et imposito pareret tota magistro, ac tantum mundi regeret prudentia censum; 70 non esset statio terris, non ambitus astris, haereretque vagus mundns standoque rigeret_Tnee sua dispositos servarent sidera cursus,

noxque alterna diem fugeret rursumque fugaret; non imbres alerent terras, non aethera venti, 75 nee pontus gravidas nubes, nee flumina pontum, nee pelagus fontis, nee staret summa per omnis par semper partis aequo digesta parente,

ut neque deficerent undae, nee sideret orbis, nee caelum iusto maiusve minusve volaret. 80 motus alit, non mutat opus; sic omnia toto

dispensata manent mundo, dominumque sequuntur. hie igitur deus et ratio quae enncta gubernat ducit ab aeternis terrena animalia signis.

quae quamquam longo cogit summota reeessu, 85 sentiri tamen, ut vitas ac fata ministrent

gentibus, ac proprios per singula corpora mores, nee nimis est quaerenda fides; sic temperat arva caelum, sic varias fruges redditque rapitque; 89 sic pontum movet ae terris immittit et aufert; 93 sic snbmersa fretis, concharum et carcere clausa

63. alterno consensu: door de onderlinge ouereenstemming van al hare deelen kan de wereld blijven bestaan. â 68. magistro: de organische band der deelen, de idee van het geheel, is de opr/eleyde macht, die gehoorzaamd wordt. â 69. censum: census hier overdrachtelijk voor rijkdom, verscheidenheid. â 70. statio, vaste standplaats. â ambitus, omejany, omloop. â. 72. sua in plaats van suos. Bentley wilde om deze harde constructie te vermijden vaga lezen. ZÃ³Ã³ echter mag men moeilijkheden niet wegnemen. Misschien heeft de dichter metri causa zich deze vrijheid veroorloofd, 't Geval is niet gelijk aan dat, hetwelk Lat. Gr. Â§ 478 besproken is. â 77. parente: schepper, onderhouder, doch niet persoonlijk opgevat als gescheiden van de wereld, maar Ã©Ã©n met haar. â 85. sentiri: cogit deus sentiri (nos sentire) ut {hoe) aeterna illa signa, quamquam longo reeessu remota, vitas ac fata ministrent gentibus. â 87. nimis: en naar de waarheid van deze dingen behoeft men niet al te ver te zoeken. â 93 seqq. Men geloofde, dat de maan niet alleen eb en vloed veroorzaakte, maar zelfs invloed had op de weekdieren in de zee, zoodat deze met het wassen der maan grooter, met het afnemen der maan kleiner zouden worden.

atque iterum ex isdem repetis, quantumque reliquit aut dedit ille, refers et sidus sidere constas.

denique sic pecudes et muta animalia terris, 100 quom maneant ignara sui legisqne per aevum,

natura tarnen ad mundum revocante parentem attollunt animos, caelumque et sidera servant, corporaque ad lunae naseentis cornua lustrant, venturasque vident hiemes, reditura serena.

105 quis dubitet post haec hominem coniungere caelo, cui dedit exiraiam linguam natura capaxque ingenium, volucremqne aniraum, quem denique immum descendit deus atque habitat, ipsumque requirit? â 115 quis caelum possit nisi caeli munere nosse?

et reperire deum, nisi qui pars ipse deorum est? atque hanc convexi niolem sine fine patentis, signorumque choros ae mundi flammea tecta, 119 aeternum et stellis adversus sidera bellum 121 cernere et angusto sub pectore claudere possit¹ni tantos animis oculos natura dedisset,

cognatamque sui mentem vertisset ad ipsam, et tantum dictasset opus, caeloque veniret 125 quod vocat in caelum sacra ad commcrcia caeli, et primas quas dant leges nascentibus astra?

Verg. Pallailius de re rnstica XIII, 6: Nunc etiarn quibus littus in fnictu est, ubi lunae iuvabit augmentum, quae omnium clausorum maris ani-malium atque concharum iubet incremento suo membra turgere. â

95. d amna: hun minder worden volyl uwe krachten na, d. i. als gij minder wordt, worden ook zij minder. â Delia; Artemis, Diana, op Delos geboren, de maangodin, baar broeder Apollo, de zonnegod. â

96. reddis ora: gij geeft uw gelaat over aan den ivagen van uwen broeder, d. i. uw gelaat neemt af met de zon en neemt ook weder toe met de zon; wat zij overlaat (reliquit vs. 97) of geeft, dat vertoont gij (refers vs. f)8). â 103. lustrant, baden, reinigen: zoo als men zeide van de olifanten. â 106. De codd. hebben: Eximium natura dedit Im^uamque. â De vos. 109â114 zijn onecht en daarom weggelaten. â 115 en 116. Deze twee verzen schreef Goethe in het boek op den Brokken. Ygl. de aanteekening op vs. l'iS. â 117. convexi: convexum is hier het hemelgewelf. â 119. bellum: er is als het ware een eeuwige strijd tusschen de planeten (stellae) en de vaste sterren (sidera), wier banen tegen elkander inloopen, zie de aant. op I vs. 15. â 122. natura = mundus = deus = ratio. â 123. cognatamque mentem, vgl. Aratus Phaen. 5: rov (0eor) yao y.al yÃ©vos Ã¨afiÃ©r, Act. Apost. 17, 28. â 124. caeloque, en van den hemel kwam. â 126 = et ad leges... â

et velut in semet captum. deducere in orbem? sed ne circuitu longo manifesta probentur,

nam neqne decipitur ratio, nee deeipit nmquam; recta sequenda via est ac veris credita causis, eventnsque datur, qualis praedicitur ante.

quod fortura ratum faciat, quis dieere falsimi 135 audeat et tantae snffragia vineere sortis?

haec ego divino cupiam cnm ad sidera flatn ferre nee in turbam, nee tmbae carmina condam, sed solus vacuo veluti veetatus in orbe liber agam currus non occursantibus ullis,

140 nee per iter socios commune gerentibus actus, sed caelo noscenda eanam mirantibus astris, et gaudente sui mundo per carmina vatis, vel quibus illa sacros non invidere meatus notitiamque sui, minima est quae turba per orbem. lÃ©f) illa fluit, quae divitias, quae diligit aurum,

imperia et fasces mollemque per otia luxum, et blandis ad versa sonis, dulcemque per auris affectum, ut modico noscenda ad fata labore. hoc quoque fatorum est, legem perdiscere fati.

(30. ipsa fides, d. i. de ratio, die de hoogste zekeilieid geeft en is.â 132. recta: vgl. Cic. de OM. 1, HS: rectam vitae secuti sunt viam. De codd. hebben: rite secunda, wat Scaliger veranderde in rite secanda; parallel met credita verwacht men echter een adject., niet een adverbium. â 137. turbam, den grooien hooj). â condam, vel. Lucr. Ill, -IdflO, pag. 3i. â 140. iter., act us: een beeld, ontleend aan landelijke toestanden. Dikwijls namelijk rusten er op een stuk land servituten, zoo als bijv. dat eenige buren een gemeenschappelijken weg hebben (iter), waarover zij samen hunne kudden mogen drijven (actus). Zoo iets wil de dichter in dezen niet: hij wil zijn weg alleen betreden. â 143. illa, namelijk de astra: de dichter rekent bij de menschen hoogstens op de bewondering van die weinigen, aan wie de sterren zelf den toegang hebben ontsloten, vgl. aant. op vs. quot;149. â 145. fluit: Heinsius: ârÃ¶ (luere plebis securitatem optime exprimitquot;. â 147. ad versa: in de eerste eeuw n. Chr. zeide men: id me advertit, dit trakt mijne opmerkzaamheid, bijv. bij Tac. en Plinius den jongere: zoo hier: en is aangetrokken door zoete klanken. â dulcemque per auris affec-t u m, d. i. et per (= propter) dulcem auris ail'ectum namelijk ad versa. â 148. modico labore abl qual.: de gioote hoop heeft er weinig inspanning voor over. â 149. Met andere woorden: niet ieder is het gegeven den lust en de bekwaamheid te hebben om de natuur te onderzoeken: het is een geschenk van de natuur zelf.

Na de verschillende landen van den aardbol, zoover ze toen bekend waren, te hebben beschreven en de zeden en gewoonten van verschillende volkeren te hebben verklaard, keert de dichter tot den mensch terug, die dit alles vermag te onderzoeken en te kennen, juist daarom, omdat hij van goddelijk geslacht is.

lam nusquam natnra latet; per vidimus omnem, et capto potimur munclo, nostrum que parentem 885 pars sua perspicimus, genitique accedimus astris, an dubium est, habitare deum sub pectore nostro, in caelumque redire animas, eaeloque venire?

utque est ex omni constructus corpore mundus, aetheris, atque ignis summi, terraeque marisque, 890 spiritus et motu rapido, quae visa, gubernat;

sanguineasque animas animo, qui cuncta gubernat, dispensatque hominem? quid minim, noscere mundum si possunt homines, quibus est et mundus in ipsis, 895 exemplumque dei quisque est in imagine parva? an cuiquam genitos, nisi caelo, credere fas est esse homines? proiecta iacent animalia cuncta in terra, vel mersa vadis, vel in aÃ«re pendent; omnibus una quies, venter, sensusque per artus, 900 et, quia consilium non est, et lingua remissa;

unus ad inspectus rerum, viresque loquendi, ingeniumque capax, variasque educitur artes, hie partus, qui cuncta regit, secessit in rrbes,

883. Vgl. T ^ucr. I, 74; âatque omne immensum peragravit (Epicurus) mente animoque, nnde refert nobis victor quid possit oriri cett. â 884. pot Ã¯mur: van dit werkwoord komen bij dichters (ook Ovid. en Verg.) dikwijls vormen voor, alsof het een consonantstam ware. â parentem, zie II vs. 101. â 885. pars sua, vgl. II. 11 (i en 123. â 889. aethe ris: aether hier voor aer, zoo als ook somtijds bij Lucr., vgl. I, 715. â 890. et (ut) spiritus (dei) motu rapido gubernat omnia quae visa sunt. -â 892. animas animo, zie Lucr. Ill, 35 (.pag. '21) en 43 (pag. 22). â 894. mundus in ipsis; waarom de mensch ook een uixoÃ³y.oaaos genoemd wordt. â 900. lingua remissa, de tong slap, zoodat ze niet geschikt is om gearticuleerde geluiden voort te brengen. â 901. unus, homo. â inspectus, beschoumnrj.

905 iniposnitque viam ponto, stetit unus in arcem erectns capitis, victorqiie ad sidera mittit sidereosque oculos, propiusqne adspeetat Olympmn, inquiritque lovein; nec sola fronte deorum eontentus manet, et caelum scrutatur in alvo, 910 cognatumque sequens corpus se qnaerit in astiis.

Imie in tanta fidcin petimus, quam saepe volucres accipiunt, trepidaeque suo sub pectore librae.

quam pecudum mortes aviumque attendere cantus? 915 atque idoo faciem caeli non inviilet orbi

ipse dens, vultusque suos corpusque recludit semper volvendo, seque ipsuni inculcat et ott'ert, ut bene cognosci possit, doceatque videntis,

920 ipse vocat animos nostros ad sidera mundus, nec patitur, quia non condit, sua iura latere.

quis putet esse nefas nosci, quod cernere fas est? nec contemne tuas quasi parvo in corpore vires; quo valet, iramensum est. sic auri pondera parva 925 exsuperant pretio numerosos aeris acervos.

sic adamas, punctum lapidis, pretiosior anro est. parvida sic totum pervisit pupida caelum,

qnoque vident oculi, minimnm est, cum maxima cernant. sic animi sedes, tenui sub corde locata,

quas ratio, non pondus habet. ratio omnia vincit. ne dubites homini divinos credere visus;

iam facit ipse deos, mittitque ad sidera munen, 935 mains et Angusto crescet sub principe caelum.

905. in arcem .. c apitis: de ouden beschouwden dikwijls liet hoofd als den burcht van het lichaam: vgl. Cic. de nat. deor. 11, '140: âsen.sus interpretes ac nuntii reruin in capite taniquam in arce collocati sunt.quot; â 907. sidereosque, dit que is, zooals rneer bij Manilius voorkomt, overtollig. â 909. in alvo, i. e. in ipsis visce-ribus, penitus. â 912. suo: de fibrae zijn hier de ingewanden die voor het waarnemen van voorteekens gebruikt werden: zij liggen onder de borst bij de verschillende dieren: die borst bedekt ze, behoort bij hen, van daar suo, waarvoor Bentley bourn, Ellis suum lezen wil.â 913. sign is: de signa zijn hier de sterrenheelden, die de rede leiden bij liet opsporen van hetgeen de toekomst verbergt. â 915. orbi, n.1. ter-raruin. â 918. videntis, aan hen, die oogen hebben om te zien. â 928. quoque vident oculi: de oocjappel. â 934. facit., deos: dit ziet natuurlijk op de apotheose van Augustus.

In ilcze satire schildert Persius liet leven van een aanzienlijken jongen Romein, zoo als er in zijne dagen zoo vele waren: van nature niet slecht, doch door luiheid en gemakzucht, weelde en losbandigheid totaal ontzenuwd en krachteloos, onbekwaam om zich tot een waardiger leven te verhellen.

âNempe haec assidue! iam clarum mane fenestras intrat et angiistns extendit lumine rimas:

stertimus, inclomitum quod despumare Falernum sufflciat, quinta dum linea tangitur umbra.

I. Men stelle zich voor dat een philosophus, als onderwijzer hij een jongen Romein aangesteld, die, terwijl de zon reeds hoog aan den hemel staat, nog ligt te slapen ten gevolge van een roes, di'3n hij zich den vorigen avond gedronken heeft, zijn leerling wekt. â 2. extendit; de zon, die door de reten der luiken schijnt, doet ze daardoor grooter schijnen. â 3. Falernum, vgl. Prop. IV, 6, 73, pag. tÃS. â despumare: hier verdampen. â 4. linea: op de oude zonnewijzers (zie Bilfmger, die antiken Stundenangaben. Stuttgart 1888 pag. 84 seqq.) werden de uren aangegeven door lijnen (lineae horariae); quinta linea tangitur umbra is dichterlijk gezegd in plaats van: de vijfde lijn wordt aangeraakt door de schaduw, dat is: het is vijf lu.r (na zonsopgang) of naar onze berekening: elf' uur. â 5. insana canicula: de hondsster of Sirius; wanneer deze ster, of dit sterrebeeld, tegelijk met de zon opging, in de hondsdagen, was het de heetste tijd van het jaar: daarom noemt Aratus de hondsster een aati/g Heivos (Phaen. vs. 330) en gebruikt Persius hier insana. â Hier moet men bij de canicula denken aan de zon, zooals Sirius in quot;t Grieksch ook voor de zon schijnt gebruikt te zijn (vgl. de commentaren op Hesiod. d. et oper. vs. 417). Daar de zon in de hondsdagen tegelijk met de hondsster opkomt, is deze vereenzelviging gemakkelijk te begrijpen. Alleen wanneer men op deze

iam cludum coqiÃ¼t et patiÃ¼a pecus omne sub ulmo est,quot; unus ait comitum. â âverumne? itane? ocins adsit hue aliquis! neinoti'?quot; â turgescit vitrea bilis: âfindorquot; â ut Areadiae pecuaria rudere dicas.

10 iam liber et positis bieolor membrana capilHs inque manus chartae nodosaqne venit arundo.

tune quenraur, crassus calamo quod pendeat humor, nigra sed infusa vanescat sepia lympha;

15 o miser inque dies ultra miser, liueine rerum venimus? at cur non potius teneroque columbo et similis regum pueris pappare minutum poscis et iratus mammae lallare reeusas? â

20 succinis ambages? tibi luditur. etfluis amens; contemnere! sonat vitium percussa, maligne respondet viridi non cocta fidelia limo.

plaats aan de zou denkt, krijgt zij hare juiste beteekenis; zoo dudum en sub ulmo est, wat beide op den middag wijst. Niet van een tijd des jaars, maar van een dag is hier sprake. â 7. comitum: tot de comitÃ©s van een aanzienlijk Romeinsch jongeling behooren in de eerste plaats de praeceptores en paedagogi. â 8. vitrea: glaskleurig, donker, glinsterend, bij Horat.: splendida bilis. De gal werd beschouwd als den toorn te veroorzaken; vgl. verder: atra bilis, f-isAayyoUa. â 9. findor: 'Â£ is om te bersten, om eene beroerte Ie krijgen: deze woorden schreeuwt hij, alsof men kudden vee in ArcadiÃ« hoort brullen. â rudere heeft gewoonlijk de u kort. â 10. bieolor membrana, vgl. Cat. XXII, 0. Het perkament werd met puimsteen goed glad geschuurd om de haren te verwijderen, en dan dikwijls rood gekleurd, terwijl men de witte binnenzijde beschreef. Pennen maakte men van riet. Als inkt (humor vs. 1^k2), gewoonlijk atramentum genoemd, gebruikte men dikwijls sepia (vs. 13), eene bruinzwarte vloeistof, door den inktvisch afgescheiden. â 14. dilutas, verdunde; de inkt vloeit te snel, waardoor vlakken ontstaan. â fistula = arundo* (vs. 11) = calamus. â 15. Is het zoover reeds met ons gekomen? vraagt de dichter, dat jonge menschen om zulke kleinigheden zich reeds zÃ³Ã³ boos maken ? Waarom eischt ge niet _; liever in uwe prilste jeugd reeds eten dat U aanstaat, en weigert Ge uwe moeder (mamma vs. 18) te praten? m. a. w. Welzeker! ^:k zou aan moeders borst alvast maar beginnen zÃ³Ã³ te handelen! â 17. pap-pare: pappa (of papa) was niet alleen een woord, waarmede de kinderen iuin vader noemden, maar waardoor ze ook te kennen gaven, dat ze eten verlangden. Vandaar ons woord pap, Middelnederl. pappe. Pappare dus: pap eten, eten.â 18. lallare, /.a'/.sÃ¯r, HD. lallen. â 20. effluis: uw naam gaat naar buiten: gij komt in opspraak ! â 21. sonat v i t i u m , vgl. Lucr. 111, 873. Zoo als een aarden pot, die niet goed doorgebakken is, dit verraadt door den toon, wanneer men ertegen klopt, zoo verraadt deze jongeling door zijn gedrag, dat hij er nog ver van af is aan de kinderschoenen ontwassen te zijn. â Welk eene soort van pot de fidelia was, is niet nader bekend; waarschijnlijk een pot met twee ooren, waarin

uclurn et molle hitum es, mme mine properandus et aori fingendus sine flne rota. Sed rure paterno 25 est tibi far modicum, puinini et sine labe salinum â quid metuas? â eultrixque foci secura patella, hoc satis? an deeeat pulmonem rumpere ventis, stemmate quod Tuseo ramum millesime ducis, eensoremque tuum vel quod trabeate salntas? 30 ad populum phaleras! ego te intus et in cute novi. non pudet ad morem discincti vivere Nattae? sed stupet hic vitio, fibris increvit opimum pingue, caret culpa, nescit quid perdat, et alto demersus summa rursum non bullit in unda. 35 magne pater divum, saevos punire tyrannos

o. it. ook kalk voor 't witten en dergelijke zaken bewaard werden (Cic. ad fam. 7, '211). â 24. rota: het pottebakkersiwei, eene horizontale, ronddraaiende schijf, die men gebruikte en nog wel gebruikt om ronde aarden vaten htm vorm te geven. â 25. salinum, patella: op het zoutvat en de offerschaal legde men in elke Rom. huishouding 't grootste gewicht, daarvoor zorgde men in de eerste plaats: wanneer men slechts eenlgszins de middelen daartoe had, nam men ze van zilver. De schaal werd ook gebruikt om aan de huisgoden op het huisaltaar hun oll'er aan te bieden: secura wordt zij hier genoemd, omdat zij er veilig staat en de jonge man claarvoor dus niet meer te zorgen heeft. De paedagogus wil dus zeggen: ik weet wel dat gij mij antwoorden zult: wat behoef ik nog te studeeren: ik bezit reeds wat ik noodig heb; een matig inkomen en wat in eene huishouding behoort, â maar is dat genoeg? â 28. st emm ate Tusco, vele Rom. beroemden er zich op, dat zij uit een Etrurisch geslacht gesproten waren, zoo als Maecenas (Prop. IV, 8,1, Horat. Od. 1,1, 1), en dus nog ouder van afkomst dan echte Romeinen. â 29. tra beat e: wanneer de ridders den censor gingen begroeten of in optocht jaarlijks hem voorbijtrokken, waren zij in eene geheel of gedeeltelijk purperen toga gekleed, oudtijds de dracht der koningen, later het eeregewaad der consuls. â millesime en trabeate zijn door eene soort van attractie vocativi geworden. â 30. phaleras: door zulken uitwendigen tooi laat zich het volk verblinden, ik niet! â In den mond van Persius niet ongepast, daar hij de verschillende opgenoemde onderscheidingen zelf bezat. â 31. Nattae: de naam Natta is aan Horat. Sat. 1, 6, ItH ontleend en staat hier voor iemand, die wet een liederlijk leven leidt, maar wien dit om zijne onkunde nier, zoo hoog is aan te rekenen als den aangesproken jongen Romein, die beter wist. Daarom zal ook het schuldbewustzijn van een onkundige, die nooit veel beter geleerd heeft, zoo als Natta, niet zoo pijnigend en wroegend zijn als het berouw van iemand, die beter geweten heeft, en, na verzonken te zijn in liederlijkheid, plotseling weer het beeld der deugd, die hij verlaten heeft, ziet opdoemen voor zijn geest. Dat moet de vreeselijkste smart zijn.â-32. fibris hier gelijk cordi, animo. â opimum pingue: t eerste adiect., 't laatste substant. â vet is het beeld van domheid: pingue ingenium, pinguis Minerva. â 34. non bullit: hij blaast rjeen hellen: m. a. w. er is geen lucht en leven meer in hem: hij ligt

hand alia ratione veiis, cum dira libido movent ingenium ferventi tincta veneno:

anne magis Siculi gemuerunt aera iuvenci, 40 et magis auris pendens laqneribns ensis purpureas subter cervices terruit, âimus,

imus praecipitesquot;, quam si sibi dicat et intus palleat infelix, quod proxima nesciat uxor?

Saepe oculos, memini, tangebam parvus olivo, â¢45 grandia si nollem morituri verba Catonis dicere et insano multum laudanda magistro,

iure etenim id summum, quid dexter senio ferret, scire erat in voto; damnosa canicula quantum 50 raderet; angustae collo non fallier orcae;

als een steen verzonken en zal niet weer boven komen. â 39. iuvenci: ilo Athener Perillus vervaardigde voor Phalaris, tyran van Agrigentum, een koperen stier, die, wanneer een misdadiger er in gemarteld werd door het vuur, dat men er onder had gelegd, liet geluid van een wer-kelijken stiei- deed hooren. Volgens Ovid. Ibid. 439 was Perillus zelf de eerste, wien ilit lot trof.-â40. ensis: 't bekende zwaard van Damocles, dat Dionysius. toen f). hem vroeg of hij wel eens een dag tyran mocht zijn, boven zijn hoofd aan een draad had opgehangen, zoodat het hem, zittende aan eene rijk bezette tafel, altijd bedreigde, vgl. verder Lucr. II, '28. â 43. quod .. nesciat: bij palleat moet een accusativus ld gedacht worden (L. Gr. Â§ 376), dus: over iets, dal zijne vrouw, die onmiddellijk nansl hem zit, niet eens weet of gemerkt heeft. â 44. olivo . Catonis: als stijloefeningen werden in de Rom. scholen de declamationes, vooral de suasoriae, gebruikt. Men gaf den leerlingen als onderwerp ter behandeling op de rede, die een of ander beroemd persoon, bij zekere gelegenheid, zou hebben kunnen uitspreken; zoo hier Cato van Utica, toen hij zich zeiven doodde. Om zich aan zulk werk te kunnen onttrekken werden er natuurlijk door de niet leergierige jeugd allerlei middelen uitgevonden', bijv. men bestreek zich de oogen een weinig met olie, dat dikwijls als geneesmiddel bij oogziekten werd aangewend , om zoodoende den schijn te hebben van aan de oogen te lijden. â

47. pater.. siulans: de vader verbeidde natuurlijk met ongeduld en spanning het oogenblik. waarop zijn zoon de rede zou uitspreken. â

48. senio, canicul a: namen aan het dobbelspel ontleend: de gelukkigste worp, wamlfeer men met ieder der drie dobbelsteenen zes oogen geworpen had, heette senio (dexter, geluk of voordeel aanbrengend, staat tegenover damnosa, verlies aanbrengend), ook Aphrodite- of Venus-worp; wanneer men drie eenen geworpen had, heette dit een xv mr of can is. â 49. erat in voto: scilicet: mihi puero. â Oudtijds was het dobbelspel in Rome bij de wet verboden; in den tijd der keizers nam het echter zeer de overhand. â 50. raderet: radere is hier het tegengestelde van ferre (vs. 48): inbrengen en afnemen. â fallier in plaats van falli, L. Gr. Â§ 0, 4e A. falli: cum genet. = missen, vgl. Plant. Epid. vs. 239: nee satis exaudibam nee sermonis

hand tibi inexpertum curvos deprendere mores, quaeqne docet sapiens bracatis illita Medis portions, insomnis quibus et detonsa inventus 55 invigilat, siliqnis et grandi pasta polenta;

et tibi quae Samios didnxit littera ramos snrgentem dextro monstravit limite callem.

Stertis adhnc, laxnmqne eapnt com page solnta oscitat hesternnm, dissntis nndiqne malis! 60 est aliqnid qno tendis et in qnod dirigis arcnm? an passim sequeris corvos testaqne Intoqne, secnrns quo pes ferat, atqne ex tempore vivis? hellebomm t'rnstra, cnm iam cntis aegra tnmebit, poscentes videas: venienti occurrite morbo! 65 et qnid opus Cratero magnos promittere montes? discite, et, o miseri, causas cognoseite rernm: quid sntnns, et qnidnam victnri gignimnr? ordo

fallebar tarnen. quae loquerentur; ineu kan echter ook collo nemen als ablat. bij fallier; de infin. hangt natuurlijk af van erat in vote. â orcae; men nam een pot of vaas met nauwen hals en trachtte op eenigen afstand daar noten of steentjes in te werpen; wie dit het eerst of het meest kon doen, was winnaar. â 51. buxum: buxus, palmhout, hier de drijftol van palmhout gemaakt ââ¢ 52. Kinderen kan men natuurlijk zoo iets nog vergeven, maar Ã¼ niet, die enz. â 54. porticus: de StoÃ¯cijnen, waartoe ook Persius behoorde, ontleenden, zoo als bekend is, hunnen naam aan de nroa .roixi/.?/ in Athene, waar de stichter der secte, Zeno, zijne lessen hield. Onder de schilderijen, in dezen zuilengang op den muur geschilderd, waren er ook welke voorstellingen gaven van de slagen, tegen de Perzen geleverd, die daarop in nationaal costnum, met wijde broeken, voorkwamen. De StoÃ¯cijnen waren streng en matig in kleeding, spy's (si liq u ae, pcnl vruchten; polenta, gepelde gerst) en drank: zij schoren het hoofdhaar af, daarin de athleten navolgende, maar lieten den baard groeien. â 56. Samios; Pythagoras (vgl. Ovid. Trist. Ill, ri, 02, pag. -IfiS) stelde liet leven van don mensch voor dooide letter Y. In de jeugd gaat de levensweg rechtuit, doch in de jonge-lingsjaren moet de mensch kiezen, of hij den smallen weg der deugd wil bewandelen of den breeden weg der ondeugd. â 75. Een callis, is een smal en hobbelig pad, vooral in de bergen, hier voorgesteld door de dunne lijn van de Y, aan de rechtsche scheiding. Construeer: et littera quae diduxit.. tibi monstravit.. callem. â 58. Stertis adhnc wijst terug naar het begin der satire. â 59. oscitat hesternnm: de jeugdige losbol heeft een gevoel alsof zijn hoofd uit de roegen is; hij (het) geeuwt van den wijn van den vorigen dag (vgl. Augustin. ver. rel. 3: quid adhnc oscitamus crapulam hesternam; L. Gr. Â§ 876): zijne kaken zitten los. â 60. Het leven moet een doel hebben. â 63. helieborum of nieswortel werd door de ouden als geneesmiddel gebruikt tegen de waterzucht; tegenwoordig gebruikt men helleborus nog tegen verschillende huidziekten. â 65. Cratero, CratÃ«rus was een beroemde arts.â

fjuis datus, ant inetae quam mollis tlexns et uncle? quis modus ai'gento, quid fas optare, quid asper 70 utile nummus habet? patriae earisque propinquis quantum elargiri deceat? quern te deus esse iussit, et humana qua parte locatus es in requot;?

disce, nee invideas, quod mnlta fidelia putet in locuplete penu, defensis pinguibus Umbris, 75 et piper et pernae, JIarsi monimenta clientis,

Hie aliqnis de gente hircosa centurionum dicat: quod satis est sapio mihi; non ego euro esse quod Arcesilas aermnnosique Solones,

murmura cum secum et rabiosa silentia rodunt atque exporrecto trutinantur verba labello,

aegroti veteris meditantes somnia, âgigni de niliilo nihilum, in nihilum nil jiosse reverti.quot; 85 hoc est, quod palles? cur quis non prandeat, hoc est? â his populu's ridet, multumque torosa inventus ingeminat tremulos naso crispante cachinnos. â âInspice; nescio quid trepidat mihi pectus et aegris

68. raetae.. mollis flexus: de renbaan is liet beeld des levens; aan liet einde van de eerste helft der ba;iii sUiat de meta, met zachte baiginr) moet men daar om heen gaan om zonder stooten en onheilen de andere helft te kunnen alloopen. Cicero gebniikt hetzelfde beeld van een jongmensch, die niet zonder tegen de meta gestooten te hebben zijn manlijken leeftijd inging: âin hoe llexu quasi aetatis. . fama adolescentis paulum haesit ad metas notitia nova mulieris et infelici vicinitate.quot; pro Gaelic, Â§ 75. â 69. asper nummus: dit asper is eigenlijk een epitheton ornans; het ziet op de figuren, die op de munt staan geslagen en haar onell'en maken. â 73. nee invideas: en weh/er niet het aan te nemen (deze leering namelijk), omdat gij zulk een overvloed hebt: toch moet gij leeren wat ik n daar zeide. â multa, menige. â fidelia enz.: de cliÃ«nten waren gewoon aan hunne patroni (advocaten) voor de diensten, in 't behartigen hunner zaken hun bewezen, geschenken aan te bieden, naar de mate van hunnen welstand. Zoo staan hier voor groote geschenken van de welvarende vette UmbriÃ«rs, voor geringe die van de nog in ouden eenvoud levende MarsiÃ«rs. Ten teeken van den overvloed van zulke geschenken zegt de dichter hier, dat de ingelegde sardeÃ¼en zelfs in den eersten pot nog niet op waren. â 77. centurionum: de centuriones treden hier op als repraesentanten van de platte, alledaagsche levensbeschouwing, die voor al het hoogere blind is. â 79. Arcesilas, een wijsgeer, bekend als stichter van de Nieuw-Aca-demische school. â 83. aegroti veteris: Democritns, vgl. I.ncr. lil, '1039, pag. :i3, en de inleiding op pag. 3. â 85. hoc est: is dnt het, waarom gij bleek ziet? d.i. philosopheert gij over dergelijke dingen, zoodat kleur en eetlust vergaan? doe als de groote hoop en lach er om. â 88 seqq.: het beeld van een lichamelijk zieke wordt gebruikt om daarna

faucibus exsuperat gravis halitus; inspice, socles!quot; â 90 qui dicit medico, iussus requiescere, postquam tertia compositas vidit nox currere venas,

cle raaiore clorao modice sitiente lagena lenia loturo sibi Surrentina rogabit. â

âhens, bone, tu palles!quot;âânihil est.quot;ââvideastamen istud, 95 quidquid id est: snrgit tacite tibi Intea pellis.quot; â âat tu deterins palles; ne sis mi hi tutor;

iam pridem hunc sepeli: tu restas.quot; â âperge, tacebo.quot; â turgidus hie epulis atqne albo ventre lavatur,

100 sed tremor inter vina subit caliduraque trientem excutit e manibus, dentes crepuere retecti,

hinc tuba, eandelae, tandemque beatulus alto compositus lecto crassisque lutatus amomis 105 in portam rigidas calces extendit: at ilium hesterni capite induto subiere Quirites.

Tange, miser, venas et pone in pectore dextram. â ânil calet hie.quot; â summosque pedes attinge manusque. â ânon frigent.quot; â visa est si forte pecunia, sive 110 Candida vicini subrisit molle puella,

zijn toestand met dien van een zieke naar den geest te vergelijken, 107â118. â 92. modice sitiente lagen a, in eene flesch van matigen inhoud: sitire, verlangen in zich op te nemen; hij zal zich dus van een rijkeren vriend (de maiore d.) wijn laten halen en dat nog wel vÃ³Ã³r het bad, m. a. w. hij zal zich niettegenstaande den raad van den arts volstrekt niet ontzien. â 93. Surrentina: de wijn van tie bergen om Surrentum in CampaniÃ« werd, volgens Plinius, vooral wanneer hij belegen was, door de artsen om zijne zachtheid en lichtheid aan herstellenden aanbevolen. â 94. Hier raadt iemand zijnen vriend, dat hij zich in acht moet nemen, maar deze geeft niets om dien raad en het einde is de dood. â palles. 95. lutea pellis, vgl. Catul. LX1Y, 100, pag. 65. â 97. tu restas, d. i. nu zijt gij aan de beurt. Mijn â voogd heb ik reeds lang op zij gezet en met u zal ik hetzelfde doen. â 99. mefites: mephitis of mefitis (iiscfTrig, liet Gr. woord komt niet voor) wordt bij Verg. Aen. 7, 84 gebruikt voor uihvazeminqen van den grond. â 100. tri ent em. een beker, die het derde deel van een sextarius (0,547 L.), dus bijna twee deciliter, inhield. â 102. uncta, vette, lekkere. weelderige. â 105. in portam extendit: bij de ouden werden de lijken met de voeten naar de deur toe geplaatst op den lectus funebris in het atrium. â 106. capite induto zijn deze Rom. burgers eerst sedert den vorigen dag, omdat ze toen eerst bij testamentsbeschikking van den overledene waren vrijgelaten en dus eenen pileus mochten dragen. â 107 seqq.: onderzoek of uw ziel ook lijdt, 'tzij aan hebzucht of aan wellust of aan zwelgerij, lafheid of toorn. â III. algente ca-

durum olus, et populi cribro decussa farina: temptemus fauces! tenero latet ulcus in ore putre, quod hand deceat plebeia raclere beta.

115 alges, cum excussit membris timer albus aristas; nunc face supposita fervescit sanguis et ira scintillant ocidi, dicisque facisque, quod ipse non sani esse hominis non sanus iuret Orestes.

tino, op een houden schotel, /ooals het geringe volk gebruikte; ile rijken hielden van zeer warme spijzen. â 112. durum olus: kool, rapen, knollen enz.â-cribro decussa farina: het far werd oudtijds en later nog bij het volk in een vijzel gestampt en dan gezeefd. â 115. aristas: hier van de korte haren op het hoofd. â 118. Orestes, de zoon van Agamemnon, die den dood zijns vaders aan zijne moeder wreekte, en. tot straf daarvoor door de furiÃ«n vervolgd, in razernij verviel.

Temporis angusti mansit concordia discors, paxque fuit non sponte ducum. nam sola futuri 100 Crassus erat belli medius mora, qualiter nndas

(|ui secat et geminnm gracilis mare separat Isthmos nee patitur conferre fretum, si terra reeedat,

98. Temporis angusti: genet, qualit. waarbij concordia als sulj-stant. gedacht wordt. ââ¢ concordia discors, vgl. pag. 65, vs. 83. Deze uitdrukking was bij de Kom. zeer gezocht: Horat. Kpist. 1, 12. 19: rerum concordia discors: Ovid. Metam. 1, 433: discors concordia fetibus; Manil. I, 142: haec discordia concors. â 100. medius: Crassus was de medius ex tribus; hij verhinderde dat Caesar en Pompeius, tusschen wie de band reeds zwakker geworden was, ook door den dood van Julia, de vrouw van Pompeius, openlijk tegen elkander optraden. â 101. Isthmos: dezen Griekschen nomin. vindt men dikwijls bij dichters in den tijd van Aug. â 102. fretum: object van conferre; het subject is geminum mare. lientley meent ilat men niet zeggen kan: âIsthmus non patitur mare geminum conferre fretumquot; en leest daarom conferre gradum. Doch fretum (ook fretus) beteekent eene (zee)straat, mÃ¯.ar ook het woelende eti woedende water in zulk eene straat, en daarna zulk water in 't algemeen: Lucr. 6, 427 rondom een zeehoos âfreta fervescunt graviterquot; en Varro de L. L. 7, zegt: âdictum fretum ab similitudine ferventis aquae quod in fretum saepe concurrat aestus atqueeffer-vescat.quot; Beiden brengen terecht fretum in verband met fervere, dat weer met furere (vgl. furores vs. '100) van een zelfden wortel komt. Vertaal dus hier fretum door woedende golven. Wat het enkelvoud fretum betreft, merke men op, 1Â°. dat het meervoud door het metrum is buitengesloten; 2Â°. dat het enkelvoud wat de beteekenis aangaat wel past, zie Tacit. Ann. 6, 33: Curt. 6, 4, 19; 3Â°. dat syntak-

Ionium Aeg-aeo frangat mare: sic, ubi, saeva arma ducum dirimens, miserando funere Crassus 105 Assyrias I.atio macula vit sanguine Carras,

plus ilia vobis acie, quam creditis, actum est, Arsacidae: bellum victis civile dedistis.

110 quae mare, quae terras, quae totum continet orbem non cepit fortuna duos, nam pignora iuncti sanguinis et diro ferales omine taedas abstulit ad manes Parcarum lulia, saeva intercepta manu. quodsi tibi fata dedissent 115 maiores in luce moras, tu sola furentis

inde virum poteras atque hunc retinere parentom, armatasque manns excusso iungere ferro,

morte tua discussa lides, bellumque movere 120 permissum est ducibus. stimulos dedit aemula virtus: tu, nova ne veteres obscurent acta triumphos, et victis cedat piratica laurea Gallis,

Magne, times; te iam series ususque laborum erigit, impatiensque loci fortuna secundi.

125 nec quemquam iam ferre potest Caesarve priorem Pompeiusve parem, quis iustius induit arma?

tiscli liet enkelvoud geen bezwaar oplevert, waar Verg. zelfs zegt: geminae quercus .. su bl i mi vertice nu taut.â-103. frangat, subject is terra = Isthmus; met si terra recedat = terra recedens stemt in liet tweede lid der vergelijking overeen ubi Crassus maculavit - Parthica damna. â frangere = debilitare, de kracht breken van. â 105. Carras: Carrae, ten zuiden van Edessa in MesopotamiÃ«, was de plaats waar Crassus 53 v. Chr. gevallen was in den strijd tegen de Parthen. â 108. Arsacidae: afstammelingen van Arsace?, die omstreeks'250 v. Chr. de eerste was van 't stamhuis der Arsaciden, dat lang over de Parthen heerschte. â 109. populique potentes .. duos, twee machthebbers over het volk. â 113. lulia, de dochter van Caesar en geliefde echtgenoote van Pompeius, was reeds 54 v. Chr. gestorven. Zie de aant. op vs. 100.â 118. Sabinae: denk aan den Sabijnschen maagdenroof. â 122. piratica lan rea bedoelt Pompeius' overwinning op de zeeroovers, victis . . Gallis natuurlijk Caesars verovering van GalliÃ«. â 126. quis in plaats van uter; de dualis wordt genoegzaam door iustius aangeduid. â 128. âMit Recht berÃ¼hmt ist die(se) unnachahmbare Zeile.quot; Ribbeek. â Vgl. Cic. pro Lig. Â§ 19: causa turn dubia..nunc melior ea iudicanda est, quam etiam di adiuverunt.quot; Cato was bevriend met en stond op de zijde van Pompeius. l.ueanus, zelf StoÃ¯cijn, stelt hier Cato niet lager dan de

nee eoiere pares: alter, vergentibns aniÃ¼s 130 in senium longoque togae tranquillior usu,

mnlta dare in volgas, totus popnlaribus auris impelli, plansuque sui gandere theatri: nee reparare novas vires, inultumque priori 135 credere fortunae. stat magni nominis umbra:

qualis frugifero quercus sublimis in agro exnvias veteres populi sacrataque gestans dona ducum: nee iam validis radicibus haerens, pondere fixa suo, nudosque per aera ramos 140 ett'undens, trunco, non frondibus effieit umbram; et quamvis primo nutet casura sub Euro, tot circum silvae firmo se robore tollant,

sola tarnen colitur. sed non in Caesare tantum nomen erat, nee fama dueis, sed nescia virtus 145 stare loco, solusqne pudor non vincere bello.

acer et indomitus, quo spes, quoque ira vocasset, ferre manum, numquam temerando pareere ferro, successus urgere suos, instare favori numinis, impellens quidquid sibi summa petenti 150 obstaret, gaudensque viam fecisse ruina.

qualiter expressnm ventis per nubila fulmen aetheris impulsi sonitu, mundique fragore emicuit, rupitque diem, populosque paventis terruit, obliqua praestringens lumina flamma, 155 in sua templa furit, nullaque exire vetante

materia, magnamque cedens, magnamque revertens dat stragem late, sparsosque recolligit ignis.

goden. â 129. alter, nl. Pompeins. â 133. sui theatri: Pompeius had op den campus Martins een prachtig theater, dat vooi 401100 toeschouwers plaats had, laten bonwen en opende het in 55 v. C., toen hij consul was. â 137. exuvias veteres: in onde tijden was men gewoon na een gewonnen veldslag de wapenen der overwinnaars als een zegeteeken te bevestigen aan den stam of op te hangen aan de takken van een boom in de nabijheid. â populi, de soldaten zonder rang, in tegenstelling met de dnces. â 145. pudor: daarover alleen schaamde hi zich, dat hij niet door in den oorlog te overwinnen, maar op andere wijze, door een verdrag bijv. zou verkrijgen wat hij wilde. â 147. temerando .. ferro, er nooit teijen o/jzien zijn zwaard te ontwijden. Lat. Gr. Â§609.â 149. impe 11 ens = prosternens. â 151. expressnm ventis fnlmen, vgl. Manil. I, 99. â 153. rupitque diem = solis lumen vicit. â

155. t empla, vgl. pag. 10, vs. 7 en 8; hier worden bedoeld de caeli templa of lovis templa; zÃ³Ã³ woedt Caesar tegen zijn vaderland. â

156. revert ens, de ouden meenden dat de bliksem, uit de wolken naar beneden geslagen, ook weer daarheen terugkeerde. Xen. Mem. 4,

Hac ducibns causae; suberant sed publica belli semina, quae populos semper mersere potentis. 160 namque ut opes mundo nimias fortuna subacto intulit et rebus moi-es cessere secundis,

praedaqne et hostiles luxnm suasere rapinae: non auro tectisve modus, mensasque priores aspernata fames; cultus, gestare decoros 165 vix nuribus, rapuere mares: fecunda virorum paupertas fugitur, totoque accersitur orbe, quo gens quaeque perit. tunc longos iungere fines agrorum, et quondam duro sulcata Camilli vomere, et antiques Curiorum passa ligones 170 longa sub ignotis extendere rura eolonis.

non erat is populus, quem pax tranquilla iuvaret, quem sua libertas immotis pasceret armis.

vile nefas; magnumque decus ferroque petendum, 175 plus patria potuisse sua; mensuraque iuris vis erat, hihc leges et plebis scita coactae,

hinc rapti fasces pretio, sectorque favoris ipse sui populus letalisque ambitus urbi, 180 annua vena li referens certamina Campo:

hinc usura vorax, avidumque in tempora faenus, et concussa fides, et muilis utile bellum.

lam gelidas Caesar cursu superaverat AIpcs, ingentesque animo inotus, bellumque futurum 185 ceperat. ut ven tuin est parvi Eubiconis ad undas, ingens visa duci patriae trepidantis imago clara per obscuram voltu maestissima noctem,

3, 14; Plin. N. If. 5, '141!. â 157. ihit stragem, vfil. Lucr. 1, '2'28, pag. 4. â 165. nuribus; bij dichters is nuriis dikwijls Jo^r/e vrouw, Ovid. Metam. ^L2, 366. â 168. Camilli, 169. Curiorum: Cauiilliis, de veroveraar van Vei en bevrijder uit de macht der GalliÃ«rs, en M. Curius Dentatus, bekend uit den oorlog tegen Pyrrhus, bebouwden, zoo als de overlevering zegt, nog zelf hun land. â i70. longa proleptisch.â sub ignotis eolonis: zij strekten hunne akkers zÃ³Ã³ ver uit, dat zij ze moesten laten bebouwen door lieden, die ze niet kenden, die geen Romeinen waren. ââ¢ 175. plus patria potuisse sua, vgl. Cic. ad Fam. Yll, 3, 5: notum tibi omne meum consilium esse volui, ut primura scires me nunquam voluisse plus quemquam posse quam universam rem publicam. â 178. sector = venditor. ,,Sectores vocantur, qui publica bona mercanturquot;, nl, om ze in 't klein weder te verkoopen. Gains Inst.

4, 146; zoo verkocht het volk zijn gunst aan de machtige partijhoofden en hunne vrienden bij de verkiezingen op den Campus Martius. â 181. in t ernpora, âgierig op den tijdquot; (Francken) met het oog op het

caesarie lacera, nudisque adstare lacevtis, 190 et gemitu permixta loqni: âquo tenditis ultra? quo fertis mea signa, viri? si hire venitis,

si cives, hue usque licet, turn perculit horror membra ducis; riguere comae, gressusque coÃ«rcens languor in extrema tenuit vestigia ripa.

195 mox ait: âo magnae qui moenia prospicis urbis Tarpeia de rupe, Ã¯onans, Phrygiique penates gentis Inleae, et rapti secreta Quirini,

vestalesque foci, summique o numinis instar .200 Roma, fave coeptis. non te furialibus armis persequor. en. adsum, victor terraque marique Caesar, ubique tuus, liceat modo, nunc quoque, miles, ille erit, ille nocens, qui me tibi fecerit hostem.quot; inde moras solvit belli, tumidumque per amnem 205 signa tulit propere, sicut squalentibus arvis aestiierae Libyes viso leo comminus hoste subsedit dubius, totam duin colligit iram;

mox ubi se saevae stimulavit verbere caudae â erexitque iubam et vasto grave murmur hiatu 210 infremuit; turn, torta levis si lancea Mauri haereat, aut latum subeant venabula pectus, per ferrum tanti sec\irns volneris exit.

Fonte eadit raodico parvisque impellitur undis puniceus Rubicon, cum fervida canduit aestas: 215 perqae imas serpit valles, et Gallica certus limes ab Ausoniis disterrninat arva colonis.

voortdurend grootei' worden van den intrest. â 188. tiirrigero .. vertiee; vgl. Lucr. 11, 60(3, (i07 aant., pag. 10; turris staat in deze samenstelling voor de kanteelen en torens der muren van eene vesting; de gewone naam is corona muralis. Zie Rich sub voce ccrona 6. â canos nocint de dichter de haren om de eerwaardigheid van het vaderland voor te stellen. â 189. caesarie: caesaries is een dichterlijk woord en beteekent het hoofdhaar (gewoonlijk van mannen) met het oog op de â uitdrukking van kracht en waardigheid; crines is de algemeene naam. 't Wekt hier echter wel eenige bevreemding, dat beide woorden onmiddellijk op elkander volgen, 't Vers wordt reeds aangehaald door Serv. op Aen. VIII, 33. â Vs. 180 schijnt Claudianus voor den geest gestaan te hebben, toen hij schreef de raptu Pros. II, 248. â 196. Tarpeia de rupe, Tonans; op den Capitolijnschen berg was een tempel, aan luppiter Tonans gewijd. â 198. Latiaris luppiter: Inppiter, als beschermer van den Latijnsclien stedenbond weid op den mons Albanus gedurende de Feriae Latinae vereerd, ook nadat Alba Longa reeds verwoest en de Latijnen aan de Romeinen onderworpen waren. â

tunc vires praebebat hiems, atque auxerat undas tertia iatn gnivido pluvialis Cynthia cornu, et madidis Euri resolutae flatibus Alpes. 220 primus in oblicum sonipes opponitur amnern, excepturus aquas: molli turn cetera rum pit turba vado faciles iam fracti fluminis undas.

Caesar lit adversam, superato gurgite, ripani attigit, Hesperiae vetitis et constitit arvis:

te, Fortuna, sequor; procul hinc iam foedera svmto. credidimus latis, utendum est iudice bello.quot; sic fatus noctis tenebris rapit agmina ductor impiger. it torto Balearis verbere fundae 230 ocior et missa Parthi post terga sagitta;

vicinumque minax invadit Ariminum, ut ignes solis Lucifero fugiebant astra relicto.

iamque dies primes belli visura tumultus exoritur; seu sponte deum, seu turbidus Auster 235 impulerat, maestam tenuerunt nubila lucem.

constitit ut capto iussus deponere miles signa foro, stridor lituum clangorque tubarum non pia concinuit cum rauco classica cornu.

217. hi ems; in 't begin van Januari 411 v. Clir. (waarschijnlijk den 10/Hden) trok Caesar over den Rubico. â 218. Cynthia: Dianaâ Artemis, naar den berg Cynthns op Delos, waar zij met Apollo geboren werd, hier = Luna. â tertia Cynthia, de derde maan, d. i. hier de derde dag na de nieuwe maan. â gravido cornu: wat dit beteekexit blijkt het best uit eene plaats van Valerius Flaccus Argon. 2, 56; âmicat immutabile caelum puraque nee gravido surrexit Cynthia cornu.quot; Uit de tegenstelling met pura blijkt, dat gravidÃ¼s hier hetzelfde is als obscurus in de volgende plaats van Verg. Georg. 1, 427; luna, revertentes cum prinnim colligit ignis, si nigrum obscuro â comprenderit aÃ«ra cornu, maximus agricolis pelagoque parabitur i ruber.'' De derde dag na de nieuwe maan gaf dus veel regen, wanneer de maan donker opging. â 219. Alpes; hier dc Apennijnen. â 220. so nip es: dc ruiterij. â 222. fracti, zie de aant. op vs. 403. Let op de alliteratie. â 225. temerataque, nl. door den Senaat. â 229. Balearis funda e: zooals bekend is waren de Balearen beroemd door de vaardigheid harer bewoners in het gebruik van den slinger. De naam is niet van r af te leiden, maar waarschijnlijk van Semi-

tischen oorsprong. â verbere: verber beteekent gewoonlijk den riem van den slinger (Verg. Georg. 1. ;i09); hier neme men het voor den fieslingerden steen, in overeenstemming met de sagitta van het volgende vers; torto verbere . missa sagitta. â 230. Parthi, vgl. pag. -121, vs. 54. â 231. Ariminum: de eerste stad over den Rubico, aan de Adria-tische Zee gelegen. â 238. concinuit enz., vgl. Lucr. II, vs. 018 en Cat. LXIV, vs. 262â264. concinere cum accus. - una canere, L.

rupta quies populis, stratisque excita inventus 240 deripuit sacris adflxa penatibus arma,

quae pax longa dabat; nuda iam crate fluentis invadunt clupeos, eurvataque cuspide pila, et scabros nigrae morsu rubiginis ensis.

Curio. een onderbevelhebber van Caesar, verneemt in eene streek tusschen Carthago en de aan do andere zijde van het voorgebergte Mer-curins gelegen stad Clypea, welk gebied het rijk van Antaeus genoemd werd, van een inlander de sage van den strijd tusschen Hercules en Antaens.

namqne rates audax Lilybaeo littore solvit Curio: nee forti velis Aquilone recepto 585 inter semirutas magnae Carthaginis arces et Clupeam tenuit stationis littora notae primaque castra locat cano proeul aequore, qua se Bagrada lentus agit, siccae sulcator harenae.

inde petit tumulos exesasque undique rupes, 590 Antaei quas regna vocat non vana vetustas.

nominis antiqui cupientem noscere causas cognita per muitos docuit rudis incola patres:

Gr. Â§ 378. â 239. excÃ¯ta, L. Gr. Â§ 205, 6. Aanm. â 241. pax longa dabat: in vredestijd placht men de wapenen van hen, die uitgediend hadden, in de tempels op te hangen. â nuda crate; hev, schild bestond gewoonlijk uit een onderlaag van hout of gevlochten teenen (crates) en daarover eenige lagen leer of ook metalen platen. Door ouderdom liet het leer los en werd de onderlaag zichtbaar.

581. Ulo marte: in de voorgaande vss. is verhaald hoe Antonins, de legaat van Caesar, te Salonae, op de Dalmatische kust, dooi- de aanhangerÂ» van Pompeius belegerd werd. Toen daarop de aanhangers van Caesar uit de belegerde stad trachtten te ontvluchten, gelukte hun dit slechts ten deele, een groot getal vond er den dood.â 588. Bagrada (Bayoddas), thans de Megierda, eene rivier in de nabijheid van Utica. â 593. Tellus: rij of FaÃ¯a is in de oude theogonieÃ«n de moeder van geweldige reuzen als de Titanen en de Giganten, Typhon (Tvrpmv, Tvcpojsvg nf

terribilem Libycis partuni eoncepit in antris; 595 nee tam insta fnit terrarum gloria Typhon,

ant Tityos Briareusque terox, eaeloqne peperdt, qnod non Phlegraeis Antaenm sustulit arvis.

lioc qnoque tam vastes cumulavit mnnere vires Terra sui fetus, quod, cum tetigere parentem, 600 iam clefecta vigent revocato robore membra.

haec illi spelunea domus: latuisse sub alta rape ferunt, epulas raptos habuisse leones; ad somnos non terga ferae praebere cnbile adsuerunt, non silva torum, viresque resumit 605 in nuda tellure iacens. periere coloni

arvorum Libyae, pereunt quos adpulit aequor, auxilioque diu virtus non usa cadendi,

terrae spernit opes: invictus robore cunetis, quamvis staret, erat. tandem vulgata cruenti 010 fama mali terras monstiis aequorque levantem magnanimum Alciden Libycas excivit in oras.

Antaeus Libyci; perfundit membra liquore hospes, Olympiacae servato more palaestrae. 615 ille paruin fidens pedibus contingere matrem, auxilium membris calidas infudit harenas. conseruere manus et multo braechia nexu;

'Tvqpwg, den vader van de Cliiraaera, den NemeÃ¯sclien leeuw, den adelaar, die Prometheus' lever verscheurde enz.), Tityos (vgl. Lucr. Ill, 084), de drie sxarÃ³y/sioeg: Briareus {Bgiayswe oi Ãgiagsrs: Ã©xazÃ³y/st-

I, 402), Cottus en Cl yes (vgl. pag. â¢162, vs. 503) en ook van Antaeus, van wien Apollod. 11, 5 zegt: rarrijs (ryg Aifivijs) Ãªflaai/.evae (ten tijde dat Heracles de appels der lleopeiiden ging halen) .tou; riooeidiÃ¯rog ArraToe, og rolrg gÃ©rovg dvayxdCcov nalaistv dvtjOn. tovzco xa/.aisiv aray-y.aZÃ³uevog 'Hgax/.ije agdiievog a/i/iaai (met zijne armen omvattende) iietuogov x '/.daag dnÃ©xTeivs. i/iavovra ycig yi/g iay voÃ³isgor avvÃ©fli] ylvenDai, Sio xal yijg nvlg eyaaav tovtov slvai jiaXda. â 595. te nar um = oi bis terrarum = Telluris. â 596. eaeloqne pepercit, namelijk Tellus; indien, wil de dichter zeggen. Tellus Antaeus reeds als zoon gewonnen had, toen de Giganten den hemel bestormden, dan zouden de goden het niet gewonnen hebben in dien strijd. â 597. Phlegraeis arvis, het westelijkste der drie schiereilanden van Chalcidice, later Pallene genoemd, waar Zeus de Giganten door zijn bliksem verpletterde. â 601. haec wijst terug op vs. 504. â 611. Alciden, den kleinzoon van Alcaeus, d. i. Hercules. â 612. Cleonaei: Cleonae, eeue stad in Argolis, aan den weg van Argos naar Corinthe, in wier nabijheid Nemea lag. dat eigenlijk geene stad was: hier wordt dus de NemeÃ¯sche leeuw bedoeld, door Hercules verslagen. â 613. perfundit liquore, namelijk zal/'of olie. zooals de worstelaars in de Olympische spelen plachten te doen. â

colla diu gravibus frustra tentata lacertis; immotumqne caput fixa cum fronte tenetur; 620 miranturque habuisse parem, nee viribus uti Alcides primo voluit certamine totis exhausitque virum, quod creber anhelitus illi prodidit et gelidus fesso de corpora sudor.

tunc cervix lassata quati, tunc pectore pectus 625 urgeri: tune obliqua percussa labare

crura manu. iam terga viri cedentia victor implicat et medium compressis ilibus artat inguinaque insertis pedibus distendit et omnem explicuit per membra virum. rapit arida tellus 630 sudorem: calido complentur sanguine venae, intumuere tori, totosque induruit artus Herculeosque novo laxavit corpore nodos. constitit Alcides stupefactus robore tanto, nee sic Inachiis, quamvis radis esset, in undis 635 desectam timuit reparatis anguibus hydram. conflixere pares, telluris viribus ille,

ille suis. numquam saevae sperare novercae plus licuit. videt exhaustos sudoribus artus cervicemque viri siccam, cum ferret Olympum. 640 utque iterum fessis iniecit bracchia membris, non exspectatis Antaeus viribus hostis sponte cadit maiorque accepto robore surgit. quisquis inest terris, in fessos spiritus artus egeritur, tellusque viro luctante laborat. 645 ut tandem auxilium tactae prodesse parentis

622. illi, namelijk Hercules. â 627. implicat: de handschriften hebben adligat. Francken verandert adligat in ii'LlCAT. Terecht. Immers al li gare kan gezegd worden van handen en voeten die geboeid, van wonden, die verbonden worden enz., maar bezwaarlijk, zooals hier, van den rug; vgl. vooral vs. 628: âomnem .. virumquot;. Klaarblijkelijk slaat Hercules zijne armen om Antaeus' rug, dat is implicat nl. brachiis. Vgl. Ovid. Metam. 4, 364, waar een adelaar een slang vasthoudt; âpendens caput ilia (de slang) pedesque adligat et cauda spatiantes implicat alasquot;, en kort te voren vs. 362 wordt gezegd, dat Phoebus de nynriph Salmacis ânitentem contra elabique volentem implicatquot;. â 634. Inachiis undis; d.i. de wateren van Lerna, ten zuiden van Argos (waar Inachus, de vader van lo, koning was), waar de Lernaeische slang of hydra zich ophield, die Hercules doodde. Het was een monster met vele (9, 100, â¢10.000) hoofden: wanneer Hercules er een van deze afgeslagen had, ontstonden er in de plaats daarvan twee andere. Eerst toen hij de halzen. waarop de afgeslagen hoofden gezeten hadden, met gloeiende boomstammen verschroeide, kon hij het monster overwinnen. â 637. saevae novercae, Inno of Hera, die uit jaloerschheid Hercules, den zoon van

Alcides sensit: âstandum est tibi,quot; dixit, âet ultra non credere solo, sterniqne vetabere terra.

haerebis pressis intra mea peetora membris: hue, Antaee, cades.quot; sic fatus sustulit alte 650 nitentem in terras iuvenem. morientis in artus non potuit nati Tellus permittere vires:

Alcides medio tenuit iam peetora pigro strieta gelu terrisque diu non credidit hostem.

hinc aevi veteris custos, famosa vetustas, 655 miratrixque sui signavit nomine terras.

Poenum qui Latiis revocavit ab arcibus hostem, Scipio. nam sedes Libvca tellure potito haec fuit. en, veteris cernis vestigia valli; 660 Romana hos primum tenuit victoria campos.quot;

Na den dooil van Ponipeins begaf Cato van Utica, ile achterkleinzoon van Cato maior, zich met het leger, dat hij na den slag bij Pharsalus uit de overgebleven benden gevormd had, naar Cyrene in Africa en voerde van daar zijn leger door de Lybische woestijn, waar het door hitte, dorst en uitputting schrikkelijk leed, maar door Gato's voorbeeld voor wanhoop bewaard werd.

Utque caloiquot; solvit, quem torserat aÃ«ra ventus, incensusque dies, manent sudoribus artus,

500 arent ora siti: conspecta est parva maligna unda prociÃ¼ vena, quam vix c pulvere miles corripiens patulum galeae confudit in orbem porrexitque duci. squalebant pulvere fauces

Zeus en Alcrnene, vijandig was. â 647. terra: vgl. Liv. '23, 40, '2; ut terra rem gereret. Vele handschriften hebben terrae, dat de meer gewone vorm is, maar de beste codex heeft terra. Alle codd. hebben terrae I, 607: âcolligit et terrae.. condit.quot;. â 649. hue cades; gij zult niet wederom op den grond vallen, maar hierheen, aan mijne borst, tusscben mijne armen. ââ¢ 651. permittere, laten toevloeien. â 652. medio, in 't midden, nl. tusschen hemel en aarde, in de lucht, verklaard door 't volgende terrisque non credidit hostem.

498. ventus: vooraf gaat de beschrijving van een storm â500. maligna vena: met schrale ader, d. i. met weinig toevoer uit een bron.ââ¢ 503. duci, nl. Cato. â 505. degener.. miles zegt Cato tot den

colla diu gravibus frustra tentata lacertis: immotumque caput fixa cum fronte tenetur; 620 miranturque habuisse parem, nee viribus uti Alcides primo voluit certamine totis exhausitque virum, quod creber anhelitus illi prodidit et gelidus fesso de corpore sudor.

tunc cervix lassata quati, tunc pectore pectus 625 urgeri: tune obliqua percussa labare

crura manu. iam terga viri cedentia victor implicat et medium compressis ilibus artat inguinaque insertis pedibus distendit et omnem explicuit per membra virum. rapit arida tellus 630 sudorem: calido complentur sanguine venae, intumuere tori, totosque induruit artus Herculeosque novo laxavit corpore nodos. constitit Alcides stupefactus robore tanto, nee sic Inachiis, quamvis rudis esset, in undis 635 desectam timuit reparatis anguibus hydram. conflixere pares, telluris viribus ille,

ille suis. numquam saevae sperare novercae plus licuit. videt exhaustos sudoribus artus eervicemque viri siccam, cum ferret Olympum. 640 utque iterum fessis inieeit bracchia membris, non exspeetatis Antaeus viribus hostis sponte eadit maiorque accepto robore surgit. quisquis inest terris, in fessos spiritus artus egeritur, tellusque viro luctante laborat. 645 ut tandem auxiÃ¼um tactae prodesse parentis

622. illi, namelijk Hercules. â 627. implicat; de handschriften hebben adligat. Francken verandert adugat in iplicat. Terecit. Immers allifjare kan gezegd worden van handen en voeten die geboeid, van wonden, die verbonden worden enz., maar bezwaarlijk, zooals hier, van den rug; vgl. vooral vs. 628: âomnem .. virumquot;. Klaarblijkelijk slaat Hercules zijne armen om Antaeus' rug, dat is implicat nl. brachiis. Vgl. Ovid. Metam. 4 , 364, waar een adelaar een slang vasthoudt: âpendens caput ilia (de slang) pedesque ad ligat et cauda spatiantes im p 1 ica t alasquot;, en kort te voren vs. 362 wordt gezegd, dat Phoebns de nymph Salmacis ânitentem contra elabique volentem implicatquot;. â 634. Inachiis undis: d.i. de wateren van Lerna, ten zuiden van Argos (waar Inachus, de vader van lo, koning was), waar de Lernaeische slang of hydra zich ophield, die Hercules doodde. Het was een monster met vele ((â¢, 100, 10.000) hoofden: wanneer Hercules er een van deze afgeslagen had, ontstonden ei- in de plaats daarvan twee andere. Eerst toen hij de halzen. waarop de afgeslagen hoofden gezeten hadden, met gloeiende boomstammen verschroeide, kon hij het monster overwinnen. â 637. saevae novercae, Inno of Hera, die uit jaloerschheid Hercules, den zoon van

Alcides sensit: âstandum est tibi,quot; dixit, âet ultra non credere solo, stemique vetahere terra.

liaerebis pressis intra mea pectora merabris: hue, Antaee, cades.quot; sic fatus sustulit alte 650 nitentem in terras iuvenem. morientis in artus non potuit nati Tellus permittere vires:

Alcides medio tenuit iam pectora pigro stricta gein terrisque diu non credidit hostem.

hinc aevi veteris custos, famosa vetustas, 655 miratrixque sui signavit nomine terras.

Poenum qui Latiis revocavit ab arcibus hostem, Scipio. nam sedes Libyca tellure potito haec fuit. en, veteris cernis vestigia valli; 660 Romana hos primuni tenuit victoria campos.quot;

Na den dood van Pompeius begaf Cato van Utica, de achterkleinzoon van Cato maior, zich met het leger, dat hij na den slag bij Pharsalus uit de overgebleven benden gevormd had, naar Cyrene in Africa en voerde van daar zijn leger door de Lybische woestijn, waar het door hitte, dorst en uitpntting schrikkelijk leed, maar door Cato's voorbeeld voor wanhoop bewaard werd.

Ã¼tque calor solvit, quem torserat aÃ«ra ventus, incensusque dies, manent sudoribus artus,

500 arent ora siti: conspecta est par va maligna unda proenl vena, quam vix c pulvere miles corripiens patulum galeae confudit in orbem porrexitque duci. squalebant pulvere fauces

Zens en Alcmene, vijandig was. â 647. terra: vgl. Liv. '23. 40, 2; ut terra rem gereret. Vele handschriften hebben terrae, dat de meer gewone vorm is, maar de beste codex heeft terra. Alle codd. hebben terrae I, (307: âcolligit et terrae.. condit.quot;. â 649. hue cades: gij zult niet wederom op den grond vallen, maar hierheen, aan mijne borst, tnssohen mijne armen. â 651. permittere, laten toevloeien. â 652. medio, in 't midden, nl. tusschen hemel en aarde, in de lucht, verklaard door 't volgende terrisque non credidit hostem.

498. ventus: vooraf gaat de beschrijving van een storm â 500. maligna vena: met schrale ader, d. i. met weinig toevoer uit een bron.â 503. duci, nl. Cato. â 505. degener .. miles zegt Cato tot den

cunctorum, minimumque tenens dux ipse liquoris 505 invidiosus erat. âmene, inquit, degener unum miles in hac turba vacuum virtute putasti?

usque adeo mollis primisque caloribus impar sum visus? quanto poena tu dignior ista es,

qui populo sitiente bibas!quot; sic concitus ira 510 excussit galeam, sulfecitque omnibus unda.

Ventum erat ad templum, Libycis quod gentibus unum inculti Garamantes habent, stat sortiger istic luppiter, ut memorant, sed non aut fulmina vibrans, aut similis nostro, sed tortis cornibus Hammon. 515 non illic Libycae posuerunt ditia gentes

templa: nec Eois splendent donaria gemmis. â quamvis Aethiopum populis Arabumque beatis gentibus atque Indis unus sit luppiter Hammon, pauper adhuc deus est, nullis violata per aevum 520 divitiis delubra tenens, morumque priorum numen Roraauo templum defendit ab auro.

esse locis superos testatur silva, per omnem sola virens Libyen. nam quidquid pulvere sicco separat ardentem tepida Berenicida Lepti,

525 ignorat frondes: solus nemus abstulit Hammon. silvarum fons causa loco, qui putria terrae adligat et domitas unda connectit arenas.

soMaat, die hem het water bracht. â 512. Garamantes: in tie oasen der woestijn, die wij met een Arabischen naam Sahara noemen, woonden twee volken: westelijk de Gaetnli, oostelijk de Garamantes. â 514. H a m m o n of Ammon (Aegypt. Amon of Amen, volgens Manetho âde verborgenequot;), oorspronkelijk in Thebae in Opper-Aeg. vereerd , had een beroemd orakel in de Libysche woestijn, in de oase Ammonium (Siwa). De god werd voorgesteld met den kop van een ram. Door de Gr. werd hij met Zens, door de Rom. met luppiter vereenzelvigd. De Latijnsche spelling van den naam, met H, schijnt een gevolg te wezen van de versmelting van den dienst van Ammon, met dien van een phoenicischen god Baal chamman, die in het Karthaagsche gebied ijverig vereerd werd. â 517. Aethiopum, Arabum, Indis: dat Ammon door deze volken vereerd zou zijn is eene vinding der Grieken, die is opgekomen door den tocht van Alexander den Groote. â 524. Berenicida: Berenicis (Begvinig) is een jongere en dichterlijke vorm voor Berenice, vroeger E n h es per id ae genoemd, eene stad in Cyre-naica, op de Oostkust van de groote Syrtis gelegen en genoemd naar Berenice, de vrouw van Ptolomaeu's III Euergetes. â Lepti: ongeveer in 't midden tusschen de beide Syrten lag de stad Leptis (magna). â 525. Ha m m o n: de oase van Ammon, door de Grieken A m m o n i o n genoemd, lap: niet, zooals men uit deze plaats opmaken zou, tusschen Berenice en Leptis, maar verder oostwaarts, naar Aegypte toe, in het landschap Marmarica. â 528â543. Deze vss., hier weggelaten, be-

Stabant ante fores popnli, quos miserat Eos, 545 cornigerique lovis monitu nova fata petebant; sed Latio cessere duci, comitesque Catonem orant, exploret Libycum memorata per orbem numina, de fama tam longi indicet aevi.

maxi mus liortator scrutandi voce deorum 550 eventus Labienus erat. âfors obtulit, inquit,

et Fortuna viae tam magni miminis ora consiliumque dei: tanto duee possumus nti per Syrtes, bellisque datos cognoscere casus.

nam cui crediderim superos arcana daturos 555 dicturosque magis quam sancto vera Catoni?

certe vita tibi semper directa supernas ad leges sequerisque deum. datur, ecce, loquendi cum love libertas: inquire in fata nefandi Caesaris et patriae ventures excute mores;

an bellum civile perit? tua pectora sacra voce reple: durae semper virtutis amato]^-quaere: quid est virtus? et posce exemplar honesti.quot;

Ille deo plenus, tacita quem mente gerebat, 565 effudit dignas adytis e pectore voces:

âquid quaeri. Labiene, iubes? an liber in armis occubuisse velim potius, quam regna videre?

an sit vita nihil, vel longa? an diiferat aetas? an noceat vis ulla bono? fortunaque perdat 570 opposita virtute minas? laudandaque velle

sit satis, et numquam successu crescat honestum? scimus, et hoc nobis non altius inseret Hammon. haeremus cuncti superis, temploque tacente nil facimus non sponte dei: nec vocibus ullis 575 numen eget, dixitque semel nascentibus auctor quidquid scire licet, steriles nec legit arenas,

vatten slechts eene overtollige en onjuiste astronomische plaatsbepaling van dit deel van Africa. â 550. Labienus, de bekende legaat van Caesar, later tot de partij van Porapeius overgegaan. â 559. mores beteekent niet alleen zeden en gebruiken, maar ook verhoudingen. â 560. leg um: ius legum is eene uitdrukking, die ook bij Cic. meer dan eens voorkomt. â 561. perit, is vruchteloos; in zooverre wij meenden door den burgeroorlog de vrijheid te zullen herwinnen. â 565. adytis = oraculis, cf. Lucr. 1, 727: ex adyto tamquam cordis responsa dedere. â 567. regna = tyrannidem. â 568â571. Spreuken der StoÃ¯cijnen; het leven is niets, zelfs een lang leven niet; ouderdom maakt geen verschil; haec vita mors est: Cic. Disp. T. '1, 75. â Nec (Stoicis videtur) magis expetenda beata vita, si sit longa, quain si brevis. Cic. de fin. 3, 40. â 573. haeremus, wij zijn in de nabijheid. â 576. steriles..arenas:

ut caneret paucis, mersitque hoc pnlvere venim; estque dei sedes, nisi terra, et pontus, et aer, et caelum, et virtus, superos quid quaerimus ultra? 580 luppiter est, quodcumque vides, quocumque moveris. sortilegis egeant dubii semperque futuris casibus ancipites: me non oracula certum,

sed mors certa facit: pavido fortique cadendum est. hoc satis est dixisse lovera.quot; sic ille profatus 585 servataque flde, templi discedit ab aris,

Ipse inanu sua pila gerit, praecedit anheli militis ora pedes; monstrat tolerare vapores, non iubet, et nulla vehitur cervice supinus 590 carpentoque sedens; somni parcissimus ipse est, ultimus haustor aquae, cum tandem fonte reperto indiga cogatur laticis certare inventus,

stat, dum lixa bibat. si veris magna paratur fama bonis et si successu nuda remoto 595 inspicitur virtus, quidquid laudamus in ullo maiorum, fortuna fuit. quis Marte secundo,

quis tantum meruit populorum sanguine nomen? hunc ego per Syrtes Libyaeque extrema triumphum ducere maluerim, quam ter Capitolia curru 600 scandere Pompei, quam frangere colla lugurthae. ecce parens veras patriae, dignissimus aris,

Roma, tuis, per quem numquam iurare pudebit, et quem, si steteris umquam cervice soluta,

liet onvruchtbare zand, nl. deze woestijn. De Godlieid heeft deze woestijn niet uitverkoren om aan weinigen zijn wil bekend te maken, zij tieeft iie waarheid niet hier begraven in het stof; zij is overal. De leer der StoÃ¯cijnen is pantheÃ¯stisch. âIhre ganze Weltanschauung geht von der Uetrachtung des gÃ¶ttlichen Wesens aus, das alle endlichen Wese.i aus sich erzeugt iind in sicli nmschliesst, das sie rait seiner Kraft durchdringt, mit seinem unabiindeilichen Gesetze beherrscht, und so in ilinen allen nur sich selbst zur Erscheinung bringt.quot; Zeiler, Gesch. der Gr. Phil. 111. 1^J, pag. 309. â 585. servataque fide; tenvijl hij het r/eloof (in hetgeen gezegd werd van het omkel van Ammon) ongeschokt liet. H^;j onderzocht niet of het waar was, maar hij voor zich had het orakel niet noodig. De StoÃ¯cijnen handhaafden zooveel mogelijk den volksgodsdienst. â 596. fortuna fuit: bij Cato was het de ware virtus, bij de voorouders slechts de fortuin. â 600. 'Capitolia scandere: de triumph-tocht ging tot op het Capitool; Cato's tocht door de woestijn was voor den dichter een hoogere triumphtocht. Pompeius hield driemaal eenen triumphtocht, den laatsten in 61 v. Chr., toen hij op eenen met edel-steenen versierden wagen reed. â 603. cervice soluta, wanneer het juk van uwen hals genomen zal zijn.

Quod magni Thraseae consummatique Catonis dogmata sic sequens, salvus ut esse velis, pectore nee nudo strictos incunis in enses, quod fecisse velim te, Deciane, facis.

1Â°. De elegische maat. I, 8, 13, '1(5, 18, HO, 47, 56, 88, 97 enz. iquot;. den Scazon (axd^cov), een senarius iambicus waarvan de laatste voet geen iambus, maar een spondeus of trochaeus is.

Meestal is ook in den eersten of in den derden voet een spondeus, maar nooit in den vijfden voet, zooals bij de Grieken,

Eenen dactylus vindt men dikwijls in den eersten en in den derden voet. De anapaest komt alleen in den eersten voet voor.

I, 8. I. Thraseae: Thrasea Paetus, een senator ten tijde van Nero, een vriend en bloedverwant van den dichter Persius en evenals deze tot de StoÃ¯cijnen behoorende, werd door zijne vijanden bij Nero aangeklaagd en ter dood veroordeeld. Daar men hem de keuze overliet op welke wijze hij wilde sterven, liet hij zich de aderen openen. Tacit. Ann. 16, 33. Cato de jongere (Uticensis), die zich zelf het leven benomen had om den ondergang der Republiek niet te beleven (46 v. dir.), was in eene lofrede door Thrasea verheerlijkt. â consu m matiq uer consummatus = perfectus (ideaal), wordt van personen dikwijls bij Quintilianus gebruikt; consummare komt bij Cicero nog niet voor.

âsi qua fides, vulnus quod feci non dolet,quot; inquit; âsed quod tu fades, hoc mihi, Paete, dolet.quot;

Sunt bona, sunt quaedam mediocria, sunt mala plura quae legis hie: aliter non fit, Avite, liber.

wel bij Livius. â 4. Deciane, een vriend en landgenoot van Martialis, Â«en StoÃ¯cijn. â 5. facili, gemakkelijk vergoten.

I, 10. I. Gemellus (waarvoor in even goede handschriften ook Verlust us staat) en M aio nil la zijn overigens onbekend. â 4. tussit, zoodat ze wel spoedig sterven zal en Gemellus dus haar erfgenaam zal zijn.

I, 13. I. Arria: Caecina Pactus was onder keizer Claudius ter dood veroordeeld. Daar hij aarzelde zich zeiven te dooden, nam zijne vrouw Arria een dolk, stiet zich dien in de borst en reikte hem over aan haaiman met de woorden: Paete, non dolet, Plin. Ep. 3, 16, 6.

I, 16. 2. Avite: L. Stertinius Avitus, consul in liet jaar 92, was een beschermer van Martialis.

i, IR. I. Tucca, een gefingeerde naam. â Falerno, vgl. pag. 128, vs. 73 en pag. 03, vs. 27 en 28; de wijn van den Vaticanus was slecht: Vaticani perfida vappa cadi, XII, 48, 14. â 2. Vaticanis: de tweede lettergreep is bij Uoratius kort. bij Martialis en luvenalis lang. â

5 de nobis facile est: scelus est iugulare Falernum et dare Campano toxica saeva cado.

si quis Ceciopiae madidus Latiaeque Minervae artibus et vera simplicitate bonus,

5 si quis erit recti custos, mirator honesti et nihil arcano qui roget ore deos,

si quis erit magnae subnixus robore mentis; dispeream, si non hie Decianus erit.

Nuper erat medicus, nunc est vispillo Diaulus: quod vispillo facit, fecerat et medicus.

5. de nobis, uwe gasten; wal uns betreft gaat het gemakkelijk {dal is minder, Prop. 111, 30, 21: de me minus est), maar enz.

1, 39. 2. fama..anus; zoo wordt anus dikwijls als adjectief gebruikt, evenals senex voor quot;t masculinum; charta anus Catull. (18, 46: senem cadum Mart. 11, 36, 6.â3. madidus, imbutus, eruditus Graecis et Latinis litteris. â 8. Decianus, vgl. I, 8, 4.

I, 47. I. vispillo. ook vespillo, lijkbezorger. In 't Corp. lur. vindt men ook vispellio. â Diaulus is een gefingeerde naam.

I, 88. I. Alcime: Alcimus was een jong gestorven slaaf van Mar-tialis. â 2. Lavicana of Labicana, van Labici, naam van eene stad in Latiurn, tegenwoordig la Colonna genoemd. Aan de via Lavicana, van

5 seel faciles buxos et opacas palmitis umbras quaeque virent lacritnis roscida prata mais accipe, care puer, nostri monumenta doloris:

cum mihi supremos Lachesis perneverit annos, 10 non aliter cineres mando iacere meos.

Rome naar Labici, was Alcimus begraven. â 9. L a c h e s i s, sene tier di'ie Parcae, die den levensdraad spou.

I, quot;117. I. Luperce, iemand, die gaarne de puntdichten van Martialis las, maar ze liever niet kocht, zoo als er meer door hern genoemd worden, vgl. IV, 72. â 6. ad Pi rum, âin de Peerquot;, op den westelijken rand van den Quirinalis; daar woonde Martialis 3 hoog op kamers. Elders (V, 22, 3) zegt hij: âsed Tiburtinae sum proximÃ¼s accola pilaequot;. â 9. Argi.. letum, bij wijze van tmesis voor Argiletum, waarde uitgever van Martialis' Epigrammen, Atrectus (vs. 13), woonde, vgl. het3eepigr., waar de dichter tot zijn boek zegt: âArgiletanas mavis habitare tabernasquot;, dan bij mij in mijne kast te liggen. â 10. Caesaris .. forum, het Forum lulium pag. 178, vs. 10. â II. De boekwinkels waren aan de posten met opgaven van boeken, die te koop waren, bedekt. â 13. nec

hoe nomen dominus gerit tabernae, â 15 de primo dabit alterove nido rasum pumice purpuraque cultum denaris tibi quinque Martialem.

sed duo sunt quae nos disiungunt milia passum: quattuor haec fiunt, cum rediturus earn.

5 saepe domi non es, cum sis quoque, saepe negaris. vel tantum causis vel tibi saepe vacas.

bellus grammaticus, bellus es astrologus, Ã³ et belle cantas et saltas, Attice, belle,

nil bene cum facias, facias tarnen omnia belle, vis dicam quid sis? magnus es ardalio.

roges, maar bedel er niet om: liij kou bij ilen uitgever wel eens gaaii bedelen, zooals hij liet ook bij den schrijver deed. Vgl. Cic. Phil. '2, 7(1: âturn, cum consulatus petebatur, non rogabatur.quot; â 15. nido, vak in de boekenkast. â 16. rasum pumice: vgl. pag. 60 onder vs. 8. â 17. denaris quinque, ruim twee gulden.

II, 5. I. Deciane, vgl. liet 8ste epigr. van quot;teerste boek. â 3. passurn, door synizese voor passuum. Lat. Gr. Â§ 8(gt;. A.

II, 7. I. Attice, hier een gefingeerde naam. â 3. mimos, kluchten, als een naspel (exodium) bij de dramata gegeven en alleen bestemd om den lachlust der toeschouwers op te wekken. â 4. astrologus: astronoom, in zooverre hij met den loop der sterren en hun op- en ondergang goed bekend was, wat bij het lezen van dichters als Aratus en anderen, goed te pas kwam, waarom men de astronomie dan ook leerde in de scholen der grammatici. â 8. ardalio of ardelio; druktemaker, een slag van lieden, dat veel drukte maakte en niets uitvoerde. Eene aardige teekening van zulke menschen geeft Seneca de tranq. an. l^-2 Â§ '2â4.

quod paene terrain nasus indecens tangit, 5 quod dextra pectus pulsat et comam vellit: non ille amici fata luget aut fratris,

Carmina Paulus emit, recitat sua earmina Paulus. nam quod emas, possis iure vocare tuum.

âan causa levis est?quot; inquit, âextuli uxorem.quot; o grande fati crimen! o gravem casum!

U, 11. I. Selium: Selius is de geliuireerde naam voor een tafelschuimer. â Rule, waarschijnlijk Canius Rufus uit Gades, een dichter en schrijver van naam, 1, 61, fgt;. â 2. porticum terit, loopt de gallerijen plat; wanneer het dagwerk afgeloopen en de tijd voor het middagmaal nog niet aangebroken was, ging men veelal wandelen in den Campus Martins, die van zuilengangen omringd was; daarheen begaven zich dan zulke menschen, die jacht maakten op eene uitnoodiging aan tafel. â 9. colonus: de (vrije) huurder of pachter; vilicus, de (niet vrije) meier of bestuurder van een landgoed.

11, 20. Op iemand die onuitgegeven gedichten voor goed geld van een dichter koopt en als de zijne voordraagt.

II, 65. I. Saleianus is een gefingeerde naam. â 5. centena deciens: hier is alleen milia (sestertium) weggelaten; ongeveer /'100.000. Vgl. Hor. Sat. I, 3, IT): deciens centena dedisses. Lat. Gr. Â§ 155. Aanm.

Nullos esse deos, inane caelum affirmat Segius probatque, quod se factum, dum negat hoc, videt beatmn.

Quid recitaturus circumdas vellera collo'? conveniant nostris auribua ista magis.

sed toto legor orbe frequens et dicitur âhie estquot;, quodque cinis paucis, hoc mihi vita dedit. 5 at tua centenis incumbunt tecta columnis et libertinas area tlagellat opes,

tondet et innumeros G-allica Parma greges. hoc ego tuque sumus: sed quod sum, non potes esse: 10 tu quod es, e populo quilibet esse potest.

waarop in drijfwerk vissclien waren voorgesteld. â Pliuliacae bewijst niet dat Martialis dacht aan een eigen werk van Phidias.

[II, 41. I. Mentoris: Mentor, een kunstenaar, beroemd door zijn-gedreven kunstwerken, leefde in de Iste helft van de 4de eeuw v. Chr.

IV, 41. I. vellera: de spreker, die een voordracht gaat honden, heeft een wollen das om den hals gedaan, omdat hij verkouden is.

V, '1'i. 2. eques: naar den census was Martialis geen ridder, maar Domitianus had hem onder anderen (zoo als het ius trium liberorum, vgl. pag. 131, vs. 71) het recht geschonken om in het theater op de plaats der equites te zitten, vgl. (li, 05. â 4. cinis ^: mors. â 6. libertinas .. opes: de rijkdom der vrijgelatenen was spreekwoordelijk. â flagellat, zweept op, drijft op: liet kapitaal wordt opgezweept om telkens meer winst te geven. â 7. Syenesr tot aan het uiterste van het Romeinsche gebied, Syene in Aegypte, heeft hij zijne vruchtbare akkers. â 8. Par ma in Gallia Citerior leverde fijne wol op.

debitor usuram pariter sortemque negabit, non reddet sterilis semina iacta seges: 5 dispensatorem fallax spoliabit amica,

quam longe est eras istud? ubi.est? aut unde petendum? numquid apnd Parthos Armeniosriue latet?

eras vives? liodie iam vivere, Postume, serum est: ille sapit, quisquis. Postume, vixit heri.

V. 58. I. Postume: Ã¼en naam Postumus, voor iemand, die niet bij het heden wil leven, maar het goede altoos van de toekomst verwacht, schijnt Martialis gekozen te hebben naar aanleiding van Horat. Carm. 11, 14; âEheu fugaces Postume, Postumequot; cett.

V, 76. I. Mithridates; van dezen bekenden Pontischen koning werd verhaald, dat hij, om niet aan het gevaar blootgesteld te zijn van vergeven te worden, zich aan vergift gewende door met een weinig,je be-

tu quoque cavisti cenanclo tam male semper, ne posses unquam, Cinna, perire fame.

Quod tam g-rande sophos clamat tibi turba togata, non tu, Pomponi, cena diserta tua est.

meque sinus omnis, me manus omnis habet. ecce rubet quidam, pallet, stupet, oscitat, odit. hoc volo: nunc nobis carmina nostra placent.

nullaque mica salis nee amari fellis in illis gutta sit, o demens, vis tamen illa legi!

5 nee eibus ipse iuvat morsu fraudatus aceti, nee grata est facies, cui gelasinus abest.

infanti melimela dato fatuasque mariscas: nam mihi, quae novit pungere, Chia sapit.

Exigis ut nostros donem tibi, Tucca, libellos, non faciam: nam vis vendere, non legere.

pinnende, telkens iets meer te nemeÂ», Plinius XXV, '2. â 4. Cinna; wederom een gelinieerde naam.

A⁷I, 48. I. grande sophos; oorpwg = erye, bijvalsbetuigingen, zooals wij met een Italiaanschen term roepen bravo! Vgl. II, li, 10. â 2. Pomponi; een gefingeerde naam. â cena, met nadruk tegenover tu.

VU, 25. 2. cerussata; cerussa, loodwit werd gebruikt voor hlon-ketsel. â 6. gelasinus van ye/.dco, kuiltje in de wangen bij liet lachen. â 7. melimela; melimÃªlum, fisU/itj/.ov, honigappel. onze kwee, kweepeer, nog over in 't Portugeesch marmÃªlo, waarvan marmelade. â m ari sca, een soort van groote, maar slechte vijgen. â 8. Chia, scil. ficus, bekend door haren scherpen prikkelenden smaak.

Instanti, quo nee sineerior alter habetur peetore, nee nivea simplieitate prior, si dare vis nostrae vires animosque Thaliae et vietura petis carmina, da quod amem. 5 Cynthia te vatem fecit, lascive Properti; ingenium Galli pulehra Lycoris erat; ^ fama est argnti Nemesis formosa Tibulli;

Lesbia dietavit, docte Catulle, tibi: non me Paeligni nee spernet Mantua vatem 10 si qua Corinna mild, si quis Alexis erit.

âDie verum mihi, llaree, diu amabo; nil est, quod magis audiam libenter.'^-sic et cum recitas tuos libellos, et causam quotiens agis clientis,

5 oras, Grallice, me rogasque semper, durum est me tibi, quod petis, negare. vero verius ergo quid sit, audi:

nunc lias, nunc illas reflcit mutatque fenestras, dum tantum aedificet. quidlibet ille facit,

5. Cynthia, 7.ie Prop. I, 7, H (pag. 102). â 6. Galli, vgl. pag. 'I/O, vs. 53. â 7. Nemesis, vgl. pag. 145, vs. 31. â 8. Lesbia zie Cat. Ill, inl. â 9. Paeligni, vgl. p. U2, vs. 1 en pag. 181, -s. 4.) â Mantua, de geboorteplaats van Vergilius, eigenli.ik Andes m de nabijheid van Mantua. â 10. Corinna, vgl. pag. 140, vs. 8. â Alexis, een schoone jonge slaaf, dien, naar men beweerde, Maecenas aan Vergilius geschonken had.

VIII, 70. I. Marce: Marcus is do voornaam van den dichter. â 5. Gallice: een gefingeerde naam.

5 oranti mimmos ut dicere possit amico unum illucl verbum Gellius âaedifteoquot;.

cum gener atque socer diris concurreret armis maestaque civili caecle maderet humus.

5 cur nunc âo mores!quot; cur nunc âo tempora!quot; dicis? quod tibi non placeat, Caeciliane, quid est?

non nostri faciunt, tibi quod tua tempora sordent, 10 sed faciunt mores, Caeciliane, tui.

rumpitur invidia, quod turba semper in omni monstramur digito, rumpitur invidia.

5 rumpitur invidia, tribuit quod Caesar uterque ius mihi natorum, rumpitur invidia.

parvaque in urbe domus, rumpitur invidia. rumpitur invidia, quod sum iucundus amicis, 10 quod con viva frequens, rumpitur invidia.

rumpitur invidia, quod amamur quodque probamur; rumpatur, quisquis rumpitur invidia.

IX, 70. I. o mores! o tempora! Cic. in Catil. Orat. I, I. '2; o tempora! o mores! senatus liaec intellegit, consul videt; hic tamen vivit. â 6. Caeciliane: een gefingeerde naam.

IX, 07. I. luli; waarschijnlijk lulius Martialis, een vriend van den dichter. â 6. ius natorum, het ius trium liberorum (vgl. pag. 132, vs. 61), door Titus en Domitianus aan Martialis verleend.

praeteritosque dies et totos respicit annos, nee metuit Lethes iam propioris aquas.

5 nulla recordanti lux est ingrata gravisque: nulla fuit, cuius non meminisse velit.

ampliat aetatis spatium sibi vir bonus: hoc est vivere bis, vita posse priore frui.

Yitam quae faciant beatiorem, iucundissime Martialis, haec sunt: res non parta labore, sed relicta; non ingratus ager, focus perennis;

5 lis nunquam, toga rara, mens quieta; vires ingenuae, salubre corpus; prudens simplicitas, pares amici; convictus facilis, sine arte mensa; nox non ebria, sed soluta curis;

10 non tristis torus, et tamen pudicus; sommis, qui faciat breves tenebras: quod sis, esse velis nihilque malis; summum nee metuas diem nee optes.

Ignotos mihi cum voces trecentos, quare non veniam vocatus a te, miraris quererisque litigasque'? solus ceno, Fabulle, non libenter.

X 23. I. Antonius: Marcus Antonius Primus uit Tolosa in GalliÃ¼ (IX09, 3), een vriend, wiens deugden Martialis meermalen (X, 32) uitbundig roemt. â 2. Olympiadas: hier een tijdperk van vijf jaren. Zie Ã¯rist. 4, tO, 95 (pag. 176). , .. .

X, 47. 2. Martialis: lulius Martialis, een vriend van den dichter. Zie IX, 97, 1. â 3. Hier bewijst Martialis, dat hij een kinc van zijn tijd is. Een vermogen door arbeid verkregen moet hooger gesteld worden dan eene erfenis. â 5. toga rara; zelden als cliÃ«nt zijnen patroon de verschuldigde eer gaan bewijzen, waarbij men altijd de toga aantrok. â 6. ingenuae: niet zooals een slaaf, maar als een vrij man die met behoeft te werken. â 9. nox, avond.

XI 35. 4. solus: onder zooveel onbekenden gevoelt men zich natuurlijk eenzaam. â 4. Fabulle: een gefingeerde naam.

si flam locuples simque repente potens. quemquam posse putas mores narrare futures? die milÃ¼: si fias tu leo, qualis eris'?

Haec tibi brumali gaudentia frigore rapa quae damns, in caelo Romulus esse solet.

Dat festinatas, Caesar, tibi bruma coronas: quondam veris erat, nunc tua facta rosa est.

Sunt quidam, qui me dicunt non esse poetam; sed qui me vendit bibliopola, putat.

XII, 92. I. Prisce: gefingeerde naam; nit vs 4 blijkt, dat hier iemand voorgesteld wordt, die laf van aard is.

XIII, 10: Bij Seneca in de Apocolocynthosis 9, 5 stemt Hercules vÃ³Ã³r het voorstel om keizer Claudius onder de goden op te nemen, âcum sit e republica esse aliquem, qui cum Romulo possit ferventia rapa vorare.quot; Romulus zet in den hemel zijne eenvoudige levenswijze voort.

XIII, 127. I. festinatas; de rozen waren in de keizerlijke broeikassen gekweekt, naar het schijnt.

Currant verba licet, manus est velocior illis: nondum lingua suum, dextra peregit opus.

XIV '208. Notarius; de notarius is een s tenogt aap li, die allerlei notae gebruikt, om het gesproken woord snel te kunnen opschrijven. Deze kunst was te Rome reeds in Cicero's dagen bekend.

Urabricius, een vriend van luvenalis, gaat Rome met der woon verlaten om zich in Cumae, in CampaniÃ«. te vestigen. Do roden waarom hij dat doet verhaalt hij aan zijn vriend. Zoo vindt de dichter gelegenheid eene uitvoerige schildering te geven van het zedelijk verval, dat hij in 't leven in de stad opmerkte.

Quamvis digressu veteris confusus amici lanclo tarnen, vacuis quod sedera figere Cumite destinet atque iinnm civem donare Sibyllae.

ianua Baiaram est et gratum litus amoeni 5 secessus. ego vel Prochytam praepono Suburae. nam quid tam miserum, tam solum vidimus, ut non detenus credas horrere incendia, lapsus tectorum adsiduos ac mille pericula saevae

2. vacuis .. C ii mis_: Cumae was door 1'uteoli overschaduwd en werd in den keizertijd als eene stille en rustige plaats geprezen. â 3. Sibyllae; de Sibylle, profetes, van Cumae, onder anderen bekend uit de sage van Tarquinius Priscus. â 4. ianua Baiarum: Baiae, voor de Romeinen de aantrekkelijkste badplaats, behoorde tot het gebied van Cumae. Van Rome komende ging men door Cumae naar Baiae. â 5. Prochyta, een klein, onvruchtbaar eilandje aan de golf van Napels. â Suburae; SubÃ¼ra was het drukste gedeelte van Rome, ongeveer in 't midden der stad. ten oosten van het Forum. â 7. incendia; het oude Rome werd dikwijls door brand geteisterd; branden breidden zich gemakkelijk uit en waren gevaarlijk door de vele houten uitbouwsels aan de huizen en de nauwe straten. â lapsus tectorum; evenals tegenwoordig in onze groote steden waren ook in Rome onder de keizers de huurhuizen meestal door speculanten en dus zeer slecht gebouwd. De muren bestonden dikwijls uit een netwerk van balken met steenen aangevuld, de bovenste

substitit ad veteres arcus madidatnque Capenam. hic, ubi nocturnae Numa constituebat amicae, mme sacri fontis nemus et delubra locantur ludaeis, quorum cophinus fenumque supellex â 15 omnis enim populo mercedem pendere iussa est arbor et eiectis mendicat silva Camenis â.

in vallem Egeriae desqendimus .et speluncas dissirailes veris, quanto praesentius esset numen aquis, viridi si raargine cluderet undas 20 herba nei-, ingenuum violarent marmora tofum!

verdiepingen waren in den regel van hout. Aardbevingen waren bovendien nog al talrijk: bijv. 5 n. dir., 15, 51, 59 zijn ons opgeteekend. â 9. recitantes .. poetas: op het gebied der poÃ«zie bestond er om dezen tijd in Rome overproductie: in de galerijen en in de parken had men geen rust, zelfs in de heete maand Augustus niet, van de reciteerende dichters. â 10. raeda: de inboedel van Umbricius wordt op een vierwieUgen wagen vervoerd: deze reed eerst af bij de poort, want gedurende het grootste deel van den dag mochten zulke wagens in de stad niet rijden. â 11. veteres arcus madid am que Capenam, een hendiadys. De porta Capena leidde langs de via Appia naar Capua. Boven deze poort was eene waterleiding, waarvan het water door de bogen der poort druppelde: zij was in den muur, die aan Senilis Ã¯ullius wordt toegeschreven , en nu dus binnen de stad. Was men buiten de porta Capena gekomen, dan had men aan de linkerhand de Lucus Camenaruin en de Vallis Egeriae, waai', naar de sage luidde, Numa, Rome's tweede koning, samenkomsten had met de nymph Egeria, die hem de voorschriften betrelÃ¯ende de vereering der goden mededeelde. â 12. hic: terwijl de wagen stilstaat bij de porta Capena, gebruikt de dichter, die waarschijnlijk zijnen vriend begeleidde, de gelegenheid om te wijzen op de verandering, die in deze streek buiten de poort heeft plaats gevonden. â constituebat, een rendez-vous gaf. â 14. ludaeis: de .loden, die toen reeds vrij talrijk waren in Rome, hadden de vallis Egeriae met hosch, bron en (vervallene) tempels gehuurd om er eene synagoge te plaatsen. De Joden in Rome waren meest arm: als hun eenig huisraad noemt luven. hier de mand met hooi, die zij gebruikten, zooals een scholiast zegt, om er den dag vÃ³Ã³r den Sabbath het eten voor den Sabbath, waarop ze naar de Joodsche wet geen vuur gebruiken mochten, warm in te zetten, met hooi te omgeven eu zÃ³Ã³ warm te houden, juist zooals men tegenwoordig op nieuw kisten met hooi voor dat doel gebruikt.â 15. mercedem pendere: klaarblijkelijk ergert het Iuvenalis dat de Joden dit bosch met toebehooren hadden mogen huren: iedere boom moet tegenwoordig winst opbrengen voor het volk, maar de Ca-menae {zanggodinnen. Muzen) aan wie het bosch door Numa gewijd was, zijn uitgebannen en het boscli zelf moet nu bedelen (wat ziet op den vorigen regel). â 17. speluncas: men had deze grotten kunstig verfraaid. â 19. cluderet: de vorm cludo voor claudo komt in het simplex dikwijls voor van de 1ste eeuw n. Chr. af. â 21. quando â

nullus in urbe locus, nulla emoluinenta laborum, res hodie minor est, here quatn fnit, atque eailem eras deteret exiguis aliquid, proponimus illue 25 ire, fatigatas ubi Daedalus exuit alas,

dum nova canities, dum prima et recta senectus, dum superest Lachesi quod torqueat, et pedibus me porto meis nullo dextram subeunte bacillo.

cedamus patria. vivant Artorius istic 30 et Catulus, maneant qui nigrum in Candida veitunt-quis facile est aedem conducere flumina portus, siccandam eluviem, portandum ad busta cadaver, et praebere caput domina venale sub hasta.

quondam hi cornicines et municipalis harenae 35 perpetui comitÃ©s notaeque per oppida buccae munera nunc edunt et verso pollice vulgus cum iubet, occidunt populariter, inde reversi conducunt foricas; et cur non omnia? cum sint, quales ex humili magna ad fastigia rerum 40 extollit quotiens voluit Fortuna iocari.

si malus est, nequeo laudare et poscere; motus astrorum ignoro; funus promittere patris

quandoquidem. â artibus, werk, handwerk. â 23. liere: deze ouiie vorm voor heri kwam in den keizertijd wederom in eere. â eadem deteret: men vatte deteret hier op in den zin van verliezen: en het morgen weder (L. Gr. Sj -WO. Aamn. 2) iets van zijn geringen omvang zal verliezen.-â25. Daedalus: de groote kunstenaar, een Athener, die, op eigen gemaakte vleugels van Creta ontvlucht, zich in Cnmae had neergelaten, zooals de latere sage zeide. â 27. Lachesi, vgl. Mart. 1, 83. 0. â 29. Artorins, Catulus, namen, die de dichter gebruikt om een slag van lieden aan te wijzen, als de volgende woorden omschrijven. â 31. aed e m conducere, het houwen van een huis hij aanbesteding aannemen. â flumina portus, het pachten van rivieren haventollen of -gelden. Dit slag van lieden was, zooals bekend is, in minachting; even zoo behoorde het reinigen van riolen en het droogleggen van poelen tot i!e werkzaamheden, die in oneer waren. â 33. caput, een leven, een slaaf. â domina .. hasta, vgl. Ovid. ex 1'onto IV, 5, 19. â 34. Menschen die vroeger als muzikanten de amphitheaters van stad tot stad bezochten (raiinic. har. comitÃ©s) zijn nu zoo lijk geworden, dat zij zelf spelen geven. â 36. verso pollice: wanneer een zwaardvechter door zijn tegenstander overwonnen was, vroeg de winnaar aan het volk of hij den overwonnene moest dooden of laten leven, waarop het volk zijn antwoord gaf met den duim: in 't eerste geval werd de duim naar beneden gehouden. Hij, die do spelen aan het volk gaf, had echter de eindbeslissing; maar, zoo hij populariter wilde handelen, deed hij natuurlijk wat het volk verlangde. â 38. conducunt foricas, pachten zij publieke privaten. â 42. motus astrorum ignoro: ik bun geen sterrewichelaar. â 43. promittere, als waar-

nee volo nee possum; ranarum viseera numquam 45 inspexi; ferre ad nnptam quae raittit adulter,

quae mandat, norunt alii; me nemo ministro fur erit, atque ideo nu]li comes exeo, tamquam maneus et exstinctae, corpus non utile, dextrae.

quis nunc diligitur nisi conscius, et cui fervens 50 aestuat oecultis animus semperque tacendis?

nil tibi se debere putat, nil conferet umquam, partieipem qui te secreti fecit honesti:

carus erit Verri, qui Verrem tempore quo vult accusare potest, tanti tibi non sit opaci 55 omnis harena Tagi quodque in mare volvitur aurum, ut somno careas ponenda(]ue praemia sumas tristis et a magno semper timearis amico.

Quae nunc divitibus gens aceeptissima nostris, et quos praeeipue fugiam, properabo fateri, 60 nee pudor obstiibit. non possum ferre, Quirites,

graeeam urbem; quamvis quota portio faecis Achaei V iam pridem Syrus in Tiberim defluxit Orontes et linguam et mores et cum tibicine chordas obliquas nee non gentilia tympana secum 65 vexit et ad circum iussas prostare puellas.

zegger. â 44. ran a rum viseera; volgens sommigen weiden door bijgeloovige lieden daaruit voorteekens waargenomen; volgens anderen was het om het vergif te doen, dat sommige kikvorschen (rubeta), naai-men meende, in long en lever hadden. â 48. extinctae .. dextrae ds genet, qualit. en dient ter nadere verklaring van rnancus, terwijl corpus non utile appositie is. De dichter bedoelt: geen stadhouder neemt mij mede als lid van zijne cohors praetoria, wanneer hij naar zijne provincie gaat (exire is daarvoor het gewone werkwoord); ik ben voor zulke dieven als iemand wiens rechterhand verdord, lam, is. â 49. cui: tweelettergrepig; vgl. Lat. Gr. Â§ '10, quot;10 en Â§ 40 uitz. i. â 53. Verri: Verres, de door zijne afpersingen en onderdrukkingen beruchte landvoogd van SiciliÃ«, tegen wien 70 v. Clir. Cicero met goed gevolg eene aanklacht instelde. â 55. Tagi: de Taag was overschaduwd door boomen (opaci) en voerde veel goudzand (harena, aurum, hendiadyoin) mee. â 56. ponendaque = deponenda, die ge eenmaal moet achterlaten, verliezen.â 61. graeeam u rbem: dat de stad (Rome) â¢Grieksch is; alle Oostersche volken gebruikten in het verkeer de Grieksche taal; de eigenlijke Grieken uit de provincie Achaje waren betrekkelijk slechts een klein deel vnn hen die Gr. spraken. â faecis: heffe den volks, faex populi. Lucanus VII, 405 noemt Rome raundi faece re-pletam. -ââ¢ 63. chordas obliquas, de sambuca, eene soort van driehoekige harp met schuin gespannen snaren, zie Rich. â 64. gentilia, vreemd, barbaarsch, vgl Lucr. II, fil8. â 65. ad circum, vgl. â pag. 84, vs. il. â 66. picta mitra, zoo als de bovengenoemde Syrische

rusticus ille tuus sumit trechedipna, Quirine, et ceromatieo fert niceteria collo!

70 liic Andro. ille Samo, hic Trallibus aut Alabandis Esquilias dictumque petunt a vimine collein viscera magnarum domuum dominique futuri. ingenium velox, audacia perdita, senno promptus et Isaeo torrentior. ede quid ilium 75 esse putes. quemvis hominem secum attulit ad nos: grammaticus rhetor geometres pictor aliptes augur schoenobates medicus magus, omnia novit Grraeculus esuriens; in caelum, iusseris, ibit. in summa, non Maurus erat neque Sarmata nee Thrax, 80 qui sumpsit pinnas, mediis sed natus Athenis.

horum ego non fugiam conchylia? me prior ille signabit fultusqne toro meliore recumbet,

usque adeo nihil est, quod nostra infantia caelum 85 hausit Aventini, baca nutrita Sabina'?

meisjes droegen. â 67. trechedipna: zoeyÃ©deinvos komt in t Griekscli slechts voor in de beteekenis: parasiet, tafelschuimer; hier moet het iets wezen, dat men draagt; de scholiast verklaart het door: galliculae Oraecae. eene soort van lage schoenen. â 68. ceromatico: met zalf uit olie en was ingewreven, zooals de athleten deden. â niceteria, prijs der overwinning: deze drie woorden komen in het Latijn slechts hier voor. De dichter spot met liet gebruik van Grieksche woorden te Rome. â 70. Samo, liic; hiatus, evenals bij Verg. Aen. 1, 46: post-habita coluisse Samo; hic illius arma, cett. â Trallibns.. Alabandis; beide steden in CariÃ«; Tralies eene belangrijke handelstad aan een zijtak van den Maeander; Alabanda eene stad aan de Marsyas, die in den Maeander uitstroomt, bekend door hare weelde. â 72. viscera; deze Grieken trokken naar den Esquilinus en den Viminalis en wisten zich daar langzamerhand de groote paleizen te verwerven, waarvan zij de ingewanden, dat is de ziel werden, zooals een dier in zijn schelp of schaal. â 74. Isaeo; hier wordt niet de Attische redenaar Isaeus bedoeld , van wien torrens niet gelden kan, maar een Assyrische rhetor, die omstreeks 100 n. C. Rome dooi' zijne welsprekendheid verbaasde; âDicit semper ex tempore; sermo graecus, immo atticus, zegt Plin. van hem, Ep. 11, 3. â ede; zeg oyi, synoniem met exponere bij Cic. de legg. 3, 47.â 80. Daedalus. Vgl. vs '25. â 81. conchylia, purperen kleederen. â prior signabit: liet teekenen van stakken door meer personen geschiedde naar rang en maatschappelijke positie; zoo ook het aanzitten aan tafel. â 83. pruna et cottona de pruim en een soort van kleine vijgen, die men cottona of cottana (xÃ³rrava) noemde, kwamen uit SyriÃ«. â 85. cael urn hausit Aventini, de lucht inademde van dun A ventin us. de oude woonplaats der plebejers. â baca Sabina, de olijf. Zoo als bij Persius (III, 73) de Marsi, worden hier de Satiirii orn hunne

sermonem inclocti, faeiem deforrais amici, et longum invalidi collum cervicibus ae^uat Heren lis Antaeiim procul a teilure tenentis_T90 miratur vocem angustam, qua detenus nee ille sonat, rjuo mordetur gallina marito?

114 et quoniain coepit Graecorum mentio, transi gymnasia atque audi facinus maioris abollae. stoicus occidit Baream delator amicum discipulumque senex ripa nutritus in illa, ad (|uani Gorgonei delapsa est pinna caballi. non est Romano cuiquam locus hie, ubi regnat 120 Protogenes aliquis vel Diphilus aut Hermarchus_Tqui gentis vitio numquam partitur amicum,

solus habet, nam cum facilem stillavit in aurem exiguum de naturae patriaeque veneno,

limine summoveor, perierunt tempora longi 125 servitii; nusquam minor est iactura clientis.

matige levenswijze genoemd, beide vereenigd va. 100. â 89. Antaeum, vgl. pag. 210, Luc. IV, 581âÃ00. â 115. gymnasia: als vergaderingen van jonge mannen van wie men nog iets door de vingers zou kunnen zien, maar zelfs wat philosoplien doen is schandelijk. â abollae: de-abolla was een mantel door soldaten gedragen; de abolla maiorwas een r/roole mantel tot aan de voeten toe, en werd gedragen door strenge philosoplien als de StoÃ¯cijnen. â 116. Baream: de stoÃ¯cijn P. Kgnatins Celer liet zich in G(i n. Chr. omkoopen om een valsch getuigenis af te leggen tegen zijn leerling, patroon en vriend Barea Soranus, die daarop veroordeeld en ter dood gebracht werd. â 118. Gorgonei caballi (Lat. Gr. Â§ 6). Pegasus ontsprong uit het bloed van Medusa, toen Perseus haar het hoofd afsloeg. De stoÃ¯cijn Celer was opgevoed (nutritus)' te Tarsus, waar de Apostel Paulus geboren werd. Men zeide, dat de stad haren naam ontvangen had van zagaog, 6, breede vlakte, ook vlen-i/el, pinna (118), omdat Pegasns bij deze stad een vleugel verloren zou hebben. Tarsus lag aan den oever van den Gydnus. â 120. De eigennamen dienen alleen om Grieken aan te duiden, zooals het bijgevoegde aliquis aanwijst. â 124. Wanneer eenmaal een Griek zich als cliÃ«nt bij een patroon had ingedrongen, duldde hij geen mededingers en wist te bewerken, dat de andere cliÃ«nten werden weggezonden; dan werd het verlies van een cliÃ«nt niet meer gerekend. â 137. hospes nu minis Idaei: toen de groote moeder dei- goden (vgl. Lucr. II, Ã¼OO, pag. 15) uit Pessinus naar Rome werd overgebracht (204 v. Chr.) en het orakel van Delphi bevolen had âut earn, qui vir optimus Romae esset, hospitio-exciperetquot;, viel die eer te beurt aan P. Cornelius Scipio Nasica, den oom

numinis Iclaei, procedat vel Nmna vel qui servavlt trepidain flagranti ex aede Minervam: 140 protinus ad censnm, de moribus ultima flet

quaestio. âquot pascit servos? quot possidet agri iugera? quam multa magnaque paropside cenat?quot; quantum quisque sua nummorum servit in area, tantum habet et fidei. iures licet et Samothraeura 145 et nostroru,TL aras, contemnere fulmina pauper creditur atque deos dis ignoscentibus ipsis.

quid quod materiam praebet causasque iocorum omnibus hie idem, si foeda et scissa lacerna, si toga sordidula est et rupta calceus alter 150 pelle patet, vel si consuto vulnere crassum atque recens linum ostendit non una cicatrix? nil habet infelix paupertas durius in se,

quam quod ridiculos homines facit, âexeatquot;, inquit, âsi pudor est, et de pulvino surgat equestri, 155 cuius res legi non suffleit, et sedeant hic lenonum pueri quocumque ex fornice nati, hic plaudat nitidi praeconis filius inter pinuirapi cultos iuvenes iuvenesque lanistaequot;;

van Scipio Afiicanus maior, Liv. XXIX, quot;10. â 138. qui servavit: I-. Caelins Metellus redde (241 v. Chr.) liet Palladium uit den brandenden tempel van Vesta, maar verloor daarbij HÃ©t gezicht. â 142. paropside: de paropsis, ook parapsis, Gr. rragoi/'i;, was eigenlijk een soort van dessertschotel of een schotel waarop fijnere spijzen, die men naast de gewone nnttigde, werden opgediend. Hier staat het voor schotel in 'tal-gemeen. De sing, staat hier in de plaats van den pluralis. â 144. Sa-mot hracum: Samothrace was de hoofdzetel van de vereering der Cablren. Zij waren de wrekers van meineed. Hunne mysteriÃ«n waren te Rome in hoog aanzien. â 145. fulmina .. deos, eigenlijk: de goden, die den bliksem zenden om meineed te bestraffen, maar die de armen verschoonen. â 148. lacerna: de lacerna was oorspronkelijk een sol-datenmantel, maar begon in Cicero's tijd reeds door weelderige mannen te worden gedragen. In den tijd der keizers komt de lacerna dikwijls voor in alle klassen, onder burgers en militairen. Zij kon over de toga gediagen worden en had van achteren een capuchon, zie vs. 170. â¢ââ¢ 150. pelle: pellis is hier het leer. â vulnere is hier van een gat of scheur in eene tunica gezegd; cicatrix van een met een stuk grof en nieuw linnen gelapte scheur of gat.â 151. non una litotes â153. inquit. Lat. Gr. Â§ 350. A. 1. â 154. pulvino .. equestri: volgens de bekende lex Roscia (67 v. O.) was bepaald ut âequitibus Eomanis in theatro quattuordecim gradus proximi assignarenturquot;. Domitianns had als censor de strenge handhaving dezer wet bevolen. Wie dus niet meer tiet vermogen van 400 000 HS. bezat, mocht niet meer op de 14 rijen plaatsen achter de orchestra gaan zitten. â 157. praeconis: de praeco-nes waren in minachting. â 158. pinnirapus is de gladiator, die de veeren van den helm zijns overwonnen tegenstanders had geroofd;

1G0 quis gener hic placuit censu minor atque puellae sarcinulis impar'? quis pauper scribitur heres?

quando in consilio est aedilibus? agmine facto debuerant olim tenues migrasse Quirites.

haud facile emergunt quorum virtutibus obstat 1G5 res angusta domi; sed Romae durior illis conatus: magno hospitium miserabile, magno servorum ventres et frugi cenula magno.

fictilibus cenare pudet, quod turpe negabis translatus subito ad Marsos mensamque Sabellam 170 contentusque illie veneto duroque cucullo.

pars magna Italiae est, si verum admittimus, in qua nemo togam sumit nisi mortuus. ipsa dierum lestorum herboso colitur si quando theatro maiestas tandemque redit ad pulpita notum 175 exodium, cum personae pallentis hiatum in gremio matris formidat rusticus infans,

aequales habitus illic similesque videbis orchestram et populum, clan velamen honoris

liior voor gladiator in 't algemeen. Kr bestond eene wet: âgladiator in quattuordecim gradibus no sedeatquot; (Quintil. declam. 3Ã¼'2): voor de zoons (iuvenes) van eenen gladiator gold deze bepaling dus niet. â 159. Othoni: L. Roscius Otho, zie 154 aant. â 162. in consilio: als assessoren werden in politiestrafzaken door de aedilen burgers gebruikt. â 163. olim = iamdudum. â 166. magno, nl. constat, is duur. â 169. Marsos.. Sabellam: Cic. in Vatin. 30: âseveris-simorum hominum, Sabinorum, foitissimormn hominum, Marsorum et Paelignorum.quot; â 170. veneto cucullo: venetus naar de kleur: zeegroen ol' staalblauw, welke kleur de Romeinen venetus noemden; ol', waarschijnlijker, naar de plaats van herkomst, omdat in 't land der Veneti veel wol gewonnen en verwerkt werd, evenals in geheel Gallia Cisalpina. De cucullus was een Aap, die op de lacerna en andere kleedingstukken gedragen wei d en over 't hoofd kon worden getrokken. â 171 seqq. Buiten Rome leeft men vrijer en ongedwongener: daar is nog meer de oude eenvoud in zeden en gebruiken; daar worden nog de oude kluchten in de open natuur opgevoerd. â 172. togam sumit: de toga was een duur en lastig kleedingstuk, dat men zelfs in Rome zoo weinig mogelijk droeg, den dooden werd de toga als staatsiekleed aangedaan. â 173. herboso theatro: uit graszoden opgebouwd, volgens anderen; zÃ³Ã³ weinig gebruikt, dat het gras tusschen de steenen wies; voor deze laatste verklaring pleit tandem redit; voor de eerste, dat zulke theaters meer voorkomen. Verg. Aen. V, 286 vlgg. â 174. redit in plaats van rediit, zie Lucr. 3, 1042, pag. 33. â ad pulpita, op de planken , het tooneel. â 175. e x o d i u m, eene A tellane, een naspel of klucht; zie Martial. 1(, 7, 3. â personae, hier de Manducus, een komisch masker met dikke wangen en wijd geopenden mond. â 178. orche stra, hier voor de leden van den gemeenteraad (senatoren)

180 liic ultra vires habitus nitor, hie aliquid plus quam satis est interdum aliena sumitur area, commune id vitium est: hie vivimus ambitiosa paupertate omnes. quid te moror? omnia Romae cum pretio. quid das, ut Cossum aliquando salutes? 185 ut te respiciat clauso Veiento labello?

plena domus libis venalibus; accipe et istud fermentum dbi habe: praestare tributa clientes cogimur et cultis augere peculia servis.

190 Quis timet aut timuit gelida Praeneste ruinam, aut positis nemorosa inter iuga Volsiniis, aut simplicibus Gabiis, aut proni Tiburis aree? nos urbem colimus tenui tibicino tultam magna parte sui; nam sic labentibus obstat 195 vilicus, et veteris rimae cum texit hiatum,

die in de orchestra zaten.â 179. tunicae albae: in tegenstelling met Home, waar ieder die eene toga dragen mocht. haar aan hebben moest in het theater. â 184. Cossus, een rijke patronus. Dit vs. en het volgende worden eenen cliÃ«nt in den mond gelogd, die voor geld toegang tot zijnen patroon verschaft. â 185. Veiento, een senator eu delator, een laaghartige vleier van Domitianus; Plinius zegt van hem (Ep. IV, 2'2, 4); dixi omnia cum hominem nominavi. â 186. crinem deponit; wanneer eenen lievelingsknaap voor het eerst de lokken werden afgesneden, werd dit haar in een kostbare vaas plechtig voor den een of anderen god gedeponeerd; dan werd een leest gegeven. Vgl. pag. 175, vs. 58. â Op het feest, waarvan hier sprake is, worden door de slagen liba {koeken van meel, honig en olie) gepresenteerd, maar de arme cliÃ«nten worden genoodzaakt, te voren aan de slaven eene goede fooi te geven. â 187. accipe enz.; deze woorden worden met ergernis dooiden cliÃ«nt (Umbricius) gesproken; daar (en hij geeft den slaaf een fooi) en houd je zuurdeeg maar voor je zelf'. â 190. Praeneste is gewoonlijk neutrum, maar kan als oppositie bij urbs ook femin. zijn. Praeneste, tegenwoordig Palestrina, lag op een heuvel in LaÃ¼um, ten Zuidoosten van Rome en werd om zijne koelheid in den zomer dikwijls door de Romeinen bezocht. â 191. Volsiniis: Volsinii, tegenwoordig Bolsena, was eene van de twaalf bondssteden van EtruriÃ« en zeer rijk; het lag in een dal aan den oever van den lacus Volsiniensis. â 192. Gabiis: Gabii in Latiura, tusschen Rome en Praeneste, was in dezen tijd een vervallen stad. â Tiburis aree; Ã¯ibur, in Latium aan den Anio, tegenwoordig Tivoli, lag terrasvormig op het plateau van een hoogen heuvel, die even buiten de stad steil alliep; van daar proni. â 193. tibic ine; tibicen wordt overdrachtelijk gebruikt voor pijler of pilaar. Van de overdrachtelijke beteekenis geeft Paulus Diac. p. 366 deze twijfelachtige verklaring; âtibicines in aediliciis dici existimantur a simi-litudine tibiis canentinm, qui ut cantantes sustineant, ita illi aedificiorum tecta.quot; â 194. sic: door zulk een schraag of stut keert de huisheer het

vivendum est illic, ubi nulla incendia, nulli nocte nietus. iam poscit aquam, iam frivola transfert Ucalegon, tabulata tibi iam tertia fumaiit: 200 tu nescis: nam si gradibus trepidatur ab imis,

ultimas ardebit, quera tegula sola tuetur a pluvia, molles ubi reddunt ova columbae.

lectus erat Codro Procula minor, urceoli sex, ornamentum abaci, nee non et parvulus infra 205 cantharus, et recubans sub eodem marmore Chiron, iamque vetus graecos servabat cista libellos,

â nil habuit Codrus, quis enim negat? et tarnen ilhid perdidit infelix totum nihil; ultimus autem 210 aerumnae est cumulus, quod nudum et frusta rogantem nemo cibo, nemo hospitio teetoque iuvabit.

tunc geminus casus urbis, tunc odiums ignem. 215 ardet adhuc, et iam accurrit qui marmora donet,

vallen der muren. â 197. Zie vs. 7. â 198. frivola; zijn armzalig hoedeltje. â 199. Ucalegon, naar aanleiding van Verg. II, S'H (iam proximus ardet Ucalegon) voor een buurman. â tabulata tertia: vier a vijf verdiepingen hadden in liome de hoogste huizen. Hier hij luvenalis is de vierde verdieping, onder de dakpannen, waarop de duiven liare nesten hebben, de hoogste; wanneer de derde verdieping reeds brandt, weet de arme cliÃ«nt op de vierde er nog niets van. Hier is sprake van een blok huurhuizen, insula genoemd. â 203. Codro: Codrus was een arme dichter of geleerde, Procu la waarschijnlijk eene kleine vrouw, door de geheele stad bekend; Codrus moest zich dus behelpen met een bed nog te klein voor Procula. â urceoli: een urceolus was een kleine aarden kan met Ã©Ã©n oor of handvat, op de manier van onze lampetkannen. â 204. abaci: de abacus was een vierkant tafelblad, hier van marmer: een tafel met zulk een blad diende gewoonlijk als pronktafel â om er zilveren of andere ornamenten op te zetten. â 205. cantharus, een beker met twee handvatten. â Chiron, een beeld van den Centaur, den leermeester o. a. van Achilles, bedreven in de muziek in andere wetenschappen. â207. opici mures: de oude bewoners van CampaniÃ« heetten bij de Grieken 'Oniy.oi, Lat. (Opsci) Osei. Vandaar beteekent opicus niet bekend met het Grieksch, barhnarsrh, vervolgens ook boersch. â 212. Asturici: Asturicus is een geCmgeerde naam voor een aanzienlijk en rijk man. â horrida mater: mater = matrona; horrida, in rouwkleeren met loshanrjende haren. â 213. pullati, in 't zwart als bij eene begrafenis. â differt vadimonia praetor: hij beveelt een iustitium, eene schorsing der rechtspraak, zooals op alge-meene rouwdagen geschiedde. â vadimonium is eigenlijk: de bonj-stellinn dal men op een bepaalden dag voor den rechter zal komen; hier .rechtsgeding in 't algemeen. â 215. 't Vuur is nog niet eens gebluscht,

conferat iinpensas; liic nnda et Candida signa, hie aliquid praeclarum Euphranoris et Polycliti,

hic libros dabit et foruios mediamqne Minervam, 220 hic modium argenti. meliora ac plura reponit Persicus orborura lautissimus et merito iam snspectus, taraqnam ipse suas incenderit aedes. si potes avelli circensibus, optima Sorae aut Fabrateriae domus aut Frusione paratur, 225 qnanti nunc tenebras unum conducis in annum, hortulus hic puteusqne brevis nee reste movendus in tenuis plantas facili diffunditnr haustu.

230 est aliquid, quocuinqne loco, quocumque recessu unius sese dominum fecisse lacertae.

Plurimus liic aeger moritur vigilando, sed ipsum languorem peperit cibus imperfectus et liaerens ardenti stomacho; nam quae raeritoria somnum

dan komt men al met geschenken aandragen om de schade te vergoeden. â 217. Euphranoris et Polycliti; de eerste een beroemd beeldhouwer en schilder omstreeks 330 v. Chr., de laatste de beroemde beeldhouwer, een tijdgenoot van Pericles en Phidias, aan wien men de bekende Hera (Ludovici, in Rome, hoewel waarschijnlijk ten onrechte) toeschrijft. â- 218. Asianorum; oude kunstwerken van godentempels uit Klein-AziÃ«; vrouwen (haec) vooral vereerden deze Aziatische goden, als Cybele (Lucr. pag. 15). â 219. libros: Seneca (de tranq. an. 9, 7) noemt eene bibliotheek een ânecessarium domus ornamentumquot;; in de bibliotheek had men behalve een boekenkast (fo r u 1 i) ook een buste (mediam) van Minerva. â 221. Persicus; het huis van Persicus en het in vs. 212 genoemde magna Asturici domus schijnt hetzelfde geweest te zijn. â orborum; de kinderloozen werden druk bezocht en geÃ«erd, door allen die meenden van hen te zullen erven. â 223. circensibus; spelen in den circus vond men buiten Rome niet; wie dus naar buiten ging moest die opgeven, daarvan scheiden. â Sora, Kabrateria en Frusino waren eenvoudige steden In Latium, ten Z.O. van Rome. Even als tegenwoordig bestond er ook in dien tijd eene sterke neiging om van de kleine plaatsen naar eene groote stad te verhulzen, waardoor de prijs der hulzen In de kleinere steden hoe langer zoo meer daalde. â 225. teil eb ris, eene donkere woning. â 226. brevis; de put is zÃ³Ã³ ondiep, of liever het water staat zÃ³Ã³ hoog, dat men geen emmer met een touw noodig heeft om het water op te halen. â 227. diffunditur, subject puteus, kort gezegd in plaats van het loaler tut de put of bron. â 229. Pythagoreis, die slechts van plantaardig voedsel leefden. â 231. lacerta e; van een stukje grond, dat ook slechts zoo groot is, dat er een enkel hagedisje op leven kan. â 232. plurimus aeger: singularis pro plurali, even als vs. 142. â vigilando: deze vrijheid komt het eerst voor in 't midden van de le eeuw n. Chr. â 233. im-

inde caput morbi. redarum transitu? arto vicorum inflexu et stantis convicia mandrae eripient somnum Druso vitulisque marinis.

si vocat officium, turba cedente vehetur 240 dives et ingenti curret super ora Liburna,

atque obiter leget aut scribet vel dormiet intus; namque facit somnum clausa lectica fenestra.

ante tarnen veniet: nobis properantibus obstat unda prior, magno populus premit agmine lumbos, 245 qui sequitur; ferit hic cubito, ferit assere duro alter, at hic tignum capiti incutit, ille metretam. pinguia crura luto, planta mox undique magna calcor, et in digito clavus mihi militis haeret.

nonne vides, quanto celebretur sportula fumo? 250 centum convivae, sequitur sua quemque culina.

Corbulo vix ferret tot vasa ingentia, tot res impositas capiti, quas recto vertice portat servulus infelix et cursu ventilat ignem.

scinduntur tuniuae sartae modo, longa coruscat 255 serraco veniente abies, atque altera pinum

perfectus: niet verteerd.â 234. meritoria, gehuurde woningen.â 235. magnis opibus, voor grof geld, als men een Jiiui- huis kan bewonen. â 236. raedarnm, zie op vs. 10. â 237. mandrae: mandra. Gr. fidrÃ¶ga, is eigenlijk een stal, maar in 't Lat. komt het alleen voor als een troep of rij lastdieren. â 238. Druso: keizer Claudius, de zoon van Drusus, berucht wegens zijne slaperigheid, Suet. Claud. 8 en 33. Van de zeekalveren zegt Plinius Hist, Nat. IX, 15: nullum animal graviore somno premitur. â 239. si vocat officium, nl. om 's morgens een bezoek af te leggen. â 240. liburna, een draagstoel of lectica in den vorm van een Liburnisch schip. In zulk een draagstoel werd men gedragen op de schouders van slaven, zoodat men hoven het gezicht der menschen lag. â 242. fenestra: de draagstoel kon overdekt en gesloten worden door gordijnen of raampjes met Maria-glas (een soort van gips). â 245. assere: hier de draagstokken waarmede de lectica gedragen wordt. â 246. metretam: een /UTOt/zt]; was een kruik of vat van bijna 40 Liter. â 248. clavus militis: de soldaten hadden schoenen met scherpe spijkers, die uit de zolen uitstaken, waarmede hier de spreker op de teenen getrapt wordt. â 249. sportula is gewoonlijk een mandje met eten, dat de patroon aan zijn cliÃ«nt of in 't algemeen een rijkere aan een arme gaf. Ook komt het bij oilers voor, wanneer vleesch aan de gasten uitgedeeld werd, dat zij in mandjes meenamen naar huis. Hier heeft men te denken aan een piekeniek of een feestmaaltijd van een of ander college, waarbij de leden met de door hen gekochte warme spijzen zich naar het feestlokaal begeven. â 251. Corbulo, de Rom. veldheer onder Claudius en Nero, van wien Tacitus zegt, dat hij was corpore ingens. â 255. serraco veniente: de serracum was een vrachtwagen met twee of ook met vier wielen,

plaustra vehunt, nutant alte populoque minantnr. nam si proeubuit qui saxa Ligusfica portat axis et eversum fudit super agmina montem,

quid superest de corporibus? quis membra, quis ossa 260 invenit? obtritum vulgi perit omne cadaver more animae. domus interea secura patelias iam lavat et bucca foculum excitat et sonat unctis striglibus et pleno compor.it lintea guto.

haec inter pueros varie properantur, at ille 265 iam sedet in ripa taetrumque novicius horret porthmea, nee sperat cenosi gurgitis alnum infelix, nee habet quem pomgat ore trientem.

quod spatium tectis sublimibus, unde cerebrum 270 testa ferit, quotiens rimosa et cnrta fenestris vasa cadant, quanto percussum pondere signent et laedant silicem. possis ignavus haberi et subiti casus iuprovidus, ad cenam si intestatus eas.: adeo tot fata, quot illa 275 nocte patent vigiles te praetereunte fenestrae.

waarmede men bijv. balken vervoerde; wanneer liet noodig was voo;' openbare gebouwen en tempels, die in aanbouw waren, mochten zulke wagens ook over dag dooi- Rome rijden. â 257. Ligustica: in LlguriÃ« (Carrara) waren beroemde marmergroeven. â 260. vulgi: naai- het lijk van den gemeenen man doet niemand onderzoek. â perit more animae; sommige StoÃ¯cijnen leerden: âanimam hominis magno pondere extriti permanere non posse et statim spargi.quot; Sen. Epp. 57, 7. Misschien echter doelt de dichter meer op Hom. Od. 11, 22'2: if'i'/Jj lt;5' i'/vt oveigoe a^o^ra/tÃ©rtj .te.tÃ³ti/tÃ¶j. â 261. domus, niet zoo als vs. 10, maar de f am ilia, de slaven, pneri vs. 264; zij maken alles gereed voor het diner; vÃ³Ã³r het diner nam men een bad, van daar 263. striglibus (verkorte vorm): strigil een metalen, krom gebogen instrument met een handvat (zie Rich), dat, men gebruikte na het bad om de huid schoon te krabben; het werd ingewreven met olie (unctis) om schrammen te voorkomen; men had er gewoonlijk zoo eenige strigiles als sleutels op een sleutelring (sonat). â guto: de gut(t)us was een kannetje met nauwen hals, zoodat de olie, die er in bewaard werd, bij druppels er kon uitvloeien; men gebruikte het ook bij het baden. â 264. ille: de meester, heer des huizes, die bij het ongeluk (vs. 257â2(V1) is omgekomen, zit reeds aan den oever van de Styx en beeft voor Charon, den veerman, .looÃª/ceve; daar hij niet begraven of verbrand is, kan hij niet hopen in de hoot (alnus 206) overgezet te worden en heeft hij ook niet het geldstuk, dat hij als veergeld in den mond moet hebben. Vgl. pag. 129 vs. 7. â 272. silicem: de slraat, hel plaveisel. â ignavus niet laf, maar nalatig, onbedachtzaam. â 275. vigiles fenestrae: de bovenverdiepingen der huizen hadden vensters aan de straat, de benedenste niet. â vigiles worden ze genoemd, omdat ze gedurende

ebrins ac petulans, qui nullum forte eecidit, dat poenas, noctem patitur lugentis amicum 280 Pelidae, cubat in faciem, mox deinde supinus;

ergo non aliter poterit dormire: qmbusdam soranum rixa facit, sed quamvis improbus annis at^ue mero fervens cavet hunc, quem coccina laena vitari iubet et comitum longissimus ordo, 285 multum praeterea flammarum et aenea lampas, me, quem luna solet deducere vel breve lumen candelae, cuius dispense et tempero filum, contemnit. miserae cognosce prohoemia rixae, si rixa est, ubi tu pulsas, ego vapulo tantum. 290 stat contra starique iubet: parere necesse est; nam quid agas, cum te furiosus cogat et idem fortior? âunde venis?quot; exclamat âcuius aceto,

cuius conche tumes? quis tecum sectile porrum sutor et elixi vervecis labra comedit?

295 nil mihi respondes'? aut die, aut accipe calcem! ede ubi consistas; in qua te quaere proseucha?quot; dicere si temptes aliquid tacitusve recedas, tantumdem est: feriunt pariter, vadimonia deinde irati faciunt. libertas pauperis haec est: 300 pulsatus rogat et pugnis concisus adorat,

ut liceat paucis cum dentibus inde reverti. nee tamem haec tantum metuas. nam qui spoliet te non derit clausis domibus, postquam omnis ubique

den nacht openstaan. â 278. ebrius ac petulans, nl. een jonge aanzienlijke Romein, van eene nachtelijke slemppartij temgkeerend. Als hij geen kloppartij (rixa, zie vs. 280) gehad heeft, is hij treurig gestemd als Achilles hij het lijk van Patroclus en kan den slaap niet vinden. â 283. cocc ina laena: een scharlaken mantel, van dikke, '.vollige stof; om den hoogen prijs alleen door rijke lieden te dragen. â 285. aenea lampas: een kostbare bronzen lamp, dooreen slaaf gedragen; de straten van Rome weiden natuurlijk des nachts niet verlicht. â 288. prohoemia: deze vorm is hier en bij andere schrijvers gedekt door de beste handschriften. â 290. starique = et me stare. â 292. acÃ¶to: hier wordt zure wijn bedoeld. â 293. conche: goedkoop maal van boonen; bonnen maken opgezet. â 294. sutor: met verachting; wij zonden eerder zeggen: snijder. â vervecis: Lat. Gr. Â§ G; van de bijzondere beteekenis van hamel, gesneden ram is het in het Fransch in de alge-meene beteekenis van brebis overgegaan. â 296. consistas, nl. als bedelaar. â quaero, in plaats van den coni. dubit. quaeram. â proseucha, , gebed, bedehuis, synagoge. Bij de synagogen vond men dikwijls bedelaars: de bedoeling is dus waarschijnlijk: bij welken troep bedelaars kan ik U vinden'? â 298. vadimonia, zie vs. 213 aant. â 300. adorat: hier synoniem met rogat. â 303. derit, vgl.

sic inde hue omnes tamquam ad vivaria eurrunt. qua fornaee graves, qua non ineude catenae? 810 maximus in vinclis ferri modus, ut timeas, ne vomer deficiat, ne marrae et sarcula desint.

felices proavorum atavos, felicia dicas saecula, quae quondam sub regibus atque tribunis viderunt uno contentam carcere Eomam.

315 His alias poteram et pluris subnectere causas, sed iumenta vocant et sol inclinat: eundum est; nam mihi commota iamdudum mulio virga adnuit. ergo vale nostri memor, et quotiens te Roma tuo reftci properantem reddet Aquino, 320 me quoque ad Helvinam Cererem vestramque Dianam converte a Cumis: saturarum ego, ni pudet illas, adintor gelidos veniam caligatus in agros.quot;

Deze satire schetst ons het beeld van de diep gezonken en eeilooze Romeinsche grooten onder een lallen tyran als Doniitiaiuis, die voor de beuzelaclitigste zaak zijnen kabinetsraad in aller ijl laat bijeenkomen, alsof het de belangrijkste aangelegenheden betrof.

Cum iam semianimum laceraret Flavius orbem ultimus et calvo serviret Roma Neroni,

l.ucr. I, 43. â 304. tabernae: de winkels werden niet alleen gesloten, maar de sluiting nog met eene ketting verzekerd. â 307. Gallinaria |iiniis, een dennenbosch in de nabijheid van Cimiae. De Pomptijnsche moerassen en dit Gallinarische bosch waren de gewone schuilhoeken der roovers. â 309. Construeer; qua forn., qua ine. non gr. cat.? â 311. marrae: de marra is een soort van hark, sarculum een soort van schoffel. â 319. A qui no: te Aquinum in Latium was luvenalis geboren: Ceres en Diana hadden er tempels. Vanwaar de bijnaam Heivin a hier komt is niet duidelijk: Mommsen leidt hem af van de gens Helvia. â 322. caligatus: iemand, die den soldatenschoen draagt, slicht soldaat.

incidit Adriaci spatium admirabile rhombi 40 ante domum Yeneris, quam Dorica sustinet Ancon, implevitque sinus; nee enim minor haeserat illis, quos operit glacies Maeotica ruptaque tandem solibns effundit torrentis ad ostia Ponti,

45 destinat hoe monstrum cutnbae linique magister pontifici summo. quis enim proponere talem aut emere auderet, cum plena et litora multo delatore forent? dispersi protinus algae inquisitores agerent cum remige nudo, 50 non dubitaturi fugitivum dicere piscem depastumque diu vivaria Caesaris, inde elapsum veterem ad dominmn debere reverti.

quidquid conspicuum pulchrumque est aequore toto, 55 res fisci est, ubicumque natat: donabitur ergo, ne pereat. iam letifero cedente pruinis autumno, iam quartanam sperantibxis aegris,

zelfs in proza gewoonlijk uitgesproken werd. â Flavius ultimus: nl. Dovnitianus, die in het volgende vers calvus Nero genoemd wordt. Suetonius in liet leven van Doinit. cap. 18 zegt van hem: âpulcher ac decens maxime in iuventa .. postea calvitio quoque deformis. â 39. Ad ri-aci .. rhombi: de beste tarbot vonden de Romeinen die uit de Adria-tische zee. â spatium admirabile: verbazende lengte: spatium in deze beteekenis komt reeds bij Plinius voor in proza en bij Ovidius in poÃ«zie. â 40. domum Veneris: Venus was de beschermgodin van Ancona, dat door de Syracusanen gesticht was. â sustinet, draagt; de tempel van Venus stond op een berg. â 41. sinus: hier net. â haeserat, was blijven hangen, dus van haeresco, niet vanhae-reo, vgl. li a ere re in de plaats uit Ovid. aangehaald in de volgende aanteekening. â 42. Maeotica: Maeotis palus â zee van Azow. â Vgl. pag. 17'1, vs. 40 en 50. â 45. magister: c!e visscher, de eigenaar van boot en net (linum). â 46. pontifici summo: Ilornitianus. De keizers waren levenslang pontifex maximus. Niet onwaarschijnlijk is het, dat luv. hier zinspeelt op de nontificum cenae of da pes, waarvan Martialis (XII, 48, 12) en Horatius (Carm. II, 14, 28) spreken: deze maaltijden namelijk waren door hunne luxe spreekwoordelijk geworden. â 48. delatore, sing, pro plur. Onder Domitianus bereikte de plaag der aanbrengers of stille verklikkers haar grootste hoogte. â algae inquisitores: speurhonden van den keizer, die zelfs het zeewier onderzochten.â 49. agerent cum: zie Ovid, ex Ponto IV, 38 aant. (pag. 181), waar nog bij gevoegd moet worden, dat Quint. (IV, 4, 18) ook zegt age re cnm, even als hier luven. â 49. nudo, ann, zie vs. 100. â 53. Palfurio.. Armillato: twee rechtsgeleerden onder Domitianus, tevens delatores. â 57. quartanam, scil. febrim, dus

servabat; tarnen hie properat, velut urgueat auster. 00 utque lacus suberant, nbi quamquam dinita servat ignem Troianum et Vestam colit Alba minorem, obstitit intranti miratrix turba paniinper.

65 itur ad Atriden. turn Picens âaccipequot; dixit âprivatis maiora focis; genialis agatur iste dies, propera stomachnm taxare sagina et tua servatum consume in saecula rhombum:

ipse capi voluit.quot; quid apertius? et tarnen illi 70 surgebant cristae; nihil est quod credere de se non possit, cum laudatur dis aequa potestas. sed derat pisci patinae mensura. vocantur ergo in consilium proceres, quos oderat ille, in quorum facie miserae magnaeque sedebat 7;') pallor amicitiae. primus clamante Liburno âcurrite, iam sedit!quot; rapta properabat abolla Pegasus, attonitae positus modo vilicus urbi;

anne aliud tum praefecti? quorum optimus atque interpres leg im sanctissimus omnia quamquam 80 temporibus diris tractanda putabat inermi iustitia. venit et Crispi iucunda senectus,

minder hevig en gevaarlijk. â 59. auster, die den visch zou bederven, zooals de winter hem versch hield. â 61. Alba: op de villa Albana vertoefde Domit. gaarne; Vesta, wier dienst Aeneas uit Troje had overgebracht, werd er met een altijd brandend vuur vereerd en had er een tempel, doch kleiner dan die te Rome. Aan den voet van den mons Albanus lagen twee meertjes (lacus). â 64. exclusi patres: de senatoren, die in de voorzaal wachtten, buiten staande. â 65. Atriden: ironisch, zooals vs. â¢145 dux ma gnus. â Picens: Ancona lag in Pi-cenum. â 66. genialis; feestelijk, nl. overeenkomstig het karakter van den Genius. âVor allem aber ist der Genius der Genusstrieb.quot; Birt. â 69. apertius; plomper. â illi: Domitiano. â 70. surgebant cristae; ging de kam hem overeind staan: wij zeggen: stak hij den krop vooruit, gevoelde hij zicli groot. â 71. dis aequa potestas, vgl. pag. 185, vs. 41 en 42. â 72. derat, zie Lucr. 1, vs. 43. â 73. proceres en 75. amicitiae, zie de aant. op pag. 479 vs. 23. â Liburno, een lllyrische slaaf, âqui admissionibus praeerat.quot; â 76.abolla: zie de aant. op III, 115. â 77. Pegasus, kort te voren aangesteld als praefectus urbi en beroemd rechtsgeleerde. â vilicus, hij was voor de Romeinen âtamquam servis praepositusquot;. â 78. quorum, zie Lat. Gr. Â§4(16,'2 b).â 79. q uamquam: dit gebruik van quamquam zonder werkwoord is eene eigenaardigheid van het zilveren Latijn: ofschoon in dezen schrik-keljken tijd strengheid noodig was; we kunnen ook zeggen: niettegenstaande de schrikkelijke lijden. â 81. Crispi; Vibius Crispus was driemaal consul. Quint. X, 1, 'HO; Vibius Crispus, compositus et iucun-

cuius erant mores qualis faeundia, mite ingenium. maria ac terras populosque regenti qnis comes utilior, si clacle et peste sub ilia 85 saevitiam damnare et honestum adferre liceret consilium? sed quid violentius aure tyranni, cum quo de pluviis aut aestibus aut nimboso vere locuturi fatum pendebat amici?

ille igitur numquam derexit bracchia contra 90 torrentem, nec civis erat, qui libera posset verba animi proferre et vitam impendere vero. sic multas hiemes atque octogensima vidit solstitia, his armis alia quoque tutus in aula, proximus eiusdem properabat Acilius aevi 95 cum iuvene indigno, quem mors tarn saeva maneret et domini gladiis tam festinata; sed olim prodigio par est in nobilitate senectus:

profuit ergo nihil misero, quod comminus ursos 100 figebat Numidas Albana nudus harena

venator. quis enim iam non intellcgat artes patricias? quis priscum illud miratur acumen,

dus et delectationi natas. Tacitus, Hist. II, 10, zegt van hem: pecunia potentia ingenio inter cla'ros magis quam inter bonos. â 84. clade et peste, i. e. Domitiano. â 86. violentius, meer prikkelbaar. â aure tyranni; Domitianus was zeer vriendelijk en spraakzaam tegenover hen_rdie liij bij zich zelven reeds ter dood veroordeeld had; zelfs als men over onverschillige dingen met hem sprak, was men zijn leven niet zeker. â 88. fatum pendebat; zijn lot hing aan een haar. â 89. derexit bracchia contra torrentem; zoo zeggen wij ook: tegen den stroom op zwemmen. roeien. â 94. Acilius; vader en zoon. Be zoon M'. Acilius Glabrio moest als consul, in 't jaar 91, op bevel van Domitianus met eenen leeuw vechten, dien hij gelukkig overwon en doodde. In 't jaar 05 werd hij, ook omdat hij neigde naar atheÃ¯sme of Jodendom, om 't leven gebracht. In de katacomben van Rome heeft men inscripties gevonden met den naam van Acihus Glabrio. Men meent daarom niet ten onrechte dat onder dat atheÃ¯sme of Jodendom Christendom verstaan moet worden, daar ook bij Tacitus Joden en Christenen voor Ã©Ã©n gehouden worden (ile Rossi). â 95. indigno, die het niet verdiend had, dat. â 96. do-mini : zoo liet Domitianus zich het eerst in officiÃ«ele stukken noemen.â olim; reeds lang. â 98. fraterculus .. gigantis: ik ben bever met betrekking tot de grooten in den staat zeer klein, dan door mijne grootheid de vijandschap of de even gevaarlijke vriendschap van den tyran te verwerven. â 100. Albana .. ha re na; aan de westzijde van het Albaansche meer had Domitianus een landgoed en paleis, Albanum; daar liet hij groote spelen geven, waarbij o. a. ook Glabrio met goed gevolg tegen Numidische beren vocht. In verband met de volgende verzen moet men aannemen, dat Domitianus meende, dat hij dit deed om alle ver-denkina, alsof hij naar eene hooge plaats in het rijk of naar eene om-

Brute, tuura? facile est barbato imponere regi. nee melior vultu, quaravis ignobilis, ibat 105 Rubrius, otiensae veteris reus atque tacendae,

Montani quoque venter adest abdomine tardus, et matutino sudans Crispinus amomo,

quantum vix redolent duo funera; saevior illo 110 Pompeius tenui iugulas aperire susurro,

et qui vulturibus servabat viscera Dacis Fuscus, marmorea meditatus proelia villa,

et cum mortifero prudens Veiento Catullo, qui nuraquam visae flagrabat amore puellae,

115 grande et conspicuum nostro quoque tempore monstrum _rcaecus adulator dirusque a ponte satelles,

dignus Aricinos qui mendicaret ad axes blandaque devexae iactaret Ijasia raedae.

nemo magis rhombum stupuit: nam plurima dixit 120 in laevom conversus, at illi dextra iacebat belua. sic pugnas Cilicis laudabat et ictus et pegma et pueros inde ad velaria raptos.

wenteling streefde, weg te nemen. â 103. Brute: Brutus stelde zic-h_Tzooals bekend is, als onnoozel aan om aan den haat van Tarquinius te ontkomen. â barbato: uit den ouden tijd, vgl. pag. 03, vs. 34. â-105. Rubrius: hij had, zooaU verhaald wordt, verboden omgang gehad met lulia, de dochter van Titus, nicht van Domitianus. â 107. Mon-tanus, een beruchte lekkerbek. â 108. Crispinus, oorspronkelijk een. slaaf uit Canobus in Aegypte, die onder Domitianus tot groote macht en rijkdom gekomen, zelfs ridder geworden was en tot de naaste omgeving van den lyran behoorde. â matutino: reeds in den morgen is hij geparfumeerd. â 109. funera: ook bij begrafenissen gebruikte men amomum; bet werd evenzoo gemengd in de asch der dooden. â 110. Po m -peins, overigens onbekend. â aperire hangt af van saevior (vgl. Ilor. Epist. I, 15, 30), nog moorddadiger in 't oijeuen van keclen door zacht gefluister, dat is, als delator wist hij, door Domitianus allerlei in 't oor te (luisteren, de menschen om hals te brengen. â 112. F use us, praefectus praetorio onder Domitianus, gevallen in den oorlog tegen de DaciÃ«rs, 80 na Chr. â 113. Veiento Catullo: Fabricius Yeiento, vgl. 111, 185. Catullus, een delator onder Domitianus, âqui luminibus orbatus ingenio saevo mala caecitatis addiderat; non verebatur, non erubescebat, non miserebaturquot;, Plin. epist. IV, â 114. Met het oog op zijne blindheid gezegd. â 116. a ponte: een gewone standplaatsder bedelaars. Zooals een bedelaar eenen voorbijganger achterna loopt, zÃ³Ã³ doet ook Catullus; van daar satelles. â 117. Aricinos: Aricia lag op een heuvel in Latinm aan de drukbezochte via Appia, waar natuurlijk, omdat het er zoo druk was, ook vele bedelaars zich ophielden.â 120. daar Catullus blind was. â 121. Cilicis: Cilix was een gladiator.â 122. pe gma: jifjy/na, getimmerte, een theatermachine, waarmede men mmschen plotseling naar boven kon werpen of naar beneden laten

non cedit Veiento, sed ut fanaticus oestro percussus, Bellona, tuo divinat et âingens 125 omen habesquot; inquit âmagni clarique triumphi. regem aliquem capies, aut de temone Britanno excidet Arviragus. peregrina est belua; eernis erectas in terga sudes?quot; hoe defuit unum Fabrieio, patriam ut rhombi memoraret et annos. 130 âquidnam igitur censes? coneiditur?quot; âabsit ab illo dedecus hoc!quot; Montanus ait ,,testa alta paretur, quae tenui muro spatiosum colligat orbem:

debetur magnus patinae subitusque Prometheus, argillam atque rotam citius properate! sed ex hoe 135 tempore iam, Caesar, figuli tua castra sequantur.quot; vicit digna viro sententia. noverat ille luxuriam imperii veterem noctesque Neronis iam medias aliamque famem, cum pulmo Falerno arderet. nulli maior fuit usus edendi 140 tempestate mea: Circeis nata forent an

Lucrinum ad saxum Rutupinove edita fundo ostrea, callebat primo deprendere morsu,

surgitur et misso proceres exire iubentur 145 consilio, quos Albanam dnx magnus in arcem

vallen. â velaria; het doek of zeil dat in het open theater boven do toeschouwers was uitgespannen tegen den zonneschijn. Op het tooneel kou men dan knapen, die bijv. Cupido moesten voorstellen, tot de hoogte van dat doek snel naar boven voeren. â 124. Bellona: eene Aziatische godin, die vereerd werd op de wijze der Magna Mater, zie Lucr. Ã¼, 600 enz. pag. 15. â - 126. temone, dissel, hier voor ivagen, strijdwagen. â

128. sudes; hier de stekels der vinnen. De visch zet zijn stekelige vinnen op en doet daardoor denken aan den vijand (de Britten), dien Domitianus zou onderwerpen, volgens Yeiento. â 129. Fabrieio, d. i. Yeiento. â 130. coneiditur: Over den indie, vgl, III, 290. â 131. Montanus, zie vs. 107. â 132. muro; de rand van den schotel, die gebakken moet worden. â 133. Prometheus, die uit klei de eerste menschen gevormd had. â 134. rotam, zie pag. 198, vs. 24.â 138. Falerno, vgl. pag. 128, vs. 73. â Onder de ouden waren er velen, die meenden, dat dranken, die men nuttigde, eerst in de longen, en wanneer deze goed nat waren geworden, verder naar beneden vloeiden. â 140. Circeis: Circei aan de Tyrrheensche zee, halfweg Rome en Napels; de Lacus Lu erin us in CampaniÃ«, bij Puleoli en Rutupiae in Britannia (in Kent aan 't Nauw van Calais) waren beroemd door de oestercultuur. â 143. echini; de zeeÃ«gel, echinus, een schaaldier, werd door de Romeinen voor eene lekkernij gehouden en nog veel gegeten in Marseille en andere plaatsen aan de Middell. Zee. Brehm. Tierleben X, pag. 513â517. â 145. Alb a nam .. arcem, vgl. vs. 100.

tamquam de Chattis aliquid torvisqne Sveambris dicturus, tamquam ex diversis partibus orbis anxia praecipiti venisset epistula pinna.

150 Atque utinam his potius nugis tota illa dedisset tempora saevitiae, claras quibns abstiilit mbi inlustresque animas impune et vindice nullo! sed periit, postquam cerdonibus esse timendus coeperat; lioc nocuit Lamiarum caede madenti.

Inde fere-scelerutn causae, nee plura venena miscuit aut ferro grassatur saepius uilum 175 humanae mentis vitium, quam saeva cupido immodici census, nam dives qui fieri vult,

quis metus aut pudor est umquam properantis avari? âvivite contenti casulis et collibus istis,

180 o pueri!quot; Marsus dicebat et Hernicus olim Vestinusque senex âpanem quaeramus aratro, qui satis est mensis; laudant hoc numina ruris, quorum ope et auxiÃ¼o gratae post munus aristae contingunt homini veteris fastidia quercus.

149. praecipiti.. pinna: koeriers hadden aan de punt van de lans een veer, wanneer zij een droevig bericht overbrachten. Men kan hier echter ook vertalen, alsof van het andere einde der wereld met snelle vleugelen eene jobstijding ware aangekomen. â â 153. cerdonibus; y.Ã©fjdcov is iemand die door werken aan den kost moet komen. Vertaal hier: gepeupel. â 154. Lamiarum: de Lamiae behoorden tot de aanzienlijkste adellijke geslachten in Rome. Domitianus had L. Aelius Lamia zijne vrouw ontroofd en hem zelf ter dood laten brengen. Daarop werd Domitianus zelf door een zaakwaarnemer van Domitilla, de vrouw van Aelius Lamia, door een vrijgelatene en andere lieden uit het gemeene volk gedood.

173. Inde: uit geldgierigheid.â 176. census: rijkdom.-â180. Marsus Hernicus, vgl. III, '109. De Hernici in Latium en de Vestini in 't hoogland der Abruzzen worden in dit verband niet zoo vaak genoemd als de Marsi en Paeligni. â 184. fastidia quercus, zie Lucr. V, 939. pag. 44. â ut fastidiat quercum, dat hij de eikels, die hij vroeger al,

185 nil vetitum fecisse volet, quem non pudet alto per glaciem perone tegi, qui snmmovet exiros pellibus inversis; peregrina ignotaque nobis ad scelns at que nefas, quaecumque est, purpura ducit.quot; haec illi veteres praecepta minoribus; at nunc 190 post finem autumni media de nocte supinum clamosus iuvenem pater excitat: âaccipe ceras,

scribe, puer, vigila, causas age, perlege rubras maionun leges, aut vitem posce libello.

sed caput intactum buxo naresque pilosas 195 adnotet et grandes miretur Laelius alas.

dime Maurorum attegias, castella Brigantum, ut locupletem aquilam tibi sexagensimus annus adferat; aut longos castrorum ferre labores si piget et trepidum solvunt tibi cornua ventrem 200 cum lituis audita, pares quod vendere possis pluris dimidio, nee te fastidia mercis ullius subeant ablegandae Tiberim ultra.

nu versmaden kan. â 185. fecisse. Lat. Gr. Â§ 590. A. â 186. perone: de pero is een hooge, ruw lederen schoen. â per glaciem, door sneeuw en ijs. â 190. post fin em autumni: wij zouden zeggen; na de groote vacantie. Gedurende de heetste maanden van het .jaar zocht wie kon zijn genoegen buiten Rome, op het land. De autumnus begint volgens Varro (de re rustica, I, 28 Â§ 1) a. d. Ill id. Sextil. (11 Aug.) en eindigt a. d. V id. Nov. (9 Nov.). Bij liet einde van den herfst waren de nachten reeds langer geworden en werkte men des avonds en des morgens bij lamplicht; zij die zeer ijverig waren, zooals de oudere Plinius, begonnen hunne studiÃ«n reeds in de laatste dagen van Aug. â media de nocte: kort na middernacht, met hyperbole om aan te duiden lang vÃ³Ã³r zonsopgang. â 191. ceras, Lat. Gr. Â§ 463. â 192. rubras .. leges: de titels of opschriften der wetten waren in de wetboeken met roode letters geschreven (van daar nog rubriek): ook de wetten zelf werden daarom wel rnbricae genoemd; Quint. XII, 3,11: âalii se ad album (= ius praetorium) ac rubricas (= ius civile) transtulerunt.quot; â 193. vitem: de staf van den Centurio was van den wijnstok afkomstig; dus vitem = de waardigheid ran den Centurio. â libello. verzoekschrift; posce 1.: solliciteer om.â 194. buxo: hier kam, zie Peis. Ill, vs. 51. 't Gold voor krijgshaftig, voor zijne haren geen zorg te dragen. â 195. Laelius, een veldheer van den ouden stempel. â 196. attegias: 't woord attegia komt bij schrijvers alleen hier voor en is waarschijnlijk van Semitischen oorsprong; het beteekent een leemen hut. â Brigantum: de Biigantes waren het machtigste volk van het Rom. BiitanniÃ«. â 197. locupletem aquilam: de adelaar van het legioen stond onder de hoede van den primipilus van de eerste cohors. Hier wordt dus bedoeld de rang van primipilus, waaraan de waardigheid en de census van een eques verbonden was. â 202. Tiber im ultra: in de regio transtiberina woonden zij, wier affaire om den last of de onaangenaamheid, die zij aan de buren veroorzaakte

neu eredas ponendiun aliquid discriminis inter unguenta et corium: hicri bonus est odor ex re 205 qualibet. ilia tuo sententia semper in ore versetur, dis atque ipso love digna poeta:

âunde habeas, qnaerit nemo, sed oportet habere.quot; hoe monstrant vetulae pueris repentibus assae, hoc disctint omnes ante alpha et beta puellae.

kramers, leerlooiers enz., binnen de stad niet geduld werd. â 208. assae eene assa, scil. nutris , is eene droge min, âquae lac non praestat in fantibus, sed solum diligentiam et munditiam mlliibet.quot; Schol.

Libr. I, vs. 98â244. De oorzaken en het begin van iien burgeroorlog tusschen Caesar en Pompejus. . '204

25Â«
Astarte 16, 604.	Battiades 138, 13.	lt;
astrologie 183, 1.	beelden der goden 94, 55.
astrologus 221, 4.	Groote Beer 162, 578.
asyndeton 59, 21.	begrafenis 27, 890: 84, 7; 249,
Atax 88, 4.	109.
Atellane 238, 175.	belli fulmen 32, 1034.
Athamania 125, 15.	Bellona 250, 124.
atomen 19, 1145; 25, 855;	benignus 86, 62.
39, 410; 40, 428.	Berenicis 214, 524.
atomen, beweging 15, 380.	besmettelijke ziekten 49, 1138.
atque 31, 993.	Bessi 170, 5.
Attalicus 107, 6.	bibliotheek 241, 219.
Attains 107, 6.	Bistones 38, 30; 179, 35.
attegia 252, 190.	bliksem 206, 156.
auctus 68, 165.	boekwinkels 220, 11.
anclibant 79, 6.	boezem openscheuren 157, 448.
Augustus 131, 60; 164, 37.	bona dea 97, 8.
1 aureis = auris 68, 164.	bona verba 90, 1.	â¢
Ausonia 163, 6.	Bootes 114, 35.
autumnus 252, 190.	brachylogie 127,64,66; 153,123.
avarities 22, 59.	brand in Rome 231, 7.
Aventinus 235, 85.	Briarens 211, 593.
A vermis 145, 27.	Brigantes 252, 196.
avidus in 207, 181.	Britanni 143, 39.
avis omen 125, 20.	bruid 130, 33.
axis 137, 65; 170, 12.	Brutus 249, 103.
	bucerus 53, 1245.
; B.	bullire 198, 34.
; B.	buste van Minerva 241, 219.
BabyloniÃ«rs astron. 185, 46.	bustum 27, 906.
baca Sabina 235, 85.	buxus 200, 51; 252, 194.
bacchantes 71, 255.
badplaatsen 97, 1.	c.
Bagrada 210, 588.	c.
j Baiae 231, 4.	cabal lus 236, 118.
balatro 29, 955.	cadere 96, 17.
Baleares 209, 229.	Caducifer 162, 605.
barba 175, 58.	cadus 93, 27.
barbatus 249, 103.	Caecina Paetus 218, 13, 1.
Bassus 174, 47. â 1	caecus 4, 277.

262
granaatboom 162. 607.	Hilaira 100, 15.	i
grandis 19, 11G-4.	Himera 158, 475.	i
gravidus 209, 218.	hinc 18, 655.	1
gravis numerus 134, 1.	Hippocrene 105, 3.	i
Grieken in Rome 234, 61.	Hippodamia 75, 346.	i
Grieksche clienten 236, 124.	Hirtius 97, 18.	:
Griekse he constructie 56, 2.	Hirtius en Pansa 173, 6.	:
guto 243, 263.	hoe 117, 64.	:
Gyge 162, 593.	honor 119, 23.	:
gymnasia 236, 115.	Horae 153, 125.	:
	horridus 240, 212.	â
H.	hospita 183, 6.
H.	huizen in Bome 243, 275.
	hnmani 23, 80.
haardvuur 165, 44.	Hymettus 89, 54.
haberi 24, 831.	hypallage 38, 24.
Haemonides 72, 287.	hypermeter 73, 298.
Haemonius 72, 287: 111, 26.	hysteron proteron 37, 5.
haerere 215, 573.
haeresco 246, 41.	1.
Hammen. 214, 514.	1.
Harmonia 114, 41.
hasta 178, 19.	Ã¯ in 't fut. exact. 178, 6.
Hecate 154, 141.	iam adeo 19, 1150.
Helice 162, 580.	iam iam non 27, 894.
Helicon 105, 1.	ianitor 135, 1.
Heliconiades 33, 1037.	lanus 151, 65; 153, 127.
helleborum 200, 63.	lason 139. 22.
Heloria Tempe 158, 477.	Icarii stella 142, 4.
Helvina 245, 320.	Icarius 142, 4.
Henna 156, 422.	Idaea mater 16, 611.
Heraclitus 5, 705; 42, 476.	mimen Idaeum 236, 137.
herbosum theatrum 238, 173.	Idalium astrum 127, 59.
here 233, 23.	Idalius mons 65, 96.
Hernici 251, 180.	Idas 100, 17.
Hero 143, 31; 171, 41.	Idomeneos 68, 178.
Hesiodus 106, 25; 180, 31.	ignavus 138, 1.
hexameter 135, 17.	ignis 142, 11.
hiatus 235, 70.	illim 26, 881.
Hiberus 70, 227.	Hos 113, 17.

268
petulens 14, 368.	Polyphemus 112, 45; 122, 25.
Phaeacae silvae 112, 51.	Polyxena 75, 362, 304.
Phaeacia 84, 3.	Sextus Pompeius 178, 1.
phalaeceus 55, 1.	ponere 119, 24; 147, 20:
Pharus 85, 32.	234, 56.
Pliasellus 50, 1.	Pontos 43, 507.
Pherecydes 6, 709.	a ponte 249, 110.
Phidias 119, 15.	Ponticus 101, 1.
Philetas 110, 1.	pontifex summus 240, 40.
Philoetius 150, 103.	populus 53, 1247 ; 153, 130;
Phineus 114, 41.	206, 137.
Phlegra 121, 48.	porta Capena 232, 11.
Phlegraea arva 211, 597.	porticus 200, 54; 222, 2.
Phoebe 100, 15.	portitor 129, 7.
Phrygius numerus 10, 018.	poscere libello 252, 193.
Phrygius somis 10, 618.	Postumus 121, 1; 224, 1.
Pierides 134, 0.	postus 26, 871.
Pierius 9, 945.	potentia 185, 30.
pietas 70, 385.	poteretur 77, 401.
pignora 129, 12.	potestas 25, 844.
pingere mero 148, 32.	potestur 31, 1010.
pinguis 198, 32.	potÃ¯mur 194, 884.
pinna 251, 149.	potiri met aec. 18, 053.
pinnirapus 237, 158.	potis, pote 37, 1.
pipiare 50, 10.	potÃ¯tur 18, 053.
ad Pirum 220, 0.	pottebakkerswiel 198, 24.
Pisaea oliva 170, 95.	prae in composita 07, 145.
pix 181, 45.	praecipere 108, 34.
plaatsing van lijken 202, 105.	praeco 237, 157.
planeten 184, 15.	praeferre 83, 54.
Plato 25, 852.	praemia 37, 5.
Pleiades 114, 30.	Praeneste 239, 190.
pluralis 55, 1.	praeposit. postpositae 24, 839.
plur. pro singul. 130, 30.	praesens 70, 383; 188, 483.
Pluto 129, 18; 157, 445.	praetexta 130, 33.
poenibat 52, 1240.	Praxiteles 119, 10.
poeta divinus 144, 18.	Priapus 82, 14.
poetae 232, 9.	primipilus 252, 197.
Pollux 57, 27.	primis cunis 108, 27.
Polyclitus 241, 217.	primus 00, 110; 101, 3.