Sanctissimi Domini Nostri

i^ïaojxis

Divina Providentia

f A i*jï xirx

LITTERAE ENCYCLICAE

ad Patriarchas Primates Archiepiscopos et Episcopos nniversos Catholici Orbis gratiam et communionein cnm Apostolica Sede babentes.

A quot; ■■ - /$9/ .

(/

Oestel St. Michaëlis,

EX lYPOGHAPHIA DIOECESIS BUSCODUCENSIS, IN INSXITUTO STTEDO-MDTORUM.

DE CONDITIONE OPIFICUM.

venerabilibus fratribus patriarchis primatibüs akch1e-piscopis et episcopis un1versis catholici orbis gratiam et commünionem cum apostolica sede habent1büs.

LEO PP. XIII.

Venerabiles Fratres.

Salutem et Apostolicam Benedictionem.

Herum novarura semel excitata cnpidine, quae diu qui-dem commovet civitates, illud erat consecuturum ut comrau-tationum stndia a rationibns politicis in oeconomicarum cog-natum genus aliquando defluerent.— Eevera nova industriae iücrementa novisque euntes itineribus artes ; mutatae domi-norum et mereenariorum rationes mutuae ; divitiarum in exi-guo numero affluentia, in multitudine inopia: opificum cum de se confidentia maior , tuin inter se neeessitudo coniunc-tior, praeterea versi in deteriora mores, effecere, ut cer-tainen erumperet. In quo quanta renim momenta vertantur, ex hoc apparet, quod animos habet aeri expectatione suspenses : idemque ingenia exercet doctorum , concilia pruden-tum , conciones populi, legnmlatorum indicium, consilia prin-cipum, ut iam caussa nulla reperiatur tanta , quae teneat hominum studia vehementius. — Itaque, proposita Nobis Ecclesiae caussa et salute communi, quod alias consuevimus, Venerabiles Fratres, datis ad vos Litteris de imperio politico , de libertate humnua , de civitatum constitutione Christiana, aliisque non dissimili genere, quae ad refutandas opi-uionum fallacias opportuna videbantur, idem nunc faciendum de. condilione opijicum iisdem de caussis duximus. — Genus hoc argnmenti non semel iam per occasionem attigimus : in his tamen Litteris totam data opera tractare quaestionem apos-tolici muneris conscientia monet , ut principia emineant, quorum ope, uti Veritas atque aequitas postulant, dimicatio

dirimatur. Caussa est ad expediendutn difficilis, nee vacua perieulo. Ardiuim siquidem metiri iura et officia, quibus locupletes et proletarios, eos qui rem, et eos qui operam conferant, inter se oportet contineri. Periculosa vero eon-tentio, qiiippe quae ab hominibus tnrbulentis et callidis ad pervertendum judicium veri concitandaraque seditiose multi-tudinem passim detorquetur. Utcumque sit, plane videmus, quod eonsentiunt universi, iufimae sortis hominibus celeriter esse atque opportune consulendum , cum pars maxima in misera calamitosaque fortuna indigne versentur. Nam veteri-bus artifieum collegiis superiore saeculo deletis, nulloque in eorum locum suffecto praesidio , cum ipsa instituta legesque publieae avitam religioueni exuissent, sensim factum est ut opifices inhumanitati dominorum effrenataeque competitorum cupiditati solitarios atque indefensos tempus tradiderit. — Malum auxit nsura vorax , quae non semel Ecclesiae iudicio damnata, tamen ab hominibus avidis et quaestuosis per aliam speciem exercetur eadem : hue nccedunt et conductio operum et rerum omnium commercia fere in paucorum red-acta potestatem , ita ut opuleuti ac praedivites perpauci prope servile iugum infinitae proletariorum multitudini im-posnerint.

Ad huius sanationem mali Socialistae quidem , sollicitata egentium in locupletes invidiu, everterc privatas bouorum possessiones contendunt oportere , earumque loco commuuia uuiversis singulorum bona facere, procurantibus viris qui aut munieipio praesint, aut totam rempublicam gerant. Eiusmodi tralatione bonorum a privatis ad commune, mederi se posse praesenti malo arbitrantur, res et commoda inter cives ae-qnabiliter partiendo. Sed est adeo eorum ratio ad conteutio-nem dirimendam inepta, ut ipsum opificum genus afficiat iucommodo : eademque praeterea est valde iuiusta, quia vim possessoribus legitimis all'ert , pervertit officia reipublicae, penitusque miscet civitates.

Sane, quod facile est pervidere, ipsius operae, quam suscipiunt qui in arte aliqua quaestuosa versantur , haec per se caussa est, atque hie finis quo proxime spectat artifex, rem sibi quaerere privatoque iure possidere uti suam ae propriam. Is enim si vires, si industriam suam alteri com-modat, liane ob caussam commodat ut res adipiscatur ad victuni cultumque necessarias: ideoque ex opera data ins verum perfectiimqne sibi quaerit non modo exigendae mer-cedis, scd et eollocandae uti velit. Ergo si tenuitate sump-tuum quicquam ipse coniparsit, fructumque parsimoniae suae , quo tutior esse custodia possit, in praedio collocavit, pro-fecto praedium istiusmodi nihil est aliud, quara merces ipsa aliam induta speciem : proptereaque eoemptus sic opifici fundus tarn est in eins potestate futurus, quam parta labore merces. Sed in hoe plane, ut facile intelligitur , rerum dominium vel moveiitium vel solidarum consistit. In eo igitur quod bona privatorum trausferre Socialistae ad commune ni-tuntur , omnium mercenariorum faciunt conditionem deterio-rem, quippe q\ios, collocandae mercedis libertate sublata, hoc ipso augendae rci familiaris utilitatumque sibi eomparan-darnm spe et facultate despoliant.

Verum, quod mains est, remedium proponunt cum iusti-tia aperte puguans, quia possidere res privatim ut suas, ins est homini a natura datum. — Revera hae etiam in re maxime inter hominem et genus interest animantium cetera-rum, Non enim se ipsae regunt bclluae, sed reguntur gu-bernanturque duplici naturae iustinctu: qui lum custodinnt experreetam in eis facultatem agendi, viresque opportune evolvuntj turn etiam singulos earum motus exsuscitant iulem et determinant. Altero instinctu ad se vitamque tuendam, altero ad conservationem generis ducuntur sui. Utrumque vero commode assequuntur earum rerum usu quae adsunt, quaeque pracsentes sunt : nec sane progredi longius possent, quia solo sensn moventur rebusque singnlaribus sensu per-ceptis. — Longe alia hominis natura. Inest in eo tota simul

ac perfecta vis naturae animantis , ideoque tributum ex hac parte homini est, certe non minus quam generi animantium omni, ut rerum corporearum fruatur bouis. Sed natura ani-ruans quantumvis cumulate possessa, tantum abest ut natu-ram circumscribat humanara , ut muito sit humana naturS, inferior, et ad parenduro liuic obediendumque nata. Quod eminet atque excellit in nobis, quod homini tribuit ut homo sit, et a belluis differat gencre toto , mens seu ratio est. Et ob banc caussam quod solum hoc animal est rationis particeps, bona homini tribuere necesse est non utenda solum , quod est omnium animantium commune , sed stabili perpetnoque iure possidenda, neque ea dumtaxat quae usu consumuntur, sed etiam quae, nobis utentibus, permanent.

Quod magis etiam apparet, si hominum in se natura al-tius spectetur. — Homo enim cum innumerabilia ratione comprehendat, rebusque praesentibus adiungat atque annectat futuras, cumque actionum suarum sit ipse dominus, propterea sub lege aeterna , sub potestate omnia providentissime gu-bernantis Dei , se ipse gubernat providentia consilii sui : quamobrem in eius est potestate res eligere quas ad consu-lendum sibi non tnodo in praesens, sed etiam in reliquum tempus, maxime iudicet idoneas. Ex quo consequitur, ut in homine esse non modo terrenorum fructuum, sed ipsius terrae dominatum oporteat, quia e terrae fetu sibi res suppeditari videt ad futurum tempus necessarias. Habent cuiusque ho-minis necessitates velut perpetuos reditus, ita ut hodie cx-pletae, in crastinum nova imperent. Igitur rem quamdam debet homini natura dedisse stabilem perpetnoque mansuram , unde pereuuitas subsidii expectari posset. Atqui istiusmodi perennitatem nulla res praestare, nisi cum ubertatibus suis terra, potest.

Neque est, cur providentia introducatur reipublicae : est enim homo, quam rcspublica, senior : quocirca ius ille suum ad vitam corpusque tuendum habere natura ante debuit quam civitas ulla coisset. — Quod vero terrain Deus universo

generi hominum utendam, fruendam dederit, id quidero non potest ullo pacto privatis possessionibus obease. Deus enim generi hominum donavisse terram in commune dicitur, non quod eius promiscuutn apud omnes dominatum voluerit, sed quia partem nullam cuique assignavit possidendam, industriae hominum institutisque populorum permissa privatarum pos-sessionum descriptione. — Ceterum utcumque inter privates distributa, inservire communi omnium utilitati terra non ces-sat, quoniam nemo est mortalium, quin alatur eo, quod agri eiïerunt. Qui re carent, supplent opera; ila ut vere affirmari possit, universam eomparandi victus cultusque ra-tionem in labore eonsistere, quem quis vel in fundo insumat sue, vel in arte aliqua operosa, cuius merces tandem non aliunde, quam a multiplici terrae fetu ducilur, cum eoque permutatur.

Qua ex re rursus efiicitur, privatas possessiones plane esse secundum naturain, Kes enim eas, quae ad conservan-dam vitam maximeque ad perficiendam requiruntur, terra quidem cum magna largitate fundit, sed fundere ex se sine hominum cultu et euratione non posset, lamvero cum in parandis naturae bonis iiulustriam mentis viresque corporis homo insumat, hoc ipso applicat ad sese earn naturae cor-poreae partem, quam ipse percoluit , in qua velut formam quamdam personae suae impressam reliquit; ut omnino rectum esse oportcat, cam partem ab eo possideri uti suam, nec ullo modo ius ipsius violare cuiquam licere.

Horum tam perspicua vis est argumentorum , ut mirabile videatur , dissentire quosdam exoletarum opinionum rcstitu-tores : qui usum quidern soli , variosque praediorum fructus homini privato concedunt: at possideri ab eo nt domino vel solum, iu quo aedificavit, vel praedium quod excoluit, plane ius esse ncgant. Quod cum negant, fraudatum iri partis sue labore rebus hominem, non vident. Ager quippe cultoris manu atque arte subactus habitum longe mutat : e silvestri frugifer, ex infecundo ferax effieitur. Quibus autem rebus

est melior factus , illae sic solo inhaerent miscenturque pe-nitus, ut maximam partem nullo pacto sint separabiles a solo. Atqui id quemquam potiri illoque perfrui, in quo alius de-sndavit, utrumne iustitia patiatur ? Quo modo effectae res caussam sequuntur a qua effectae sunt, sic operae fructum ad eos ipsos qui operam dederint, rectum est pertinere. Me-rito igitur universitas generis humani, dissenlientibus pauco-ruiu opinionibus nihil admodum mota , studioseque naturam intuens, in ipsius lege naturae fundamentum reperit partitio-nis bonorum , possessionesque privatas , ut quae cum homi-nutn natura pacatoque et tranquillo convictu maxime con-gruant, omnium saeculorum usu consecravit. — Leges au-tem civiles, quae , cum iustae sunt, virtutem suain ab ipsa naturali lege ducunt, id ius , de quo loquimur , confirmant ac vi etiam adhibenda tuentur. — Idem divinarum legum sanxit auctoritas , quae vel appetere alienum gravissime ve-tant. Non concupisces uxor cm proximi lui: non domuni , tion agrum , non ancillam, non bovem , non asinum, et miiversa quae illius sunt (1).

lura vero istiusmodi, quae in bominibus insunt singulis, multo validiora intelliguntur esse si cum officiis hominum in convictu domestieo apta et connexa spectentur. — In deli-gendo genere vitae non est dubium , quin in potestate sit arbitrioque singulorum alterutrum malle, aut lesu Christi sec-tari de virginitate consilium, aut maritali se vinclo obligare. Ius coniugii naturale ac primigenum homini adimere , caus-samve nuptiarum praecipuam , Dei auctorilate initio consti-tutam , quoquo modo circumscribere lex hominum nulla potest. Crescite et multiplicamini (2). En igitur familia, seu so-cietas domestica, perparva ilia quidem, sed vera societas, ea-demque omni civitate antiquior; cui propterea sua quaedam iura ofiiciaque esse necesse est, quae minime pendeant a re-publica. Quod igitur dcmoustraTimus , ius dominii personis

(1) Beut. V, 21.

Gen. 1, 28.

siDgularibus natura tributum, id transferri in hominem , qua caput est familiae, oportet: immo tanto ius est illnd vali-dius, quanto persona huraana ia convictu domestieo plura complectitur. Sanclissitna naturae lex est, ut victu omnique cultu paterfamilias tueatur, quos ipse procrearit: ideinque il« luc a natura ipsa dedncitur, ut velit liberis suis, quippe qui paternam referunt et quodam modo producunt personam, an-quirere et parare, unde se honeste possint in ancipiti vitae cnr-su a misera fortuna deftndere. Id vero efiicere non alia ra-tione potest, nisi fructuosarum possessione rerum , quas ad liberos hereditate transnüttat. — Quemadmodum civitas, eo-dem modo familia , ut memoravimus , veri uominis societas est, quae potestate propria , hoc est paterna, regitur. Quam-obrem , servatis utique finibus quos proxima eius caussa praescripserit, in deligendis adbibendisque rebus incolumitati ac iustae libertati suae necessariis, familia quidem paria sal-tem cum societate civili iura obtinet. Paria saltern dixioms, quia cum couvictus domesticus et cogitatione sit et re prior, quam civilis coniunctio , priora quoque esse magisque natu-ralia iura eins officiaque consequitur. Quod si cives, si familiae , convictus hnmaiii societatisque participes factae , pro adiumento offensionem , pro tutela deminutionem iuris sui in republica reperirent, fastidienda citius, quam optanda societas esset.

Veile igitur ut pervadat civile imperium arbitratu suo usque ad intima domorum , maguus ac perniciosus est error. — Certe si qua forte familia in summa rerum difticultate consiliique inopia versetur, ut inde se ipsa expedire nullo pacto possit, rectum est subveniri publice rebus extremis: sunt enim familiae singulae pars quaedam civitatis. Ac pari modo sicubi intra domesticos parietes gravis extiterit pertur-batio iurium mutnorum, suum cuique ius potestas publica vindicato : ucque enim hoe est ad se rapere iura civium , sed munire atque firmare iusta debitaque tutela. Hic tamcn consistant necesse est, qui praesint rebus publicis: hos ex-

cedere fines natura non patitur. Patria potestas est eiusmodi, ut nee extingui, neque absorberi a republica possit, quia idem et commune habet cum ipsa bomioum vita piincipium. Filii sunt aliquid palris, et velut pateruae amplificatio qnae-dam personae ; proprieque loqni si volumus , non ipsi per se, sed per communitatcm domesticara, in qua generati sunt, civilem ineunt ac participant societatem. Atque hac ipsa de

canssa , quod filii sunt naluralilcr aliquid pat ris.....aide-

quam usnm liberi arbitrii habuaut, continvnlur sub parenlum cura (1). Quod igitur Socialistae, posthabita providentia pa-rentum, introducunt providentiam reipublicae, facinnt coulra iustiliam naluralem, ac domorum compaginem dissolvunt.

Ac praeter iniustitiam, nimis eliam apparet qualis esset omnium ordinum commutatio perturbatioque, quam dura ct odio-sa servitus civium consecutura. Aditus ad invidentiam imitu-ain , ad obtrectationes et discordias patefieret: ademptis in-genio singuiorum sollertiaeque stimulis , ipsi divitiarum 1'on-tes necessario exarescerent: eaque, quam fingunt cogitatione, aequabilitas, aliud revera non esset nisi omnium hominum aeque misera atque ignobilis, nullo discrimine, conditio. — Ex quibus omnibus perspicitur, illud Socialismi placitum de possessionibus in commune redigendis omnino repudiari opor-tere, quia iis ipsis, quibus est opitulaudum, nocet; natura-libus singuiorum iuribus repugnat, officia reipublicae tranquil-litatemquc communem perturbat. Maneat ergo, cum plebi sub-Icvatio (|uaeritiir, hoc in primis haberi fundameiiti itistar op»r-tere, privatas possessioncs inviolate servandas. Quo posilo , remedium, quod exquiritur, unde petendum sit, explicabimus.

Confidenter ad argumentum aggredimur ae plane iurc Nos-tro, propterca quod caussa agitur ea, cuius exitus probabi-lis quidem nullus, nisi advocata rcligione Ecelesiaque, repc-rietur. Cum vero et religionis custodia, et earum rerum , quae in Ecclesiae potestate sunt, penes Nos potissimum dis-

(1) S. Thorn. 11-11. Guaest. X, art. XII.

pensatio sit , neglexisse officium taciturnitate videremur. — Profecto aliorum quoque operam et contentionem tanta haec caussa desiderat: principum reipublicae iutelligimus, domino-rum ac locupletium, denique ipsorum, pro quibus contentio est, proletariorum ; illud tarnen sine dubitatione affirmatous, inania conata hominum futura. Ecclesia posthabita. Videlicet Ecclesia est, quae promit ex Evangelio doctrinas , quarum virtute aut plane componi certamen potest, aut certe fieri, detracta asperitate, mollius: eademque est, quae non instruere mentem tantummodo, sed regere vitam et mores singnlorum piaeceptis suis contendit : quae statura ipsam proletariorum ad meliora promovet plmibus utilissime institutis; quae vult atque expetit omnium ordinum consilia viresque in id con-sociari, ut opificum rationibus, quam commodissirae potest, consulatnr : ad eamque rem adhiberi leges ipsas auctoritatem-que reipublicae, utique ratione ac tnodo, putat oportere. 4 lllud itaqne statuatur primo loco, ferendam esse conditio-nem humanam; ima sumrais paria fieri in civili societate non posse. Agitant id quidem Socialistae : sed omnis est eoutra reruin naturam vana contentio. Sunt enim in hominibus ma-ximae pluriinaeque natura dissimilitudines : non omnium paria ingenia sunt, non sollcrtia , non valetudo , non vires: quarum rerum nccessarium discrimen sua sponte sequitur fortu-na dispar. Idque plane ad usus cum privatorum tum com-munitatis accommodate; indiget enim varia ad res gerendas facilitate diversisque muneribus vita communis ; ad quae fuu-genda munera potissimum impelluutur homines dilferentia rei cuiusque familiaris. — Et ad corporis laborem quod attinet, in ipso statu iunocentiae non iners omnino erat homo futu-rus : at vero quod ad animi delectationem tune libcre opta-visset voluntas, idem postea in expiationem culpae subire non sine molestiae sensu coegit neceasitas. Maledicta terra in opere tuo : in laboribus come des ex ea cunclis diebus vitae tuae (1). — Similique modo finis acerbitatum reliquarum in terris nul^ (1) Gen. 111, 17.

— 13 —

lus est futurus, quia mala peccati consectaria aspera ad to-lerandum sunt, dura, difficilia: eaque homini usque ad ul-timuin vitae comitari est necessc. Itaque pati et perpeti hu-manum est, et ut homines expcriantur ae tentent omnia, is-tiusmodi incommoda evellere ab bumano convictu penitus nulla vi, nulla arte poterunt. Siqui id se profiteantur posse, si miserae plebi vitam polliceantnr omni dolore molestiaque va-cautem, et refertam quiete ac purpetuis volnptatibus, nae illi populo impouunt, i'raudenique struunt, in mala aliquando erupturam maiora praesentilms. Optimum faetn res bumanas, ut se babent, ita contueri, simulque opporlunum ineommo-dis levamentnm , uti diximus , aliunde petere.

Est iilud in caussa, de qua dieimus, capitate malum, opinione fingere alterum ordinem sua spontc infensnm alteri, quasi locupletes et proletaries ad digladiandum inter se per-tinaci duello natura comparaverit. Quod adeo a ratione ab-borret et a veritate, ut contra verissimum sit, quo modo in corpore diversa inter se membra conveniunt, uncle iilud exis-tit tempcrameutiim habitudinis, quam symmetriam recte dixe-ris, eodem modo naturain in civitatc praecepisse ut geminae illae classes congruant inter se concorditer , sibique conve-nienter ad aequilibritatem respondcant. Omnino altera alte-rius indiget: non res sine opera, nec sine re potest opera consistere. Concordia gignit pulcritudinem rerura alque ordinem ; contra ex perpetuitate certaminis oriatur neeesse est cum agresti immauitate confusio. Nunc vero ad dirimendum certamen, ipsasque eius radices amputandas, mira vis est in-stitutorum christianorum, eaque multiplex. — Ac primum lota disciplina religionis, cuius est interprcs et custos Ecclesia, magnopere potest locupletes et proletarios componere in-vicem el coniungere , scilicet utroque ordine ad oflicia mu-tua revocando, in primisqiie ad ea quae a iustitia dueuntur. Quibus ex officiis ilia proletarium atque opificem attingunt; quod libere et cum aequitate pactum operae sit, id integre

et fideliter redderc : non rei ullo modo nocere , non personam violare dominorum: in ipsis tucndis rationibus suis abs-tinere a vi, nee aeditionera induere unquam ; nee commis-ceri cum bominibus tlagitiosis , immodioas spes et promissa ingentia artificiose iactantibus, qnod fere babet poenitentiam inatilem et forlunarum rninas consequentes. — Ista vero ad divites speetant ac dominos; non habendos mancipiorum loco opifices: vereri in eis aequum esse dignitatem personae, uti-que nobilitatam ab eo, character cbristianus qui dieitur. Quaes-tuosas artes, si naturae ratio, si cbristiana pbilosopbia au-diatur , non pudori homini esse, sed deeori, quia vitae sus-tentaodae praebent lionestam potestatem. Illud vere turpe et inbuuianum , abuti bominibus pro rebus ad quaestum , nee faeere eos pluris, quam quantum nervis polleant viribusque. Similiter praeeipitur, religionis et bonorum animi baberi ra-tionem in proletariis oportere. Qnare dominor\ini jiartes esse, efficere ut idoneo temporis spatio pietati vacet opifex : non hominem dare obvium lenociniis corruptelarum illecebrisque peceandi : neque ullo pacto a cura domestiea parsiraoniaeque studio abducere. Item nou plus imponcre operis, quam vires ferre queant, nee id genus , quod cum aetate sexuque dissi-deat. In maximis autera oMciis dominonun illud eminet, ius-ta unieuique praebere. Profecto ut merccdis statuatur ex ae-quitate modus, caussae sunt eonsiderandae plures; sed generatim locupletes atque heri meraineriut, premere emolumenti sui caussa indigentes ac miseros, alienaque ex inopia captare quaestum, non divina, non humana inra sinere. Fraudare vero quemquam mercede debita grande piaculum est, qnod iras e caelo ultrices clamore devocat. Ecce merces operariorum .. . quae fraudala est a vol/is, clamat: et clamor eorum in aures Domini Snbaoth intromit (1). Postremo religiose cavendum lo-cupletibus ne prolctariorum compendiis quicquam noceant nee vi , nee dolo , nee fenebribus artibus : idque eo vel magis quod non satis illi sunt contra iniurias atque impotentiam (1) lac. V, .

muniti, eorumque res, quo exilior, boe sanctior habenda.

His obtempcratio legibus nonne posset vim caussasque dis-sidii vel sola restinguere ? — Sed Ecclesia tarnen , lesu Chris-(o magistro et duce, perseqnitur maiora: videlicet perfeetius quiddam praecipiendo, illue spectat, ut alterum ordinem vi-ciiiitate proxiraa amicitiaque alteri coniungat, — Intelligere atque aestimare mortalia ex veritate non possumns, nisi dis-pexerit animus vitam alteram eamque immortalem : qua qui-dem dempta, continuo fortna ac vera notio honesti interiret: immo tota haec rernm universitas in arcanum abiret nulli ho-minum investigationi pervium. Igitur, quod natura ipsa ad-monente didicimus, idem dogma est ehristianum, quo ratio et constitutio tota religionis tamquam fuodamento principe nititur, cum ex hac vita excesserimus, tum vere nos esse victuros. Neque enim Deus hominem ad haec fragilia et ea-dnca, sed ad caelestia atque aeterna generavit, terramque nobis ut exulandi locum, non ut sedem babilandi dedit. Divi-tiis ceterisque rebus, quae appellantur bona, affluas, careas , ad aeternam beatitudinem nihil interest: quemadmodum uta-re, id vero maxime interest. Acerbitates varias, quibus vita mortalis fere contexitxir , lesus Christus copiosa redemptione sua nequaquam sustulit, sed in virtutum incitamenta, mate-riamque bene merendi traduxit; ita plane ut uemo mortalium queat praemia sempitema capessere, nisi cruentis lesu Christi vestigiis ingrediatur. Si sustinebimns, et conregnabimus (1). La-boribus ille et crnciatibus sponte susceptis, crueiatuum et laborum mirifice vim delenivit: nee solum exemplo, sed gratia sua perpetuaeque mercedis spe proposita , perpessionem dolornm effecit faeiliorem : id enim, quod in praesenti est vio-menlanenm et leve tribulaiionis noslrae, supra modum in su-blimiiate aeternum gloriae pondus operatnr in caelis (2).

Itaque fortunati monentur , non vaeuitatem doloris afferre, tiec ad felicitatem aevi sempiterni quicquam prodesse divitias,

(1) II ad Tim. II, 12.

(2) II Cor. IV, 17.

f

— IB —

sed potius obessc (1); tevrori locupletibus esse debere lesu | Christi insuetas minas (2): ratiouera cle iisu fortunarum Ueo

( iudici severissime aliquando reddendam. De ipsis opibus uten-

dis excellens ae raaximi momenti doctrina est, qnam si pliilo-sophia inchoatam , at Ecclesia tradidit perfectam plane , ea-demque efficit ut non cognitione tantum, sed moribus tenea-tur. Cuius doctrinae in co est fundamentum positum , quod insta possessio peeuniarum a insto peeuniarum usn distiugui-tur. Bona privatim possidere, quod panic ante vidimus, lus est homini uaturale: eoque uti iure, maxime in societate vi-tae, non fas modo est, sed plane necessarium. Licilum eat, quod homo propria possideat. El tsl etiam necessarium ad hu-manam vitam (3). At vero si illnd quaeratur, qualem esse usum bonorum neeesse sit. Ecclesia quidem sine nlla dubi-tatione i-espoudet: quantum ad hoc, non debet homo habere res exterior es ut proprias, sed ul communes, ut scilicet de facili aliquis eas commmcet in necessitate aliornm. Uncle Apostolus

dicit: divilibus huiils saecnli praecipe.......facile tribuere,

communicare (4). Nemo certe opitulari aliis de eo iubetur , quod ad usus pertineat rum sues turn suorum neeessarios: immo nee tradere aliis quo ipse egeal ad id servandum quod personae conveniat, quodque deceat; nullus enim inconrenieu-ter vivere debet (5). Sed ubi neeessitati satis et decoro datum , officium est de eo quod superat gratificari indigentibus. Quod superest, date eleemosinam (6). Non iustitiae , excepto in rebus extremis, officia ista sunt, sed caritatis ebristianae, quam profeeto lege agendo petere ins nou est. Sed legibus indiciisque hominnm lex antecedit iudieiumque Christi Dei, qui multis modis suadet eonsuetudiuem largiendi; beatius est magis dare, quam accipere (7) : et coliatam negatainve pau-

(1) Matth. XIX, 23—St.

(2) Luc. VI, 24—25.

(3) 11-11. Quaest. LXVI , a. II.

(4) 11-11. Q,aaest. LXV, a. II.

(5) II II. Quaest. XXXII, a. VI.

(6) Luc. XI , 41.

(7) Actor. XX, 35.

{

peribua beneficcntiam perinde cat ac sibi collatam negatamve iudicaturus. Quamdia fecistis uni ex Ms fratrihus meis minimis , milti fecistis (1). — Qnarura rerum haec summa est ; quicumqne niaiorem copiam bonorum Dei munere accepit , sive corporis et externa sint, sive anirai , ob liane eaussam aceepisse , ut ad perfectionem sui pariterque, velut minister providentiae divinac, ad utilitates adhibeat ceterorum. Habens ergo talentim, curet omnino ne taceat: habens rerum affluen-tiam, vigilet ne a misericordiae largitate torpescat: habens ar-tem qua regitur, rnagnopere studeat ut usnm atque utilitatem illius cum proximo partiatur (2).

Bonis autem fortunae qui careant , ii ab Ecclesia perdo-centur, non probro haberi, Deo iudice, paupertatem, nee eo pudendum, qnod victus labore quaeratur. Idque confirma-vit re et facto Christus Dominus , qui pro salute hominum egenus factus est, cum esset dives (3): cumque esset filius Dei ac Deus ipsemet, videri tarnen ac putari fabri filius voluit: quin etiain magnam vitae partem in opere fabrili eonsumere non recusavit. Nome hie est faber, filius Muriae ? (4). Huius divinitatem exempli intuentibus, ea facilius intelliguntur: ve-ram hominis dignitatem atque excellentiam in moribus esse, hoc est in virtute, positam; virtutem vero commune morta-libus patrimonium, imis et summis, divitibns et proletariis aeque parabile; nec aliud quippiam quam virtutes et merita , in quocumque reperiantur, mercedem beatitudinis aeternae sequutnram. Iramo vero in calamitosorum genus propensior Dei ipsius videtur voluntas; beatos enim lesus Christus nun-cupat panperes (5): invitat peramanter ad se, solatii caussa, qnicumque in labore sint ac luctu (6); infimos et iniuria ve-xatos complectitnr caritate praeeipua. Quarum eognitione re-

(1) Matth. XXV, 4U.

(2) S. Greg. Magn. in Evang. Hom. IX, u. 7.

(3) II Corinth. VIII, 9.

(4-) Marc. VI , 3.

(5) Matth. V , 3 : Beati pauperes spiritu.

(6) Matth. XI, 28: Venite ad me omnes, qui lahoratis et oner ail est is, et ego reficiam vos.

rum facile in fortunatis deprimitur tumens animus, in aerum-nosis demiasus extoliitur: alteri ad facilitatem, alteri ad mo-destiam flectuntur. Sic cupitum superbiae intervallnm efficitur brevius, nee difficulter impetrabitur ut ordinis utriusque, iunctis amice dextris, copulentur voluntates.

Quos tarnen, si christianis praeceptis paruerint, parnm est amicitia, amor etiam fraternus inter se coniuga!)it. Sentient enim et intelligent, omnes plane liouiines a communi parente Deo procreatos: omnes ad eumdem finem bonornm tendere, qui Deus est ipse, qui afKcere beatitudine perfecta atque ab-soluta et homines et Angelos unus potest; singulos item pariter esse lesu Christi beneficio redemptos et in dignitatem filiornm Dei vindicates, ut plane uecessitudine fraterna cum inter se tnm etiam cum \)ommo, prhuogetiilo in mul-

tu fratribus, contiueantur. Item naturae bona, munera gra-tiae diviuae pertinere communiter et promiscue ad genus ho-minum universum, nec quemquam, nisi indignum, bonorum caelestium fieri exheredem. Si autem Jilii, et heredes: heredes quidem Dei, colteredes aulem Christi (1).

Talis est forma officiorum ac iurium, quam chriatiana phi-losophia profitetur. Nonne quieturum perbrevi tempore cer-tamen omne videatur, ubi ilia in civili convictu valeret?

Denique nec satis habet Ecclesia viam inveuiendae cura-tionis ostendere, sed admovet sua manu medicinam. Nam tota in eo est ut ad disciplinam doctrinaaique suam excolat homines atque instituat: cuius doctrinae aaluberrimos rivos , Episcoporum et Cleri opera, quam latissime potest, curat deducendos. Deinde pervadere in animos nititnr flectereque voluntates, ut divinorum disciplina praeceptorum regi se gu-bernarique patiantur. Atque in hac parte, quae princeps est ac permagni momenti, quia summa utilitatum caussaque tota in ipsa consistit. Ecclesia quidem una potest maxime. Qui-bus enim instrumentis ad permovendos animos ntitur, ca

(1) Rom. VIII, 17.

2

sibi hanc ipsam ob caussam tradita a lesu Christo sunt, vir-tutemqne habent clivinitiis insitam. Istiusmodi instrumeuta sola sunt, quae cordis attingere penetrales sinus apte queant, Lominemque adducere ut obedientem se praebeat officio, mo-tus animi appetentis regat, Deum et proximos caritate dili-gat singulari ac summa, omniaquc animose perrumpat, quae virtutis impediuiit cursum. — Satis est in hoc genere exempla veterum paulisper cogitatione repetere. Res et facta comme-moramus, quae dubitationeru nullam habent: scilicet civilem hominum communitatem fundilns esse institutis christianis renovatara huiusce virtute renovationis ad meliora promotum genus humauum, immo revocatum ab interitu ad vitara , auc-tumque perfectione tanta, ut nec extiterit ulla antea, nec sit in omnes consequentes aetales futura maior. Denique Jesum Christum horum esse beneficiorum principium eumdem et ii-nem: ut ab eo profecta, sic ad cum omnia referenda. Nimi-rum accepta Evangelii luce, cum incarnationis V^rerbi homi-numque rederaptionis grande myaterium orbis terrarum didi-cisset , vita lesu Christi Dei et hominis pervasit civitfites, eiusqne fide et praeceptis et legibus totas imbuit. Quare si societati generis humani medendum eat, revoeatio vitae insti-tutorumque christianorum sola medebitur. De societatibus enim dilabentibus illud rectissime praecipitur, revoeari ad origines suas. cum restitui voluut, oportere. Haec enim omnium consociationum perfectio est, de eo laborare idque as-sequi,' cuius gratia institutae sunt; ita ut motus aetusque sociales cadem caussa pariat, quae peperit societatem. Quam-obrem decliuare ab instituto, corruptio eat: ad institutum redire, aanatio. Verissimeque id quemadmodum de toto rei-publicae corpore, eodem modo de illo ordine civium dicimus, qui vitam sustentant opere, quae est longe maxima multitudo.

Nec tamen putandnm , in colendis animis totas esse Ecclesiae curas ita defixas, ut ea negligat quae ad vitam pertinent mortalem ac terrenam. — De proletariis nominatim vult et contendit ut emergant e miserrimo statu fortunamque

ineliorem adipiscantur. Atqne in id confert hoc ipso operam non mediocrem, quod vocat et instituit homines ad virtutem. Mores enim christiani, ubi serventiir integri, partem aliquam prosperitatis sua sponto pariunt rebus externis, quia conei-liant principiura ac fontein omnium bonorura Deum: coereent geuiinas vitae pestes, quae nimium saepe hominem efficiunt in ipsa opum abundantia raiserum , rerum appetentiam ni-iniarn et voluptatum sitim (1): contenti denique cultn vietu-que frugi, veetigal parsimonia supplent, proeul a vitiis , quae non modo exiguas pecunias , sed raaxiiuas etiam eopias ex-hauriunt, et lauta patrimonia dissipaut. Sed praeterea, ut bene habeant proietarii, recta providet, institueudia foven-disque rebus, quas ad sublevandatn eorura inopiam intelligat eondneibiles. Qnin in hoe etiam genere benefieiorum ita semper exeeliuit, nt ab ipsis inimieis praedieatione efl'eratur. Ea vis erat apud vetustissimos ehristianos caritatis mutuae, ut persaepe sna se re privarent, opiluiandi eaussa, divitiores ; quamobrem neque . . . quisquam eyetis erat inter illos (2). Dia-conis, in id nominatim ordine instituto, datum ab Apostolis negotium, ut quotidianae benefieentiae exercerent munia: ac Paulus Apostolus, ets! soliicitudine districtus omnium Eecle-siarum, nihilominus dare se in laboriosa itinera non dubita-vit, qno ad tenuiores ehristianos slipem praesens afferret. Cuius generis pecunias, a christianis in unoquoque conventu ultro collatas, deposito, pietatis nuncupat Tertullianus, quod scilicet insumerentur eyenü alendis humandisque, et pueris ac puellis re ac parentibus destitutis, inque domesticis senibu-s, item naufragis (8). — Hinc sensim illnd extitit patrimonium , quod religiosa curu tamquam rem familiarem indigentium Ecclesia custodivit. Immo vero subsidia miserae plebi, remissa rogandi verecundia, comparavit. Nam et locupletium et indigentium communis parens, excitata ubique ad excellentem magnitudinem caritate , collegia condidit sodalium religioso-

(1) Radix omnium malorum est cupidilas. I Tim. VI, 10.

(2) Act, IV, 34..

(3) Apol. II, xxxix.

rum, aliaque utititcr permulta institnit, quibus opem feren-tibus, genus miseriarum prope milium esset, quod aolatio careret. Hodie quidetu multi, quod eodem modo fecere olim etbnici, ad arguer.dam transgrediuntur Ecclesiam huius etiam tam egregiae caritatis: cuius in locum subrogare visum est constitutam legibus publicis beneficcntiam. Sed quae chris-tianam caritatem suppleant, totam se ad alienas porrigentem utilitates, artes bumanae millae reperientur. Ecclesiae solius est ilia virtus, quia nisi a sacratissimo lesu Cbristi cotde ducitur, nulla est uspiam : vagatur autem a Christo longius, quicumque ab Ecclesia discesserit.

At vero non potest esse dubium quin . ad id quod est propositum, ea quoque, quae in hominum potestate sunt, adiumeuta requirantur. Omnino otnues, ad quos caussa per-tinet, eodem intendant idemqne laborent pro rata parte ne-cesse est. Quod babet qtiamdam cum moderatrice munJi pro-videntia simililudinem : fere enim videmus rerum exitus a quibus caussis pendent, ex earum omnium conspiratione procedere.

lamvero quota pars remedii a republica expectanda sit, praestat exquirere. — Kenipublicam hoc loco intelligimus non quali populus utitur unus vel alter, sed qualem et vult recta ratio naturae congruens , et probant divinae documenta sa-pientiae, quae Nos ipsi nominatim in Litteris Encyclicis de civitatum constitutione Christiana explicavimus. Itaque per quos civitas regitur, primum conferre operam generatim at-que universe debent tota ratione legum atque institutoi um, scilicet efficiendo ut ex ipsa couformatione atque administra-tione reipublicae ultro prosperitas tam communitatis quam privatorum efflorescat. Id est enim civilis prudentiae muous, propriumque eorum, qui praesunt, officium. Nunc vero ilia maxime etficiunt prosperas civitates, morum probitas , recte atque ordine constitutae familiae, custodia religionis ac ius-titiae , onerum publicorum cum moderata irrogatio, tum ae-qua partitio, incrementa artium et meroaturae, florens agro-

— 21 —

mm cultura, et si qua sunt nlia generis eiusdem, quae quo maioie studio provehuntur, eo melius sunt victuri cives et beatius. — Harura ig tur virtute rerum in poteslate recto-rum civitatis est, ut ceteris prodesse ordinibus, sic et pro-letariorum conditionem iuvare plurimum: idque iure suo op-timo, neque ulla cum importunitatis suspicione; debet enim respublica ex lege muneris sui in commune consulere. Quo autem commodorum copia provenerit ex hac generaii provi-dentia maior, eo minus oportebit alias ad opificum salutem experiri vias.

Sed illud praelerea considerandum, quod rem altius attin-git, unam civitatis esse rationem , cotnmunem snmmorum at-que inRmorurn. Sunt nimirum proletarii pari iure cum locu-pletibus natura cives, hoc est partes verae vitamque viven-tes, unde constat, interiectis familiis, corpus reipublicae: nt ne illud adiungatur, in omni urbe eos esse numero longe maximo. Cum igitur illud sit perabsurdum, parti civium consulere, partem negligere, conscquitur, in salute commodisque ordinis proletariorum luendis curas debitas collocari publice oportere ; ni fiat, violatum iri iustitiam, suum cuique tribuere praecipientem. Qua de re sapienter S. Thomas: sicut pars et lolum qnodammodo sunt idem, it a id, quod est iolins, quodam-modo est partis (1). Proinde in ofticiis noa paucis neque le-vibus populo bene consulentium principum , illud in primis eminet, ut unumquemque civium ordinem aequabiliter tuean-tur, ea nimirum, quae distributiva appellalur, iusfitia inviolate servanda.

Quamvis autem cives universos, nemine excepto, conferre aliquid in summam bonorura communium necesse sit, quorum aliqua pars virilis sponte recidit in singulos, tamen idem et ex aequo conferre nequaquam possunt. Qualescumque sint in imperii generibus vicissitudines, perpetua fulura sunt ea in civium statu discrimina, sine quibus nec esse, nee cogi-tari societas ulla posset. Omnino necesse est quosdatn repe»

(1) 11-11. Guaest. LXI, a. I. ad 2.

riri, qui se reipublicae dedant, qui leges condant, qui ius dieant, denique quorum consilio atque auctoritate negolia ur-bana , res bellicae administrentur. Quorum virorum priores esse partes, eosque habendos in omui populo piimarios, nemo non videt, propterea quod communi bono dant operam proxime atque excellenti rationa. Contra vero qui in arte ali-qua exercentur, non ea, qua illi, ratione nee iisdem mune-ribus prosunt civitati: sed tarnen plurimum et ipsi , quam-quam minus directe, utilitati publicae inserviunt. Sane sociale bonum cum debeat esse eiusmodi, ut bomines eius fiant nd-eptione meliores, est prof'ecto iu virtute praecipne collocan-dum. Nihilominus ad bene constitutam civitatem suppeditatio quoque pertinet bonorum corporis atque externorum , qvorum nsns est necessaruut ad actum virtntis (Ij. lam vero bis parien-dis bonis est proletariomm maxime etticax ae nccessarius labor, sive in agris artem atqne manum , sive in officinis exer-ceant. Imino eorum in boe genere vis est atque cfficientia lanta, ut illud verissimum sit, non aliunde quam ex opificum labore gigni divitias civitatum. lubet igitur aequitas, curam de proletario publice geri, ut ex eo, quod in comiminem alt'ert utilitatem , percipiut ipse aliquid, ut tectus, ut vesti-tus, ut salvus vitam tolerare minus aegre possit. Unde con-sequitur, favendum rebus omnibus esse quae conditioni opificum quoquo raodo videantur profuturae. Quae cura tantum abest ut noceat cuiquam , ut potius profutura sit universis, quia nou esse omnibus modis eos miseros, a quibus tam necessaria bona proficiscuntur, prorsus interest reipublicae.

Non civem , ut diximns, nou i'amiliam absorberi a repu-blica rectum est: suam utrique facultaleiu agendi cum liber-tate permittere eequum est, quantum incolumi bono commiini et sine cuiusquam iniuria potest. Nihilominus eis, qui impe-rant , videndum ut communitatem eiusque partes tueantur. Communitatem quidem, quippe quam summae potestati con-servandam natura cominisit usque eo, ut publicae custodia (1) S. Thom., JDe reg, Princip. 1, c. XV.

— 23 —

salutis non modo suprema lex sed töta caussa sil ratioque prinoipatus: partes vero, quia procurationem reipublicae non ad utilitatem eorum, qiiibus comtnissa est, sed ad eorum, qui commissi sunt, natura pertinere, philosophia pariter et fides Christiana consentiunt. Cumque iraperandi facultas pro-ficiscatur a Deo, eiusque sit communicatio quaedam summi principatus, gerenda ad exemplar est potestatis divinae, non minus rebus singulis quam universis cura paterna consulentis. Si quid igitur detriment! allatum sit aut irapendeat rebus communibus, aut singulorum ordinum rationibus, quod sa-nari aut probiberi alia ratione non possit, obviatn iri aucto-ritate publica necesse est. — Atqui interest salutis cum pu-blicae, turn privatae pacatas esse res el compositas: item dirigi ad Dei iussa naturaeque principia omnem convictus domestici disciplinam: observari et coli religionem: florere privatim ac publico mores integros: sanctam retineri iusti-tiam, nee alteros ab alteris impune violari: validos adoles-cere cives, iuvandae tutandaeque, si res postulet, civitati idoneos. Quamobrem si quando fiat, ut quippiara turbarum impendeat ob secessionem opificum , aut intermissas ex com-posito operas : ut naturalia familiae nexa apud proletarios relaxentur; ut religio in opificibus violetur non satis imper-tiendo commodi ad officia pietatis: si periculum in officinis iutegritati morum ingruat a sexu promiscuo , aliisve perni-ciosis invitamentis peccandi; aut opificuni ordinem herilis ordo iniquis premat oneribus, vel alienis a persona ac dig-nitate humana conditionibus affligat: si valetudini noceatur opere immodico, nee ad sexum aetatemve accommodato, his in caussis plane adhibenda, certos intra fines, vis et aucto-ritas legum. Quos fines eadem, quae legum poseit opetn , caussa determinat: videlicet non plura suscipienda legibus, nee ultra progrediendum, quam incommodorum sanatio, vel pcriculi depulsio requirat.

lura quidem, in quocumque sint, sancte servanda sunt: atque ut suum singuli teneant, debet potestas publica pro-

videre, propulsandis atque ulciscendis iniuriis. Nisi quod in ipsis piotegeudis privatorum iuribiis, praecipue est infimo-rum atque inopum babenda ratio. Siquidera natio divitum , suis septa praesidiis, tnimis eget tutela publica: miserum vulgus, nullis opibus suis tutum , in patrocinio reipublicae maxime nititur, Quocirca inercenarios, cum in mnltitudine egena numerentur, debet cura providentiaque sitignlari com-plecti respublica.

Sed qnaedam raaioris raomenti praestat nominatim per-stringere. — Caput autem est, imperio ac munimeuto legum tutari privatas possessiones oportere. Potissimumque, in lanlo iam cnpiditatum ardore, continenda in officio plebs: nam si ad meliora contendere concessum est non repugnante iusti-tia, at alteri, quod suum est, detrabere , ac per speciem absurdae cuiusdam aequabilitatis in fortunas alienas invo-lare, iustitia vetat, nec ipsa communis utilitatis ratio sinit. Utique pars opificum longe maxima res meliores honesto labore comparare sine cuiusquam iniuria malunt: verumta-men non panci numerantur pravis imbuti opinionibus rerum-qne novarum cupidi, qui id agunt orani ratione ut turbas moveant, ac ceteros ad vim impellant. Intersit igitur reipublicae auctorifas, iniectoque concitatoribus freno, ab opificum moiibus corruptrices artes, a legitimis dominis pericu-lum rapinarum coerceat.

Longinquior vel operosior labos, atque opinatio curtae raercedis caussam non raro dant artificibus qnamobrem opere se solvant ex composito, otioque dedant voiuntario. Cui qui-dera incommodo usitato et gravi medendum publice, quia genus istud cessationis non heros dumtaxat , atque opifices ipsos afficit damno, set] mercaturis obest reique publicae utilitatibus : curoque baud procul esse a vi turbisque soleat, saepenumero tranquillitatem publicam in discrimen adducit. Qua in re illud magis efficax ac salubre, antevertere aucto-ritate legum, malumque ne crumpere possit probibere, amo-tis mature caussis, unde dominorura atque operariorum conf

flictus videatur extiturus.

Similique modo plura sunt in opifice, praesidio munienda reipublicae: ac primum «nimi bona. Siquidem vita mortalis quantumvis bona et optabilis , non ipsa tarnen illud est ulti-mum, ad quod nati stimus : sed via tantummodo atque in-strumentuni ad anitni vitam perspicientia veri et amore boni complendam. Animus est, qui expressam gerit imaginem si-militudinemque divinaro , et in quo principatiis ille residet, per quera dominari iussus est homo in inl'eriores naturas, atque efticere utilitati suae terras omnes et maria parentia. Replete Ier ram et subiicile earn: et dominamini piscibm maris el volatilibus caeli et universis animanlibus, quae woventur super terrain (1). Sunt omnes homines hac in re pares, nee quippiam est quod inter divites atque inopes, inter dotninos et famulos, inter principes privatosque di lier at : nam idem dominus omnium (2). Nemini licet hotninis dignitatem, de qua Deus ipse disponit cum magna reverentia, impune vio-lare, Deque ad eam perfectionem impedire cursum, quae sit vitae in caelis sempiternae consentanea. Quin eliam in hoc genere tractari se non convenienter naturae suae, animique servitutem servire velle, ne sua quidem spoute homo potest; neque enim de iuribus agitur, de quibus sit integrum ho-mini, verum de otticiis adversus Deum , quae necesse est sancte servari. — ilinc consequitur requies operum et labo-rum per I'estos dies necessaria. ld tarnen nemo intelligat de maiore qnadam inertis olii usura, multoque minus de cessa-tione, qualem multi expetunt, fautrice vitiorum et ad ett'u-siones pecuniarum adiutrice, sed omnino de requiete operum per religionem consecrata. Coniuncta cum religione quies sevocat hominem a laboribus negotiisque vitae quotidianae lit ad cogitanda revocet bona caelestia, tribuendumque cul-tum numini aeterno iustum ac debitum. Haec maxime natura atque haec caussa quietis est in dies festos capiendae: quod

(1) Gen, 1. 28.

(2) Rom. X , 12.

Deus et in Testamento veteri praecipua lege sanxit: memento v.t diem sabLali sanctijices (1); et facto ipse suo docuit, arcana requiete , statirn posteaquam fabricatus liomincm erat, siimpta; requievit die septimo ah universo opere quod patra-rat (3).

Quod ad tutelam bonorum corporis et externorum, pri-mum omnium eripere miseros opifices e saevitia oportet ho-mimnn cnpidorum, personis pro rebus ad quaestum intera-peranter abutentium. Scilicet tantum exii;i opcris, ut hebes-cat animus labore uimio, unaque corpus defatigationi suc-cumbat, nou iustitia, non humanitas patitur. In bomine, sicut omnis natnra sua, ita et vis efficiens certis est circnm-scripta finibus, extra quos cgredi non potest. Acuitur illa quidem exercitatione atque usu, sed bac tarnen lege ut agcre interrnittat identidem et acquiescat. De quotidiano igitur opere videndtim r.e in plurcs extraliatur boras, quam vires sinant. Intervalla vero quiescendi quanta esse oporteat , ex vario genere opcris, ex adiunctis temporum et locorum, ex ipsa opificum valetudine iudicandum. Quorum est opus lapidem e terra excindcre, aut 1'errum, aes, aliaque id genus effo-dere penitus abdita, eorum labor, quia multo maior est idemque valetudini gravis, cum brevitate temporis est com-pensandus. Anni quoque dispicienda tempora : quia non raro idem operae genus alio tempore facile est ad tolerandum, alio aut tolerari nulla rationc potest, aut sine summa difli-cultatc nou potest. — Denique quod facere enitique vir adulla aetate beneque validus potest, id a femina puero'e non est aequnm postulare. Immo de pueris valde cavetidura , ne prins oHicina capiat, (|uain corpus, ingenium , animum satis firmaverit aetas. Erumpentes enim in pueritia vires, velul lierbesceutem viriditatcm , agitalio praecox clidit; qua ex re omnis est inslitutio pucrilis interitura. Sic certa q'iae-dam artificia minus aptc conveniunt. in feminas ad opera

(1) Exod. XX, S.

(3) Geu. 11,3.

— 27 —

domestica natas: quae quidem opera et tuentur magnopere in muliebri genere decus , et liberorum institution! prospe-ritatiqiie familiae natura respondent. Universe autem statua-tur, tantum esse opificibus tribnendum otii, quantum cum viribns corapensetnr labore consnmptis ; quia iletritas usu vires debet cessatio restituere. In omni obligatione, quae dominis atque artilicibus invioem contrahatur, haec semper ant adseripta aut tacita conditio inest, utrique generi quics-cendi ut cautum sit: neqne enim honestum esset convenire secus, quia nee postulat e. cuiquani fas est nee spondere neglectum officiorum , quae vel Deo vel sibimetipsi hominem obstringunt.

Rem hoe loco attingimns sat magni momenti: quae recte intelligatiir necesse est, in alterutram partem ne peccelur. Videlicet salarii definitur libero consensu modus ; itaque do-minus rei, pacta mercede persoluta , liberavisse lidem , nee ultra debere quidquam videatur. Tune solum tieri iniusie , si vel preüum dominus solidum , vel obligatas artifex operas reddere tolas recusarct : his caussis rectum esse potestatem politicam intercedere, m suum cuique ins incolume sil, sed praeterea nullis. — Cui argumentationi aequns rerutn index non facile, neque in toturn assentialnr, quia non est nbso-luta omnibus partibus ; niomentum quoddam rationis abest maximi pomleris. Hoc est enim operari, exercere se rerutn comparandarum caussu, quae sint ad varios vitae usus, po-tissimnmqiie ad tuitionem sui nccessariae. In sudore vullm tui vesceris pane (I). Itaque duas velut notas habet in homilie labor natura insitas , nimirum ut personalis sit , quia vis agens adhaeret personae, atque eins omnino est propria, a quo excrcetur, et cuius est utilitati nata.: deinde nt sil necessarius, ob hane caussam , quod fructus labornm est ho-mini opus ad vltam tuendara : vitam autem tueri ipsa rerum , cui maxime parendum, natura iubet. lamvero si ex ea dum-taxat parte spectetur quod personalis est, non est dubium (1) Gen. Ill, 19.

quin integrum opifici sit pactae mercedis angustius finire modnm : queraadmodum enim operas dat ille voluntate, sic et operarum mercede vei tenui vel plane nulla contentns esse voluntate potest. Sed longe aliter iudicandum si cnm ratione personalilalis ratio couinngitur iiecessilatis, cogilatione quidem non re ab ilia separabilis. Reapse manere in vita, commune singulis otticimn est, cui scelus est deesse. Hinc ins repericndarum rerum, quibus vita sustentatur, necessario nascitur: quarum rerum facultatem infimo cuique non nisi qnaesita labore merces suppeditat. Esto iginir, ut opifex atque hems libere in idem placitum , ac noniinatim in sa-larii modum consentiant : subest tamen scraper aliquid ex institia naturali, idque libera paciscentium voluntate maius et anliquius, scilicet alendo opifici, fnigi quidem et bene morato, baud imparcm esse mercedem oportere. Quod si necessitate opifex coactus, nut mali peioris mctu permotus duriorem conditioncm accipiat, quae, etiamsi nolit, acci-pieuda sit, quod a domino vel a redemptorc operum impo-nitur, istud quidem est subire vim, cui institia rcclamat.— Verumtamen in his similibusque caussis, quales iliac sunt in unoquoque genere artificii quota, sit elaborandum bora, quibus praesidiis valetudini maxime in offleinis cavendiim , ne magistratus inferat sese importunius, praesertim cum adiuncta tam varia sint rerum, temporuin, locorum, satius erit eas res iudicio reservare collegiorum, de quibus infra dicturi sumus, aut aliam inire viam, qua rationes mercenaiiornm , uti par est, salvae sint, accedente, si res postulaverit, tu-tela praesidioque reipnblicae.

Mercedem si ferat opifex satis amplam ut ea se uxorem-que et liberos tueri commodum queat, facile studebit parsi-moniae, si sapit, efficictque, quod ipsa videtur natura rao-nere, ut detractis sumptibus, aliquid etiam redundet, quo sibi liceat ad modicum ccnsum pervenirc. Neque ciiini efficaci rationc dirimi caussam, de qua agitur, posse vidimus, nisi |ioc sumpto et constituto, ius privatorum bonorum sanctum

esse oportere. Qnattiobrein favere liuic iuri leges debent, et, quoad potest, providere ut quamplurimi ex multitudine rem habere malint. Quo facto, praeclarae utilitates consecutmae sunt: ac primum eerte aequior partitio bonorum. Vis enitn comrautationum ciïiliimi in duas civium classes divisit urbes, immenso inter utramque discrimine interiecto. Ex una parte factio praepotens, quia praedives: quae cum operum et mer-caturae universum genus sola potiatur, facultatem omnem copiarum effectricem ad sua commoda ac rationes traliit, at-que in ipsa administratione reipublicae nou parum potest. Ex altera inops atque infirma multitudo, exulcerato animo et ad turbas semper parato. lamvero si plebis excitetur indus-tria in spem adipiscendi qnippiam , quod solo coutineatur, sensim fiet ut alter ordo evadat fiuitimus alteri, sublato inter summas divitias summamqne egestatem discrimine. _

Praeterea rerum, quas terra gignit, maior est abundantia fu-tura. Homines enim. cum se elaborare sciunt in suo, alacri-tatem adhibent studiumqne longe mains; immo prorsus ada-mare terram instituunt sua maim percultam, unde non ali-menta tantum, sed etiam quamdam copiam et sibi et suis expectant. lata voluntatis alacritas, nemo non videt quam valde conferat ad ubertatem fructuum , augendasque divitias civitatis. — Kx quo illud tertio loco manabit commodi, ut qua in civitate homines editi susceptiqne in lucem sint, ad cam iacile retiueaotur: neque enim patriam cum externa re-gione commutarent, si vitae degendae tolerabilem daret pa-tria facultatem. Non tamen ad baec commoda perveniri nisi ea conditione potest, ut privatus oensus ne exbauriatur im-manitate tributorum et vectigalium. lus enim possidendi pri-vatim bona cum non sit lege hominum sed natura datum, non ipsum abolere, sed tantnmmodo ipsius usum temperare et cum communi bono componere auctoritas publica potest. Faciat igitur iniuste atque inhumane, ai de bonis privatorum plus aequo, tributorum nomine, detraxerit.

Postremo dotnini ipsiqne opifices multam Imc in caussa possunt, iis videlicet institutis, quorum ope et opportune subveniatnr indigentibus, et ordo alter propius aceedat ad altcrum. Numeranda in hoe genere sodalitia ad suppetias mu-tuo ferendas: vcs varias, privatoruni provideutia constitutas, ad cavendtim opilici, itemque orbitati uxoris et liberorum, si quid subitum ingruat, si debilitas afflixerit, si quid hu-manitus accidat: instituti patronatus pilaris, puellis, adoles-centibus natuque maioribus tntandis. Sed principem locnm obtinent sodalitia artificum , quorum eomplexn feve cetera eon-tineutur. Fa brum corporatorum apud maiores uostros diu bene facta constitere. Keeera non modo utilitates praeclaras artifi-cibus, sed artibus ipsis, quod perplura monumcnta testan-tur, decus atqne incremeutum peperere. Eruditiore nunc ae-tate, moribus novis, auctis etiam rebus quas vita quotidiana desiderat, profecto sodalitia opiticum Hecti ad praesentem usum necesse est. Vulgo coiri eius generis societates, sive totas ex opificibus contlatas, sive ex utroque ordine mixtus, grauim est : optaudum vero ut numero et aetuosa virtute crescant. Etsi vero de iis non semel verba fecimus, placet tarnen hoc loco ostendere, eas esse valde opportunas, et inre suo coalescere; item qua ilias disciplina uti, et quid agere opoi teat.

Virium suarnm explorata exiguitas impellit hominem atque hortatur, ut opem sibi alienam velit adiungere. Sacrarutn lit-terarum est ilia senteutia: melius est duos esse siw.ul, quam mum: habent enim emolumentum sucietatis suat. Si unus ceci-derit, ab aliero fulcielur. Vae soli: quia cum ceciderit, non habet sublevaniem se (1). Atque illa quoque: frater, qui ad-itwatur a frat re, quasi civitas firma (2) Hac homo piopen-sione naturali sicut ad coninnctionem ducitur congregationem-que civilem, sic et alias cum civibus inire societates expe-tit, exiguas illas quidem nee perfectas, sed societates tarnen.

(1) Eccl. IV, 9-12.

(2) Prov. XVIII, 19.

Inter lias et magnam illam soeietatem ob differentes caussas proximas interest plurimum. Finis enim societati civili propositus pertinet ad unii/erso®, quoniam eommiini continelur liono: cuius omnes et singulos pro portione compotes esse iua est. Quare appellatnr publico, quia per cam homines sibi invicem communicant in una republica conslituenda (1). Contra vero, quae in eius velut slim innguntur societates, privatae babentur et sunt, quia videlicet illud , quo proxime spectant, privata utilitas est, ad solos pertinens consociatos. Privata ant em societas est, quae ad aliqnod negotium privatum exer-cendnm coninngitur, sicut quod duo vel tres soeietatem ineunt, ut simul negotientur (2). Nunc vero quamquam societates privatae existunt in civitate, eiusqne sunt velut partes totidem, tameu universe ac per se non est in potestate reipublicae ne existant prohibere. Privatas enim societates inire concessnm est homini iure naturae: est autem ad praesidium inris na-turalis iustituta civitas, non ad interitum: eaque si civium coetns sociari vetnerit, plane secum pugnantia agat, propter-ea quod tarn ipsa quam coetus privati uno hoc e principio nascuntur, quod homines sunt natura congregabiles. — In-cidunt aliquando tempora cum ei generi communitalum rectum sit leges obsistere : scilicet si quidquam ex instituto per-sequantur, quod cum probitate, cum iustitia, cum reipublicae salute aperte dissideat. Quibus in canssis iure quidem potestas publica, quo minus illae coalescant, impediet: iure etiam dissolvet coalitas: summam tameu adhibeat cantionem necesse est, ne iura civium migrare videatur, neu quidquam per speciem utilitatis publieae statuat, quod ratio non probet. Eatenus enim obtemperandum legibus, quoad cum recta ra-tione adeoqne cum lege Dei sempiterna consentiant (3),

(1) Thora. Contra impugnantes Dei cuUuvt cl rcligionern , cap. 11.

(3) Lcc humaua in tantum hahet rationem leg is, in quant nm est secundum rationem rectani _t et secundum hoc manifestum est quod a lege aeterna deri-vatur. In quantum cero a rations recedit, sic dicitur lex iniqua, et sic non habet rationem legis, sed magis violeniiac euiusdam. (S. Thorn. Saram. Theol. MI. auaesfc. XIII, a. III).

Sodalitates varias bic reputamus animo et collegia et ordi-nes religiosos, quos Ecclesiae auctoritas et pia christiauoruiu voluntas genuerant: quanta vero cum salute gentis humanae, usque ad nostvam memoriam historia loquitur. Societates eins-modi, si ratio sola diiudicet, cum initae honesta caussa sint, iure naturali initas apparet fuisse. Qua vero parte religionem attingunt, sola est Ecclesia cui iuste pareant. Non igitur in eas quicquam sibi arrogare inris, nee earum ad se traducere ndministrationem recte possuut qui praesint civitati: eas po-tius officium est reipublicae vereri, conservare, et, ubi res postulavcrint, iniuria prohibere. Quod tamen longe aliter fieri hoc praesertim tempore vidimus. Multis locis communitates huius generis respublica violavit, ac multiplici quidem iniuria: cum et civilinm legum nexo devinxerit, et legitime iure personae moralis exuerit, et fortunis suis despoliarit. Quibus in fortunis sunm liabebat Ecclesia ius, suum singuli sodales, item qui eas certae cuidam caussae addixerant, et quorum cssent commodo ac solatio addictae. Quamobrem temperare animo non possumns quiu spoliationes eiusmodi tam iniustas ac perniciosas couqueramur, eo vel magis quod societatibus catbolicorum virorum, pacatia iis quidem et in omnes partes utilibus, iter praecludi videmus, quo tempore edicitur, uti-que coire iti societatem per leges licere: eaque facultas large revera hominibus permittitur consilia agitautibus religioni si-mnl ac reipublicae perniciosa.

Profecto consociationum diversissimarum, maxime ex opi-ficibus, longe nunc maior, quam alias frequentia. P'ures unde ortum ducant, quid velint, qua grassentur via, non est huius loei quaerere. Opinio tamen est, multis confirmata rebus, praeesse ut plnrimum occultiores auctores, eosdemqne disci-plinam adhibere non christiano nomini, non saluti civitatum consentaneam : occupataque efficiendorum. operum universita-te, id agere ut qui secum consociari recusarint, luere poenas egestate cogantur. — Hoc rerum statu, alterutrum malint artifices christiani oportet, aut nomen collegiis dare, unde

— 33 —

periculum religioni extimescendum : aut sua inter se sodall-tia condere, viresque hoe pacto eoniiiugere, quo se animose queant ab illa iniusta ac nou ferenda oppressione redimere. Omnino optari hoe alterum ueeesse esse, quam potest dubi-tationem apud eos Lahore, qui nolint summum homiuis bo-uum iu praeseutissimum discrimeu coniicere?

Valde quidam iaudaudi complures ex uostris , qui probe perspecto quid a se tempora postulent, axperiuntur ac teu-tant qua ratione proletarios ad meliora addueere bonestis ar-tibus possint. Quorum patrocinio suseepto, prosperitatem au-gere cum domesticam tum singulorum student: item mode-rari eum aequitate vincula, quibus iuvicem artifices et do-mini continental': alere et confinuare in utrisque memoriam officii atque evangeiicorum eustodiam praeceptorum; quae qui-dem praecepta, hominem ab iutemperantia revocaudo, exce-dere modum vctant , personarumque et rerüm dissimillimo statu harmoniam in civitate tuentur, Hae de caussa uuum in locum saepe convenire videmus viros egregios, quo commu-hicent consilia iuvicem, viresque iungant, et quid maxiine fexpedire videatur, consultfent. Alü varium genus artificum Dpportlina copulare societate student; consilio ac re iuvant, opus ne deait honestum ac fruetuosum, provident. Alacrita-tem adduht ac patroeinium irapertiunt Episcopi: quorum auc-toritate auspiciisque plures ex utroque ordine Cleri, quae ad excolendum animum pertinent, iu consociatis sedulo curant, Denique eatholici non desunt copiosis divitiis, sed mercena-riorum velut cousortes voluntarii, qui constitnere lateque fun-dere grandi pecunia consociationes adnitautur: quibus adiu-vantibus facile opifici liceat non modo commoda praesentia, sed etiara honestae quietis futurae fiduciam sibi labore quae-rere. Tam multiplex tamque alacris industria quantum attu-lerit rebus communibus boni plus est cognitum , quam ut attiueat dicere. Hinc iam bene de reliquo tempore sperandi auspicia sumimus, modo societates istiusmodi constanter in-

3

crementa capiant, ac prudenti temperatione constituaiitur. Tutetur hos respublica civium coetus iüre sociatos ; ne tru-dat tarnen sese in eorum iutimam rationem ordinemque vi-tae: vitalis enim raotus cietur nb interiore principio, ac fa-ciilime sane pulsu eliditur cxterno.

Est profecto temperatlo ac disciplina prudens ad earn rem necessaria ut consensus in agendo fiat conspiratioque volun-tatuiu. Proinde si libera civibus coenndi facultas est, ut profecto est, ins quoque esse oportet eam libere optare disei-plinam easque leges, quae maxime conducere ad id , quod propositum est, iudicentur. Earn, quae memorata est tempe-rationem disciplinamque collegiorum qualem esse in partibus suis singulis oporteat, decerni certis definitisque regutis non censeinus posse, cum id potius statuendum sit ex ingenio cuiusque gentis, ex periclitatione et usu , ex genere atque efficientia operum, ex amplitudine commerciorum, aliisque re-rum ac temporum adiunctis, quae sunt prudenter ponderan-da. Ad summam rem quod spectat, baec tamquam lex generalis ac perpetua sanciatur, ita constitui itaque gubernari opi-ficum collegia oportere, ut instrumenta suppeditent aptissima maximeque expedita ad id , quod est propositum , quodque in eo consistit ut singuli e societate incrementum bonorum corporis, animi , rei familiaris, quoad potest, assequantur. Perspicuum vero est, ad perfectionem pietatis et raorum tamquam ad caussam praecipuara spectari oportere; eaque potis-simum caussa disciplinam socialem penitus dirigendam. Secus enim degenerarent in aliam formam, eique generi collegiorum , in qnibus nulla ratio religionis haberi solet, baud sane mul-tum praestarent. Ceterum quid prosit opifici rerum copiam societate quaesisse, si ob inopiam cibi sui de salute periclite-tur anima? Quid prodest hornini, si mundum universum lucre-tur , anirnae vero suae detrimenlum paliatur ? (1) Hanc qui-dem docet Christus Dominus velut notam habendam, qua ab etbnico distinguatur homo christianus: haec omnia gentes in-(1) Matth. XVI, 26.

qiiirunt.....qnaerile primum regmm Bei, et iustitiam eius,

et haec omnia adiicieniur vobis (1). Sumptis igitur a Deo prin-cipiia , plurimum eruditioni religiosae trihuatur loei, ut sua singuii adversus Deum officia cognoscant: quid credere opor-teat, quid sperare atque agere sahitis seinpiternae caussa, probe sciant; curfique praecipua adversus opinionum errores variasque corruptelas muniautur. Ad Dei cultum studiiimque pietatis excitetur opifex, nominatim ad religionem dierum fes-torum colendam. Vereri diligereque coramunem omnium pa-rentem Ecclesiam coudiscat: itemque eius et obtemperare prae-ceptis et sacramenta frequentare, quae sunt ad expiandas ani-mi labes sanctitatemque comparandam instrumenta divina.

Socialium legum posito in religione t'uudamento, pronum est iter ad stabiliendas sociorum rationes mutuas, ut convic-tus quietus ac res florentes consequantur. Munia sodalitatum dispartienda sunt ad communes rationes accommodate, atque ita quidem ut cousensum ne minuat dissimiliiudo. Officia par-tiri intelligenter, perspicueque definiri, plurimum ob banc caussam interest, ne cui fiat iniuria. Commune administretur integre , ut ex indigentia singulorum praefiniatur opitulandi modus: iura officiaque dominorum cutu iuribus officiisque opi-ficum apte convcniant. Si qui ex alterutro ordine violatum se ulla re putarit, nihil optandum magis, quam adesse eiusdem corporis viros prudentes atque integros , quorum arbitrio li-tem dirimi leges ipsae sociales iubcant. Illud quoqtie magno-pere providendum ut copia operis nullo tempore deficiat opi-ficem, utque vectigal suppeditet, unde neoessitati singulorum subveuiatui^- nee solum in subitis ae fortuitis industriae casi-bus, sed etiam cum valetudo, aut sencctus, ant infortunium quemquam oppressit. — His legibus, si modo voluntatc accipian-tur, satis erit tenuiorum commodis ac saluti consultum: con-sociationes autcm catbolicorum non minimum ad prosperita-tem momenti in civitatc sunt habiturae. Ex eventis praeteri-tis non temere providemus futura. Truditur enim aetas aeta-(1) Matth. VI, 32-33.

te , sed rerum gestarum rairae stmt similitudines, quia re-guntur providentia Dei, qui continuationem serienjque rerum ad earn caussam moderatur ac flectit, quam sibi in procrea-tione generis bumani praestituit. — Christianis in prisea Ecclesiae adolescentis aetate probro datum accepiraus, quod maxima pars stipe precaria aut opere faciendo victitarent. Sed destituti ab opibus potentiaque, pervicere tarnen ut gratiam sibi lociipletium, ac patrociuium potentium adiungerent. Cer-nere licebat impigros, laboriosos, pacificos, iustitiae maxime-que caritatis in exemphim retinentes. Ad eiusmodi vitae mo-rumque spectacuhim, evanuit omnis praeiudicata opinio, ob-trectatio obmutuit malevolorum, atque inveteratae superstitio-nis commenta veritati cbristianae paullatim ccssere. — De statu opificum certatur in praesens; quae certatio ratione di-rimatur an secus, plurimum interest reipublicae in utramque partem. Ratione autem facile dirimetur ab artificibns christianis i si societate coniuncti ac prudentibus auctoribus usi , viam ime-rint eamdem , quam patres ac maiores singulari cum salute et sua et publica tenuernnt. Etenim quantumvis magna in bomine vis opinionum praeiudicatarum cupiditatumque sit, tarnen nisi sensum honesti prava voluntas obstupefecerit, futura est benevoleutia civinm in eos sponte propensior , quos in-dustrios ac modestos cognoverint, quos aequitatem lucro, re-ligionem officii rebus omnibus constiterit anteponere. Ex quo illud etiana consequetur commodi, quod spes et facultas sa-nitatis non minima suppeditabitur opificibus iis, qui vel ora-nino despecta fide Christiana, vel alienis a professione mori-bus vivant. Isti quidem se plerumque intelligunt falsa spe si-mulataque rerum specie deceptos. Sentiunt enim , sese apud cupidos dominos valde inhumane tractari, nee fieri fere pluris quam quantum pariant operando lucri: quibus autem so-dalitatibus implicati suntin iis pro caritate atque amore in-testinas discordias existere, petulantis atque incredulae pau-pertatis perpetuas comités. Fracto animo, extenuato corpore, quam valde se multi vellent e servitute tam humili vindica-

— 87 —

re : nee tarnen audent, seu quod horainutn pudor , seu me-tus inopiae proliibeat. lamvero bis omnibus minim quantum prodesse ad salutem collegia catholicorum possunt, si baesi-tantes ad siiium suum , expediendis difficultatibus, iavitarint, si resipiscentes in fidem tutelamque suam acceperint.

llabetis , Venerabiles Fratres , quos et qua ratione elabo-rare in caussa perdifficili neeesse sit. — Accingendum ad suas cuique partes, et maturrime quidem , nc tantae iam mo-lis iucommodum fiat insanabilius cunctatione medicinae. Ad-hibeant legum institutorumque providentiam, qui gerunt res-publieas : sua memiuerint officia locupletes et domini : eui-tantur ratione , quorum res agitur , proletarii : cumque religie , ut initio diximus, malum pellere funditus sola possit, illud reputent universi , in primis instaurari mores christia-nos oportere, sine quibus ea ipsa arma prudentiae, quae maxime putautur idonea , parum sunt ad salutem valitnra. — Ad Ecclesiam quod spectat, desiderari operam suam nullo tempore nulioque mode sinet, tanto plus allatura adiumenti, quanto sibi maior in agendo libertas coutigerit; idque nomi-natim intelligant, quorum munus est saluti publicae consule-re. Intendant omnes animi industriaeque vires ministri sacro-rum ; vobisqtie, Venerabiles Fratres, auctoritate praeeuntibus et exemplo, sumpta ex Evangelio documenta vitae hominibus ex omni ordine inculcare ne desinant: omni qua possunt ope pro salute populorum contendant, potissimumque stndeant et tueri in se , et excitare in aliis, summis iuxta atque infi-mis, omnium dominam ac reginam virtutum , caritatem. Op-tata quippe salus expectanda praecipue est ex magna effusio-ne caritatis; cbristianae caritatis intelligimus, quae totius E-vangelii compendiaria lex est, quaeque semetipsam pro alio-rum commodis semper devovere parata, contra saeculi inso-lentiam atque immoderatum amorem sui certissima est homini antidotus : cuius virtntis partes no lineamenta divina Paulus Apostolus iis verbis expressit: Caritas paliens est, benigna

_ 38 —

est: non quaerit quae sua sunt: omnia suffer t: omnia sustinet (1).

Divinonim munerum auspicem ao beuevolentiae Nostrae testem vobis singulis, Venerabiles Fratres, et Clero populo-que vestro apostolicam benedictionem peramanter in Domino impcrlimus.

DatumRomae apud S. 1'etrum die XV Maii An. MÜCCCXCI, Pontificatns Noslri Decimoquarto.

LEO PP. XIII.

(1) 1 Corinth. XIII. 4-7.

OCgt;§§000

Praeclaras has Litteras Encyclicas Smi Dni Nostri Leonis Papae XIII iu textu originali cum Clero nostro dilecto com-municantes, ipsum enixe rogamus , ut eas saepe saepius attente legat ac ruminetur principiaque in illis exposita, quorum ope , ad mentem Summi Poniifieis , fatalis dimicatio de condilione opijicum est dirimenda , quantum opus tuerit aut expedire videbitur, cum publice turn privatim populo sibi commisso solerter inculcarc sludeat.

Buscoduci, 16 .lunii 1891.

Episcopus Buscoducensis ,

f A. Godschalk.