De regeling der spelling voor het Nederlandsch Woordenboek, die onlangs door ons tot stand werd gebracht, heeft bij onze taalgenooten in Noord en Zuid een gunstiger onthaal gevonden dan wij ooit hadden durven vermoeden. Terwijl wij aanvankelijk geene andere bedoeling hadden dan de schrijfwijze vast te stellen, die in het Woordenboek zou worden gevolgd, is het ons weldra gebleken, dat de herziening onzer orthographic ook in ruimeren kring haren invloed zou doen gevoelen. De oude spelling, die in 1804 bij besluit van het Staatsbewind der Bataafsche Republiek was ingevoerd, en die tot voor weinige jaren, ondanks de heftige bestrijding door bilderdijk en zijne volgelingen, bijna algemeen in gebruik was gebleven, begon bij het jongere geslacht meer en meer tegenstand te vinden. De gebreken, die haar aankleefden, werden door den vooruitgang der wetenschap telkens duidelijker in het licht gesteld. Allen, die zich eeuigermate met taalstudie onledig hadden gehouden, gevoelden zich afkeerig van het voortsukkelen in de oude sleur, waartegen hunne betere overtuiging op zoo menig puut in verzet kwam. Maar ook het groote publiek, dat zich weinig om taalkunde bekommerde en zich van de gebreken der spelling geene rekenschap gaf, kon toch op den duur geen vrede hebben bij den bestaanden toestand, omdat de regeling van 1804 slechts een deel der spelquaestiÃ«n had beantwoord, en de lastigste vraagstukken, die telkens te pas kwamen, onaangeroerd had gelaten, als b. v. het al of niet aaueen schrijven van woorden en uitdrukkingen, de keuze der verbindingsklanken tusschen de twee ledcL eener samenstelling, het gebruik van het koppelteeken, de scheiding der woorden bij het afbreken, de spelling der bastaardwoorden, enz. Omtrent al deze punten bleef bij voortduring onzekerheid bestaan. Ieder moest trachten zich zoo goed mogelijk te redden; nergens was ecnig richtsnoer te vinden. Vandaar een onophoudelijk weifelen en wankelen, even onaangenaam en hinderlijk in de practijk, als schadelijk voor den waarachtigen bloei dei-taal, wier welbegrepen belang in de eerste plaats eene ordelijke regelmaat en vastheid van spelling vereischt. Vooral op het onderwijs moest deze staat van zaken uiterst belemmerend werken; en dat bezwaar was niet gering, want een goed en degelijk onderricht in de moedertaal wordt algemeen erkend als de beste steun der nationale beschaving. Geen wonder, dat^

men met verlangen uitzag naar eene herziening, die alle twijfelachtige punten zou omvatten en de eenparigheid op een hechten grondslag vestigen door het opvolgen van de lessen der taalkunde, naar de eischen van het standpunt, dat die wetenschap in onze dagen bereikt heeft.

Onder zulke omstandigheden is het licht te verklaren, dat de pogingen der Redactie van het Woordenboek in de belangstelling van het publiek eene krachtige aanmoediging en ondersteuning mochten vinden. Na rijp overleg met andere beoefenaars onzer taal, na nauwkeurige overweging van alle zwarigheden en bedenkingen, werd eindelijk de spelling voor het Woordenboek bepaald. Het was daarbij ons streven, aan den eeuen kant zooveel mogelijk de voorschriften der wetenschap in acht te nemen, en aan de andere zijde de onloochenbare rechten van het gevestigde gebruik niet te miskennen. Wij hielden ons overtuigd, dat eene zoogenaamde radicale herziening, die geheel van theoretische beginselen uitging en het bestaande uiet in rekening bracht, noodwendig of volkomen onpractisch en onbruikbaar moest wezen, Ã³f wel hoogst noodlottig zou werken op de ontwikkeling en beschaving der taal, die eene gemeenschappelijke bezitting der natie is, en waarin dus de grammaticus, zelfs waar het alleen den uiterlijken vorm betreft, slechts met de grootste behoedzaamheid die wijzigingen raag aanbrengen, die hij gebiedend noodzakelijk acht. De ondervinding heeft onze handelwijze niet gelogenstraft. Het Koninklijk Besluit, waarbij de spelling van het Nederlandsch Woordenboek in BelgiÃ« voor het onderwijs in de staatsscholen en Voor de stukken, van de Regeering uitgaande, is vastgesteld; de eenparigheid, waarmede zij aanstonds door de \laamsche schrijvers aangenomen en in de Vlaamsche dagbladen ingevoerd werd; de bereidwilligheid van zoovelen hier te lande om de nieuwe spelregels tot de hunne te maken en door hun voorbeeld aan te bevelen; bovenal de bijzondere belangstelling, die de zaak bij onze vaderlandsche onderwijzers heeft opgewekt: dit alles getuigt genoegzaam, dat de door ons gevolgde beginselen inderdaad uiet onpractisch zijn geweest en kans hebben goede vruchten te dragen. Dat onze spelling ook bestrijders heeft gevonden, is niet meer dan natuurlijk. Dit is liet lot van iedere herziening, welke zaak zij ook betreft, en het ingewikkelde â ten deele onoplosbare â vraagstuk der orthographic zal wel altijd aanleiding geven tot verschil van meeningen en wenschen. Inzonderheid is dit het geval met de spelling der bastaardwoorden, het onderwerp dat aan sommigen den meesten aanstoot heeft gegeven, en dan ook uit den aard der zaak zooveel speelruimte laat aan individueele beschouwingen, dat eenparigheid van inzicht hier niet kan bestaan. De bestrijding van onze gevoelens was ons dus evenmin onverwacht als onwelkom. Het onderzoek mag nimmer afgesloten worden, en aan niemand is het gegeven de waarheid, die het doel van ons aller streven is, anders dan bij benadering te tereiken. Het zijn vooral de verdedigers van het volstrekte behoud en de j voorstanders eener algemeene en radicale hervorming, die zich over onze

spelregeling ontevreden of onvoldaan hebben getoond. De eersten klagen dat wij te ver, de anderen dat wij niet ver genoeg zijn gegaan. Bij zoo verschillende standpunten was dit voor beiden wel niet anders mogelijk: maar evenmin mogelijk is en blijft het voor ons, ook na alles wat over de quaestie in het midden is gebracht, de grondbeginselen, waarvan zij uitgaan, als de ware te erkennen, en hetzij van eene âversteende spellingquot;, hetzij van eene algeheele omkeering van het bestaande, eenig heil voor de taal te verwachten.

Wij hebben ons verplicht geacht â en reeds voor eenige maanden bereid verklaard â aan het verlangen van hen, die de spelling van het Woordenboek wenscheu aan te nemen, te gemoet te komen door het leveren van een practisch hulpmiddel, waarbij men zal kunnen te rade gaan, om in ieder voorkomend geval de toepassing te leeren kennen van de regelen, in de Grondbeginselen breedvoerig ontvouwd. Aan die belofte voldoen wij thans door de uitgave van deze Woordenlijst voor de spelling.

Om werkelijk bruikbaar te zijn voor het doel, waartoe zij bestemd was, moest deze lijst op breeder schaal aangelegd worden, dan gewoonlijk met dergelijke werkjes het geval is. Het boekje moest het antwoord bevatten op alle vragen, die zich, voor zoover de spelliug en de geslachten betreft, bij het schrijven onzer moedertaal kunnen voordoen. Wij mochten dus de samengestelde woorden niet achterwege laten, want juist de bepaling der verbindingsletters tusschen de beide leden eener samenstelling en de vraag, in hoeverre de woorden, die een vereenigd begrip aanduiden, al dan niet aaneen geschreven behooren te worden, maakt een voornaam gedeelte van onze spelregeling uit.

Wij hebben ons derhalve in het algemeen tot regel gesteld, alle woorden op te nemen, samengestelde en afgeleide zoowel als grondwoorden, met uitzondering alleen van diegene, bij welke iedere aanwijzing volstrekt overbodig zou wezen. Het getal echter van deze laatste, die achterwege konden blijven, was niet gering. Het omvatte al die samenstellingen, wier beide deelen elk afzonderlijk op hunne plaats voorkomen, terwijl het geheele woord hetzelfde hoofdbegrip uitdrukt als het laatste lid, en dus ook hetzelfde geslacht behoudt. Woorden als burgerrecht, huisdew, houthandel, korenmolen, taalkennis, vuurwerk enz. behoefden geene opzettelijke vermelding. Doch zoodra het eerste lid der samenstelling of eenige verandering heeft ondergaan, Ã³f uit den blooten stam van een werkwoord bestaat, die geen zelfstandig woord uitmaakt, Ã³f wel bij de verbinding met het tweede lid een tusschenklank vereischt, moet het woord in zijn geheel worden opgenomen. Latafel en veerkracht mochten niet ontbreken, omdat la van lade en veer van veder in vorm verschilt. Aan leesboek, schrijftafel enz., kwam eene plaats toe, omdat lees en schrijf, de stammen der werkwoorden lezen en schrijven, op zichzelve niet bestaan; aan handelwijze, strijdbijl enz., omdat zij niet van de znw handel en strijd, maar van de

stammen der werkwoorden handelen en strijden gevormd zijn. Eikeboom, ossetong, hondenhok, rattenkruit, eierstruif, runderpest, manspersoon, vaderlandsliefde enz., moesten vermeld worden om de ingevoegde klanken e, en, er, of s, tusschen welke de keuze niet zelden twijfelachtig zijn kan. Evenzoo wanneer het samengestelde woord een ander hoofdbegrip uitdrukt dan het laatste lid, of daarvan in geslacht verschilt, al zijn ook de beide leden in den vorm onveranderd gebleven. Zoo is b. v. een melkbaard geen baard, en een losbol geen bol, maar beide zijn benamingen van personen geworden; een pijlstaart is geen staart, maar een vogel; een drievoet geen voet, maar een zetel op drie voeten. Zoo is het woord visch meestal en wortel altijd mannelijk, maar payivisch en veenwortel zijn vrouwelijk, als collectieve benamingen. Al deze en dergelijke woorden moesten afzonderlijk worden aangeteekend, en evenzeer die oneigenlijke samenstellingen, als hoogeschool, grootvorst, nimmermeer, overoud, voorgoed, ternauwernood enz., waarbij het noodig was te doen opmerken, dat zij eene eenheid uitmaken en dus aaneen behooren geschreven te worden.

Ook in het opnemen der meest gebruikelijke bastaardwoorden moesten wij met eenige ruimte te werk gaan, om de toepassing der beginselen, die wij in dit deel der spelling hebben aangenomen, in de bijzonderheden te doen kennen. Men zal daaruit bespeuren, dat wij de rechten der gastvrijheid milder en onbekrompener opvatten dan sommige sprekers op het Rot-terdamsche Congres hebben gedaan; dat wij de vreemdelingen, die geen misbruik maken van ons vertrouwen, volgaarne in ons midden toelaten; hen geheel als burgers erkennen, zoodra zij getoond hebben dit te begeeren; maar hen ook, in het tegenovergestelde geval, vrijlaten zich te vertoonen in hunne nationale kleederdracht, die hun zoo goed staat, in plaats van hun, ongastvrij en onwellevend, een Nederlaudsch gewaad op te dringen, dat niet voor hunne leden geschapen is.

Een aantal woorden, in deze lijst voorkomende, zal misschien bij menigeen bevreemding wekken, en zeker aan velen onbekend zijn. Wij mochten ze echter niet weglaten. Het zijn meerendeels kunstwoorden, tot het zeewezen of tot verschillende neringen en ambachten betrekking hebbende, namen van dieren en planten, en dergelijke. Aan die minbekende uitdrukkingen eene verklaring toe te voegen, scheen hier overbodig, omdat het boekje niet bestemd is om gelezen, maar om nageslagen te worden, en niemand een woord zal naslaan, ten einde zich van de spelling of het geslacht te overtuigen, dan wanneer hij dat woord en zijne beteekenis reeds kent. Alleen ter onderscheiding van gelijkluidende woorden, of waar een zelfde woord, in twee verschillende opvattingen, een verschillend geslacht aanneemt, of waar, om welke reden ook, eenige misvatting ontstaan kon, was eene korte aanduiding noodig, om te doen zien welk woord of welke beteekenis door ons bedoeld werd.

om de spelling ook in de verbogene en afgeleide vormen te kennen: bij de zelfst naamwoorden het geslacht, alsmede de meervoudsvorm en het verkleinwoord, waar die beide gebruikelijk zijn; bij de bijvoegl. naamwoorden de verbogen vorm, zoo dikwijls daarbij eenige twijfel bestaan kon, en tevens de trappen van vergelijking, voor zooverre de beteekenis die toelaat en het gebruik ze erkent; eindelijk bij de werkwoorden de sterke of zwakke vervoeging, het gebruik van het hulpwoord hebben of zijn, en de aanwijzing, waar dit te pas kwam, of zij scheidbaar of onscheidbaar worden gebezigd.

In de bepaling van de geslachten der naamwoorden zijn wij meermalen afgeweken van de opgaven, in vroegere woordenboeken en woordenlijsten te vinden. Geen onderwerp uit onze spraakkunst heeft misschien tot zooveel willekeur en verwarring aanleiding gegeven. Het was volstrekt noodzakelijk bier naar orde en regelmaat te streven, en daar althans, waar het geslacht onzeker en door het gebruik niet genoegzaam bepaald was, zelfstandig eene keuze te doen in overeenstemming met de gezonde beginselen, die hier be-hooren te gelden, en die de taal zelve, bij oplettende waarneming, duidelijk genoeg aanwijst. Ten einde ons te vrijwaren tegen de verdenking, als hadden wij ons in dit opzicht â op gelijke wijze als onze voorgangers â aan willekeur schuldig gemaakt, laten wij hier eene opzettelijke beschouwing volgen over de regeling der geslachten, waarin wij rekenschap geven van de beginselen, die ons tot richtsnoer hebben verstrekt.

Aan eene vroegere belofte getrouw, geven wij hier tevens een beknopt overzicht van de door ons aangenomen spelregels, in zooverre zij van de tot hiertoe gebruikelijke schrijfwijze afwijken, of de gapingen in het vroegere stelsel aanvullen. Voor het gemak van den lezer, die zich aan onze spelling wenscht aan te sluiten, zal zulk eene korte schets niet ondienstig zijn. Vooral voor het onderwijs in de lagere en middelbare scholen kan zij haar nut hebben.

Ondanks al de moeite en zorg, door ons aan dit boekje besteed, is het niet vrij gebleven van leemten en gebreken, niet wel te vermijden bij den overvloed der behandelde stof, waarbij ook de nauwlettendste aandacht somtijds te kort schoot. In eene eerste proeve van zulk eene meer volledige woordenlijst, waarvoor de bouwstof ten dcele uit het hoofd moest aangevuld worden, is het licht te begrijpen, dat een aantal woorden ontbreken, die volgens ons plan moesten opgenomen zijn. Wat wij reeds hebben opgeteekend, kan bij een mogelijken herdruk zijne plaats vinden. Gelukkig zijn er weinig woorden onder, wier gemis eenige ongelegenheid kan veroorzaken. De enkele, waarbij dit het geval is, hebben wij aan het slot als aanhangsel medegedeeld, en daaraan tevens eene opgave toegevoegd van die misstellingen, die ons in het oog zijn gevallen. Het overige moge men welwillend verschoonen.

Bij een arbeid, die in een betrekkelijk korten tijd moest worden voltooid, viel er niet aan te denken om den rijken schat der voor het Voor-

denhoek verzamelde bouwstoffen geregeld na te zien en te vergelijken. Het is licht mogelijk â en zelfs waarschijnlijk â dat onze mecniug omtrent de spelling of het geslacht van enkele woorden eenige wijziging zal ondergaan, naarmate wij die papieren gaandeweg onderzoeken. Eens voor al zij daarom aangemerkt, dat wij deze Woordenlijst geenszins beschouwen als voor ons zei ven in ieder onderdeel verbindend. Waar wij dwalingen ontdekken, zullen wij die aanstonds herstellen. De uitgave van het Woordenboek, die ons verplicht elk woord op zijne beurt te vakken en te wegen, zal tevens bet beste middel zijn, om den hier geleverden voorlooper allengs aan te vullen en te verbeteren.

Wij hebben een aangenamen plicht te vervullen, door erkentelijk het aandeel te vermelden, dat onze geachte vriend Ã¼r. w. bisschop in de samenstelling van dit werkje heeft genomen. Mochten wij hem reeds sinds lang waardeeren als een wakker medearbeider aan de verzameling der bouwstoffen voor het Woordenboek, altijd vol vaardig om ter bevordering van de belangen onzer taalkunde' de behulpzame hand te bieden, thans vooral heeft hij ons met de meeste heuschheid en met onvermoeibaren ijver ter zijde gestaan, en inzonderheid krachtig bijgedragen om onze Woordenlijst zoo volledig mogelijk te maken. Zonder zijnen bijstand zou dÃ©ze arbeid nog vrij wat meer tijd aan het Woordenboek ontroofd hebben. Wij brengen hem openlijk onzen oprechten dank voor hetgeen wij aan zijne vriendschappelijke medewerking verschuldigd zijn.

Er blijft ons niets overig dan ons leedwezen te betuigen, dat de vervaardiging van dit boekje zulk eene stremming in de bewerking van het Woordenboek heeft veroorzaakt. Een kostbare tijd van vier maanden is, met al zijne drukte en inspanning, wel niet â zoo wij hopen â voor de goede zaak verloren gegaan, maar toch voor het hoofdwerk ongebruikt gebleven. Ultra posse nemo obligaiur; liet is niet mogelijk twee dingen te gelijk te doen, die beide den geheelen meusch vorderen. Mogen onze land-genooten, ter wille van het gemak dat hun deze Woordenlijst aanbiedt, de onvermijdelijke vertraging in de uitgave van onzen lexicographischen arbeid voor lief nemen. Gelukkig hebben wij thans alle bijkomende werkzaamheden, die het Woordenboek noodzakelijk vereischte, voorgoed ten einJe gebracht. Van nu af aan kan onze zorg onverdeeld aan de hoofdzaak gewijd zijn. Wij durven haar dus in het vervolg een geregelder en vlugger voortgang voorspellen.

Sedert de eerste uitgave van deze Woordenlijst is de belangstelling vaii het publiek in de herziene spelling van het Nederlandsch Woordenboek bij voortduring toegenomen. Thans wordt die spelling, zoover mij bekend is, in alle richtingen van middelbaar en lager onderwijs â althans in de steden â gevolgd, gelijk zij reeds door de groote meerderheid onzer letterkundige schrijvers en in de meeste dagbladen en tijdschriften is aangenomen. Dit gunstig onthaal van onze pogingen, die de vestiging van eene eenparige en op degelijke gronden steunende schrijfwijze onzer taal ten doel hadden, heeft binnen weinige jaren een herdruk van dit boekje noodzakelijk gemaakt.. Aan de bewerking daarvan mocht ik mij niet onttrekken, hoe vermoeiend en verdrietig die taak ook was, nu dubbel zwaar, nu zij op mij alleen rnstte, en mij steeds de weemoedige herinnering voor den geest stond van den onvergetelijken vriend, met wien ik vroeger zoo broederlijk mocht samenwerken, en wiens leerrijke omgang mij ook den moeilijksten arbeid tot eeu waar genoegen placht te maken.

Het spreekt vanzelf, dat de herdruk van dit werkje eene algeheele herziening heeft uitgelokt. In de zes jaren, die sedert de uitgave verliepen, was menige onnauwkeurigheid opgemerkt en inzonderheid veel aangeteekend wat in de eerste [jroeve ontbrak. Ik heb daarom alles met de grootste zorg opnieuw nagegaan en getoetst, een aantal onjuistheden verbeterd, en in 't geheel ongeveer vijf duizend nieuwe woorden opgenomen. Om aan het mij medegedeelde verlangen van velen te voldoen, is inzonderheid aan de bastaardwoorden eene aanzienlijke uitbreiding gegeven. Zoo heeft onze Woorden-lijst door deze tweede bewerking thans die nauwkeurigheid en die betrekkelijke volledigheid bereikt, die haar in de practijk zooveel bruikbaarder zullen maken.

Omtrent de veranderingen, die ik, door beter inzicht voorgelicht, in de spelling van sommige woorden gemaakt heb, zal ik hier niet in het breede uitweiden. Ten deele hoop ik daarvan rekenschap te geven in de nieuwe uitgave van de Grondbeginselen der Nederlandsche Spelling, die thans ter perse is, terwijl ik enkele punten, die een meer opzettelijk betoog behoeven, elders afzonderlijk hoop te behandelen Het voornaamste betreft: 1Â° de verbetering van komenij_y plooien en zelen (mv. van zeel), in koomenij, floten en zeelen, zooals door de afleiding geÃ«ischt wordt; 2Â° de terugbrenging van druisen, dat op eene misvatting berustte, tot het oude en betere druischen, en daarentegen de verbetering van iorschen in torsen, van welk laatste ik de juistheid reeds heb aangewezen in den Taalgids, IX, 175; 3Â° de verandering van jufvrouw en nogfans in juffrouw en nochtans, welke vormen mij verreweg de voorkeur schijnen te verdienen; 4Â° de invoeging der ch in de woorden aardschgezind, hemelschgezind, kerkschgezind en w er eldsch gezind, waarover reeds in het W oordenhoek, I, 569, gehau-

deld is; en 5Â° de verandering van d door t in verkleinwoorden als laatje, slaatje, bedsteetje, sleetje, zootje, zijtje, luitjes enz., van de samengetrokken vormen la, sla, bedstee, slee, zoo, zij, lui {lieden). Omtrent dit laatste jiLint zij hier alleen opgemerkt, dat de gebrnikelijke spelling laadje, slaadje enz., die wij vroeger ook onbedacht overnamen, op geenerlei wijze te rechtvaardigen is. De d van lade, salade, slede enz., ia in de samentrekking la, sla, slee voorgoed verdwenen. De verkleinwoorden zijn van die samentrekkingen gevormd, nadat die letter was uitgevallen. Er kan duÂ» geen de minste reden bestaan om de d terug te roepen, en laadje, slaadje, sleedje, te schrijven. Die vormen zonden op grondwoorden als laad, slaad, sleed wijzen, die niet bestaan. Van lade, salade, slede, zou ladetje, sala-detje, sledetje, de regelmatige verkleining zijn; maar nu de taal die verkleinwoorden alleen van de samengetrokken vormen afleidt, die op klinkers uitgaan, is ook de t de letter, die hier vereischt wordt: laatje, sleetje, zijtje, luitjes, van la, slee, zij, lui, evenals paatje en maatje, zeetje, bijtje en buitje, van pa en ma, zee, bij, bui enz. De vroegere spelling was enkel het gevolg van een misverstand, dat men slechts behoeft op te merken, om er terstond de onjuistheid van in te zien.

Ik eindig met oprechte dankbetuiging aan mijne vrienden e. terwijs, w. bisschop en j. h. van dale, wier voortdurende en opmerkzame belangstelling ter aanvulling en zuivering van deze Woordenlijst zooveel bijgedragen, en wier trouwe hulp mij gedurende de bewerking dezer nieuwe uitgave nooit ontbroken heeft.

Deze derde uitgave is door mij opnieuw zorgvuldig herzien, aangevuld, en met den vierden druk van onze Grondbeginselen der Nederlandsche spelling in overeenstemming gebracht.

In 1893 heb ik van de Woordenlijst van de vries en te winkel^ een vierden druk bezorgd, en thans verschijnt een vijfde. Met inachtneming van het stelsel der ontwerpers heb ik in beide uitgaven een aantal woorden opgenomen die door het publiek ongaarne werden gemist, en vele andere, die weinig in gebruik zijn, kon ik â weglaten. De omvang Tan het boek is daardoor ongeveer dezelfde gebleven.

1, De onderscheiding van de geslachten der zelfstandige naamwoorden openbaart zich door de verschillende vormen, die deze woorden zelve en de bepalende woorden (lidwoorden en bijvoeglijke naam- en voornaamwoorden), waarvan zij vergezeld gaan, in de verbuiging aannemen.

2, Van een aantal woorden is het geslacht en dus ook de verbuiging door hunne beteekenis of door hun vorm bepaald. Zoo zijn manlijk man en haas om de beteekenis, loop, snuiter en blafferd (register) om den vorm, te weten loop als stam (wortel) van het werkwoord loop en, snuiter en blafferd om de achtervoegsels -er en -erd.

3Â« Bij andere echter, wier geslacht niet uit de beteekenis noch uit den vorm blijken kan, hebben verschillende oorzaken samengewerkt om de verbuiging en daarmede ook het geslacht onzeker te maken. In het gewone gesprek zijn de 2^de en 3^de naamvallen {des mans, den marine, der vrouw, der vrouw, des kinds, den kinde) buiten gebruik geraakt, zoodat slechts de Iste en 4^de in de gesprokene taal gebezigd worden. In het manlijke en vrouwelijke geslacht zijn de l^ste naamvallen {de man, de vrouw) uit hunnen aard eensluidend, terwijl de 4^(le {den man, de vrouw) door de gewone onderdrukking der n achter eene toonlooze e eensluidend worden. Sommige woorden, b. v. heug, meug en luid, in de uitdrukkingen legen heug en meug en naar luid, van, hebben nooit eenig bepalend woord bij zich, waaruit hun geslacht zou kunnen blijken. Uit een en ander vloeit voort, dat er woorden zijn, aangaande wier geslacht volstrekt niets bekend is, en andere, waarvan men slechts weet dat zij niet onzijdig zijn, zoodat men tusschen manlijk en vrouwelijk te beslissen heeft.

4. Slechts van de woorden, die aangetroffen worden in geschriften uit den tijd, toen zij nog in het gesprek verbogen werden, kent men het geslacht met zekerheid. Aan vele, die niet tot deze categorie behooren, hebben woordenboekschrijvers, niet zelden geheel willekeurig en vandaar soms uiteenloopend, een geslacht toegekend. Zulke opgaven missen natuurlijk alle

gezag en waarde, wanneer zij niet door de analogie worden gesteund; en de grammaticus kan noch mag ze als geldig erkennen, indien hij ze met ons taaleigen in strijd vindt, In zulke gevallen hebben wij niet geaarzeld van de bestaande woordenboeken af te wijken en dat geslacht op te geven, dat met onbetwistbare regels of met de hedeudaagsche richting in de taal overeenstemt. Evenzoo hebben wij gehandeld ten aanzien van die woorden, wier geslacht nog door niemand was vermeld.

o. Bij de woorden, uit wier beteekenis en vorm niets aangaande het geslacht is op te maken, en waarvan men alleen weet dat zij niet onzijdig zijn, doordien zij nooit het, dit of dat vÃ³Ã³r zich nemen, hebben wij om de volgende bedenkingen aan het vrouwelijke geslacht de voorkeur gegeven:

Het verwerpen der verbogen vormen {honds, honde, schaaps, schape enz.) en het onderdrukken der n achter de toonlooze e der bepalende woorden {den, dezen, zijnen, goeden enz.) staat bij woorden, wier geslacht niet van elders blijkt, gelijk met het overbrengen in het vrouwelijke. Het lijdt dus geen twijfel, dat de hedendaagsche taal het vrouwelijke geslacht voortrekt. De woordenboekschrijver, die haar geen geweld aandoen en aan den stijl niet noodeloos een voorkomen van stijfheid geven wil, volgt dien wenk, wanneer er geene redenen bestaan die zulks verbieden. Daarom noemen wij b. v. het ter kwader ure uit den vreemde ontleende halt vrouwelijk, niettegenstaande het in de oorspronkelijke taal manlijk is.

6Â« Een anderen algemeenen wenk hebben wij gemeend te zien in de volgende opmerking:

Woorden, die zeer verschillende beteekenissen hebben, die b. v. nu eens als voorwerpsnamen, dan als stofnamen, nu m abstracten, dan in concreten zin genomen worden, hebben niet zelden naar gelang der opvatting een verschillend geslacht. Zoo zijn b. v. diamant en doek als voorwerpsnamen M. {een kostbare diamant, een dure doek), maar als stofnamen O. {het kostbare diamant, het fijnste doek)-, â val, voor het vallen genomen, is M. {een zuoaren val doen), voor werktuig om te vangen V. {in de val loop en); â pekel en sneeuw zijn, in eigenlijken zin gebezigd, V. {in de pekel zetten, in de sneeuw rollen), in overdrachtelijken (voor de zee en blankheid) O. {het schuimende pekel bevaren, het sneeuw van den hals eener schoone). Ook de stijlsoort bepaalt soms het geslacht van een woord. Zoo is b. v. oogenblik in het dagelijksch gesprek en in gewonen stijl O. {van dat oogenblik af); maar in verheven stijl M. {âdie oogenblik zal haast verschijnenquot;).

Het aantal dergelijke onloochenbare en algemeen erkende onderscheidingen is allengs toegenomen, hetgeen bewijst, dat de taal ook het verschillend gebruik der geslachten aan de duidelijkheid tracht bevorderlijk te maken. Zoo verstaat men thans door het eigendom de bezitting, de zaak Â«lie men bezit, door den eigendom het recht om te bezitten; ofschoon kluit, siEGENBEEK noch weiland die onderscheiding schijnen gekend te

hebben. Kant werd voorheen onverschillig M. en V. gebezigd; thans bezigt men het woord in den zin van zijde steeds M., in dien van speldenwerk altijd V. Een en ander geeft den grammaticus het recht, bij woorden die in meer dan Ã©Ã©n geslacht gebezigd worden, al heeft het gebruik nog niet beslist, dergelijke onderscheidingen aan te nemen, mits hij daarbij niet willekeurig, maar naar de analogie van algemeen geldige regels te werk ga.

7. De regels, die ons bij de geslachtsbepaling bestuurd hebben, zijn van tweeÃ«rlei aard: zij steunen Ã³f op de beteekenis der woorden, Ã³f op hun vorm; vergel. Â§ 2. Veelal stemmen de beteekenis en de vorm overeen, b. v. bij het manl. leugenaar, dat een man beteekeut en met het manl. achtervoegsel -aar gevormd is. Soms echter bestaat er strijd tusschen de beteekenis en den vorm, b. v. bij kamenier, dat eene benaming van eene vrouw is, maar op het achtervoegsel -ier eindigt, hetwelk in persoonsnamen anders altijd een man aanduidt.

8. Wanneer er strijd is tusschen den vorm van een woord en zijne beteekenis, dan doet zich de vraag voor, welke van beide den boventoon moet hebben. Ten opzichte van persoonsnamen is deze vraag gemakkelijk te beantwoorden. Uit het voorbeeld van kamenier, dat in weerwil van den uitgang V. is, blijkt, dat de beteekenis â hier de kunne â meer geldt dan de vorm. Hetzelfde ziet men o. a. bij de woorden op -ling en de verkleinwoorden op -je. Het achtervoegsel -ling, eigenlijk l-ing (niet te verwarren met -ing, oorspronkelijk -ung, dat van werkwoorden abstracte zeifat. nw. als vermaning enz. vormt), is manlijk, blijkens hoveling, kamerling enz. Dit verhindert echter niet, dat men doopeling, leerling enz., van meisjes gebezigd, vrouwelijk maakt en er dan duidelijkheidshalve veelal eene e achtervoegt: eene leerling of leerlinge. â Het achtervoegsel -je {-fje, -pje) vormt verkleinwoorden, die onzijdig zijn {het haasje dat enz., van het manlijke laas), en moet dus tot de onzijdige uitgaugen gerekend worden. Intusschen nemen de woorden Jantje, Klaasje, Mietje, Naatje enz. hunne bepalingen in het manlijk of vrouwelijk geslacht bij zich, wanneer zij als gewone eigennamen gebezigd worden, waarbij men niet aan de verkleinende kracht van het achtervoegsel denkt {Jantje, d.ie daar loopt spelen; Mietje, die zit te breien). quot;Wanneer echter eene der beteekenissen, die aan het verkleinende achtervoegsel verbonden zijn, het begrip van kleinheid, bevalligheid, nietigheid enz., te voorschijn treedt, dan herneemt het achtervoegsel zijne volle kracht en het woord laat slechts bepalingen in het onzijdige geslacht toe, onverschillig, of een manl. of vrouwel. persoon bedoeld word^f{Ret kleine Jantje, dat zoo zoet speelt ; het lieve Mietje, dat zoo vlug breit).

9. Daar nu bij persoonsnamen de vorm onderdoet voor het natuurlijke geslacht, hebben wij niet geaarzeld dit beginsel ook op diernamen toe te passen, die in de taal nu eens als persoons- dan als zaaknamen beschouwd worden. Daarom hebben wij b. v. gemeend aan kuiter, wijfjesvisch, het vrouwel. geslacht te moeten toekennen, in tegenstelling van hommer en

milter, beuamiugeii voor mannetjesvisch, ofschoon die woorden denzelfden vorm hebben en -er doorgaans manl. woorden vormt.

10. Bij zaaknamen gaat de taal minder regelmatig te werk, en laat zij somtijds de achtervoegsels meer gelden dan de beteekenis der woorden. Zoo worden b. v. linde en iamarlnde algemeen, kennelijk om de toonlooze V. genomen, niettegenstaande de overige namen van boomen M. zijn; daarentegen zijn de benamingen van schapen, op -er uitgaande, als hoeker, kapel, lichter, M., in weerwil dat de overige V. of O. genomen worden. In de meeste gevallen echter, waarin de vorm minder duidelijk spreekt, wordt aan de onderscheiding der beteekenissen de voorkeur gegeven boven het geslacht, dat de vorm zou vereischen. Zoo zijn b. v. de stammen (de zoogenaamde wortels) der werkwoorden vanouds M., en behouden ook nu dit geslacht, zoolang zij in abstracten zin worden gebezigd; doch zij worden als V. gebruikt, wanneer zij eene concrete beteekenis hebben aangenomen. B. v. val en greep, voor het vallen en grijpen, zijn M., maar als voorwerpsnamen, voor {muize)i)val en handvafsel, worden zij tegenwoordig als V. aangemerkt. Aan het achtervoegsel -sel wordt algemeen het onzijd. geslacht toegekend, en toch zegt iedereen de stijfsel.

Uit een en ander ziet men, dat de taal bij zaaknamen niet naar een algemeen beginsel te werk gaat, en dat de grammaticus derhalve verplicht is daarbij de omstandigheden in aanmerking te nemen en soms, althans schijnbaar, inconsequent te handelen.

11. De geslachtsregels, die wij hier laten volgen, zijn in de twijfelachtige gevallen door ons als geldig beschouwd. Wij hebben gemeend geene uitzonderingen te moeten erkennen, dan die ons voorkwamen boven bedenking verheven te wezen. Die uitzonderingen hebben wij alleen dan opgegeven, wanneer zij zoo weinig in getal zijn, dat zij zich gemakkelijk in het geheugen laten prenten.

Ten einde misverstand te voorkomen, geven wij vooraf de verklaring van eenige kunsttermen, waarvan wij ons bediend hebben.

12. Gemeenslachtige woorden {nomina communis generis) zijn namen van menschen en dieren, die voor individuen van beiderlei kunne gebezigd worden, en, naar gelang daarvan, nu M. dan V. zijn; anders gezegd, woorden, wier geslacht afhangt van de kunne van het wezen, dat zij op het oogcnblik aanduiden. Hiertoe behooren de meeste woorden op -ling als doopeling, drenkeling, hokkeling (jong rund) enz:, en een aantal woorden van allerlei vorm, als lode, dienstbode, getuige, wees, erfgenaam enz. â In den laatsten tijd is men begonnen aan de meeste dezer woorden, ter onderscheiding, eene toonlooze e toe te voegen, wanneer zij vrouwelijke wezens aanduiden: eene leerlinge, eene erfgename enz., een gebruik dat, als bevorderlijk aan de duidelijkheid, alle aanbeveling verdient. Bij de woorden op genoot, die mede oorspronkelijk gemeenslachtig waren, als deelgenoot, echtgenoot, lotgenoot, is dat gebruik thans zoo algemeen aan-

genomen, dat het als de regel mag beschouwd worden: men schrijft thans veelal in 't V. deelgenoot e, echtgenoole, lol genoot e. â Nevens eene bode, dat alleen in deftigen stijl gebezigd wordt, staat hodin voor eene vrouw wier beroep het is boodschappen te doen.

In uitgebreider zin noemt men ook wel andere woorden gemeenslachtig, wanneer zij, bij verschil van opvatting, van geslacht veranderen, b. v. schildpad, dat V. is, wanneer men het dier zelf bedoelt, maar O., wanneer men denkt aan de schaal, beschouwd als eene stof waaruit voorwerpen vervaardigd worden. Voor zulke woorden zouden wij aan de benaming ^neerslachtig de voorkeur geven.

13. Zelfslachtige woorden {nomina epicoena) zijn namen van menschen en dieren, die niet op de kunne zien, maar, onverschillig of zij een manlijk dan wel een vrouwelijk wezen aanduiden, hetzelfde geslacht behouden. Hiertoe behooren mensch, dat in de gewone opvatting M., maar, wanneer men met verachting spreekt, O. is, en in beide gevallen zoowel eene vrouw als een man kan beteekenen; het M. hond, waardoor men evenzeer eene teef als een rekel verstaan kan; kameel (M.), olifant (M.), muls ^V.), rat (V.), fret (O.), konijn (O.), enz.

u. Door voorwerpsnamen verstaan wij benamingen van voorwerpen, d. i. van stoffelijke dingen, die afgeronde, aan alle zijden begrensde geheelen uitmaken, of althans als zoodanig beschouwd worden. Hiertoe behooren niet alleen woorden als huis, stoel, tafel, stad, staat, gewest, enz., waardoor, streng genomen, geheelen worden voorgesteld, maar ook benamingen van zulke deelen, die kennelijk van de geheelen onderscheiden zijn, als arm, heen, kop, staart.

Een kenmerk, dat de taal een zelfst. nw. als een voorwerpsnaam beschouwt, is vooreerst de mogelijkheid van het woord in het meerv. te bezigen; ten andere de mogelijkheid van er het lidwoord een, eene voor te plaatsen. Het is juist de bestemming van dit lidwoord, aan te kondigen dat het volgende woord eene eenheid (of geheel) beteekent; daarom noemen wij dit het lid-woord van eenheid in plaats van niet bepalend, lidwoord, eene benaming die aanleiding heeft gegeven, dat men den aard en de bestemming van dit woord geheel miskend heeft.

15Â» Door stofnamen verstaan wij benamingen van stoffen, d. i. van dingen, die niet als afgeronde en begrensde geheelen worden beschouwd; Ta. v. goud, hout, ijzer, vleesch, wijn, zand. enz. Eene zelfde zaak kan en als voorwerp Ã¨n als stof worden aangemerkt, b. v. een gouden gesp. Noemt men het ding een gesp, dan beschouwt men het als een voorwerp; noemt men het goud, dan merkt men het aan als eeue stof, zonder aan de gedaante te denken. Stofnamen hebben geen meerv., en nemen het lidwoord van eenheid niet aan. Spreekt men van wijnen of van een wijn, dan bedoelt men bijzondere soorten, dus begrensde hoeveelheden wijn; houten, ijzers, looden, zijn stukken hout, ijzer of lood van eene bepaalde

gedaante. Stofnamen, in het meervoud genomen of van het lidwoord van eenheid vergezeld, houden op stofnamen te zijn, maar zijn voorwerpsnamen geworden.

16. Verzamelwoorden (collectiva) zijn woorden, die (in het enkelvoud) eene veelheid van enkele dingen aanduiden, als troep, menigte, soort enz. Er zijn twee soorten van verzamelwoorden. Bij de eene stelt men zich de hoeveelheid als eene eenheid, als een begrensd geheel voor; b v. bij bende leger, familie, geslacht. Deze kunnen van het lidwoord van eenheid vergezeld zijn en een meervoud hebben; b. v. een volk, eene bende, volken benden. Bij de andere wordt de veelheid als onbegrensd, als eene stof gedacht; b. v. bij rogge, gras, panvisch, brandhout, turf, d. i. onbepaalde hoeveelheden van roggekorrels, grasplantjes, visschen, stukken hout of turven. Deze hebben geen meervoud, en nemen het lidwoord van eenheid uiet bij zich. Men zegt niet roggen; â grazen is niet het mv. van gras in de gewone opvatting, maar van gras voor grassoort; â turven is het mv. van den voorwerpsnaam (eeyi) turf, niet van deu verzamelnaam turf. De eerstgenoemde soort van verzamelwoordeu behoort tot de voorwerpsuainen, de tweede tot de stofnamen. Zoo is b. v. volk een voorwerpsnaam in de uitdrukkingen een machtig volk, beschaafde volken; maar een stofnaam, wanneer men zegt: er was veel volk op de been; er is volk in den winkel.

17. De namen van mannen, als Jan, heer, hok, en van manlijke dieren, waarnevens eene afzonderlijke benaming voor het wijfje bestaat als hengst, kater, stier, nevens merrie, kat, koe. Ontbreekt deze laatste, dan behoort de naam tot de zelfslachtige woorden {epicoend), en moet het geslacht van elders blijken, gelijk b. v. bij haai, kameel, struis euz. M., mtiis, rat, slang V.

Om het beginsel, in Â§ 8 ontwikkeld, hebben wij gemeend ook het woord wacht en de daarmede samengestelde, als nachtwacht, schildwacht, torenwacht, als M. te moeten beschouwen, wanneer zij manlijke individuen aanduiden, en dus geene collectieve beteekenis hebben. Wij maken derhalve onderscheid tusschen den nachtwacht (klapperman) M.. en de nachtwacht (de gezamenlijke politiebeambten, die de wacht hebben) V. Wij hebben te-minder geaarzeld in dit geval de hedendaagsche richting in de taal te volgen, omdat de vorm van het woord wacht niets beslist, daar vele woorden op cht M. of O. zijn, als knecht, nacht, plicht, tocht, zucht (diepe ademhaling) M., hecht, licht, recht O. Andere talen zijn ons hier voorgegaan, als b. v. het Zweedsch, dat vakt en de samenstellingen yshjltvakt enz.) als M. bezigt. â Over het onzijdige manspersoon zie beneden, $ 36.

en tamarinde V. Zelfs de vrouwelijke namen van vruchten worden M , als zij moeten dienen om de boomen aan te duiden, die de vruchten voortbrengen : Hier staat een abrikoos, daar een perzik.

19. De namen van steeuen, als individuen beschouwd: een diamanty een agaat. Wanneer zij geene bijzondere steeuen, maar slechts de steeugt; soort als stof aanduiden, zijn zij O.: Het diamant is harder dan het agaat.

20. De namen van maanden en jaargetijden, als Mei, zomer, herfst; uitgezonderd lente en de samenstellingen op maand, en jaar, als Meimaand, Bloeimaand, voorjaar.

22. De namen van munten, als gulden, dukaat, {Spaansche) mat, behalve pistool, guinje en mijt, die V. zijn.

23. De namen van vrouwen, als Maria, min, baker, en van vrouwelijke dieren, waarnevens eene afzonderlijke benaming voor het mannetje bestaat, als duif, geit, ooi, nevens doffer, bok, ram. Ontbreekt deze laatste, dan behoort het woord tot de zelfslachtige woorden, en moet het geslacht van elders blijken; vergel. Â§ 17.

24. De stofnamen, die niet O. zijn, als kant, wol, kammeling, franje_ykruim, aarde, klei.

Bij namen van zaken is aan het manlijk geslacht het begrip van individualiteit, d. i. van eenheid en ondeelbaarheid, verbonden, Stofnamen, waaraan het begrip van begrensdheid en ondeelbaarheid vreemd is, zijn in onze taal V. of O. Zelfs ontegenzeglijk manl. woorden worden O. of V,, wanneer zij als stofnamen gebezigd worden.

Ten aanzien van het onz. geslacht blijkt zulks overtuigend uit het onderscheid tusschen den diamant (steen) en het diamant (stof), den doek en het doek, den draad en het draad, enz.

De overgang van het M. in het V. is even ontwijfelbaar, ofschoon nog altijd verkeerd opgevat en ten onrechte verklaard als eene âverkorting van het meervoudquot;. Ieder gevoelt, dat de uitdrukking den visch koken op eeneu visch ziet, en dat de visch koken niet slechts gezegd wordt van meer dan e'Ã©nen visch, maar ook van gedeelten of mooten, met andere woorden, van visch als stof gedacht, in welk geval het geen meervoud heeft; vergel. Â§ 15. Hetzelfde onderscheid van geslacht bestaat bij aal, baars, paling, snoek, zalm enz. (mv. alen, baarzen enz.), M., en aal, baars enz. (hoeveelheid aal, baars), V. zonder meerv. Zoo spreekt men b. v. van een zeezalm, M. en van krimp zalm, V.; van eenen buitengewoon harden turf, M. en vau harde, zwavelige turf, V., als collectief voor turven.

25. Ten gevolge van deze waarneming hebben wij gemeend alle stofnamen, die niet O. zijn en wier geslacht voor het overige onzeker is, als V. te moeten beschouwen. Uitgezonderd zijn natuurlijk die woorden (als,

{zie Â§ 1G) gebezigd worden, dan zijn zij, gelijk andere stofnamen, V. of O.; ^in

27. Ã¼e namen van vruchten, als bes, noot, peer, vijg enz.; uitgezonderd kon die, welke op -ling en -oen uitgaan, als guldeling, kruiling, pippeling, (Â§ i citroen, meloen enz., alsmede de inheemsche namen op -el en -er, als den appel, eikel, aker enz. Vreemde namen met deze beide uitgangen worden _nan meest V. genomen, als amandel, dadel, kapper, komkommer enz. voo

28. De namen van vaartuigen, als aak, bark, boot, kof enz ; behalve .pj_{die, welke op de achtervoegsels -er en -aar eindigen, als driemaster, lichter, dat groenlandsvaarder, uitlegger, rinkelaar enz , die M. zijn, en de onzijdige vot fregat, galjoen en jacht. kn

30. De namen van dieren, die de geheele soort aanduiden en waarvan zij beide het mannetje en het wijfje afzonderlijke namen hebben, als hoen, ve rund, schaap enz., waarnevens haan en hen, stier en koe, ram en ooi. w Uitgezonderd is het manl. hond. zc

31. De namen van jongen van dieren, als kalf, lam, veulen, welp; sc uitgezonderd big, V. â Het woord kind (en evenzoo het Friesche bern) sj kan ook onder dezen regel gebracht worden. ^

32. De namen van stoffen, waaruit voorwerpen vervaardigd worden: het n diamant en agaat, de stoffen waarvan men door slijping diamanten en h agaten (M.) maakt. Zoo ook lei, goud-, platina, nikkel, barnsteen, schildpad, kurk, draad, doek enz. Uitgezonderd zijn die, welke op eene toon- i looze e eindigen, als aarde, serge, zijde enz., alsmede baai, kant, lang et amp; cn tcol, die V. zijn; saai wordt V. en O. gebruikt. ^f

worden gebezigd; b. v. handy doek, draad, bever, hermelijn, sabel (dier) ^lt;en' M.; kurk, pleister, schild/pad, tijk V.

welke steeds van het lidwoord de vergezeld gaan, als de Betuwe, de ^er' Lijmers, de Krim, de Sahara enz.

^a^^s inzonderheid die, welke eene vereeniging van een bepaald aantal individuen

-*â¢gt; aanduiden, als het honderd, het paar, het dozijn, het gros, het snees.

35- Aan het onzijdige geslacht is niet zelden het begrip van onvol-^!r^ komenheid verbonden. Dit blijkt uit de namen der vormlooze grondstoffen

(Â§ 32), waaraan door bewerking eene bepaalde gedaante moet gegeven wor-den; uit de namen van jonge, d. i. onvolwassen dieren (Â§ 31); uit de ^en namen in Â§ 30 vermeld, die de dieren als geslachteloos en zonder kunne

voorstellen; ook verzamelingen (Â§ 16 en 34) worden als zaken zonder vorm ^I1quot; of gedaante gedacht. Aan het begrip van onvolkomenheid grenst dat van

kleinheid. Daarom zijn de zoogenaamde verkleinwoorden op -je {-tje en -pjÃ©) en -ken, als huisje, jongsleen, O. Reeds boven, Â§ 8, is aangetoond, ^rgt; dat het de beteekenis is, welke die woorden onzijdig maakt, niet het achter-

kracht thans niemand meer gevoelt, niet onzijdig zijn. Deze volgen in den regel het geslacht van het grondwoord, waarvan zij gevormd zijn; zoo zijn b. v. eikel en beukei (als het ware jongen van eenen eik of beuk), hoepel, kneukel, knobbel, druppel, tepel enz. M., evenals eik, beuk, hoep, knok, knop, drup of drop, tip-, daarentegen zijn greppel, kruimel, mazel, peuk el en pukkel, trommel V., gelijk greb, kruim, maas, pok, trom.

36. Het begrip van onvolkomenheid of kleinheid, dat aan zoovele on-ⁿ zijdige woorden eigen is, gaat niet zelden met geringschatting gepaard Dit

verklaart, waarom sommige woorden tot het onzijdige geslacht overgaan, ^l- wanneer men er het bijdenkbeeld van minachting aan verbindt. Daarom

zegt men soms dat heer, dat mensch, en altijd dat vrouwmensch; of-; schoon heer en mensch M. zijn; daarom wordt persoon onzijdig in de

wanneer men met achting van iemand spreekt. Daarom hebben wij ge-t meend aan onmensch, dat in sommige woordenboeken M. genoemd wordt,

37. Het M. en V. is, in tegenstelling van het O., edeler en deftiger. Daarom zegt men nooit het hoogeschool, noch in overdrachtelijken zin het

.slibbing en aanspoeling, een stellig minachtenden zin. De uur of ure (V.) eiget

38. Samengestelde woorden volgen het geslacht van het laatste lid, ^^eveindien zij eene soort beteekenen, waarvan het geheele geslacht door haz* het achterste lid wordt aangeduid; is dit het geval niet, dan kan het ein(3 woord een ander geslacht hebben. Zoo zijn gebedenboek, handboek, kerk- 4 hoek, leerboek, leesboek, schoolboek O., omdat die woorden voorwerpen ⁰⁰k aanduiden, die behooren tot het geslacht van dingen, die boek heeten, ^ welk woord op zich zelf staande O. is. Daarentegen is roodvonk, eene ⁶¹¹' ziekte, maar geene bijzondere soort van vonk, onzijdig, niettegenstaande ^Lvonk V. is. Maankop volgt dan alleen het manl. geslacht van kop, als het ^ad^lop een kop of zaadhuisje van eene papaver ziet; moet het de geheele plant dot of eene menigte planten aanduiden, of wel het slaapmiddel dat uit het Ã¯'⁶¹sap getrokken wordt, dan verliest kop zijne beteekenis en verandert het dei geslacht van het woord; in het eerste geval wordt het V., in het laatste ry O. genomen. hÃ¼

De regel lijdt geene uitzonderingen, dan alleen bij kerkhof dat O. genomen wordt, niettegenstaande hof in de hier bedoelde beteekenis M. is. be

Oogenblik, O., wordt gewoonlijk, maar ten onrechte, als uitzondering de opgegeven; het behoort tot dezelfde soort van woorden als roodvonk en

te herkennen. Zoo zijn alle woorden met -heid. en -ij, als waarheid, kleedij, b dieverij, V. In de meeste gevallen echter moet de beteekenis of de aard

van het grondwoord, of wel beide, tevens in rekening worden gebracht. ^ Zoo is -uw in schaduw enz. een vrouwel. achtervoegsel; doch baljuw is

hte afgeleid, is V., kaper (roofschip) daarentegen, van het ww. kapen gevormd, ar- is M.; leger, ofschoon van liggen, gelegen, is geen werktuig, maar ook %n- O. Het achtervoegsel -dom, oudtijds -doem, is eigenlijk een M., -schap

Uit een en ander blijkt, dat er slechts weinige achtervoegsels zijn, waaraan onder alle omstandigheden een bepaald geslacht eigen is. Men kan echter de volgende regels stellen:

40. -aar, dat doorgaans manl. persoonsnamen vormt, behoudt ook bij id, levenlooze voorwerpen het M. geslacht, b. v. in beukelaar, boezelaar,

ie en dierage worden onzijdig gebruikt, omdat men daarbij aan bosch en dier deukt.

44. -lt;?, als achtervoegsel, is V., b. v. in genade, koude, ronde, zonde, behalve in vrede, M., einde, O., in den manl. persoonsnaam he ere, en in ^ de gemeenslachtige woorden bode en getuige. Daarom zijn ook de woorden,

zelfst. nw. gebezigd worden, b. v. in de blinde, het goede, geheel iets anders is dan het achtervoegsel -e, behoeft nauwelijks vermelding, t 45. -el geeft aan de namen van vruchten, als eikel, appel, het M. ge-

middelen om de werking te verrichten, b. v. beitel (van bijten, beet, oudt. heit), gordel, griffel, hevel (van heffen), klepel (van kleppen), lepel (van leppen), prikkel, stekel, sleutel, teugel (van tie gen, toog), vleugel. â Over *-et geslacht der verkleinwoorden op -el zie boven, Â§ 35.

46. -em, achter een klinker en eene / of r verkort tot m, in sommige woorden door eene s oÃ¯ z versterkt tot -sem of -zem, vormt M. woorden. Daarom kan men den regel stellen, dat de woorden op -em, -lm en -rm M. zijn, b. v. adem, asem, bezem, deesem, helm, darm, storm enz. Scherm echter is O. â Falm (vlakke hand, lengtemaat en kruid) en uniform, die V. zijn, maken als vreemde woorden geene eigenlijke uitzondering; en

evenmin bloem en kiem, voorheen bloeme en Heme, welke dus met -me, niet met -em, gevormd zijn.

48. -er, achter den praeseusstam der werkw. gevoegd, vormt M. woorden, als gieter, snuiter, stamper enz. Woorden op eene andere wijze ge-gevormd kunnen V. en O. zijn, als de haver, het water enz.

50. 'heid vormt louter V. woorden, als goedheid, waarheid, vienschheid, kindsheid.

52. -ie, als vreemd achtervoegsel, zoowel met als zonder den klemtoon, maakt vrouwelijke woorden; b. v. harmonie, poÃ«zie, lelie, menie. Uitgezonderd zijn het concilie, het evangelie en het genie, voor vernuft of vernuftig mensch, tegenover de genie als benaming van een wapen in het leger.

53. -ij vormt vrouwelijke woorden, als dieverij, maatschappij enz., zonder uitzondering, dan alleen dat schilderij in den gemeenzamen stijl ook O. gebruikt wordt.

54. -ing is van tweeÃ«rlei oorsprong: 1) het oorspronkelijke achtervoegsel -ing, dat met eene voorgevoegde / het gelijkbeteekenendevormt; en 2) een ander -ing, oudtijds -ung. Het eerste diende ter vorming van manl., het laatste van vrouwel. woorden. Nu beide eensluidend geworden en de geslachten verloopen zijn, is het bij jongere woorden niet altijd uit te maken, met welk der beide achtervoegsels men te doen heeft. Thans gelden de volgende regels:

De persoonsnamen op -ing en -ling zijn M., als koning, loteling, ouderling; of gemeensl., als drenkeling, leerling enz.

De woorden op -ing en -ling zijn M., wanneer zij de benamingen zijn van dieren of van voorwerpen, die een afgerond geheel uitmaken, als vruchten, munten enz., b. v. bunzing, gieteling, haring, paling, spiering, groen-ling, kruiling, pippeling, wildeling, penning, schelling, zilverling, beuling, duimeling, krakeling, teerling. Hiertoe behooren ook enteling en zaailing, als benamingen van planten, elk op zich zelve genomen. en ro//Ãªwlt;7,

die vreemde woorden zijn en dus niet met het achterv. -ing gevormd, hebben echter door het voorbeeld der bovenstaande woorden insgelijks het M. geslacht aangenomen.

Doch de woorden op -ing en -ling zijn V., wanneer zij stoffen aanduiden, als zuring en scheerling, benamingen van planten, doch niet als individuen, maar als stoffen gedacht; kammehng, kibbeling (afval van zontevisch). Uitgezonderd is honing (of honig), (kt steeds als M. gebezigd wordt, en messing, dat als de naam van een meta.il O. is. Uit \ 15

volgt, dat ook de namen van visschen, die op -ing eindigen, V. worden, wanneer men de visch als stof besehonwt: versche haring, vette -paling eten enz.

De woorden op -ing, gevormd van werkwoorden en eene werking aanduidende, zijn V., als dwaling, roeping, regeering, tering, wandeling, verovering enz. Zij behouden dit geslacht ook wanneer zij concreet worden genomen, gelijk -b. v. helling, kleeding, lading, regeering voor de regeerende personen, wandeling voor de plaats, waar gewandeld wordt.

55. -nis (eigenlijk -n-is) vormt vrouwelijke znw., als bekentenis, belijdenis, geheimenis, vergiffenis enz. Zoo ook vuilnis, dat echter in den ge-meenzamen vorm vullis als O. gebezigd wordt. â Vonnis is O,; en zoo ook gewoonlijk getuigenis, dat nochtans in deftigen stijl ook met het vrouwelijke geslacht in gebruik is.

50. -schap is eigenlijk een vrouwel. znw. en vormt dus in t algemeen V. woorden, als boodschap, blijdschap, eigenschap, gemeenschap, ridderschap enz. Uitgezonderd zijn de volgende onzijdige:

1) De namen van waardigheden of betrekkingen, waaraan rechten en plichten verbonden zijn, als burgemeesterschap, koningschap enz.

2) De namen van landstreken, als heemraadschap, landschap, waterschap. Zoo ook het graafschap, in 't algemeen; doch waar sprake is van het gebied der oude graven van Zntfen, is het oorspronkelijke geslacht bewaard gebleven en zegt men de graafschap, V.

58. -te vormt van bijv. nw. vrouwelijke woorden, als duurte, gedaante, gemeente, hoogte enz,; van znw., te gelijk met voorvoeging van ge, onzijdige, als gebergte, gedierte, gesternte.

55). De woorden, door aanhechting van het voorvoegsel ge van stammen van werkw. gevormd, als gebed, gedraaf, geloop enz., zijn O.

OVIRZICHT VAN DE REGELS, IN ZOOVERRE ZIJ DE TOT HIERTOE GEBRUIKELIJKE SPELLING -WIJZIGEN OF AANVULLEN.

1, Veelomvattende veranderingen in de spelling eener taal zijn in deu beginne altijd lastig voor de schrijvenden en onaangenaam voor de lezenden, en hebben bij voortduring onvermijdelijk een nadeeligen invloed op de beoefening van de letterkunde dier taal. Wanneer een groot aantal woorden wijzigingen ondergaan hebben, dan wordt de schrijver, die aan de vroegere spelling gewoon is, onophoudelijk in zijn gedachtenloop gestuit, dewijl hij ieder oogenblik genoodzaakt is zich te bezinnen om den eenen of anderen nieuwen regel toe te passen; en de meeste lezers gevoelen een weerzin tegen hetgeen het voorkomen eener vreemde taal heeft gekregen en soms slechts met moeite begrepen wordt. Is men eenmaal aan zulk eeue nieuwe spelling gewend, dan is de verhouding omgekeerd; dan schijnen alle vroegere geschriften in eene vreemde taal opgesteld te zijn, en de vorm schrikt de lezers af. Eene geheele omwenteling in de sj.elling graaft aldus tusschen het verledene en het toekomende eene kloof, die slechts door weinigen overschreden wordt; de vroegere literatuur, die het voedsel moet leveren voor de kennis der taal en het nationaliteitsgevoel van een volk, heeft dan voor de meesten opgehouden te bestaan.

2. Om gemelde redenen hebben wij gemeend in onze schrijfwijze geene veranderingen te mogen aanbrengen van zoo wijden omvang, dat ons geheele schrift daardoor een ongewoon aanzien moest krijgen, gelijk het geval zou geweest zijn, indien wjj b. v. besloten hadden alle e's en o's in opene lettergrepen op dezelfde wijze, hetzij met Ã©Ã©n hetzij met twee letter-teckens, te schrijven. Daarom hebben wij ons tot regel gesteld geene schrijfwijzen te bezigen, die volstrekt niet in gebruik waren, en zijn wij slechts ten opzichte van eenige weinige op zich zelve staande woorden, als Dinsdag, litieeken en nog enkele dergelijke, van dien stelregel afgeweken. Doch, hoewel wij het raadzaam oordeelden eenparig erkende spelregels ook tot de onze te maken, hebben wij ons toch niet verplicht gerekend tevens alle gebreken en onregelmatigheden over te nemen. quot;Wij achtten ons integendeel gehouden om de willekeurige, op onkunde of misverstand berustende

uitzonderingen te verwerpen en erkende regels, zooveel doenlijk, consequent toe te passen. â Verder bestond voor ons de onvermijdelijke noodzakelijkheid, uit twee (of meer) gebruikelijke schrijfwijzen Ã©ene te kiezen en â wat ongetwijfeld het gewichtigste gedeelte van onze taak was â een aantal nog onbeantwoorde vragen, waaronder uiterst belangrijke die nog nooit ot slechts ten deele behandeld waren, voor ons zeiven te beantwoorden, en de regels, die ons doelmatig voorkwamen, te formuleeren. Om een en ander hebben wij de grondbeginselen, die uit de natuur en de bestemming van het schrift met noodwendigheid voortvloeien, bestendig voor oogen gehouden, en daarbij de natuurwet van alle letterschrift, dat het namelijk de ai-beelding der uitspraak behoort te wezen, op den voorgrond geplaatst. (Zie Grondbeginselen Â§ 1â72). De onbevooroordeelde zal uit de volgende beknopte opgave van hetgeen wij voor ons zeiven hebben vastgesteld, kunnen zien, dat de wijzigingen in het bestaande betrekkelijk weinig in getal zijn en alle de strekking hebben om de spelling meer met de beschaafde uitspraak in overeenstemming te brengen of haar in andere opzichten regelmatiger te maken, en dat wij bij alles de doelmatigheid hebben beoogd, d. i. van schrift gesproken, duidelijkheid en voorkoming van misverstand.

In het hier volgende overzicht hebben wij de gronden, waarop onze beslissing berustte, slechts even kunnen aanstippen, met verwijzing naar dÃ¼ Â§ Â§ van de Grondbeginselen der Nederlandsche spelling, waar zij breeder ontvouwd zijn.

3. In gesloten lettergrepen wordt de lange of heldere klank door verdubbeling van het letterteeken aangeduid: aa₎ ee, oo, uw, behalve bij de i, wier heldere klank met den vollen of halven klemtoon steeds door ie voorgesteld wordt. Wij schrijven daarom niet alleen baar, beer, boor, buur, enz., maar ook eegaas, raas en vlaas, mv. van de echt Nederl. woorden eega {gade), ra en vla, met eene dubbele a. â Daarentegen zijn de meeste schrijvers gewoon de heldere sluitklinkers in vreemde woorden en eigennamen, als Maria, Hebe, Nero, acacia, echo, niet te verdubbelen, maar den tweeden klinker door het weglatingsteeken {apostrophe) te vervangen: Maria's, Hebe's enz. Daar liet verkieslijk is den vorm van vreemde woorden en in het bijzonder van eigennamen zooveel mogelijk onveranderd te laten, geven wij aan deze schrijfwijze de voorkeur boven die van Mariaas, Hebe es, Neroos, echo os enz., te eer omdat men bij de woorden op i, als Garibaldi, Uubini, toch zoo te werk gaat, en nooit GarÃ¯baldiis, Rubiniu schrijft. AVij spellen daarom den 2^(len nv. van het enkelv. en alle nv. van het meerv. der hier bedoelde woorden met 's; Maria's, Hebe's, Garibaldi's, Nero's, acacia's, echo's enz. {Grondbeg. Â§ 90).

I:. Het behoeft wel geene vermelding, dat wij hier het oog niet hebben op woorden als pendule, JSlize, Philippine enz., die op eene toonlooze, niet op eene heldere e uitgaan. De * zou daar overtollig zijn en geene weglating aanduiden; daarom schrijven wij Elizes, Philippines, pendules enz.

5Â« De gebruikelijke onderscheiding van de zoogenaamde zachtlange en scherplange es en cfs, met andere woorden, de verdubbeling der scherpe es en os in opene lettergrepen, b. v. in beenen en boomen, nevens geven en boven, is, o. a. om de redenen in Â§ 2 vermeld, door ons behouden, met de volgende bepalingen, die gedeeltelijk wijzigingen zijn:

1. Alle achtervoegsels, die Ã³f altijd, Ã³f soms den vollen klemtoon hebben, dus niet alleen -eel, en -loos, maar ook -ees -eesch en -eeten worden steeds met den dubbelen klinker geschreven. Wij spellen derhalve honweelen* penseelen, personeele, Chineezen, Japanneezen, Chineesche, Siameesche, waar deer en, regeeren, waardeering, regeering, goddelooze, redeloozen enz. {Grondbeg. Â§ 77â79).

2. De aangenomen regel, dat in vreemde woorden de Ã¨'s en a's, behalve die welke in den boezem onzer eigene taal uit ai en au ontstaan zijn, met eene enkele e en o geschreven worden, b. v. in lelie, menie, olie, rozen enz., wordt door ons consequent toegepast. Wij verwerpen dus de willekeurige uitzondering van kroon, troon en toon (in de muziek), cn schrijven regelmatig ook kronen, tronen, tonen.

Evenzoo blijven wij aan het beginsel getrouw ten aanzien van de uitzondering der o'iS uit au, en schrijven niet alleen moor en, poozen enz., maar ook koozen, lief koozen (lat. causari) met oo.

3. Met de Ã¨'s en o's in samengetrokken lettergrepen handelt men veelal niet consequent. Zoo schrijft men leeman {ledeman), leer en {lederen), streelen {stregelen), gedwee {gedwede), slee {slede), o olijk {oodelij/c); maar daarentegen preken {prediken), kwelen {hoedelen), veren {vederen), kvje {kwede), doren {doderen); terwijl men ten opzichte van andere woorden, als ceelen (van cedel), hot ww. onweer en (van onweder) enz., in onzekerheid verkeert en in de woordenboeken geene aanwijzing vindt. Het is buiten twijfel raadzaam, alle dergelijke samentrekkingen met ee en oo te schrijven, dewijl de dubbele letter het best geschikt is om den gerekten klank voor te stellen, die door samentrekking noodwendig ontstaat. Derhalve niet alleen leeman, le er en {lederen), streelen, gedwee, slee {slede), oolijk, maar ook preeken, preek er, kweelen, veer en, kwee, dooren, ceelen, onweeren enz.

4. Doordien de zachte en scherpe Ã¨'s en O's in het Hollandsche dialect, dat in de schrijftaal den toon geeft, niet meer duidelijk onderscheiden worden, en sommige woorden ook elders niet op overeenstemmende wijze worden uitgesproken, zoo is er ten aanzien van enkele woorden onzekerheid en verwarring ontstaan, waaruit alleen de afleiding uitkomst kan geven. Bepaaldelijk bestaat die verwarring soms bij verschillende, maar nage-

noeg gelijkluidende woorden. Daar nauwkeurig onderscheiden de eerste voorwaarde van juiste kennis is, hebben wij gemeend niet te mogen medewerken tot bestendiging van zulke verwarringen, en onderscheiden wij daarom niet alleen weken en weeken^ lenen en leenengt; kolen en kooien, roven en rooven enz., maar om dezelfde redenen ook

beren (verscheurende dieren) van heeren (varkens, waterkeeringen, muurstutten en heiblokken);

klooven (doen splijten) van kloven (mv. van kloof en verl. tijd van kluiven); slooven (voorschooten) van sloven (sukkels en als ww. sukkelen);

Hoe nuttig echter het onderscheiden van gelijkluidende woorden ook is, het mag niet op willekeur berusten, maar moet in de taal, in de afleiding gegrond zijn. Waar zulk een grondslag ontbreekt, mag men de onderscheiding alleen in gevallen van uiterste noodzakelijkheid erkennen. Zoo heeft men ten onrechte een onderscheid gemaakt tusschen keelen (in de bouwkunde) en kelen (halzen), tusschen meer en (een schip vastleggen) en meren (mv. van meer). De taal eischt in beide gevallen meren met Ã©ene e, terwijl keel in de bouwkunde, cn zoo ook in de wapenkunde als benaming Jer roode kleur, geen ander woord is dan keel (hals), zoodat men zonder onderscheid kelen te schrijven heeft. Daar eene verwarring van het ww. meren met het mv. van {een) meer, en van keel als bouwkundig ornament met keel als lichaamsdeel niet te vreezen is, zoo hebben wij zonder aarzelen de grammatisch goede schrijfwijze tot de onze gemaakt.

Evenzeer eischte de consequentie, met afwijking van de gebruikelijke spelling, de volgende woorden aldus te schrijven: deemoedig, deesem, eega, hoonen en vroolijk; maar dwepen, hepen (handbijlen), keren (vegen), droge, drogen. Die spelling wordt door den oorspronkelijken vorm dezer woorden gebiedend voorgeschreven.

6Â« Bij het bepalen van de natuur der e's en Ã¶'s in gevallen, waar verschil of onzekerheid bestond, hebben wij ons door de afleiding laten besturen, hetgeen door enkele beoordeelaars verkeerd is opgevat en ten onrechte voorgesteld als eene diep ingrijpende verandering, waardoor de vocaalspelling veel moeilijker zon geworden zijn. Bij eenig nadenken blijkt die voorstelling onjuist te wezen. De gebruikelijke spelling berust op het verschil in de uitspraak der e's en o's; en daar dit verschil een gevolg is van den ouderen vorm der woorden, moet het raadplegen der afleiding tot dezelfde uitkomsten leiden als het waarnemen der uitspraak; alleen met dit onderscheid, dat de afleiding ook beslist omtrent die woorden, bij welke de uitspraak niet beslissen kan, t. w. dezulke, wier uitspraak niet overal dezelfde is, of die niet tot de volkstaal behooren. De spelling wint dus

voor den taalbeoefenaar in wetenschappelijke juistheid, terwijl voor het groote publiek de toestand dezelfde blijft, daar men bij de gebruikelijke spelling evenzeer genoodzaakt was woordenlijsten te raadplegen.

7. Aau of au. â De spelling jlaauw, gaauw enz. vertegenwoordigt eene uitspraak, die volstrekt niet meer de algemeene is, maar in het oor der meeste beschaafde lieden hoogst onaangenaam klinkt. De meest algemeene uitspraak doet een klank hooren, die tusschen aau en ou in ligt, en die in de woorden dauw, kauw, heraut, reeds in de spelling erkend was. Het is juister en regelmatiger, die spelling ook in de andere woorden te volgen, en aau voorgoed door au te vervangen. Wij schrijven daarom blauiv, flauw, gauw, nauw, nauwelijks enz. {Grondb. Â§ 74). .

8. Ie en i. â De lange of gerekte i-klank wordt steeds door ie voorgesteld, in opene lettergrepen evenzeer als in geslotene; men schrijft zoowel die-nen, die-ren, kie-zen met ie, als dien, dier, kies. Daarom verwerpen wij de spelling suist anti-ven, anti-ke, IsraÃ«li-ten enz., als niet overeenstemmende met substantief, antiek, IsraÃ«liet enz., noch met de quot;algemeen gebruikelijke schrijfwijze mortieren, officieren, kommiezen, valiezen, en schrijven regelmatig motieven, substantieven, antieken, republieken, IsraÃ«lieten, Mennonieten enz. {Grondbeg. Â§ 82).

9Â« Daarentegen is de klank, die door ie voorgesteld wordt, te lang eu te zwaar voor toonlooze lettergrepen, om welke reden reeds de gebruikelijke spelling de enkele i in afgodisch, IsraÃ«litisch, predikant, muzikant, voorschreef. Wij spellen dienovereenkomstig ook historisch, geographisch, fabrikant, republikein. JezuÃ¯tisme, motweeren enz. met de enkele i, met verwerping van de bij sommigen gebruikelijke schrijfwijze historiesch, fabriek ant, fabriekaat, Jezuietisme enz. (Grondbeg. Â§ 82 en 84).

10. Slechts in den uitgang ie, van woorden als balie, linie, malie, olie, tralie enz., komt ie in eene toonlooze lettergreep voor. Het meervoud dier woorden wordt gespeld: baliÃ«n, liniÃ«n, maliÃ«n enz. (of balies, linies, malies). Deze spelling dagteekent uit den tijd toen ie nog algemeen als een tweeklank iÃ« werd uitgesproken, en kan dus als regelmatig beschouwd worden. Doch niet te verdedigen is de gebruikelijke spelling der meervouden harmoniÃ«n, melodiÃ«n, reliquiÃ«n, die geheel anders klinken dan baliÃ«n enz. Wij spellen daarom de meervouden der woorden op ie op twee wijzen, naar gelang ie toonloos is of den klemtoon heeft, en schrijven: baliÃ«n, traliÃ«n, oliÃ«n, enz.; maar harmonieÃ«n, reliquieÃ«n enz., in overeenstemming met drieÃ«n, knieÃ«n, tweeÃ«n, zeeÃ«n. Zoo dan ook genieÃ«n, van genie, in onderscheiding van geniÃ«n, mv. van genius. [Grondbeg. Â§ 83).

11. Ie en ij. â De ij was oorspronkelijk eene lange i en luidde vroeger algemeen, gelijk nog in sommige gewesten, als ii of ie. Toen zij den ^f-klauk aannam, had dit ook plaats bij vreemde woorden als bijbel, mijter.

pijly ttjgev* praktijk, fahrijk, kolijk, muzijk enz. Sommige dezer woorden hebben later hun vroegeren i-klank hernomen, ofschoon men desniettemin voortging ze met ij te schrijven. Die spelling is thans verkeerd, nu de uitspraak der ij veranderd is. Daarom vervangen wij in al de laatstgenoemde woorden de ij door ie, en schrijven fabriek, katholiek, koliek, muziek. {Grondleg. Â§ 86).

12. Toen de tweeklank iÃ© in den hedendaagschen klinker ie (i) en de lange i in tj (ei) overging, hadden er verschillende verwarringen plaats, en begon men ook aan gerief, harmonie, poÃ«zie, koffie enz., den y-klank te geven en dus te spellen: gerijf, harmonij, poÃ©zij, kof jij enz. Nu men van die uitspraak teruggekomen is, behoort men ook die schrijfwijze te laten varen, en overeenkomstig de ware uitspraak gerief, harmonie, poÃ«zie en koffie (evenals balie en tralie) te spellen. {Grondleg. Â§ 86).

13. In de namen der maanden Januarij, Februarij, Junij Julij, bestaat een dergelijke strijd tusschen klank en letterteeken; wij schrijven daarom Januari, Februari, Juni, Juli, in overeenstemming met de uitspraak en met de Latijnsche spelling Januari voor Januarii enz. {Grond-beg. Â§ 87).

14. Ei en ij. â Eene dergelijke verwarring als tusschen ie en ij heeft bij ei en ij plaats gegrepen in de woorden sacrisiijn, karwei (zaad) en malvezei. Wij schrijven overeenkomstig de afleiding malvezij, sacrislein, nevens sacrisiij, en karwij (zaad), dat in oorsprong niet minder dan in beteekenis verschilt van karwei (werk). Grondbeg. Â§ 88).

15. Fe en ei, oo en oi. â Men is gewoon aan de e in het woord heer (leger) een klank te geven, die het naast aan den tweeklank ei komt; daarom onderscheiden wij dit woord ook door de spelling van heer als persoonsnaam, en schrijven overeenkomstig de uitspraak: heir, heir en, heir-scharen. â Ofschoon de vocaalklank in oir (erfgenaam, Fr. hoir) niet van die in oor (lichaamsdeel) verschilt, en de spelling met oi derhalve in strijd is met de uitspraak, zoo hebben wij gemeend om de doelmatigheid, d. i. hier om de duidelijkheid, de gebruikelijke onregelmatige spelling te moeten behouden in een zoo zeldzaam voorkomend woord als oir, dat ouder den vorm oor niet terstond zou herkend worden. {Grondbeg. Â§ 91).

16. De toonlooze e voor de achtervoegsels -ling, -lijk en -loos. â Wanneer een der achtervoegsels -ling, -lijk en -loos achter een stam gevoegd wordt, die niet uitgaat op een klinker of op eene der vloeiende letters l, n en r, of op eene toonlooze lettergreep, dan ontstaat er in de uitspraak tusschen den stam en het achtervoegsel vanzelf eene tjonlouze e, die gewoonlijk ook in het schrift wordt uitgedrukt, b. v. in doopehng. goddelijk, goddeloos. Dichters â en ook prozaschrijvers â onderdrukken die e echter niet zelden, en schrijven godlijk, godloos, en zelfs zeedlijk en eindloos, van zede en einde. Het is evenwel niet raadzaam in prozastijl te dezen aanzien willekeurig te werk te gaan, dewijl zulks eene verbaste-

riug der uitspraak ten gevolge zou kunnen hebben. Wij hebben ons daarom de volgende regels gesteld:

1. Wanneer het grondwoord eindigt op een klinker of eeo tweeklank; b. v. in tweeling, drieling, vrij ling, kr idling, kwalijk, leelijk, oolijk en vroolijk. In vrijelijk echter kan de e niet worden gemist, die in de uitspraak altijd gehoord wordt; en nevens de regelmatige vormen moeilijk en verfoeilijk zijn ook moeielijk en verfoeielijk in gebruik.

2. Wanneer het grondwoord eindigt op eene l of r, of wel op eene n, die voorafgegaan wordt door een helderen klinker of een tweeklank; b. v. in groenling, billijk, hegeerlijk, bekoorlijk, persoonlijk, aanzienlijk, pijnlijk, doelloos, verwaarloozen enz. Wordt de n door een korten klinker voorafgegaan, dan zijn de beide vormen, met en zonder e, even goed, b. v. manlijk en mannelijk, beminlijk en beminnelijk. Het gebruik maakt echter onderscheid tusscheu zinloos (zonder zin) en zinneloos (buiten zijne zinnen).

3. Wanneer het grondwoord eindigt op eene toonlooze lettergreep, onverschillig met welken medeklinker deze sluit: b. v. adellijk, eigenlijk, gedurig lijk, koninklijk, bodemloos enz.

4. Wanneer het grondwoord eindigt op eene g, die als ch wordt uitgesproken; b. v. in behaaglijk, ontzaglijk, heuglijk, genoeglijk, welvoeglijk enz. De uitlating der e strekt hier om aan de g den verscherpten klank te verzekeren, en dus de spelling met de uitspraak in overeenstemming te brengen.

In prozastijl is het niet raadzaam de e weg te laten achter de zachte medeklinkers b, d en g (als g, niet als ch uitgesproken); b. v. niet uit onhebbelijk, dadelijk, dagelijks, degelijk enz., daar de spelling onheblijk, daadlijk, daaglijks, deeglijk, tot de verkeerde uitspraak onheplijk, daatlijk, daachlijkSf deechlijk aanleiding zou geven. {Grondleg. $ 112).

Be verdubbeling der medeklinkerÂ». v 17. De medeklinkers worden in het midden van een woord verdubbeld, wanneer de voorafgaande klinker kort is en de lettergreep den vollen of halven-.'klemtoon, heeft; b. v. in hebben, vlaggen, dekbedden, opstellen. De regÃ¨ln^atigheid-zpu dus ook eischen, dat de ch werd verdubbeld in lachchen, lichchaam, _ echcho Intusschen heeft deze spelling nooit kigang gevonden, en schreef men doorgaans Ã³f lagchen, ligchaam, enz., Ã³f lachen, lichaam. Het was dus noodig, uit die twee gebrekkige schrijfwijzen eene ^e kiezen, daar aan het invoeren der dubbele ch {lachchen enz.), die eigenlijk de regelmatige spelling zou zijn, wel niet te denken valt. Van die beide gebruikelijke schrijfwijzen is die met de enkele ch nog de minst onregelmatige. Darrom spellen wij lachen, echo, lichaam, richel, tichel, bochel enz. {Grondbeg. Â§ 95).

18. Na ecne tooulooze lettergreep is de verdubbeling van den mede-kliuker niet slechts overtollig, maar zelfs nadeelig voor de uitspraak. Men schrijft wandelen, inboezemen, regenen, beteren, zondigen; de spelling wandellen, zondig gen enz. zou tot eene verkeerde uitspraak aanleiding gevcu.

Niet eenparig echter handelt men bij de uitgangen -ik, -erik en -it, en schrijft b. v. leeuw erikk en, kievit ten nevens monniken en diemiten, ofschoon deze woorden onderling en met die op -elen, -emen, -enen en -eren gelijkstaan. Het is dus raadzaam, consequent te schrijven leeuweriken, perziken, botteriken, zwezeriken, kieviten, diemiten, en zoo ook Dokkumer, Gor-kumer enz. Alleen op twee woorden is deze regel niet toepasselijk, t. w. op kennissen en vonnissen, die algemeen met ss geschreven worden, naar analogie van geheimenissen, getuigenissen enz., waarin de lettergreep nis niet toonloos is, maar den halven klemtoon heeft. Ook in het meervoud der woorden, uitgaande op -aris (Lat. -arms), wordt de s verdubbeld: archivarissen, commissarissen, notarissen enz.

19. Bij twee verschillende medeklinkers heeft in onze taal geene verdubbeling plaats; spellingen b. v. als kannten, steilten, zooals het Hoog-duitsch die in de verbogen vormen der werkwoorden gebruikt, zijn bij ons onbekend. Slechts schijnbaar maken woorden als wasschen, flesschen, visscher, enz. eene uitzondering. De ch is in de genoemde en alle dergelijke woorden stom geworden, zoodat wasschen, flesschen, visschen enz. eigenlijk hetzelfde is als wassen, flessen, vissen, waarin de s regelmatig verdubbeld wordt. {Grondleg. Â§ 96).

1. niet achter heldere klinkers en tweeklanken; b. v. in dagen, lev en gt; blijven, huizen enz.

2. niet achter tooulooze klinkers, b. v. in engelen, perziken, kieviten enz.; behalve de s in kennissen, vonnissen en in notarissen enz.

3. niet, wanneer er twee verschillende tusschenletters zijn, met de schijnbare uitzondering bij de sch in wasschen, tusschen enz.

21. Het behoeft nauwelijks vermelding, dat dcg^cfel^ Van^toc^ passing zijn bij samengestelde en afgeleide^^jflSfoen^Yftr

minkt behooren te blijven. Men schrijft Ã¯ij re^jX wee^lVvV hoofddeel, waaggeld, uit hoofd en deel, vmag en

Vs in adellijk en middellijk van adel enJwzamp;M, ^^r^aauhagj^ffig van het achtervoegsel -lijk. {Grondbeg. Â§ 113). ^

22. De J, welke de gebruikelijke spelling in woorden als baai jen, br ei-jen, boeijen, hui jen enz. invoegt, is geheel overtollig, nadeelig voor de uitspraak en strijdig met de regelmaat. Zij is overtollig, omdat de klank.

dien zij moet voorstellen, vanzelf ontstaat en dus niet behoeft aangeduid te n-orden. Zij is nadeclig voor de uitspraak, omdat zij slechts aanleiding kan geven, dat men den bedoelden klank te sterk uitspreekt; b. v. ia hooijer, leijen, tirooijen tea onrechte even sterk als in (een goed) hooijaar, leijou-ker, strooijonker. Zij strijdt met de analogie, omdat de spelling iaaijen, reijen, boeijen, luije, mooije enz., om regelmatig te kunnen heeten, niet slechts eene j in Hjjen, rijjen, pij jen enz., maar ook baaij, reij, luij, mooij zou eischeu, evenzeer als uit looclen, hoegen, bloote, vroege, de spelling looi, boeg, bloot, vroeg volgt. Wij mochten dus niet aarzelen, door liet weglaten der overtollige j de spelling der woorden, waarin tweeklanken op i voorkomen, in overeenstemming te brengen met den erkenden regel betreffende het spellen van de onverbogen vormen der verbuigbare woorden, en zoodoende eene nuttelooze onregelmatigheid uit onze spraakkunst weg te nemen. Wij schrijven uit dien hootUe: haaien, zaaien, breien, leien, gooien, hooien, buien, Icruien, zaaier, hooier, kruier, bemoeiing, voltooiing enz., in overeenstemming met ree'Ã©n, zeeÃ«n, tweeÃ«n, theeÃ«n, drieÃ«n, knieÃ«n, spieÃ«n, waarin evenzeer eene flauwe j gehoord wordt. (Grondheg. Â§ 92).

-3. De spelling verio, verwpot, verwen enz. is thans strijdig met de uitspraak, waarin de w door / en Â» vervangen is. Wij schrijven daarom cerf, verfpot, verfwaren, verven, verver, ververij. (Grondheg. Â§ 126).

34. Reeds vanouds bestonden er een aantal samenstellingen met middel, als middelpunt, middellinie enz. In den laatsten tijd is men begonnen ook met midden samen te stellen, en naast middeleeuwen en middelpunt ook middeneeuwen, middenpunt enz. te schrijven. Daar nu de beteekenis van middel en midden in al die woorden volkomen dezelf.le is, en de eene vorm niet welluidender dan de andere klinkt, bestaat er geene reden om nu zus dan zÃ³Ã³ te schrijven. Wij spellen daarom consequent: middeleeuwen, middelevenredig, middelpunt, Middelnederlandsch enz., in overeenstemming met middeldeur, middellandmh, middellijf, middellijn, middelmaat, middelmatig, middelmuur, middelpad, middelschot, middelsoort, middelstand enz., waarin men nooit midden aantreft. {Grondleg. Â§ 114).

25. Het manl. achtervoegsel -ing (zie Gesl. Â§ 54) wisselde oudtijds at met den uitgang -ig, die nog in honig voorkomt. De vorm honing, die in de spreektaal de gebruikelijkste is, heeft dus evenveel recht van bestaan als honig. Daarom achten wij ons verplicht beide vormen, zoowel honing, honingraten enz., als honig, honigraten enz., te erkennen.

20. De spelling der verkleinwoorden met eene n, als; boekjen, huisjen, kopjen, schoteltjen, boekjens, huisjens, kopjens, schoteltjens, stilletjens, zarhtjens, is strijdig met de beschaafde uitspraak niet alleen, maar ook inet de meeste dialecten. Wij schrijven daarom overeenkomstig de meest

algemeene uitspraak: bankje, hoekje, bloempje, huisje, kopje, stillefjes, warmpjes, zachtjes, zoetjes enz. zonder n.

Anders is het gelegen met de verkleinwoorden op -ken of -ke. Deze zijn verouderd en worden alleen nog in den kanselstijl en in sommige dialecten gebezigd, en dan meestal met n uitgesproken. Wij schrijven om die reden kindeken, jongsken, dochterken enz., te meer daar de beschaafde uitspraak de n volstrekt eischt in allengskens en zacht kens. In gemeeuzamen stijl evenwel, waar -ken stijf zou klinken, zien wij geen bezwaar in boekske, penningske enz. {Grondbeg. Â§ 119).

27# De geadspireerde keelklank, gevolgd door eene t, die tot dezelfde lettergreep behoort, wordt, zonder op de afleiding te letten, overeenkomstig de uitspraak, met ch geschreven, b. v. in acht, biecht, dracht, gewicht, gezicht, jacht, klacht, lucht, nacht, plecht, plechtig, plicht, recht, rechter, richten, slecht, tocht, vlucht, zucht enz., en zoo ook in geslacht en licht, in alle beteekenissen, niettegenstaande een aantal der genoemde woorden van stammen met g zijn gevormd, als dracht, jacht, klacht enz. van dragen, jagen, klagen.

Daarentegen blijft de g in de regelmatige vervoeging der werkwoorden, wier stam op g eindigt, en in de zelfst. nw., door achtervoeging van -te gevormd van bijvoegl. nw. op g; b. v. in draagt, jaagt, klaagt, pleegt, weegt, ligt (van liggen), zoogt, zuigt enz., en in laagte, leegte, droogte, hoogte, vroegte, ruigte, menigte enz., waarin de t steeds tot de volgende lettergreep te behoort.

De onvolm. verledene tijden der onregelmatige werkw. brengen, mogen en plegen behooren met ch te worden gespeld: bracht, brachten, mocht, mochten, placht, plachten, en zoo ook het verl. deelw. gebracht; dewijl de t daarin in alle vormen blijft. Daarentegen behoort men brengt, moogt, pleegt met g te schrijven, omdat de t niet wordt aangetroffen in de overige vormen van den tegenw. tijd: breng, brengen, mag, mogen, pleeg, plegen.

Evenzoo is de spelling Aagt en aagtappel regelmatig, dewijl de t in deze verkorte vormen slechts toevallig op de g volgt, maar er in den ou-verminkten vorm Agatha door eene a van gescheiden is.

Het opvolgen dezer regels maakt een einde aan eene der lastigste onder-xcheidingen, die de gebruikelijke spelling met zich bracht, en aan de willekeur, die daarbij heerschte. Zoo schreef zij o. a. ligt en regt voor, ofschoon 'ae woorden niet iu verband staan met eenig woord, waarin eene g voorkomt. Daarentegen gaf zij aan geslacht, tucht, tuchtigen de ch, hoewel deze woorden met slag en toog, togen samenhangen. {Grondbeg. Â§ 94).

28. Onze g had oudtijds denzelfden klank als de Fransche g in grand, garde, en was dus toen eene zachte k, gelijk zij thans eene zachte ch kat. genoemd worden. Wanneer zij als sluitletter door eene n wordt vocra/gc-

gaan, b. v. in iang, ring, dan heeft zij nog een zweem van haar vroegeren klank behouden en gaat dientengevolge alsdan dikwijls over in k, b. v. in koninklijk van koning, aanvankelijk van aanvangen, jonkheer van jong enz. Het is daarom strijdig met ons taaleigen, aan eene sluitende g, door cene n voorafgegaan, den klank eener zachte cJi te geven, en haar in tang, langen, ding, dingen, enz. zÃ³Ã³ uit te spreken als in aangaan, ingetogen, ongelukkig enz. Daarom vervangen wij ng door nk in al die gevallen, waarin de spelling met ng meer bijzonder tot de verkeerde uitspraak aanleiding kan geven, namelijk in koninkrijk, jonkheid, lankmoedig, en in de verkleinwoorden op -je, gevormd van woorden op -ing, wanneer deze lettergreep toonloos is, als in koninkje, woninkje, rottinkje, kettinkje enz.

Wanneer -ing door eene toonlooze lettergreep wordt voorafgegaan en dus zelf den halven klemtoon heeft, gelijk b. v. in wandeling, teekening, dan wordt het verkleinwoord door aanhechting van -etje gevormd: wandelingetje, teekeningeije enz., evenals tangetje, ringetje, tongetje enz. {Grond-beg. Â§ 98).

29. Sedert de ch achter de s in het midden en aan het einde der woorden stom geworden is, b. v. in tusschen, menschen, disch, visch enz., heeft men haar ingelascht in sommige woorden, waar zij door de alleiding niet gevorderd wordt. In bijv. nw. als gansch, heesch en andere is zulks eeniger-mate te rechtvaardigen {Grondbeg. Â§ 123), maar niet bij torschen, waarin de ch volstrekt geen nut doet en met de afleiding strijdt. Wij spellen daarom torsen zonder ch.

30. Ten behoeve der duidelijkheid blijven wij, evenals in de gebruikelijke spelling geschiedt, nog (daarenboven, tot nu toe) van noch (ook niet) onderscheiden, ofschoon ook het eerstgenoemde woord volgens de afleiding cene ch behoorde te hebben. In nochtans echter, ofschoon uit nog dan samengesteld, geven wij de voorkeur aan de ch, vermits wel deze scherpe keelletter, maar niet de zachte g, den overgang der d van dan in de t van ians heeft kunnen veroorzaken, en het woord voor ons gevoel eene eenheid geworden is, waarbij aan de samenstellende deelen niet meer gedacht wordt, zoodat hier alleen de uitspraak behoort gevolgd te worden.

31. De gebruikelijke spelling Dingsdag berust op eene bedorven uitspraak, en maakt van den derden dag der week ten onrechte een dag der {rech(s)gedingen. Daar de betere uitspraak Dinsdag op vele plaatsen nog in gebruik is, hebben wij gemeend dezen minder verbasterden vorm te moeten verkiezen. Wij schrijven derhalve Dinsdag, want het woord is eigenlijk Diesdag, d. i. dag aan den oorlogsgod Die of Diu gewijd, met ingelaschte n, gelijk in kinkhoest uit kiekhoest. {Grondbeg. $ 128).

32. Wanneer de s door eene tongletter wordt voorafgegaan, dan is deze de scherpe t; uitgezonderd in den 2^den nv der woorden op d, en in de

bijvoegl. uw. en bijwoorden, door aanhechting van sch en s van woorden op d gevormd; en eindelijk in loods (in de beide beteekenissen), in gids en smidse. Ingevolge dezen regel, die op de uitspraak en de afleiding gegrond is, schrijven wij niet alleen trols, scherts, plaats, rots enz. met t, maar ook guts van gieten; knots van knotten; rits, ritsig, verwant met wrijten; gutsen, uit het oudere gussen vervormd, en ritselen van onzekere afleiding. Daarentegen met d: Gods, des kinds, des bloeds, goedsmoeds, steed sch en steeds, gindse h en ginds van gind{er). {Grondleg. Â§ 99).

33. De woorden op -aard bestaan eigenlijk uit het bijv. nw. hard, gevoegd achter een bijv. of zelfst. nw. Zoo zijn b. v. bloodaard, grijsaard, gulzigaard, gevormd van de bijv. nw. blood, grijs, gulzig, en bankaard van het znw. bank. Die woorden behooren dus met de d van hard geschreven te worden; en daar zij oorspronkelijk samenstellingen zijn, laat het gebruik te recht het grondwoord onveranderd en schrijft lafaard, grijsaard, niet la ff aard, grijzaard. Grijnzaard en veinzaard' echter zijn tegen den regel van een werkwoord gevormd en uit grijnzer, veinzer verbasterd. Zij kunnen dus niet als samenstellingen beschouwd worden, maar behooren den regel der afleidingen te volgen en (gelijk veinzer, lezer enz.) met de z geschreven te worden. {Grondleg. Â§ 100).

u. De meervouden ritten en binten bewijzen, dat de d, van rijden en hinden in de genoemde woorden tot t is verscherpt, gelijk zulks ten aanzien van de d van mede in het voorzetsel met sinds lang algemeen erkend is. De woorden rid, bind, en med met d hebben dus feitelijk opgehouden te bestaan, en zijn door rit, bint en met vervangen. Het is derhalve regelmatig ook ritmeester, gebinten en metgezel te schrijven. {Grondleg. Â§ 102).

35. Dezelfde verscherping heeft de d ondergaan vÃ³Ã³r het achtervoegsel -nis in de stammen der werkwoorden, die uitgaan op d., voorafgegaan door eene l of n. Ten onrechte heeft men in heeldtenis en verbindtenis eene d ingevoegd, die ann eene afleiding met -te doet denken. De ware spelling is beeltenis en verlinienis, evenals ontstentenis, waarin men nooit eene d, heeft geschreven, hoewel het op gelijke wijze afstamt van ontstanden, bijvorm van ontstaan (in den ouden zin van ontlreken). {Grondleg. Â§ 102).

36. Ofschoon de stofnaam kruit (poeder), wafc den oorsprong betreft, hetzelfde woord is als kruid (gewas), is het echter thans door de geheel afwijkende beteekenis voor ons gevoel daarvan gescheiden. Reeds hierom is het wenschelijk, het onderscheid van beteekenis ook in de spelling te doen uitkomen. Daar komt bij, dat het woord in den zin van poeder nu, zoo al niet tot de onverbuigbare, dan toch tot de onverbogen woorden behoort, aan welke de taal liefst de scherpe sluitletter pleegt toe te kennen. Het verkeert in hetzelfde geval als schroot, dat ook eigenlijk schrood luidde (van 't ww. schroden, snijden), en waarnevens nog schroodleitel en schrood-ijzer bestaan. Wij schrijven daarom kruit (poeder), buskruit, rattenkruit, nevens kruid (gewas), kruiden, nieskruid, wormkruid. {Grondleg. Â§ 127).

37* De woorden op -lei en -hande zijn eigenlijk samenstellingen, waarin het eerste lid in den vrouwelijken 2^den nv. staat. Regelmatig gevormd zijn derhalve allerlei, eenerlei, velerlei, menigerlei, twintigerlei en -hande enz. Daarentegen hebben andere, als vierderlei, vijf der lei, zesderlei en -hande, ccne d ingelaseht, die echter aan de beteekenis niets toedoet. Ten aanzien van twee woorden handelt het gebruik niet eenparig; men vindt tweeÃ«rlei, drieÃ«rlei {-hande), en tweederlei, drie der lei {-hande) geschreven. Het is raadzaam, die onregelmatige vormen te verwerpen en aan de spraakkunstig juiste spelling tweeÃ«rlei en drieÃ«rlei {-hande) de voorkeur te geven. {Grondleg. Â§ 93).

38. De spelling Kersdag, Kersfeest, Kersmis enz. maakt die woorden geheel onverstaanbaar. Het ongerijmde van die schrijfwijze komt vooral in iersboom belachelijk uit. De herstelling der t van den naam Kerst {Christus) doet den zin der woorden begrijpen, en verhindert althans aan eene verkeerde afleiding te denken. Wij schrijven daarom Kerstdag, Kerstfeest, Kerstmis, kerstboom enz. â Daarentegen is er geene afdoende reden om in kermis en kerspel de k van kerk weder in te voegen. Sedert de kermissen in ons land niet meer met de feestdagen der kerkpatronen samenvallen, en spel de beteekenis van rechtsgebied verloren heeft, zou de spelling kerkmis en kerkspel deze woorden vooral niet verstaanbaarder maken. Wij behouden daarom de gebruikelijke spelling kermis, kerspel.

39. Reeds in de middeleeuwen onderging het woord liicteken {lijkteek en, d. i. blijkteeken) verbastering en ging over in liet eken en litteken. Het veranderde tevens van beteekenis, en dit had eene miskenning van het ge-heele woord ten gevolge. Men vatte het op als teeken in het vleesch {lijk) en schreef daarom likt eek en, hetgeen niet verhinderde dat men voortging litteeken uit te spreken. Daar nu de spelling likte eken zoomin de afleiding als de beteekenis duidelijker maakt, schrijven wij overeenkomstig de uit-gpraak en het eeuwenoude gebruik: litteeken. {Grondleg. Â§ 131).

4:0. De gebruikelijke spelling diefegge doet denken aan eene samenstelling van dief met zeker onbekend woord egge. Deze uitgang echter is slechts een achtervoegsel; het woord is niet door samenstelling, maar door afleiding gevormd. Het moet derhalve ook op de wijze der afgeleide woorden gespeld worden, dat wil hier zeggen, de Æ moet in v veranderen: dus dievegge, gelijk in dieverij, lieverd enz. {Grondbeg. Â§ 107).

41. De beschaafde uitspraak heeft de v van vonk in het afgeleide fonkelen, wanneer dit woord overdrachtelijk wordt opgevat, tot f verscherpt, en zoodoende een nieuw woord doen ontstaan nevens vonkelen, vonken schieten, in de eigenlijke opvatting. Wij schrijven daarom in den oneigenlijken zin fonkelen, en dus ook fonkelnieuw. {Grondbeg. Â§ 111).

4:2Â« Uit de bijwoordelijke uitdrukking te zamen ontstond eerst het bijw. tsamen, en hieruit, door het wegvallen der t, nadat zij de z tot s verscherpt had, samen. Dit is dus inderdaad in oorsprong een ander woord dan zamen, en de scherpe uitspraak, die nog altijd de heerschende is, steunt op een goeden grond. Wij schrijven daarom samen met s aan het begin van alle samenstellingen, en zoo ook, wanneer het woord alleen staat; samenkomen, samenwerken, samenspraak, samenhang enz. Te samen zou echter niet te verdedigen zijn, dewijl het niets anders kan beteekenen dan te te zamen, met dubbel voorzetsel. Daarom schrijven wij: Zij zullen er te zamen (of er samen) heengaan. Ook blijft de z in het midden der woorden, die door samenstelling of door aanhechting van een voorvoegsel van zamen gevormd zijn, als in opzamelen, inzamelen, verzameling. {Grondheg. Â§ 108).

43. De gebruikelijke spelling schrijft naar eisch der afleiding en uitspraak geenszins, maar strijdig met beide alle zins, ander zins, eenigzins, veelzins. Naar analogie van het geheel onberispelijke geenszins, behoort men ook alleszins, anderszins, eenigszins, veelszins te schrijven: eene spelling, die aan alle eischen der spraakkunst beantwoordt. {Grondleg. Â§ 125).

44. Het schrijven van loijssi, boosst, loosst, als overtreffende trappen van wijs, boos, loos, zou met de Nederl. begrippen aangaande de spelling in strijd en iets ongehoords zijn. Daarmede vervalt dan ook de spelling wijsste, boosste, loosste, en, naar analogie hiervan, ook vahchsf, verschst enz. Wij schrijvrn derhalve, in de gevallen waar dergelijke harde vormen niet te vermijden mochten zijn: wijst â wijste, loost â looste, malseht â malschfe enz., overeenkomstig de gebruikelijke spelling van Friesch (niet Friessch), trotsch (niet trotssch), van Fries en trots, die zelve op s eindigen.

Het achtervoegsel -ster, dat vrouwelijke persoonsnamen vormt, maakt steeds eene afzonderlijke lettergreep uit, en verschilt dus daarin van -st en -sch. Het behoudt daarom zijne s, b. v. in ziekenoppasster, mutsenwaschister enz. {Grondbeg. Â§ 124).

45. Samengestelde woorden zijn verbindingen van woorden, die tot Ã©Ã©n geheel vereenigd zijn met het doel om een nieuw begrip uit te drukken, verschillende van de som der begrippen, die door de afzonderlijke deelen aangeduid worden. Zoo beteekenen b. v. grootschrift en kleinkind iets anders dan groot schrift en klein kind.

46. Alle samenstellingen bestaan uit twee deelen, leden genoemd, die echter zelve samenstellingen kunnen zijn; b. v. huis-knecht, op-stellen, horloge-maker, werk-tuig, horlogemakers-werktuig.

47. De deelen der samengestelde woorden worden aaneen geschreven of door een koppelteeken verbonden, soms met verandering van den vorm van

Het eersle lid. Hieruit volgt, dat de spelling in de eerste plaats de middelen aan de hand moet geven om te onderkennen, welke opeenvolgingen van woorden samenstellingen zijn en dus Ã³f aaneen geschreven Ã³f door koppel-teekens verbonden moeten worden. Vervolgens moet zij ook den aard der veranderingen van het eerste lid doen kennen, voor zooverre deze niet duidelijk uit de uitspraak blijken.

48. Samengestelde woorden â en dus aaneen te schrijven â zijn alle opeenvolgingen van woorden, die los staande Ã³f geeoen Ã³f een verkeerden zin zouden opleveren

I. Tot de eerste soort behooren alle opeenvolgingan van woorden, die, wanneer zij vaneen geschreven werden, geen verstaanbaren zin zouden opleveren, tenzij men door verandering van den vorm der deelen, door omzetting of invoeging van andere woorden, den zin nader aanduidde; b. v. ijzerdraad, ijzeren draad; tweehonderd, tweemaal honderd; godmensch, goddelijk mensch; zeshoek, figuur met zes hoeken; badkuip, kuip om te baden, enz.

1. De uitdrukkingen, door middel van een achtervoegsel van op zich zelve staande woorden gevormd; t. w.:

a. Vele zelfst. nw. op -#r, -ster en -ing, als houthakker, van hout hakken; droogscheerder, van drroog scheren; invrijheidstelling, tekortkoming, van in vrijheid stellen, te kort komen.

b. Vele bijvoegl. nw. op -ig en -sch, als vierhoekig, van vier hoeken; alledaagsch, van alle dagen, enz.

c. Alle bijwoordelijke uitdrukkingen met de zoogenaamde bijwoordelijke 9, als veeltijds, buitendijks, terloops.

2. Die zelfst. nw., wier eerste lid een bijvoegl. nw. is, dat in de rede geene naamvalsveranderingen ondergaat, maar steeds denzelluen vorm be-noudt; b. v. grootmeester, oudoom, kleinzoon enz. Men zegt: des grootmeesters, uwen oudoom, zijne kleinzoons, niet des grooten meesters, uwen ouden oom, zijne kleine zoons, dan met verandering der beteekenissen.

8. De uitdrukkingen, waarin woorden voorkomen met spraakkunstige vormen, die buiten zulke samenstellingen niet meer in gebruik zijn. Hiertoe behooren:

a. De uitdrukkingen met het eerste lid in den sterken maul, of onz. 2lt;ien nv., als goedsmoeds, blootshoofds enz., dewijl men niet meer zegt: des goeds moeds, des bloots hoofds enz.

h. De uitdrukkingen, bestaande uit een bijv. nw. in den sterken 2^dennv. op -er, met een zelfst. nw., in oneigenlijken zin genomen; als aller-viiegen_t langzamerhand, toevalligerwijze ena.

c. De uitdrukldngeii, bestaande uit een voorzetsel, gevolgd van een 2^deÂ® nv.; als binnensmonds, luitenshuis enz.

d. De nitdrnkkingen, waarin het verbogen lidwoord de in ter is veranderd; als metterdaad, mettertijd enz.

e. De uitdrukkingen, beginnende met diÃ¨r, des en wÃ¨s, verouderde 2^denvll. van die en wie; als derhalve, desgelijks, deskundige, weshalve enz.

II. Tot de tweede soort behooren alle opeenvolgingen van twee woorden, in welke een van beide of beide hunne gewone beteekenis hebben afgelegd, zoodat de zin der vereenigde begrippen een andere is dan die, welken de bloote som der beide begrippen zou medebrengen.

1. De werkwoorden met de voorzetsels aan, achter, bij, door, om, onder, op, over, tegen-, uit en voor, welke voorzetsels alsdan in bijwoorden zijn overgegaan, en die met de bijwoorden af, mede en toe, als: aanbinden^ doorsteken, uithalen, afgaan, medeloopen, toestemmen enz.

2. De werkwoorden, verbonden met een zelfst. of bijv. naamw., 6f met een bijwoord van wijze, wanneer de beteekenis dier woorden of die van het werkw. zelf is gewijzigd; b. v. gadeslaan, rechtspreken, gevangennemen, goeddoen, vrijlaten, voortgaan, aaneenbinden, ondereenmengen enz.

Wanneer het eerste woord eene bepaling bij zich nemen of in een der trappen van vergelijking staan kan, is zulks een bewijs, dat er geene samenstelling plaats heeft. Zoo zijn b. v. staat maken en fraai schrijven geene samenstellingen, omdat men kan zeggen geen staat op iets maken, fraaier schrijven enz.

3. De bijvoegl. naamw., vergezeld van de bijw. wel, vol en al, wanneer deze woorden den zin hebben van zeer, als welbespraakt, volzalig, aloud enz.; alsmede de titels, beginnende met edel, hoog, wel en zeer, als E delgeboren, Hooggeleerd, Weledel, Zeergeleerd- enz.

4. De benamingen van kleuren, uit twee bijvoegl. nw. bestaande, als hooggeel, lichtblauw, donkerbruin, zwartbont enz.

6. De bijwoordelijke uitdrukkingen, bestaande uit twee bijwoorden, als veeleer, zoozeer, zoolang, evengoed enz. (verschillende van veel eer of eerder, zoo zeer, zoo lang, even goed)-, of uit een bijwoord en een voorzetseL dat bijwoord geworden is, als kortom, voluit enz.

7. De bijwoorden hier, daar en waar, gevolgd door een voorzetsel, dat echter in deze verbinding als bijwoord moet opgevat worden. Zoo b. v. hierdoor, daaruit, waaronder enz.

8. De bijwoordelijke uitdrukkingen, bestaande uit een voorzetsel gevolgd van een zelfst. of bijvoegl. nw., een bijwoord of een voornaamw., wanneer er wijziging van beteekenis plaats heeft; b. v. achterwege, overeind, overlang, voorzeker, voorgoed, vanhier, vandaar, overal, ondereen enz., verschillende van voor zeker, voor goed, van hier, van daar.

hoofde, in geval, door toedoen, met betrekking enz., blijven gescheiden, omdat het tweede lid, dat altijd een zelfst. nw. is, steeds zelf eene bepaling vereischt; als uit hoofde van, in geval van, met betrekking tot enz.

11. Alle uitdrukkingen met de waarde van een voegwoord, waarin de beteekenis van ieder deel niet duidelijk uitkomt; b. v. alhoewel, zoodat, doordien, dientengevolge enz.

49. Wanneer het werkelijk aaneen schrijven van de deelen eener samenstelling een woord zou opleveren van een te vreemd voorkomen, of dat wegens zijne lengte moeilijk zou te overzien zijn, dan worden de deelen door een koppelteeken vereenigd.

1. In woorden, waarin eigennamen of van eigennamen gevormde bijv. nw. voorkomen; als in Cayenne-peper, Manilla-sigaren, Tortorico-tabak, Zuid-tee-traan. Schakel-lijm enz., Berlijnsch-hlauw, Friesch-groen enz.. Eng else h-Russisch, Indo- Germaansch enz. Niet echter, wanneer de eigennaam in de uitspraak onherkenbaar misvormd of wel geheel vergeten is, als in 'portwijn, kwassiehout, spijkerbalsem enz.

a. Uit twee bastaardwoorden, als adjunvt-commies, minister-resident, luitenant-kolonel enz.

b. Uit een Nederl. woord en een bastaardwoord, die beide reeds op zich zelve titels zijn, of waarvan het achterste een bijv. nw. is; als grootmeester-uationaal, kapitein-geweldiger. Staten-Generaal, raad-pensionaris enz.

8. In geographische namen, bestaande uit een eigennaam en een bijv. nw. of bijwoord; als Groot-BritanniÃª, Nieuw-Holland, Noord-Brabant, West-Friesland, Beneden-Egypte enz.

Bijvoegl. naamw. echter, van woorden als de hier bedoelde gevormd, worden (volgens $ 48, I, 1, b) zonder koppelteeken aaneen geschreven; b. v. Noordhollandsch, Oostfriesch enz.

4. In samenstellingen, waarin het eerste lid â hetzij een bijv. nw., hetzij een voornaamwoord, lidwoord of telwoord â alleen betrekking heeft op hel eerste gedeelte der volgende samenstelling, en niet op dit woord in zijn geheel; als bolvormige-driehoeksmeting, dolle-hondsbeet, klein-kinderschooltje, oude-mannenhuis, ijzeren-spoorweg, Sint-Jansdag, St.-Catharinagasthuis. Lieve-Vrouwenkerk, Mijns-Heerenland, 's-Gravenhage, 's-Hertogenbosck, de Vier-Heerenlanden enz.

51. In de meeste sameastellingen blijft het eerste lid onverminkt; maar niet zelden neemt het een toevoegsel aan, hetwelk verlindingsklank of ver-bindmgsletter genoemd wordt.

a. Bij de woorden op eene toonlooze e, welke die e ook buiten de samenstelling kunnen missen; b. v. In aardbewoner, eindbesluit enz.

S. Bij de woorden, die in het mv. op -eren of -ers uitgaan. Deze werpen in de samenstelling -en of -s af, als: kalvermarkt, raderwerk enz., niet kalversmarkt, raderenwerk.

c. Bij werkwoorden, wier eerste lid eene zoogenaamde onbepaalde wijs is. Deze werpen de n weg, b. v. in spelevaren, voor spelen varen.

d. Bij de stammen op d, voorafgegaan door een helderen klinker of tweeklank, waarin eene i of u voorkomt, t. w. ij, ei, ui, ie en ou. Deze werpen, althans in dagelijksohe woorden, de d af, als in rijkunst, leiboom, luiklok, verspiejacht, houpaardje, van rijd(en), leid{en), luid(en), ver-tpiedien) en houd(en).

53. De verbindingsklanken zijn -e-, -n-, -el-, -en-, -er- en -s-, In de meeste gevallen leert de uitspraak, wanneer in een woord verbindingsklanken voorkomen, en welke het zijn. Slechts in twee gevallen kan er onzekerheid bestaan, namelijk ten aanzien eener Â» achter eene toonlooze e, b. v. in paardemarkt of paardenmarkt; en ten aanzien eener s, wanneer het tweede lid met s oi z begint, b. v. in dorpschool of dorpsschool, var-kenziekte of varkensziekte. De spelling heeft regels te geven voor het gebruik der verbindings-Â» en der verbindings-s, vermits de n achter de toonlooze e veelal zeer onduidelijk uitgesproken of wel geheel onderdrukt wordt, en eene s in eene volgende i of Â« wegsmelt.

54. Wanneer het tweede lid eener samenstelling met een klinker of eene h aanvangt, voegt men ter vermijding van de gaping {hiatus) eene n achter de toonlooze e; b. v. in galgenaas, ganzenei, brillenhuisje, vossenhol enz.

Uitgezonderd zijn de samenstellingen met het onverbuigbare mede, en met die zelfst. nw., welke, gelijk bede, bode, vrede, op eene toonlooze e eindigen, die niet onderdrukt kan worden; b. v. medearbeider, bedehuis, bodeambt, vredehandel enz. Hiertoe behoort ook minnehandel, van het oude minne, dat thans min luidt, maar in samenstellingen den ouden vorm behoudt, als minnebrief, minnedicht enz.

55. In woorden als *s-Gravendeel, 's-Gravenhage, *s-Gravenland,'s-Heeren-her g, 's-Hertogenbosch. Mijns-Heerenland_M Prinsenhage, behoort eene n als teeken van den 2^len r

56. Wanneer het eerste lid noodwendig de voorstelling van een meervoud medebrengt, dan wordt achter eene toonlooze e eene n gevoegd als teeken van het meervoud; b. v. in boekenkast, brievenbesteller, brillen' slijper, dievenbende, hoedenmaker, kaarsenmakerij, stoelendraaier enz.

57. Wanueer het eerste lid noodwendig een enkelvoud voorstelt, schrijft men het woord zonder n, behalve in die gevallen, waarin deze letter, volgens Â§ 54, ter vermijding van den hiatus gevorderd wordt. Zoo b. v. brille glas, bruggegeld, eendevleugel, galgebrok, mollevel, paardevijg^ speldeknop enz.

Tot deze soort van woorden behooren mede de samenstellingen op -boom, wier eerste lid ook op zich zelf als de benaming van den boom gebezigd wordt; b. v. berkeboom, beukeboom, eikeboom enz.

In galgenaas, eendenei, duivenoog, brillenhuisje, bruggenhoofd, enz., kan de n, wegens de volgende klinkers of Jis niet gemist worden, ofschoon het eerste lid enkelvoudig is. Evenmin das ook in berkenhout, eikenhout enz.

58. In woorden, het dagelijksch leven betreffende, wordt geene n ingevoegd, wanneer de beteekenis de gedachte aan een enkelvoud maar eenigs-zins toelaat; dus niet in flesschebakje, hondeketting, pennem.es, pijpedop, hoede doos enz. â Wanneer echter het enkelvoud geheel tegen de natuurlijke opvatting aandruischt, is ook in zulke woorden de meervoudsvorm met 7i onvermijdelijk, b. v. in flesschenrek, hondenkoopman, pennenkoker₉speldenkussen, speldenwerk, takkenbos enz.

59. Woorden, wier eerste lid een persoonsnaam is, die zekeren stand in de maatschappij uitdrukt, en het mv. uitsluitend met -en vormt, als boer {boeren), heer, slaaf, vrouio enz., eischen den meervoudsvorm op n; b. v. boerendochter, heerenknecht, slavendienst, vorstentelg, vrouwenkleed' enz.

60. Woorden, wier eerste lid een manlijke diernaam is, die geene samenstellingen met s vormt, nemen eene n als teeken van het meerv. aan, wanneer zij gewoonlijk gebezigd worden in eene beteekenis, waarbij men aan het geheele geslacht denkt; b. v. apengezicht, berenjong, drakenbloed, hazenlip, leeuwenwelp enz.

61. Be samengestelde namen van planten, wier eerste lid een diernaam is, zijn in twee soorten te onderscheiden. Zij zijn of namen van lichaama-deelen, als ganzetong; of zij geven te kennen, dat de plant tot de diersoort in eenige betrekking staat, als slangmwortel. Ia het eerste geval staat de diernaam in het enkelvoud, b. v. in kattest aart, slangekop; in het laatste in het meervoud, b. v. in kaitendoorn, slangenlcruid.

62. De samengestelde namen op -loom, wier eerste lid de vrucht aanduidt die de boom oplevert, of de bloem die hij voortbrengt, hebben het eerste lid in den enkelvoudsvorm; b. v. kersehoorn, kastanjeboom, rozehoom, seringehoom enz.

63. De woorden, wier eerste lid stellig nu eens op een enkel- dan op een meervoud ziet, hebben twee vormen, den eenen zonder, den anderen

met de n, naar gelang der omstandigheden; b. v. ossevleesck en ossen-vleeschy gemzeleder en gemzenleder, 'p aar destal en paardenstal. In twijfelachtige gevallen kiest men dien vorm, die het meest te pas komt; b. v. ossevleesck, maar paardenstal.

64:Â« Wanneer eene samenstelling in haar geheel een zelfst. nw. is, dat uit een bijvoeglijk woord en een zelfst. nw. bestaat, als hoogepriester, zoutevisch, roodekool, eenhoorn, dan wordt het bijvoegl. woord gedacht in den l^8ten nv. te staan en blijft den vorm van dien nv. onveranderlijk behouden. Zoo zegt men b. v. niet alleen de hoogepriester, de eenhoorn, maar ook des hoogepriesters, den eenhoorn enz.

05. Wanneer het laatste lid eener samenstelling een zelfst. nw., maar het geheele woord een bij- of voegwoord is, dan staat de geheele uitdrukking in den 2^llen of in den 4^dlt;,n nv., en heeft het eerste lid den vorm, dien geslacht en naamval vereischeu. Zoo b. v. groot endeels (2^(le nv. onz.), dewijl (4^de nv. vrouwel.).

6G. De verbindings-5 wordt als teeken van den 2^lt;lpn nv. niet alleen gevoegd achter manl. en onz. woorden, b. v. in bakkersnering, dorpsherberg, maar ook achter vrouwelijke, als in stadsbestuur, zielsverdriet, vriendschapsbetoon. In woorden, wier tweede lid met 5 of 2 begint, wordt zij iu-gelascht, wanneer ook de overige samenstellingen, waarin het eerste lid voorkomt, ontwijfelbaar eene s hebben. Zoo leeren b. v. krijgsmansdeugd, krijgsmanseed, krijgsmanseer, dorpsherberg, dorpshuis, dorpsleeraar, stadsmuur, stadswal, waarheidsliefde enz., dat men ook eene s heeft te voegen in krijgsmansstand, dorpsschool, stadszegel, waarheidszucht enz.

67. De woorden, wier eerste lid op -ier eindigt en de beteekenis van een meerv. heeft, of een geheelen stand vertegenwoordigt, lasschen de s in als teeken van het meervoud; b. v. officierssabel, onderofficierssirepen enz.

68. De vreemde woorden, die bij ons in gebruik zijn, moeten tot drie klassen gebracht worden. De eerste klasse bestaat uit dezulke, die hun vreemden vorm geheel hebben afgelegd en, in klemtoon zoowel als in klank, aan echt Nederlandsche gelijk zijn geworden; b. v. ark, beest, bijbel, keten, bisschop, luipaard enz. â De tweede bestaat uit woorden, waaraan niets veranderd is, zoodat zij door ons juist of nagenoeg zdÃ³ als in de vreemde taal worden uitgesproken; b. v. facto, incognito, cadeau, souspied enz. â De derde omvat die woorden, welke in de uitspraak wijzigingen hebben ondergaan, die niet voldoende waren om hun het uitheemsch voorkomen geheel te benemen; b. v. advocaat, of ticier, president, resolutie, sigaar enz..

die ieder op het gehoor af als vreemdelingen herkent. De zoodanige be-hooren als 't ware tot twee talen en heeten daarom bastaardwoorden.

09. De wijzigingen, waardoor vreemde woorden in bastaardwoorden overgegaan zijn, bepalen zich doorgaans tot de uitgangen. Deze zijn Ã³f geheel aan Nederl. uitgangen gelijk geworden, b. v. in arti-kel {arti-culus), Ã³f zij hebben nog altijd een vreemd karakter behouden, maar worden, overeenkomstig de gewijzigde uitspraak, volgens de Nederl. spelregels geschreven; b. v. majesteit {majest ai-is). Door zulke gedeeltelijke veranderingen aan het einde der woorden zijn de zoogenaamde h astaar duitgang en ontstaan, als -age, -aat, -eeren, -ier, -ij, -ijn enz.

70. De uitgang -age werd, overeenkomstig de vroegere uitspraak aadzje, in de gebruikelijke spelling met dj (-aadje) geschreven. Nu deze spelling niet meer aan de uitspraak beantwoordt, hebben wij ons verplicht gerekend de dj te vervangen door de fj, en zoodoende de woorden ala bagage, kijvage, pelgrimage, slijtage, st off age enz. in overeenstemming te brengen met de gewone spelling van manege, logement, gelei, genie, horloge enz.

71. De woorden der eerste klasse worden geheel op Nederl. wijze geschreven; als groep, troep. Teleur, klooster, koor, sier, singel, troon enz. Uitgezonderd zijn; cedel {ceÃ©l), ceder, cel, cent, cijfer, cijns en cirkel, die men steeds met c heeft geschreven, en die, met s gespeld, niet terstond zouden herkend worden.

Cel, cent en cirkel blijven hunne vreemde herkomst verraden door de on-nederlandsch klinkende afleidsels cellulair, centesimaal, circulaire, circular tie; â cijfer door zijne /, die in v had moeten overgaan om aan het woord geheel het voorkomen der Nederl. woorden drijver, ijver, kijver enz. te geven.

72. De woorden der tweede klasse behouden hunne oorspronkelijke spelling; b. v. bougie, cadeau, catalogus, museum, savoir-vivre, vaudeville enz. Wanneer zij in de verbuiging een Nederl. uitgang aannemen, als cadeaiCt {cadeaux), catalogen {catalogi), muse'Ã¨n (nevens musea) enz., dan behooren zulke vormen tot de bastaardwoorden.

73. De woorden der derde klasse, de bastaardwoorden, moeten wederom in twee soorten onderscheiden worden. De eerste omvat die woorden, welke alleen in gebruik zijn bij hen, die de vreemde talen kennen; de tweede de dagelijksche woorden, bij lieden van allelrei stand in zwang.

74. Tot de eerste soort behooren de benamingen der voorwerpen van weelde, de uitdrukkingen van begrippen, alleen onder meer beschaafden gangbaar, en bepaaldelijk de termen, uitsluitend gebruikelijk in wetenschappen of in kunsten en beroepen, die eene wetenschappelijke opleiding ver-eisehen; als dejeuneeren_% disputeeren, receptie, candelaber, lorgnet, categorie, syllogisme, scrupel, lancet, tachy graaf enz.

75. Ten aanzien der woorden dezer klasse hebben wij ons den volgenden regel gesteld:

Bastaardwoorden, ontleend uit talen die hetzelfde letterschrift bezigen als het Nederlandsch, worden op de oorspronkelijke wijze geschreven, voor zoo-

verre hunne uitspraak onveranderd gebleven is. Waar deze is gewijzigd en de oorspronkelijke spelling tot eene ongewone uitspraak aanleiding zou geven, wordt de spelling zooveel noodig op Nederl. wijze veranderd. Zoo wordt b. v. executio bij ons executie, decanus â decaan, rÃ©publique â republiek, souverain â souverein enz.

76. Woorden, ontleend uit het Grieksch, dat een ander letterschrift heeft dan onze taal, worden op Latijnsche wijze uitgesproken, en daarom door ons, volgens oud gebruik, op Latijnsche wijze geschreven, met inachtneming evenwel van den regel, in de vorige Â§ gesteld. Wij spellen derhalve: logica, physic a, hypotenusa; doch, met verandering der uitgangen; synode {synodm), categorie {categoria), geographic {geographia) enz.

77. De tweede soort bestaat uit de namen van zaken, voorkomende in allerlei beroepen en ambachten, en uitdrukkingen van denkbeelden, aan alle standen eigen; b. v. penseel, vermiljoen, stukadoor, karkas, karakter, kapitaal, kastelein, kwartier enz.

78. Op de woorden dezer soort â die meest in de uitspraak eene veel sterkere verandering hebben ondergaan â is de vorige regel niet meer toepasselijk; het gebruik schrijft ze, zooveel doenlijk, op Nederlandsche wijze, b. v. komfoort (schoenmakersterm, fr. contrefort), penseel {penicillum), travaTje (hoefstal, fr. travail), biljart {billard), biljet {billet), kapittel {capitulum), kasteel {casteHum), sigaar {cigarro), sjees {chaise) enz.

79. Niet alle tot deze soort behoorende woorden echter kunnen op Nederlandsche wijze gespeld worden; b. v. niet horloge, diligence, machine. De spellingen horlozje of horloozje, dilizjanse, masjine of maasjine zouden al te wanstaltig zijn en toch de juiste uitspraak niet voorstellen. In zulke woorden moet de vreemde spelling â en we) geheel en al â behouden worden: diligence, machine, chocolade enz., niet diligense, machiene, cho-kolade, welke noodelooze vermenging vaa tweeÃ«rlei orthographic tegen den goeden smaak zou aandruischeu.

80. Tot deze soort moeten twee bepaalde klassen van woorden gebracht vorden, namelijk:

a. Die vreemde woorden, welke ten onzent eene beteekenis hebben aangenomen, die hun in de vreemde taal niet eigen was. Dezulke behooren op Nederl. wijze geschreven te worden, ofschoon zij, in de oorspronkelijke beteekenis gebezigd wordende, de vreemde spelling geheel of gedeeltelijk be-hotiaen. Hiertoe zijn te brengen: dokter in den zin van geneeskundige, nevens doctor als titel; komedie (schouwburg) nevens comedie (blijspel); kommies (beambte bij de belastingen, fr. douanier), nevens commies (ambtenaar aan een ministerie of bij de posterijen, fr. commis); lokaal (vertrek, zaal) nevens het bijv. nw. locaal (plaatselijk) enz.

b. De vreemde woorden, bij de dichters in gebruik, b. v. nimf, porfier, saffier, zÃ©fir of zefier enz. De poÃ«zie, uit haren aard afkeerig van vreemde woorden en vormen, heeft de genoemde en dergelijke vreemdelingen, of-

81. Behalve de vreemde woorden, in de vorige Â§ onder a bedoeld, zijn er nog andere van Latijnschen of Griekschen oorsprong, die op tweeÃ«rlei wijze geschreven worden; t. w. dezulke, die onder twee vormen tot ons zijn gekomen, de eene rechtstreeks uit het Latijn of Grieksch, de andero middellijk, door tusschenkomst van het Fransch. De Latijnsche of Grieksche

orm is dan de meer wetenschappelijke of deftige, de Fransche de gewone tn dagelijksche. Hiertoe behooren b. v. praesens (tegenwoordige tijd) en 'present (tegenwoordig), subject (onderwerp) en sujet (iu de uitdrukking een gemeen sujet), familie (Lamp;i. familia) en het gemeenzame famielje familie), dioecese en diocese, nummer en nommer, oeconomie en economie^ praepa-raten en preparatieven, fundament en fondement, secunde en seconde.

82. De door ons aangenomen regels voor het schrijven der vreemde cd bastaardwoorden zijn geheel in overeenstemming met de heerscheade richting in ons spellingstelsel, waarin zich overal het streven openbaart om de uitspraak juist voor te stellen en de afleiding te doen uitkomen, voor zooverre deze het recht verstand der woorden kan bevorderen. Beide, de uitspraak en de afleiding der vreemde woorden, kunnen natuurlijk slechts door de oorspronkelijke spelling in het licht worden gesteld; doch, waar de uitspraak te zeer gewijzigd is en de kennis der etymologie geeu nut kan doen, zou de oorspronkelijke spelling veeleer nadeelig werken, en is dus het volgen der Nederl. regels het rationeelst. Ook het erkennen van twee vormen nevens elkander is eene eigenschap van het Nederlandsch, dat een groot aantal woorden bezit, die twee, sommige zelfs drie vormen hebben, welke Ã³f in gewijzigde beteekenissen Ã³f in verschillende stijlsoorten gebruikelijk zijn Men denke hier aan het koord, met zorg vervaardigd touw, de koord der koordedansers, en de koorde in de meetkunst; aan het uur en de ure, aan de ziel en de ziele, aan kleeden en kleederen, aan volken en volkeren enz.

83. De hier voorgedragene spelling is bovendien voor hen, die zich het meest van vreemde en bastaardwoorden bedienen, namelijk voor allen, die de vreemde talen keunen, buiten tegenspraak de gemakkelijkste, vermits zij hen niet noodzaakt zich nog eene derde, afzonderlijke spelling eigen te maken, die zoowel van de vreemde als van de Nederlandsche verschilt. De eenige moeilijkheid, die zij ook voor dezulken heeft, is te bepalen of een bastaardwoord tot de eerste, dan wel tot de tweede soort gebracht moet worden. Intusschen is die zwarigheid niet zoo groot, als zij schijnt. Het aantal woorden, waarbij men werkelijk in twijfel kan staan, is betrekkelijk gering; en de vraag, die zich bij elk dier woorden voordoet, betreft niet nu deze, dan eene andere bijzonderheid, maar luidt onveranderlijk: is het woord in gebruik bij het algemeen, of slechts in bepaalde kringen ? Heeft men die vraag beantwoord, dan is de spelling door de regels in Â§ 75â80 gegeven. In de weinige werkelijk twijfelachtige gevallen, waarin het antwoord van den tact des schrijvers afhangt, zal de beslissing niet bij ieder dezelfde zijn: de een zal een woord volgens den regel in Â§ 75, de ander volgens den regel in Â§ 78 be-

handelen, hetgeen dan twee verschillende spellingen van hetzelfde woord ten gevolge heeft. Doch niemand kan hierin eene groote ramp zien, wanneer men bedenkt, dat geene der heide schrijfwijzen, zoo slechts de regels goed zijn toegepast, eene taalfout heeten of tot andere verkeerdheden leiden kan.

84. Een ander bezwaar, namelijk dat niet allen, die zich van woorden der eerste soort bedienen, de oorspronkelijke talen (meestal het Fransch, Latijn of Grieksch) verstaan, zoodat er steeds zullen gevonden worden die tot een woordenboek hunne toevlucht moeten nemen, drukt evenzeer op het stelsel dergenen, die de vreemde woorden meer op Nederl. wijze willen gespeld hebben, en b. v. fyzika, Jcritihis, katheder, kataloog enz. schrijven. Ook dezen moeten evengoed de vreemde talen kennen of eene woordenlijst raadplegen om te weten, dat â volgens hun stelsel â fyzika eene y, maar kritikus gewone Ã¯s, dat katheder eene ih, maar kataloog eene t hebben moet.

85. Is het bedoelde stelsel^l) niet in staat om de moeilijkheid weg te ruimen, voor welker opheffing het juist opzettelijk is uitgedacht, het bezwaar in Â§ 83 vermeld is daarin veel grooter dan bij het onze. Dat stelsel toch past zijne regels niet slechts toe op bastaardwoorden, maar ook op geheel ongewijzigd overgenomen vreemde woorden, wier klank door de Nederl. spelling meer of minder juist kan voorgesteld worden. Men gaat daarbij echter geheel inconsequent te werk en laat sommige, waarop de regels streng genomen zeer wel toepasselijk zouden zijn, geheel onveranderd, zonder eene grens te kunnen aanduiden, waar de vreemde spelling ophouden en de Nederlandsche beginnen moet. Zoo schrijft men botanikzis, kritikus, logika, kreion, portefeuliÃ«, kom-jjawioÂ», maar, geheel op Fransche wijze: bouillon, bouilli, eau de Cologne, entrepot, coup d' Ã©tat, bordeaux (wijn), terwijl het stelsel volstrekt odekolonje, antre-po, koedeta of koedeeta, oor do eischt: spellingen, die de uitspraak zeker niet minder juist zouden voorstellen dan konsiniij, sinialenient, vini'Ã©t, broeliÃ«eren, akkeuliÃ©eren, gelijk sommigen willen, die van consigne, signalement, vignet, hrouilleeren, accueÃ¼leeren. Er is voor dergelijke uitzonderingen geene andere reden te bedenken, dan dat de aangevoerde en meer zulke woorden, op Nederl. wijze geschreven, een al te gedrochtelijk voorkomen zouden hebben. Wij hebben gemeend een stelsel niet te mogen aannemen, dat voor zijne eigene toepassing terugdeinst en daarmede zich zelf veroordeelt, en dat, consequent gevolgd, tot spellingen als soepjee (souspied), swarree (soiree), koeduilj (coup d'oeil) enz. brengt, gelijk het reeds het niet zeer fraai klinkende ekwipaadje heeft doen ontstaan.

86. Daar men â en onzes inziens te recht â alle noodelooze inconsequen-tiÃ«n veroordeelt, en prijs stelt op regelmaat in alles, wat â gelijk de spelling eener taal â op den naam van stelsel aanspraak moet kunnen maken, mogen wij geene vormen goedkeuren als fyzika (physica), waarin de Nederl. f tn.z plaats nemen naast de Gr. y, of als katalogus {catalogus), waar de Lat. uitgang

gt;) Zie vooral M. (j. a . alberdingk thijm). Over de Spelling van de Bastaart-tooorden. Amslerd. 1843.

us in strijd is met de Gr. of Nederl. k. Schrijfwijzen, die twee of drie verscliil-lende spellingen, zonder noodzaak en zonder eenig nut, op de willekeurigste wijze vermengen, kunnen niet ordelijk en regelmatig heeten. Wij behouden daarom niet slechts de Gr. tk en y, maar ook de c, s en pk, waar de Latijnsch-Grieksche spelling die letterteekens medebrengt. Dat Aepk aanleiding kan geven tot eene verkeerde uitspraak bij minkundigen, geeft dezen het recht niet om te eischen dat de geheele natie te hunnen gerieve inconsequent zal handelen. Een onkundige moge bedelen of legeren uitspreken alsof er bedeelen en legeeren geschreven stond, of bÃ© ving en met bevingen verwarren; maar die mogelijke vergissing van lieden, wier kennis zoo gebrekkig is, kan voor de taal geene reden zijn om haar spellingstelsel te veranderen, dat zij eenmaal op goede gronden heeft aangenomen.

87. De spelling heeft ook het antwoord te geven op de vraag, tot welke lettergreep bij het afbreken van een woord de tusschenletters moeten gerekend worden, tot de voorgaande of tot de volgende. Te dien aanzien hebben wij de volgende regels aangenomen:

1. In samengestelde woorden blijft iedere letter in het woord, waartoe zij behoort; men breekt derhalve dus af: kwal-aal, eer-ambt, mein-eedig, door-een, elk-ander enz.

Woorden met voorvoegsels, als be-, ge-, her- enz., en die met de achtervoegsels -aard: en -achtig, welke eigenlijk samenstellingen zijn, worden als samengestelde woorden behandeld. Men breekt dus af: be-kleed en, heroveren, blauw-achtig, wreed-aard enz., met uitzondering van grijn-zaard en vein-zaard: vergel. Â§ 33.

2. Bij afgeleide woorden met achtervoegsels, die met Ã©Ã©nen of meer medeklinkers beginnen, wordt het geheele achtervoegsel afgescheiden; b. v. lief-de, hoogste, gedweeste, meeste, bakster, vleeschelijk enz. Ter wille van de uitspraak moeten naas-te en bes-te worden uitgezonderd.

Ook de t en p, die in de verkleinwoorden voor den uitgang -je gevoegd worden, en evenzoo de s voor -ken of -ke, behooren bij deze achtervoegsels te blijven. Men breekt derhalve dus af: stoel-tje, boon-tje, boom-pje, 'penningske, jongske enz.

3. In gevallen, die niet tot een der behandelde te brengen zijn, gaat men naar de volgende voorschriften te werk:

a. Eene alleenstaande tusschenletter behoort tot de volgende lettergreep; b. v. in dee-len, ne-men, la-chen, li-chaam.

b. Van twee tusschenletters behoort de eerste tot de voorgaande, de tweede tot de volgende lettergreep; b. v. in ber-gen, lan-den, gan-zen enz., en zoo ook bij ng in lan-ger, bren-gen, zin-gen.

c. Van drie en vier tusschenletters behooren er zooveel tot de volgende lettergreep, als zich gezamenlijk aan het begin van een woord gemakkelijk

laten uitspreken. Men breke volgens dezen regel dus af: vorsten, korstig, venster enz.; maar amb-ten, erw-ten, artsen, koortsen enz.

d. In vreemde woorden en eigennamen gaat men naar de uitspraak te werk, b. v. in le-proos, A-driaan enz.

88. De hoofdletters of kapitale letters dienen om een woord van andere te onderscheiden en den lezer te waarschuwen, dat het tot eene bijzondere soort behoort. Zij worden daarom gebezigd om een woord te kenmerken als een eigennaam of daarmede gelijkstaande, of als het eerste eener reeks van woorden, die Ã¨f niet Ã³f minder nauw met het voorafgaande samenhangen. Hieruit vloeien de volgende bijzondere regels voort:

ieder hoofddeel met eene kapitale letter geschreven; b. v. Jan Steen, De Witt, Ter Horst, Van Erp enz.

Bij namen, die uit drie deelen bestaan, van welke het eerste een voorzetsel en het tweede een lidwoord is, behoudt het middelste de kleine letter, als Van den Berg, Van der Horst, Van de Wall, Op den Heuvel enz.

Ook de bijv. nw., als toenamen achter eigennamen gevoegd, hebben eene hoofdletter; b. v. Alexander de Groote, Karei de Vijfde.

3. Alle geographische eigennamen, als ItaliÃ«, Alkmaar, de Rijn, de Vesuvius enz. Zijn zij samengesteld, dan krijgt ook bij deze ieder hoofddeel eene kapitale letter; als Nieuw-Holland, Noord-Brabant, de Middel-landsche Zee, de Kust van Guinea enz.

4. De namen van maanden en van week- en feestdagen, als Januari, Maandag, Kerstmis, Taschen, Allerheiligen, St.-Pieter enz.

5. De gemecne zelfstandige naamwoorden die als eigene gebezigd worden. Dit heeft plaats:

a. Met persoonsnamen, wanneer zonder nadere aanduiding alleen uit de omstandigheden moet blijken, welke persoon bepaaldelijk bedoeld wordt: b. v. in uitdrukkingen als: de Koning (namelijk der Nederlanden); de Burgemeester (der plaats, waar de schrijver zich bevindt), enz.

Dit is natuurlijk ook van toepassing op bijvoegl. woorden, die al? zelfst. nw. gebezigd worden, en in hetzelfde geval verkeeren; b. v. de Booze, de overzetting der Zeventigen.

b. Met benamingen van zaken, wanneer zij iets aanduiden, dat in de rhetorische apostrophe aangesproken en dus als een persoon voorgesteld wordt; b. v. in uitdrukkingen als: TJ roep ik geenszins aan, Verbee. -ding! O ij, strenge Waarheid l gij alleen spoort me aan tot zingen.

Mijne Heeren, Dames, Weledelgestrenge Heer, de Stat en-Generaal, de Hooge Raad, het Hof van Cassatie euz.

7. De bijv. nw. vaa eigennamen afgeleid, als Amsterdamschy Groningsch, Engelsck, Russisch enz.; evenzoo wanneer zulke woorden, als zeifst. nw. gebezigd, eene taal of een tongval beteekenen: het Engelsck, het Groningsch.

Het sedert eenigen tijd â in navolging van andere talen â opkomende gebruik om bijv. uw. als Engelsch, Fransch, Duitsch enz. met kleine letter te schrijven, is volstrekt niet aan te bevelen, liet doel der kapitale letter is den lezer te waarschuwen, dat het woord niet een gewoon naamwoord, maar een eigennaam is, en daardoor alle mogelijke verwarring te voorkomen. Die aanwijzing is bij de bijv. uw. even noodzakelijk als bij de eigennamen zelve.

8. Die woorden, die in bijzondere gevallen, door den smaak en het oordeel van den schrijver te bepalen, eene opzettelijke aanwijzing vereischen of van het overige onderscheiden moeten worden, als b. v. Hij, Hem, Zijn, van God gezegd; de Almacht; de Hemel\ de Kroon; de Regeering; hei Ik; in V Voorleden liqt het Heden, enz.

90. Het samentrekkingsteeken (^A) dient om aan te duiden, dat eene lettergreep, ten gevolge van de uitlating eener d tusschen twee klinkers, door de samensmelting van twee lettergrepen ontstaan is; als in dadn, geheÃ©n,gehiÃ©n, gehoÃ³n, spoÃªn, reen, uit daden, geleden, gebieden, geboden, spoeden, redenen. De woorden, waarbij zulk eene samentrekking heeft plaats gehad, zijn vrij talrijk, en â althans voor het groote publiek â niet altijd gemakkelijk te herkennen. Zoo zal niet iedereen gevoelen, dat de woorden graag, kwee, kweelen. Hel (kleedingstuk), door (van een ei), samentrekkingen zijn van gradig, kwede, kwedelen, kedel of kid el en doder. Zelfs wanneer het woord nog onveranderd ia gebruik is, kan de samentrekking licht onopgemerkt blijven; als bij weerlichten uit wederlichten (hd. wetterlenchten), bij hnilen (bakkersw.) van huidel, en andere. Daar derhalve het aanduiden van alle samentrekkingen zeer lastig zou wezen en in de meeste gevallen volstrekt geen nut zou hebben, bezigen wij het samentrekkingsteeken alleen dan, wanneer de ineensmelting van twee lettergrepen, die in den gewonen stijl niet samengetrokken worden, opzettelijk, met bewustheid, plaats heeft ten behoeve van maat, rijm of welluidendheid, als b. v. dadn, leen, liÃªn, doÃ³n, voÃ©n, vemeÃªren en dergelijke ongewone vormen, bij welke de opzettelijke aanduiding der samentrekking voor de duidelijkheid wenschelijk is. Bij samentrekkingen echter als la voor lade, mee Toor mede, slee voor slede, leer voor leder, neer voor neder, veer voor veder, weer voor weder enz., die in het dagelijksch leven werkelijk zÃ³Ã³ worden uitgesproken, achten wij het teeken geheel overtollig.

Huilebalk (persoon), M. en V., -balken. Huilebalk (hoed), V., -balken. Huilebalken, huilebalkte, heeft gehuilebalkt.

Huiselijk en huislijk, -lijker, -lijkst. Huiselijkheid en huisl'jkheid, V. Huisgenoot, M., -genooten. Huisgenoote, V., -genooten. Huishoudboek, O., -boeken; -boekje, O., -jes.

Huishoudschool, V., -scholen. Huishoudster, V., houdsters. Huishuur, V., -huren.

Huisjesmelker, M., -melkers. Huisjesslak, V., -slakken. Huisjuffrouw, V., -juffrouwen. Huiskamer, V., -kamers.

Hout, Ã¼., houten. Houtje, o., -jes. Houtachtig, -achtiger, -achtigst. Houtazijn, M.

Houtduif, V., -duiven.

Houten (bnw.).

Houterig, houteriger, houterigst Houterigheid, V.

Houthak, M.

Houthakker, M., -hakkers.

Houthandel, M.

Houtig, houtiger, houtigst.

Houting, M., houtingen.

Houtkooper, M., -koopers.

Houtluis, V., -luizen.

Houtmarkt, V,, -markten.

Houtskool, V., -kolen.

Houtsnede, en houtsnee, V., -sneden

en -sneeÃ«n; -sneetje, O., -jes. Houtsnip, V., -snippen.

Houtvester, M., -vesters. Houtvesterij, V.

Houtzaagmolen, M., -molens. Houtzager, M., -zagers.

Houvast, O., houvasten.

Houw, M., houwen.

Houwbijl, V., -bijlen.

Houwblok, O., -blokken.

Houwbosch. O., -bosschen.

Houweel, Ã., houweelen.

Houwen, hieuw, heelt gehouwen. Houwer, m., houwers. Houwertje, o , â jes.

Houwhamer, m.. -hamers.

Houwitser, M., houwitsers.

Houwmes, o., -messen.

Hoveling, M., hovelingen.

Hoven, hoofde, heeft gehoofd. Hovenier, m., hoveniers en hovenieren.

Hovenieren, hovenierde, heeft gehovenierd.

Hovenierskunst, V.

Hoveniersmes, o., -messen.

Hugenoot, M., Hugenoten.

Hui, V.

Hui (tusschenw.).

Huiachtig, -achtiger, -achtigst. Huichelaar, m., huichelaars en huichelaren.

Huichelaarster, V., huichelaarsters. Huichelachtig, -achtiger, -achtigst. Huichelarij, V., huichelarijen. Huichelen, huichelde, heeft gehuicheld. Huid, V., huiden. Huidje, O., -jes. Huidenkooper, M, -koopers. Huidenmarkt, V., -markten.

Huidig.

Huidkleur, V.

Huidklier, v., -klieren.

Huiduitslag, M.

Huidvetten, huid vette, heeft gehuidvet. Huidvetter, m., -velters. Huidvetterij, v., -vetter^jen. Huidziekte, V., -ziekten.

Inconstitutioneel, inconstitutioneele. Inconvenient, O., inconveniÃ«nten. Incubabel,

Indecent, indecenter, indecentst. Indecentie, V., indecentiÃ«n en indecenties.

Indeelen, deelde in, heeft ingedeeld. Indei.ven, dolf in, dolven in, heeft inge-dolven.

Indompeling, V., -dompelingen. Indoopen, doopte in, heeft ingedoopt. Indooping, V., -doopingen.

Indbaven, draafde in, is ingedraafd.

Indrijven, dreef in, dreven in, heeft en is ingedreven.

Indringen, drong in, heeft en is ingedrongen.

Indringend, -dringender, -dringendst.

Indringendhe d, V.

Indringer, M., -dringers.

Indringing, V., -dringingen.

Indringster, V., -dringsters.

Indrinken, dronk in, heeft ingedronken.

Indbogen, droogde in, is ingedroogd.

Indboging, V.

Indboog, -droge.

Indbuipen, droop in, dropen in, heeft en is ingedropen.

Indbuischen, druischte in, h- eft en is ingedruischt.

Indbuk, M., -drukken.

Indbukken, drukte in, heeft ingedrukt.

Indbukking, quot;V., -drukkingen.

Indbuksel, O., -druksels en -drukselen. Indrukseltje, O., -jes.

Indbuppelen, druppelde in, is in gedruppeld.

Inductie, V., inducties en induction.

Inductiestboom, M., -stroomen.

Induiken, dook in, doken in, heeft en is ingedoken.

Indulgentie, V., indulgentiÃ«n.

Industbie, V.

Industbieel, industrieele.

Industbieei , M , industrieelen.

Industbieschool, V.. -scholen.

Indutten, dutte in, is ingedut. i Indutting, V.

Induwen, duwde in, heeft ingeduwd.

Ineen.

IneenhuÃ¯gen, boog ineen, bogen ineen, heeft en is ineengebogen.

Ineendbaaien, draaide ineen, heeft ineengedraaid.

Ineendbukken, drukte ineen, heeft in-eengedrukt.

Ineenfbommelen, frommelde ineen, heeft ineengefrommeld.

Ineenkbimpen, kromp ineen, is ineengekrompen.

Ineenkbimping, V.

Ineenloopen, liep ineen, is ineenge-loopen.

Ineenbollen, rolde ineen, heeft ineengerold.

Ineenschboeven, schroefde ineen, heeft ineengeschroe.'d.

Ineenschuiven, schoof ineen, schoven ineen, heeft ineengeschoven.

Ineenslaan, sloeg ineen, heeft ineengeslagen.

Ineensluiten, sloot ineen, sloten ineen, heeft ineengesloten.

Ineensmelten, smolt ineen, heeft ineengesmolten.