«»_k; Hr- '*^^% r** ■■, * , gt; r - 4 quot; ■''-

quot;*■-•• ■ ^;-_v- ^ :t» - ' IV.'»^T-

,v' l i S'- ■;.

fc?.. * i'i' lt; ^ lt; '*' V V ^gt;Vlt;quot; ^'a. * ■ *'. - ■quot; 'JL

t^?A'-r--rv ^ ^ ' .lt;***■

» j, , —* * •' ^k »lt;_ * . . ^ '/ -rY .gt; , *'i- -M ,.

'£' .' quot;*•■:■*: ■' ViS¹ quot; ,_v • .*i -•».«?gt;.» 'v-'fe.

r gt; ^v,i* ^ quot;•*., i 4 ' 4^

gt; ' A ... v- v _w v, .. -gt;. -..Ji ■ ,V. - A •gt; ' V W •{..

Bl'Wwf • '

STUD, qii.

557

.......

..................... 'i'i/ÉiiiTiWrfifriiB r:gt;ylt;iit

Jm, fad. isn

DE ÏAALSOORTEN

IN HET

DOOR

A. H. J. WALBeEHM,

Kon tr o leur 2quot; ld. b. h. Binnenlandsch Bestuur, lijdelijk l eer aar in hel Javaansch aan afd. B. v. li. Gymnasium Willem TTI te Meester Cornelis.

EERSTE STUK.

BATAVIA — SALA.

A LB RECHT RIJSCHE, 1896.

^ tén b(9ho^vo vai*.

Indologisch» Sturi't «a» é» R'fjke UinïV' jüiteU

*• UlrtoeM,

BIJVOEGSELS en VERBETERINGEN.

BLZ. hko.

' ' unrnji-nanjj IcO.S: vrtcri^a tojj

^ ^ ' ■quot;' m iKi ki ïp ivj tamp;tjj lees; t j ipl) jVl j:gt; ip ry ^ j ^

3.'i 6 desa feftv; desa.

34 11 /'.O. lunynrnjtwjj N. /w,v; im trnj^ ijvttt] n^yj tmjj \.

^ quot;quot;' '1 '^s in fce.v; KX. zijn (— kalkpotje, 6iy hef belet'

kauwen) en ^ in

^{41 9} '^!0vy ^{H(,f ,,00r Wl|}k- daarnaast opgegeven Shcmny is volgens

mijn berichtgevers te Soerakarta niet in gebruik.

42 25 voea bij: In de spreektaal ook wel en N. 48 5 voey bij: In de spreektaal ook wel ^ X.

^ ^ • lees: X.

46 2 iPnyxnunji N. lees: étirjmKyi en N.

47 9 voeg bij: In de spreektaal ook wel K.

48 9 roe,! Hi- '» lt;le spreektaal ook wel N. wordt

ook gebruikt als K. voor den vorm _(Lu^(= naar het schijnt, waarschijulijk), in de spreektaal altijd of bijna altijd verkort tot lt, ^ 50 2 voer, bij: In de spreektaal ook wel en *r,«_r,«r,. N,

_{M o} ^ro ''oCJ! 'cncljl

02 1.) voet/ bij: Kraniavonii, zie de aant. bij lioofdst. Til_10. In de

spreektaal ook wel N.

voeg bi,.- In de spreektaal ook wel en N.

voeg bij: Kramavornien, zie hoofdst. 111-16 en 111 — 4 sub b. quot;oeg bij: In de spreektaal ook wol X.

voeg bij: als iac. K. van OS zie hoofdst. VI.

de woorden: hoofdst. Ill KJ en ook vervallen.

worden ook _winult; en lees: wordt ook

Strf-ntmij- lees: behalve iffnrfrivmj waarvan het K. eveneens

^aZJI ^K

11

I

INLEID INGf.

I

j Kort na mijn aanstelling tot tijdelijk leeraar aan afd. B begon ik op aan

raden van den Pleer Dr. J. L. A. Bkandes met de samenstelling van het hierbij aangeboden werk. Met de grootste bereidwilligheid stelde ZEd. zijn aanteekeningen ter zake ter mijner beschikking. Deze bestonden uiteen systematische rangschikking van ongeveer alle woorden voorkomende in het Woordenboek van Gericke en Koorda, uitgave 1875, voor zoover die met de taaisoorten in betrekking stonden. In mijn bewerking nam ik de daarbij aangenomen rangschikking in hoofdzaak onveranderd over. Ook daarbij was de Heer Brandes mij steeds behulpzaam, en mocht ik van ZEd. menigen nuttigen wenk ontvangen, zoowel wat de inrichting als wat den inhoud zelf betreft. Mocht dan ook-wat, naar ik mij vlei, wel het geval zal zijn — dit werk niet alleen van nut kunnen zijn, maar ook een juister licht werpen op dit zoo belangrijke onderdeel van de Javaansche taal, dan komt de eer daarvan voor een groot gedeelte toe aan den Heer Brandes.

Liet het zich in den beginne aanzien, als zoude dit werk niet meer dan enkele vellen druks beslaan, al spoedig bleek de noodzakelijkheid, om het onderwerp meer uitvoerig te behandelen. Dit onderdeel toch van de Javaansche spraakkunst is in de bestaande handboeken altijd met de grootste beknoptheid, om niet te zeggen oppervlakkigheid behandeld geworden, en hoewel ook in dit opzicht de spraakkunst van den Heer Jansz (uitgave 1893) zeer zeker beter is dan die van Prof. Roorda, ook daarin vindt men — zij het dan ook in mindere mate dan elders — de gewone fout gemaakt, dat het aantal krama-woorden veel te hoog, dat der krllma-inggil-woorden daarentegen te laag geschat wordt. En hoe verdienstelijk — , ^zij ^{het dan in een} eenigszins anderen trant — ook is de behandeling van dit onder

werp in de door Winter en Wilkens in 1861 uitgegeven Wjakarana Djawa, ook hier is de bespreking lang niet uitvoerig genoeg.

Buiten de eigenlijk gezegde handboeken vindt men evenmin veel licht. In een artikel van den Heer C. J. Hasselman voorkomende in Deel IV van het Tijdschrift voor het B. B., blz. 209 v. v. vindt men eenigc opmerkingen aangaande het gebruik van het krama-inggil. Zeker niet ten onrechte wordt daarin door den { schrijver gewezen op de vele fouten, die ter zake met name door Europeanen

worden gemaakt. Er komt zelfs een eigenaardig staaltje in voor, hoe ook Javaansche hoofdambtenaren zich in dat opzicht aan misvattingen schuldig maken. Hoewel de inhoud van dit artikel over het algemeen zeer zeker juist is, komen er toch nog enkele misvattingen in voor. Hiermede wordt volstrekt niet te kort ge. daan aan de verdienste vau het opstel, want fouten zullen wel altijd gemaakt

blijven worden, temeer dan daar, waar men niet in de gelegenheid is, een bepaalde studie van het onderwerp te maken.

Eindelijk is te Samarang hij G. C. T. van Dorp amp; Co. in 1883 door den Heer P. Ant. Jansz uitgegeven een werkje onder den titel van Sörat tamp;tahasa.

Ook hierin echter vindt men weinig licht en nieuw licht zelfs in het geheel niet. Het werkje hevat nl. zonder commentaar en in dezelfde volgorde met ongeveer dezelfde fouten hetzelfde, wat reeds in het Woordenboek voorkomt. Waar het een enkelen keer daarvan afwijkt, zoo bv. door bamp;sa kadaton

te noemen, daar is die afwijking gewoonlijk nog een nieuwe fout. Systematische indeeling en splitsing, die men, afgaande op titel en voorrede, wellicht zou verwachten, ontbreekt ten eenenmale, en in stede van een hulp te zijn, wat het in de inleiding belooft, kan het niet anders dan op dit gebied nieuwe verwarring ctichten, wat toch waarlijk niet meer noodig was.

Ten aanzien van de werkwijze, die ik gevolgd heb, zij hier in het kort het volgende aangeteekend: Twee malen werkte ik het Woordenboek van Gericke en Boorda (uitgave 1886) van het begin tot het einde door, en teekende daarbij alle woorden en opmerkingen op, die in verband stonden met de taaisoorten. Waar de qualificatie of de vertaling, dan wel een aanteekening mij minder juist voorkwam, of afweek van de opvatting van mijn Javaanschen helper Raden Padma Soesastra, daar vroeg ik ter zake om nadere inlichtingen aan een anderen bekenden Javaanschen poedjangga. Raden Nqadehi Soeka di Poera, thans ass: wadana in de residentie Djapara, indertijd de helper van een mijner voorgangers, den Heer 11. L. CU. te Mechelen. Beider opgaven werden nog getoetst aan mondelinge inlichtingen, eveneens van Salaueezen. Waar deze overeenkwamen, werd de zaak door mij voorloopig als vaststaande beschouwd; anders deed ik een keuze, maar vermeldde daarbij tevens de andere opvattingen. Als regel nam ik aan, ook de opvatting van het Woordenboek, voor zoover die afweek, te vermelden, soms ook die van anderen, voor zoover die in dat Woordenboek vermeld staan. Wat echter dit laatste betreft, bleken vele opgegeven woorden dialektisch in andere streken gebruikt te worden. Daar dergelijke woorden dus meer in het bijzonder in een dialektenstudie tehuis behooren, maakte ik er alleen dan melding van, wanneer de behandeling van een ander woord daartoe aanleiding gaf.

Het met het Woordenboek tot grondslag op die wijze ontstane werk werd door mij nog nader te SoerSkarta zelf woord voor woord geverifieerd met de opgaven van een vijftal poedjangga's, daartoe door den Rijksbestierder met de grootste behulpzaamheid ter mijner beschikking gesteld. Ook van dien kundigen en beschaafden Javaanschen hoofdambtenaar zeil mocht ik menige inlichting en opheldering over tal van twijfelachtige punten ontvangen. De namen mijner Sala sche medewerkers, die mij dag aan dag met een niet genoeg te waardeeren ijver en belangstelling behulpzaam waren, zijn Rade^ Nüabeui Sindüe 1'badja, Mas Nöabehi

— 3 —

Rëksa Pradja, Mas Ngabehi TirtI PrIdja, Mas Noabehi SëtjI PradItI en Mas

Sastra di Rêngsa. Mijn inlichtingen over het bamp;sa kadaton kreeg ik grootendeels

van den Rijksbestierder zelf, gedeeltelijk ook van het hoofd (kliwon) der gandek's.

Raden Ngabehi Djaja Darsana. Aan al dezen mijn hartelijke dank voor hun medewerking.

Waar ik bij een en ander zoo nauwgezet mogelijk ben te werk gegaan, meen ik mij dus te mogen vleien, dat de gevolgde werkwijze wel eenigen waarborg geeft voor de juistheid van den inhoud. Misvattingen — bepaalde fouten zelfs zullen er echter uit den aard der zaak toch in voorkomen, waarbij men echter niet moet vergeten, dat dit niet alleen een eersteling is op dit gebied, maar dat ook het Woordenboek, dat ik bij gebrek aan beter als grondslag moest aannemen, niet alleen zeer weinig licht over de zaak verspreidt, maar zelfs dikwijls verwarring sticht, door herhaaldelijk op twee verschillende plaatsen ook twee verschillende qualificatiën van éénzelfde woord te geven. Ook met de verwijzingen over en weder is het daarin treurig gesteld. Dat ten slotte ook zeer vele qualificatiën op zich zelf onjuist zijn, is daarentegen een fout, die m. i. in vele — niet alle — gevallen onvermijdelijk is bij een bewerking in Europa. Hoewel Javanen uit den aard dei-zaak niet zulke fouten zullen maken, als bv. dat ngoko is en

kramp;ma voor „echtscheidingquot;, en in volkomen dezelfde beteekenis, althans volgens het Woordenboek het kranig van verder dat

kramS, is voor maar krama-inggil voor dat vrij wel dezelfde

beteekenis heeft, zoo heb ik toch tijdens de samenstelling van dit werk herhaaldelijk kunnen opmerken, dat althans ecnigszins ontwikkelde Javanen zich niet zelden schuldig maken aan fouten op dit gebied. D. w. z. niet, wanneer zij de woorden gebruiken in een gesprek, maar wel, wanneer men er hun opzettelijk naar vraagt. Hoe tegenstrijdig dit ook klinken moge, dergelijke fouten tegen de taaisoorten — het kranm-dcsii uitgezonderd — treft men het minst aan bij minder ontwikkelden, met name bij vrouwen, althans voor zoover ze niet uit de desa maar van de hoofdplaats afkomstig zijn. Zij toch denken er bij het gebruik der woorden niet verder over na, en juist door dat nadenken worden dikwijls woorden gebezigd niet zooals zij zijn, maar zooals zij volgens het oordeel van den betrokkene eigenlijk behoorden te zijn.

Waar dit dus zelfs bij Javanen het geval is, behoeft het geen betoog, dat Europeanen, zelfs al zijn zij te Soerakarta geboren en getogen, wat met den Eu-ropeeschen helper bij de samenstelling van het Woordenboek niet het geval is, telkens en telkens fouten zullen maken.

In het Javaansch onderscheidt men de volgende taaisoorten, om dien aangenomen term te blijven gebruiken, al zal ook spoedig blijken, dat die benaming niet geheel juist is :

_ 4 —

I. Nooko: de eigenlijke taal, waarvan de overige taaisoorten slechts afwijkingen zijn. Het wordt dan ook steeds gebruikt, wanneer men — zelfs in bijzijn van meerderen en overluid — iets tot zichzelf zegt. Overigens wordt dit ngoko steeds gebezigd; 1° tegen gelijken, 2° tegen minderen, tenzij bijzondere omstandigheden afwijkingen hiervan noodzakelijk of wenschelijk maken. Die omstandigheden zal men hieronder nader omschreven vinden. Het ngoko is dus de min of meer gemeenzame-, maar daarom nog geenszins, z. a. de Beknopte Javaansche Grammatica het uitdrukt: „de platte taalquot;. Zoo zou men met meer recht kunnen noemen het basa kasar.

Een overgang tusschen het ngoko en het hieronder nader te noemen krama of liever tot het madya-krama vormt het ngoko-andap, zooals de Wjakanina Üjawa dit omschrijft: y ^ KIl ^ I.»l uwy 'j ^Jj vïi I-Li ^ I.n I -n (isn lt;^1 lt;i'i tj rn i iiquot;, ^ ni iSit

Het is dus juist beleefder dan het gewone ngoko,

en wordt gebruikt bv. door oudere bloedverwanten tegen iemand, die een hoogeren rang heeft, bv.; ^ ^ t-n ^ «j iv»m üi ^ Aj u»i tm-nt, De aangesprokene antwoordt dan in kriima. Het verschil in rang kan echter uit den aard der zaak niet groot zijn, want dan spreekt de meerdere-jongere madya, en de mindere-oudere kriima. Verder wordt ngoko-andap gebezigd door een jongere tegen een oudere van denzelfden rang. Deze antwoordt dan in ngoko. Ook hier gebeurt dit alleen tusschen bloedverwanten onderling, en kan het verschil in ouderdom niet groot zijn, anders zou uit den aard der zaak kriima gesproken moeten worden.

Verwondering moet het baren, dat, waar niet alleen de Wjükarünü Djawü deze taaisoort nu ruim 30 jaren geleden reeds zoo juist omschreef, maar waar bovendien de benaming zelf zoo duidelijk mogelijk is, nl. „nederig ngokoquot;, dat daar alle Europeesche handboeken voortdurend de fout blijven maken van dien naam toe te kennen aan de verachtelijke taal, het hieronder nader te noemen basa kasar.

II. Krama : zijnde een zeker aantal woorden en vormen, die bepaaldelijk dan gebezigd worden, wanneer men beleefd en vormelijk wil of moet spreken, d. w. z. 1° tegenover meerderen, 2° tegenover gelijken in de fatsoenlijke standen, wanneer do verhouding niet zóó vertrouwelijk is, dat men ngoko kan bezigen.

Bij dit krama heeft men te onderscheiden tusschen :

lo kramawoorden, d. w. z. bepaaldelijk andere woorden, geheel verschillend van de overeenkomstige ngokotermen ;

2° Icramavormen, d. w. z. woorden, die hetzij door verandering van klinkers, van uitgang dan wol van medeklinkers, hetzij door samenstelling met het woordje poen, gevormd zijn van ngokowoorden, al zijn deze laatste dan ook soms 6t in het geheel niet meer, of alleen nog in een andere beteekenis daarnaast in gebruik.

Ten aanzien van het gebruik van het krama moet men weder een andere ouderscheiding maken, t. w:

a. Gcmon krama, zijnde die woorden en vormen, waarvan het gebruik in stede van de overeenkomstige ngoko termen door ontwikkelde Javanen te Soera-karta wordt geacht, verplicht te zijn, wanneer men krama spreekt. Eigenaardig is het echter, dat in verschillende streken van Java krilma is, wat men te Soera-karta als ngoko beschouwt, en omgekeerd. Zoo zijn in geheel Noord- en Oost-Java nquot;™ ^N- ^en öcTO ^K-' ^{iu T}^S^algt; waarschijnlijk door Soendaschen invloed N. cn ojjK, teiwijl ten slotte het woord aKdr^tijunjj dat te Soerakarta beschouwd wordt als kramp;ma-inggil, in üjapara als gewoon kramii-ngoko (') in gebruik is.

Nog enkele afwijkingen mogen hier volgen: In het grootste gedeelte van Midden-en Oost-Java is niet maar „_r(, het K. van In Soerakarta

wordt het echter alleen in tSmbang gebruikt. In Djapaifi is het K. van met maar cn het KI. voor niet z. a. te Soerakarta,

maar Het woord wordt in Djapara behalve als KI. voor

ook gebruikt als K. voor in de beteekenis van een vlaktemaat van 500 □

R. R., niet echter voor als lichaamsdeel. Deze voorbeelden zouden nog met

tal van andere kunnen worden aangevuld, maar dat behoort meer eigenaardig in een dialektenstudie thuis — een veld echter, dat behoudens een enkele zwakke poging tot nu toe vrij wel braak gelegen heeft.

Ten slotte nog eenige verbeteringen op het Woordenboek, die in den tekst haar plaats niet konden vinden: Het geeft „j,™ op als KN., jj,?;, als N. of

KN. Beide woorden zijn volgens mijn berichtgevers krama-ngoko, quot;terwijl

naast en iu gebruik is als mooier woord, omdat men den naam

K-'h ^{uiet durft of wil} uitspreken, evenals men bv. zegt voor

CV? ^{Un V001} WJWJI OT.J 'r, K,i rj ijn voor irf Hni rfitui-n^ CnZ.

Verder geeft het Woordenboek bij op: „KN. gekort, afgepunt, van

hef haar. 3. zich het haar korten of laten korten {zie

Bij £rivfigt;p%trnji vindt men: mv., cn iemand ids afsnijden KN.,

mK., het haar snijden, knippen of scherenquot;. Volgens mijn berichtgevers worden en de daarvan afgeleide vormen wèl, maar wordt niet

gebruikt voor de gewone beteekenis van „het haar kortenquot;. Het laatste' woord daarentegen weer wel, wanneer het haar bij wijze van straf afgesneden wordt. Beide woorden zijn volgens hen krama-ngoko.

b. Facidlalief hramp;ma, zijnde die krama-woorden eu vormen, waarvan het gebruik —in tegenstelling met het gewoon krama —niet verplicht is. Eenigen

(1 Noot. Logisch zou het nntimrlgk moeten zijn: ngoho-krdmd, maar ik heb hierin het Javaantche spraakgebruik gevolgd, dat in meer samenstellingen een andere volgorde aanneemt, dan wij gewoon zijn te doen, zoo in tun on vj wi t rj ttx t ^ ani tut nsti ai^l(mj^ cn andere meer.

gebruiken ze, anderen weder niet, al keuren deze laatsten het gebruik daarvan ook niet bepaald af. Staat tegenover een woord behoorende tot de vorige categorie een ngoko-term, bier staat daartegenover óf een krama-ngoko-woord, öf een kramp;ma-woord, waarop dan opnieuw een kramS.-vervorming is toegepast. Ook in dat opzicht dus moet men bet facultatief kramp;ma beschouwen als een overgang tusschen het gewoon krama en de nu volgende categorie, zijnde het:

c. Krama-dcm: zijnde die woorden, die altbans op dit oogenblik door ontwikkelde Javanen te Soerakarta beschouwd worden, als geen goed krama te zijn. De definitie, die de Heer Jansz in zijn spraakkunst biervoor geeft, nl; „Niet „algemeen aangenomen krama-woorden waaronder ook dezulke waaraan men nog „weer een krama uitgang gegeven beeftquot;, is minder juist. In de eerste plaats toch zouden dan hieronder ook moeten vallen de facultatieve krama-woorden, daar juist dat facultatieve voortspruit uit de omstandigheid, dat zij niet door allen gebruikt worden. Maar bovendien zijn er verschillende kramü-woorden, waaraan opnieuw een krama-uitgang is gegeven, terwijl die nieuw ontstane vormen toch geen krama-desS, maar goed krama zijn, al blijft dit dan ook uitzondering. Zoo is gevormd van bet K. van en, wanneer men ook de andere

niet vermelde krataft-vormingen bieronder verstaat ' (KJi rj vlt;id ,u}Vj(hn\ wtyxn vun

(Ut Vjnet \ ojtcmanji vjid (U) rm (i£tj chz.

Onder krama-desS. moet men ook begrijpen het gebruik van krama-inggil termen van zichzelf of van anderen dan personen, die men ook tegenover den aangesprokene mag eeren, een en ander, wanneer men zich van bet krama bedient. Zooals bieronder nader zal blijken, wordt, ngoko sprekende, in bepaalde gevallen van zichzelf krama-inggil gebezigd. Keeds uit de omstandigheid, dat men ngoko en geen krama spreekt, blijkt dadelijk, dat dit geen krama-desa kan zijn

Een bewijs, dat het kriuna-desa volstrekt niet, zooals wel eens beweerd wordt, in de pasisir of mantjanagara zijn grootste uitbreiding verkregen heeft, is o. a. het feit, dat — naar mijn berichtgevers mij verzekerden — in bet Soerakarta'sebe herhaaldelijk van eigennamen krama-vormen gemaakt worden, zoo

voor iets, wat ik bv. in Djapara nimmei hoorde,

evenmin als krama-vervormingen z. a. bv. m 2 ** ? un voor mi ^ mi ^ m ^ wat een mijner berichtgevers mij verzekerde, dat —• zij het dan ook zelden — in het Soeramp;karta'sche voorkwam. Dergelijke zelden voorkomende krama-desH-woorden nam ik echter niet in dit werk op, daar ze in den regel maaksel zijn van een enkel persoon, en dus niet kunnen geacht worden, tot de taal van het volk te behooren. Een uitzondering meende ik te moeten maken voor die woorden, die betzij in bet Woordenboek, hetzij in het Supplement daarop, als krama-desa vermeld staan, zelfs wanneer geen mijner berichtgevers ze ooit geboord bad. Ter onderscheiding is bierbij echter telkens een sterretje geplaatst. Deze laatste dan uitgezonderd, behoort bet krftmamp;-desamp; evengoed tot de Javaansche taal

als bv. madya, biM kadaton of basa kasar. Dat het krama-desa alleen in bepaalde gevallen gebezigd wordt, heeft het immers met alle drie die categorieën gemeen, terwijl bovendien het tegenwoordige krama-desa voor Let grootste gedeelte het krama der toekomst is. Blijkt dit reeds uit de omstandigheid, dat verschillende der door het Woordenboek als krama-desa opgegeven woorden thans algemeen in gebruik zijn tot in brieven van de kapatihaa toe, terwijl andere weder wel officieel nog als zoodanig gelden, maar toch grif door priaji's gebruikt worden, bv.

^{in (lei1 z}'^{n van} „vragenquot;) e. a., een zelfs vluchtige

lezing van oudere Javaansche geschriften doet terstond inzien, dat bet krama eerst langzamerhand de tegenwoordige uitbreiding verkregen beeft.

Aan den Heer Brandes komt de eer toe, hierop bet eersf te hebben gewezen. Ik heb bier voornamelijk op het oog „Een Jaijapattra enz.quot; in het Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde, deel XXXII blz. 135 v. v. en „Drie koperen platen uit den Mataramschen tijd, gevonden in de residentie Kra-wang in deel XXXII blz. 345 v. v. Uit het eerste neem ik het volgende over:

„Terwijl ik liet niet noodig acht, erop te wijzen, dat men de taal der ge-„dichten hier buiten rekening moet laten — trouwens ik sprak van de spreektaal — „daar deze een traditioneele en een ouderwetsche, om niet te zeggen verouderde „phase van het Javaansch vertegenwoordigt, moet men bij liet nieuw-Javaanseh „nooit uit het oog verliezen wat de waarde van een woord is, als bet behoort tot „een der categorieën, die men nu eenmaal met een minder gelukkig gekozen benaming de taaisoorten noemt. Wel is een krama-woord (of krama-vorm), een „krama-inggil woord, zoo goed als een ngoko woord goed Javaansch, maar het „wetenschappelijk onderzoek van het ontstaan, de wording en de ontwikkeling van „het krama en de krama-vormen brengt aan het licht, en heeft dat reeds voor „een gedeelte duidelijk gedaan, dat, hoeveel traditioneels men ook in het krama „vindt, het krama toch wel beschouwd een ziekelijk verschijnsel is, een uitwas „op den eigenlijken stam van de Javaansche taal, menigwerf in hooge mate wanstaltig, dat het krama oppervlakkig op het Javaansch ligt, dat het in hooge mate „gemaniereerd is, dat het voor een deel bet gewrocht is van een pedante school-„meesterij, waaronder gaandeweg alle Javanen gebukt zijn, zóó zeer, dat zij thans, „de groote man en de kleine man, dat krama de beleefde taal, fraaier nog vinden „dan- en haar de voorkeur geven boven hun in merg en been gezonde ngoko „taal. Hoeveel oude en ouderwetsche bestanddeelcn er ook in het krama kunnen „worden aangewezen, verreweg het grootste gedeelte van het krama is maakwerk, „dat langzamerhand dien grooten omvang heeft gekregen, dien het thans heeft, „en nog steeds toeneemt. Dit kan middelerwijl reeds als zeker worden aange-„nomen, dat de krama-woorden en de krama-vormen slechts zijn synoniemen, op „welke wijze dan ook ontstaan, van hun ngoko-equivalenten, herhaaldelijk slechts „voor een bepaald geval, die, waar zulks van pas is, gebruikt moe'en worden, die „deftiger en beleefder klinken, maar bij een historische beschouwing van de Javaan-

„sche taal, als waarvan hier sprake is, veilig en noodzakelijk buiten rekening „kunnen en moeten blijvenquot;.

In een noot woordt daarbij nog het volgende gezegd:

„De wording en het ontstaan van bet krama vormt een belangrijk hoofdstuk „in de geschiedenis der Javaansebe taal, waar men de ontwikkeling van deze taal „zal willen nagaan. Het is echter een vergroeiïngsproces, waartoe wel is waar „invloeden van buiten kunnen hebben medegewerkt, maar dat in geen geval in het „leven is geroepen door een invloed, rechtstreeks van buiten. Het opnemen van „vreemde woorden, en daarover wordt in den tekst gesproken, is iets van geheel „anderen aard, want dat zal altijd iets zijn wat van buiten komt en wel mede-„werkt tot ontwikkeling van een taal, tot vermeerdering van de taalschat, maar „geen invloed heeft op de grammatica, en van de Javaansebe grammatica is het „krama een wel is waar zoo goed als geheel verwaarloosd onderdeel, maar het „behoorde in een Javaansebe grammatica in al zijn uitgestrektheid beproken te „zijn. In zijne „Handleiding bij de beoefening van de Javaansebe taalquot; (Leiden „1886) heeft wijlen Prof. de Hollander (zie bl. IX) gezegd, dat in bet krama „„vooral het aantal der aan bet Sanskrit ontleende woorden zeer groot isquot;. Dat „is minder nauwkeurig. Ook wat door mij in mijn Bijdrage (1884), bl. 82 is „gezegd, zou aan dat idee voedsel kunnen geven, hoewel uit het verband blijken „kan, dat zulks niet is bedoeld. Wanneer men bet krama stelt tegenover het „ngoko — bet krama-inggil, dat zoowel krama als ngoko is, blijft, even als de „kidung taal, natuurlijk buiten rekening — dan blijkt het, dat in bet krama ongeveer 40 Sanskrit-woorden méér worden aangetroffen, dan in bet ngoko, terwijl „er evenwel ook gevallen zijn, dat men in het ngoko een ander Sanskrit woord „ontmoet, en het zelfs voorkomt, waarop ik in mijn Bijdrage reeds wees, dat men „een Sanskrit woord vindt in het ngoko, maar niet in bet krama. Aangezien men „gewoonlijk meer krama ziet dan ngoko, omdat bet eerste ook de schrijftaal is, „kan men licht in de meening vervallen, dat wat men ziet bepaaldelijk krama is; „gewoonlijk zijn de Skr; woorden, die men ontmoet, krama-ngoko, hoewel in krama „herhaaldelijk in kramavorm gebrachtquot;.

En ten slotte een aanhaling uit bet tweede opstel:

„Doch het moet opvallen, vooral als men de taal van den piagëm vergelijkt „met die van den brief van Singaprabangsa, dat in den piagëm veelvuldig gebruikt „is wat men thans krama zou noemen; wel is waar niet het krama naar den „Solo'scben vorm van den tegenwoordigen tijd, maar tot nog toe is het een, misschien door velen nooit gestelde, zeker nog onbeantwoord gebleven vraag, wanneer „bet krama in het Javaansch den omvang heeft verkregen en den vorm heeft „aangenomen, dien het thans vertoont. Ook tegenwoordig komen er, zooals bekend „is, in de tömbang taal en in briefstijl telkens en velerlei afwijkingen voor, welke, „als men ze bij bet spreken niet vermijdt, als zoovele fouten worden aangerekend, „maar bier hebben wij te doen met officiëele stukken. In dezulken pleegt men

„onwillekeurig het onderscheid in stand nog al goed in uet oog te houden, tenzij „het hulpmiddel, om het op een bepaalde aangewezen wijze te doen uitkomen „óf niet wordt toegepast, óf, wel beschouwd, niet of' nog niet bestaat in een mate „als men het elders of later kan constateeren.

„Wees ik boven op krama iu een taal, die ngoko schijnt, hier vindt men, „indien men aanneemt, dat zij basa krama voorstelt, en dien indruk maakt zij „naar mijne meening, vooral vergeleken met den brief van Singaprabangsa, in krama „vrij veel ngoko gebruikt: göde, een enkele maal-ne in plaats van-nipun, kongkon, „nagara, anunggoni enz., een gereede aanleiding tot het stellen van de vraag, of „in den tijd, waarin deze stukken werden geschreven, dat is de Mataramsche tijd, „het krama in den nieuw-Javaanschen trant reeds bestond.

„Deze vraag zal wel in ontkennenden zin beantwoord moeten worden.

„Behalve uit deze en soortgelijke stukken, die op zich zelf mogelijk weinig „gewicht in de schaal zouden leggen, scliijut men dat te moeten afleiden uit de „wijze, waarop in de Sundalanden tegenwoordig het zoogenaamde lëmSs wordt „toegepast, dat van modern Javaansch standpunt bekeken, zoowel krama als krama-„inggil woorden omvat. Hoewel volkomen duidelijk blijkt, dat in het Sundaasch „ook echt Sundasche woorden als lëmös worden gebezigd, treedt het aan de andere „zijde even helder aan den dag, dat op het lëmës spreken der Sundaneezen het „Javaansch invloed heeft uitgeoefend. In welken tijd die invloed zich vooral, zoo „niet uitsluitend, moet hebben laten gevoelen, ligt voor de hand, gedurende de „Mataramsche overheersching, want iu lateren tijd is de Javaansche invloed in de „Sundalanden steeds meer en meer verzwakt. Daarom mag men veronderstellen, „dat het Sundaasch ten opzichte van het gebruik van hoog en laag in het Javaansch „tijdens de Mataramsche periode een spiegel wezen moet, die ons een beeld geeft „van den toenmaligen toestand, hoewel men daarom nog geenszins behoeft aan te „nemen, dat alle details even getrouw teruggekaatst worden. Sints den Mataram-„schen tijd is er weder een geruime periode verloopen, en stilstand mag, zooals „Prot: Kern in de inleiding bij zijn uitgave van het wayang-verhaal Bale si Gala-„gala heeft opgemerkt, hoe weinig beweging men ook schijnt te kunnen ontdekken, „voor Java niet worden aangenomen. En dit geldt ook voor de Sundalanden.

„Beschouwt men het Sundaasch ten opzichte van het gebruik van lëmës? „en vergelijkt men het met het Javaansch van den tegenwoordigen tijd, daarbij „als norm aannemende het gebruik in het toongevende Solo'sch Javaansch, dan „springen twee zaken dadelijk in het oog :

„1° dat in het Javaansch het aantal hooge woorden (d. i. krama-inggil „woorden) en evenzoo het aantal der krama-gevallen veel talrijker is dan in het „Sundaasch. ')

„2° dat in liet Javaansch behoudens zeer weinige uitzonderingen, waarin

„1) De krama-gevallen splitsen zich in twee afdeelingen, waarvan de eerste omvat die, waarin een „(alsdan ngoko geworden) woord vermeden en vervangen wordt door een ander, dat in dit geval als krama

—- 10 —

„het gebruik facultatief is, niet alleen ten opzichte van de krama-inggil woorden, „maar ook van het krama het gebruik verplicht, constant is, zoodat men van te „voren bepalen kan wat men gebruiken moet, doch in het Sundaasch daarentegen „van het lëmës slechts wat men kramp-inggil zou kunnen noemen onvermijdelijk „is, en het overige — doch ook hier behoudens eenige uitzonderingen in tegen-„overgestelde richting, — vrij, in dien zin, dat men het gebruiken mag, en dat „ook doet, als men beleefder, nederiger zich wil uitdrukken, doch strikt genomen „het niet behoeft te bezigen, zoo men zich niet door bijzondere omstandigheden „daartoe genoopt gevoelt. In het Sundaasch heeft men dus een zeer variabel „krama, dat in vergelijking met het nieuw-Javaansche ook minder omvang heeft, „in het Javaansch een zeer uitgebreid en ten naastenbij versteend, terwijl in beide „talen het gebruiken der eigenlijk gezegde hooge woorden (krama-inggil) verplicht is.

„Het laat zich niet wel aannemen, dat een toestand, als men in het Sundaasch aantreft, geboren is onder den invloed van een met den hedendaagschen „Javaansche overeenkomenden staat van zaken, evenmin, dat er in het Sundaasch „sints den Mataramschen tijd zulke groote veranderingen in een afwijkende richting „zouden hebben plaats gegrepen. Ook weet men, dat in het Javaansch tijdens „den glorietijd der Hindu periode krama vormen, zooals het Javaansch er thans „zoovele kent, slechts met moeite konden worden opgespoord, en dat dus het krama „van heden eenmaal, niet bestond. En als men er op let, wat men ziet geschieden, „als een Javaan tëmbang taal schrijft, of in briefstijl zijn gedachten op papier zet, „verder in bet oog vat de taal van zulke officfcele stukken uit den Mataramschen „tijd, dan schijnt de gevolgtrekking, dat inderdaad datgeen, wat het Sundaasch „thans te aanschouwen geeft, tot op zekere hoogte vrij getrouw beantwoorden moet „aan wat in het Javaansch onder Mataram werd aangetroffen, niet ongegrond. „Dan wordt ook verklaarbaar, waarom in de beide boven bekend gemaakte stukken „eensdeels in ngoko krama (te rekenen naar den tegenwoordig in dat opzicht toon-„gevenden norm van het Solo-Javaansch) anderdeels in krama ngoko gevonden wordtquot;.

Den ontwikkelingsgang van bet tegenwoordige krama moet men zich, zooals hieronder nader met voorbeelden zal worden aangetoond, aldus voorstellen: kramS,-de8S. — facultatief krama — verplicht krama. Intusschen moet men bij de vergelijking der taaisoorten van vroeger met den tegenwoordigen toestand niet afgaan op wei-ken als de drie Javaansche Heldendichten (uitgave T. Roorda), Damar Woelan (uitgave Bat: Gen:) e. a., die overgenomen zijn uit tëmbang. Hoewel ook daarin ongetwijfeld veel woorden, die nu als ngoko beschouwd worden, terecht in krama worden gebezigd, zoo kan men toch niet nagaan, bij welke dit het geval is, en bij welke men moet deuken aan dichterlijke vrijheid van den oorspronkelijken opsteller in verband met onnauwkeurigheid bij den overzetter.

„gelden moet, de andere op gelijke wijze de gevallen, waarin een afzonderlijke, gewoonlijk opzettelijk gemaakte „vorm van een woord (soma van een ander woord) in dusgenoeinde krama-taal gebezigd wordtquot;.

__ 11 _

Men versta mij echter wel: ik bedoel met het laatste geenszins een blaam te werpen op die bewerkers, maar waar zelfs bepaald ontwikkelde Javanen, zooals mijn medewerkers over het algemeen waren, moesten erkennen — nl. nadat wij eenigen tijd samengewerkt hadden — dat zij hun eigen inzichten niet meer dorsten te vertrouwen, daar is het geen enkelen Europeaan kwalijk te nemen, dat hij hier en daar fouten maakt tegen de taaisoorten, te minder, waar het tëmbang zelf hem voortdurend op een dwaalspoor moei brengen.

Met meer vertrouwen meende ik bij het nagaan van het verloop en de geschiedenis der taaisoorten te mogen raadplegen de verzameling Javaansche brieven en die van Javaansche wetten, beide uitgegeven door Prof: Roorda.

Van enkele der voornaamste woorden volgt in onderstaanden staat de uitkomst van dat onderzoek. Waar achter KN. nog tusschen haakjes / (= facultatief) staat geplaatst, wil dat zeggen, dat het genoemde woord wel ook in K. voorkwam, maar dat men op andere plaatsen den thans aangenomen krama-term gebezigd vindt.

— 12 —

Eigenaardig is het echter, dat andere woorden juist een omgekeerd verloop hebben gehad. Zoo vindt men in het Engelsch kontrakt en in oudere brieven »o,2, als K., in de Anggër Agëng ,;y^ «n Romj (= bezit) en in de pro

clamatie der verheffing van Pakoe Boewaua V in do buteekenis van

„langquot;, al welke woorden nu als KD. beschouwd worden. Ten aanzien van het gebruik van rjmSn en ^10 ^^ kan hier verwezen worden naar hoot'dst: I onder Zoo moeten volgens mijn berichtgevers de woorden int} dj) rf IT» gt;nji

icr^tutvf huiiKyj en .Hnnj mt*., vroeger verplicht krama zijn geweest, terwijl do

beide eerste nu te boek staan als KD., liet laatste als fac. K. Dit verwerpen van vele vroegei als goed kramp;ma gegolden hebbende woorden schijnt een beweging te zijn, die pas in de laatste 10 a 20 jaren is ontstaan en wel voornamelijk onder pressie van nu wijlen Pakoe Boewaua IX. Vooral tegen de krama-vomien is zij gericht, en zoo zijn reeds ui un ij» K/tji Mn rLt nïn v-tyj (nl. voor hn tl i ) n)trf(tp (nl. voor cut ik rf hn 9 7Ji ihnjj wr-irjiMii Mjj (nl. VOOl' r i ,(/ƒ — honig) rm m C. a. teruggesteld

tot KD. De kraton te Socrakarta gaat nog verder door ook bv /isii .-Ki) wjj (nl. VOOl' aj)njiMTJ]^) m nr} ^nnijj tTjitjj fnitnij ik rj tisn ? fKyj (nl. als naam Van den boom) te

verwerpen. Ten duidelijkste kwam echter tijdens mijn onderzoek te Socrakarta aan het licht, dat men in het algemeen gesproken echter in dat opzicht niet tegen den stroom in kan roeien. Dezelfde priaji's, die bv. ^ mi?,rf u,,«n. ^ wij Mrjiuntwji (nl. voor enz. als KD. beschouwd wilden hebben, en zich in

hun officiëele briefwisseling en in tegenwoordigheid van hun hoogste chefs dan ook zorgvuldig van het gebruik daarvan onthielden, bezigden ze herhaalde malen in hun gesprekken, terwijl buiten den ambtenaarsstand uit den aard der zaak zulk een poging tot zuivering, als men het zoo noemen wil, al zeer weinig ingang vindt. En zoo gaat de geleidelijke overgang van het krama-desa in het facultatieve krama, en van het facultatieve krama in het verplichte ook nu nog voortdurend door.

tl. Krama-inggil, zijnde de vierde onderafdeeling van het krama, omvattende die krama-woorden en vormen, die — onverschillig van de taaisoort, waarin men spreekt — behooren gebezigd te worden voor lichaamsdeelen, bezittingen, handelingen en gemoedstoestanden van personen, die in het oog van den spreker bijzonder hoog staan, of die hij om de een of andere reden op een bijzonder hoog standpunt wil of moet plaatsen. Eveneens bestaan krama-inggil-woorden voor enkele verrichtingen van anderen tegenover die hooggeplaatste personen, wanneer tusschen beiden volgens het oordeel van den spreker een groot rangonderseheid bestaat. Bestaat voor eenig woord, dat men in een van bovengenoemde gevallen wil bezigen, geen krama-inggil, dan moet men - eveneens onafhankelijk van de taaisoort, waarin men overigens spreekt — zoo dit althans bestaat, een krama-woord gebruiken. Bestaat er ook geen krama-term voor, dan stempelt men het toch tot krama-inggil door — voor zoover de aard van het uitgedrukte begrip dit toelaat —

— 13 —

er vóór clan wel «nmtnj met het bezittelijk voornaamwoord te plaatsen.

Ook voor bepaalde krama- of krama-inggil-woorden, waar dit dus strikt genomen niet noodig zou zijn_; worden deze uitdrukkingen niet zelden geplaatst.

Tegen geen der taaisoorten worden zulke grove en dikwijls stuitende fouten gemaakt, als tegen het krama-inggil; op geen punt ook is zóóveel verschil van meening, wat toeli niet het geval behoeide te zijn, wanneer n;en maar steeds bovenvermelde definitie in het oog hield. In het begin van de inleiding wees ik hierop reeds met een enkel woord. Intusschen maakt liet groote belang der kennis van deze taaisoort met name voor ambtenaren een meer uitvoerige behandeling noodzakelijk. Het krama en madya toch kan men ontwijken door Maleisch te spieken, wanneer men geen ngoko kan bezigen, terwijl de andere taaisoorten — het basa kasar in enkele gevallen misschien uitgezonderd — in het geheel niet in aanmerking komen voor eigen gebruik. Zoodra men echter Javaansch spreekt, zij het dan ook maar ngoko, is de keunis van het krilma-inggil noodzakelijk, wil men niet telkens de in het oog van Javanen meest ergerlijke lompheden begaan door ngoko woorden te bezigen van hooggeplaatste personen. Ook in andere opzichten echter is die kennis hoogst gewenscht. Bij het streven, dat dikwijls bestaat bij panakawan's enz. van hoogere Inlandsche ambtenaren, daarin soms —treurig genoeg vooigegaan door hun hoogsten chef, om de Europeesche ambtenaren in het openbaar te vernederen juist door het gebruik of niet-gebruik van krama-

inggil, hoort men herhaaldelijk dergelijke gezegden als: of

^ Cr 6-O C- n,

lies vj novj'ti(tjicmijfj oji tij)n-jj^rr^/i^njj Ot cun CllZ.

Maar wat nog erger is, men ontziet zich blijkbaar niet, zich op dezelfde voor een Javaan minachtende wijze over de Regeering uit te laten in officiëele stukken uit de Vorstenlanden, ofschoon al dadelijk opgemerkt moet worden, dat dit in die van jongere dagteekening veel minder het geval is dan in de oudere. Een verzameling aanhalingen, die dit zouden kunnen bewijzen, zou een vrij lijvig boekdeel vormen. Voor het hier beoogde doel zij het voldoende, de aandacht te vestigen op de volgende plaatsen :

a. Anygcr saclasa (1817): blz. 36 — Q: dus „'s vorsten eigendomquot; van het residentiekantoor en het fort te Soerakarta.

b. Angger Agêng (1817): evenzoo, hier bovendien ook van de forten te Sa-lamp;tiga en Bajalali (blz. 155 — 3) en te Klaten (blz 154 — 3);

blz. 90 8 V. 0.: m imq CU blz. 92--8

terwijl daarentegen bij eigendommen van den Soesoehoenan nooit

vergeten wordt

Herhaaldelijk vindt men het woord geschreven zonder hoofd

letters, terwijl soms onmiddellijk daarop naam en titel van den rijksbestierder wél behoorlijk van hoofdletters zijn voorzien. Wordt de titel vóór

— 14 —

nooit vergeten, herhaaldelijk vindt men geschreven tj)9j tnjj zonder meer

(o. a. hlz. 127 — 2 v. o.). En waar de woorden in den haak zijn, daar stuit dikwijls de vorm Zoo vindt men op blz. 153 — 4 l kVï S i5T£ o fw w» -/n i|o a^» nm autbu ^ vw \ dus een bevel van den rijksbestierder, die het stuk uit

vaardigde, aan den vertegenwoordiger vau Z. E. deu Gouverneur-Generaal.

c. Angger Goenoeng (1840): blz. 172 — 9 v. o.: Aan de goenoeng's wordt bevolen, de aanzienlijke Europeanen, die zij begeleiden, te _rj,^₍ te BSjamp;lali. Overigens moet echter van dit stuk getuigd worden, dat — vergeleken met de oudere — reeds een belangrijke verbetering merkbaar is.

Dat in de Vorstenlanden de Javaan in het algemeen en ieder ambtenaar van den Soesoehoenan in het bijzonder tracht, zijn vorst op een zoo hoog mogelijk standpunt te plaatsen, met name tegenover Europeesche ambtenaren, is niet alleen volkomen begrijpelijk, maar mag in hen zelfs niet afgekeurd worden. Wij zouden in de omstandigheden, waarin zij zich thans geplaatst zien, waarschijnlijk hetzelfde doen Wèl is het onbegrijpelijk, hoe dergelijke stukken uitgevaardigd zijn kunnen worden, zooals er uitdrukkelijk in vermeld staat, met medeweten en goedkeuring van den Resident, terwijl er toch een geheel translaatbureau bestaat uitsluitend voor dergelijke aangelegenheden.

Verwondering behoeft een en ander echter niet te baren, waar zelfs de door het Gouvernement zelf uitgegeven Javaansche vertalingen van staatsbladen, waarin dus van opzet geen sprake kan zijn, het voorbeeld geven. Zoo vindt men in die van Stbl. 1822 No. 10 in J. W. met betrekking tot den Gouverneur-Generaal op blz. 250 — 4 v. o. tsnnucrpj wji in plaats van Hnasn rrrj*n~m*£\ op blz» 250 3 V. 0« pl^aat⁸ van op blz 249—4 in plaats van en ver

der den naam en titel van den Gouverneur-Generaal geregeld zonder hoofdletters (o a. blz. 248 — 3 v. o.). Dat men in het algemeen wel beter wist, kan blijken uit de omstandigheid, dat men den aanhef voor Javaansche ooren toch blijkbaar wel wat al te gek vond, en dien daarom meer praktisch dan juist vertaalde door:

L* Mn'n hjijuti^/n rj gt;.'/) r/ï^ün U} 171 71-J lil rm ïfii\ ajitutxyn im ^

Wat dan meer in bijzonderheden het gebruik van het kramü-inggil betreft, volgt uit de definitie dier taaisoort zelf, dat men moet gebruiken:

1» In ngoko en madyamp;,-ngoko wanneer dit bestaat krama-inggil en anders krümS. voor woorden, die op de boven omschreven wijze rechtstreeks in verband staan met personen hooger dan men zelf is. Staat de persoon, waarover men het heeft, lager dan- of gelijk met den spreker, maar hooger dan de aangesprokene, dan hangt het gebruik van krüma-inggü af van het rangverschil tusschen dien persoon en den aangesprokene. Is dat verschil groot, dan gebruikt men krama-inggil, ia het minder groot, dan liefst toch geen bepaald ngoko maar een min of meer neutraal woord, zoo (to fjeen VOOV tjo\ itsnirvi VOOl' xsr^tsr^^ 6DZ»

— 15 —

Ten aanzien van het gebruik van kr^mamp;-inggil in verband met zich zeiven kan al dadelijk opgemerkt worden, dat dit in de pasisir-streek meer schijnt plaats te hebben dan in Soerakarta'sch Javaanach. Hier schijnt het zich tot enkele uitdrukkingen te bepalen z. a. en

dan wel amamtm™Daarentegen gebruikt men ™^ of op zichzelf

weer niet zoo. Bij welke woorden hei wèl-, bij welke het niet kan zou een punt van nader onderzoek uit moeten maken.

2° in kramp;iiiamp; en madya-kramp;ma wanneer dit bestaat kr£una-inggil voor woorden, die rechtstreeks in verband staan met den aangesprokene of mot personen, die hooger staan dan deze. Een en ander volgt weder uit de definitie van het kramü-inggil in verband met die van het kramü. Een enkele maal zal het evenwel voorkomen, dat men, krdma sprekende, van den aangesprokene geen kramp;ma-inggil gebruikt, en wel wanneer deze iets lager in rang is dan de spreker. Het verschil in rang kan echter uit den aard der zaak niet groot zijn, want dan zou men öf madyS, óf ngoko bezigen. Dergelijk kramp;ma nu, waarin dus in verband met den aangesprokene geen kramü-inggü wordt gebezigd, draagt den naam van wërdi-krama. Gewoonlijk bezigt men dan ook niet maar £

en evenmin de achtci voegsels en un iiu j maar rjim en imiyw, waardoor

het dan weder een naderen overgang vormt tot het nader te behandelen madya-kramp;ma. Een voorbeeld hiervan treft men aan in J. Z. I. 316 en 317.

Ook komt het voor, dat men, krama sprekende, ook van iemand iets lager in rang dan de aangesprokene of met deze gelijkstaande kramp;ma-inggil gebruikt Dat heeft echter alleen dan plaats, wanneer er een groot rangonder-scheid bestaat tusschen den spreker en den besproken persoon.

Wanneer men krama spreekt, dan volgt al dadelijk uit die omstandigheid zelf, dat men nooit krama-inggil-woorden in verband met zichzelf kan bezigen. De spreker staat dan immers zoo al, dan toch slechts zeer weinig hooger dan de aangesprokene. Wel zal men — het wörda-krama altijd uitgezonderd — dan ook steeds van zichzelf en dergelijke moeten bezigen, maar dat is dan

in verband niet met den spreker, maar met den aangesprokene, m. a. vv. het zijn alleen die woorden, die een handeling van een mindere tegenover een meerdere beteekenen. In verband hiermede is het dan ook niet recht duidelijk, hoe het Woordenboek telkens een woord kan vermelden als te zijn kramamp; of krama-inggil, soms zelfs als krama en krama-inggil, zoo

(Ltüt/n-yitnjf Qiut gt;jirjut)lt; Qax-run) enz. Een woord toch kan nooit tegelijk

kramp;mS. en krS,mamp;-inggil zijn. Is het krama, dan moei men het, krarnd sprekende, van zichzelf gebruiken; is het krama-inggil, dan mag men het in dat geval juist nimmer doen. Wel is verschil vau meening mogelijk, of men een woord heeft te beschouwen als kramü-inggil, dan wel als krama-ngoko, en dikwijls hebben beide meeningen naast elkander recht van bestaan. In den tekst kan men daarvan ver-

— 16 —

schillende voorbeelden vinden. Een sterk sprekend is het volgende : Volgens enkelen mijner berichtgevers heeft men de woorden en »u rm te beschouwen

als krama-inggil voor « (= sirihdoos). Alle drie nu zijn benamingen van

zekere fatsoenen van sirihdoozen, echter met dit verschil, dat het eerste alleen mag gebruikt worden door den vorst, en — wanneer haar dit als gunst wordt toegestaan— ook door zijn eerste vrouw; het tweede: van goud alleen door de zonen van den vorst en den rijksbestierder, van zilver ook door de overige pangeran's en boepati's; het derde van goud alleen door de echte-, van zilver ook door de onechte dochters van den vorst. Nu bestaan er wel enkele krama-inggil-termen, die althans te Öoeramp;karta alleen in verband met den vorst gebezigd kunnen worden t. w:

O O O o o

an nj) nui \ (Ut lïj itd t iun \ wn iw }fgt;i \ lt;10 tynjj tui mn tun tyojj nstt ^ ^Jj ^ ^N

inm(zie echter beneden), j.t ^lr}ⁿl; ^h'¹jl -mj ju^ • Andere woorden weder

worden ook van anderen dan den vorst alleen, maar toch alleen van de hoogste santana's en ambtenaren gebezigd, zoo miSy tL^^Tiarijj (nl. in den zin van

„achterdeurquot;) ^«17» en enkele andere. Hieronder vallen echter

m. i. de woorden en niet, omdat het de benamingen zijn van

bepaalde modellen van sirihdoozen, en men een gewoon model, zelfs al was dat in het bezit van den vorst, toch nooit maar alleen (un 1F1 H11 voxn(tnj^

zou kunnen noemen.

Verder geeft het Woordenboek nog verschillende woorden op als krama-inggil, die volgens mijn berichtgevers nu alleen nog maar in tömbang gebruikelijk zijn. Behalve die in de verschillende hoofdstukken vermeld, zijn dit nog ^

tfnir)n*o\ IHViruj 3t i Jw.i7m\ wnfcjtun^vei'gelyk echter 1001 N. I,

blz. 187 - 13) Êiiruui\ crijtMnMji ijtunjnyi CU azn nj)acn(cr^ ^) Verscheidene

dezer woorden schijnen echter werkelijk in bepaalde streken als krama-inggil in gebruik te zijn, zoo bv. Z,™™ in Djapamp;ra.

Volgens mijn berichtgevers zijn knima-ngoko de volgende woorden door het Woordenboek als krama-inggil vermeld: aTjj m (ui na) \ tun mi nsnjj (ook in de beteekenis van „verheffen', „cicinnemenquot;^ (men zegt immers ook ojxtywHyi

'Tl cm \ (TLi vui on \ ^ m ho \ ar ni xn lynj^ WKri iamp;ijj (zie OOk J. Z. I, 209).

(cm Tt (ut

¹

Uit den aard der zaak worden echter de meeste van deze woorden — althans door de eigen onder-hoorigen — ook met betrekking tot Mangkoe Nagdrft gebezigd.

— 17 —

Het woord ^Q, „n^ door Wbk. ook opgegeven als krama-inggil voor ^n^mi (= middel) kenden mijn berichtgevers alleen —en dan gewoonlijk verkort tot -

als benaming van een kleedingstuk, een lijfje zonder mouwen.

De talrijke misvattingen van het Woordenboek op dit gebied zijn echter zeei gemakkelijk te verklaren uit de omstandigheid, dat men ngoko sprekende — van een meerdere steeds een krama-woord moet bezigen, wanneer er geen krama-inggil-term voor bestaat. /00 niet alleen de woorden enz., die het

vvtl vei meldt, maai ook allo andere krama-termen, waarnaast geen krama-inggil-wooiden bestaan, zoo bv. /r, enz. Maar omdat zij bij gebreke aan

ki.una-inggil termen in bepaalde gevallen ook in ngoko gebezigd worden, daarom zijn ze toch geen krama-inggil, d. vv. z. woorden, die uilslidlend gebezigd mogen vvoiden in rechlstreeksch verband met personen, die men om de een of andere reden op een bijzonder hoog standpunt wil of moet plaatsen.

Van enkele krama-inggil-termen bestaat een dubbel stel, nl. één woord, dat in ngoko-, en één, dat in krama gebezigd wordt. Het zijn de volgende:

^ m im . lt;rj x/ii rij) tynjj K.

KN. fyihu«QMij fac. K. nl. in de beteekenis van „bijzitquot;.

^K- w „ « „ „ „rugquot;.

^'/// \,'_J en ?} ij iirt lij fac. Iv.

Een groote rol spelen in het krama-inggil uit den aard der zaak de voornaamwoorden. Een enkel woord daarover komt mij daarom niet misplaatst voor, temeei waar men te dien aanzien zooveel verschillende opvattingen aantreft.

Men heett daarbij wel te onderscheiden tusschen de Vorstenlanden en de (louvernementsresidentiën, In de eerste wordt met alleen de

vorst aangesproken die van zichzelf in brieven ,9;,^ ■naar anders steeds

,un,.y bezigt. Uitgezonderd hiervan zijn zijn moeder en de oudere pangeran's, tegen

wie hij krama spreekt en dus het voornaamwoord gebruikt. Hij spreekt hen

aan met .3,^ en ™ ^ .-n^ maar alle overigen in brieven met iï-r, en anders met

i/i.nirj gt;j,* Tegenover den vorst bezigt een ieder van zichzelf ,7?,be-

.. . c/t

halve zijn moeder, die ngoko spreekt — dus met unm^ -en de oudere pangeran's

en zijn echtgenoote, die _K^,,_u bezigen. Al deze personen spreken hem bovendien niet aan met maar met De gewone aanspraak voor

de sëntana's en alle ambtenaren boven den rang van panewoe, uit den aard dei-zaak alleen door hen, die lager staan, is **^^voor hen, die daarbene-

]j legeüwoordig wordt echter—maar alleen door de eigen onderhoorigen — ook Mangkoe \auaha aangesproken met Enkelen bezigen het zelfs ook tegen den Pa.voeuax Ad u-at i Anou.

Walbeelim taal soorten .

— 18 —

den staan: tmrm£lt;\w 1*0a^j of Alleen tcgeno^el den voisten

den Pangeran Adipati is eigenlijk het gebruik van i/n in verplicht

Thans wordt het echter ook gewoonlijk gebezigd tegenover alle pangeran's-poetrii en tegenover den rijksbestierder. zegt inen tegen alle overige

pangeran's en tegenwoordig ook tegen de boepati's, ofschoon tegenover deze laat-sten ^„,1 voldoende zou zijn.

In de Gouverncmentslanden daarentegen heelt men veel minder vaste regels. Voor zoover ik hel) kunnen nagaan, wordt daar algemeen tegenover een resident of regent ^ gebezigd, dikwijls ook tegenover een assistent-resident.

Met miirthi?.m y ^/1 worden aangesproken alle overige Europeesche bestuursatnb-

lt;3» /z~c/ lt;_/•

tenaren en de Inlandsche ambtenaren boven den rang van wadana, en ook de wadana's zelf, wanneer zij van hooge afkomst zijn. .»,1 nil lil iimn-.nif ~/imui imji is 11lt;1 USt amp;riM-n de gewone aanspraak voor de lagere Inlandsche ambtenaren,

zegt men tegenover alle Europeesche bestuursambtenaren en ook tegenover alle Inlandsche, tegen wie men .u nli ^ nn ^ zegt. Tegenover de andere zegt men mjiu of .«hjj.ijtv Assistent-wadana's bezigen tegen kontroleurs «mi',m^g^ wadana's dikwijls ook, maar soms ook ui i5»it-ir,i^ imnnj-

Zooals men ziet, worden in de Gouverncmentslanden in het spraakgebruik veel hooger titels toegekend dan bv. te Soerakarta. Maar het gaat geenszins _aari — zooals veelal gebeurt — dat aan te merken als een usurpatie. Het is de gewone ontwikkelingsgang van alle titels in alle landen. Men zou dan ook bv. in het Fransch den titel van „monsieurquot;, die nu ongeveer aan een ieder wordt toegekend, een usurpatie kunnen noemen, omdat die vroeger uitsluitend toekwam aan den koning. En dat is nog niet eens zoo lang geleden als de overgang van bv. Samarang aan de Compagnie. En om bij het Hollandsch te blijven, tegenover welke personen gebruikt men daar niet in adressen „den Heerquot; of zelfs „den Weledelen Heerquot;. Uit den aard der zaak hebben die titels te Soerakarta, waar nog een Javaansch vorst zetelt, langer hun oorspronkelijke waarde behouden, maar ook daar worden, zooals boven met een paar voorbeelden is aangetoond, aan velen hoogere titels toegekend, dan waarop zij in vroegere tijden recht zouden hebben gehad.

Ten aanzien van het gebruik van het krama-inggil zij ten slotte nog opgemerkt, dat men dit, zelfs in gevallen, waarin men er anders toe verplicht zou zijn, niet mag gebruiken, wanneer men in één adem spreekt over iemand, die nog veel hooger staat. Een voorbeeld daarvan vindt men in J.Z.1-197, waar eerst in verband met den rijksbestierder wordt gesproken van en m,na_;xn- tnj omdat in

één adem de vorst genoemd wordt, terwijl wat verder het voornemen wordt uitgedrukt om te gaan Kquot;) v^innt ijTHtca 'ton nn nsn (Li/t (tojj \

— 1!) —

Eindelijk volf^n hier nog eenige aanteckeningen, overgenomen uit de „Javaansclie spraakkunstquot; van den Heer Jansz, bl/,. 51. v. v:

„Ten opzichte van de werkwoorden waarmede gezegd wordt dat een hoogge. „plaatst persoon zijn minderen iets laat doen of doet verrichten (waarvoor natuurlijk ,.geen eigen krUmil loehoer bestaat), is liet niet altijd gemakkelijk te bepalen of, in „ngoko sprekende, bet krama of het ngoko moet gebezigd worden. Bijv. vaneen „vorst wordt gezegd dat hij zjjn krijgsvolk vevzamcll, d. i. in 't Javaansch: doel „bijeenkomen ^,»1 ^ n g 1 o e in p (e q lt;1 a k é, N, ^n g 1 e m p a q-,.(1 a k é, naar bet krama. Gebruikt men het laatste, dan is liet als of die mini-deren geëerd worden, doordien de grondvorm van het woord hun betreft; en met „het eerste is liet alsof den vorst te weinig eer wordt bewezen. In dit geval „zegt de een: de Vorst verzamelt ze, en dus krama. Maar de ander: het zijn „geringen die zamenkomen, en dus ngoko. Soms kan men den knoop doorhakken, „bijv., in dit geval, zeggen: /nj oulhtatf .tr zumon Ir. /tomen; dan heeft men voor onl-Jnedcn een krama loehoer, en de zaak is in orde. Overigens is in dit opzicht wel ,,het volgende in aanmerking te nemen, /egt men bijv. dat de vorst iemand slaat, „dan noemt men iets dat geheel alleen van den vorst uitgaat, en niet van den „persoon die geslagen wordt. Nu heeft men voor sIikui twee woorden:

„a n g g 111 q, K. N., en nm nn rij rrtj anggëboeg, N., nrivn a n g g ë b a g, K. „Dit bepaalde krama wordt dus gebruikt. Maar zegt men dat hij hem doodt, dat is in „'tJavaansch: hem drn dood nnndoul, dan noemt men iets omtrent dengene die „gedood wordt, en is dit een geringe, dan mag die dood niet als iets eervols „worden voorgesteld, dus niet met liet kriima, nog minder met krama loehoer. „Vindt iemand echter ongepast voor wat een vorst doet een ngoko-woord te be-„zigen terwijl er een kriima bestaat, dan kan ook hier misschien de moeilijkheid „opgelost worden indien men weet op welke wijze bij den man doodde, met de „band, een stok, een zwaard als anderszins. Men zegt dan bijv: hij slocn hom met Jid zwaard cmUgt;»Mf anjabët) dol hij sUcrf. Is die wijze niet bekend, dan „kan men het woord „n ,gt;»a.» nëlassi gebruiken, hetwelk eigenlijk beteekent „een eind maken aan iemand of iets, dus /.. v. a. ons afmnken. Is bet de vorst of „een ander hoogaanzienlijk persoon die zelf geslagen wordt, dan is zelfs het kmmii „van slaan nog weinig passend, en zoekt men dus naar andere uitdrukkingen, en „zegt bijv. dat hij mishandeld wordt met slagen; ofwel naar omstandigheden „bezigt men het deftiger woord „n a n dj ë mil Ia, dat hrrif/ slaan wil zeggen gt;

„of het boven aangehaalde i-mirnuvj njaböt. Zoo ziet men dat in dergelijke ver-„halen heel wat in acht te nemen is om naar den eiseh te schrijven.quot;

111. Madya: bestaande uit een zoker aantal woorden el» vormen, die in de eerste plaats gebruikt worden togen minderen, wanneer men dezen om de een of'

— 20 —

andere rede» eenigszins wil eeren, terwijl het rangverschil toch niet toelaat, kramü te bezigen. Hoewel dus, zooals ook hieronder nader zal blijken, het madya min of meer moet beschouwd worden als een overgang tusschen het ngoko en bet kranui, kan men het toch niet, zooals wel eens gebeurt, noemen de taal, die gesproken wordt door gelijken onderling. Dit gaat alleen op voor personen uit den minderen stand, zoo koopvrouwen, bedienden, enz Overigens wordt door gelijken onderling, zooals boven reeds is opgemerkt, óf ngoko of kraina gebruikt. Dikwijls eebter zal men madya hooren, waar men krama zou verwachten, maar dan ook uitsluitend uit den mond van desalieden, voornamelijk vrouwen, die uit den aard der zaak minder bedreven zijn in het gebruik van het krama. Het zijn in den regel dezelfde personen, die van zichzelf ook krama-inggil gebruiken in krama en herhaaldelijk krama-desa-woorden bezigen.

Het madya dan bestaat uit:

1quot; een klein getal woorden en vormen, speciaal eigen aan die taaisoort,

2° zeer enkele ngoko-woorden en dito grammaticale vormen,

3° een klein getal krama-woorden en dito grammaticale vormen.

Ten aanzien van alle andere woorden kan men of het krama óf het ngoko bezigen, wat afhangt van de meerdere of mindere mate van beleefdheid, waartoe men zich verplicht acht, en zoo kan men tweeërlei soort van madya onderscheiden, t. w;

1quot; madya-ngoko, waarbij — afgescheiden natuurlijk van de boven vermelde vaststaande woorden — alleen ngoko gebruikt wordt met de voornaamwoorden o,„„ of «.jrj _f.. dan wel den titel of een graad van bloedverwant

schap als aanspraak ;

2^U madya-krama, waarbij men alleen krama, een enkele maal zelfs krama-inggil gebruikt met JJ) Tj Eit »A/t (HIJ als aanspraak.

Madya-ngoko wordt gesproken : 1° door personen van minderen stand: koopvrouwen, bedienden, desalieden onderling, 2° door een meerdere tegen een mindere, wanneer hij deze om de een of andere reden eenigszins wil eeren (zie boven). In bet eerste geval is de aanspraak of dit laatste gewoonlijk

verkort tot m®» of t.» Voorbeelden hiervan vindt men in J. Z. I No. 32, 36,37, 38, 41 en 55. In het tweede geval is de aanspraak dan echter

niet verkort, of een graad of titel. Een voorbeeld hiervan vindt men in J. Z. 1 No. 40.

Madya-krama wordt gesproken bv. door een vrouw tegen haar echtgenoot, en door een jongere tegen een oudere, wanneer deze van denzelfden stand is, en bet verschil in ouderdom niet van dien aard, dat krama moet worden gesproken. Neemt men deze omstandigheid, nl. dat het altijd tegen meerderen gesproken wordt, in aanmerking, dan zou men het madya-krama eerder een schakeering van het krama. dan van het madya moeten noemen. Temeer, waar bovendien nog het grootc verschil bestaat, dat tegenover madya-ngoko in een gesprek krama-, tegen-

— 21 —

over madya-krama daarentegen ngoko staat. Met het oog echter op het verplichte gebruik van de eigenaardige madya-woorden heb ik de Javaansche indeeling gevolgd, en liet beschouwd als een onderdeel van het madya. Wanneer men intus-schen een grenslijn zou willen trekken tusschen het ngoko en het krama, dan zou die vallen tusschen het madya-ngoko en het raadya-kraina. Een voorbeeld van deze taaisoort vindt men op blz. 280 v. v. van de beknopte Javaansche Grammatica van Prof: Roorda, uitgave 1882. Zooals men daaruit ziet, wordt zelfs een enkele maal kramil-inggil gebezigd, zoo op blz. 280 — 8 S,«n m_{ en op blz. 282— 16 en

284— 12 apw* Verder vindt men nog madya-krama, maar afgewisseld door krama, gebezigd door 8étradjaja tegen Njah Dji Kjang op blz. 245 v. v., door KÖrtamita tegen Sötradjaja op blz. 24(3 v. v., door Gloega tegen zijn moeder op blz. 263 v. v.

Ter voorkoming van misverstand zij bierbij nog aangeteekend, dat, hoewel het regel is, dat een vrouw tegen haar man madya-kramil spreekt, het ook voorkomt, dat zij zich in ngoko uitdrukt (vergelijk o. a. J. Z. I — 147) en men in de hoogere standen zelfs dikwijls krilma zal bezigen, liet eerste betreft voornamelijk gesprekken in den huiselijken kring. Daarbuiten of in bijzijn van gasten zal een vrouw zich tegenover haar man bijna altijd van krama bedienen. De man zelf spreekt steeds ngoko, behalve in de hoogere standen, wanneer hij van lagere afkomst is dan de vrouw, in welke geval beiden krama spreken.

Evenals bij het krama zou men ten aanzien van de waarde der madya-woorden zelf nog kunnen onderscheiden tusschen verplicht en facultatief. Onder het laatste zou men dan moeten brengen rjn7.^j,-1^ iu ?,iy t'n t.i li*m\ iuhhii\ »/1* i» en in zekeren zin ook Dit laatste toch wordt uitsluitend gebruikt door

personen van den minderen stand, wanneer dezen onderling madya spreken. Meerderen, die zich tegenover minderen van die taaisoort bedienen, zeggen gt;■)' /1 l i}. ut* terwijl bet in madya-krama in het geheel niet te pas zou komen. Wat betreft, deze uitdrukking wordt behalve in madya ook in krama

gebezigd en wel door aanzienlijken onderling. Het gebruik van tui uii ^ vroeger algemeen, zie o. a. de bovenaangehaalde samenspraak No. 41 in J. Z. 1 schijnt in den tegenwoordigen tijd zich te beperken tot de desa's. Ter hoofdplaats hoort men algemeen

Bij de beschouwing van het madya moet men in aanmerking nemen, dat het niet alleen is uitsluitend spreektaal, maar zelfs grootendeels spreektaal, gebezigd door minderen en onontwikkelden En waar zelfs tegen het zooveel meer beoefende en gesproken krama en krilma-inggil, waarvan het eerste bovendien ook schrijftaal is, zelfs door Javanen met eenigen naam op letterkundig gebied niet zelden fouten gemaakt worden — een mijner medewerkers gebruikte bv. in K., en verscheidenen niet eens, maar meermalen van zich zelf daar is het niet te verwonderen, dat men herhaaldelijk in het gebruik afwijkingen van de

— 22 —

Loven vermelde regels zal aantreffen, zooals dat trouwens in iedere taal wel liet geval zal zijn. Vooral liet uiadyii-knuna, zooals dat door een vrouw tegen haar man wordt gesproken, is dikwijls vermengd met ngoko-woorden, zooals bleek uit verscliillende opgeteekeude gesprekken, mij door mijn Javaansclie medewerkers verstrekt. Daarentegen hoorde ik in madya-ngoko sleelits een enkele maal een krami'i-woord, dat niet bepaald eigen was aan het madyil Ook in het boven- ¹X

aangehaalde stuk uit de beknopte Javaansclie Grammatica van Prof: Koorda vindt men in madya-krama herhaaldelijk ngoko-woorden, zoo op blz. 280— 1

blz. 280-— tmaïi.unji 1)1/. 280- 1(gt; ramp;ï tjri »ƒ uj i \ 1)1/.. 280 20 nintrvt\ 1)1/. 280-

2 v. o. S,blz. 280 1 v, o. enz. Aan den anderen kant weder

treft men krama-woorden aan, waarvoor madya termen dan wel vast aangewezen ngoko-woorden bestaan, zoo op blz. 280 — il m^^imjj maar elders weer blz. 280— O iamp;itsnastiiniji blz. 281 o. en elders maar op andere

plaatsen of Sj» Hoewel mijn berichtgevers zonder uitzondering alle niet-vaststaande ngoko-woorden, in madya-krama gebruikt, als even zoovele fouten beschouwd wilden hebben, zou echter de opname van een dergelijk stuk ook in een voor eerstbeginnenden bestemd leesboek verdedigd knnnen worden op grond van het feit, dat die fouten nu eenmaal algemeen — ofschoon lang niet door allen —

gemaakt worden. Dat echter daar in madya-krama slechts een enkele maal

■C*

vjamp;jt~j}mhhirj (blz, 284— maar anders steeds en soms zclts in

denzelfden zin en -r, door elkander gebezigd worden, z. a. op blz.

282 — 8, dat kan ook daarmede niet verdedigd worden, want die fouten worden ook in het gebruik nimmer gemaakt.

Minder juist is dus ook wat staat in de spraakkunst van den lieer Jansz,

blz. 4G: „Al naarmate men meer gemeenzaam spreekt, mengt men er meer ngoko-„woorden onder. Daardoor onderscheidt men nog madya-krama en madya-,.ngokoquot; of wat op blz. van de eerste uitgave van de Grainmatica van Prof:

Koorda staat: „Dit Miidi/i) nu bestaat uit eenige woorden en vormen, die aan „deze taaisoort bijzonder eigen zijn, en verder uit een vermenging van Ngoko en „Krama door elkander, waardoor deze taaisoort voor groote wijziging vatbaar is.

In de beknopte Javaansclie Grammatica is dit verbeterd geworden in : ,,Dit Mitdi/a ,.nu bestaat vooreerst uit eenige woorden en vormen, die aan deze taaisoort bij-„zonder eigen zijn; ten tweeden uit een klein getal Krama-woorden; en verder „uit Ngoko-woorden. — Doch dit Madya kan uit eerbied of respect ook zoo ge-„sproken worden, dat men wel de gewone Madyii-woorden en Madya-vormen gebruikt, j .

„maar overigens, Kramii-woorden in plaats van Ngoko-woorden. Zulk een Madyii „zou men Krama-madyS. kunnen iioeinen.quot;

Zooals men ziet, komt dit geheel overeen met de mij verstrekte inlichtingen,

en kan dus wel aangenomen worden, dat het als vaste regel juist is. De meening

— 23 —

van al mijn berichtgevers zonder uitzondering ter zake was deze: Een vrouw behoort tegen haar man kramil te spreken, en dat doet zij dan ook in den eersten tijd van het Imwelijk. Langzamerhand gaat dat echter over in madyii-krama, en aangezien nu eenmaal de meeste vrouwen .S, zijn tegen haar man, gaan zij

ten laatste zoo ver, van zelfs daaronder nog ngoko te mengen. Zoo moet men liet ook verklaren, dat men er nog een enkel krama-inggii-woord in tegenkomt, lioevecl ngoko-woorden er ook overigens gebruikt worden.

l'it een vergelijking van de eigenlijk gezegde madya-woorden met de overeenkomstige krama-termen blijkt terstond, dat zij over het algemeen verkortingen daarvan zijn. Men zou het niadya op grond daarvan ook kunnen noemen ecu verkort- en daardoor minder vormelijk en eerbiedig krama. Hieruit zal dan ook wel moeten verklaard worden, dat mijn berichtgevers verschillende woorden als bepaald madya opgaven, die lang niet algemeen als zoodanig erkend worden, zoo: . cm blijkbaar een verkorting van

(tjj ij t/j i cm \

o o

Uien » » D D

O »

(Kinsrji ntmjtjj „ ^ ff ff Manjj rn.rvij

O o o o o

ff ff ff „

Ook in andere opzichten is soms het madya een overgang tusschen het ngoko en het krama. Zoo bestaan bv. voor het woord „zooveelquot; in het ngoko -Cx twee vormen, In het krama bestaat er slechts 6cn i (kd *•-«

Het madya nu kent weder twee vormen: en en komt

dus in zooverre overeen met het ngoko, terwijl aan den anderen kant de vorm der woorden overeenkomt met het krama. Evenzoo is het gesteld met de madyil-vormen staande tegenover ajtm^tojj en iamp;iiKnamp;riihTji

Hoogst eigenaardig is de madya-term voor het woord torrrn j nl. rj unrt/rj uti j\ Men zou toch van een dergelijk, weinig voorkomend woord geen afzonderlijke madya-uitdrukking verwachten. De vervorming zelf laat zich beter verklaren, daar in de spreektaal — en dat is toch bet madya eigenlijk — zeer dikwijls de a in een c overgaat, zoo bv. ?ƒ j m ^j ilt;n j jj inn /n j rj nitj cm ''quot;j vjnn rjMm ntiji en uiitlerc meer.

\ O O

IV, Basa kasar: In elke taal komen uitdrukkingen voor, die in beschaafde spreektaal niet gebezigd zullen worden, en die alleen dienen, om -— waar men dit noodig acht — een zekere verachting uit te drukken. In den regel zijn deze uitdrukkingen, die men in het Javaansch bilsa kasar noemt '), figuurlijk gebruikte j- woorden, die in de gewone beteekenis niets verachtelijks uitdrukken. Zij worden

dit eerst door de toepassing hetzij op menscben —• bv. van woorden, die anders

1) Eu niet ngoko-uudiip, wanrover boveu sub 1 gesptukcu is.

— 24 —

alleen van dieren gebezigd worden—, hetzij op zekere liandelingen of lieliaams-deeleu, die dan op een platte wijze met andere zaken vergeleken worden.

c o

V. Hasa kadaton : Zooals liieiboven bij liet gebruik van de voornaamwoorden in liet krama-inggil reeds is opgemerkt, spreken allen — uitgezonderd enkele oudere familieleden — tegen den vorst dezelfde taal, en bezigt deze ook omgekeerd tegen ben allen één en dezelfde taai. Wel bestaat hierop in zooverre een kleine uitzondering, dat de Paxcieuak Adipati An om met ,P„ wordt aangesproken, maar dat is een onderselieid van uiterst geringe beteekenis. Men kan dus in liet algemeen zeggen, dat allen voor den vorst gelijk zijn. Tegenover hem bestaat tusschen hen geen rangondersclieid: allen zijn zijn dienaren, zijn slaven,

over wier goederen en personen liij volgens oud-Javaansche begrippen naar willekeur kan beschikken. Hieruit volgt, dat in zijn tegenwoordigheid ook niemand anders door de taal, die men bezigt, geëerd mag worden, dan hij alleen. Zoo moet men m. i. verklaren liet ontstaan van het Imsii kadaton, zijnde een soort middentaai, gebezigd in den kraton in tegenwoordigheid van den vorst, natuurlijk behalve wanneer men tegen hem zelf spreekt

Thans echter is dat oorspronkelijk begrip te Soerakartil bijna geheel verloren gegaan, want ook in de onmiddellijke tegenwoordigheid van den vorst wordt daar thans op enkele woorden na gewoon ngoko en kriimii gebezigd. Eigenaardig genoeg is echter het basö kadaton nog in gebruik bij de gandek's en de njai's toemënggoeng, wanneer zij een last van den vorst overbrengen, een gebruik dat eigenlijk niet past in het oorspronkelijk wezen dier taaisoort. Toch is ook in de gevallen, waarin men thans nog biisa kadaton hoort, het gebruik daarvan beperkt tot een veertiental woorden. Oorspronkelijk moet het ongeveer een zestigtal woorden en uitdrukkingen gekend hebben. De meeste daarvan zijn echter thans geheel of bijna geheel in onbruik geraakt. Van de veertien thans nog in gebruik zijnde woorden worden bovendien negen, t. w. ijii ^2 i i i!)kn gt; nr*n m n nnt n\ uj t.ii\

ⁿ C- Cl tl ' fi) t t 't (.

Lj hi P.jgt; i ii\n il) gt;gt; f i/?/¹'i en uitsluitend gebezigd door de personen, die

een last van den vorst overbrengen.

Üe grondslag, waarvan ik bij de bewerking van hoofdstuk XI uitging, was een boekje met den titel j j ■ gt;gt; .jwj ui tj b?y I in hn Kquot; P/ i.n ! ^}, gt;i r,:i rj t-.n ( }lt;ii dooi' 1' . L. W'l nti'h uitgegeven. Daarbij werden mij door den rijksbestierder ter inzage afgestaan twee pranatan's, die in hoofdstuk XI met 1 en 11 zijn aangeduid. Pranatan 11, dat het volledigste is, vermeldt van de door Sörat wawaton opgegeven woorden enkele

niet, t. w. l/tl JjI iUrj^ 1(HIJj M.TÏM 'tj Kil ((Hl Mljj Ufi UI x Mli CM HH! Ui 70^ /U) Tl f \

O / / / D O O O Vmii ^

tyiinnuji lt;rj iu) t ik ' 11 rj itji t »elt; i w tj h n am (Hijj itJi irjinti t (isn /ynjj vj trn ax) t gt;«111

deze vermeldt Pranatan IT, dat echter overigens veel minder woorden opgeeft, wèl

iiyri rui Mn ^Ticrr, en vnamp;wcfnw Zie verder hierover hoofdstuk XI zelf.

t li iljl h /c. quot;gt;

— 25 —

Meer speciaal over liet Jogjasche basil kadaton handelt een ojistel van dcu Heer G. J. Oudkmans in deel XXXVil v. li. Tijdselir: voor Ind : Taal-, Land-en Volkenkunde.

Ten aanzien van de woorden zelf nog liet volgende: Volgens den Heer Oudemans zouden m in^ ^ en n au Lum geen bilsa kadaton maar kranaa-inggil zijn. Bij de beoordeeling daarvan moet ni. i. de doorslag geven liet antwoord op de vraag: worden die woorden uitsluitend gebezigd in de voor het basa kadaton aangewezen gevallen V En dan luidt dat antwoord voor de twee eerste woorden bevestigend, voor het laatste echter ontkennend Zie o. a. J. Z. ' waar men en J. Z. 1 —- 8.^:5, waar men vindt. M. i. moet men

dus wel m*71 als krilma-inggil aanmerken, maar de beide andere woorden

niet. 1 en aanzien van ,2,,zij hier nog opgemerkt, dat het woord blijkbaar

alleen als bijstelling werd gebruikt, want in een van de twee bovengenoemde pianatan s vond ik j ^ ^ ^ t.iii j*

Len eigenaardige moeilijkheid doet zich voor bij de qiuiliticatie der woorden en Zij werden vroeger door den Soesoehoenan ook bij plechtige ge

legenheden, thans echter nog maar alleen in brieven gebruikt. Waarschijnlijk op giond daarvan noemt l-iörat wawaton ze basa kadaton. Dit kan echter nooit juist zijn, daar het basa kadaton juist een taaisoort i.s tusschen onderdanen onderling in tegenwoordigheid van den vorst, terwijl deze zelf het uit den aard der zaak nimmer kan gebruiken. Heide woorden worden evenals ^ a, ^ „n enz. alleen van den vorst gebezigd, en zijn daarom door mij gebracht onder het krama-inggil. Dat de vorst alleen ze bezigt, is daartegen geen bezwaar; ook andere krama-inggil-woorden worden door hem van zichzelf gebezigd, en het begrip „ikquot; of „gijquot; in verhand mcl den vors/ kan uit den aard der zaak alleen door deze zelf uitgedrukt worden. Men zou ze ook kunnen noemen ngoko, alleen door den vorst gebruikt; maar dan _v stuit men weer op het bezwaar, dat er geen andere voorbeelden van een dergelijk

ngoko zijn aan te wijzen

Wat betreft het woord ^nrv door Sörat wawaton opgegeven als bsisa kadaton

met waarde = ^^^ in hoofdst. XI nam ik dit niet op, daar het daar licht

aanleiding zou geven tot begripsverwarring, A Is hi'isii Icat/nlon /och, d. i. tusschen de ambtenaren onderluKj is het thans niet meer in gebruik, zoodat het onder de rubriek h zijn plaats zou behooren te vinden. Het hruinn-woord ».^ ,1., daarentegen is nog in gebruik in die gevallen, waarin men vroeger tot bet basa kadaton verplicht was, maar nu gewoon kriima spreekt

'^)o 'I^eer Oudemans geeft eindelijk nog als basa kadaton op ^^ maar dit woord is ^—althans te Soerakarta gewoon kramii.

1 en aanzien van liet gebruik van liet basa kadaton behalve door de gandek's en njaï's toemënggoeng, kan terstond uit rubriek h van hoofdstuk XI blijken, dat

— 26 —

liet ook vroeger wel in beginsel een taal tusschen gelijken was, maar dat er toch

wel degelijk — zij liet ook alleen in de voornaamwoorden—-onderscheid gemaakt

werd tusschen de personen, tegen wie men sprak. Zooals gezegd is_; beperkt zich

thans dat gebruik tot een vijftal woorden, t. w. £}gt;^m_?£»*.- CU» en

woorden, die ook dikwijls vervangen worden door de gewone kriirna- of' ngoko-

termen. Van de vrij talrijke, bepaaldelijk aangewezen categorieën van personen, ^rX

die zich vroeger van hut basa kadaton mochten ot' moesten bedienen, zijn nu nog

alleen overgebleven; de hoepati's, kliwon's, dalang's, niilgii's, gatuël's en panëgar's,

verder de vier buiten- en de eenc binnen-njai toemëuggoeng niet haar algemeene

chef de Kaden Ajoe Adipati Skdaii Mirah.

Uit de beschouwing van liet hiisii kadaton blijkt verder, dat het grootendeels woorden zijn, die nu alleen nog maar in tëmbang voorkomen. Men zou het dus ook kunnen aanmerken als een soort van versteening van het oud-Javaansch, alleen aan de hoven bewaard gebleven.

Wat de inrichting van het werk betreft, mogen hier nog de volgende opmerkingen haar plaats vinden. De hoofdstukken I t/ni V behandelen het verplichte krama in zijn verschillende onderdeelen, hoofdstuk VI behandelt het facultatieve krama, hoofdstuk VII hot krixma-desa. In verband met deze volgorde zou èn met het oog op de waarde, ón met liet oog op den ouderdom het hoofdstuk over het krama-inggil vooraan hebben moeten komen. Het is echter geheel achteraan geplaatst, daar voor een behoorlijk begrip daarvan de kennis noodzakelijk is, niet alleen van het kriima, maar ook van het krama-desil.

In de hoofdstukken I t/m V zijn die vormen hetzij van het ngoko-, hetzij van het kriima-woord vermeld, die kramü-ngoko zijn, dan wel correspondeeren met een ander krama- of ngoko-woord. Moge dit bij enkele bepaalde categorieën van woorden, als de benamingen van gamëlanwijzen, dichtmaten, batikpatronen enz.

al overbodig schijnen, daar die als regel steeds kraina-ngoko zijn, in werkelijkheid echter is het dat niet, want men treft er toch een enkele maal aan, die een kranui naast zich hebben, zoo /utiirn (iryiLi t intijn lt;rn r£tt CCn zangwijze i /.II ƒ ) j.N i(,) gt; ' j bi nu mi een hatikpatroon; ü» f!Hi.üwt idem. Een regel hiervoor te geven,

is niet wel mogelijk, daar men de zonderlingste afwijkingen vindt. Zoo is op zich zelf kramil voor ^ imiwi_{ (— kind) en evenzoo i/n rj m (HTjj voo 1' nm cw i wjj (= weiden). Als „herdersjongenquot; nu is volkomen regelmatig rji-m^ ngoko,

tLiTf -nimtf Lnwj krama, maar in liet kramÜ-ngoko-woord de bena

ming van een slangensoort, vindt men een samenstelling van een ngoko- met een krama-woord. Hetzelfde geval doet zich voor met zie hoofdst. 1 bij

^» De uitdrukking (='s nachts doorreizen) is krama-ngoko, maar

vm z,[= iemands leven verlengen) ngoko met tot krama, terwijl

— 27 —

toch ook daarin liet woord ^,h figuurlijk is gebruikt. Meer dergelijke voorbeelden kan men in menigte in liet werk zelf vinden.

Waar voor een zeker woord k ril in a—hetzij dan verplicht ot' facultatief—• dan wel kriuna-inggil bestaat, daar staat nog niet altijd tegenover een bepaalden vorm van dat woord ook een overeenkomstige vorrn van den krainil- of krama-inggil-teun. Xoo is o nji liet krama van ïuntn* maar m n i dat van i n iV»^

«-v» C7 CV

^^ n«ui iirniy^• maar (i?»vjrtt'noj^dat van totamp;rri('i**wji terwijl 1)\'. ibtuit diiiKijl we dei kiama-inggil is zoowel voor als voor

is liet krama van i.,, muar ^ f!, dat van ,£,i-h»,»iM» Ook iiiervoor is uit den

aard der zaak geen vaste regel te geven, want al kan ten aanzien van dit laatste voorbeeld in bet algemeen worden gezegd, dat, waar legenover een grondwoord een vorm met bet achtervoegsel (in staat, dat daar de afleidingen van bet eerste woord staan tegenover overeenkomstige van dm lt;iroiiilcorni van bet tweede woord, men vindt op dien regel weder een uitzondering in ™Q van dat

staat tegenover van £,9,^

Verschillende woorden worden verder uitsluitend in liet ngoko gebruikt, zonder dat er een overeenkomstig kriiina-woord tegenover staat. Uij enkele moet dat daaraan worden toegescbreven, dat bet gebruik er van in strijd zou zijn met ! het begrip van bet kramil, dat een zekere vonneiijkbeid medebrengt, zoo bv. de

aanspraakswoorden ^ /.j11:m i.ij en ^ i:i11 ^7/1 w Bij andere echter zoekt men er tevergeefs een reden voor. In die gevallen gebruikt men voor de overzetting in bet krama een woord, dat betzij krama-ngoko, betzij krama is, en in beteekenis zoo nabij mogelijk aan bet ngoko-vvoord komt.

Ook bet omgekeerde, nl. dat tegenover een krama-vorm geen overeenkoni-stige ngoko-terni staat, doet zicb — hoewel zeldzaam - - voor, zoo bv. zie

hoofdst. I onder fKjji t )gt; quot;ft

l it bet boven opgemerkte, dat nl. het krama een zekere vormelijkheid medebrengt, volgt dat bet zich verzet tegen afkortingen. Hieraan moet men het 111. i. toescbiijven, dat iLmïtji\ ivn^\ i?nuH ?/ en luiiSh beschouwd worden als krama van resp: 2i\ ip «•„, J;, en Als vaste regel kan dat zeker /m¹/gelden, want in de praktijk houden althans Javaansche schrijvers zich daar zoo goed als niet aan. /oodra men eenigszins deftig ngoko spreekt of schrijft, gebruikt men dan ook gewoonlijk de z. g, kramii-vormen.

Hoofdstuk \ 111 bevat dc plaats- en eigennamen, waarnaast verplichte of lacui-TV- tatieve krama-, dan wel kraina-desa-vormen staan Uit den aard der zaak konden

hierin alleen de meest voorkomende worden opgenomen, en zoo bepaalde ik mij in hoofdzaak tot de namen van regentschappen en bun hoofdplaatsen. Te dezen aanzien echter bestaat zelts bij toonaangevende personen een bopelooze verwarring. Den eenen dag noemt dezelfde persoon krama-desa wat hij op een anderen dag

— 28 —

facultatief kvamil genoemd hoeft, en facultatief kriiiiia wat bij een andere gelegenheid verplicht kramii was. Ik heb getracht, uit dien chaos van tnccningsverschillen tot een vaste qualificatie tc komen, maar ben zelf het meest overtuigd, dat met name in dit hoofdstuk nog tal van misvattingen zullen voorkomen.

De indruk, dien de besprekingen met mijn medewerkers op mij maakten,

was, dat die verwarring moet worden toegeschreven aan het bestaan van twee ' T

tegenovergestelde stroomingen. Aan den oenen kant wordt het gebruik van alle krama-vormon ten aanzien van plaats- en eigennamen onvoorwaardelijk afgekeurd.

Daaraan moet men het toeschrijven, dat thans facultatief is het gebruik van vormen als injj . m ta Vk ^ m f! ri t,hj rigt; rij t:i injj j.i (n { i 'i ii IJ f i IJ nil I'lij *('' '^;| MVjiynt en ri_V, uimv iji die vroeger als verplicht krama golden, en dat ynnmi,*»

if '_r'i t hiè ijj, f* m un am nmift/niMtw en f/./ lk lt;I.'. gt; zelfs afgedaald zijn tot ki ama -

desa. Dat echter ook hier de natuur sterker is dan de leer, kan blijken nit de omstandigheid, dat men vormen als vPnapim «jm ji,i* iJ iVgt;lm iS/^ nx vn n* Si-him? of m ui en -vnmS, ook nu nog algemeen als verplicht krama erkent.

Maar evenals ook ten aanzien van de gewone woorden hetgeen op een zeker tijdstip als krama-desii beschouwd werd, zich langzamerhand heeft weten fe doen erkennen als facultatief krama, zoo zijn ook die vormen, die vroeger als krama-desa golden, langzamerhand meer in gebruik gekomen. Een voorbeeld ^

hiervan vindt men in de thans als facultatief krama te boek staande vormen:

rj un t nn tnj urn ivi rj tji Jn run n^j xn quot;i in ..s yii in f Cll t^ vi- in j Het eilld Van eCU Cll aildei Zal

waarschijnlijk wel zijn, dat alle plaats- en eigennamen beschouwd zullen worden als kramii-ngoko en alle kraina-vervoriningen — enkele die wel wat al te „dorpschquot;

klinken, z. a. «nntfyamp;uy en misschien uitgezonderd — ten laatste

zullen gelden als facultatief krama. Thans echter bestaat, zooals gezegd, op dit gebied geen vaste regel. Zelfs in officiëele, van den Kraton uitgaande stukken toch vindt men herhaaldelijk namen gebezigd, die nu bepaaldelijk als krama-desa gelden,

terwijl de ngoko-vonu soms eenige regels verder ook in kriima voorkomt.

Enkele plaatsnamen hebben kriuna-vormen naast zich, die wel in tëmbang voorkomen, maar nu althans zelfs als krilma-desa niet meer gebruikt worden, zoo

trn rm htji VOO 1' i,i C'i * 1*1 ji^Q (iti vyj VOOV Cll ?ƒ 1:1 kh _■ 1 yj n-j) 11 ni VOOl i t 'p 't (OVCI

Wellicht zijn zo alleen ontstaan door de eischen, die de versmaat stelde.

Hoofstuk IX behandelt het madyü, hoofdstuk X het basil kasar, hoofdstuk XI hot basil kadaton, hoofdstuk Xll hot kramil-inggil.

In dit laatste hoofdstuk ben ik eenigszins afgeweken van do werkwijze, in ;y

de overige gevolgd, door nl. ook de verschillende vormen en afieidingen op te nemen. Ik deed dit, omdat de grondwoorden en vele afleidingen dikwijls oen betoekenis hebben, die gewoon krama-ngoko is, zoodat het m. i. wonschelijk was,

alle afleidingen, die bepaaldelijk kramil-inggil zijn, op te nemen. Wellicht zal het

— 29 —

echter blijken, dat ik nog enkele vormen oversloeg. Uit den aard der zaak nam ik intussclien niet op de verschillende passieven der werkwoorden, en als regel evenmin de afleidingen, gevormd door verdubbeling of reduplicatie.

Als regel is aangenomen, ook de woorden te vermelden, die alleen in de volks- of spreektaal, en niet in de schrijftaal voorkomen. Hieronder is echter • niet begrepen de verandering van de i in c, en van de oe in o, daar die -'—zij het

dan ook niet als vaste regel — plaats heeft in de laatste lettergreep van die woorden, die uitgaan op een wignjan.

Uitgezonderd in de hoofdstukken VIII en Xi zijn de woorden alle behandeld bij den grondvorm in de taaisoort, waarover het hoofdstuk handelt. In hoofdstuk VIII staan de plaatsnamen als zoodanig — en wel de ngoko-termen — voorop. In hoofdst. XI, waar bovendien de afleiding soms niet duidelijk blijkt, staan de vormen zelf—d. w. z. de basa kadaton-tertnen — voorop. Als regel werd in de tien overige hoofdstukken alleen dan een afgeleide vorm — met verwijzing naar het grondwoord — opgenomen, wanneer de afleiding niet zoo dadelijk kon blijken.

Achteraan heb ik alle woorden, in de verschillende taaisoorten voorkomende, opgenomen in een algemeen overzicht met de ngoko-grondvormen voorop. Alleen dan werden hierin ook afgeleide vormen opgenomen, wanneer het grondwoord een andere waarde had, zoo bv. mdat als krama-desa geldt, terwijl ^; zelf ^ goed kratna is. Het basil kadaton echter meende ik met het oog èn op het beperkte

gebruik, èn op den geringen omvang er niet in te moeten opnemen.

Daar het anders niet mogelijk zou zijn, te weten, in welk hoofdstuk en onder welk artikel men een bepaald woord zou kunnen vinden, is ten slotte nog aan het werk toegevoegd een bladwijzer.

Ten aanzien van de benamingen der verschillende taaisoorten nog het volgende:

De algemeen, ook in de in Javaanseh gestelde grammatica's aangenomen benaming van hrama (= beleefdheid) is met dat al op verre na niet de algemeen gangbare. De meeste Javanen verstaan haar eenvoudig niet, en spreken van basa, een enkele maal ook van kawi, ofschoon daaronder meer algemeen verstaan wordt* de dichtertaal of lembang N. se kar K.

De term /crama-desa wordt alleen in ngoko gebezigd; in kramil spreekt men van Imima-Uoesoen. Daarentegen wordt krama-inggil zoowel in ngoko, als in krama gezegd, en bestaat de door den Heer Jansz opgegeven uitdrukking Lrama-loehoer niet, evenmin ngoko-asor, daar de term ngolïo-anclap (= nederig ngoko) zoowel in ngoko als in krama gebezigd wordt.

De benaming ngoho is een werkwoordsvorm, gemaakt van den verdubbelden -V stam r/1.»iv waaruit ook ontstaan is. Ook deze benaming wordt evenmin

algemeen verstaan als krama. Wil men zich ook voor den gewonen man verstaanbaar uitdrukken, dan zegt men gewoonlijk yw

Het woord niadya wordt eveneens zoowel in ngoko als in krama gebruikt.

I

— 30 —

De door den Heer Jansz opgegeven naam basa dagellan schijnt althans te Soera-kartii niet in gebruik te zijn voor hetgeen wij verstaan onder madya. Dagellnn ook wel gct/dalo('nr)(iii of daodoc noemt men daar liet door elkander spreken van krama en ngoko tegen denzelfden persoon, bv. als iemand niet krama begint en langzamerhand niet ngoko eindigt

Wat nn den term „taaisoortenquot; betreft, boven werd reeds opgemerkt, dat die benaming niet geheel juist is. Het ngoko toch, dat men daaronder ook begrepen wil hebben, is geen taal.voo;7, daar liet de laai zeil' is. En wat de overige rubrieken betreft, is liet aantal woorden, dat ze tellen, in vergelijking met den geheelen taalschat zóó gering, dat zelfs die term nog te uitgebreid van beteekenis is. Bepaaldelijk onjuist is dan ook heigeen over dit onderwerp gezegd wordt in de Javaansche Grammatica van Prof: lioorda en hetgeen daaruit in de door Prof: Vreede bewerkte beknopte Javaansche Grainmatica onveranderd is overgenomen. Men leest daarin (blz. 3):

„Terwijl in andere talen de uitdrukking hiervan — d. w. z. van het onder-„scheid van rang en stand zich voornamelijk tot het gebruik der voornaamwoorden bepaalt, strekt die zich in liet Javaansch tot het grootst gedeelte der „meest gebruikelijke woorden uit. zoodat de mindere, wanneer hij tot zijn meerdere „spreekt, voor het grootst gedeelte geheel andere woorden gebruikt en dus een „geheel andere soort van taal spreekt, dan de meerdere tot den mindere. Men „onderscheidt daarom in liet Javaansch de volgende taaisoorten:

1quot; het Nfioko, de platte taal zonder plichtplegingen.....

2° het Kiama, dat, is de beleefde taal.....

3° het Madj/n, dat is de nüddellnal... .

•1° de bl'isa Karlaloii, of hujhiiil..... enz. '

Dat het gebruik van den term ,.taal'' voor wat wij nu eenmaal gewoon zijn taaisoorten te noemen ten eenenmale misplaatst is — iets, waarop ook de heer Jansz in zijn Spraakkunst reeds wees — en dat zelfs de term „taaisoortenquot; alleen .onder zeker voorbehoud kan worden aangenomen, kan blijken uit de volgende cijfers: Volgens globale schatting komen in het Woordenboek van Gerieke en Roorda, uitgave 1880 voor 22000 artikels of grondwoorden.

Nu heeft men in do verschillende „taaisoortenquot; bet volgend aantal woorden: lt;i. Verplicht krama:

kramawoorden 30!)

kramavorming door klankverandering 11C

„ „ verandering v. uitgang 144 ï

„ v. aksara (3 „ met behulp van /toen 4 j of totaal -------- 579

b. Facultatief krama 104

c. Krama-desa 240

i

— 31 —

(I. Knima-inggil 280

e. Madya

eigenlijk madya -40

krama, waarvan liet gebruik verplicht is 1 7 ngoko, „ „ „ „ „ ')

of totaal --(i.'ï

/'. Basa kasar 246

g. BasS. kadaton 14

Uit den aard der zaak moeten de boven opgegeven cijfers niet als wiskunstig zuiver beschouwd worden. Veel hangt daarbij af van de wijze van tellen. Zoo liet ik, wat het facultatief kramil betreft, buiten rekening al die vormen, waarvan het grondwoord of waarnaast een andere vorm verplicht krama is in een daarmede overeenkomstige beteekenis. Beschouwt men dus het facultatief krama geheel op zich zelf, dan komt men tot een beduidend hooger cijfer.

Daar liet kram^-desa een geliecl andere taaisoort is, terwijl facultatief- en verplicht krama voor dengene, die het eerste bezigt, volkomen gelijk staan, bestond er geen reden, om daarbij dergelijke vormen niet in rekening te brengen, zoodat die dan ook in bet genoemde cijfer begrepen zijn.

Ten overvloede zij hierbij nog aangeteekend, dat hoofdstuk VIII bij een en ander geheel buiten rekening is gelaten. Plaatsnamen toch behooren niet tot den eigenlijken taalschat, en bovendien bevat bet genoemde hoofdstuk, zooals gezegd, alleen een zeer beperkt aantal daarvan.

Maar op welke wijze men ook telt, bet aantal woorden in iedere z. g. taaisoort blijft betrekkelijk zeer gering, en het is dan ook alleen met hot oog èn op bet nu eenmaal aangenomen gebruik èn op de moeilijkheid, om er een anderen, meer geschikten naam voor te vinden, dat ik ook in dit werk dien term ben blijven gebruiken.

Djati 11 October 1894. !)

WALBEEHM.

1) Noot: Met het drukken werd eerst ia Juli 1895 een aanvang gemaakt. De firma Kolff en Co. toch, die eerst het werk uitgegeven zou hebben, zag er van af, toen zij vernam, dat het door haar ingediend rekwest, om zooals enkele malen toegestaan was, in het belang der zaak het werk ter Landsdrukkerij te mogen doen drukken, ruim twee maanden na de indiening aan het Departement van Onderwijs, Eeredienst en Nijverheid nog niet door den waarnemen lea Directeur was in behandeling genomen.

'

VERKORTINGEN.

ir

beteekeut aanteekening.

„ bezittelijk.

„ Basa kadaton.

„ bladzijde.

bij voorbeeld.

„ Chineesch.

„ C. Poensen.

„ dat is.

„ Damar Woelan (uitgave Bat; Gen;).

„ Facultatief.

„ gewoonlijk.

„ Grammatica.

„ grondwoord.

„ Javaanscb.

„ Javaanscbe Brieven (uitgave T. Roorda).

„ Javaanscbe Wetten (uitgave T. lloorda).

„ Javaanscbe Zamenspraken van Winter (uitgave 1848)

l^c cu 2^C deel.

_v Kratna.

., Biisa kasar.

„ Krama-desil.

„ Krama-inggil.

„ Krama-Ngoko.

„ Maleiscli.

,, Madya.

„ meervoud.

Ng-oko.

„ naamwoord.

„ naam.

„ Oost Java u/' Oost Javaanscb.

„ ongebruikelijk.

„ passief.

„ persoon of persoonlijk.

poet. beteekent poëtisch.

Kli- „ Rhemrev.

Soend. „ Soendanecscli.

Suppl- „ Supplement op liet Woordenboek van Gericke en Uoorda

door Jansz (uitgave 1885). I „ Tëmboeng desa.

t. M. „ te Mechelen.

IP- » Tëmboeng pasisir.

verpl. „ verplicht.

vnw. of voornw. _B voornaamwoord.

Wbk. „ Woordenboek van Gericke en Roorda, 'uitgave 1880).

D. „ Wjakaninti Djamp;wa (uitgave 1861).

Woordenlijst „ Javaansche Woordenlijst (uitgave de Noov, 1893).

zelfst. „ zelfstandig.

Z. \. I ru II „ Zedelijke Verhalen door Winter l^c m 2^e deel (uitgave

resp. 1889 cn 1891). '/■va. „ zooveel als.

1001 N. 1 m 11 Javaansche vertaling van de 1001 Nacht door Winter,

l^e en 2^e deel.

J44 \erli. „ Tjarios aneli kalih atoes kawan diisii sakawan door

Winter ( herdruk, uitgave v. h. Gouvernement).

Walbet'hin taulsüdrteu.

T — (un «1 imn ij

j1

HOOFDSTUK I.

kraïaiördes, die geheel mmwm m de overeenmtige

SGÖIÖlOÖRli

tuin \

Q

K. N. thuiskomst.

(= belooning in geschenken) is KN_V evenzoo (= met

geschenken beloonen), waarvan echter een fac. K. bestaat (Wbk.

noemt dit woord KI.). ^*?.,? in de beteekenis van „herstellenquot; en andere afleidingen van allo KN., behooren hier niet bij, als zijnde afgeleid van een ander woord.

o

amn mail Km (i CJ cj

O o

iHinnnnKiiD K. anniFn» N. toenemen.

CJ Jl ^9'

Naast S,v,r zie aldaar, is alleen in dezen eenen vorm het K. van

⁽ U)

a$ng»_?\ overigens dat van zie hoofdst. II — 2.

o-

um nnnn (Lnli K. 1° iuim m wmn n N, laag.

CJ J l CJ J —- -

2° ijwia-v (Uïiiij(}JU\ a^nijïJia-v N. onder; fig. laag in rang.

KN. zijn imtfijn in de beteekenis van „onderdanigquot;, ,/tiyTj ivt(= nederig en onderdanig), ,/«,1^» (= kippig, slecht van gezicht), (= overwon

nen), (unnfitti ('quot; ,i/n^hjrn.Tn == zich vernederen), (== ondergeschikt zijn),

(= beleefd ngoko, zie de inleiding). ^mrn^JI ^en quot;quot;Wijl ^ziiⁿ

beide fac. K. van KI. (= naar huis gaan). Volgens anderen moeten ze be-

t 61

sehouwd worden als KD. Wbk. geett op iJitnj fj) t 'yi iHiji -N • t/w -rrti lt;l/» -jrt ctrn ui ~ji lyojj K. (= lageren in rang). Volgens mijn berichtgevers echter is rjiMtrj rKAfri tynj KN. en is fac. K. Wbk. zegt bij „oo/i; KN. vry. B. T. D.

200, 7.quot; Aangezien men daar echter niet maar wel »ij min wq vindt,

— 35 —

1 — «i inn oil

zal waarschijnlijk wel lt;lit woord bedoeld worden. Wbk. geeft op: ondergeschikt zijn aan, Men.quot; Het woord wordt echter nu niet meer gebruikt. Daarentegen is wol in gebruik unrjinn dat door Wbk. opgegeven wordt als KW.

lynnrnnjiji is OOk het t JH'. K. VRU Cll ii/ncnri mi dat VclU ij a-jt iri/i (— wild

varken) naast zie hoofdst. VT.

j.

ïjunrai K. t| urn ttrnj N. vroeg.

Kramavorm, zie hoofdst. Ill Ui.

Zie ook beneden. KN. is r, als naam van een batik

patroon.

O. Q.

it nn mi (Bi nlt;' «i «i v

a o

anjKKci K. 1° N. weten, waarnemen, zien.

2° mm O o | N. weten, zien.

, ocv cv

,-i⁰ «jdJinn N. weten, begrijpen.

cur^iamp;Kt wordt ook wel eens uitgesproken, en een enkele maal zelfs zoo

geschreven. Het wordt in den regel niet van zichzelf gebezigd, anders, dan wanneer men ook KI. woorden van zichzelf gebruikt. Toch vindt men het wel eens zoo, bv. in D. W. 8 — 8 v. o. en 9 — 2. Dat het intusschen geen KI. is, blijkt behalve uit de omstandigheid, dat men het ten allen tijde van den derden persoon kan bezigen, bovendien nog uit J. W. 244 — 5, waar het gebruikt wordt van desalieden. Van (= je moet weten) is het K.

het KI. tm lyyiïiL-iiyw il aji uyj en 2nji xjtjj worden ook in andere vormen naast als K. van n/nijiMjj iwiamp;i en rjwQr gebezigd, zie beneden. KN. zijn

(= ongevraagd gebruik maken van iemands goed), (= wetenschap)

en ' ^?ït (— waanwijs). De vormen (^N^r.) en hi mdoor Wbk. op

gegeven, waren mijn berichtgevers onbekend. Qamp;k, dat eigenlijk HK. is, zie hoofdst. XI, wordt ook in de gewone spreektaal gebezigd. Ook linQ! en

vjwQi zijn spreektaal, zie bij ^^

«jmnaoi K. «j liiii iki Mm| N. lekker, aangenaam.

Tegenover K. (= lekker, aangenaam) staat geen ngoko ^^untnKnj maar

Kil Ij HJI Hl wyi \

36 —

I — (urn Km

/ o

ojin afin K. (Ui o asm 5 N. geld.

Zie by Ojhl I «WW

o

(LonMaitj K. oDoiej N. koud.

m/u [j (= gelukkig in zijn ondernemingen) en (een boomsoort) zijn

KN., evenzoo in de beteekenis van „nachtquot; (= koele tijd), een term

tot uitdrukking van afstanden. In de beteekenis van „koudquot; daarentegen is N. K. Tn de eerstgenoemde beteekenis schijnt echter

te Soeri'ikarta niet in gebruik te zijn.

annnnti-n K. 1quot; oinmin N. werkelijk.

I ^

Naast wordt gebruikt (J. /. I, 107). Wbk. geeft rm«n opals

KM. ijmo^n i^:=^ huldigen^, rj 171 trjwjihn~/nvjuit (⁼⁼ eerbiedigen^ te/s volbieugen\ — zegen), vm (=—verwezenlijken) en iun trm am mn mjj (= waarheid; wezenlijke toestand) zijn KN, In den regel wordt als K. van «nlt;1™ niet

maar ifwrjgebruikt, zie bij .117^\

o

2° ui 1x1 N, werkelijk doorgaan.

Naast ^ 1/11-^ wordt als K, van ook _M7,m.» gebruikt Het eigenlijk krama daarvan is zie hoofdst. lil—3 sub g.

O

3° osr N. werkelijk.

Naast rjim ^ staau als K. van £?gt; Q^onjj nog ^ im ^ en mam zie bij Kyj^

Van den vorm uj»isn7^»y is het K. ^7'j/,'^f^'j^rjj^v Een

ander tjun^ts vaqgt; liootdst.

f

K. o lt;ïj 1x1 a (Ki| N. vrouw, vrouwelijk.

Wbk. geeft naast tjun^ nog op %%^ dat echter te Soerakarta niet in gebruik schijnt te zijn. In de spreektaal ook wel K,, nt rjuitHHjj Cll tj wrjnotnstyi N.

KN, zijn (= gronden langs de rivieroevers) en amrutfvn^ (een soort knoop).

Daarentegen is de beteekenis van „vrouwelijk schaamdeelquot;

N,) Het is KN, in die van „vrouwenafdeeling in een mësdjidquot;. Wbk. geeft nog op als K. of KI, voor „vrouwquot;. Volgens mijn bericht

gevers echter is dit woord alleen in tembang in gebruik. In J. /. T, 74

— 37 -

T «j irm o «| (ui wmtj

worden (t/i ^ xjh rf genoemd do tëgalan's dicht bij de woonerven, en heeten de gronden langs de rivieroevers hj1 rrn i3ï 1 N\ Deze laatste term was aan mijn berichtgevers onbekend. KN. is ook tbirf (Uit hj als kunstterm voor het slaan van een pas gevangen përkoetoet (= als ccn vrouw). In do beide andere heteekenissen, nl. „als een vrouw doenquot; en „een wijfje geven aan een mannetjequot;, wordt niet, a. \\ bk. opgeeft mgt; maar ^ ^ u'* ■ rj i ) ^SJi IC. gebruikt.

e- a

Tt -Uin O «] (1.1.1 (KI (K) d ,'le «1 no (Hl -4*

I I 1SU cJI !

a q Q

tuin iinn (i5Yi!| K. 3Ji 'inn :)ai|| N. klein

lutrSuruiitniji (= iets, wat kleiner is dan iets anders) en ( = oom, jongere

broeder van vader of moeder) zijn KN , ,u,„„-r„ aw, (id.) is KD., zie hoofdst. VII. Van «jtTmAwnj bestaat een fac. K. ^^,2,^ zie hoofdst. VI. De betee-.j = „geringe manquot;, door Wbk. opgegeven, kenden mijn bericht-

uzi iquot;in n IMH i

gevers niet.

miifin (Hij K. win o Mmj N. vloosch, visch.

;? 11'fi xjn uitinj (een soort kroos) en .£.lt;«»».»,(een huidiiifslag) zijn KN. o

(i)iii(Ul K. a(uia™asin| N. kalk.

is KN. in mi njujj xjn N • y wn u/lt; t m njj^ K. (1° ccn plantnaam, 2° een soort plooisel bij gordijnen).

«JJWJI K. «j'inn N. hczittelyk aanhechtsel van den derden persoon.

Soms verandert dit ^ti, in kriima in «Si» zie beneden en «3«^ hoofdst. VI. (i-dij (ui nj (in 3 rknj K. 1° «j onn j «| ïin «ïtj N. zoeken.

Naast il./^ ilJt *1 (LCI f iKi)JI staat 7 ^ (l/l Vj ILCI f iKOjj maar omgekeerd niet (i 'm rn t if* u uti j naast ^ rntrjrijiiinjj is KN. in de beteckcnis van ,.po])quot; en als naam van een manggasoort.

•gt;quot; irij quot;ij N. zoeken.

*!,y-ntm,; (=ecn miskraam hebben) is KN., evenzoo in de betcckenis van „louteren van edele inclalenquot;. Wbk. geeft ook nog op in de beteckcnis van ^erffcns ic/s zoeken (N. ?quot;ƒ i i}iu 7gt;i K.) en /*^'iƒ ^}l ^T~~ ^' (= sussen). Volgens mijn berichtgevers echter worden deze woorden niet in die beteekenissen gebruikt. Ook de door Wbk. als KI. van opgegeven

— 38 —

i — win (ok

vorm was aan iiiijii berichtgevers onbekend, terwijl zij den

vorm ook in de beteckenis van „miskraamquot; KN. noemden.

is eigenlijk een krama-vorm van ^■ zie hootdst. 111—-9.

' ⁰ O Q _XT , ,

(ijin ^ K, o (Ui N. bevreesd,

SrjiniMji is KD.. zie hoofdst. VII. KN. is zoowel in de heteekenis van

„vogelversciuikkerquot;, als in die van „spookquot;. Volgens Wbk. zon men in de

eerstgenoemde beteekenis niet maar njtojnSi N. 1 'gt;'^y '■'? '• m K zeggen,

u c-- _I7. o _XT

njinik (tiij| K, ajvi«j(iK3 N, groen,

Krama-vorm, zie hoofdst. Ill—KI. en zijn volgens Wbk.

gewoon N. en K. in de beteekenis van „mondelingquot; in tegenoverstelling van „schriftelijkquot;, en in die van „betaling in veldvruchtenquot;, terwijl zij beide als KI, beschouwd zouden worden, in die van „inhoud van een Inv'fquot;. Volgons mijn berichtgevers echter zijn beide termen ook in de laatste beteekenis resp. N. en K. (vergelijk J. B. 393), terwijl de beteckenis „betaling in veldvrucbtenquot; hun onbekend was. (een groene duif) is KN.

Q CJ-v O

inn (ik o KJ (Mm K, 5B| N, ben. voornw. v. d. pers.

Zie beneden en .«.£,»/»gt; hoofdst. XII. Zie ook hoofdst. XI a.

O O

ito a/iii lOjj K. aji asm ikth 1 N. kip.

lt;un uit iamp;t * i^ KN. iü ivn êjui *1 N. i/tnvu-ft kj iv. ( — boScllkipJ. Wbk. jZ.CCl t a^f

„»,11 als het K. op, een woord, dat echter wel in de pasisir-streek, maar niet te Soerakarta in gebruik schijnt te zijn. Zie J. Z. II, 13—16 en t. M., tacsimilé's brieven n⁰ lo. Wbk, geett un.uïnnitp kalkoen) op als N, Volgens mijn inlichtingen echter zegt men in N. .61 gt;7/liim* KN. zijn . „wtyi (een plantnaam), (= in de wildernis gaan als een boschkip),

MiïiunSiKnHnji (naam van het vlak met één oog op een dobbelsteen), ,?» (= opperhuid), nj^istj^/n it/tjj (^==z ongedeerd ; hji nsn f (un cl\J3 wfj fac. K.) y (un (im tji ~/n hm »gt;1 (= waterhoen; ook mam van een grassoort), 1 rn ttbi fji ~rn hm fijj (= afval van vleesch)

en Volgens Wbk. en ook in B. T. D. 44— 11 beteekent dit

*~j'

laatste „dreigenquot;, zva, iui trrn ga rm \ Volgens mijn berichtgevers echter is het niet in die beteekenis in gebruik. Verder geeft Wbk, van «71 (i/L® a-n ~/7i m/t 0^ 110^' op: „snelle telgang van een paard, Rh.quot; Volgens mijn berichtgevers is dit min-

— 39 —

I — «jutmtjismj

der juist, daar het alleen gebruikt wordt als bijstelling bij lt;rj nnt (i/i

(== tellen),

cn dan beteckent „als een boschkipquot;, dus „zeer snelquot;. In tömbang treft men echter de uitdrukking op zichzelf aan.

«| nJinEjosinjj K. «jimiinj N. herinnering.

{— nota) en (== ic/s noteerenj zijn KN.,zie bij Wbk.

geelt van ^,ti«^ (i[) een beteekenis „een waarschuwend teeken geven, voorspellenquot;. Deze beteekenis was aan mijn berichtgevers onbekend.

«/irgt;.fcn K. gt;ji N, slechts.

Naast Wbk. geeft op als KN. Zie de inleiding, blz. 27.

imi IC. (Ej| N. slechts.

Mamp;p Wbk. geeft op als KN. Zie de inleiding, blz. 27.

. Qgt; umiiiiin zte 'inntk

o

K. miDCTi N. rood, bruin.

Krama-vorm, zie hoofdst. III—16. KN. zijn cnün of vnis (= leerling o/ zoon van een kluizenaar; ook ren ziekte in hc.1 njslfjewns), u, un ,nj (= morgenrood), urn tvvn cHuyi (== lichtbruin, van de huidskleuv), cnvn (= meest volstrek

te macht over een rijk), _r:„im mikt| (= rood geverfd, van lijnwaad; afgeschaafd, om hel een uilerlijlc te r/eren, als ware hel nieuw, van hout: ook naam van een vogel en van een zeevisch), uy-n (= sirihspeeksel), m f, ,:n (= roode soort batik) en o kVi ,i.7i ^ m A (= rood en blauw worden, van het gelaat).

iLÓnwui^ K. 'iiimfi • N. bedoeling.

.wit)_? in de beteekenis van „vijgquot; is KN., evenzoo Wbk. zegt hier

van: „het voorwerp, daar naar gestreefd wordt; roofgoed; de weerbare manschappen, die in tijd van nood gewapend worden opgeroepen, om als te dienen, de landweer; ook wel de werkbare manschappen, die opgeroepen worden tot eenig werk.quot; Volgens mijn berichtgevers beteckent «geringquot;,

„gewoonquot;, „gemeenquot;, zoowel in _IU (= kleine man, dienstplichtigen),

als in wh unmitjnwji (= gewone goederen, z. a. meubels in tegenstelling mei kostbaarheden). Wbk. geeft nog een ander _? op als fac. K. of KI. van

40 —

Q. . «jvmiii

in de bcteekcnis van „beschouwenquot;. Volgens mijn berichtgevers echter worden nodi iL/hwrjjf* noch 1//I Htl f in die beteekenis gebruikt.

Q. . ty

ajkikïi k, 1quot; kii \ .mui N. betrekkelijk voornaamir. a. o.

2^U wi \ ((Oi N, id.

Naast iïnmn staat in de spreektaal nog *%■gt;;„ wordt ook gebruikt als KI.

voor liet bezittelijk aanhechtsel van den derden persoon, quot;j, en ,V?, komen meer-, £» uitsluitend in de spreektaal voor. °i^ (— alwie) is K.N.

Q. C^v Q. .

(umiKTii gte

O Q,

«j on ismi K. «j fum ifui N. lieriiniering.

Een ander K. van is zie hierboven. ^n„Si = nota) en

rfiTjiSaZ {—iels noteeren) zijn KN, Ten aanzien van de door Wbk. vernielde

beteekenis van het laatste woord, zie bij ^,»/«1^®»^- Wbk. geett en

gt;1 i:, iJm op als tac. Ev, van resp. ^^ gt;lt;ij en ?ƒt-j ?^ 'f¹¹⁷¹¹ 1\X. in de beteekenis van „toegiftquot;, maar N. in de beteekenissen, die Wbk. opgeeft t. w.

„waarschuwingquot; of „aanschrijvingquot;. De overeenkomstige vorm is echter

niet K, z. a. Wbk. opgeeft, maar KN.

. / q. . / a mui (m zie

(u'mfwt irui| K. 1° «j mm 3 «j ariii^ N. verkrijgen.

■gt;o «j «ivMKVKTn| N. verkrijgen.

rfimir/rut wordt in ngoko gebruikt als hulpwoord, om een werking zelfstandig voor te stellen. In k ril mil wordt t/nwny daarvoor sleciits zelden gebezigd, gewoonlijk vnr/crnwji of' ü]r/maojj zie lioofdst. II — 7. In de spreektaal wordt voor f/imirjrvit wel eens ajiLv^nj gebezigd, dat ontstaan is uit quot;c¹ l^|lclquot;

van afgeleide ^wordt gebruikt als K. van tui irj wn 9 vf rijt % ^ Ook (Ui inn

cn SirqminnAt komen echter, zij het dan ook meer zeldzaam voor.

lumcvimj K, iuii|iki N. geluid,

njnui in de beteekenis van „voorheenquot; is tëmbang of KN. (een

korps muzikanten in den kraton) is KN.

— 41 —

O. O ■urn fiiiri |

^Q- ^{Q Q}

(ijï) (ïin ^ K. am ami N, ja; ook.

tr!)amp;'i°,jlunnojj ( = juist, \v;uu'), een vorm van liet met i?/i rrquot;,lt; overcetikniiiciKlc

is KL, zie hoofdst. XII.

-x a / /

aiuxinn ttui| K. 'ij'uij N. hoog.

^intiShrmfiijy (— eerbiedig' kviirna. :ic de iiiIchIihu) en gevvi d,,,?,

ifniruji (een gebouw in den kraton) zijn KN. Wbk. geeft m, op als K.

en KL, famp;J tfji f ! vi als N. liet laatste wordt echter alleen in tÖnibang gebruikt, ïj iinn (iki .in«| i K. mi/ioii N. nieuw.

1:1 i:in ■»i i — iels voor het eerst gebruiken), gt;gt; im■ gt;gt;(= voor liet eerst en ,r;) i.m iiirm-M (= iets vreemds hebben of willen invoeren) zijn KN., evenzoo ,mmn in aXSupj N. laQwpj K. (= telkens met iets nieuws ingenomen zijn). Wbk. geeft op uniTm-riMji (= nieuw gemaakt; versch gevangen, hc. van viach) N. ^ i/n rm »■ gt; K. Volgens mijn berichtgevers echter i S un nfn ti .fo /j KN., en wordt ny \/n rm rn* tyojj 11) Ct gebruikt Zij kenden voorts de beteekenis „nieuw gemaaktquot; niet, maar noemden een andere, nl. „nieuw aangekomen, ran nwisjos in een hordedquot;. Van

lt;i-ntrm-rj bestaat een fac. K. zie hoofdst. VI.

f

II KN. 1quot; :tutamnsmjj N, spoedig, vlug.

Naast yt:nnmn^rj wordt ook ^unosn/i als K. gebruikt. iniKntKvji is KN. in de beteekenis van „afwisschenquot; en in de uitdrukking ( — de ziel uitrukken, /it/.).

O Q

2quot; nnniin)i(kn| N. spoedig.

Vail ut r11 j.j _■,) j,! j is het K. ïj x n rm ij n gt; m 1^1 gt;J]\

■5° (inn ïjonn v niifinjniïi \ lïj a/in «j i/irt N. spoedig, vlug.

lt;m«f.rn en y tny.m worden in don regel alloon in do spreektaal gebezigd. Do daarvan afgeleide vormen zijn KN., zoo ook in de uitdrukking

vf rnvjrrrt N. rrj'isn t ibiJl Vj rm in nm K. (— tooverwater, om kinderen spoedig te doen groeien, dan ircl dadelijk volwassen te doen worden).

(KI \

iKi nrim (kji n zie «iin aïin ;kii ■. \

mnn ikji it zn; aim a'inn ïkh 1 ■

CJ 4 CJ cjl

— 42 —

Naast «at. staat als K. van a„rr,,nj cn Qiï, nog ^ met dit verschil, dat men voor hüogyeplaatsten in den regel alleen het eerste gebruikt en voor anderen liet tweede. Dit verschil schijnt echter niet altijd even streng in het oog gehouden te worden, zie bv. J. W. 60 — 3 v. o. Dit kan daar echter in verband staan met de omstandigheid, dat van voorwerpen steeds en niet .ui*» gebezigd wordt, en boosdoeners, gevangenen, en/,, niet meer als personen, maar als zaken beschouwd worden. Van (= noemen; veronderstellen) bestaat intusschen

slechts één kr lt;1111 lt;1 I (en niet ook (U I lt;U\ Ml • *in Tl (Hi j (= genaamd naar) en

(= iemand uitschelden) zijn KN., evenzoo in de beteekenis van „standquot; en van „pilaarquot;, is in sommige afleidingen ook KI. van vnSirrnjj

(=het staan), zie hoofdst. XII. Behalve de bovengenoemde beteekenis moet volgens mijn berichtgevers nog een andere beteekenis hebben, nl. „een cijfer noemen, door iemand, dir. om een aalmoes of om belooninfi vvaaylquot;. Wbk. gcett nog op; mutj' jiass, fioèl* r. ecu volwassen man, die hij zijïi Jongesnaam wordt genoemd, '/ geen als rerncderend beschouwd wordt.quot; Volgens mijn berichtgevers echter zegt men daarvan lUt (U^ XV

O. Q.

K. «fcn N. slechts.

Naast i/n t/i w tun cm m met den voorslag w wordt in de spreektaal gebruikt als K. voor m ?.i (-= maar, evenwel). ctSjouS»™ is een fac. K. van KN.

(= zich tot iels bepalen). op zichzelf' is N., n,^ K. (= slechts).

- 43 —

T ^Q

I — »onft«j»iui jiMjj

J.

Wbk. geett als K. van jirym op Bii-ji^* Dit beteekent echter „uaarhij zegtquot;, en niet „naar men zegt ', u^ uc (—spreken) waarvan is afgeleid, is op zichzelf KN. met ui nrji mt als tac. X., zie hoofdst. VI.

Wbk. geeft deze woorden op als reap. KI. en KN. Si^^j is KN. als benaming van vogels met zwarten staart, nl. wanneer ze gewoonlijk een witten staart hebben. Wbk. geett het voorts nog op als KI. in de beteekenis van „koortsquot;. Aan mijn berichtgevers was echter deze laatste beteekenis onbekend.

OCïgt; ^ oo-

(wiii' K. 901 iniiiinBj N. het gevat worden.

oc?gt;- Q .

(wiibi K. lumaji N. zwart.

alÊo.lïianji is behalve het verplicht K. van i)?, i,j (= tijd, waarin de velden onbcplant zijn) ook het fac. K. van iSi yim (= bereide opium, vermengd niet gekorven awar-awar-bladcren). In Djapara is het bovendien nog fac. K. van wpi en MiaasH'i {beide = bereide opium). Het wordt intusschen niet gebruikt als K. voor afleidingen van die woorden. Een enkele mijner berichtgevers wilde den vorm ü'tmQiSi beschouwd zien als het KI. voor ».m?i hiij (= pupil van het oog). Het woord schijnt editor niet in gebruik te zijn, evenmin als of

die Wbk. als het KI. opgeeft.

m \

kquot;( (—bloeddronkenj en „nSnvrnmy (—bebloed) zijn KN. is

KD., zie hoofdst. VII.

oji ij in (ljikii| K. (knujN. aangezien, daar.

- 40 —

T •

I — wmiKiii

in de bctcckcnis van „beschouwenquot;. N'olgcns mijn berichtgevers echter worden liocll nocb a//i uit f in die beteekenis gebruikt.

Q. . . CT^

iitii kui k. 1° kui \ 'hm n. hetrehhelijk vooruaamir.

gt; ^a- ⁰¹ N,

■2quot; WIN (U N. I(/.

Naast iChiHit staat in do spreektaal nog iv/ckhv» ajh**» wordt ook gei)iuik 1 als KI. voor het bezittelijk aanhechtsel van tien derden persoon. C11 tilt komen meer-, amp; uitsluitend in de spreektaal voor. (= alwie) is KN.

Q. Q. .

(uiDiKHi gie uiui (lui ^

O O.

ij ini) (cl otij k. tij ojw) ifui n. herinnering.

Een ander Iv. vim v^n/nvbt i^ tyun^^'fl hierboven, xnv?»hwwojj ' notlt;v) cn rfifjiQa?,, (= wis noteeren) zijn KN. Ten aanzien van de door Wbk. vernielde beteekenis van het laatste woord, zie bij ^ i,* ^Wbk. geelt en

'I f tv.^ op als lac. K. van resp, isngt;,)ƒ en '/^{j i} ^ lt; gt; n / is 1\X. in de

beteekenis van „toegiftquot;, maar N. in de beteekenissen, die Wbk. opgeeft t. w. „waarschuwingquot; of' „aanschrijvingquot;. De overeenkomstige vorm is echter

niet K , z. a. Wbk. opgeeft, maar KN.

» / O' .a.

nun zie l»vlt;i v

ii/i!)im iruj K. 1° «j (um a «j ua;i ^ N. verkrijgen.

■J⁰ «j min N. verkrijgen,

rjtmirirvn wordt in ngoko gebruikt als hulpwoord, om een werking zelfstandig voor te stellen, in krama wordt ,/nn^njij daarvoor slcciifM zelden gebezigd, gewoonlijk x-r/r/crntoji of' ü]ij«n«njj zie iioofdsf. II — 7. In de spreektaal wordf voor ijuniijru,; wel eens gebezigd, (Int onfstaaii is uit tmjtyxnn Het hier-

van afgeleide ,0,«,,^^ wordt gebruikt als K. van Ook

cn ■»gt;,.,lt; komen echter, zij bet dan ook meer zeldzaam voor.

iu^O'iaP| K. wij im N, geluid,

„jyin de beteekenis van „voorheenquot; is tëinbang of KN'. (een

korps muzikanten in den kraton) is KN,

— 41

U. O 1)111(1! 111!

a a a

K. amnuji N. ja; ook.

iniamp;nrnfajntfyj ( = ,jlÜst, WaUV), CCU VOVlll Vail liet lUCt i?,) cquot;,_lt; overccilkomeudc £in°lt;

is KL, zie hoofdst. XII.

■J. Q / /

aim non «1^1 K. \ iij uifj N. hoog.

^fjiiShrmauji (= eerbiedig' krama. :ic de tule-idimj) en .ïh ,tu mj gcwl. o5«» ■mruj (ecu gebouw in den kraton) zijn KN. Wbk. geelt ZiunSiirPn,,,^ op als K. en KL, (fji f (U^ (Ijjj ais N. Het laatste wordt echter alleen in tenibang gebruikt. KJ nmi (im .UIJIJ I K. 'IIUIOTI N. nieuw.

^i:'quot;''* ¹ iots \ooi het eerst gebruiken), ni.m■ gt;i:gt;lt;gt;jj (voor net eerst en Kmcin uirmT? (= iets vreemds hebben of willen invoeren) zijn KN., evenzoo in OifeliHpj N. mjQi(Kpj K. (= telkens met iets nieuws ingenomen zijn). Wbk. geeft op iunirm-rtMTjj ( = nieuw gemaakt; vcrsch gevangen, hr. van visrh) N. ^i;nK. \ olgens mijn beiichtgeveis echter is vnvrnnim/i IvN., en wordt met

gebruikt Zij kenden voorts de betcekenis „nieuw gemaaktquot; niet, maar noemden oen andere, nl. „nieuw aangekomen, ran meisjes in ren bordeelquot;. Van

lt;171.17/«-Ti bestaat een tac. K. /i ïicmv?is zie hootdst. \ 1.

f

II KN. 1° Kin en isti |j N, spoedig, vlug.

Naast tfitncmnjjj wordt ook ■ZtiKnnsn/i als K. gebruikt. «mmnjj is KN. in de betcekenis van „afwisschenquot; cn in de uitdrukking (=de ziel uitrukken, /iff.).

o a

2quot; nnnanii(Kii| N. spoedig.

\ .UI nn n i/a j liet K. *fii}nrrrtv^ rt/i Jn muri'i

imt »jafin » am«j min \ «j nm«j im N. spocclig, vlug.

quot;quot;iquot;igt; amftm cn worden in den regel alleen in dc spreektaal gebezigd.

Dc daarvan ai'gelcidc vormen zijn KN., zoo ook ,,, in do uitdrukking tfmrfcm N. itj imttMrj(mitfnr, K. (— toovcrwatcr, om kinderen spoedig te doen groeien. dan wel dadelijk volwassen te doen worden).

(KI \

(Ki oTinn ikji n zie niiii a iriri »ji | \

ai nn aji fi zre ïiiii «inriaj , CJ J CJ cJl

1 —

— 42 —

Naast 9lt;1 tjl staat als K. van xju quot;gt;) baji Cll no^ tuct dit verschil, dal men

voor hooggeplaatsten in den regel alleen liet eerste gebruikt en voor anderen het tweede. Dit verschil schijnt echter niet altijd even streng in het oog gehouden te worden, zie liv. J. W. 60 — 3 v. o. Dit kan daar echter in verband staan met de omstandigheid, dat van voorwerpen steeds en niet mm gebezigd wordt, en boosdoeners, gevangenen, enz. niet meer als personen, maar als zaken beschouwd worden. Van (= noemen; veronderstellen) bestaat intusschen

slechts één krama: (en niet ook ïh). Kn-ntoj (= genaamd naar) en

™-r,M-mT,Sy (= iemand uitschelden) zijn KN., evenzoo «S in de beteekenis van „standquot; en van „pilaarquot;, .00 is in sommige afleidingen ook KI. van run to (—het staan), zie hoofdst. XII. Behalve de bovengenoemde beteekenis moet volgens mijn berichtgevers nog een andere beteekenis hebben, nl. „een cijfer noemen, door iemand, die om een aalmoes of om belonning vvnaglquot;. Wbk. geeft nog op: „S,t^ni^n-r,M^n /Kiss, jioël. v. een volwassen man, die hij zijn Jongesnaam wordt genoemd, '/ geen als vernederend beschouwd wordl.quot; Volgens mijn berichtgevers echter zegt men daarvan (U I (L/J ^

O, Q.

(Hitfcj) K. 'tn N. slechts.

Naast iyr» m ^ am on m met den voorslag wordt in de spreektaal gebruikt als K. voor m ?/■ (—maar, evenwel), m ?;lt; «i f,?, wj is een fac. K. van KN.

(= zich tot iels bepalen), t, op zichzelf is N., K. (= slechts).

- 43 —

T ^a

I — OJITfUJMJIJIMjj

■»i m ajui ïmi) K. MKiiunnim N, verhaal.

CJ

Wbk. geeft op als KN. ,«1 ■?. is eigenlijk hel K. van

(— verhaal), zie hoofdst. Ill 3 sub h.

o o //

(K)n/infji/iJij(KJi-AiLf|iKi| K. (is «j in\ os «j in «j «1 N. naar men zegt,

Wbk. geeft als K. van trz^■ n op n Pt 1.1 gt;0/?y ?^\ Dit beteekent eclitei' „uaarhij zegt'quot;, en uiet „naar men zegt ', (= spreken) waarvan is afgeleid, is op

zichzelf KN. met jvrrtymritit^ als tac. K., zie hoofdst. VI.

Wbk. geeft deze woorden op als resp. KI. en KN. is KN. als benaming

van vogels met zwarten staart, nl. wanneer ze gewoonlijk een witten staart hebben. Wbk. geett het voorts nog op als KI. in de beteekenis van „koortsquot;. Aan mijn berichtgevers was echter deze laatste beteekenis onbekend.

OCigt; ^ OO

(W)o K. (WiKinmnjj N. het gevat worden.

OCjV o , _T

(KHiJi K. lumo N. zwart.

'^s behalve liet verplicht K. van (= tijd, waarin do velden

onbeplant zijn) ook het tac. K. van énri^n ( = bereide opium, vermengd met gekorven awar-awar-bladeren). In Djapara is het bovendien nog fac. K. van en {beide — bereide opium). Het wordt intusschen niet gebruikt

als K. voor afleidingen van die woorden. Een enkele mijner berichtgevers wilde den vorm beschouwd zien als het KI. voor (= pupil van het

oog). Het woord schijnt echter niet in gebruik te zijn, evenmin als Sy ot die Wbk. als het KI. opgeeft.

— 44 —

1 — in mi on

I

Volgens enkelen is 5,^«^ KL, daar het althans oorspronkelijk alleen in brieven aan den Vorst gebruikt werd.

Q.

ikJiatjTnyKi K. (kin|Tn^«jKi N. aangezien, daar.

Wbk. geeft nog op K. ^ N. Volgens mijn berichtgevers worden

deze verkortingen alleen in de spreektaal gebezigd.

«jinioih K. 1quot; it|Tfió\ «j in j ui N. metgezel; bediende.

Krama-vorm, zie hootdst. IlL—10. Wbk. geeft op de vormen »/^0 oi £1 ^1 ,vi als KN. (= tot ie(i' mee behulpzaam zijn). Mijn berichtgevers kenden deze woorden niet, anders dan in het spreekwoord m rn®gt;^ni üi (J- /'■ H, 29). Evenals hierin is rj'ntibt ook nog KN. in de spreekwoorden : un (uii .Ci lt;rj i .h, of n/n iêi i/n (L/nrfn 9 tui (Jt /j. 11^ 9), [j^iLnikh irlt; % tun itJt (J* ^ 'Kgt;)arrri(KA ynrj yi9 i» uji irntKn

'hjnf-ntibi (J • /j' 11« 19b).

co ( ^{v 7}

2° 01 (isuj N. bediende; metgezel.

iv:n iKivyfji'Tilt;rjwi (— l)cdien(lc Vein een is j zoo ook xmin

bctcekenis van „fondament''. rf-nrrm in de beteekenis van „nageboorte^v is fac. K, voor tuti•$}ti/n'ti\ zie lioofdst. VI. n-yi i-m it)mi] was in do beteekenis van _weeht-

' (Jh \..Jl

genootquot;, door Wbk. opgegeven als KD., aan mijn berichtgevers onbekend. Zie ook beneden bij

O O

inikïi asin| KN. 1 (kïi(oi isiii| N. spoedig, vlug.

O Q

2° nnn¥i»iKD| N. spoedig.

3° ajoi ij nin \ triii ij afin n ^ iim ij aiin N. spoedig, vlug.

Naast gt;1 a, II. Zie aldaar.

nam K. retj(\ij N. berg; ook naam ran ren, ilisfriklsbeamhte in de Vornleulanclen.

KN. zijn rw|t^ (naam van een zijden, mot gouddraad doorweven stof),

(con bladiiaam), (= van verre gezien mooi, van dichtbij gezien

leelijk, van mcmchm), ifjtjgt;lt;£lt;ny (naam van een soort ringen), evenzoo r,j ^^ in de beteekenissen van l¹¹ ,.aanvoerderquot;, 2quot; driehoekige wajangfiguur, voorstellende een bosch, berg of paleis (=«»^.,1«^). Volgens Wbk. is in de beteekenis van „gebied van een goenoeng N. lt;11 ^ujK. Aan mijn beiichtgeveis

— 45 —

i — in no mij

was deze beteekenis onbekend, is N., n/ir/wiuyj K. als benaming van de

eetwaren, door den Vorst aan zijn onderhoorigen geschonken bij gelegenheid van

de garëbëg's.

Q

m (ici ikij

a

^aximiKij K. i:ij N, groote weg.

■nSiiynajj is eigenlijk het K. van n«gt;,^ (=wegj, zie hoofdst. Ill — 8 sub n. Wbk. geeft op als KN. (= te ver gegaan) is KN. Naast

wordt ook als K. gebruikt.

(uiaimi K. ajOCTjj N. geld.

Zie bij

TH (KJ Kinj

Ki,^m| ^ '^JU'^S' ^baad.i^e'

■■nijtrnji Is op zichzelf ongebruikelijk en in afleidingen KN. in de beteekenis van „indringen . Wbk. geeft als KI. op in de beteekenis van „een gewaad

aantrekken Volgens mijn berichtgevers is dit woord echter alleen in tëmbang gebruikelijk. Van (= iemand van een buis voorzien) is het K

^^c^^te regenbui) is KN.

o

K. a^uuiisn j N. gras.

Wbk. geeft deze twee woorden op als resp. fac. K. en KN. Volgens mijn be-ilchtgevers echter zijn zij bepaald K. en N. Intusschen schijnt men vroeger de eerstgenoemde opvatting gehuldigd te hebben (zie D. W. 15 —1 v. o. en 16 -10). ojlp.Mj toji (=gras, nis verzamelwoord) en (= grasveld) geeft Wbk. op als

KN. zonder overeenkomstige vormen van te vermelden Volgens mijn

inlichtingen echter zijn ze N., en worden in K. de overeenkomstige afleidingen van ae/idsriji gebezigd.

QQ QO OQ QO

tiwi a/u'iki| k. (ui oum (k)| (ij)iciiki| ft.:tiji hbij N. vroeger; eerst.

In de spreektaal ook wel en

O O Q

nm (inn Ujwt mji aiij K. utd «| im mij N. eertijds.

Wbk. geeft op als KN. op zichzelf en in andere samenstellingen,

— 40 —

1 lUIMOSTIlJ

^s ai Jl

zie bcucdGD. Voor §njinj)^rr^^taAi»n^ wordt — niiiidor goed ook wel eens gezegd alleen. In de spreektaal ook wel N.

K. iui(K«|inj N. vracht; oolc een gewichtseenheid van 100 kati.

(benaming van een soort ringen) en ^ (sprflekix.

= in een zaak zijn getuigen verliezen, J. Z. II, 24 — 4) zijn KN. Volgens een enkele zon men in K. moeten zeggen (HTt (U^ Mij lt;171IH} ^OQtlHIJj \

nntvin K. utaii N. eenigszins, nog al.

Naast Txin \ zie hoofdst. II - I. Ti cm is KN. in de beteekenis van „gistquot; en als

naam van een spijssoort, bestaande uit een mengsel van kruiden. KN. is ook de uitdrukking (= traverseeren). Een ander zie hoofdst. II — 1.

TnmriKT| K. o ojïji N, Javaansche tooneelvertooning.

(vttM is KN. in de beteekenissen van 1° „schaduwquot;, 2° „rugspieren van een huffcF' (soms ook mom), 3° „nekspieren mn een paartlquot;, 4° als naam van een boom (J. W. 65 — 7 v. o.), 5° in ( = de buitenste pagger van een desa). Evenzoo

luinjiiiJuirnitnji (== plaats, waar een tooneelvertooning plaats heeft), (een onderdeel van een Jav. huis), {—iemand aan de kaak

stellen), en ^ in de beteekenissen van 1° „kroonlijst van een muurquot;, en 2° „rijksdaalderquot;. Verder is ^0^4»^ nog het fac. K. van (= dans

meid) en van tj nvunwy (rekenmunt van f 2.— waarde). Het bovenvermelde woord 's volgens anderen alleen in tëmbang gebruikelijk; de volgens

hen thans gebruikelijke vormen zijn ui hm an Mji of mum tui cynjj beide eveneens KN.

Km \

«in ij innïismjj K. üm «|001 hbi| N. verschil.

Kramavorm, zie hoofdst. III - - 16. In de beteekenis van „uitstekendquot;, „boven anderen onderscheidenquot; is èlt;rt rj un t nsnjf KN.

O. O Q

«uioti K. 01 ü-ii ikiii| N. knoop.

Volgens anderen is KN. en ««fac. K. Volgens Wbk. zijn beide KN.

In de beteekenis van „grendelquot; of „schuifknipquot; is KN., evenzoo inKn^i

— 47

c-

«m w ann n

khmji (= besluit, wettelijke bepaling) en in amShQgt;A, (—haarspeld, ook hena-

ming van een bmidscbat, als er wapens bij zijn), zie boofdst. VII.

o

IHTI «imun

^ Jl

O O

¹¹¹¹¹¹ ^ K. ut f| omru mïij N. metalen overtrek vaii een krisscheede.

»/««7«^ op zichzelf (= dik) is KN. Het woord Ürfmnials naam van een soort schildpad (zie Wbk.) was aan mijn berichtgevers onbekend. ^

(een padisoort) is KN.

K. 1° win inn «I N. liet zwijgen.

Ook van den vorm 0,$, is het K. ^ V, ^_v Den vorm met de betee-

kenis van „tot zwijgen brengenquot;, door Wbk. opgegeven, kenden mijn berichtgevers niet. Si {—een kind stil houden) is KN. Daarentegen is 8,^5, in de beteekenis van „ophouden met ietsquot; N., ^.t»ij,rft K.

2° nj «i/i ij ti(Kijj N. rusten; opiiouden.

3° ie twianni,j N. ophouden.

Volgens mijn berichtgevers is het fac. K. alleen van den vorm

^ bk. geelt het op als KI. van van tenr^nernj^■

o

^K1quot;deur binnenshuis.

Eigenlijk een kramavorm. afgeleid van ^zie de aanteekening aan het slot van hoofdst. III — 4. Van als titel van een beambte is^,™, ?, het K., terwijl dit laatste woord KN. is als „deur buitenshuisquot; of „poortquot; (bv. aan den ingang van een erf), in de beteekenis van „openingquot; is KN., evenzoo

(— poortwachter). Wbk. geeft zoowel als titel, als in de beteekenis van „deurquot; fftmt-n op als K. van iruiü en in irfuniüt^doji als KD. van juvuomji

(= deurtje). Deze zelfde opvatting vindt men in D. W. (vergelijk blz. 11 — 4 met 11—16). Volgens anderen weder is KD. en K. ook in de

beteekenis van „deurquot;. Weder anderen wilden gebruikt hebben, wan

neer men spreekt van zichzelf of van gewone personen, en wanneer men

het heeft over aanzienlijken. In dat geval zou dus in den zin van

„deurquot; KI. zijn.

— 48 —

(Kin «1 IK11 !M U

K Jl

Q

iKn n K ai Km a a

jist.

Naast lunirjo*Mjj wordt als Iv. van riKni^o gebruikt tt-mqioi tjijj* Beide ci^cii' lijk het K. van »o,«, en zie boofdst. Ill — ;5 sub a, /5. Ken ander (C/mm. — gemeenschap) is KN. In de spreektaal ook wel °i N.

ij kui 2 quot;in K. Jfui ó N. titel van een heanihte.

/ie boven bij

iui| dxi zie M gt;

kuiatj an 3 Wjj K. arui(imikiij N. introep, sva. »hot is geen wonderquot;, »natuurlijkquot;.

wirjiniiKyi is eigenlijk het K. van un ,imji { — zooals), zie hoofdst. III — 9. TL/i tiAJi nnji is K.N. in de uitdrukking ^ i n t ^i u gt; mi ( — ecu onwaardige, in ^ t nh ^? njt/itwjj ). Wbk. geeft i*gt;i ^ 1.1f j.ij nog op als Iv. \an gt;tnju^ m de heteekonis win unw* Mijn berichtgevers kenden die beteekenis echter niet.

, o.

Kin '11 (1X1 J (ïl IJl (KI (KI (I ,:7,quot; it) 1X1 (KI ^

I ïj (1X1 3 «j ^ Ml (K1J I«| (

O O Q

Kin(rj(ixi3'M~j|w K. kui au «j (uu N. hoe, hoedanig?

lt;l^£gt; op zichzelf is het K. van (—waar?), zie hoofdst. V.

«jiitinwi^ K. .iiu|tn N. heengaan.

rjKniui^ als KD, voor Q,™ (= naar), zie hoofdst. VII.

Mm O hij K. o isti| N. vier.

Van aji njt nmjj is het IC. OJ! OOI 'IJ) (KIJ! \ KN. zijn fj èjit ika (hu ui nmjf

(== de vierde maand van

het Jav. mangsa-jaar; jj a t t,j.j.i,,? j.n t:gt; k)^ tac. K.), amp;.! 1,7h'ij (voor tj Miirmnjiasnji 11e vier in de hoofdrichtingen dichtstbijzijnde desa's), ,«_Knj (een dichtmaat), {Oj^ildhsvjj als benaming der hooiden van de ir/ta^ntjtnsnj^ en in (^::== een

kwartier, .1. B. 30), in de beteekenis van „kruislingsquot; en ,^ „„„s,,^ in

ilie van „kruisquot;. Voor „kruiswegquot; wordt echter in K. ook wel gezegd ié? ot» (ui m (K/t nu 'jiyuyi (fac. K.) Daarentegen zijn in de beteekenis van „vierde gedeeltequot;,

^iuitsnj in die van „in vieren deelenquot; en in die van „vierde gedeeltequot;

N. met resp. HJI ^r-rt OJ) »0} tJt IL* T} OJl Kt) CU A/t 11 ajUHH IJl IHlJj tOt K. (J . Vj, Ij 78). Wbk. geeft op ^ ga 1 rw xjt inyi N. f/»1 ggr) .)ji hu .ut ttojj K. Geen van beide schijnt in-

— 49 —

¹ f / \ /

1 ¹ v '• j 'r 1

1 — Mïl O IMJ|

tusschen gebruikelijk te zijn; zie o. a. J. W_v waar in kranul als vaste uitdrukking voorkomt (43 — 6 v. o. en elders). Ook J. Z. 1,195 heett intusschen in K,

O . Q

MDI u wij zie (Kn laj icm o fkjj \

Mijl o IJ) K. uiu mn N. in staat zijn tot iets.

T*⁵' ^is eigenlijk een kramavorm van zie hoofdst. II—1.

«nam. K. «jdJiuy N. tijdons.

KN. zijn als uitroep (= „mijn!quot;, verkorting van m de

beteekenissen van „tijd' en van „strikquot; en in samengestelde woorden, als k» ru ^..„ (= schorpioen), (naam vau een zeker fatsoen van krissen)

enz., verder in ro, u_n n, (= somtijds), waarvoor men te Soerakarta gewoonlijk

Zegt ^gt;1 fti /oi ru *

iHm lino T^itji iiui (ii)| zie fci aSii (ktj »

um Km ij ui o K. «HKUiiflj N. wanneer, in het verledene.

Eigenlijk is het K. van welke uitdrukking naast Mi-uwa

in gebruik is. Zie ook bij en ^.5™

Cr*

Kij nn K. 1° . ii. KJ N. pers. vnw. v. d. 1™ pers. hij het aktiefvan de aant. en aam. wijs.

Van is het K. tn^, en vooral in oudere teksten ook (zie o. a.

J. W. 43 — 12), zie hoofdst. Ill—1 sub h. Het woord .n^ wordt ook in BK. gebezigd, zie de inleiding, blz. 25.

2° KJ N. hcz. vnw- v. d. 1«» pers.

3° lUi Kmj of isinuiji| N. pers. vnw. v. d. P» pers. bij bet pass. met amp; en hij de voornemende tv ijs.

^a ,r

«maiui^ K. 1° «j Tna\ïjaiuianj-i/ij N. twee.

Als K. van wordt naast ook _h„ gebruikt,

(benaming van de twee poppen links en rechts van het bruidsbed) is KN. 2° «Tn«jTH N. beide; en; met.

Waibeehm taalsuorteu.

4

~ 50 —

a

1 _ »nn^w«ti|

H⁰ ittiM N. en; met CO

KN. zijn m nis naam van lt;le tweede inaugsa ^ HI) 1U f lac. K.) Oil W¥J quot;TltHJJI in samenstellingen. Voor in de beteekeuis van „enquot;, „metquot; en voor

wordt iu den regel als K. gebezigd, aangezien i.-nru^ in die betee-

kenis nls minder beleefd wordt boscliomvd.

4quot; i| M 2 N. twee.

Alleen in iynjrgrngt; zie itij wnSi* KN. is (= twee meesters tegelijk

dienen 15- T. D. 80 — 2 en 128 — 9 v. o.). Wbk. geeft hiervoor ook een be-teekenis op „twee zusters tegelijk trouwenquot;. De uitdrukking schijnt echter niet in die beteekenis gebruikt te worden. Trouwens zulk een huwelijk wordt dooiden godsdienst verboden. KN. is ook de uitdrukking i» xnüi^yntwjj (= opnieuw overgebatikt goed).

q ' . a urn mil; ri tti.1 an (K) zie. *) 'Ui ui ■«,

I ^ ïj ttAl «j (Hl zte ïj

ü Q.

lum iri n ^ «j ixi ki zte ïj i o wv

(Kïi «maan iin| K. 1° hui dj i N. en: met.

2° kïi m N. en ; met (XI

Naast iwin.iiLviwjj worden nog als K. van nnlt;^ n, en van i.-niï, gebruikt *«»?,lt; (zie boven), -) gt; i n en {jivi*

Hquot; jjiiwi N. en; tegelijk CO ^B

Naast i,»iu;lutOjj worden nog als K. van gebruikt minjittwtnj^ en l? utw K.N. zijn , m ?i ( == iets tegelijk met iets anders verrichten), ^«,2, (— tegelijk met iels),

•' ro ^v

of (—^wat tegelijk met iets anders verricht wordt) en

(=wat voor den schijn of voor tijdverdrijf gedaan wordt).

40 01-Si N. met; on; dooi'.

_ilv,i 9, wordt meer speciaal in de spreektaal gebruikt. Het wordt met den neusklank uitgesproken.

o _rr a a ,.

«lil o^jvnsïij K. min aujj N, clitoris

iu K. 'laii ilfimM N. klapper, kokosnoot. -^CO c.,Jl

— 51 —

O

Min in« iui

'•Üjai'a'^l (^e('ⁿ glassoort) en rij n/i kii nu in de beteokenis van „bewerkt of ingelegd met goud en zilverquot;, ook als naam van een vlag ziju KN. Daarentegeu is in de beteekenis van „klappersuikerquot; N., K.

«?! «in (ljiji K. _{N ik vveet het niet}

KN. ziju «J? (= iemand in onzekerheid laten), (=■ geen kennis

dragen van een zaak) en «mgy (= niet kennen; doen, alsof men iets niet weet) met zijn afleidingen. De vormen vhfjitQiwi (= iets, daar men niet van weet hoe of wat), (= op iels antwoorden) en (== er is

niet van te zeggen, wat er gebeurd zou zijn) worden alleen in N. gebezigd. In het K. moet men ze al naar den zin door een in beteekenis daarmede overeenkomend woord omzetten. De vorm (= iels wèl weten)

is KL, zie hoofdst. XII onder S,,^ Volgens anderen weder is ook deze vorm KN. en niet KI.

^Q Q

JUi ia/i mm !kij zie ikïi min o

Kin inji je Ki ij zie in n uji iuj \

Km iu iii»| K. uk tkkiji N. paard.

KN. ziju i* r,als benaming van een soort loerik (en niet een kleedje, z. a Wbk, opgeeft) en als naam van een sterrenbeeld, (een soort rups),

KnTf isr.ru^nunj (een soort aardvrucht), (naam van een liefdes-en toover-

formulier), wn a.i naj in de beteekenissen van „schipquot; en van „uitwasquot; of „eeltquot; verder 'ⁿ 7 quot;U ^ m .nn?^ N. iv^uir^iiniiM-rinn ru{ K. (= dooi'

toovermiddelen rijkdommen trachten te verwerven). Ook (een boom

soort) is te Soerakarta KN., maar in de pasisir-streek zegt men in K. ö gewl. verdubbeld tot nyimHijiui* In Oost- en het grootste gedeelte van Midden-Java is 1.^ m liet gewone K. voor k-n m j\ Te Soerakartii w ordt het echter alleen in tëmbang en in BK. gebezigd, zie hoofdst. XI. Wbk. geeft als

naam van een paseban op als KN, Volgens mijn berichtgevers wordt echter — met name in brieven van den Soesoehoeuau eu door aanzienlijken — in N.

gebezigd. ,k -nmjj in de beteekenis van ^zie hoofdst. VI onder ^

cx q. '

kïi a,(i k. uji N. maal, keer, in samenstelling met telwoorden.

Het gebruik van deze woorden is evenwel niet vast: lu deftig N. vindt men

52 —

O' Q I — lt;HII dj) mïijj

dikwijls wnSLix in K. niet zelden Si (J. W. 70—14). In plaats van 2»^-«. (= tweemaal) wordt in N. (LA fJCHYt I gebezigd.

O Q

«mi IUJ) aai

O- Q - Q ³ !M ini (Ui Jtm j .......

K, fKii(i^i o^imiij N. een weinig.

Op zichzelf is (—kloppen) KN. en ongebrl.

kb) (ui iu|

O

3-jinm(ui (ui| K, mïjiuiand N. een oogenbiik.

lt;rj ui 7i t op zichzelf is ongebrl. en .,9,^^^ (— popeling van het hart) KN. Verder is het in fac. K. voor (= proeven), zie hoofdst. VI.

c?*

ton is

ïtm as nn (lj »{i| K. 1° ^«j 'en auj ut) o «j -ui hij nm nj (u «j an n N. laat het maar begaan.

op zichzelf is het K. vanw»M«^ (= wil), zie hoofdst. III — 12 sub/gt;. De

woorden iï,^en/,, zijn verbasteringen van W UT» tf il/1 -~j1 V\

. a a a a _kT i ,

2° ui «1 in:i \ ooi i) nn (in ii ooi m tnri Jii ii wi m um iui) N. laat het maar

\ d \ CJ I O lt;4 I CC] cJ|

begaan.

a . ^

ho ijui J-Jt uti ii zie ui ihji wi nm ii \

ai J| «i J1

•| um w «j o j kij K. i-Ti ij inn N. maar.

KN. zijn in de beteekcnis van „wedden op een vechthaan, een djangkrik,

een këtjik enz.quot; f tun t/nitm ~sn tjtot (= geringschatten), \m rj (L/n trn rj tyr» (— kosteloos) en tm vj r/n isn tui f (= kosteloos)_? cvenzoo xm rj \m in de uitdrukking (i^ rji rm ff tsn tq to N. _v in ij tn (Ka vn rj vn an ij an^j K. (— bijzonder, lang niet mis). Wbk. geeft als be-teekenis van r.n*),,» op „gelijk inzetten bij hanengevechtenquot;. Volgens mijn

berichtgevers zegt men hiervoor onverdubbeld din vftmt.

K, «jma «j inusïijj N, staatsiesaroeng,

Wiik. geeft irjwifjtatop als KN., *a} M als KI. Mijn berichtgevers kwamen intusschen allen daarin overeen, dat uri if,t -jy geen KI. was. Alleen beweerden

— 53 —

I — tip IH

CO

enkelen, dat het geen verplicht-, maar fac. K. was. KN. is in de

beteekenis van „trosquot;, alleen als telmaat voor kassic, verder in die van „alles verliezen in het spelquot;. Wbk. geeft voor het laatste op „in het spel alles winnenquot;. Volgens mijn berichtgevers zegt men hiervoor niet jni t l ^ maar ».■* ^l'^y

Kin tii

ca

kiiiiÓici ioj K. «j «zin «J aai Jiinj N. eend.

«mm op zichzelf (— drijven) en ook in de beteekenis van „wat boven

drijftquot; is KN. Wbk. noemt m, in de beteekenis van „eendquot; bij

KN., bij Y i7rgt; (irn unji KD. Het is echter goed K. (zie o. a. J. Z. I, 214). Alle samenstellingen van vj uit rj eni unji daarentegen zijn KN.

O O O O O , , ,

umioia^ïi^ K. mi on ui N. gelubd.

Kramavorm, zie hooidst. III — 16. Deze woorden komen ook wel eens voor als lt;rn«JirTji_? en De vorm ««x?„,j n(= gelubd, in bijstellingen) is KN.

hiiiup^ K, «j nm ^\ mvmjunit^ N. hoeveelheid; voel.

tui rj int) {(un wji (— plaats, waar veel menschen zijn) is KN.

Q. O

ij mi on K. (iiukki N. geraakt; mogen; kunnen.

(= getroffen; beetgenomen) is KN., daarentegen is het als passief van

gt; O.

'ivjurt x:i(Lnitojj

Qitmoh N. met tnun ±.i (Ut ruin tot 1\..

lt;U) \ a

«j in samenstellingen, de «jianuv

nci mi o K. (oitvn N. demon, titan.

«I m au 1 «1 ao (ki MI i I ! „jI

fjmno«jlt;uiiioj K, «|(uinui«jm«|«1 N. evenwel.

o o.

«tm«jnoa »j joj o/(Ui2ii(|iwi (Ki K. «mtuunj ici ïj«i N, zooals,

tni«ui^«|ici au of «maafl^ïjuuj «i K. «m «| tii ï «j ia ij mi N. alsmede.

— 54 —

I - «Mn TH

o o a o o

ï| o 3 ^latj w Otj Ml \ «j Oiwtj W(K1 N ïj O j w «1«} «1^ Hijj ook wel verkort tot «joa

ï|w«jiUN «j o ï «i (kï \ «juïirjwwwjj K. mm mi «j act ij ui N. verbindend voegwoord.

Dc woorden cu ^,lt;,8» op zichzell zijn KX. ^op zichzelf is KD.

voor yvia/M* Vroeger, z. a. I»v. blijkt uit de Anggër Sadasa, werd ^ ,?,■ gebezigd als fac. K. van (vergelijk o. a. .1. W. 40 — 8 met J. AV. 40 — 5

v. o.). Thans geschiedt dit in goed Javaansch niet meer. Wèl worden nog enkele samenstellingen met ia u) Ol rj ft ci gebruikt als K. van dezelfde samenstellingen met yi;, tian\ ofschoon het schijnt, dat men tracht, langzamerhand dit aantal meer en meer te beperken. Dit blijkt o. a. uit de omstandigheid, dat thans i h m oji if ia rf m \ en niet in gebruik is als K. van lt; n t gt; lt;rj ia 7^ (= alsook),

terwijl men het tweede herhaaldelijk aantreft in de Anggër Sadasa (J. W. 45 — 3 v. o en elders). L)e meeste van mijn berichtgevers gingen zelfs zoover, dat zij ook yun uiij.ioljQMij hutj int*]i.n iliq rjmifi e11/. v'erw'ierpeu, het laatste behalve als lv» van hnfjoiir^ dat een enkele maal naast ^'gt;gt;i y lt;;gt;.h.gt; voorkomt (J. Z. 1, 222 en \V. D. 194). Wbk. geeft op als Md. Volgens mijn berichtgevers echter is het een minder gebruikelijk K. naast In tegenstelling met de hier vermelde vormen hebben en mei dezelfde beteekenis, evenzoo eu _lm2ilt;r)a_fiSn\ zie Jansz., Gramm. hlz. 402.

«jaiiïin K. ij(iiin »«j tii j ^ N.

KX. zijn tjxninmm ( — IcugcnsMjhtig), yutfnit.mtu (een zeker tatsocu van piekeu), (—verdichtsel), (naam van een korps pradjoerit's in den

kraton) en y m tvj r) i ^ an j (= uit scherts), wordt in de spreektaal dik

wijls tj (YH 7^ T» g ^ \N

(| wïj iaikïij K. «jno «juru ^ N. zetteu, plaatsen; yrw.

tfinrf nj^ is alleen in de spreektaal in gebruik, volgens enkelen als KX. ff (KI rj Uil KUJ! is eigenlijk het K. van zie hoofdst. II — 7.

o o

ii\ u) iHi mii| ztc m (Hi iiaiii| \

iii 'in K. «ij fi'ij ^ N. tiental.

— 55 —

I — cm o mil

iittttuitin (naam van een loerikpatroon, J. B. ;lt;60) is KN.

^{1 1 1} C '' • c

lUióomj K. «uimm N. juist; pas.

Naast u/wanj) y,ic de aant. bij hoofdst. JV. Wbk. ^eei't ^Q, onder ^Q, ^ zell' o)» als Md. ouk van ,_ti»rn maar vermeldt hel bij £, niet. Volgens mijn l)ericlitgevers is liet in de beteekenis van nir?, geen Md., maar K. Een ander

inSivnji zie liootdst. IX sub II.

C-k Q Q

ui) nu) K. öan\!OitrtN nacht; imclitelijk

J, -------fj

Kr scbijnl verschil te ïiju lusschen Q,g, en «Qamp;w Zou zegt men steeds u,£j£, (, = bet is al nacbtj, (—den gebeden nacht), ümQS, (= dag en

nacht) enz., maar , , n, Sgt; (= verleden nacht), (— gisteren nacht),

un ëivhtfn {^r:=- deze nacht), wvjh,nixrn ut l iiïiiistaaiulo nachtj, £, atjtQSi zeven nachten, l/v. onderiveij: en dus ach/- en met zeven itniien, a. Whh, npyeeff). Ui'

deze voorbeelden zou men opmaken:

nacht, als aanduiding van een tijdstip: 0,$,

nacht, als tegenstelling van dag:

Intusschen zegt men weer amp;,amp;£),S, (== diep in den nacht) on .u,ut(£nSi (— des nachts) en van twee ol'tien dagen rcizens resp. „tqunnn^üP., en wat dan hierop een uitzondering zou maken.

KN'. is de uitdrukking a_i,i°i.Stj-m^ (=geen i*^ ,Vi• v*geven bij dc geboorte van een kind; nok geen licht aan hebben). De uitdrukking öi ^ i.,,_r door Wbk. opgegeven naast tmiuir^nsnv^tn^iitnKtitw was aan mijn berichtgevers onbekend. ,5,7u_? wordt ook gebruikt als tac. K. voor (= licht, lamp), zie hoofdst. VJ.

unttuioï! K. m .ttjjüi N. papier.

Kramavorm, zie hoofdst. III — 16.

incut K. (.y N, bamboe.

KN. zijn (naam van een gënding), (naam van een fatsoen

vau ringen), ^ gewl. als verbastering van liet Holl. „vriendquot; en üf,,

in de beteekenis van „duidelijkquot;. Daarentegen is in de beteekenis van „de gebeele lannlic gt; i !■lt;gt; N. met i ?t7quot;jiji^ tot K.

— 56 —

I — «i Hl nun

wa 1 K. (iinoqu N. werk; uut; feest.

fiiij I K. (iiinm.1

O O

lOÉJ) Ifu M 'iruijj K. dfïi en utf) «j o N. de aan iets verbonden werkzaamheden.

Wbk. geeft als K van tm iVKnurj 'Ui op ir»» 'h (Uï ^ trvtji dat echter door miju berichtgevers verklaard werd met •KI VJ iWï CUI f 'Ut Ut *Jl au (KJJl Van (Vtl 1)1 op zichzelf is het K. 3, Kr» \ zie beneden.

«51,

O

II na na mi uifi| K, o/ui a-j) iki| N. wapen; ook wel leger rtl»tt/» MIJ wordt gewl. gebruikt in den vorm (»»»crn üj! tnji gt; K. N. aankomen; tot.

Alleen in afgeleide vormen. Van op zichzelf is alleen in de spreektaal

maar anders ^^lt;ngt; het K., welke vorm ook voorkomt in .tyn*ovprm£gt; (—bereiken; aan mnandu verlangen voldoen) en (= iels voort

zetten) naast ii/n an^ mmi CU tyti ^/tiMfi onjjs (uyrn IS llCt K. Vftll ac^nm in de be-

teekenis van „gedachtequot;, zie hoofdst. II — 1.

K. l^u ii5ii|ojnriT| N. aankomen; tot.

Zie boven.

2° asm «in Ki J N. tot aan.

Van «Q ,ai op zichzelf (= komen) is het K. «,0 zie beneden.

3° isïjjoiiiim N. tot aan,

In de beteekeuis van „komenquot; of „gericht aanquot; is ^het K. van «ijjü» zie bij (£01

cj K. 'Jjïjitn N. langdurig.

in de beteekenis van „vragenquot; is KI., zie hoofdst. XII; in die van „steel van de arènbloemquot; is het KN. Ook een samenstelling van en

(—mislukt) is KN. Het beteekent, samengesteld met of zva. „knoeierquot;, maar schijnt wel in Djapara, daarentegen niet te Soerakarta in gebruik te zijn.

me

J5V)

jK. luijnsTfi^ N. braken; grw.

— 57 —

I — «mnmnwii

CJ J

KN. zijn en of in de beteekenis van „intgestortquot; en het

laatste ook in die van „vuurspuwenquot; van een vulkaan. Zie ook hoofdst. XII

^bÜ o

ct) aiim-Kitii

CJ lt;4

O O

^W1 ü^ '•Jin «j N. ten einde; op,

.tnirmi»^ op zichzelf (= vaste bodem; aan den bodem komen) is KN. In deze laatste beteekenis bestaat de vorm «jrrr?.^ dien Wbk. opgeeft, volgeny mijn berichtgevers niet. Naast gt;,gt; ^ j staat als K. van iH^ quot; ' ' '/ to Soerakarta het meer gebruikelijke woord is, zie beneden. Volgens enkelen is alleen asn.ru»^ K._; en Kgt; ryi KL), I nrjwordt in de spreektaal ook t-vi^'^''7

en s,v^j^ji «Is plaatsnaam, zie hoofdst. VIII.

a a

.tnnon K. ismi/in N. drek; vuil.

Gyi

tin m, is KN. als naam van een soort gebak, maar N. in de letterlijke beteekenis. Verder is uog KN. (= een lekkerbek zijn) en in de beteekenis van Jong van een katquot;, kleiner dan een «?«#;,*

iHjj K. (isiniKi N. jong rijstplantje.

De werkwoordsvormen beteekenen „plantenquot; in het algemeen. KN. zijn (= veldgewas) en {technische term bij den rijstbouw — de padi-plantjes

achter de plantsters plaatsen).

K. «in ■?)if-ji N. dankbaar; met iets genoegen nemen.

Kramavorm, zie hoofdst. Ill — 16. Wbk. geeft deze woorden op als resp. fac. K en KN. dank) en mn •gt;) «/1 Wjij

(== tevreden van aard; berustend) zijn KN., evenzoo '■gt;gt; in de uitdrukking ^ i.gt;#i li?, m ^nui./ir ^ji en ? i als term van aanneming, gebruikt door den bruidegom bij het sluiten van een huwelijk. ■?, en mi 'n «gt;i »lt;»» *jn Mi» als KI. zie hoofdst. XII.

Q _Tr Q Q isin«iii_A^ K, (imtkn^ N. uog.

Kramavorm, zie hoofdst. IV. In de spreektaal wordt _? ook wel vhamp;t en £)amp;lt;* Ten aanzien van zie hoofdst. XI sub b.

Q

rj K. umnajj N. medegaan; grw.

58

X — «sin «j (mi

Alleen in den vorm ^ ^ K. »3»^ N. (== medegaan). In alle andere afleidingen wordt het K. gevormd niet van den stam maar van KN. zijn rjnnnj (—mcdogeslecpt), quot;n (—boscligecsten ? A. 8. 200 — 9), vj tuiw JïiTjOftyi —- partijdig), in de heteekems gt;an ^slijm i ay»tfn-u {— 1° maat in het spel, 2° volgzaam), (— volgzaam) en dc verder llOg Van afgeleide vormen. Daarentegen is nfni?n lt;n^ in de betee-kenis van £, (= meegaan) N. met quot;i ly ^ ^ tot K. Van (= behoorlijk) is het K. zie beneden. Behalve in de vormen en ^

'/1!!// ^{011 il}quot;^e'⁽''ⁿe^en daarvan is

lïinïjasin K. N. wel eens; al eens.

Gewoonlijk wordt ito rj iis»/ in de plaats Vel 11 ltS7) lt;lSt1 gebniikt. Daarentegen moei de vorm door Wbk. opgegeven, te Soerakarta niet in gebruik zijn, wel in

Dëmak eu Grobogan. Üe samenstelling (= herhaaldelijk) eu het

woord uni/if als naam van een eetwaar (met duidelijk hoorbare li uitgesproken) zijn KN.

O Q

cJI ^

op zichzelf (== hard) is KN. evenzoo Q,°gt;n,n amp; (= wapens;

ok fae. IC.), kjiiK/i^r^^) {⁼⁼ magneet; fac. lv.)_? ( l⁰zooh(Ud

als ijzer zijn; 2° geld geven voor de vergunning, om op een ert gras te snijden? in een bosch hout te hakken, enz.) en «^irr^ugw ('een padisoort). ,Kn£, eu niet is IvN. in hvishiÈnitJi N. tn i :iri i;n jh K. (— ijzci'atval a ooi het kleinen d(.

Cf

tanden). Daarentegen is in de bcteekenis van „ijzerroest' *»amp;$],amp; N. vftontojt^Aanjj K. Verder is ^t-uijjuog lac. K. voor t.n gebeente) en

in tinf\nvjn^iin.iWji KI), voor *lt;fi?11 (naam van een plant)t zie hoofdst. A I en VII.

o K. «1)1 uaji Kmjj N. bezoeken.

Wbk. geeft nog op een beteekenis KN. = -droomgezicht' . Mijn bericht

gevers echter kenden die niet.

ibiJjiU|^ K. i^(Kï|'Uuijj N. ontspruiten, ontkienitui.

Wbk. noemt beide woorden KN. Een enkele mijner berichtgevers noemde

I —

— 59 —

zijn iu dc betcekenissen van „schepselquot; en

van „levenquot;, in die van „groen, tot versiering aangebrachtquot; en

^^ ■ gewassen). Wbk. geeit op K. van i;)uy t^n,7^-nook wel

miL-njun^tnsn (—zich van kant maken). Volgens mijn berichtgevers is KN. en m 17/y igt;)j ■^,y^t' ongebrl. en wordt i.) i//y i^y ■( ^^ gebruikt als K. van Kutm^asn N. In J. Z. II, 46 — 9 vindt men in figuurlijken zin in K. gebruikt,

i--^ ii-| j !ui «1^ zie bij »ji «.J v

aajjij| »nt»| K. o o tiniij N. verzadigd.

KN. zijn wrjxj.nnj (naam van een dicht vlechtwerk), tnamp;MMomji (= uitdagen; zeggen; wat je ook wilt, ik sta tot je dienst) en «,r,_? in «n,N.

K. (= vaste knooj»). Wbk. geeft van u, een andere betee-kenis op, aan mijn berichtgevers onbekend, nl. „de volle maat van iels gevenquot;.

Evenmin kenden zij liet niet de beteekenis van „jonge klapperquot; opgegevene

o

(lO rn (Hl (IA CW/I\

Kin inn K. asii nrvi inn a N. uchterlateu

inj| N. achterlaten.

Kramavorm, zie lioofdst. Ill -16.

mi mnikiiji K. Sui «jwiiiiij N. ten einde; op.

Zie ook bij lt;'£gt;£fji boven. intutJiSt is KN. in de beteekenis van „ter dood brengenquot;. wordt in de spreektaal ook en

Miaifcjijj K, xy-xj N. slapen.

Wbk. geeft naast deze beide woorden nog op als N. en K. voor „slapenquot; ., /_/ , ,, 'quot;icfW ^cu 'quot;quot;BHH ^en daarbij; „Ook in hel Socndasvh i.s ,,j eeneleganle (sic) mldruklciiKj voor slapenquot;. Geen van beide woorden is echter te Soerakarta in gebruik. In Djapara en volgens Woordenlijst ook in Tögal komt voor als KD., echter ook daar niet.

(CTiijiA» K. (ismom-ina N. buurman.

^ ' -..... /

Alleen in samenstelling met ^, ,r„ * '^f :

o

CTIUI I K. 1quot; ui in 'Ki Ij N. voedsel, eten,

KN. is ij j.iiLityiw/j (= snoeperijen). De uitdrukking door Wbk.

/ fi t fj( i 1

— 60

O

1 — 1S1) M KCIjj

opgegeven met de beteekenis „eeu opgezwollen buik hebben tengevolge van het eten van ongare rijstquot;, kenden mijn berichtgevers niet.

2° (UÓ N. eten; ynv.

Volgens Wbk. zou liet grondwoord van zijn dim* Volgens anderen echter en zoo ook in Djapara is utia het grondwoord. is KN. in de beteekenis van „helderquot;. S,™ wordt ook gebruikt als fac. K. voor ^(= voer).

II K. ik mij nu| N. vragen; grw.

wordt ook gebezigd als BK. voor (= kom!), zie hoofdst. XI sub o, en

in £0$*.. als Md. voor en (= dank; dankbetuiging), zie hoofdst.

IX subrt. Ü muimji en in de beteekenis van „gevenquot;, zie hootdst.

XII. 30 i?,ut in de beteekenis van „aan de godheid iets afsmeeken is KN.

III oji mi (ui K. munnwi N. dank

Naast dy# IK) fcl ^ 1»

KTiiioiKBtj K. »i| quot;ijiu| N. overschrijven; vertalen; namaken.

In de beteekenissen van „afdalenquot;, „gaanquot;, „komenquot; en „atstammen is «1

KI. is in deze laatste beteekenis eu in die van „sterk hellendquot; KN. Zie hoofdst. XII.

«| isii» 3 nul K. 01 (cr^ N. water.

KN. zijn (= gouddraad), (= als boetedoening geen water

drinken), (= vocht voor het zwart maken der tanden) en

nnnirmiKu (= vóór den afloop van eenig werk er mede uitscheiden). W bk. geeft

^CO quot;I'll.

nog op nm. v. e. slamjelje, C. P.quot; Het woord was aan mijn benebt-

gevers onbekend. De meesten kenden ook xmniet en noemden iLuihjji als fac. K. van l» tj imt mjjgt; als plaatsnaam, zie hoofdst. \ III.

wbi *j tsma »*(1 ikij K. 1° ««1 ot «j 0111J ii4ii| N, van water voorzien, van gronden.

2o otj Kiii3«|ii:ina\ «j ijoit»«fj arin a o Ki| N. in brand geraakt,

brandschade lijden.

itUmrjctuwj wordt echter ook wel gebezigd als N, tegenover tweede beteekenis.

— 61 —

t ^u • I — KÏUM

Q CL

Kmlt;j asm lanu K. N. afgaan

Naast MniftsntutJi wordeu ook nog en vit**1^™nyj als K, gebezigd, zie

bij ea tr^utnjy* Alle andere afleidingen en vornaen vau ,%,amp; zijn KN. en

ook zelf, wanneer dit van dieren gebruikt wordt

«| cm j ium iki| K. N. pissen.

(= pis) zelf en alle andere vormen daarvan zijn KN., evenzoo wanneer dit van dieren gebruikt wordt (J. Z. I, 106). Naast y ast) ttiv) (ynj wordt ook de vorm ju 7^ fgt;m 1 m ï.»^ gebruikt.

CTiajui K. «joii» N. mensch: als uitroep zva. immers.

KN. zijn v,nn*n,yi»t*nMji (— op iets smalen, maar er toch gebruik van maken), wnh,, (in samenstellingen zva. ^«.1), (= vrouwelijke bediende; ook

bijzit), fjirfvnmtnjj (als (1(vgt;gaan dienen), (= tot

kgt;mji maken), {mor — zich ergens thuis gevoelen, zie 1. M. 23

schetsen 196 — 6), ^in de beteekenis van „bezield doorquot; (als — minder gebruikelijk — passief van ,^rj{jttêgt; == „ergens menschen plaatsenquot; is het N. met tsn ili?i I ii «Ti rmji tot K.), .S. li, in de beteekenis van „stijlquot; of „mastquot; en — niet

w.rtiiN z. a. VVbk. opgeeft — in de beteekenis van „beeldje van iemand zelf, dat zich in het oog van een ander afspiegeltquot;. Als aanspraak schijnt Y ij) f Kn cnj mjj niet alleen in N. maar soms ook in K. in plaats van ilU 1.»mj^ gebruikt te worden, ofschoon dit laatste voorkomt in D. \V. 15 — 1 v. 0. Den vorm my ü,,* door Wbk. opgegeven met de beteekenis „een bijzit nemenquot;, kenden mijn berichtgevers niet.

ismfij K. aoi«jn(ii)i^ N. gast.

VVbk. geeft naast «/gt; T» /ISW als K. van nog op Mijn bericht

gevers echter noemden dit laatste alleen het fac. K. van aangezien het

alleen gebruikt wordt van vreemdelingen. Het schijnt echter — hoewel minder goed — wel eens een enkele maal voor T) «ui gebruikt te worden.

BÏ| ïsmj zie dSTj tóm| \

isïj»4iii| K. tóijtinn N. berijden.

KN. zijn (sijmwtu (een teeken bij paarden), .y,.. (een tijdstip, 5 u

02 —

u. m.), tincfujciitoij in de beteekenis van „bergrug'' (uls „het beredenequot; is het N.

K.) en ,i5^ m „vj waar dit staat in de plaats van ^^

irjiwiuj (zie Whk.j Volgens enkelen zou niet in gebruik zijn in den

zin van „bergrugquot;.

K. tïj N. koopon.

mi (iiin K. «sin hui N. drie.

of

KN. zijn ajiamp;irjii.iitrjj (= t wang), a,, in de beteekenis van „oostmoesonquot;,

gins» rnjfja (—onvolwassen gebleven, van vruchten; ook eerst een hooger bod %1jI

weigeren en later een lager bod moeten aannemen, 0. hakod 's) en libit crn ui w (benaming van een vlag, J. Z. 11, 28H — 14 v. 0.; ook naam van een pamorsoort). Daarentegen is als naam van de derde mangsa ,_t„°„ -r,, K. 3,N.

orin !Ki| K. Snf| rejujia in| N. ei.

KN. zijn i.ny ynilt;rrgt;ji als benaming van een manggasoort en van een pak ver

.jnjl iu de beteekenis van „stolleuquot; (maar in die van „eieren

leggenquot; is het N. K) m wji K.) en tn ij itjrn i crn Jti tm 1 rn (= opgerolde klos gareu; ook leghen iu ^ v.n i o )• wtammyj is ook K . vun (1511 *11141WJI

(= met zijn drieën), Zie rrn en KD. voor «SnV» (= bereide sirih), zie hoofdst. VII.

o a jiin 01

^ K. «jiuu^v 1111 tj uia N. afstand; ver.

KN. is (= uit de familie raken), waarnaast echter een fac. K.

■n 'iri Jht staat. De vorm door Wbk. als KN. opgegeven, was aan mijn

berichtgevers onbekend.

luin a ifuiji K. 1° N. het zien.

Van is het K. is KI. in de beteekenis van „oogquot;, zie

hoofdst. XII, en KN. als benaming van een rottingsoort. (= het

oog op twee zaken tegelijk gevestigd houden) en .unj,»™ (= verraad plegen, zie B. T. D. 497 — 7) zijn KN. wordt in de spreektaal ook wel en Q,na_tKnj\ Daarentegen is de vorm 2^^ i,it^ (== den hals uitstrekken, om iets te zien) gewoon KN. zie hoofdst XII.

2° «j 01 a (Hij N. zien; grtv.

Van is het K. KN. zijn (kunstterm voor de eerste

l/J , I.

i

t - ism a ia j

— fiH —

samenkomHt der verloofden), ^ (= tentoonstelliug; schouwplaats),

m vjCHiivj (id.), itnêniquntvf^tt^anjj (= 't'/.V ililDllOUdcild VOOI' OOg'OU hcltbcn),

ojivjiiiiwji (—Wfit iemand zietj, ?_i^ mii^«rqlt;qmi (= teiitootistellcu), (ó/

vnofMi^n^ N. .wnirjmiMiCi lv. = U'ls veriicmeil, Ills gcril('ltl), Cll ( =

schouwspel). Van dit laatste bestaat echter een lac. K. ««»,lt;,.» Volgens anderen zouden de vormen en te Soerakarta niet

in gebruik zijn.

CTI amp;1X)J K, wm ïj Km J !»lt;1J N. vragen, een vraag doen,

Xaast het eigenlijke Iv. ,1,71 ny«nmj zie hootdst. II — 7. n»}-!uiy is in de betee-

kenis van „vechtenquot; K. voor mi ii\ zie lioot'dst. lil-—2 sub r, en in die van

„gissen KI), voor «nonzie hootdst. \ II. \\ igt;k. geeft hut ook in de betee-

kenis van „vragenquot; op als KD Het is echter tegenwoordig algemeen in gebruik, ook onder priaji's.

cti tiiri K. üwi (infj N, ontoereikend.

Krilmavorni, zie hootdst. 111—Iti. j-»»,, (naam van vorstelijke sëlir's) is KN. isii|(iin ïinj

M tsi)|minafi«| K, miii \ (wio(ie N, één.

' •=één en hetzelfde) is op zichzelf' en in de daarvan rechtstreeks af

geleide vormen N., K., zie hootdst. II — 1. Naast ^^imstaat als

K- nog fjgt;isyniiauijx vitS (= zaad) en (Jii 1° (—stuks) zijn op zichzelf en in de rechtstreeks daarvan afgeleide vormen KN. Evenwel staat naast ( —

alleen) een tac. Iv. .mmi,nen naast Si^iKtnjj (= jc/a'alleen doen) en SiijiKw (id., mv.) resp. als fac. K. ?, u, f ) 9iH q Cll iêi 1LL1 foiitfii\ zie hoofdst. VI. Wbk. noemt

CO co quot;C-

als K. èn van «^«3^ ón van riy,r KN. ziju de samentrekkingen

(^voor = één tegen honderd) en , n (voor vnMi£tamp; — geheel

en al).

• a , ,

hsïj (jan irnijj w isiJ| inn ïui| \

fKJ1\

»Jiinn K. 1° Minm in» N. on; met.

( ^ /' r:

— 64 -

1 — wnnojni

2° Kiiiwi N. eu; met,

CO

Zie unnutMtOjj bij tm njijt.

lt;—fc. Q

[Mfjiim K. (enaoiHïijj N. goed.

is KN. in de beteekenis van „onbeschaamdquot;. Wbk. geeft naast nog op üintnjj ,.KW. en K. . . . als wal mooier woord voor Volgens

mijn berichtgevers is het bepaald tëmbang, maar, als het iu gewoon Javaansch voorkomt, dan toch in geen geval K. maar KN.

3.;injaikjijj K. ^ N. de wacht hebben.

Wbk. geeft als K. van op ï»,munj en noemt als KL. van

«mi* Volgens mijn berichtgevers wordt niet in die beteekenis gebruikt

en is MnimtMji geen KL voor wam maar gewoon K. voor Terwijl

urlt;rgt;i beteekent _Wwacht houden , „waakzaam zijn in het algemeen, is

ⁿ'r^r'i

de benaming van een ambtsplicht der ambtenaren, om bij toerbeurt gedurende één etmaal de wacht te houden bij hun hoogste chefs, in de eerste plaats in den kraton. In geschriften vindt men echter herhaaldelijk waar dus klaarblijkelijk £?, rm.™; bedoeld wordt als K. voor ^ ^ en als K. voor Naast oji ij imiMji staat nog als K.

K. mislukken.

—Kramavorm, zie hoofdst. III — IG en ook de aanteekening bij hoofdst. IV.

(= knoeier) zie bij ^._Ly Wbk. geeft nog een anderen KN.-vorm op

ttinrjin (= vast en zeker). Mijn berichtgevers kenden dit woord echter niet.

wordt ook gebruikt als KD. voor (= lijnwaad, dat te koop wordt aan

geboden), zie hoofdst. VIL

K. iwiui N. wie, vragend vommv.

Zie de aanteekening bij hoofdst. III — 4. KN. zijn rma» (—iemand aanspreken; vragen wie hij is) en Mirmm, (hetzelfde zelfstandig gebruikt), evenzoo een ander in de beteekenis van „vloekquot;. Het K. van u,. waarvan mm is afgeleid, is to (ut * zie hoofdst. V. als KD. voor r™™, zie hoofdst. VIL

(MijKiwijj K. 1° «jwnjds-v «j wi «i (ie: mij N. anders.

wordt ook gebruikt als fac. K. voor zie hoofdst. VI. De woor-

65 —

r O

I — fciontan

Sgt;

den en door Wbk. als K. opgegeven naast moeten

volgens mjjn berichtgevers bescUouwd worden als KD,, zie hoofdst. VII.

2° ^ N. iets niet zijn.

Naast wffwojyi staat als eigenlijk K. zie hootdst. II — 4.

O Q

isin K. iizii ui N. schietgeweer. /

KN. zijn (—hulp, J. B. 149), in de beteekenis van „wondquot;

ot „zweer cn Mamp;wiruj in de beteekenis van „geweerschot afstandsquot;. Wbk. geeft voor dit laatste woord nog op een beteekenis „schutterquot;, welke beteekenis echter aan mijn berichtgevers onbekend was. Daarentegen is in de beteekenis van „het schieten N., luémi^naai K. In tëmbang wordt örm»sn ook

wel gebruikt in de beteekenis van „legerquot; of „wapenquot;, in welk geval het eveneens KN. is.

gt;•

Mogn K. N. zeggen

«3«^«^ (—vermaning) is KN.

o » a a

cm

wordt ook gebruikt als tac. K. voor (= mannensaroeng) en

(= vrouwensaroeng), zie hootdst. VI. ^ mg»-ri(== lapjes o/monsters lyn-waad, (wh ah kwdpvspeelqoed) is KN. Wbk. geeft hiervoor op ,*■?,,N., ,5,^, caoj K.

Q O

imtd( K. umaamamp;xJii N. hoofd.

gt; CJ J

Volgens Wbk. wordt oVn? ook wel eens als KI. gebruikt, wat echter onjuist is. KN. zijn isntjwiui jnrpjMji (een soort wesp), .ïmirnj^amp; {— zich met het huishouden bemoeien, J. Z. II, 155), ( = het bovenste gedeelte vau iets: wat op een hoofd gelijkt), in de beteekenissen van „oorsprong van een rivierquot; en „nokbalkquot;, verder ook (= aantal zielen). Volgens anderen weder wordt voor dit laatste in N. ook wel gebezigd, i» het KI. voor (— hoofdkussen), zie hoofdst. XII. Wbk. geeft nog op;

i/noyn E/i (gt;/ ah'nqirjim unnsgt;i\ VCt'ldlinC) Villi I Av. (JUJ) , liet kapitaalquot;. Deze beteekenis was aan mijn berichtgevers onbekend. Wèl kenden zij KN. — ..vooruitbetaling van een gedeelte van de koopsomquot;.

Walbeelmi taalsoorteu

— 66 —

I — (Mijm^nniLjiKijj

[kS «I Til Zie.

a.

!M«jTr\^IKl Zlii «j

nfi| I K. 1° iruiwij KN. zijn in üe Lcteekenis van „voorbestemd lotquot; en ^ in die van

„bloedaartjequot; en van „vezelquot;.

2° nanoAJi N. brief.

Mtvtiuviinipji (—1quot; brievenbode, '2° overlaat, kanon) is KN., evenzoo ma, als vischnaam en in de beteekenis van „zwevenquot;. «ki-n '^s ziehootdst. VII.

o

3« oiii^Kin| N. batik; grw.

Wbk. geeft **,$*amp; op als KN., ü-^unj, als tap. K. Volgens mijn berichtgevers zijn ze echter bepaaldelijk N. en K. in de afleidingen. Daarentegen is het grondwoord r.n khj zelt KN. cn wordt, ^i-nus»^ in deze beteekenis niet gebruikt. De woorden en ^ door Wbk. opgegeven in de beteekenis van

* «O, lt;^Jf cn

„raadplegenquot;, kenden mijn berichtgevers niet, evenmin «fivoor „nagemaakte batikquot;. KN. zijn «n cijr» {== roode batik) en t.» S mi (= opnieuw overgebatikt goed).

II a^Min ctj N. kam.

Wbk. geeft op KN., ^ en KI. Volgens mijn inlich

tingen echter is dit bepaald onjuist en is .«n,; N., ü-n.isn_/j K., terwijl al^ alleen in Jogja in gebruik is. Vergelijk echter J. Z. I, 25;), waar in K. n^uynxm# voorkomt. Al die woorden beteekenen een gewone kam, terwijl het woord betcekent 1° „manen, van een paardquot;, 2quot; „paardekam ', 3° „weverskamquot;, 4° „kleine kam om het hoofd van ongedierte te zuiveren (in deze laatste beteekenis naast In al deze beteekenissen is het KN. In KD. wordt echter

ook wel gebezigd voor KW

K. N. lijk van eou vermoorde.

Zie ook bij mwi êoijis

/ O Q

(MaJi K. 1° ibrt N. en; met.

Oei «, „

— 67 —

* O

I — (MIUO

2« »ni.iijTn» N. en; met.

3° (KJiatn N, eu; tegelijk. Zie ten riA tM fiQjh bij

O

wiiuiojj K. 1° N, weten; waarnemen; zien.

hjiiunjij is eigenlijk liet K. van zie liootdst. II — 5, terwijl het eigenlijk

K. van is wjAox zie boven. Van is het K.

•2^U i;i(i(i«no| N weten.

VVbk. geeft op KN. met de beteekenis „het oog op twee zaken

tegelijk gevestigd houden . De uitdrukking was aan mijn berichtgevers onbekend. KN. zijn de afleidingen van in de beteekenissen van „gehoorzamenquot;, „zich onderwerpenquot; en „beschouwenquot;.

ocv cv ..

.-5° dJiox «jon N. weten.

in al deze beteekenissen wordt naast ook ^8^ gebruikt.

£»££ en ytvQï zijn spreektaal

.MOjaijj I K. N, zout: zd/st. naamtv

KN. zijn (een bladnaam), ^^„_Vu_n of

( ophitsen, vevbaslenmj ruit ? of van en

(== iets anders voorstellen dan het is, J. Z. II, 03).

II -M(iJig(Ki| K. -mwiKïMKVj N. rente, interest.

In alle andere beteekenissen is t-n^ KN. De afleidingen van en

in de beteekenis van „rentequot; worden gevormd van de grondwoorden. K. «j!W»tni)| N. dikwijls ') ■

rfMitatji wordt iu de spreektaal ook wel Naast ^ staan de meer ge

bruikelijke vormen en uhfyx In alle andere beteekenissen is KN.

^5

mt^(ciiki| K. o ïj Tfi j «ai N. houten of metalen wapenscheede,

M-»j op zichzelf (= koker; kleed) is KN., ook in de beteekenis van

— 68 —

I — OJKm

„halsterquot;, en verder de uitdrukking (J. Z. 11, 47 — 3). Anders

is e»-h*_niamp; (—iels van een scheede voorzien) N., an^S, K. Alle afleidingen van ^ ^ ir, jvtj worden gevormd van deu stam

a^Km K. «jO^\ mindjo^ N, geven; toestaan.

KN. zijn in de beteekenis van „genoegenquot;, „vermaakquot;, (== geschenk),

*J1 fjHJ}*! 97i f (id.) en vf o trj ij) ( un wjj (= liet geschonkene; gegeven, als hijslelling: ooit naam van een gewas). De beteekenis „mildquot;, door Wbk. opgegeven, heeft laatstgenoemd woord volgens mijn berichtgevers niet.

Q □

K. N. voet.

KN. zijn als naam van een klankteeken en als „voet van een bergquot; (zie echter

3 Jav. Heldendichten, blz. 38 — 8, waar men in dezen zin £,,3,«..; vindt),

•jwio/j (= herhaaldelijk tevergeefs ergens komen), (= buitenwaarts ge-

hogen beencn) en (= binnenwaarts gebogen beeuen). Van als

„muntquot; is üt™ het K., zie hoofdst. II—-6. Een enkele mijner berichtgevers

gaf nog als KN. op amp;HhSfytvt°iasvj (= horizon), een uitdrukking, die echter aan

de overigen onbekend was.

om (kot K. I mïhm N, bloem.

CO

KN. zijn (naam van een soort beambten), (naam vaneen korps

pradjoerit's), (een vorstelijke lijfwacht, uit kinderen bestaande), 'al*,,

tKtuwj (naam van een plant), (naam van een vlag, J. Z. II, 288 — 16),

(naam van een zangwijze) en »rn 'FnrqTJtt ^'quot;n (naam van een batikpatroon). Behalve het K. van »gt;»^ (= 1° gebloemd, 2° gekleurd katoen) is ook nog KI. voor »,„amp; (= graftombe), zie hoofdst. XII. Den vorm daarnaast door Wbk. opgegeven, kenden mijn berichtgevers niet, evenmin ftrmoji in de beteekenis van „bloemperkquot;. als KD. voor ruéiui-?, (—

geslachtsgemeenschap), zie hoofdst. VII onder

O

II N. zangwijze.

De vorm door Wbk. opgegeven in de beteekenis van „accompagneeren^

co

was aan mijn berichtgevers onbekend. KN. is »oAi (= een zangwijze zingen of spelen'), bv. in ^««ntTi-n (= alarmslaan), maar volgens mijn berichtgevers niet

— 69 —

I — »J1 Kil I5T1J

iu het door Wbk. opgegeven De uitdrukking (= ka-

wi-verzen zingen) is « K.

»JnaiCT| K. KiiiTil N. ziek; pijnlijk.

KN. zijn (= ongesteld geworden; ook in treurige omstandigheden ge

komen; Whk. (jecfl Oj, Kmun-.wj), Hj.rmtPnvnj (= ziekte; OOk boosdoener), (—gevangene), «Lm.,,.,,,., (= gebrek lijden) on ,„, n in debeteekenis van „meisjequot;, dit laatste ook inde uitdrukking [voor = loop vaneen

geweer, die niet geheel door dc lade bedekt wordt), waarvan echter een KD.

bestaat. Wbk. geeft deze twee woorden op als resp. N. en K., zie hoofdst. VIL Naast (zie boven) staat een fac. K. dat Wbk.

niet opgttft. Verder is nog' KN. ^nuwnnjim in MSi^irwnnuiti (—bittor weenen). Het is daaientegen N. in xmStimrvt-nnji n met m_?Q,^,°iasrijj als K. (= bitter gegriefd). Wbk. geeft nog oj» een beteekenis

^wat echter volgens mijn berichtgevers onjuist is.

Mi™.in*! K. wonn N. gekookte rijst.

KN. zijn vforn, (benaming van den kinderleeftijd van 2 a 3 jaar),

(== witte rijst, bestrooid met gele rijst en stukjes gebraden vleesch of vischj en

Mvyuj, als „stijfselquot; en als benaming van het vocht op den stomp van een

aren-bloemsteel.

(Kil ■uin Kin gie ailnjaiv

^ J J

•MiKiii K. lü iKii nm (samp;ugka) N. van.

Kiamavorm, zie hootdst. Ill— 16. a.*mi wordt ook wel eens ^;.uhii geschreven

(niet te verwarren met = „bazuinquot; en als bladnaam). Een ander ^,n₇,^

uit te spreken als Ma (-= paal) is KN. ^(sangka) is KN. in (=

afkomst), mgt;lt;„ h,j (id.) en rfnxnS, (= met iels aanvangen). is KN. in de

betcekenis van „van wegequot;, ofschoon men ook dan wel eens in N. zegt,

o

•2quot; (en Kin N. van,

inUr, wordt in deze beteckenis meer in de spreektaal gebruikt en naar het schijnt te Soeriikarta zelden of niet. in andere beteekenissen, zie bij en bij xr^ iï, *

ikn vi ui K. «] uxi i ifiii ij lum m ail i nu i N. verkoopen.

— 70 —

I — MtXUIUI

Naast worden ook gebruikt, zie de aantee-keiiing bij

hoofdst. IV. Van (= verkoopen, als bedrijf) is het K. niet

maar ajnjiutia»wjj ol iju) r n i,)j dat ook hot K. is van i^xnitjKii^tnji koopwaren). Een ander (naam van een koek en van een manggasoort) is KN.

ïJiaottHJt K, Jiiiutjoi^ N alle, alles.

vttjimiiJhy gewl. mijxm tjn (een titel) is KN., cvenzoo aj,.u,(LV!u,MA (= op wat wijze ook) en alle andere rechtstreeks van «■.*. (= macht) gevormde afleidingen.

O

wi isti) K »sït wi «1 wm ï \ (CBun Km ï N. tabak Ol | I

wordt met den neusklank, dus 'mbalco uitgesproken. Zie ook bij un^^j hierboven.

micti K. 1° N. grond

KN. zijn grjn als naam van een visch, in de beteekenis van „don-

kervaalquot;, (== verbindingsstuk tusschen de twee voeten van een leeren

wajangpop), (een bladnaam), (= aan een plaats gehecht)

en tiéhiShtmny (een terras in den kraton). Wbk. geeft op N. Vol

gens mijn berichtgevers wordt dit laatste woord alleen in tCmbang gebruikt, is ook een KD.- vorm voor (= afkeerig), zie hoofdst. VII.

2° N, grond; grondgebied.

g, is KN. in de beteekenis van „aardequot; als hemellichaam.

ai urn/»01 -v ( (ê

m oin zie aajinnafiit| \

. Q .

»ji ss^iann ajinj zie ^ (Wi tnoj \

O* O

K, 1° (Kn «j *vi N. liet opiumschuiven.

Qmj! in de beteekenis van „gesisquot; of „gesuisquot; is KN. Naast staal

KN. zijn alle afleidingen van flk?quot;n (tsnji gt; Wbk. geeft op als KI. Volgens

anderen is het fac. K.

2° «] in ï «j mu imnjj N. stroosigaar, strootje.

— 71 —

I — tj (KA » «Jl (KljJ

Wbk. geeft alf; K. op dat ook voorkomt in J. Z. T, 190. Geen van

mijn berichtgevers kende het woord echter, anders dan in de beteekenis van „rolletjequot;. In de beteekenis van „rookenquot; is £2^ fac. K voor KN.,

zie hoofdst. VI.

«j(kjiï o ki| K. «jwim N. zie de toelichthui. ' ' '' ' . j

AVbk. geeft op: N., K. in dienst op een bepaalde plaats ko

mmen of zitten bij zijn elicf, zooals een ambleimar op de plaals. loanr hij zijn iverl,-„zaamheden te verriiilcn heelt: komen of zitten in de tegenwoordigheid uin een „Vorsl of Vorstin; nol; in hel (iltjenieen bij zijn meerdere komen, o/een voornaam „persoon, zijn opwagting komen maken, als KI. van .vJ,„„, en Daarliet

dus steeds gebezigd wordt in betrekking tot een meerdere, moet het woord m. i.

altijd beschouwd worden als KL, waarbij dan de eene vorm gebezigd wordt in N., de andere in K., evenals bv. en Het K. van

is niet .L/IVj (Kat Vt gt;OJI

hoewel enkelen dit woord gebruiken, maar .uif Mi tnüoji zie

hoofdst. XII.

cv ,/ / [

aJio K. N. slang.

KN. Zijn I /y mj ;T,y t i i (= ruggestreng) en »n ^rr^nn Mij gewoonlijk ^ t.7? i ut IJ vi ~'Tii

lUMhj geschreven (een soort rupsen: ook — met plooien, van een vleezir/cn hals,

en naam van een cjehed, om slaiujen te Iteznwen.) De beteekenis, daarnaast door Wbk. opgegeven, nl. „aandeel van de gesneden padi, dat den eigenaar toekomtquot;,

was aan mijn berichtgevers onbekend.

o

(KJ,oo K. 1° utujnul j \ aaïj,iaj(ï\ mdj iim2 X. uitroep, zva. kom! vooruit!

KX. zijn (177 Tj LU f Pa (= beproeven : ook aanvallen), t/n^a,i»wj^(=het met elkander eens Zijn) 6D t tn ^ lit i w rj ma $ iHj Mjj

(= met elkander wedijveren). Wbk. geeft voor dit laatste op Ken andere beteekenis dan t7i rj u.) 9 (K) heeft het

kramawoord ij) rf f « , nl. „in iets toestemmenquot; (D. W. 138-—1 en 139 — 10),

waarnaast geen overeenkomstig ngokowoord staat. In N. zou men daarvoor moeten gebruiken een woord van ongeveer gelijke beteekenis, bv.

ol' iets dergelijks. Verder is nog KN. «,f .u« als naam van een oogziekte.

O

2° on \ mm om N. uitroei), zva. ziedaar!

3° (fcJi th uitroep, zva. kom! vooruit!

— 72 ~

I — MOflfWJI

lu alle. andere beteekeniBsen eu voriueu is «j-r^ waarvan dit afgeleid is, KN.. uitgezonderd in (=gang; richting), dat N. is (zie bij ^en

in (U oi'n (= een tochtje maken), dat KI. is, zie hootdst. XII.

»j3Gimii| K. ituoti N. pas; .juist.

Naast nnQirnji zie aldaar. KN. zijn (— op het oogenblik, dat) en _fL,lt;m

als technische term bij het In de spreektaal wordt mn^ookwel

lt;l7) nil\ kjji lt;tnMH/j cu .tl/Iy lt;rnnn/i\

O

K. hiiut iKi| N. wanneer, in hut verledene.

würtn^ta^ is eigenlijk het K. van 7VI cfhdJÏ) AA' dat naast in gebruik is.

In den regel zegt men in K. niet aj»\ maar h-p.ngt;(t^tn wb /Ac ook bij

qstnvri) cu nuali*

' O'

K. «Kijofina N. haan,

KN. zijn 4JS (Ij rtnl 'UlMyi (= onvolwassen haan),,«»(= een kind op de armen dragen; nok aan elkander naaien, bv, ran twee hreidscl» nelwerk) en ot'»rt«^ (= ge

paard met), is t'ac. K., zie hootdst. VI. Wbk. geelt nog op fKj) (U^ (Ui anjj

(= iets, dalt; op een afstand gezien wordt i. Mijn berichtgevers kenden dit woord echter niet.

nwiine K. oasi^ steen.

KN. zijn (naam van een loerikpatroon, J. B. 360.), (= schurft.

van pfidvden ), ugt; ? ) ij j i;i gt; feen soort mënjan) en (= hard als steen). Wbk. geeft ook nog als KN. op (== een in het water vooruitstekende

rots), een woord, dat slechts een enkele mijner berichtgevers kende. Deze noemde het echter K., •Ui tsï^ rrrtiK ^ N. In plaats van wordt ook welgezegd

eveneens KN. In Poensen, Bloemlezing, 89—9 vindt men wat ook in den kraton gebezigd wordt, wordt ook gebruikt als fac. K. voor

gt;miff^4 (= diamant) en voor Srm«^ (== wierook), zie hoofdst. VI.

Q

K. I utfl tan N. vergeten.

M7t trut ITLV is KN. als naam van een visch, maar N. in de beteekenis van „iels vergeten zijn'', alswanueer hef K. is.

o Q - _T II i/mmniunmn N. nng.

— 73 —

I

Na««t wordt hi lie boteekenis von .riuf?' .«ik gcbniikl. Zie nok

ij rui ij (ui wji hoofdst. VU.

rgt;

K, asïjo N. oud.

KN. zijn (= papegaai), tijgervanger), (= visscher),

(— oud van dagen), Ü_IL^ in do heteekenis van „verguldenquot; of „brui-neeren en (= gebied vau den Soenan zelf. in Irgenslelling mul dal

ran den lgt;an_r,mn Adipali A „om, dal en niet heel). Wbk.

geeft voor als beteekenis op „liet gebied en de landen van de

quot;Oudei e pi in sen van hel vorstelijk iiuis, m leiienslelluui van Iwl yebied en de landen „van den kroonpnn.s, ijenoewdquot;. Wbk. geeft op ,2, iï^en

(vtonMals KI. voor noêns^ ui en khêtü ^^» Volgens mijn berichtgevers echter zijn de beide eerste woorden resp. N. en K. en beteekenen zij „oudsten, t/v. van een desa , terwijl «»Sin^.ui in het N., KnêiüiL^ in het K. een titel is

van een desabestuurslid, den plaatsvervanger van het desahoofd. O Q O

utKi lv. annjji^ji N. droom.

KN. zijn (voor J = gedroomd) en (= in den droom aan

iemand verschijnen). Wbk. geeft deze twee woorden op als N. met resp. en tot K. Vergelijk A. S, 110 — 1 v. o. en elders. Mijn berichtgevers

kenden echter in het geheel niet en alleen als K. van

mv. Het woord fc,i-r.®(f,x door Wbk. opgegeven als te beteekenen „in den droom spreken' , was mijn berichtgevers onbekend.

9-Ji in lv. inn ki iu| overnachteu.

tuhinMjj op zichzelf is ongebrl. Voor S,^ ^overnachten) worden zoowei als r.™ Q als K. gebruikt.

in kuiji \

Q

mnjinitrtjj IC, ojkkji X. vasten; ook een andere naam voor de maand

Ramélan.

-mj/in K. ajiiio ikij N. midden van den dag Hij (naam van een lekkernij) is KN.

Q

K. M(un N. gelijk; ook eev redetcoord tot uitdrukking tan het meervond.

— 74 —

O

OJIJ-JI

•Q MtumHTji

(== beantwoord worden, /ju. iy;/( ec» verlangen) is KN. Wbk. geeft het Op als N.j h n :gt; I Tj ? ) 7.; ƒ IC,

ajiiji K. «iwi w| N. tijger.

KN. zijn d^r» ent if.i nj) Wj (= verkrachten) en onjj (1° een insekt, 2° een

spel, 3° benaming van een korps pradjoerit's). De vorm (Ö (M 7J) WJI

door Wbk.

als KN. opgegeven, was aan mijn berichtgevers onbekend.

moet volgens hen zijn

aoinuo(M| K. »Ji(a|(onj'i N. alles, allerlei.

«m-vgt; op zichzelf is KN KD., zie hoofdst. Vil. De uitdrukking »n) .c»

tSl IKOJI daarentegen is fac. K., zie hoofdst. 111 — 11 sul) a.

(M ifcji »vi| 1 K. (U««K N. redewoord voor de verbiedende wijze van spreken.

mnoK is KN. in de beteekenis van „vrijheidquot;, „verlofquot;.

11 (l_Jl (KA N. reeds, al.

KJI (K/yi is KN. in an(K/) lt;K)rjhji rSimi^/ipp Q, „yi K. (benaming van een tijdstip, ± half elf v. m.).

K. 1

lt;gt; ®| Kil j ij (Ui \ ijima N. pers. roorniv. r. d. pers. is KI. in de letterlijke beteekenis van „voetquot;, zie hoofdst. XII. 2quot; N. hez. voornw. v. d. 2^equot; pers.

Naast tui ij lt;£,) ~jt ilm wji staat in deze beteekenis .im 3 in « verschil tusschen beide zie de grammatica.

Q Q

wiwiasTnii K 1° iKJi«i/if N. leeneu; c/rw. 09 lt;J| \

2quot; twiiiiifl N. leenen; gnc.

Q,,1, wordt meer in do spreektaal gebruikt. KX. is ,quot;i.?igt; in de beteekenis van „afwisselenquot;, waarvan (= aangenomen naam). Verder geeft Wbk. en

wel onder — „afwisselen' als KN. op^°itïi^.i/nonji ol ,quot;igt;u^nmMtj (=

leenspreuk, figuurlijke uitdrukking). Was deze opvatting juist, dan zou de uitdrukking moeten beteekenen „synoniem' . Lit de beteekenis „leenspreuk blijkt m. i. duidelijk, dat hier bepaaldelijk „leenenquot; beteekent. Bovendien is

volgens mijn berichtgevers N., ^K-

75 -

j — (ui n/n (uij|

J

■urn N, leer

In afleidingen. Van mn^,, (— schuld) op ziclizeif is het K. niet ,,_W/) maar_MM

^c ' cq f(gt;

«Y rinji\ Ten aanzien van het verschil tusschen c?n tu^ en »^zij in aansluitingbij het Wbk. nog aangeteekend, dat men hot eerste ook voor het leenen van geld bezigt, wanneer men hv. geen geld bij zich heeft en het de bedoeling is, om het bij de eerste de beste gelegenheid terug te geven. KN. zijn (= schuldenmaker), (cmrxtfRV™ (= werk verrichten), (= gesneuveld)

cx}(rii « cri ^_y( ^{v /}

cu trjnjtithn { scliulclvoidcrin^). Daarentegen zijn tm,iiiixmnjtvj/ui$iisngt; 7^^i17» f!/ vfivtttni en if(u)iPji,tyrj(tiu (= elkander over en weer leenen) N., M K. Lvenzoo is tmrjuunïn(dchnjj (= verplicht) N., K. Wbk. geeft op

irjamp;ttasnomtrjKï) KN., rnnvw^wiHijj tac. K. {=z fjch! uitlccnen ; /c!s borgen). Volgens mijn berichtgevers echter zijn deze woorden resp. N. en verplicht K.

o o

(Maann K. annfM N. kunnen

'31

Naast itfmnxjji wordt ook gebruikt, zie de aanteekening bij boofdst. IV.

OTTHjosiKij K. i'i'i N. houd

KN. zijn tmtfMiMMtfMtiojf (naam van een nachlvoyd: ook = bloedschande plegen)

en KHr/MiKn-myvr, {— icmatii! geen antwoord geven). Wbk. geeft op inde

beteekenis van „gelijk een hond: iemand een hond noemenquot;. Deze vorm was echter aan mijn berichtgevers onbekend.

(ki o) K. wi (ij) (

Kramp;mavorm, zie boofdst. III cMOioij (KN.).

K. iKimn ui «1 N. om reden.

'

nKnicnj) op zichzelf (= reden; omdat) is KN. i//7) *r» m is een verkorting van

Ten aanzien van op zichzelf zie ^ Ten aan

zien van .ktiti zie boofdst. 111 — 11 sub a.

hui K. quot;111 ij N. zie de toelichtivfi.

In de volgende woorden: K. van N. (twee met muur

werk omheinde waringin's in de kraton's der Vorstenlanden en op de aloen-aloen voor do regentswoningen in do G-ouvernementslanden), .Q^-rnnj K. van

— 76 —

lt;sv „ I — (MIKII

(=^kooi) ^{011 K}- ^{van (lit} laatste alleen in de beteekenis

van „iets afsluitenquot;, „een vogel in een kooi doenquot;. Over ,Q£n als KL zie hootdst. XII. Overigens zijn en lES^ èn vj beide KN.

CSV L

JviKKin K. »J|0 N. oorknop,

Kramavorm, zie lioofdst 111 — 16. 1^8 is ook liet K. van^^ (= onbewoond, leeg), zie hoofdst. II — 5, terwijl 8«» ook gebruikt wordt als KD. voor datzelfde woord, zie hoofdst. VII.

:£na(iswi| K. ^^T- boom.

Kramavorm, zie hootdst. III — 16.

wiikii(ejj K. Sr(OTniiniHi| N. bert

ui\

•jo» ^

iïj o j ^ um ik)| K. N. pinangnoot.

y _VIIlt; op zichzelf is KN. Wbk. geeft verder op voor „hagel¹ N.,

K. Volgens mijn berichtgevers is het woord voor „hagelquot; alleen ^(vnaoj) of (naast ^_?) KN., terwijl alleen gebruikt wordt

voor „steenenregenquot;, bv. bij vulkanische uitbarstingen. Als naam van den boom en in ulle samenstellingen is KN. door Wbk. opgegeven

als het KI. van ^Sn^xnonjf (= sirihdoos), zie hoofdst. Xll bij vnMj! wordt gewoonlijk geschreven.

otjinii 1 'KJii| K. N. piek.

KN. zijn de spreekwijzen (— ^z'⁽''' onkundig houden, J. Z. II, 94 —

I v. o.) en lEiiidnMT^itoi^M^xjjiisnji [=iBiu(iiid onschuldig vei deuken, J.Z. II, 49 9 v. o.). wiajniMji is ook het K. van ^«1 (= hardop lezen) en van wik (= staal; ook braadpan), zie hoofdst III — 3 sub /' eu A'. In de beteekenis van „tand is KD., zie hoofdst VII.

o mi K. uin irifl [»ji| N. bosch.

KN. zijn (benaming van een soort boschbeambten), mm(naam

— 17 —

I — cui om

O

van een loerikpatroon) en als benaming van een vlag (J. Z. II,

288— 12) en van een soort lijnwaad. Daarentegen is in de letterlijke beteekeuis van „verbrand boseh i n n gt;sj^*'gt;!t N., 11m)sni^ K.

o™ K. o (uiii ^ N. tijdstip.

Kramavovm, zie hoofdst. III 10. KN. zijn in de beteekenis vau „eigenzinnig' en uiimaMt (= volwassen), is ook KI. voor (—kleinkind), zie hoofdst XII.

.uiiijw K. o N. kraampje, kleine toko,

KramSvorni, zie hoofdst III - Ki en zie ook de aanteekening bij hoofdst. IV. De door Jansz, Suppl. van opgegeven beteekenis van „sehoonbranden ran aan nieuwe ontginningquot; was aan mijn berichtgevers onbekend. is ook KD

voor (een boomsoort), zie hoofdst. VII .

a

*j o a «j M) dj mi gie «j ui (Ki -v

O O.

uj :ui a «j w zie a

ïj O 3 Hfj W IKI zie

O

K. (LnniKi N. er is.

/ie hoofdst. III—4 sub a. mm wordt in de spreektaal wel eens

O Q.

«jOïOMïjwiijiKi zie

O- O Q.

!ïj O 2 (KUj (H}U1 (K1| zie ®| «1 (lil Sk

O Q. O.

ij O » MJ (KI zie Ij (UI (KI ^

Q Q

(KI O Zie HUJ (Hl (121 X Q Cgt;

⁰ ^ ^K W'inna^ N. spreken.

Zie hooldst III — 4 sub h en de aanteekening aan het slot.

/ Q

uiiKi K. (ui N. gedaante; kleur.

is eigenlijk een kramavorm van „j^ zie hoofdst. II — I. (= tot

iels mede behulpzaam zijn) is IvN. Wbk geeft ook m (= van dezelfde ge-

— 78 —

1 _ (o osinjj

daante, kleur of soort) op als KN. Volgens mijn berichtgevers echter is het N.,

/ o TTquot;

ojt bi on iv.

(ois^i K, (it|oiJiism| N. zwaar; grw.

Kr^mavovm, zie hoot'dst. IV. KN. /,ijn ^ ™t^u 1 (= bezwaren en moeilijkheden) en ytmiasn-nvjxnm (id.), rjvnt 1)0:11 insrij is N., m^iunjj K. in de betcekcnis-sen van „zwaartequot;, „meer of minder gewichtquot;, „wegenquot; en „gewicht hehoorende hij ecu weegschaalquot;. Voor de laatste beteekenis geeft Wbk. alleen op den daarnaast Staatldeil VOrin irn»rjtrnl''*^en i'Utler ^ irnl^r.nlmty (= zwanger), dat in tegenstelling met ^ i,-»«^r.ngt;muj = „gewicht enz. met den neusklank wordt uitgesproken, is KI., zie hoofdst. XII. Wbk. schrijlt dit wooid verkeerdelijk Zoo toch wordt uitsluitend geschreven het woord

voor „afwegenquot;. als Iv. voor .«gt;(= bevrachten), zie beneden,

oloismi K. ui mi N. zwanger.

In afleidingen. Op zichzelf staat naast het K. als ngokoterm «?)£»* KN.

zijn Qamp; in de beteekenissen van „gezwollenquot; en „geladenquot; KD.),

IciiÉh.c) (= iemand bezwangeren) en in de beteekenis van „buik en als

benaming van een onderdeel van de loeké. behalve het K. van

«]gt;êiiKttnji (= ongeboren vrucht) ook nog dat van £ifagt; zie beneden. Zie ook hoofdst. VII bij

0(0™^ K. N. afgaan.

Naast asHiiasntMJi en «yngt^ui»^ zie bij Iⁿ deze beteekenis is ymi

^1., zie hoofdst. XII. Zie ook bij boven.

1K111 (o iisvii| K. min fj «JU ï5viij| N. ingeladen, opgeladen; vervat, in een brief. In andere vormen is KN., bic. K. Zie hoofdst. VI onder

oiKinaait] K N. tijdstip

' 1 J quot;i'

Kramavorm, zie hoofdst. III — 16. Als benaming der tijdstippen voor de vijl dagelijksche gebeden is Sij™ KN.

lOUjiici K. I) dna uiouiniïjfma mnj N. verkoopen.

Naast uyias zie de aanteckening bij hoofdst. IV. is KN. in de betee

kenis van „lijnwaad, dat te koop wordt aangeboden .

-- 79

l — (Uiinnnij

o „ o

oioannjj K. o (Oj N. het buitenkomen.

Kramavorm, zie hoofdst. lil 1(j. ^^ (⁼⁼ buiteuwaarts gebogen beeueu)

is KN.

o

njoaa^j K. 01 in ij) | N. ongekookte gepelde rijst.

KN. is ia de beteekenis van „hoofdinhoudquot;. _7i\_e bij

A\ bk. geeft op yn-m Surn-n^ voor „ontbolsterde koffie''. Volgens niijn bericht-govcrs zögt men zoowel voov ontbolsterde koltio^ uls voor gepelde djagoeng^ katjang enz. KN. Lit de vormen ^,,,,^^ N.,

K. en KN. meen ik echter te mogen opmaken, dat men hier met

een ander grondwoord fj UI I Vj (KjI te maken iieef't.

ojji K, llt;gt; am in Ki J N luiaiu. ibl

^HJi

oc?gt;-2quot; 'is hi N. naam.

Naast zie aldaar.

O

(Ui(UH K. N. toenemen.

Naast mitgjHiyj zie aldaar. Nan ,?,.^ in de beteekenissen van „toegiftquot; eu „nog eens van denzelfden schotel nemenquot; is het K. zie hoofdst. [II —2 sub b.

lt;o Of

is eigenlijk het K. van ^ zie hoofdst. II — G.

o i^o i™ij zie (o a5in| \

o (o ra iKijj gie (o a5Yi| \

o ann hij k, jjijji N. maand.

'y^u?2l'l ^is KN. in de beteekenis van „maanquot; (naast ^rutoj ) en als naam van een pisang-, een klapper- en een komkommersoort. Het wordt ook gebruikt als KD. voor dsuomnjin (= schijngestalte van de maan), zie hoofdst VII.

Q Cjv cgt; ^

o mjdK K. (kji iian wi wi| N. welvarend.

quot;quot;quot;f® is eigenlijk een kramavorm van zie hoofdst. HI — J2 sub e.

xm rj riy ^ -n ,/n^ ^ Zie bij ^

o aan K. oikiii»ji| N. opdracht.

Naast In alle andere beteekenissen zijn zoowel als Q,£, KN.

— 80 —

^Q ' ] — o aim

oann K. N. breed.

CÓ

Wbk. geeft bij amp;amp; op KN. = Mijn berichtgevers kenden

wel de uitdrukking KN. (— «m ■), maar niet.

o^ïiaiij K. 'Oiwi N. kunnen.

Naast oj,S,\^ zie de aanteekening bij hooi'dst. IV. Wbk. geeft op (voor

als KN. in de beteekenis van „tot aanquot;. Volgens mijn berichtgevers wordt te Soerakartil i»lt;mniet in die beteekenis gebruikt.

oikïï K. 0|Tn N. achter,

Het K. van ,1^1-° (= volgeling; bet laatste) is niet mamp;mi naar uamp;•?«»

urm \

1, uj wV| zvn.

inn (Ki K. inn'il N. wat voor iets anders in de plaats gesteld wordt; ruilen.

Kramavorm, zie hoofdst ill — lö. 1= op elkander volgen) is KN. Wbk.

geeft daarnaast nog als KN. op ««ogt; een woord, dat aan mijn berichtge\eis onbekend was.

Q.

IIUKKl asu

iru (ui o mifi K kui aiiii N. Javaansche waterkruik.

^ ^ CJ ₁

op zichzelf is ongcbrl. KN. is ^ (= iets al zwemmende met de eene hand omhoog houden; voetzoekers afsteken en ze daarbij in de hand blijven houden; iemands zaak voor het gerecht verdedigen).

ann«jTn K. «joiiaoi^ N. kind (= onvolwassene).

wordt ook wel eens gebruikt in de beteekenis van „onderdanen , „die. narenquot;, in welk geval het K. is. Dit kan intusschen alleen door hoog-

geplaatsten geschieden, wordt—minder goed—ook wel eens gebruikt als K.

voor amMunj (= kind, in betrekkmj lot de ouders). (naam van ecu

slang) is KN. Daarentegen is „herdersjongen ' N.,

K. n {= kinderachtig) is KN. Intusschen geeft Wbk. bet op als

N. Sommige mijner berichtgevers keuden wel

— 81 —

I _ go rg

als N., maar ook volgens hen was unamp;rurf-n KN. (= zich als

een kind aanstellen) is volgens mijn berichtgevers eveneens KN. Wbk. geeft het op als N. met tot K.

«| ui on «« «| in K. Itfl (Hl t4iii| N kinderen baren.

Jansz, buppl. gectt op: „frf-nijnirfirniw^ (N. ? VOOl' tj n i» rfTmia^t^ ?) rj-n Hn n^t fn\ CCD kind 0/kindertjes te verzorgen of tot haar last hebbenquot;. Mijn berichtgevers kenden echter uoch noch Wbk. geeft «,gt;antaij en gt;^j) {= van dezelfde moeder) op als Kas. Mijn berichtgevers kenden alleen het eerste woord, en wel als gewoon N. voor mcnschen en ais KN. voor dieren. Ook noemden zij een woord ^_T„.nunj (= sterk aan elkander gehecht), afgeleid van Mwwj met het invoegsel oem.

O cv

tq(UIui K. 131 Hl N. waar; juist.

wordt ook gebruikt als fac. K. voor t^Q^/l (= rechte richting naar iets toe), zie hoofdst VI. Naast wordt — evenwel meer in de spreektaal — ook

vjQÏ gebruikt. Zie J. B. 31

KN. zijn «j isn in de beteckenis van „vonkquot;, (benaming van een korps

pradjoerit's), mhZnS) (= nijdig; haten), mgt;w^m (benaming van een vlag, J. Z. II, 288 — 10) en w°,Q.£, (= streng vasten). Van dit laatste woord bestaat een KD. aui f ri l 151^ w Aan mijn berichtgevers was onbekend de andere beteckenis, door Wbk. opgegeven, nl. „het vuur uit, voor zonder fceslclijlcheid, hv. een kind uithuwelijkenquot;. Verder is KN. in (hmSi N., S, fliQiPn K. (een bamboesoort). Wbk. geeft nog op Oly? 15^ 71^ (ClISn (^:=::: til verder en verder voortbran-den), een uitdrukking, die mijn berichtgevers echter niet kenden. Van rm.in^m^ geeft Wbk. behalve een beteckenis „vuur aanhebbenquot; nog een andere op, nl. „zich bij een vuur warmenquot; dus — un Zi xjn xj» w -M ij n berichtgevers kenden deze laatste beteckenis echter niet. Naast m,t) m ^ wordt ook rmmiïi gebruikt. Een enkele kende aan dit nmmïti nog een beteekenis toe — vncummSi*

«

— 82 —

JK.N, (iimo^ N. liever, eordor.

Ook wel eeus In de spreektaal wordt ook wel eeus

(voor in de bctcckenis van „tamelijkquot; is een ander woord. Wbk. geeft

in de beteekenis van „liever op als Iv.

«j «u «j o ikij K. wntiuin N. rivier.

_v wordt ook gebruikt als KL), voor vn iïvn ti, (= ring), zie hootdst. Vil.

(ittnoK K o« ctw x 01 (10) jsïi J N. daai'op.

Ci) gt; tJ

wordt meer in de spreektaal gebruikt. als K. van zie hoofdst.

Ill — 12 sub /'.

«IA li/Ut »VII|

iJiJgt; gt;iuj K. 1° ^'ait LTUOij N. mot; benevens,

,_UMtio. (= wedergade) en .uoj^ (= tegenpartij) zijn beide op ziehzell'en in de rechtstreeks daarvan gevormde afleidingen KN. wordt ook gebruikt

als 1'ac, K. voor (= en), zie hoofdst. VI.

2° aaifcii N. en; tegelijk.

CO

Zie fcl} j'vi (VVI bij Mn ilXA ^ Ik

onnwi K. «mo^ N. langdurig.

is een któraiivonn van dat nog als KD. in gebruik is. zie hoofdst. VU.

an»*iiHij K. mndK ^ N. olifant.

Volgens Wbk. is ,1,^^ tëmbang en KN. Ook in J. /. I, «4 vindt

men niet maar ,m«_? in K. ^zic ^¹-' ^l-^et'¹¹

bladnaam) is KN.

K. ui«ïj N. gang.

■ (-gedrag) i₈ KN. hoofdst. VII), evenzoo de

spreekwijze zie J. Z. II, 13 3 v. lt;».

^}c9 ^ ^ N. rund.

KN. zijn (= vrachtrund) en (benaming van eeu fatsoen

vau krissen).

I — aruiM

— 83 — ⁶⁰

onjigi K. »-nn ij uk »imj N. ruilen; grw.

In aHcidingcn. Va„ (= rail) „p i, het K, m_et

y ¹⁸ »quot;■ gt;» lt;1« beteekenissen van „.mpeliagquot; en van'ldwa,,.. out , verder » en _{(mmM va}„ _woetoe,_gJ ^

(= geslaehtsgemeeuaeliap: W, „„„ ^

zie hnofdst. Vil bij en ^

K. ^«| m» N. diep; het binnenste.

m zijn _re,., al, benantins ,,,n het aeh^rste gedeelte van een Javaan»!, hm., ^ _m en „ _{de beteekcni8} ^

Daarentegen is (= binnenshuis) als verkorting van Q n

V _m„f O O. o I 4 ir

• met ,_ot K. a_tTO„_a al, ,inbof«t» i. Ka.,, zie l.oofd.t X

^ ^{krimiVOrm tan} 91 '-M binnengaan«ie i.oofd,,'

111 — 2 sub rt.

O' O

m»-'----^-- ----

mt)(U| K, wiKiaj| i/mfiTuj _N, voitaüig; even.

Naast Wbk. geeft op als KD. voor _en n ,

bijeen; voltallig). Volgens mijn berichtgevers wordi bot ' i

niet gebruikt en is bot in die v,» oT .T ' ^debeteekenis

Uit vnii good K,. en »'oen KD.

K. 1quot; injoisy K, voorbijgaan.

Kramavorm. zie hoofdst. 111 — 16 ,_a ,■ • .•

_ti^ Kv ; • , _u '^Jquot;quot; V ¹⁸ ''quot;••K. ^voor_a.,..,_rj) (= vijtentvvin-

f' , ^ ^{m ,le beteeke}»^is^quot; van „richelquot;, van «hengselquot; en _Va„ over de schijf heengaan, hij hol ho^rlneimquot;: verdor ook - i i ' •

van een loerikpatroon. ^als ^naming

2° ooju)^ N, meer; uitennaio.

In de beteeken» van .uitermatequot; staat naast _als k. „og ₀

(== voortreffelijk) is KN. met een far K ⁰ • • o •

Vil- 'L/Mnfn* Hv ilAnjif ,1)1 ïni) IS KN. ill de

beteekems van „mtnemeadl.eidquot; KD ), '„«ar a, • „ „

passie!' van ^jjufi = iels overtrefFen) met⁰ ■ • tot f {- ^ ' ' quot; quot;

• ^s met _{tot K v}._)n im o o ,

bijwoord is het K. „f *

⁷⁴⁷quot;Y ' ' 71.-/ Iry Ti

gt; N. plus,

T»/ ^{i8 KN}- ⁱⁿ 'Ie heteekenis van „uitstekenquot;.

— 84 —

I-'T

o 'quot; QP

(m kth lt;1

i,Kj lo^o^ N. uitermate.

Zio by «ji.'ij ^⁰-

2» am ctj N. uitermate, zeer.

Het gewone K. van is ^ v»j '^/'^ie hoofdst. IV.

aj \

«j ia gt; ^

K. ytj N. melk van dieren.

ot' , is op zichzelf (— uitgeperst) en in andere vormen KN., evenzoo alle

likgen v» ^ cn ook ,11. woord mU 1« lt;—»«quot;• »

van ,moo(lermo\kquot;. Vao in do bctookonis van „l.aa»l is 9... Uot K.. me

hoofd,!. II-6. Naast at _V~a, «»quot; quot;^{nder K}'

beneden. Het wordt dikwijls ^ot S^,ihci^|u^^cquot;-

K. A N. mm* •«' ***** **gt;

dnn de .wreker of dan de aangesprohene.

KN. zijn als uitroepen gewoonlijk ««de beteekems van „pon

ui ik) K. I N. dief.

Kramavorm, zie hoofdst. 111-16. KN. is naam van een kinderspel met

18 steentjes of pitten, die door een der spelers in een kring -vden geworpem Die, welke buiten den kring komen te vallen-dit zijn de ^ - woiden,

door een der anderen van onderen ter onderscheiding met speeksel bevochtigd te

«)„. weder in den kring nedergelegd. De speler moet u« 66n ^or een c^oveng

„it den kring trachten te halen. Raakt hij daarbij een ander steentje aan, o

neemt hij een der „dievenquot; op, dan is hij dood. Een ander

volgende spel: Eenige kinderen omringen een ander, dat den huiseigenaar moet

voorstellen De dief staat buiten den kring en grijpt, zoodra de huisheer op-voorstenen. ia, verondersteld wordt te slapen)

houdt met het roepen van ^uus

een der jongens uit den kring. De overigen trachten hem dien echter weder e

— 85 —

o o . a it ji(K) so nm

ontrukken. Mislukt dit, dan wordt de geroofde huiseigenaar. Jansz, Suppl. geeft als KN. een ander spel op, dat mijn berichtgevers echter onbekend was.

Q.

II 00 N, niet herkennen.

in,

QO . Q . . a

dfl «1 mi (i^rin zie oi onn ■lt;-ïsi.CO

CT*'

KN. iJ) isij isvij N. behoorlijk.

Wbk. geeft op als K. is afgeleid van KN. KN. zijn

(= schikken, stemmen), lt;u,^«t| (= onderlinge schikking; lietdespand) en de uitdrukking P) m 1 (= minnelijke schikking).

(UJIKl xit

i^hkuiijïi K. tj «m «j ikh»h \ «jui *j (Vin «| «1 N. waarom?

op zichzelf is het K. van tmu (= wat), zie hoofdst. V. In de spreektaal ook wel yanyn N.

O

ut nmn»

CJgt;

il# (ïiin ruïi Ki 1 K. iui tiiïi «in Mi| N. echtscheiding.

innni op zichzelf is het KI. van «n™? (== verhuizen), zie hoofdst. XII. Verder

Ca)

wordt nog gebruikt als KD. voor (— gescheiden, dmv mn elkander

Ie lt;jatm), voor S,w»^ (= maal; geheel en al), voor (= overbrengen) en

voor Mn.wji (= verwisselen), zie hoofdst. VII. Wbk. geeft bij voor „echtscheidingquot; /uMftjnwf op als N., Ëirnn^iumojj als K., ter wijl bij Qamunji in dezelfde botcekenis ^amN., k* heet. Volgens mijn beiichtgc\tis is ?i.iu)%vnboji alleen l-ict K, van outcrriN., terwijl kAnmamp;nji op zichzclt 1\.N. is. Stoji^iunimji is KN. en beteekent niet „echtsclieiding¹', maar eenvoudig „scheiding, hv, door ran elkander Ie rjaanquot;. Vergelijk J. Z. I, 131.

ut mna osiiijj K. 1° «j (ui wnj N. nemen, wegnemen; gr tv.

Naast « ,a u») staat ^dat echter op zichzelf alleen in tëmbang voorkomt. De vormen ^»,1^ ei hu,/ (= visch vangen) en ^ d l» m^ voor ^ lt;1*«lt;ti(= luizen zoeken; daarentegen zijn ook in hedendaagsch Javaansch in gebruik en KN. KN. is ook de uitdrukking (= zich iets wederrechtelijk toeëigenen, B. T.

D. 169 — 3.)

— 86 —

(UI OW

lt;Sgt;

2° N. ueiuen. halou; (jrx'

KN. is (= ontfutselen). wordt in de spreektaal ook wel

quot;'Yf't'J ^amp; ti^l ^0,1 ^quot;T'JjV

ajio\i K. 4xt ui N, huiir,

amp;

KN. zijn tLiiM* in de beteekeuis van „schotel' en vjiymui (= dronkaard). De beteekenis Af) (VI 'Ji} .fOjj door Kr. opgegeven, nl. „patjoelsteel van arenhoutquot; (zie Wbk,), was aan mijn berichtgevers onbekend.

O

_Tn K. ï^ü OMi N, durven.

Voor nyvHuim wordt als K, gewoonlijk soms echter ook »07

gebruikt.

2° an,'i^,»i| N, willen.

/O .

K, _xaj(Ki N. het naar ginds gatui,

• is KN. in de beteekenissen van „doodelijk gekwetstquot; en juistquot; en KI. in die van ..clitorisquot;, zie hootdst. XII.

iojjiKin K, iï),(uiï)(ki N hot hierheen gaan.

«| i o ïj lt;

(ijiktj K. N. het daarheen gaan

O

OJl 1₍ll [WIJ

o

(ui(LHgt;,it K. N. melk van dieren.

vmjtMji iij op zichzelf (= uitgeperst) en in andere vormen KX. N'aast

staat een ander K. ^a/i 1 ^lt;1/»-wg zie boven.

(U|Tijaf¥i| K. ajn/KKij N. gang: richting.

nj-muiji is afgeleid van ,(.)•). KN. (= naderen). is ook wel in gebruik als

verkorting van over p« dan KN. Verder is nog KN.

oijihpn (— uit de familie geraken). jVhan ^gt;ij/1 cri^ lac. 1\. i)c uitdrukking in^fnM/i door Wbk. opgegeven in de beteekenis „al verder en verder verwijderd rakenquot;, was aan mijn berichtgevers onbekend.

53