itex'iüwé L«s Veov» V -v _} ;_

iN quot;■ BI

' V' ■

BIBLIOTHEEK

TAM

MIDDELNEDERLANDSCHE LETTERKUNDE

OKDKS EBDACTIB TAK

Prof. Dr. J. VERDAM,

UBT MEDEWERKING TAM

Prof. Dr. J. TE WINKEL en Prof. Dr. J. PRANCK.

JACOB VAN MAERLANT'S

Strophische Gedichten,

DOOB

Dr. JOH. FRANCK en Dr. J. VERDAM,

Hoogleeraar te Bonn. Hoogleeraar to Leiden.

'—H É

JACOB VAN MAERLANTS

STROPHISCHE GEDICHTEN.

INSTITUUT DE VOOYS

VOOR NEDERLANDSE TAAIEN LETTERKUNDE AAN DE RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT

BIBLIOTHEEK

VAN

Middelnederlandsche Letterkunde

ONDER REDACTIE VAN

Prof Dr. J. VERDAM,

Hoogleeraar te Leiden,

MET MEDEWERKING VAN

Prof. Dr. J. TE WINKEL, _ Prof. Dr. J. FRANCK,

Hoogleeraar te Amsterdam. Hoogleeraar te Bonn.

JACOB VAN MAERLANTS

Strophische Gedichten

DOOR

Dr. JOH. FRANCK en Dr. J. VERDAM,

Hoogleeraar to Bonn. Hoogleeraar te Leiden.

AAN DE NAGEDACHTENIS VAN

E E L O O V E R W LJ S

(t 28 Maakt 1880),

DEN GRONDLEGGER DER UITGAVE

van

MAERLANT'S STROPHISCHE GEDICHTEN,

WORDT DEZE NIEUWE DE WERKING

TOKO KWUl) DOOK

ZIJNE VRIENDEN

FRANCE EN VERDAM.

VOORBERICHT.

Een enkel woord ga aan de Inleiding vooraf tot toelichting van het ontstaan dezer uitgave en van het aandeel, dat elk der beide bewerkers daarin heeft. Toen de uitgever aan den tweeden bewerker de noodzakelijkheid eener nieuwe uitgave van Verwijs' Strophisehe Gedichten te kennen gaf, en hem uitnoodigde deze voor de pers te willen gereed maken, begreep hij dat hij zich aan deze taak kon noch mocht onttrekken, doch hij hield het in het belang der zaak voor wensehelijk, hiervoor de medewerking te winnen van zijn vriend en vakgenoot Franek.

Wij beiden, die voor omstreeks 20 jaren met Verwijs, den stichter der uitgave, de Strophisehe Gedichten gezamenlijk hadden gelezen, haar door onze studie van nabij in hare voortreffelijkheden en leemten hadden leeren kennen, en bovendien de vriendschap hadden genoten van onzen betreurden voorganger, beschouwden ons zeiven als de aangewezen personen om het werk van Verwijs voort te zetten en te trachten het te houden op de hoogte en het peil der middelnederlandsche taal- en letterwetenschap. En zoo is dan door onze, bij velerlei verschil van inzicht in enkele onderdeelen steeds eendrachtige, samenwerking deze nieuwe uitgave tot stand gekomen. Dat zij noodzakelijk was, beschouwen wij als een verblijdend bewijs van belangstelling in de Middelnederlandsche letterkunde en van de toenemende studie der Mnl. taal. Dat zij in vele opzichten van de vorige uitgave verschilt, is ons het even verblijdende bewijs dat in de 20 jaren, welke sedert haar verschijnen zijn verloopen, de studie der Mul. letterkunde en taal beide eene groote schrede voorwaarts hebben gedaan. En wij houden ons overtuigd, dat niemand zich over dit verschil tusschen de beide uitgaven meer zou hebben verheugd dan onze voorganger zelf, die tot het verheffen van de Mnl. studiën tot wetenschap zooveel heeft bijgedragen.

Hut genoemde verschil komt slechts voor een klein gedeelte voort uit het feit dat intusschen allerlei nieuw materiaal is gevonden. De vooruitgang, als men dien in deze uitgave mocht zien, is veeleer toe te schrijven aan eene gewijzigde philologische methode. In het streven oni de voorwerpen harer beschouwing zoo objectief mogelijk te leeren hegrijpen, moet de wetenschap zich telkens weder losmaken van vooroor-deelen zoowel ton opzichte van hare grondstellingen als van de bijzonderheden, en tevens steeds nieuwe middelen opsporen om tot die juiste kennis te geraken. Dergelijke nieuwe elementen van het philologisch onderzoek kunnen op zich zelf onbelangrijk schijnen, niettemin werken zij tot bereiking van het groote doel mede en moeten daarom niet worden gering geacht. Wij spreken do hoop uit dat uit onzen arbeid moge blijken, èn dat wij oprecht gestreefd hebben naar objectiviteit, en dat ook voor de meerdere en juistere kennis van Maerlant en zijne werken nog nieuwe middelen konden worden gevonden.

De eerstgenoemde bewerker heeft de vier Martijns bearbeid met inbegrip van de daarbij behoorende aanteekeningen, alsmede de Inleiding, welke door den tweeden is vertaald; de tweede, de andere Strophische Gedichten met de aanteekeningen en de Woordenlijst, die op nieuw is bewerkt, doch waarin natuurlijk veel kon blijven van hetgeen door Venvijs in de vorige uitgave, en goed, was gezegd. Doch geen enkel deel van het werk is ter perse gezonden, zonder dat het door den ander was onderzocht en over verschilpunten eenstemmigheid was verkregen.

Voor de ons verschafte collatie van het Groningsche hs. hebben wij een woord van dank te brengen aan Dr. P. Leendertz Jr.; voor die van het Weener hs. aan Dr. Aleida Nijland te Rotterdam en aan Dr. W. de Vreese, te Cient; voor die van het Oxfordsche aan Dr. K. Priebsch te Liverpool en Prof. Max Förster te Bonn. Denzelfden dank brengen wij voor ondervonden welwillendheid met betrekking tot het uitleeuen van handschriften aan de bestuurderen der Universiteitsbibliotheken te Cient en Heidelberg, alsmede aan die van de Koninklijke Bibliotheken te 's-Gra-venhagc en Stuttgard.

En zoo ga dan nu deze nieuwe uitgave de wetenschappelijke wereld in, getuigenis afleggende zoowel van onze jarenlange onverstoorde vriendschap, als van ons gemeenschappelijk streven om de ons beiden dierbare Middelnederlandsche taal- en letterwetenschap naar ons vermogen te bevorderen.

JOU. I'RANCK. JAC. VKRUAM.

INLEIDING.

De in dit boek door ons op nieuw uitgegeven gedichten worden, na den onvergelijkelijken Reinaert, vrij algemeen voor het beste gebonden, wat de middelnederlandsche dichtkunst heeft voortgebracht. In elk geval verdienen zij eene grondige en nauwkeurige philologische behandeling. Al het materiaal is voor deze uitgave op nieuw vergeleken, voor liet grootste deel door ons zelf, voor een kleiner door de welwillende hulp van anderen, waarvoor in liet voorbericht dank is betuigd.

I. DE HANDSCHRIFTEN.

De teksten zijn ons bewaard in de volgende handschriften, waarbij voor de Martijns een oude druk moet worden gevoegd:

1. Voor de drie Wapene Martijn'sl).

A, het Comburgsche Hs., kol. 1126 (regel IS) — kol. 124c (regel 20). Het lis. bevindt zich als nis. poët. et phil. fol. n⁰. 22 sedert 1805 op de Koninklijke Bibliotheek te Stuttgard, en behoorde vroeger tot de boekerij van de abdij Comburg aan den Kocher. Het is uitvoerig beschreven door Kausler, Denkmaler, dl. 1, bl. XXIX—LH; vgl. ook Martin, Inleiding op Rei)iaert, bl. V. Het bestaat uit verschillende eerst later vereenigde hss. Onze gedichten bevinden zich in het tweede, dat 36 regels heeft op iedere kolom, en geschreven is met eene hand, volgens Kausler uit de eerste helft der 14^de eeuw (t. a. p. XXXV en XL). Behalve enkele verzen ontbreekt hier Mart. Ill, Strophe 19—22.

C, het Zutphensch-Groningsche hs., een keurige perkamenten codex met twee kolommen van 48 tot 51 regels; het is uitvoerig beschreven door P. Leendertz Jr., die ook de tot nu toe onuitgegeven gedichten daaruit heeft bekend gemaakt {Tijdschrift 14 , 265—283: 15 , 81—99; 270—276; 16, 25—43; 129—141). Het hs. is in het klooster Mariën-

l) Zie over ilen titel bl. X.YXI.

DE HANDSCHRIFTEN.

weerd aan de Linge waarschijnlijk niet lang na 1339 vervaardigd (t. a. p. 14, 268 vlgg.). Van der Drievoudieheide (de derde Marlijn) staat op f. 202a—204amp;; van Jacob ende van Marline (de eerste Martijn) f. 204c— 209amp;. De tweede Martijn ontbreekt, hetgeen verklaard kan worden uit het feit dat alleen geestelijke gedichten in het hs. zijn opgenomen. Ook ontbreekt Wap. M. Ill, Strophe 37.

B. liet hs. der Pelgrimage van der mensceliker creaturen l), afkomstig uit de boekerij van Van Hulthem, thans berustende in de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage. Verwijs zegt er van (Wap. Mart., bl. XXXIX vlg.): »Daarachter (juister ware: achter in het hs.) bevinden zich twaalf bladen van eene andere hand, die de Mar lijm bevatten, in twee kolommen van 40 tot 43 regels, geschreven in een net, rond schrift, waarschijnlijk ongeveer uit het laatst der XIV^de eeuw. Aan het begin is eene grootere i'oode aanvangsletter, en bij elke nieuwe strophe eene kleinere.... De drie gedeelten volgen zonder de minste afscheiding of uiterlijke kentee-kenen onmiddellijk op elkander.quot; Zie ook Verdam, Tijdschr. 14, 94.

E, de Heidelbcrgsche fragmenten. Bij Mone, üebersiehi 445 vlg., worden zij beschreven als twee ongelijk afgesneden bladen van een perkamenten hs. uit de XIV^de eeuw in 4°, met twee kolommen van 46 verzen en roode aanvangsletters. Het eerste blad is afgesneden midden door de kolommen 2, 3, 6, 7, waardoor het begin en einde der verzen ontbreekt. De fragmenten waren tusschen de borden van den band der Lertura lihri inslitutiomim may. Nycasii de Voerda (Keulen 1493 f⁰.) ingelijmd en aan beide zijden met leder bedekt. Alleen aan den rand kwamen eenige letters te voorschijn, waarop Mone het dekleder losmaakte; uit het ingedrukte wapen van Keulen besloot hij, dat het boek daar gebonden was en het hs. zich ook waarschijnlijk daar had bevonden (Verwijs, Wap. M., bl. XL1I vlg.). Hier ontbr. .1/. Ill, Strophe 20. Van deze beide aan Mone toebehoorende bladen is er maar één aan de Heidel-bergsche Üniversiteits-Bibliotheek gekomen (bevattende Wap. M. I, 371— 554; II, 314—338; III, 1—20; 114—159), het tweede is verloren 2). Mone heeft herhaaldelijk het niet zeer duidelijke hs. niet goed kunnen lezen, en dan in zijn afdruk de eene of andere lezing opgenomen, welke hij meende dat er staan kon en die in den samenhang het best paste. Waarschijnlijk was op de keuze zijner lezing ook van invloed het hs. Heber, bij ons hs. (?, waarnaar hij hot cijfer der strophen heeft bijgevoegd. Op sommige plaatsen kunnen wij niet vrij groote zekerheid zeggen, wat er moet gestaan hebben, doch op andere is dit niet mogelijk: or bleef ons dus niets anders over, dan voor het verloren gedeelte te blijven bij

¹) Vgl. Verdam in Versl. an Meded. d. Kon. .-lead., AM. Letterk., 1805, bl. 139—146.

²) Vgl. Baitscli, Uie ;iUiloiitaclieii Hss. der Uiiivers. Biblioth. in Heidelberg, nquot;. 440, bl. 211.

DE HANDSCHRIFTEN.

hetgeen Mone heeft laten drukken, ook daar waar wij zoogoed als zeker kunnen zeggen, dat het niet zoo in liet hs. heeft gestaan.

F, het papieren hs. Clignett-Semire, uit het midden der XV^de eeuw, waarin behalve de Martijns zich ook bevindt een tekst van den Dietscen Doctrinale. Zie Serrure in Vad. Mus. 1, 122, en Jonckbloet in de Inleiding op Doet. bl. XLII vlg. Na den dood van Serrure kwam het hs. in handen van een Antwerpschen boekverkooper, en daarna werd het eigendom van Delia Faille, op wiens auctie het door de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage werd aangekocht voor 660 fr.; het hs. is aldaar bekend onder het nummer O 261. Zie Verdam in Tijdschr. 14, 94 noot; De Vreese in Belfort van 1893, bl. 218; vgl. aid. 129 l).

D, de Antwerpsche druk, waarvan het eenig bekende exemplaar zich eveneens in de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage bevindt; zie Campbell, Annates, nO. 1026. De druk is uitgegeven in 1496 bij Hendrik den Lettersnider te Antwerpen in 120 op 44 bladen, onder den titel »Dit is Wapene Martyn.quot; De groote aanvangletters van elk boek zijn rood gekleurd. Hier ontbreekt Mart. Ill, Strophe .33.

O, het ms. Canon. Misc. 278 der Bibliotheca Bodleiana te Oxford, waarvan ons Dr. R. Riebsch ¹) en Prof. Max Förster mededeelen: Perkament en papier, XV^lle eeuw, 162 bladen; uit 4 afzonderlijke stukken bijeengevoegd. Belangrijk is hier stuk II, bl. 5—83, perkament, met 25 regels per kolom, roode aanvangsletters aan iedere strophe, alleen de eerste blauw en rood op gouden grond, de beginletters der regels op eene roode streep, katerns van 8 bladen. Inhoud: Jac. van Maerlant's Wapene Martyn (I, II, III) benevens de Latijnsche vertaling door Joh. Bukelare. Opschrift (5a): »Incipit Wapen Martin theutonice translatus latine a Joanne Bukelare, presbytero, editus Sluse obnixius rogante magistros ut si quid in hoe opusculo deviaverit vel minus bene ordina-verit sibi benigniter sit indultum. Prologus (tot zoover rood, verder zwart). Me delectat scribere etc.quot; De zeven eerste strophen komen, vergeleken met de uitgave van Serrure, Vad. Mus. 1, 125 vlgg., daar voor in de volgorde II, I, HI—VI en 1* (Quo, qua, ubi die et unde), dat hier te recht tot den proloog is gebracht. Fol. Ir begint; »Waphene Martin, hoe salt gaen.quot; Op iedere strophe volgt dan de Latijnsche vertaling ■'gt;).

G, het Hs. van Heber, thans in de Universiteits-Bibliotheek te Gent. Zie over dit hs, Serrure, Vader 1. Mu.s. 1, 122 en 4, 55 vlg.; Verwijs,

¹

) Vgl. Dr. R. Priebsch, Deutsche Hss. in England, bl. 173 vlg.

DE HANDSCHRIFTEN.

Wap. Mart. XLI vlg. Het is een perkamenten codex, klein 80, waarin de versregels als proza doorloopen, doch de regels zijn door : van elkander gescheiden, de coupletten beginnen met eene roode letter; meestal is de beginletter van een regel insgelijks rood gekleurd. Het hs. bevat o. a. eene bloemlezing uit den Spiegel Ilistoriael, een klein gedeelte uit den Leekenspiegel en den eenig bekenden tekst van den Hindus, den Vierden Marlijn en der Kerken Clayhe. Zie de volledige beschrijving van den inhoud in Versl. en Meded. der Kon. quot;Vlaamsche Academie, 1888, bl. 381—384. De drie Martijns beslaan R 119—129 van het hs. Aan den tekst ontbreken Wap. M. I, strophe 13, 22, 31, 32.

W, alleen de tekst van den derden Martijn, is bewaard op f⁰. 2180.— 220è van hs. nO. 13,708 van de keizerlijke Bibliotheek te Weenen, tegen het einde van de 14^de eeuw geschreven met eene duidelijke hand. Zie Sp. Hist. Tweede Par tie, Inl. I—IX, vooral bl. VIII, no. 15. Dat hier niet de Eerste en Tweede Martijn zijn opgenomen, verklaart zich uit het t. a. p. beschreven karakter van den codex. De varianten van dezen tekst zijn, naar het niet zeer betrouwbare afschrift van een der beambten der Bibl. te Weenen, door Verwijs medegedeeld op bl. 24C—249 zijner uitgave der »Strophische Gredichten.quot;

Verder vermelden wij nog een niet door eene letter aangeduid fragment van 13 verzen, de tiende strophe van M. II bevattende, hetwelk voorkomt in een Hs. in 12° op papier en perkament, groot 75 bladen, uit de 15^de eeuw, afkomstig uit het »Oude Conventquot; of »St. Jan-Evangelisten husequot; te Weesp, thans berustende in de Kon. Bibl. te 's-Graven-hage en medegedeeld door F. H. G. van Iterson, Stemmen uit den Voortijd, bl. 187.

Van deze hss. waren tijdens Verwijs' uitgave en O geheel onbekend, F slechts gedeeltelijk en W onnauwkeurig. Het grootste deel er van, A, E, O, G en W, is, evenals de nog te noemen vertalingen, in Vlaanderen vervaardigd en de overige C, B en F evenals D, de oude druk, niet ver van daar; F is vermoedelijk in de provincie Antwerpen geschreven, en de schrijver van het hs. van Marienweerd (C) was zeker niet uit die streek geboortig.

2. Voor het fragment Van den Verkeerden Martine

alleen het Zutfensch-Groningsche hs., f. I960—19Ge/. Zie boven bij 1, hs. C en Leendertz, Tijdschr. 14, 274, nO. 10.

3. Voor de Disputatie

A, de Comburgsche tekst, op R 124e, regel 22, tot 128f/, regel 5. Zie boven bij 1, hs. A en Kausler t. a. p. bl. XL, n⁰. 7.

C, de Groningsche tekst, op f. 193a—195«!. Zie boven bij 1, hs. C en Leendertz t. a. p. bl. 274, n⁰. 8.

4. Voor het gedicht Van den vijf Vrouden

alleen het Zutfensch-Groningsche hs. f. 195d—19G/lt;.

5. Voor het gedicht Van ons Heren Wonden

DE HANDSCHRIFTEN.

C, het Groningsche hs., f. 10fk/—197/): zie boven bij 1, hs. C en Leendertz t. a. p. bi. 275, nquot;. II; Tjdschr. 14, 102 met de letter '} aangeduid l).

U, een door Moltzer gevonden Utrechtsch hs.; zie Tijdschr. 8, 1—6, waar door Moltzer de tekst naar dit lis. is bekend gemaakt.

G, hs. ti⁰. 72/97 der boekerij van handschriften en oude stuks van het Bisschoppelijk Seminarie te Brugge (»de bibliotheek van de Patersquot;), bl. 7Or vlgg., uitgegeven door De Grheldere, Tijdschr. 13, 130—135, en in zijne Dietsce Rimn, bl. 86—90 (aanteekeningen aid. bl. 191—195); Tijdschr. 14, 102 B genoemd.

B, het Haagsche Hs. der Pelgrimage f. 1356—136a, daarin gevonden door Verdam en bekend gemaakt Tijdschr. 14, 94 vlgg ; de tekst is daar met H aangeduid. Aan het gedicht gaat in het hs. vooraf een ander, dat er mede in nauw verband staat, en vermoedelijk van denzelfden maker is, of althans aan den tekst van O. H. Wonden is aangepast. Het is afgedrukt Tijdschr. 14, 97 vlg.; zie aid. 99 vlg. over het verband der beide gedichten.

6. Voor Die Clausule vander Bibele, en

7. Van den lande van Overzee

alleen het Groningsche hs., vgl. boven bij 1, hs. C. Het eerste gediclit staat aldaar f. 198c—201« (Leendertz t. a. p. n⁰. 13), het andere 207ft— 210c (Leendertz, n0. 18).

8. Voor Der Kerken C lag he alleen het hs. van Heber (zie boven bij 1, hs. O), f. 129»-—131«; zie Versl. an Meded. Kon. Vla. Acad. 1883, bl. 384, en vgl. Vad. Mus. 1, 275 vlg. Eene collatie van dit gedicht door De Vreese is gedrukt Tijdschr. 13, 256.

II. DE LATIXNSCHE EIS' DE FRANSCIIE -VERTALING DER WAPENE-MARTIJNS.

De Latijnsche vertaling der Martijns was tot voor kort slechts in één hs. bekend, waaruit het door C. P. Serrure in Vad. Mus. 1, 116—190 is uitgegeven ²). Dit in 1453 te G-ent geschreven papieren lis., waarin de vertaling op f. 238r tot. 250?- voorkomt, berust thans in de Stadsbibliotheek te Bergen in Henegouwen. Daarbij komt dan nu het boven genoemde Oxfordsche hs. De vertaling, die evenals het oorspronkelijk in strophenvorm is gedicht en den inhoud zoo getrouw mogelijk weergeeft,

!) Wij zijn van de door Verdam in Tijdschr. 14 gebruikte aanduidingen der hss. afgeweken, omdat anders C en -B, waaruit ook andere gedichten afkomstig zijn, niet overal dezelfde beteekenis zouden hebben.

²) Ook afzonderlijk verschenen onder deu titel: Jacob van Maerlant's drie boeken van den Wapene Marlijn, in het Latijn vertaeld door Jan Bnkelare, voor ile eerste mael, naer het eenig bekende hs. ia het licht gegeven door C. P. Serrure, (lent, 1855, 80.

XVI DE LATI.TNSCHE EN DE FRANSCHE VKRTALING DER WAPENE MARTIJNS.

is van de hand van een priester, Johannes Bukelare, die naar het Oxfordsche hs. te oordeelen te Damme {»Slusequot;) woonde. Men stelt gewoonlijk zijne vertaling in het midden der 14^de eeuw; zie Serrure t. a. p. 120; Verwijs, Wap. M. XXVlIl vlgg., ook onze aant. op M. II, 14. Wij laten de vraag daar, of deze dateering juist is: de bewijzen zijn niet zeer klemmend en de zaak moet eigenlijk op nieuw worden onderzocht.

De Fransche vertaling, die geheel in de versmaat en den strophen-vorm van het oorspronkelijk vermoedelijk voor den druk werd bestemd, is tusschen 1477 en 1481 te Brugge bij Joh. Brito (Britoen) gedrukt. Voor eenige tientallen jaren moet zich te Brugge nog een exemplaar van dezen druk hebben bevonden. Sedert ongeveer het midden dezer eeuw zijn er de sporen van gevonden door James Weale en den toenmaligen archivaris Bossaeri; zie vooral Paul Fredericq, Tijdschr. 4, 275—291 en vgl. nog Campbell, Annales n⁰. 1027 en Petit, Bibliographie bl. 104, n0. 521 V. Uit eene mededeeling van M. Bradshaw aan Campbell leidt Fredericq af, dat de eerste nog in 186G het volledige exemplaar heeft gezien, doch andere mededeelingen schijnen zich hiermede niet best te laten vereenigen. Wat er met de bladen na hunne ontdekking is gebeurd, is niet duidelijk. Fredericq kon t. a. p. de met M. I, 1—208 en 313—520 overeenkomende gedeelten openbaar maken, en gaf tevens het reeds vroeger bekend gewordene uit, nl. M. II, 118—130 en 144—156 1). Eene tweede reeks coupletten, door Gilliodts van Severen, archivaris van Brugge teruggevonden, en bevattende (hoewel hier en daar geschonden en onvolledig) M. I, str. 17—24; II, str. 6—21 en 26, en III, str. 1—11 wordt eerlang uitgegeven door Fredericq in Tijdschr. 17.

III. DE VROEGERE UITGAVEN2).

1. De Wapene Martijns.

a) naar afzonderlij ke handschriften.

De eerste Martijn naar het Groningsche hs., door A. C. W. Staring

1) Volgens eene vriendelijke mededeeling van Jhr. Mr. N. de Pauw bezit hij sedert ongeveer '20 jaren een afschrift van nog andere gedeelten der Fransche vertaling, en wel «zes tot acht der naderhand in originali zoek geraakte strophen.quot; Daar ons de mededeeling eerst gewerd toen onze tekst was afgedrukt en ook de druk der aanteekeningen reeds een goed eind gevorderd was, en ons buitendien het afschrift niet onvoorwaardelijk ter beschikking gesteld kon worden, zijn die gedeelten aan onze uitgave niet ten goede gekomen. Voor de kritiek van den tekst zouden zij om straks te vermelden redenen geene waarde gehad hebben. In hoe ver zij overigens tot het recht verstand der teksten zouden hebben kunnen bijdragen, zal blijken, als de bezitter, die nog meer van het verlorene hoopt te vinden, er toe overgaat om het afschrift uit te geven.

²) Zie Petit, Bibliographie bl. 101—100, 1'20 vlgg.; Te Winkel, Gesch. d. Ndl. Lett. bl. 320—329; 330 ; 345—348.

DE YKOEGERE UITGAVEN.

van den Wilclenborch, met eene inleiding en aanteekeningon van M. Siegenbeek, in Nieuwe Werken v. d. Mij. d. Ndl. Lelterk. Ill, 2^de stuk (1834) bl. 81—225 ■ aid. bl. 68—80 ook de «Verkeerde Martijnquot; door Siegenbeek.

II Martijn naar het Haagsche lis. door M. Siegenbeek, in N. Werken v. d. Mij. d. Ndl. Lett. V, 2^de stuk (1841) bl. 125—148.

III 3Iai^,tijii (Vander Drievoudiehede) naar het Gron. hs. door Gr. J. Meijer, Nalezingen oy* het Leven v. Jezus (18.'!8), bl. 121—152 1).

Alle drie de Martijns werden naar het Comburgsche hs. uitgegeven door E. von Kausler in Denkmaler, dl. 2 (Tubingen 1844) bl. Gil—696 (aanteekeningen daarop in dl. 3, bl. 356—380). De Heidelbergsche fragmenten door Mone, Anzeiyer zur Kunde der deutsehen Vorzeit VII (1838), bl. 244—258.

ji) naar verschillende handschriften zijn de drie Martijns uitgegeven door Verwijs in zijn academisch proefschrift »Jacob van Maerlant's Wapene Martijn met de vervolgenquot; (Deventer, 1857), en later in »Jacob van Maerlant's Stropliische Gedichtenquot; (Biblioth. v. Mnl. Letterk. 24—26, Groningen 1880).

2. Disputacie — a) volgens de afzonderlijke hss. Naar het Groningsche door L. Ph. C. van den Bergh in N. Werken v. d. Mij. d. Ndl. Lelt., V, 2^de stuk (1841), bl. 17—48; dooi- J. van Vloten in Kleine Ged. v. Jao. v. Maerlant (Haarl. 1878), bl. 19—40. — Naar het Comburgsche hs. door Kausler, Denkni. dl. 2, bl. 677—698 (aant. dl. 3, bl. 380—396).

fgt;) volgens beide hss. door Verwijs, Stroph. Grd. 80—99; door Franck, Mnl. Gr a mm. (Leipzig 1888), bl. 172—179.

3. Van den vijf Vrouden, door Van den Bergh, t. a. p. bl. 47—50; Van Vloten t. a. p. bl. 41—43; Verwijs, Stroph. Ged. bl. 100—102.

4. Van Ons Heren Wonden — a) volgens de afzonderlijke hss. Naar het Groningsche door V. d. Bergh t. a. p. 51—57; Van Vloten t. a, p. bl. 44—48; Verwijs, Stroph. Ged. bl. 103—106. De uitgaven naar de later gevonden hss. zijn boven bij die hss. zelve (bl. XV) genoemd.

/)) naar alle handschriften. Ontwerp van een critischen tekst door Verdam bij zijne uitgave van den Haagschen tekst (/gt;') in Tijdschr. 14, 108—110.

5. Die Clausule van der Bibele, door L. Ph. C. van den Bergh

!) Meijer zegt op bl. 121 dat hij voor de uitgave twee hss. nauwkeurig heeft vergeleken, doch hij voegt er niet bij welke, en in zijne uitgave geelt hij geene enkele variant op. Zie over zijne wijze van teksten uitgeven Versl. en Meded. Kon. Acad. -1898, bl. Kii» vlgg.

DE VROEGERE UITGAVEN.

t. a. p. bl. 58—S3; Van Vloten, bi. 44—G9; Venvijs, Stroph. Ged. bl. 107—123 i).

G. Van den Lande van Oversee, door H. van Wijn, Huiszittend Leven, dl. 2 (1812), bl. 30C—322; L. G. Visscher, Bijdr. tot de oude Letterk. (1835), bi. 140—153; Verwijs, Bloeinl. uit Mul. dichters, dl. 2 (1859), bl. 100—107; (2^de uitg. (1880), bl. 100—107); J. F. J. Heremans, te zamen met n0. 7, Gent, 1870; Van Vloten t. a. p. 82—91; Verwijs, Stroph. Ged. 124—131; Alb. Verwey, met n⁰. 7 in Jac. Maerlani (1894).

7. Der Kerken Claghe, door J. F. Willems, Mengelingen van his-torisch-vaderl. inhoud (1827), bl. 45—58 (met facsimile van vs. 1— 46), L. Gr. Visscher, t. a. p. 156—164; Buddingh, Een paar hladz. uit de Gesch. der Kerkhervorming (1855), bl. 47—54; Verwijs, Bloeml., dl. 2 (l^ste en 2^de uitg.) bl. 93—100; Heremans, zie n⁰. 0; Var. Vloten t. a. p. 92—100; Verwijs, Stroph. Ged. bl. 132—138; Verwey, zie n⁰. 6.

IV. ONDERLIXGK VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

1. De Handschriften en de oude druk der Wapene Martijns.

In den Anxeiger der Zs. für dentsehes Al ter turn u. deutsche Litt. dl. 8 bl. 127 vlgg. is eene poging gedaan om de Hss. te classificeeren. Wat daar werd aangevoerd, is niet in alle opzichten meer houdbaar, vooreen deel omdat er niet overal genoeg op is gelet, dat Mart. 11 in Hs. C en enkele strophen in andere hss. ontbreken, doch ook omdat intusschen allerlei nieuw materiaal is gevonden, tengevolge waarvan weliswaar het toen geschetste ontwerp niet behoeft te worden ter zijde gelegd, maar toch enkele trekken en onderdeelen er van moeten worden gewijzigd. Vooral een der nieuwe hss. is eene welkome aanwinst voor bepaalde methodische quaesties, waarop wij onze aandacht hebben te vestigen. Wij willen eerst de beteekenis van hs. G in dit opzicht toelichten en dan van onze classificatie zoo kort mogelijk rekenschap geven. Om het moeilijk onderzoek uitvoerig uiteen te zetten, daartoe ontbreekt het hier aan de noodige ruimte: grootendeels moeten wij er ons toe beperken, het materiaal aan te wijzen, waarmede men ons ontwerp kan controleeren. Wij moeten zelfs bij voorbaat om toegevendheid verzoeken, als het ons niet altijd gelukken mocht in het doolhof van kruiselings door elkander loopende, het oog verwarrende paden den rechten weg te vinden, en uitkomsten te verkrijgen, welke in geen enkel opzicht in tegenspraak zijn met andere, bij een ander deel onzer onderzoekingen verkregen. Ook moeten wij ons leedwezen uitspreken, dat wij, tengevolge van deze in-

') De Ijij Petit, Mnl. Bibliographie, ouder u⁰. 524 (acnb) genoemde »18 clan sulciv' bevatten »Der Kerken Clagliequot;, niet de «Clausule van der Ribelequot;.

ONDERLINGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

gewikkelde verhouding der hss. en deze groote moeilijkiieden, er niet overal in geslaagd zijn den tekst te construeeren met eene zoodanige zekerheid, als wij wel zouden hebben gewenscht.

Hs. G heeft op verschillende plaatsen later aangebrachte verbeteringen, die voor een deel met lezingen der andere hss. overeenstemmen. J/. II, 115 heeft het also hi selva siet, zooals AFDOG, maar daar boven staat ghi .... (jluct, en hi .... ghiet is do lezing van li. — II, 198 hebben de anderen dan scadc, A : dan al scade. G had ook dan scade, doch verandert deze lezing aan den kant in dan el scade. quot;Waarschijnlijk is bedoeld el dan scade, en overeenkomst met A dus twijfelachtig. — II, 271 ontbreken in FDOG de aanvangswoorden met mi, doch G heeft ze in het vorige vers na di : ze kunnen trouwens door den schrijver tengevolge van eene zelfstandige conjectuur ingevoegd zijn. •— II, 330 heeft G swaer in plaats van vaer en de juiste lezing aan den kant. Daar allo andere hss. vaer hebben, zal ook het voorbeeld van G wel deze lezing gehad hebben, en behoeft men dus niet aan te nemen, dat vaer uit een tweede hs. afkomstig is: de afschrijver zag de door hem gemaakte fout en verbeterde haar naar de lezing die in zijn voorbeeld stond. — I, 80 kwam G eerst met A overeen in do lezing dia voor dat, doch heeft het laatste aan den kant er voor in de plaats gesteld. — I, 252 heeft G : van nuwen dinghen (doch van op den kant), in plaats van nieuwe din-ghen: het staat evenwel in deze lezing alleen. — I, 514, waar B leest ongave, O gave, CD quade en AEF goede, heeft G in den tekst het bnw. uitgelaten en aan den kant goede toegevoegd: daar de plaats juist bijzonder moeilijk is, is het niet aan te nemen dat wij hier alleen met eene later weder goedgemaakte vergissing te doen hebben. — I, 097: »lichtre ware dan een santquot;, schrijven FI) waeric (O waren), ook G waric, docli verbeterd in ware. — 1, 492 had G oorspronkelijk de met CE FD O overeenstemmende lezing menich tsine {CD tsjn, O tsin ('?)), doch verandert tsine aan den kant in sin, gelijk ook/gt;'en A {tnenichsins) hebben. — 111, 47 had G zeer juist valsch, doch stelt daarvoor aan den kant vlas in de plaats, gelijk W leest.

Al zou nu ook een eenigszins critisch afschrijver op eenige dezer veranderingen zeer goed vanzelf hebben kunnen komen, zoo is het toch niet twijfelachtig, dat de schrijver van G naderhand naar andere voorbeelden veranderingen heeft aangebracht. Doch dan zijn wij ook gerechtigd tot de onderstelling, dat hij niet alleen naderhand, doch ook reeds onder het schrijven een of meer andere hss. voor zich had. Vooral duidelijk blijkt de op deze wijze te verklaren verwantschap met hs. .4 1). I, 11

!) Wij doen opmerken dat, in dit onderzoek, met lis. .4, B of A, B enz. in den regel niet die hss. zelve alleen worden bedoeld, maiir ook alle vroeger bestaande, die in onze schets (zie beneden XXXII) liggen tusschen die letters en het naaste kruispunt, gelijk ook op mogelijke zijliniën.

ONDKHLIXGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTENquot;.

heeft G met AB bespotten tegenover bescatten (scatteri) van CFDO. — I, 318 ontbreekt wijsheit als in AG, terwijl al de anderen — ook ƒgt;, waarop wij wijzen omdat men bij Verwijs het tegendeel vindt opgegeven — het woord hebben. — I. 422 komt liet alleen van allen met A overeen in de lezing doghet, alle anderen hebben trouwe-, ook heeft het

I, 525 met A gemeen het niet oorspronkelijke vers: emle sine mande hadde ghevelt in plaats van tfolc dal men te live helt der andd.; 1, 87 G G als ACE int ertsche dal, FDO i. helsche d. — I, 941 construeeren AG Want hier omme themelsche lam / wart mensche tenser (aire) bederve, daarentegen de andd. Hier omme iv. m. th. lam / tonser aire b.: uit zijn tweede voorbeeld schijnt G aire te hebben ingevoegd; ook I, 962 komen A en G in eene onjuiste constructie met want tegenover de andd. overeen. Ygl. nog 1, 13; 76; 181; 483; 543; 578; 593; 866; 871; 875; 885;

II, 295 1). Voor bekendheid met B spreken door hun aantal de volgende plaatsen: I, 55; 98 {G edelheit, B ydelheit; t. edel herte); 154; 685; 693; 841; 886; II, 1 (wel toevallig); 4 vlg.; 8; 115 (zie boven bl. XVIII); 116; 225. Ook moeten er betrekkingen tusschen G en FIJ of F bestaan hebben, docli daarover schijnt het beter eerst later te spreken (zie bl. XXIII).

De schrijver van G heeft dus — dit mogen wij aannemen, al blijft ook menigmaal zijne wijze van doen ons raadselachtig — behalve zijn eigenlijk voorbeeld meer dan éénen anderen tekst geraadpleegd ¹). Eene bevestiging van onze meening zou men ook hierin kunnen vinden, dat in Mart. III al deze afwijkingen bij de overeenstemming met W in de schaduw komen. Zie ook boven (bl. XIX) over III, 47. Hoogstens zou men voor invloed van A in dit gedeelte vs. 463 kunnen aanvoeren. Hieruit volgt, dat de eclectische behandeling alleen voor G geldt en niet ook reeds voor de gemeenschappelijke bron van G en W : immers dan moesten ook dergelijke betrekkingen voor GW kunnen worden aangewezen, en

¹

Als G II, 2GS een overgeslagen vers aan den kant aanvult in een vorm, die van dien der andere liss. geheel en al afwijkt, dan is hierin wel niet te zien een spoor van eene ons onbekende redactie, maar aan te nemen dat de schrijver het vers willekeurig invulde, waarschijnlijk omdat hij geen voorbeelden bij de hand had. I, 31 '(■ hebben wij in de varr. de kantteekening van G als glosse van het volgende vers aangezien, »een woort ghemeno es om die minnequot;, nl. «dat si es blentquot;, doch wij zien nu dat toch wel eene verbetering van vs. (313 en) 314 bedoeld is. Uit onze hss. kon die niet voortvloeien.

ONDERLIKGE VERAVAITTSCIIA P DER HANDSCHRIFTEN.

dat is niet het geval, want vs. 91 (AOGW) en 175 {BOW) kunnen hiervoor niet in aanmerking komen. Do reden, waarom de schrijver in Mart. III zijn voorbeeld op zulk eene geheel andere wijze behandelt dan in 1, ontgaat ons te eenen male. De onderstelling dat de andere door hem geraadpleegde hss. den Derden Martijn niet zullen hebben bevat, is onaannemelijk, en hot feit dat liet Weener hs. alleen Mart. III heeft, baat evenmin tor verklaring, want de schrijver daarvan had een boek met de drie Martijns voor zich (zie bl. XXXIII) i).

Wij zien dus, dat een schrijver behalve zijn eigenlijk voorbeeld een of meer andere hss. gebruikt 2); hij volgt dit nu en dan ook zonder dat wij de reden er van kunnen inzien. Op sommige plaatsen maakt hij er meer gebruik van dan op andere; in sommige gedeelten schijnt hij zich meer aan het eene te houden, in andere weer een ander hs. te raadplegen. Ook op andere wijzen kan men zich de werkzaamheid van een middeleeuwsch schrijver voorstellen. Hij kan de verschillende gedichten, ieder in zijn geheel, naar verschillende codices hebben afgeschreven; hij kan op verschillende tijden al de gedichten naar verschillende hss. afschrijven, waarbij dan reminiscencen van vroeger invloed op de woordkeus kunnen hebben; hij kan ook enkele plaatsen, zonder dat hij ze juist vroeger heeft afgeschreven, uit het hoofd hebben gekend.

Doch ook voor hot toeval moet in elk geval eene groote speelruimte worden gelaten. Als de schrijvers door gelijke motieven werden geleid, zijn zij ongetwijfeld meer dan men a priori zou willen golooven, op dezelfde veranderingen gekomen. Er zijn zeker ook bepaalde praktijken bij het eerzame schrijversgild in meer of minder vast gebruik geweest. Daarom hooft men wellicht moor zekerheid, als men de verwantschap der hss. grondt op hot aantal der overeenstemmingen, dan op enkele weinige, al schijnen die ook meer afdoende te zijn.

De in de bovengenoemde recensie (in Anz.) voor overeenstemming van AC aangevoerde bewijzen, geput uit verkeerde lezingen, vervallen deels geheel en al, deels zijn zij minder klemmend dan hot toen scheen. I, 385 hebben wij met de andere groep doghet in don tekst opgenomen, maar het is niet zeker dat dit juist is. Nomen wij daarentegen aan, dat ere van AG oorspronkelijk is, dan zou men zich de verandering in de andere groep kunnen verklaren uit de zucht om de herhaling van ere te

1) Terwijl G in if. I vier strophen uitlaat — het aantal wordt, daarmede in overeenstemming, aan het slot als 71 , in plaats van 75, opgegeven — is in M. lil geenc enkele leemte. Is .)/. Ill met bijzondere zorg geschreven ten gevolge van de waarschuwing van Maerlant aan het begin? En meende de schrijver zich beter hieraan te kunnen houden, als hij zich richtte naar één hs., dat tevens den vulgaattekst bevatte? In if. II heeft, het zij in het voorbijgaan opgemerkt, geen der 6 hss. eene leemte en slechts eens zijn twee verzen (194 vlg.) verzet; dit zal toch ook wel geen toeval zijn.

2) Vgl. Verdam in Tlieoph. bl. 10.

ONDERLIXGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

vermijden. Daar evenwol Bukelare 434 heeft propter jvs suda sudores, zoo is liet de vraag of er niet oorspronkelijk een ander, derde, woord heeft gestaan: in dit geval zou de overeenstemming van en C toevallig kunnen zijn. — De belangrijkste plaats is 1, 759 vlgg., waar evenwel de juiste lezing niet te bepalen is. Dat onze tekst (naar BD) weinig waarborgen van oorspronkelijkheid heeft, hebben wij reeds in de Aant. doen uitkomen, doch bij de onderstelling, dat AC de echte lezing heeft bewaard, waren de afwijkingen der andere groep moeilijk te begrijpen. Is hot in de aant. geuite vermoeden aangaande do ware lezing juist, dan zou de overeenstemming van AC wellicht nog als toevallig kunnen worden beschouwd, hoewel de waarschijnlijkheid niet zeer groot is {niemcn in vs. 7G3 zou dan oorspronkelijk kunnen zijn). Er blijven dan nog slechts over I, Gfi; 311 vlg., en III, 1G3 (uitlating van willen of van ivilen), die alleen niet den doorslag kunnen geven. Als dus A en C niet moeten worden bijeengevoegd, gelijk wij voor onze tekstredactie wM aangenomen en ook in de graphische voorstelling aangeduid hebben, dan zouden de hss. niet in twee groepen — 1 AC, 2 de anderen — maar in drie, 1 A, 2 C, 3 de anderen, moeten worden verdeeld, en de onder aan den tekst herhaaldelijk onderstelde aanleiding om ook de andere hss.groep, te beginnen met B, te volgen, zou aanmerkelijk geringer worden.

Al de andere hss. te zamen komen onderling overeen, tegenover A en C in I, 23G (ffoei ende scat, voor lijf e. s.); 290 vlg.; 774; II, 77; 189 (de afwijking van O wordt als van latere dagteekening beschouwd) en III, 489 (III, 1G3 kan niet onvoorwaardelijk worden meegerekend; zie boven bij AC). Deze plaatsen zijn wel voldoende om den ouderlingen samenhang der groep B—G(JF) te bewijzen; vgl. nog I, 63; G7ö; II, 222; III, 392. Daarbij komen nog die plaatsen, waar wij de lezing van deze groep als met die van AC gelijkwaardig hebben gekenschetst. Gezamenlijk spreken zij of voor AC of voor de overigen; het laatste wel eerder, daar de eenheid van AC ook elders minder zekerheid heeft: vgl. I, 21; 61; 109; 221; 251; 3G6; 448; 45G; 480; 715. Minder gewicht leggen de plaatsen van J/. II in de schaal, daar A hier C niet naast zich heeft; 18; 36; 40; 73; 75; 102; 107; 177; 184; 194 vlg.; 211; 212; 217; 232; 239; 245; 259; 2G4; 322 1). Ook eenige der beneden besproken plaatsen zouden hierbij kunnen worden gevoegd, waar het eene of het andere hs. der tweede groep èf toevallig of onder den invloed van een ander hs. afwijkt.

In den boezem van de groep B—(r(l(^r) onderscheidt zich evenwel nu

l) Eonc dergelijke verhouding der lezingen valt in Mart. III minder op te merken , een bewijs dat liier om de eene of andere reden de hss. zelve tot elkander in eene andere verhouding staan dan in I en ü. Vermoedelijk is de reden hierin te zoeken, dat de nieuwe redactie der Vulgata {E—W) hier in Mart. UI bijzonder sterke wijzigingen heeft aangebracht.

ONDERLINGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

weder B door grootere zelfstandigheid: in gemeenschappelijke fouten komen in tegenstelling met B met elkander overeen: 1) EFDOG I, 271; 389; 409 (de strophe ontbreekt bij ö); 4C9. — 2) EFDOGWÏll, 2—5; 184 (?); 271 (waar de grootere verandering van OW waarschijnlijk op EFDO berust); 278; 284 (voor E niet met zekerheid uit te maken; in bijzonderheden wijken enkele liss. nog meer af); 338. — 3) FDOG en FDOGIV, daar waar E niet bewaard is, I, 108; 669; 675; 724; 775; 11, 57; 81; 271 (?); III, 36; 476(?de lezingen stemmen wel niet overeen; maar hebben dit gemeen dat zij eenvoudiger zijn dan die van ACB); 481 (O leest niet rnoorl, gelijk is opgegeven, maar poort). Daarbij zon nog eene reeks van andere gevallen kunnen worden gevoegd, waarin afzonderlijke hss. vermoedelijk door zelfstandig aangebrachte conjecturen of verbeteringen zich van de andere hebben afgescheiden. Zoo komt I, 240, 486 weliswaar O met EFD overeen en evenzoo, zij het ook met eene later aangebrachte verandering, 483, doch de lezingen van G staan, zooal niet zeker dan toch zeer waarschijnlijk, onder den invloed vaneen der hss. ABC. — III, 318 kan O; I, 175 vlg. en III, 461 D (I, 175 ook (??); III, 60 F door eene conjectuur stoornis in de verwantschapsverhouding hebben veroorzaakt; zoo ook I, 312; 443; 660; II, 71. Hiertoe brengt men ook het best de overeenstemmende lezingen EOGW (ook Bukelare) Hf, 301, van EOG I, 221 en van EO {G ontbr.) I, 283, waar dus F en I) of FT) eene verbetering heeft aangebracht; en met eene soortgelijke onderstelling verklaart men ook het best de beide plaatsen I, 335 vlg. en 417 vlg., waarvan de eene met het oog op de andere gewijzigd is. Eene groepeering FDG blijkt uit I, 179; 574; 659; 697; 769; II, 115; 194; 262; 317 (alleen op deze weinig zeggende plaats is i?, hier niet met FDG overeenstemmende, bewaard); EEG I, 501 vlg.; EFGW l\l, 288; DOG I, 509. Ook deze feiten zou men wellicht in denzelfden zin willen uitleggen, nl. door de onderstelling, dat O, of D en O, of E en F veranderingen hebben aangebracht. Maar de groepering FDG heeft voor het minst eene andere beteekenis; zie verder onder bij FG. De door de hss. EFOGW en den druk vertegenwoordigde tekstredactie kan men als de Vulgata kenschetsen. Daartoe behoorde ook het voorbeeld der Fransche vertaling en één van die van Bukelare.

Eene nadere verhouding tusschen FDG blijkt met vrij groote zekerheid uit M. I, 10; 17 vlg.; 200; 483; 685; 734; 876; 11, 225; III, 460 (over 476 zie boven FDOGIV; over III, 94 beneden bij CBFDO; over III, 24 beneden bij A F O); hiertoe ook I, 593? Op deze plaatsen ontbreekt, behalve I, 200 en 483, weliswaar E, maar eene groepeering EFDO blijkt elders niet, of wij verklaren haar anders (zie boven). Onder de opgenoemde plaatsen zouden I, 10; 483 (vgl. daar ook hi tegenover sijn sin); 685; 734, verder er voor pleiten, dat O op grond van de in FD bewaarde lezing zijn tekst heeft veranderd. Eene groepeering FDOG{W),

ONDERLINGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

afgezien van plaatsen waar E ontbreekt, komt daarentegen niet voor; I, 243 kan niet meerekenen.

Het duidelijkst blijkt in de groep der Vulgata een inniger samenhang aan den eenen kant van F en D, en aan den anderen van G en W. Voor Ft) vergelijke men I, 3; 170; 174; 180; 271; 348; 729; 753; 839 (?); 843; II, 41 vlg.; 72 (het adj. ontbr.); 85 (? biten op quitcn berustende?); 178; 185; 239; 258; 274; 279; 283; 317; III, 1G3; 463 (vgl. de aant); 473; zie ook beneden bij BEFD III, 217 en bij BFI) I, 7C. Voor het meerendeel zegt iedere der overeenstemmende lezingen op zich zelve weliswaar zeer weinig, en afdoende is eigenlijk geene enkele, maar toch schijnt hun aantal, waarbij nog eenige andere minder gewichtige plaatsen gevoegd kunnen worden, alsmede verscheidene punten van overeenkomst ten opzichte van taal en orthographic, op eene nadere verhouding te wijzen 1). Er moet evenwel ook op gewezen worden, dat in geheele einden plaatsen van eenige bewijskracht te eenen male ontbreken. Men heeft dan aan te nemen dat het eene of andere hs. van zijn voorbeeld is afgeweken om een ander te volgen. Zoo schijnt in de eerste strcphen van Mart. II F door D ter zijde gesteld te zijn 2).

Voor de combinatie GW vergelijke men III, 47; 54; 61; 270—272; 310 vlg.; 377; 473; 476 vlg.; 486. Hier staan deze beide hss. op zulk

') Kr is daarom ook minder waarschijnlijkheid, dat de opgenoemde gevallen, waar dit op zich zelf mogelijk zou zijn, moeten worden verklaard als sprekende voor eene combinatie FDO, waarbij dan ondersteld wordt dat O later naar andere hss. wijzigingen in de lezing heeft aangebracht.

Binnen de groep FDO is om deze reden eene nadere verhouding tusschen DO niet mogelijk. De overeenstemmende lezingen in I, 17; 571; 028; 886 (deze plaats zou eerder voor FDO pleiten); 111, SI8; 227; 252; 410; 489 moeten wij dus voor toeval aanzien, of uit eene latere verandering van F verklaren. Men zal dit ook voor 111, 98 (waar overigens niet, gelijk in de varr. staat, O met F in de lezing mit grooter were overeenstemt, maar mil groter eere leest) niet onwaarschijnlijk vinden, liij de vaststelling van den tekst trollen wij eene opvallende overeenkomst van D en O aan 111, 378. Doch de toen reeds uitgesproken twijfel is gebleken alleszins gegrond te zijn geweest; immers door een hernieuwd onderzoek is gebleken, dat O evenals de anderen heeft zone («limit desen zone, vut desen wondequot;). Wat deze plaats betreft hellen wij nu over tot eene geheel andere rnee-ning, dan die welke .1 uz. 8, 1.'gt;0 is voorgedragen en die wij ook nog bij de bewerking van den tekst in deze uitgave hebben voorgestaan. In overeenstemm.ng met de duidelijk genoeg sprekende overlevering houden wij, in weerwil van Bnke-lare's vertaling (vs. 442) Jhesn Christi lateribus ac ipsius vulneribus voor de oorspronkelijke lezing sone : waarom toch ook zou de voor de hand liggende conjectuur side van alle schrijvers alleen bij D voorkomen Zoo is ook beter te begrijpen wies, in den volg. regel, dat dan niet, gelijk in de varr. is voorgeslagen, behoeft veranderd te worden : mit desen wonden is als eene appositie toegevoegd, zonder invloed te hebben op de constructie. ISij nader inzien past in den samenhang sane, over wien in de vorige strophen met name wordt gesproken, veel beter dan siden.

ONDERLIJTGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

eeno kenschetsende wijze tegenover alle andere, dat aan hunne nauwe verwantschap geen twijfel kan bestaan. Ook in bijzonderheden is do overeenkomst zoo groot, ais men nauwelijks in eene copie verwacht. Men overtuige zich door eene vergelijking van welke verzen men wil: zelfs een blik in de varr., waar GTT' herhaaldelijk alleen staan, is voldoende. Desniettemin is ook een vrij groot aantal afwijkingen te constateeren; vgl. 2; 3; 4; 6; 10; 11 en verder — om alleen de belangrijkere te noemen—-55; 77; 98; 145; 185; 202; 203; 22G; 241; 299; 307; 309; 314; 315; 353; 382; 392; 445; 446; 403. Er zullen dus wol middelschakels tus-schen de beide hss. in liggen, maar dan blijft in elk geval de letterlijke overeenkomst merkwaardig. Doch vgl. de noot op bl. XXI. Op deze plaatsen schijnt (i veel vaker bij het oorspronkelijke gebleven te zijn dan W. De gemeenschappelijke bron van G en IF stellen wij voor door TF*.

Duidelijk is ook de betrekking tusschen OGW-. vgl. III, 103; 173; 239; 310 (? zeer onzeker l); 322; 325; 473; 470 (?). Met deze combinatie OGW in Marl. III, zou in 1 en II overeenkomen de verwantschap uitgedrukt door OG. Maar de gevallen, die daarvoor zouden kunnen pleiten, nl. I, 211; 215; 582; 74G; II, 41 (?) hebben niet veel bewijskracht. Iets meer gewicht legt I, 759 in de schaal, doch hier verkeeren wij te veel in liet onzekere; zie boven bij AG. Het waarschijnlijkst dunkt ons, dat O behalve zijn eigen voorbeeld ook IF* gebruikte : maaralleen voor don Derdon Martijn. Had misschien de tekst van de Driavoudichcde in den codex TF* der drie Martijns, waaraan ook G zich zoo angstvallig hield, een bijzonder gezag?

Op grond van deze waarneming, dat O meer dan één hs. gebruikt, kan men dan ook op eene reeks van plaatsen, waar het, zeker of waarschijnlijk, in strijd met de groep waartoe liet behoort, eene oorspronkelijke lezing heeft bewaard, aannemen, dat het deze uit eene andere bron, een met A verwant hs., heeft geput. Vgl. I, 40; 205; 337; 420; 672; 784; 871; II, 41 (?); 192 (?); 293 (doch vgl. de aant. op I, 417); 312; III, 10; 02; 149; 318. Minder waarschijnlijk is het, dat op deze wijze ook eenige gemeenschappelijke onnauwkeurigheden zouden te verklaren zijn, I, 123; 504; 859 2). Zeer opmerkelijk is ongetwijfeld de overeenstemming van O met A in 1, 604, maar wij kunnen niet gelooven dat O het woord vry eenvoudig van A zou hebben overgeschreven, als het aan wi druul geen redelijken zin zou hebben kunnen hechten (vgl. do aant. t. a. p.). Wij weten niet wat van de plaats te denken. Vgl. verder beneden over OE en OB.

1) Tale van Gil' zal wel als te dale moeten worden opgevat.

2) I, 765 ontbreekt in hs. A , en O heeft hier een vers dat in Mavi. 11 thuis hooit. Maar tusschen deze feiten bestaat geen innerlijke samenhang, want het volgende vers bewijst dat O vs. 705 nog in zijn voorbeeld vond en dat hij eene willekeurige verandering maakte.

XXVI ONDERLINGE VERWANT SCI F AP HER HANDSCHRIFTEN.

Met deze laatste beschouwingen zijn wij voor O tot soortgelijke uitkomsten geraakt, als wij boven voor G hebben verkregen i). Ook bij nog andere hss. zullen wij dezelfde wijze van doen moeten aannemen.

Vooreerst moet de invloed van C op de Vulgata of enkele hss. daarvan worden overwogen. CE F O G, waar D eene verandering kan hebben aangebracht, treffen samen in I, 300 (het is niet geheel zeker, in welk hs. de oorspronkelijke lezing staat: waarschijnlijk is het r/helove; dan lag de verandering in antwoorde op grond van dergelijke inleidende formules als »Martijn, du seghes wel ende waerquot; vrij wel voor de hand); 361 (niet zeer zwaarwichtig); zoo ook 413 (waar ook A dezelfde fout heeft als C {G ontbreekt)). Hier is wel aan te nemen dat de fout in AG en in E enz. onafhankelijk van elkaar is ontstaan. Op dezelfde wijze moeten beoordeeld worden II, 115 en III, 70; op de laatste plaats zal O wel veranderd hebben: het liet die in plaats van dat in het volgende vers staan. — CF DOG I, 2; het is onzeker wat de juiste lezing is. — CFDO 1, 30, waar E ontbreekt en G kan veranderd hebben: een geval dat niet goed te gebruiken is, daar A en B in de lezing eerst wellicht toevallig konden samentreffen. — CFOG I, 395—97 (waar E ontbreekt en ü kan veranderd hebben), waar de overeenstemming wel niet bloot toevallig kan zijn. Zeer onbeduidend is CFDO in I, 937, waar G verbeterd kan hebben. — CFDO {E ontbreekt, G verandert?) I, 11; 20; (voor 30 zie boven); 944. — III, 18 zijn C en {F ontbr.) DO wei onafhankelijk van elkander op bringhe gekomen. — CD O treffen ook I, 223 samen, maar wellicht hebben zij toch de oorspronkelijke lezing. I, 305 kan wel niet meerekenen. — CFDG (E ontbr., O verandert?) I, 44, waar de overeenstemming zeer goed toevallig kan wezen. Voor CED zou ook nog I, 271 vlg. in aanmerking kunnen komen. Het is niet geheel onwaarschijnlijk, dat Ff) ook op de lezing vlien van C berust, waardoor het misverstand beter te verklaren zou zijn: dan zou men kunnen aannemen, dat de geheele groep dezelfde lezing heeft gehad, en dat E, O en G naar andere hss. verbetering hebben aangebracht. Bij moeilijke plaatsen laat het zicli zooveel te eerder denken, dat andere hss. werden geraadpleegd. Intusschen schijnt ook hier aan toeval te kannen worden gedacht, en dit des te eerder, daar de afschrijvers bij naeri zich een onbehaaglijk of terugstootend schepsel hebben kunnen voorstellen. — Beneden zal over de combinatie CEG{ IV) worden gesproken. Men zou haar ook hier eene plaats kunnen geven, als men nl. uitgaat van de onderstelling dat het voorbeeld der groep EI)O opzettelijke veranderingen heeft aangebracht. Alles te zamen genomen moet men erkennen dat de invloed van C op

1) In I, 107; '292 (07 en 347 zijn te onbeduidend) kan zoowel door G als door O eene verbetering zijn aangebracht; anders zou rnen eene combinatie CBFD moeten aannemen. Daarentegen kan in III, 91 de fout van .1 en GW zelfstandig gemaakt en uit de laatstgenoemden misschien ii\ O gekomen zijn.

ONDERLINGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

de Vulgata volstrekt niet als bewezen mag worden beschouwd; doch de mogelijkheid is niet uitgesloten, en wij hebben hem dan ook als mogelijk op de figuur (beneden XXXII) aangeduid. Voor Mart. III is een dergelijke invloed wel niet aan te nemen.

Eene combinatie AE zou men wellicht willen opmaken uit I, 349. Doch daar buiten deze plaats voor overeenstemming alleen I, 229 en III, 287 kunnen worden aangevoerd, moeten wij deze gevolgtrekking wel laten varen, en aannemen dat beide hss., overeenkomstig eene gewone voorstelling, onafhankelijk van elkander dor ons voor dor minne hebben in de plaats gesteld, en dat deze verandering dan ook de wijziging van die in endc in beide hss. heeft tengevolge gehad. Ook hetgeen voor eene combinatie CE zou kunnen worden aangevoerd, I, 239; 285; III, 277, kan niet als afdoende worden aangemerkt. I, 519 kunnen de meeste hss. onafhankelijk van elkander tot de lezing dat, of E zelfstandig tot do juiste conjectuur die gekomen zijn. Wij duiden de mogelijkheid dat E ook A en 6', of wellicht oen hs. waaraan zoowel A als C tot voorbeeld heeft gediend, geraadpleegd heeft, in onze figuur niet aan: hierbij moet men intusschen niet vergeten, dat van E slechts ongeveer 650 verzen bewaard zijn. III, 2 vlg. volgt E blijkbaar zijne groep en heeft diclU in vs. 2 bij toeval uitgelaten.

Ook UE is niet zeker, hoewel wij in onze figuur de mogelijkheid hebben aangenomen, dat E door O zou zijn gebruikt, op grond van I, 405; 484; 551 (men lette er evenwel op, dat in hetzelfde vers O ook met B overeenkomt); III, 140 vlg.; 144; 155 (waar behalve OE ook C het woord drie niet heeft); 100: 205 (?). Hoewel op de éóne plaats, III, 140 vlgg., twee verzen op dezelfde wijze zijn omgezet, mochten wij het toeval niet buiten rekening laten. I, 418, een vers dat in verband met I, 33G moet worden beschouwd, maakt in elk geval den indruk, alsof O een ander hs. heeft nageschreven. — Als een bewijs voor AEO kan III, 62 wel niet in aanmerking komen; onk I, 3S0 is te onzeker. Er zou anders voor deze combinatie ook nog overeenkomst van taalvormen, zooals b.v. I, 416, kunnen worden aangevoerd 1). Daarentegen komt O met B opvallend overeen I, 115; 551 (vgl. hierbij boven bij OE): vgl. verder I, 775; 823; II, 187; III, 227 (wel toevallig); 434; 477. Daarbij zou men kunnen voegen BDO I, 534; 552 (zie straks bij BI)), alsmede CBO III, 107; 176; 434, het laatste in de onderstelling dat Ban C toevallig overeenkomen. Op deze gronden meenden wij in onze figuur

l) Eene betrekking tusschen E en G W, of omgekeerd de onderstelling dat FDO op grond van een ander hs. van hunne groep zouden afwijken, kan men uit lil, 170; '180; 20G; 208; 348 daarom niet alleiden, omdat hier E niet kan worden gecontroleerd (zie bl. Xll) en G op Mone's lezingen waarschijnlijk niet zonder invloed was. In E ontbreekt strophe '20; ook in G was ze eerst vergeten en volgt nu na '21, maar samenhang tusschen deze beide feiten moet niet worden gezocht.

OXnERLIXGK VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

ook de mogelijkheid van liet gebruik van B door O te moeten aanduiden. Over AO zie boven.

Wij keeren nog eens tot (1 terug, dat op een tamelijk groot aantal plaatsen overeenkomst en verwantschap vertoont met al moet worden erkend, dat een groot deel er van ook eene andere verklaring toelaat. Wij vermelden hierbij ook enkele overeenstemmingen alleen in de taalvormen: I, 854; S5G; II, 99; 107; 138 vlg.; 141; 158 vlg.; 1G4; 250; 257 (eig. FDd); 304; 316; 328. Ook in den vorm. van den naam Jferien komen zij overeen. Hiertoe behoort dan ook wel do boven besprokene combinatie FDG, en wij moeten daarbij aannemen, dat öf O hs. FD (d. i. de onderafdee-ling die door F en 1) is vertegenwoordigd) heeft geraadpleegd, öf dit onderstelde hs. omgekeerd Cl. Wij geven aan het eerste der beide gevallen de voorkeur, alleen reeds op grond van deze overweging, dat ook deze combinaties (FG en FDG) in Mart. III niet voorkomen,- dewijl G zich hier uitsluitend houdt aan ir* l). Wanneer, gelijk men zal zien, FG alleen uit het slot van I en uit 11 is op te teekenon, dan volgt tevens daaruit, dat I) in dit gedeelte onder den bijzonder sterken invloed van een ander hs. staat.

In de onderstelling dat ook F nu en dan andere hss. heeft gebruikt, zou ook uit het voorafgaande eene combinatie DG kunnen worden afgeleid. Zij gaan samen I, 29; 56 (men merke op dat de beteekenis van de geheele plaats door de afwijking gewijzigd wordt); 559; 617; 857; II, 96; 148; 195; vgl. ook I, 688. Het zwaarst weegt de overeenstemming in de volgorde der strophen I, 924 vlgg. Met zekerheid is hiervan niets te zeggen. Jlisschien was de fout in de geheele groep van B af aanwezig, en hebben O en F naar een ander voorbeeld, B zelfstandig veranderd. Dat strophe 72 niet op zijne pilots stond, was gemakkelijk te zien, en door de verplaatsing werden althans de beide strophen van bijbelschen inhoud bij elkander gebracht: dat 1) hier onder den invloed van B hoeft gestaan, is moeilijk aan te nemen. In geen geval is het geraden uit de tot nog toe aangevoerde gevallen met zekerheid de gevolgtrekking te maken, dat F naar verschillende hss. werkte; des te aangenamer is het dus, dat hij het ons op eene merkwaardige wijze zelf verraadt, nl. III, 270 vlg.: de schrijver had zijn gewone voorbeeld F—W voor zich en buitendien een met B verwant hs. Wij mogen daarom ook Hl, 239 aan eene samensmelting van twee verschillende lezingen denken. Wellicht zag hij ook I, 251 vlgg. een ander hs. (AC) in.

Wij namen zoo even en ook elders hier en daar aan, dat ook de druk naar meer dan één hs. is bewerkt. Het is al a priori onwaarschijnlijk

J) Voor FGW zou kunnen worden aangevoerd III, 50, waar evenwel toeval in het spel kan zijn; voor FDGW III, 34; 293. Als ook niet hier de overeenkomst toevallig is, dan zou de mogelijkheid overblijven dat VF* het voorbeeld van I'D heeft gebruikt.

osderliNjE verwantschap der iiandsciiriftek.

dat de redactor liij zijne «verbeteringquot; van den tekst zich tot één lis. zou hebben beperkt, en des te meer indien, gelijk wij zien, althans in de kringen waarin de Vulgata bekend was, zelfs bij afschrijvers van handschriften dezelfde wijze van doen zeer gewoon was. Dat een met B verwant hs. tot zijn materiaal behoorde, besluiten wij uit I, 413; 759 vlg.; 821; II, 151; 2C9; ook uit I, 380, warrover straks nader. Ook ai zijn er onder deze plaatsen slechts twee, waaraan men bewijskracht wil toekennen — bij I, 759 vlg. is het voor dit betoog onverschillig, of do lezing van BD oorspronkelijk is of niet (vgl. de aant.) — zoo behoudt toch onze gevolgtrekking hare kracht¹), want het spreekt vanzelf, dat wij de sporen dezer »verbeteringenquot; niet verder kunnen vervolgen. Immers waar J) in zijn eigenlijk voorbeeld de eene of andere wijziging aanbracht, zal dit meestal geweest zijn om de juiste lezing te herstellen, en wij kunnen dus deze werkwijze van 1) alleen dan herkennen als hij van zijne gewone groep afwijkt, nl. als eene fout van F of van FOG of EFOG enz. niet bij hem gevonden wordt. Eenige dergelijke plaatsen zijn reeds boven hier en daar bij de combinatie EFOG(W) en elders besproken. In dit licht beschouwd, is het voorzeker eenigszins opmerkelijk, dat naast FOD niet op meer plaatsen overeenstemming tusschen F O alleen aan te wijzen is: I, 213 kan men haast niet daarvoor aanvoeren, en verder zou men hier nog slechts II, 220, den ongewonen genitief willens kunnen noemen.

Behalve met B komt J) met B en AC overeen I, 300; 660; naar een tot de afdeeling A of C behoorend hs. zou het zich ook gericht kunnen hebben III, 239 (? A ontbreekt hier); 314; 461; onbeduidend is de overeenstemming bepaaldelijk met A III, 26 en 27. Bij den Derden Martijn heeft dus de redactor wellicht een ander hs. dan B geraadpleegd.

Ten slotte moeten nog eenige moeilijke plaatsen in het kort worden besproken, die men als tegen onze onderstellingen pleitende zou kunnen aanmerken. AKFG I, 514: die plaats is te onzeker om er iets mede te kunnen uitrichten; zeker zijn er verbeteringen aangebracht, wellicht ook op grond van andere hss. — AF. De overeenstemmende lezingen in I, 57 ; 93; 386; 800 zijn geen van alle van dien aard dat men er geen toeval in zou kunnen zien; ook AFG I, 691 beschouwen wij als zoodanig. — A F O stemmen III, 54 vermoedelijk slechts toevallig overeen, gelijk anderzijds 6' en B. ilen mag aannemen, dat van E of F af in de hss. (dus in {E)F01)W*) de oorspronkelijke lezing nog bewaard was, en dat EDO (ook I) nog afzonderlijk) verandert; zoo ook TT*. Eenvoudiger zou de zaak zijn, als in plaats van in mijn siele: in al mijn side of liever

¹

Dewijl G eveneens 1) heeft gebmikt, zoo zo» ook overeenkomst tusschen BDG mogelijk z.ijn, hetgeen wellicht voor I, 784 en de plaatsing dei' verzen 67(1 en (571 is aan te nemen. Doch BFDG 1, 312 zal, voor een deel althans, wel op een toeval berusten.

ONDERLINGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

nog al mijn siele als de oorspronkelijke lezing mocht worden aangenomen. — I, 85 scoon{h)eit echt kan gemakkelijk tot de lezing scone/ecM aanleiding hebben gegeven. De font ligt III, 92 te zeer voor de hand, om daaruit iets te besluiten. — A FOG I, 5C7 vlg. eveneens te onzeker; I) sluit zich wel bij B aan. De lezing hout, imper., is overigens door vs. 5G1 vrij wel te verklaren. Dat liout, bnw. (»desen drien poenten so wes houtquot;) de oorspronkelijke lezing zou zijn, is niét waarschijnlijk. II, 269 nemen wij de combinatie BIgt; aan. — AFDOG tegenover 5, dat II, 115 alleen de naar alle waarschijnlijkheid juiste lezing heeft bewaard, kan zeer wel toevallig zijn; vgl. ook beneden bij het hoofdstuk over de onvolkomen rijmen. — CBFDO III, 194: tot eene vervanging van het ongewone porc door wille kunnen verscheidene hss. uit zich zelf gekomen zijn. — Voor CEG{ IV) zou men I, 309; 503; III, 125 kunnen doen gelden. Zelfs bij de opvallendste dezer fouten, I, 309, is het toeval niet uitgesloten: den schrijvers speelde eene gedachte door het hoofd als: »wij dienen God met lijf en ziel.quot; Zie verder boven bl. XXVI, bij «invloed van C'op de Vulgata.quot;) — COG I, 506: de verandering iu tette lag voor de hand. En al ware dat niet zoo, dan zou nog deze plaats alleen weinig bewijzen, dewijl èn O èn G juist de hss. zijn, die alle mogelijke andere hss. hebben geraadpleegd. G I, 862 vlg. kan des te eerder toeval zijn, daar de beide verzen met eene O beginnen. — Ook BEFD, III, 217, is wel zuiver toeval. — I, 76 kan wel door de twee afschrijvers die de lezing hebben, B en FD. oec (so) siet men voor oechsien en geschreven zijn, en II, 239 is met de geringe overeenkomst (ende) niets aan te vangen. — OW III, 463, weder eene zeer onzekere plaats. Als Maerlants tekst oorspronkelijk mocht geluid hebben die met (of vaii) sonden hem vervaren, schijnt de mogelijkheid niet uitgesloten, dat de geheele groep van E of F af dit nog had; behalve FD zou dan G eene verandering hebben aangebracht en wel naar een ander voorbeeld. Dat zoowel AC (of A en C) alsook B op de lezing verswaren zouden gekomen zijn; is niet geheel onwaarschijnlijk. — Moeilijk is uit te maken of een toeval aanwezig is in I, 380. Nemen wij aan dat de verschillende lezingen berusten op ende die om den scatte en ende dien om den scatte (zie de aant.), dan kunnen A, B, E en F uit zich zelf eene verandering hebben aangebracht; en I) en G zich naar Z?, O zich naar E hebben gericht. A en E naderen elkaar wel bij toeval. — Ook over 1, 593 is het oordeel moeilijk. Hebben F en O toevallig dezelfde leesfout, of had de geheele groep meest, hetwelk 1) willekeurig veranderd, G verbeterd heeft? Tus-schen de lezingen van C en 1) (of FO) bestaat wel geen verband. — Bij I, 251 vlgg. is de verhouding over het algemeen niet zeer ingewikkeld, maar in het tweede vers schijnt 1gt; dat aan B ontleend te hebben. Opmerkelijk is hi in vs. 253 bij FD tegen hunne constructie in. Is het uit een ander hs. afkomstig?

Alleen vermeld mogen dan nog worden ACB (?) I, 476; AB (?) I, 30;

ONDERLINGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

AEF (genitief in pi. van nom.) I, 229; A KI) I, 537 (vgl. 538); AFG

I, 691; AOG{W) I, 292; 347; III, 91; AGIV III, 87 (zie bij de vair.); 200; BE III, 270; BF I, 838; EF l, 550; III, 215 (? hieraf); EED III, 178; EG I, 353.

Ook het uiterlijk der liss. doet nog eenige criteria aan de hand. In E (zie aan 't begin van M. III in de varr.), F, D, O, G en W, dus in de Vulgata, worden de afzonderlijke gedichten boeke genoemd. 1), O en W hebben den titel IVapenc Marlijn, maar aan deze bijzondere overeenstemming beantwoordt de verwantschap der hss. voor het overige niet: het zal in dien tijd de algemeen bekende titel geweest zijn. Bij A luiden de opschriften dander Martin; de derde Martin; bij C van Jacob ende van Marlijn en van der Drievoudicheide. Gelijk A heeft ook G voor I geen opschrift, voor II Dander Marlijn 1). Deze overeenkomst spreekt wel voor het gebruik door G gemaakt van de hssklasse A: doch men zou te ver gaan als men in het ontbreken van den titel van III bij G eene bevestiging wilde zien van de onderstelling, dat het zich nu meer aan JV* houdt. G en TV komen overeen in de opgave van het aantal strophen en verzen aan het slot, welke G bij alle drie de Martijns heeft en die dus ook voor W* moet aangenomen worden.

Niet zonder belang voor de kritiek is de vraag, of de archetypus, waarop onze gezamenlijke hss. teruggaan, reeds fouten heeft gehad. Wij nemen met meer of minder beslistheid fouten aan in al de ons bewaard gebleven hss. op de volgende voor een deel ook in de aant. behandelde plaatsen: I, 30 vlg.; 209; 423; G27; GS0 (in hetzelfde vers nog eens: de zeer onzekere conjectuur doei verwijt, tot verbetering dier fout voorgesteld, bedoelt alleen een gebrek in de metriek te verhelpen); 687;

II, 140 (of, als men in onze meening niet deelt, 136): III, 54; 72 vlg.: 487; 499 2). Ook III, 163 zou de gemeenschappelijke bron alreeds wilen gehad kunnen hebben, en III, 485 is misschien dal tegen het gezag van alle hss. te schrappen. Daarbij komen wellicht nog enkele plaatsen, waar onvolkomen rijmen zouden kunnen worden verwijderd, gelijk III, 20G; zie beneden. Enkele malen, waar slechts één lis. de vermoedelijk juiste lezing heeft bewaard, als G I, 20; B (en G) II, 115; G II, 28; B (en D) I, 413, bestaat de mogelijkheid, dat die een gevolg is van eene conjectuur. Maar op al deze plaatsen is het met de overlevering zoo gesteld, dat het meer of minder waarschijnlijk is, dat de oorspronkelijke lezing voor een deel althans nog in de voorbeelden onzer hss. be-

J) Op bl. 46 bij Je varr. is dit verzuimd op te geven.

-) Vgl. voor den conjunctief in een vergelijkenden zin, nog Augustijnken, Sl. Jans Ew. {O VI. Ged. dl. 3, bl. 141) 950 «glielije dat men ghescreven si'equot; (:). Ook Mone, Anzeiger 4, 70, 54 is misschien te lezen »alse de ewangelie ons vertellequot;, in plaats van vertelde (in bet rijm met bestetien, gesellen enz.), indien niet, hetgeen minstens zoo waarschijnlijk is; salse de ewangeliën ons vertellenquot;.

ONDERLIKGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

waard was: immers al stemmen do hss. ook hier en daar in onoorspronkelijke lezingen overeen, zoo is dit hieruit te verklaren dat daarin slechts kleine fouten schuilen, die gemakkelijk door verkeerd lezen of verschrijvingen konden ontstaan. Het is dus mogelijk, dat de archetypus enkele dezer fouten reeds heeft gehad, maar het waren dan alleen kleine, nog niet ver van de ware lezing afstaande, fouten, en in dit opzicht belet ons niets aan te nemen, dat hij het werkelijke origineel nog zeer nabij kwam.

Onze onderstellingen, in eene figuur overgebracht, geven nu het volgende beeld van de onderlinge verhouding der teksten;

Voor het bepaalde geval dat er tusschen A en C geene nauwere verwantschap bestaat, valt hun snijpunt niet midden in de lijn AX, maar valt het met X samen.

Nadat de klassen A en C of de klasse AC zich had afgescheiden, onderging het origineel eene kleine bewerking, die aan het snijpunt ligt van B en W*; daaruit ontsproot de klasse B. De hss. die deze afdee-lingen vertegenwoordigen, A, C en B, onderscheiden zich volstrekt niet door hun hoogen ouderdom. Zij schijnen eenigen tijd buiten het verkeer te hebben gestaan, b.v. in afgelegen kloosters te huis te behooren; de hss. vertoonen geenerlei inwerking van andere hss. Later werd eene iets sterker afwijkende redactie opgesteld, misschien eenigermate staande onder den invloed der klasse 6', de Vulgata, gelegen aan het snijpunt van E en W*. Deze heeft blijkbaar op plaatsen met een levendig, ook letterkundig, verkeer, denkelijk in de grootere steden van Vlaanderen te huis gehoord: aan de schrijvers, die van deze redactie copieën moesten

ONDERLINGE VEUWANTSCIIAP DER HANDSCHRIFTEN.

maken, stond de gelegenheid open om daarbij copieën van andere hss. te raadplegen; ook materiaal uit de klassen A, C en B lag binnen hun bereik, en zij werkten in den regel naar verschillende voorbeelden. Alleen hs. E schijnt de redactie der Vulgata tamelijk zuiver te hebben bewaard. Misschien had de tekst van het gedicht vander Drievoudicheidr in deze redactie een bijzonder gezag, zoo dat hij minder aan invloeden van andere hss. blootstond.

Nergens blijkt, dat er hss. bestaan hebben met slechts één der drie gedichten. Dat G slechts I en II, IF alleen III bevat, heeft een bepaalde reden. W zegt vrij duidelijk, dat hij den tekst genomen heeft uit een hs., waarin de drie Martijns voorkwamen. De boven uitgesproken meening , dat meermalen voor de controle bij het cene der drie gedichten een andere tekst gebruikt werd dan bij het andere, sluit niet noodwendig dergelijke codices met één gedicht in. Zooveel is zeker, dat al onze hss. uit voorbeelden met de trilogie zijn afgeschreven, en dat de drie gedichten al zeer vroeg, zoo niet van den aanvang af, vereenigd zijn geweest.

Wat de plaats betreft, die aan de hss. toekomt ten opzichte van de kritiek van den tekst, zoo behouden A en C de waarde, die hun steeds is toegekend. Zij zijn te zamen, of wel ieder afzonderlijk, de vertegenwoordigers van de redactie die het dichtst bij het oorspronkelijke is gebleven. Op een hoogeren rang, dan hem tot heden door de uitgevers is toegekend, mag B aanspraak maken, als de eenige getuige voor den oudsten vorm der tweede redactie, en die, daar hij niet onder den invloed van een ander hs. heeft gestaan, dus deze redactie zuiver afspiegelt. Het samentreffen van B met A O of ook met een dezer beiden is voor de kritiek van groot belang.

Minder beteekenis hebben de hss. der Vulgata, vooreerst omdat zij de jongste redactie bevatten, ten andere omdat zij in den regel naar verschillende voorbeelden bewerkt zijn. Maar juist daardoor krijgen zij toch ook weder eene eigenaardige beteekenis, omdat zij niet zelden elementen der oudere redacties hebben bewaard. Zij zijn tengevolge daarvan en niet alleen K — de oudste en zuiverste vertegenwoordiger dezer redactie — maar ook alle andere, behalve TF, dat naast G nauwelijks op eene zelfstandige positie aanspraak kan maken, een geschikt middel ter controle, doch ten gevolge van menigvuldige vermengingen gaat deze controle zelve vaak gepaard met allerlei bezwaren.

Of aan A dan wel aan C de voorrang toekomt — eene vraag, die bij de Disputatie terugkeert — is niet gemakkelijk te beslissen. Misschien kan men in O meer willekeurige veranderingen constateeren dan in A. Doch vooral eene uiterlijke omstandigheid heeft bij de keuze van een teksths. aan A den doorslag gegeven, en wel het feit dat in 6' de tweede Martijn ontbreekt. Wèl moet hier aan de combinatie B—G een hoogere waarde (waar zij staat tegenover A alleen) worden toegekend dan elders

ONDERLINGE VERWANTS' '11 .VP HER HANDSCHRIFTEN.

(waar zij AC tegenover zich heeft), doch het kan geen groot verschil maken, als wij in weerwil van deze iets verminderde bewijskracht van A ook hier niet zonder noodzakelijkheid van A zijn afgeweken.

quot;De voorbeelden van Bukeiare. Indien reeds de schrijvers van afzonderlijke hss. zich de moeite gaven, naar verschillende voorbeelden te werken, dan kan ons dezelfde wijze van arbeiden bij den vertaler in liet Latijn allerminst verwonderen. I, 23C') spreekt voor een tekst AC tegenover de anderen; met G alleen stemt overeen I, 179 cor internum, lerrens. Voor A alleen zou men kunnen doen gelden I, 819 hide cede f idelit er, maar de vertaling kan evengoed de lezing der overige hss. weergeven, zooals A zelf die met trouwe omschrijft. Voor .1 hebben wij bovendien nog de vertaling van 1, 543 2) doen spreken, maar dan kan licht ook nog in een der andere hss. gestaan hebben 3). Met (' strijdt de vertaling van I, 30!) 4); vgl. ook I, 141 (hier ontbreekt .1), en waarschijnlijk wijst ook III, 189: purge nostras, Jhesu, meutes, leti tenebris sedentes, ac per fruit i one Deitatis conrernentes nos salva, op smake, de tegenover die van AC staande lezing. Voor BD pleit 1, 759 ^J); zoo ook III. 217 ¹) wel voor BEF1) (of O); bij EO GW sluit zich aan III, 301 in cuius aula Dorninus ... totus inhabitavit, en 1, 335 4) kan wellicht voor EO in het bijzonder worden aangevoerd. Vgl. ook II, 17, dat voor BDOG schijnt te spreken. Voor ABO pleit 111, 176 ⁴), evenwel niet zeer krachtig, daar ook andere hss. allicht (nogV) daer in plaats van dat kunnen gehad hebben. Als met A en B in strijd zou men 1, 566 -4) kunnen beschouwen. Ill, strophe 8 en 9 volgde Bukelare waarschijnlijk een hs., dat ook verkeerdelijk al aan hoven (in vs. 92) en de andere adverbia (onder enz.) had toegevoegd, doch dat bewijst niet zeer veel, daar de verandering zeer voor de hand lag. III, 163 4) was de juiste lezing willen misschien nog in een van zijne voorbeelden bewaard. Voor D alleen schijnt III, 378 te spreken: Jhesu Christ i lat er i bus acipsius rulneribus. Maar het is de vraag of de lezing siden werkelijk vóór den druk heeft bestaan, en of niet de vertaling evenzeer slechts op eene conjectuur berust, als de lezing zelve (zie boven bl. XXIV noot). Voorzeker mag men ook uit II, 122 4) niet besluiten tot eene bijzondere betrekking met F: ook in een ander hs. kan Bukelare zeer licht verkeerdelijk scat voor stat hebben gelezen.

Uit deze opmerkingen mag men afleiden dat Bukelare ten minste drie hss. zal gebruikt hebben, een van de klasse AC of C, een van de klasse B en een van de Vulgata; al moet men erkennen, dat hij op enkele

¹

■l) Zie de aant. achter den tekst.

ONDERLINGE VERWANTSCHAP DER HANDSCHRIFTEN.

plaatsen onder den invloed eener reminiscens, misschien ook uit de La-tijusclie kerkelijke literatuur, toevallig gekomen kan zijn tot eene met de lezing van een bepaald hs. overeenstemmende vertaling.

Als het vaststond, in welken tijd de vertaling is gemaakt, dan zouden wij daarin een geschikt uitgangspunt hebben voor het bepalen van den ouderdom van enkele redacties. Voor een hoogen ouderdom spreken de uitkomsten van ons onderzoek juist niet. Het schijnt althans niet geraden de verschillende lezingen van Bukelare te verklaren uit de betrekking tot eene oudere klasse van hss., waarin de bij hem voorkomende lezingen alle voorhanden waren, ook al hebben wij boven (bl. XXI vlg.), voor de vertaling van I, 385 de mogelijkheid toegegeven dat die uit de ons bekende hss. niet kan verklaard worden. Tegen eene zoodanige poging-verzet zich het door ons ingestelde onderzoek der hss.

Met den tekst van Bukelare moet men dus in ieder geval voorzichtig zijn ten opzichte van het bepalen zijner waarde voor de kritiek van den tekst, ook omdat hij meermalen zijn origineel niet goed heeft begrepen: vgi. de aant. bij I, 181 vlgg. en 144. Op nog ééne plaats vestigen wij de aandacht. TH, 254 vlgg. heeft de vertaling:

expurget cordis aream.....

exstirpet et sysaniam ex cordis agro variam,

rjuam Sathanas con se vit.

B. heeft blijkbaar wïón, »wijdenquot;, opgevat als rcieden, waarvoor eerst in de latere middeleeuwen de thans nog bij het volk gebruikelijke vorm wiejen, wieën opkwam: deze plaats kan dus waarde hebben voor do bepaling van den ouderdom der vertaling (Franck, .1/«/. Gramm. § 114, 5; Van Heiten, bl. 204).

Het voorbeeld van de F ranse he vertaling daarentegen was, voorzoover dit uit het overgebleven deel van het werk kan worden opgemaakt, alleen de Vulgata. De aandacht verdienen de volgende plaatsen: I, 11 las de vertaler in zijn voorbeeld stellig hescatten, als CF O; I, 31 is de vertaling alleen in strijd met C (zie de aant.); 335 vlg. komt zij overeen met li 0{ G); in 422 beantwoordt zij aan trouwe, gelijk alle hss. hebben behalve AG; in 443 had het voorbeeld waarschijnlijk du herrs (ghi held) als EFOG; 467 Jacop als de Vulgata; 514 gave of goede als AEJ-'OG; omtrent 418 geeft het Fransch geen uitsluitsel. Dat de vertaler, vs. 492, in zijn voorbeeld sin zou gevonden hebben, is niet noodig aan te nemen, en ook, alles samengenomen, niet waarschijnlijk.

Uit deze opmerkingen blijkt, dat het boven (bl. XVI noot) uitgesproken oordeel over de waarde der vertaling voor de kritiek van den tekst, juist mag worden genoemd.

2. De beide hss. der Di sputacie.

Natuurlijk is het volstrekt niet noodig, dat de voorbeelden der Dis-

* *

ONDERLINGE VEUWANTSCMAT nfill HANDSCHRIFTEN.

putacie in de beide hss. A en C tot elkander op dezelfde wijze gestaan hebben als bij de Martijns, doch er is, zoover wij zien kunnen, niets tegen de onderstelling in te brengen, dat diezelfde verhouding ook hier tusschen A en C heeft bestaan. Daarom zijn wij niet zonder bepaalde redenen van A afgeweken, hoewel tegen eene eclectische behandeling van den tekst binnen bepaalde grenzen geen bezwaar kan bestaan. Dat de voorbeelden over het algemeen betrekkelijk na aan elkander verwant moeten zijn geweest, komt overeen met hetgeen wij omtrent A en C bij de Martijns hebben opgemerkt. Kenschetsend daarvoor zijn ook enkele fouten van C, als 112; die werelt al voor die waerheii (ivaereit ? w'eit?) al (A die waerheit al = hal).

3. De hss. van Van ons Heren Wonden.

Een hernieuwd onderzoek heeft ons gebracht tot een inzicht in de verhouding der vier hss. en hunne waarde voor de tekstcritiek, dat gedeeltelijk van het Tjdschr. 14, 108 vlgg. voorgedragene afwijkt.

Dat C en U nader tot elkander staan, blijkt vooreerst uit de gemeenschappelijke fouten (23? zie onder aan den tekst), 40 [die joden sure), 43 en 44; 51; 6C; 7G (wane, wan), 94—96; 98; 117.

B en O komen in twijfelachtige lezingen overeen in 38; 54; 78; 79; 100 vlg.; 109; 120, doch er is geene enkele plaats onder, die als direct foutief moet worden beschouwd. Toch hebben wij vs. 54 op grond van liet Latijn liet praeteritum in den tekst gezet, vs. 78 de lezing van CU overgenomen, en deze ook in vs. 54 (swareri), 100 vlg. en 120 als de mogelijk juiste gekenschetst!), hetgeen ook wel in 109 (o tegenover ay) zou kunnen geschieden. Gemeenschappelijke fouten van G en B hebben wij aangenomen vs. 100 (zijn tegenover zij) en 20 (saliye scare voor dene scare). Ook op de laatste plaats is het toeval niet geheel en al buitengesloten, want de juiste lezing was, gelijk men ziet, moeilijk te begrijpen, en voor iemand, die haar verduidelijken wilde, lag het woord salich zeer voor de hand. Daarnaar schijnt het ons duidelijk, dat weliswaar B en G kunnen berusten op een gemeenschappelijk voorbeeld, waarin reeds enkele fouten aanwezig waren, doch dat dit hs. over het algemeen veel beter was dan de gemeenschappelijke bron van ('U\ immers bij de daarin aanwezige fouten, boven vermeld, komen van de voorloopig als twijfelachtig gekenschetste lezingen, nog die, waar wij, en wel terecht, BG zijn gevolgd. B en G te zamen leggen dus veel meer gewicht in de schaal dan CU.

Andere combinaties, die men behalve de besprokene, tegen onze onderstellingen zou kunnen aanvoeren, zijn niet zeer zwaarwichtig: 34 BTT oii.se herle, i'G mine her te; 53 BU met de juiste lezing die dorperhede tegenover C die die dorperhede, G die alle d.; 8ü BC Sent, GU Sende;

l) Dit is aangeduiJ iloor hot teeken = in de varianten; meteen?, indien de ^elijkstellinii; niet als geheel en al gerechtvaardigd kan worden beschouwd.

ONDRIvLINGK VKliWANTSCH Al' DER HANDSCIIKIFTKN.

102 BC meuNcheil, GU mcnschc; het is niet geheel zeker, wat op de beide laatste plaatsen de ware lezing is. Maar meer moeilijkheid veroorzaken twee plaatsen, waar B alleen do juiste lezing heeft bewaard, nl. vs. 4 alretiera, waartegenover do overeenstemming van GU nog wel toevallig zou kunnen zijn, en vooral 26 vlg. B staat hier alleen met eene lezing, die overeenkomt met hot Latijn, als wij, gelijk ook wel bedoeld zal zijn, desprxiione of desjicctive met roronatum verbinden. CGU komen in hoofdzaak overeen, maar de woorden zelve niet met het Latijn, immers eene constructie als welke Anz. 4, 401 is voorgesteld (om der Joden loorne met gescoort en bebloei to verbinden), is eigenlijk niet zeer waarschijnlijk en bij do lozing van G in het geheel niet mogelijk. Eene nadere verwantschap van CGU blijkt nergens elders. Dus zullen zij wel do oorspronkelijke lezing hebben bewaard, en de dichter had ditmaal, wat despedione betreft, zijn voorbeeld willekeurig vertaald. Dozo bewering zal men bij do eigenaardigheid en do beslistheid dor lezing van B opvallend vindon. Maar do zaak is wol op oone oenvoudigo wijze to verklaren. Do bewerker van OHW in B is ongetwijfeld dezelfde persoon als do maker van hot Tijdschr. 14, !)7 vlg. afgedrukte gedicht, waarover boven bl. XV wordt gesproken, en deze kende volgens vs. 123 ook de lat. hymne. Hij bemerkte het gebrekkige der vertaling en schijnt reeds in zijne eigene verzen eene poging te hebben gedaan om haar te verbeteren, immers daar vinden wij, 97 vlg., weder eene andere opvatting:

daerna die crone van den doorne,

die hi droech hem sol ven te to me.

Dat zou met hot Latijn overeenkomen, als men nl. despectionc verbindt met indinatinit, gelijk ook Verwijs doet bl. 163. Naderhand kan hij dan weder tot een ander inzicht gekomen zijn en daarnaar den tekst der mul. hymne hebben veranderd !). Hij kan dus eene met die van ÜUG overeenstemmende lezing in zijn hs. gevonden en deze willekeurig naar hot Latijn veranderd hebben¹). Het blijft natuurlijk ook mogelijk, dat in ile hss. eene gemeenschappelijke fout school, welke de bewerker van J1 öf op grond van het Latijn öf naar eigen inzicht trachtte te verbeteren, doch voor het overige zijn er in den archetypus geen fouten met zekerheid te constateeren. De verkeerde pluralis, in vs. 17, levert daarvoor geen bewijs, en vs. 88, waar wij wel aan de mogelijkheid eener fout gelooven, komen de hss. onderling niet eens alle overeen.

¹

) Nog ingewikkelder wordt de zaak als men ziet dat in de verzen , gedrukt in Tijdschr. 14, 07, evenals in CC de crone wordt aangesproken; in redactie li der mnl. hymne daarentegen (vgl. ook het opschrift der strophe) het hoofd, zooais in hs. G en den lat. hymnus. Kende de maker der zooeven genoemde verzen en de redactor van B verschillende mnl. vertalingen?

DE ÜIJMliN.

Wij wijzen or nog op, dat G, hoewel slordig geschreven en ten gevolge daarvan lang niet zonder feilen, in 39 en -10 alleen van allen de ware lezing heeft bewaard; met G is dit het geval in vs. 20, met TJ in vs. 35. Ook in 13 staat ü het dichtst bij de nergens voorhanden ware lozing, doch hier moet de archetypns nog het woord seghesalich hebben gehad.

V. DE RIJMEN.

Mot het oog op do kritiek van den tekst hebben wij ook twee kwesties dor rijmkunst te behandelen, die dor minder goede lettergreeprijmen (»rührendo roiinoquot;) en dor rijmen met eene overcomplete u.

a) Minder goede lettergreep- of silberijmen.

Zooals bekend is, laten do mnl. dichters dat rijm toe, waarbij ook do consonanten vóór de rijmende vocalen dezelfde zijn. Zij gaan daarin niet zoo ver als do Fransche dichters, die op hot »rime richequot; jacht maken, maar wij krijgen toch den indruk, dat zij in den regel ze volstrekt niet weerden, als zij zich aan hen voordeden 1).

Wij kunnen deze rijmen in verschillende klassen indeolen naar gelang van de uit een aesthetisch oogpunt meerdere of mindere volkomenheid, die wij er aan toekennen, en welke men er op dezelfde wijze en naar een soortgelijken maatstaf ook vroeger aan schijnt toegekend te hebben. —-1. Verbinding van etymologisch of althans in beteekenis geheel verschillende gelijkluidende woorden, van homonymen, als was, »eratquot;: was, cera, M. T, 105, 112; tale, »taalquot;: betale (het ww.), 120, 130; of quani; mesquam, 511, 512. — 2. Verbinding van simplex en compositum, of van verschillende composita (gaen\ vergaen, M. IF, 57, G2) of van hetzelfde suffix in verschillende woorden (like, b.v. in wirelike: kerstenlike). — 3. Verbinding van etymologisch verwante doch tot verschillende soorten behoorende woorden, als dat leven: si leven. — 4. De herhaling van hetzelfde woord met een gering grammatisch verschil, als de inf. wesen: (wi) wesen: of (wi) wesen: (si) wesen, of eindelijk (si) leven: (si) leven. Van deze laatste weinig kunstige wijze van rijmen, welke van de onmiddellijk voorafgaande niet altijd met zekerheid is te scheidon 2), hooft

1) Wij vestigen ile aandacht op de grammatische rijmen (herhaling dei'/.ell'de rijmwoorden in andere grammatische vormen) van M. 1, strophe 3(5, waar de vormen ghevraecht (particip.), verdvaechl (— verdraghe et), behaeclU (3e pers.), 'jeclaeitil (particip.), wuechl (= waghe et) in de o-i ijmen, en vraghen, verdraghen, behaghen, chighen, waghen als infinitieven in de 6-riJmcn staan.

²) Ook tusschen de andere door ons geformuleerde klassen zijn nn en dan de grenzen niet scherp te trekken. Vgl. b.v. ten opzichte van 1) en 2) gevallen als jaghen: bejag hen en staen: vemtaen.

DE HI.IMEN.

Maerlaiit zich, naar Franck's onderzoekingen, Inleid, op Alex., bl. LXXIII vlgg., in het algemeen onthouden. Het zou evenwel zeer goed mogelijk zijn, dat men aan het rijm in strophische gedichten, ten einde de bezwaren, daaraan verbonden, eenigermate te verminderen, eenen iets minder strengen eisch had gesteld, vooral voor de niet onmiddellijk op elkander volgende rijmregels, waarin afwijkingen van den regel minder hinderen. De ons overgeleverde tekst onzer gedichten vordert in dit opzicht een bijzonder onderzoek. In overeenstemming met de uitkomsten van de onderzoekingen omtrent de wijze, waarop Maerlant in andere vormkwesties handelt, zal de onderstelling niet bevreemden, dat hij ook in dit opzicht zoo streng en nauwkeurig mogelijk is te werk gegaan. Aan den anderen kanl mogen wij niet nalaten er op to wijzen, dat op zich zelf de mogelijkheid bestaat, dat sommige hss. in dit opzicht een strengeren eisch zouden kunnen hebben gesteld dan M. zelf t).

Van de talrijke in de hss. aanwezige minder goede lettergreeprijmen 2) zijn er in onzen tekst verscheidene niet opgenomen. Op eene zeer enkele uitzondering na hoeft daarbij niet de overweging ons geleid, of deze rijmen van Maerlant waren of niet, maar hebben wij ons in dezen alleen behoeven te honden aan de regelen, voor de critiek der hss. gestold. .1/. 1, 040 b.v. hebben wij niet daarom in den tekst bederven gezet, om het silberijm xterven: besterven te vermijden, maar omdat A alleen tegen alle andere hss. te zamen niet kan opwegen. Niet opgenomen zijn .1/. I, 70 en 85, 262 en 267 (het rijm zou overigens om het verschil in betee-kenis te verdedigen zijn: onze tekst berust alleen op .1); 406 en 412; óOü en 506: 561 en 567; 030 en 040; II, 100 en 115 (waar onze tekst

1) l!.v. M. II, ()5 D veminnen in pl. van verwinnen (: ijlu'H'inneii): I, 780 J{ benioede, FU vermoede in pl. van bevroede (: vroede: vgl. evenwel onder aan den tekst): zie nojj; .1/. ill, 4Slt;) GW in verband niet 489, en Disp. 45quot;» A en C, alsmede de later aangebrachte verbetering van G. M. 11, '115; en M■ l, bgt;0 en 1515. Men zon hieraan ook kunnen denken in gevallen als M. 11,326, waar AEG hebben tvaer (: waer), de audd. claer; verder I, 267 e. e.

2) Van deze rijmen komen er. alle te zamen genomen, behalve eenige onzekere, o. a. de meeste van die welke in den tekst nader worden onderzocht, voor: in den eersten Marlijn 36 (op 75 strophen), in den tweeden 15 (26 str.), in den derden 23 (39 str.), in Verk. .1/. 4 (8 str.), in Disp. 27 (46 str.), in Claus. 37 (42 str.), Oversee 19 (19 str.), KCl. 15 (18 str.). Dit is in verhouding tot het geheel niet zeer veel. Deze verhouding evenwel percentsgewijze uit te drukken, is daarom niet geraden, omdat deze rijmen volstrekt niet alle tot dezelfde soort behooren en dus van zeer ongelijke beteekenis zijn. Rijmen als was («eraf') en was (»ceraquot;) waren wellicht gezocht, terwijl dat met dezulke als gelike : crachtelike zeker niet het geval is geweest Nog mag wel worden opgemerkt dat in Ctens. str. 34 twee gevallen en in 33 ook een of wellicht twee voorkomen. Is dit toeval of zoekt hier de dichter deze rijmen? In de beide gedichten uit M.'s latere periode komen ze meer voor, doch wij wagon het niet te beslissen, of dit als. een bewijs van grootere dan wel geringere kunstvaardigheid moet worden aangemerkt.

DE IM.IJIEN.

alleen op B en de later aangebrachte verbetering van G berust; in vs. 109 zou ook xpirl in pl. van siet passen); 302 en 312; III, 105 en 109; 2()7 en 271 : 4ö() en 4UC; Verk. M. 68 en 77 (vgl. de aant.). Het twijfelachtige geval in Fr. 2 en 5 (zie de aant.) behoeft niet te worden mede-gerekend, daar dit gedicht verder een dergelijk rijm niet heeft; hetzelfde geldt van OI1W 25 en 27 (z. de aant.), waar verder slechts goedertierc (vs. 2); alretiere (vs. 4).

Er blijven nu nog de volgende: ,1/. I, 14 en 18 yhedughen dit: nu dat no dit, dus eens dit zonder, eens met nadruk in eene vaste formule; I, 68 en 77 ere. Ere (in den laatsten regel als persoonsnaam gebruikt);

I, 430 en 43!) men vint: mer... vitit; in ieder der beide verzen kon evengoed hsereven kint staan {bestreven kint = hesereven siet, waarnaast men ook bescreven hoort vindt, Rijmb. 138; e. e.), zoodat men zich verwondert dat .¥. hier geen afwisselend rijm heeft aangebracht. Een soortgelijk geval vinden wij 1, 924 en 927, waar wij evenwel volgens de meerderheid der hss. eenmaal kint in den tekst opnemen. 1. 488 en 492 ghetrect, deelw. en tred, 3^de pers.; het verschil in werkwoordsvorm kan hier wel als verdediging worden aangevoerd; wellicht werd ook in do uitdr. »onder die edele sijn ghetrectquot; do eigenlijke beteekenis minder duidelijk gevoeld. I, 536 en 542 riset: gheriset, dus simplex en compositum, maar zonder verschil in beteekenis. 684 en 687 var di Ijt: voren lijf, maar ongetwijfeld niet oorspronkelijk, waarover zie de aanteekening.

II, 131 en 137 sonde r g het al: sonder ghetal; 250 en 256 ic volghes minen eersten waarde en lieg I tie van eenen waarde-, de gissing van Verwijs van eenen oorde komt ons niet waarschijnlijk voor; III, 199 en 206 vint.... bescreven: dus eist bescreven- Verwijs stelt voor in den tweeden regel te lezen ghesereven: doch waarschijnlijker is heseven: vgl. Oversee 123 en Mul. Wdb. op beseffen, 5). Ill, 367 en 376 sijn vleesrh ende syn hloet: dijn v. e. dijn bloet, waarschijnlijk met opzet woordelijk herhaald. Verk. Mart. 70 en 79 daer: daer; op de eerste plaats zou voor den zin zeer goed passen daer (bijw.), waarvoor heel licht verkeerdelijk daer kan gelezen zijn; vermelding verdient nog, dat in den eersten Mar-tijn eveneens daer voorkomt in de aan deze strophe beantwoordende, aan welker rijmwoorden de dichter zich in den Verk. Mart. bij voorkeur houdt. Disp. 44 en 50 onbesmet: onbesmet; ook behalve om het rijm levert de plaats moeilijkheden op, vgl. de aant.: daar wordt ook de mogelijkheid overwogen, dat het rijm niet oorspronkelijk zou zijn. Disp. 107 en 117 tlanghe leven: tlanghe leven-, in de aant. is eene gissing van Verwijs onaannemelijk verklaard, en wat de tekstoverlevering betreft kan de lezing niet worden betwijfeld. Clans. 417 en 426 out van seven jaren: te haren vijftiene jaren, vgl. de aant.; de opmerking is niet onge-past, dat deze strophe uit een stilistisch oogpunt bijzonder gebrekkig is. ïwee voor het overige geheel onverdachte gevallen levert KCl. op, nl. 35, 37 In ... sach: noit man en sach en 41, 44 traken ... varen: leven

DE KIJMEN.

voren. Vgl. nog 171 en 180 rvas rjheëert: so dat n nl die iverell rni en '22(i en 232 alinde: ellinde, die wel door liet taalgevoel als twee verschillende woorden zijn opgevat.

Van deze 1G gevallen zijn er eenige op den eenen of anderen grond te verdedigen, en moeten enkele met eenige waarschijnlijkheid gestold worden op rekening dor gebrekkige traditie. In elk geval blijven er dan toch nog ongeveer 8, waarbij hetzelfde niet kan worden aangevoerd. Ook daaronder kunnen wellicht enkele, vooral in die gedichten welke maar in één hs. zijn bewaard, onoorspronkelijk zijn, ook al is er overigens geen reden om de lezing te wantrouwen i). Doch in het algemeen kunnen wij met het oog op do tekstoverlevering, waarin een aantal van dergelijke geheel onverdachte rijmen voorkomt, niet beweren, dat ook in deze strophische gedichten als strenge grondregel zou hebben gegolden, de herhaling van hetzelfde woord in het rijm tot eiken prijs te vermijden. Op de genoemde plaatsen uit KCl. b.v. kan tegen de beide genoemde plaatsen geen twijfel worden gekoesterd, on dit des te minder daar de dichter oud was en aan het gedicht waarschijnlijk de laatste hand niet is gelegd. Maar daarom mag men niet zoo ver gaan, dat men eik zoodanig rijm in de hss. voor oorspronkelijk aanziet, maar moet men, met de noodige behoedzaamheid, ze bij de tekstcritiek doen medetellen onder de punten van beoordeeling eener slechte tekstoverlevering. Gelijk ook in andere opzichten veroorlooft M. zich hier en daar afwijkingen van de gewoonlijk in acht genomen strengere regels: indien de zaak anders ware gelegen, dan zouden wij deze rijmen meer aantreffen. Een betrouwbaar uitgangspunt geeft de verbinding van simplex en compositum aan tic hand of van verschillende composita met nauw verwante be teekenissen. Van deze komen er 27 voor, en daarnaast 30 gevallen, waarin hetzelfde suffix rijmt in verschillende woorden, b.v. —like of ghelike: —like; —hr.dr, —tiere, —nië ¹). Hierbij vergeleken is het getal der minder goede silberijmen toch veel geringer cn dat zal ongetwijfeld niet toevallig zijn.

¹

Hierbij zijn niet meegerekend gevallen als verslaen: staen; outline, vine; mesbaerde: openbaerde, die wij tot de bovengenoemde le klasse brengen; doch wél (klasse 2) gedaen : onderdoen; doen: ondoen; verdoel: ondoet; doene : ver-doene; slael: bestaet; gaen: vergaen; toehoorde: hoorde: geivinnen: verwinnen; verladen: geladen; jaghen: bejaghen; hinde: hekinde; inne: in inne; overwaer: waer; bewaert: onbeivaerl; teren: tonneren; vrede: onvrede; ma te: ommate: nemmere: enimermere; eont: oncont; verdoren: doren (znw.); goede (bnw.): goede (zelfst.nw.).

DE IÏ1.1MEN.

b) Rijmen waarin eene overcomplete n is.

Gewoonlijk neemt men voor de ranl. dichtkunst aan, dat in het rijm op de slot-M van onbeklemtoonde lettergrepen niet behoeft te worden gelet en dat men b.v. zonder aarzelen ie hore : te vuren: metten heren, : acre op elkander heeft laten rijmen. Doch zoo algemeen als hij hier is gesteld , kan men den regel toch niet laten gelden. Maerlant b.v. hoeft deze rijmen zooveel mogelijk vermeden, en als zij bij hem worden gevonden, komen zij veelal ten laste van de onachtzaamheid der afschrijvers of van het eene of andere gebrek in de tekstoverlevering; doch wol zal men moeten aannemen, dat M. ook in dit opzicht gelijk in andere dergelijke gevallen nu en dan eene uitzondering op den door hem erkenden regel heeft toegelaten. In elk geval moeten zulke rijmen worden beschouwd als eene afwijking van de nauwkeurige uitspraak en van de goede rijmkunst en daarom veroischt ook deze kwestie, of zij in deze kunstige strophen werden toegelaten of niet, een nauwkeurig onderzoek.

Mart. II, 55 hebben niet alleen de hss. /gt;' on D, maar ook F en .1 minnen (de laatste, in strijd met Kausler's en Verwijs' opgave, minne), en daar deze vorm als plur. of als zwakke declinatie volkomen gerechtvaardigd is, behoeven wij hierover verder niet te spreken, evenmin als over II, 245, als wij daar volgens BDG eoninghinne in den tekst hebben gebracht. III, 330 heeft alleen de schoolmeesterachtige afschrijver van F het enkv. zijde, voor de rechtvaardiging van het mv. verwijzen wij naar de aant. op III, 377. Disp. 64 vlg. zou men kunnen denken dat in beide hss. saken: spraken gekomen is in plaats van het oorspronkelijke sake: sprake- doch daar in elk geval in alrehande spraken (mv.) natuurlijker is dan sprake, en onghehoorde saken uit een logisch oogpunt ook als een enkelvoudig begrip (= iets omjehoords) kan worden beschouwd , zoo Iaat zich de constructie dit dinet mi wesen onghehoorde saken zeer goed verdedigen: in het Mnl. staat herhaaldelijk bij een meervoudig subject het ww. in het enkv.; vgl. Jonckbloet, Mnl. ep. versbouw 121 vlg.; Stoett, Synt. § 443 !) Als hier een fout moet worden aangenomen, wat naar onze meening niet noodig is, dan zou die nog eer in dinet (dinckt of dincke, 1. dinckë) moeten worden gezocht dan in sake. Ook 220 gebruikt de dichter een slechts enkele malen in het rijm voorkomenden plur. monden in plaats van den dat. sing, monde (vgl. het

!) Hier mogen nos een aantal voorbeelden voor dezen syntac.tisdion regel worden bijgebracht: Seyh. 10110 (subj. saken); Sp. l^;i, 55, 10 (subj. dinghe); l⁴, H, 15; l⁷, 60, 48; 02, 11; I», 77, 59: IV³, 11, 66; IP, 30, 17; II', 10, 07; III⁷, 5, 15; 50, 70; Alex, 11, 1080 (vgl. de aant.); IV, 527 (vgl. de aant.); Troijen (uitg. Verdam) 10830; Sat. BI. I, 8; 11, 2504; IV, 204; Rijmb. 0400; 12080 ; 23014; Lsp. I. 20, 55; 'Veest. 038 (praed. duncl); Doet. II, 126; Wal. 10077; ./,. v. ./. bl. 214; Brab. VI. 4264 ; 0443; VII, 4735; Glor. 387; Lansl. 332.

DE RIJMEN.

gloss, op mont). Deze vorm laat zich behalve uit de analogie van met ogen sien, met oren horen, met handen tasten e. a. ook eenigermate verklaren uit liet feit dat en ireet wie een pronominaal begrip is, te vergelijken met side, waarbij meermalen ook hot \vw. in het mv. staat; vgl. Stoett, Synt. § 441. In de eerste strophe van OHW kunnen de vier rijmen alle of op -iere of op -ieren uitgegaan zijn; en er bestaat geen reden om juist die hss. te volgen die daarin afwisseling hebben aangebracht. Verder zou in vs. 23 bij de lezing van CU, die misschien de oorspronkelijke is, gemakkelijk aan waren kunnen worden gedacht, doch de beide hss. schrijven het hier vreemde ware, hetgeen men wel met een beroep op de aanr. bij Or. 19 kan rechtvaardigen. Claus. 344 is het sing, sonde zoo natuurlijk, dat men wel geen bezwaar hebben zal tegen de geringe verandering. Eenigszins anders staat het met de volgende strophe. Wel staat aan de verandering van hner ghegaren saten in luier ghegare .sate niets in den weg (liet enkv. kan zelfs gewoner genoemd worden dan het mv.), en ter caritate is voor Maerlant minstens even goed als ter caritaten, doch in de hier noodige beteekenis »naar behoo-ren, de juiste maat hebbendequot; geeft het Mnl. Wdb. slechts voorbeelden van te maten, niet van te mate. Weliswaar is overeenkomstig mnd. to mate en mhd. xe maze een mnl. te nutte te verwachten, maar gesteld al dat dit voorkomt, te maten is toch in elk geval de gewone vorm i), en wij kunnen dus wellicht de opmerking niet ontgaan, dat onze kritiek hier op een zwakken grondslag rust. Toch houden wij ons tengevolge der uitkomst van ons onderzoek voor gerechtigd, twijfel te koesteren aan do juistheid der overlevering. Boven alle bedenking verheven schijnt ons daarentegen in Oversee, strophe 4 de rijmverbinding riande : tanden : panden : anden. 'Zoo is het ook de vraag of aid. in vs. 117 seden in het rijm met lede enz., argwaan behoeft te wekken, hoewel ook het metrum in dien regel niet in orde is. Als de dichter zich hier veroorlooft wat hij elders tracht te vermijden, zoo kan dit als niets anders beschouwd worden dan als eene inconsequentie, die hier nog bovendien uit verminderde zorgvuldigheid tengevolge van den hoogen leeftijd kan worden verklaard. Men zal er in geen geval aan twijfelen, dat M. ook in de moeilijke gedichten zooveel mogelijk er naar heeft gestreefd, de onnauwkeurigheid in het rijmen van woorden O]) 9 en on te vermijden.

VI. DE MAKER DER STROPHISCHE GEDICHTEN.

Dat Jacob, de persoon die in de drie eerste gedichten de samenspraak houdt met Martijn, Jacob van Maerlant is, staat vast. In hot ontwerp

') Tc male heeft ook ile bet. matig, in niet zeer f/roote male ontwikkeld, welke eenigermate eene tegenstelling vormt niet ile boven genoemde: in die opvatting heeft de uitdr. ook den vorm te mate. Wellicht is hierin de reden te zoeken, dat het in de andere opvatting niet in dezen vorm schijnt voor te komen.

DE MAKKK DKR STRdl'IllSCIIE GEDICHTEN.

eener Inleiding voor zijne vStrophische Gedichtenquot; meent Verwijs dan ook te recht, dat een betoog op innerlijke gronden berustende (zie Jonck-bloet, Geselt, d. Mnl. Dichtk. II, 112 vlgg.; Verwijs, Wap. Marl., Inl. bi. V—XII), of Maerlant de dichter is der Martijns, thans wel onnoodig is geworden.quot; Ieder, die ook maar oene iets meer dan oppervlakkige kennis heeft van de Mnl. letterkunde, zal de overeenkomst van deze gedichten opmerken met de andere werken van Maerlant in taal, stijl en gedachten, en wat in dit opzicht door Verwijs, Jonckbloet, Te Winkel e. a. is gezegd, waaraan ook onze aanteekeningen en glossarium nog het een en ander toevoegen i), mag als afdoende worden beschouwd. Maar ook do uitwendige getuigenissen, vooral die welke ons opgeteckond zijn door zijne vertalers, leerlingen en navolgers, en die doorVerwijs, Wap. Marl. t. a. p. en Slroph. Gei/. IX—XIII zijn bijeengebracht, behoeven thans niet weder te worden herhaald. Zij verklaren uitdrukkelijk, dat M.Iacop van Maerlantquot; deze gedichten heeft gemaakt en toonen dat zijn daardoor verworven roem nog lang bij zijne landgenooten bleef voortleven.

Dispiitade_: Clausule, Oversee rn Kerk. Clayhe zijn, zoo wat den geest als wat den vorm betreft geheel in den trant van onzen dichter (Verwijs, Slroph. Ged. XIII; Jonckbl. Mul. Dichtk. II, 147 vlgg.), zoodat ook daarvan het geestelijk vaderschap van Maerlant niet wordt betwijfeld. De Ih's/j. bevindt zich in hs. A achter de Martijns, in C tusschen een stuk uit den Sp. hisl. en Vijf Vrouden, en te midden van andere gedichten van Maerlant; ook Claus, staat in datzelfde hs., en Or er see komt na den Eersten Marlijn. KClaghe is eveneens te zamen met de Martijns in één hs., nl. G, bewaard, en het hs. zegt in het opschrift uitdrukkelijk gt;gt;Dit dichte oec Jacob van Marlant.quot; In Claus, en Orersee noemt in de laatste strophe de dichter zich Jacob, waarmede Maerlant zich zelf meermalen aanduidt -). Voor zijn vaderschap mag men ook den strophen-vorm aanvoeren, eene variatie van de strophe dor Martijns 3); zie het volgende hoofdstuk.

Ee.nige bedenkingen, die men aan de taal kan ontleenen, mogen wij niet onbesproken laten. In de eerste plaats de rijmverbinding der klanken ö en oe (ndl. or) in drie strophen van Orersee: str. 7 sone (geschreven socne, »füiusquot;) 'en ver motie (geschr. vermoene) met doene, coene enz.; str. 10 vennone (geschr. vermoene) met baroene, doene enz.; str. 17

') Vgl. nog M. I, en Franc. Hi; KCI. 40 en Rijmb. 25485, en zie beneden in het hoofdstuk over den tijd waarin de Stiopli. Ged. zijn ontstaan over M. I en Tvoijen en Alexander.

'-) Zie Jonckbloet, Ndl. Lelt. II, 77 vlgg.

^;l) Aan do door Verwijs, Wap. Mart. hl. X aant. medegedeelde plaatsen uit de Martijns, welke met die uit de andere strophische gedichten te vergelijken zijn, voegen wij de volgende toe; M. I, 35G en Ov. '2'!8; .1/. 1, OOS vlgg. en KCI. (5(3 vlgg.; M. I, 7'2(j en Disp. 476 (vgl. de aant. op Alex. VI. 1232); .1/. Ill, lC(i en KCI. 41. Vgl. ook Disp. 209 vlg. en Ov. 4; Disp. 300 en KCI. 84; 158; Disp. 411 vlg. en Ov. 51; Ov. 220 en KCI. 212; Mart. 1, 047 en Verk. Mart. 11.

DK ItAKEK OER STKOrHISCHE GKDICHTEN.

onyhcicone (gesolir. onghewocne) met noenr, coenc enz. Vermoeae is conj. praes. van vermonen (Franck op Flandrijs bl. 151; Van Heiten, Mul. Spraakk. bl. 57), dat in vorm overeenkomt met ags. mynian, »van plan zijn, strevenquot;, on in beteekenis met ohd. (In)niunirj6n, (bi)miiiiiiin; mlid. müne'jfn, müngen; ags. iniinegiaii, »aanmanen, bezweren, dringend aansporen.quot; Wij hebben in deze rijmen de verbinding van ue (ndl. oe) met eene o uit een vroegere ii (ook bij ijom'ï); of ook de umlaut (ö, ndl. e») bij deze kwestie in aanmerking komt, is niet met zekerheid uit te maken. Het rijm van oe met deze o schijnt in een aantal teksten geoorloofd te zijn i). Doch in de andere stroph. ged. komt het niet voor, en ook in de andere werken van M. is het zeer zeldzaam. Bij de Inl. op Alex, besproken vijf gevallen hebben wij nog slechts Troyen 37562 soene »tiliusquot; : coenc te voegen. Op vier van deze plaatsen is echter een der beide rijmwoorden een vreemde eigennaam, en de beide andere, waarvan nog ééne onzeker is, staan in zeer slecht overgeleverde teksten.

Bij deze eigenaardigheid in het rijm komen ook andere de taal betreffende, zoowel in Oversee als in KClaghe. In hot eerste merken wij op het veelvuldige gebruik van den conjunctief in bijzinnen (zie de aant. op vs. 19); den vreemden vorm re te (vs. 39), waarin de klankwijziging niet is te verklaren; de nominatiefvormen dienste (vs. 46) en anxte (vs. 134); de vreemde uitdrukking ene redene bont (vs. 241); de elders niet voorkomende ww. inghieten, intr. (vs. 03), gheicepen (vs. 6S) en masseren (vs. 242); ook is het bovengenoemde vermonen verder uit Maerlant niet opgeteekend en komt bladen behalve hier (vs. 159) slechts voor in den Vierden Mar tijn en KGl. 36.

In KClaghe treft ons het tweemaal herhaalde gebruik van een naar analogie van raden of hu ten sterk deelw. versmaden (vs. 30 en 131),

!) 01' dit altijd, dan wel alleen voor bepaalde consonanten geschiedt, moet nog worden onderzocht. Vgl. Franck over Mul. iï in /s. /'. d. Alt. 24, '2quot;) vlgg. en 355 vlgg.; Inl. op Alex. l.XX vlgg.; Mul. Gramm. § '20 vlgg., en vooral het materiaal, bijeengebracht door Van Heiten, Mnl. SpranhU. § 5(gt; en § 'Mh. Uit den Ls/i. zijn de volgende oe : o rijmen opgeteekend: gewone : te doene (I, 43 , 53); orisoene ; (/tieiroene (11. '17, 73); r/hewoene : te doene (II, 41, If); lil, 3, 007); doen (ww.): daddoen (III, 1, 53); weldoen : wederloen (lil, '2. 101). De beide lnatste zijn wellicht te verklaren door overbrenging uit ie doe, dat op so en vro rijmt. In den Lanceloot komen minstens 40 gevallen voor, waarin o ~ ö zijn kan, vooral met een der rijmwoorden sone, (jone en ghewone, terwijl rijmen van oe : o uit o zelden gevonden worden. In L. o. II. komt het rijm none : te doene of noene 7 maal voor, eenmaal gewone : te doene en eens Jode : moede (bnw.); geen ander. Dat kau natuurlijk niet alles toevallig zijn Wij rneenen hier nog eens de waarschuwing (lui. op Alex. bl. I.XXI1I) te moeten herhalen, dat men uit deze feiten niet den algemeeueu regel moet alleiden, dat het onzuivere rijm o : oe geoorloofd was. Zoo komt men uiet tot eene nauwkeurige kennis van de oudere taal, en berooft men zich van een niet te versmaden hulpmiddel voor de bepaling van herkomst eu ouderdom der teksten. Wij zijn in dezen nog lang niet waar wij wezen moeten.

DE MAKER DER STROPItlSCHK GÉDICHTElf.

hetgeen elders slechts gevonden wordt bij Boendale (Brah. Y. V, 4947). Op de eerste plaats is weliswaar nog eene andere zwarigheid (zie de aant.), waarom de reeds Anzeiger 8, 160 uitgesproken twijfel aangaande de juistheid der lezing ook nu niet geheel kan worden onderdrukt, doch ten opzichte der tweede kan een dergelijk bezwaar niet worden gemaakt, en de mogelijkheid van dezen vorm moet dus voor dit gedicht worden toegegeven. Andere woorden, vormen en uitdrukkingen, die elders niet bij Maerlant of in het geheel niet voorkomen, zijn behalve versmaden en bladen (zie boven), tonen (vs. 95; zie Inl. op Alex. bl. LXXXVIll); de uitdrukkingen ewe.s- fijn mal,-en (vs. 78) en gesel sijn op in de bet. gekant -.ijn tegen (vs. 136), de geapocopeerde vormen logenaar en maertelaer (vs. 108 en 112), welke moeilijk in -are kunnen worden veranderd, dewijl men dan een voor Maerlant niet wakrschijnlijken vorm dare (vs. 105) zou moeten aannemen l); de vorm alinde (vs. 220), welke evenals anden (Orersee 52) vooral bij Brabantsche schrijvers schijnt voor te komen; hiermel (vs. 228; zie Inl. op Alex. bl. LXXXV); ook het gebruik van ic voor men is ais eene eigenaardigheid aan te merken.

Voor een deel kunnen deze bijzonderheden wel gesteld worden op rekening van een Brabantschen of Antwerpschen afschrijver, wiens hand men in vormen als sueken (KCI. 111, 196) en kneden (ATV. 181) kan herkennen. Verder kan inon ter verdediging aanvoeren, dat M. ook elders hajjax legornena gebruikt en ook in zijne overige werken nu en dan nieuwe en ongewone vormen in zijne taal heeft opgenomen. Ook is ongetwijfeld gedurende zijne langdurige werkzaamheid zijn taalgebruik aan allerlei wisselingen onderhevig geweest, en is M. zelf waarschijnlijk geen man geweest met zulke vaste beginselen in vormkwesties, dat op zijn spraakgebruik een eigenaardige stempel werd gedrukt, en het onder allo omstandigheden onmiddellijk zou kunnen worden herkend. Doch behalve allerlei opmerkingen over de taal zullen wij ook afwijkingen in strophen-bouw, rhythmiek en de rijmen hebben te constateeren, en de afwijkingen in liet taalgebruik zijn hier zoo menigvuldig, dat zij niet geheel zonder beteekenis zijn of alleen aan het toeval zouden kunnen worden toegeschreven. Er moeten voor de beide gedichten bijzondere omstandigheden worden aangenomen, waaronder zij zijn gemaakt. Bevond Maerlant zich wellicht in eene omgeving, welke een ander dialect gebruikte dan het hem gewone, of stond hij onder bijzondere letterkundige invloeden, toen hij ze dichtte? Hoe dit zij, de gedichten aan M. op grond der bovengenoemde beschouwingen te ontzeggen, daarvan kan geen sprake zijn. Tegenover de feiten, die vóór Maerlant spreken-), kunnen de bezwaren

!) Tenzij men, hetgeen niet geheel onmogelijk is, clare ais bijwoord zou willen opvatten.

2) Om strikt eerlijk te zijn, zon men kunnen toegeven ilat ile woorden «dit is Jacobs vontquot; (Oo. 235) niet een onwedeiiegbaar bewijs behoeven te bevatten van

DE MAKER DKR STRnPItlSnlF. OEDICHTEK'.

niet als overwegend worden beschouwd. En vooral deze overweging moet hier den doorslag geven, dat het niet is aan te nemen dat, indien er naast Maerlant een dichter had bestaan, niet hem te vergelijken en in staat om gedichten te scheppen zoo hoog staande in verhevene gedachten en gloed der overtuiging, zelfs de naam van dezen dichter ons niet zou zijn bewaard, terwijl het beeld van Maerlant ons zoo duidelijk door de geschiedenis wordt geteekend.

Wat de beide hymnen Vijf Vrouden en O. H. Wonden betreft, tegen Maerlants auteurschap is herhaaldelijk een meer of minder sterk uitgesproken twijfel geopperd; ::ie Verwijs, Stroph. Ged. hl. XIV vlg.; Jonckbl., Gesch. II, 143 noot; Franck in Anz. 8, 126 vlg.; Vei-dam in Tifdschr. 14, 101 vlg. Doch als afdoende kunnen in geen geval de ingebrachte bezwaren worden beschouwd. Als in den J'tjiiihjhpl, waar Maerlant, onafhankelijk van Petrus Comestor, feiten en gebeurtenissen uit het O. Test. verklaart als op andere uit het N. Test. doelende, de toepassing van de vier paradijsrivieren op de wonden in Christus' handen en voeten, gelijk die in OHW gevonden wordt, ontbreekt, zoo is daartegen op te merken, dat Maerlant de bron, waaruit de vier paradijsrivieren ontspringen, op Maria betrekkelijk maakt, waarmede de in OHW gegeven voorstolling zich minder goed laat vereenigen. Ook Glans, en Rijmb. komen in dit opzicht niet overeen, want in Glans, wordt het paradijs zelf op Maria toegepast, en de bron op Jezus. Dergelijke vergelijkingen en allegorieën waren in een zoo groot aantal en verscheidenheid in omloop, dat het niet kan verwonderen, als een dichter zich afwijkingen veroorlooft in voorstellingen, die niet tot de kerkelijke dogma's behoorden. In de taalvormen der beide hymnen kunnen wij niets ontdekken, dat Maerlant's aanspraken zou verzwakken. Doch aan den anderen kant mag de omstandigheid, dat wij hier te doen hebben met strophische gedichten , die in dezelfde hss. staan, waarin ook andere dergelijke gedichten van Maerlant zijn opgenomen, evenmin als een afdoend bewijs worden beschouwd. F. Vrouden staat tusschen Disp. en Verk. Mart., OHW tus-schen het laatste en een zeker niet van Maerlant afkomstig gedicht »Van den seven Ghetidenquot;. Het hs. bevat ook verscheidene andere gedichten van andere makers. Doch wij moeten de vooralsnog onbesliste kwestie nog eens ter sprake brengen, als wij in de volgende hoofdstukken den strophenvorm, den stijl en Maerlants verhouding tot zijne bronnen bespreken.

Vooraf ga hier alvast de opmerking, dat ten opzichte van vorm on stijl de onder den titel »Van den Verkeerden Martinequot; bekende verzen geheel en al met de algemeen erkende gedichten van Maerlant overeen-

M.'s auteurschap, maar ook zouden kunnen beteekenen; «dit is een gcilidit, waarin op de wijze van Jacob onbewimpeld de waarheid wordt gezegd, een moivel »kim-mijnquot; voor de grooten, gelijk .1. beeft gevonden of gedicht.quot;

DK MAKER TIER STROPHISf'HE r.EDICirTE^.

komen en wel zoo sterk, als men dit ook bij de meest slaafsche navolging door een ander niet zou verwachten, üe maker volgt zooveel mogelijk met behoud van dezelfde rijmen en woorden den aanvang van Marl. I, op eene enkele plaats ook met eene reminiscens uit een later gedeelte van den Eersten Martijn, nl. vs. 11 (= .1/. I, (gt;47). gt;Het spreken van de waarheid heeft aan de dichters .lacob en Martijn ook niet het geringste voordeel aangebracht; alleen met liegen en bedriegen komt men verderquot;. Daarover zijn J. en M. het eens, dat zij het nu ook eens met deze zooveel voordeeliger kunst zullen beproeven. En nu wordt van het standpunt der woordverdraaiende vleiers eene vermakelijke poging gedaan, om het tegendeel te bewijzen van hetgeen in de eerste strophen van Mart. I is gezegd. Leendertz zegt Tijdsei/r. 14, 274: »het waarschijnlijkst dunkt mij, dat de maker nooit meer dan deze 8 strophen heeft willen parodieeren: alleen op deze wijze begrijp ik, waarom hij in vs. 29 prologe gezet heeft op de plaats van Maerlant's dyalogequot;. Deze beschouwing is zeer aannemelijk, en waarschijnlijk zal dus onze opmerking overprologJie onder aan den tekst moeten worden gewijzigd.

De dichter staat hier geheel op hetzelfde zedelijke standpunt als Maerlant, aan dezelfde ethische beschouwingen, die de laatste met heiligen ijver verdedigt, geeft hij uitdrukking met bitter sarcasme. Als nu de maker van deze verzen Maerlant kenschetst als »een snodel ries, die cume tusschenkent swart ende witquot; (vs. 17 vlg., 9ó vlg.), dan is toch wel de vraag gewettigd, of zich een ander, zelfs in scherts, eene dergelijke uitdrukking zou veroorloofd hebben aangaande iemand, die in de kringen der gelijkgezinden het hoogste aanzien genoot. Daaruit volgt dan dat men deze verzen alleen kan toekennen aan Maerlant, aan wien ook de stijl en de versbouw ons noodzaken te denken i). Deze onderstelling

1) Verwijs, Wnp. M. bl. XXVII wijst er te recht op, dat liet gedicht aan Jacobs vriend Martijn wordt in den mond gelegd, doch in het vermoeden dat deze Martijn in werkelijkheid de dichter zon wezen, kunnen wij hem niet volgen: wij zien hierin slechts eene fictie. Omtrent den persoon van den te Utrecht wonenden vriend hebben wij niets kunnen opsporen, en weten niet of Verwijs, die in zijne Inleiding een hoofdstuk zou gewijd hebben aan «de persoon van Martijn en zijne betrekking tot het Sticht ', bonwstollen tot zijne beschikking had die ons onbekend zijn gebleven. Wij kunnen het vermoeden uitspreken doch niet met zekerheid zeggen, dat de nadere kennis der belde mannen kan samenhangen met M.'s verblijf te Utrecht, dat vermoedelijk valt tusschen ISTO en 1275 (Te Winkel, Gesch. bl. 340). Voor de volledigheid verwijzen wij nog naar Serrnre, Vad. Mus. 2, 120—131 en doen nog opmerken, «lal ghemeen (vs. 30) eigenlijk een met M/s spraakgebruik strijdende vorm is; ook tus.se/ienkennen, in vs. 18 ex conjectura in den tekst gebracht en «ie aitdr. tusschen hveen (vs. 70) in de hier vereischte bet. (zie het Gloss.) komen elders bij M. niet voor. — Men heeft meermalen in M. II, li vlgg. het bewijs willen zien dat de daar besproken scheiding niet lang te voren zon hebben plaats gehad, en dat «lus in den tijd der vervaardiging van M. I «Ie beide vrienden nog op dezelfde plaats woonden. Doch daarvan staat eigenlijk niets te lezen. Oever-

DE MAKER DER STROPHISCHE GEDICHTEN.

voor zedelijk onmogelijk verklaren (zie Te Winkel, Gesch. 328 noot 2) kan men, naar liet ons voorkomt, wel alleen dan, als men, tengevolge van de kenschetsing van het gedicht als eene parodie, zich niet volkomen duidelijk voorstelt wat eigenlijk de inhoud is. Yan hoe menig voortbrengsel der satirische literatuur van den ouden en nieuwen tijd zou men dan het auteurschap aan de makers moeten ontzeggen. Het schijnt ons daarom geraden, de slechts verwarring stichtende benaming »parodiequot; te vermijden voor den Verkeerden Marlijn, die bitter ernstig gemeend is, en naar ons oordeel zonder twijfel Maerlant tot dichter heeft.

VU. DE BOUW DER STROPJtEX i).

Als wij de beide hymnen Vijf Vrouden en O. II. Wonden uitzonderen, komen al de strophische gedichten, op enkele afwijkingen na, die beneden nog nader moeten worden besproken, in bouw met elkander overeen, en wel in het rijmschema aah j aab / aab / aahb. Deze vorm is afkomstig uit de mlat. rhythmische poëzie, of uit de romaansche, waar strophen van deze soort in groeten getale voorhanden zijn. Zij zijn wel niet, gelijk men vroeger aannam, ontstaan door de ontwikkeling van een referein of stokregel, welke met het è-rijm zich telkens aan een rijmpaar aa aansloot, maar zóó, dat bij de twee lange regels (b.v. 8 — w / 7 - — //8 — ^ ƒ

melding van hunne verschillende woonplaats dient wellicht alleen om de volgende gedachte meer te doen uitkomen. Ook is het mogelijk dat Martijn het verwijt dat hij zich niet meer in gedichten uit, ontzenuwen wil door de herinnering aan de moeilijkheid van geestelijk verkeer, gelegen in den grooten afstand die hen scheidt. Nog minder kan hetgeen men uit de genoemde plaats lezen wil er in liggen, als men zich met onze gissing meer in vs. 17 vereenigt. Doch in geen geval kan men uit de plaats besluiten, dat M. vóór die scheiding in Maerlant zou gewoond en daar den Martijn gedicht hebben. — De geheele in M. 11 geschilderde toestand is overigens ook slechts eene fictie. immers in weerwil van den vermeenden afstand voeren zij hun gesprek. Ook Jacobs klacht dat zijn vriend slechts oogen heeft voor «weelde ende ghewinquot; zouden wij niet gaarne met Verwijs zoo letterlijk opvatten, dat wij daaruit afleidden dat het misschien handelsbelangen geweest zijn die de reden waren van Martijn's vertrek naar Utrecht. Wij zouden ons integendeel volstrekt niet verwonderen, als er te eeniger tijd eene Latijnsche samenspraak werd gevonden, waarin op dezelfde wijze als in de Martijns twee vrienden op verschillende woonplaatsen met elkaar een gesprek hielden, en hieruit zou blijken, dat de geheele persoon van Martijn een gewrocht is van M.'s dichterlijke verbeelding.

!) Vgl. Ferd. Wolf, Ueber Lain, Sequenzen u. Leiche bl. I—is en 214 nooc55; Willi. Meyer, Der Ludus de Anlichristo, und Bemerkungen nber die lal. lihythmen des XII Jlt.s. in Sitzungsber. der k. bayer. Acad. d. W., Philos.-Philol. Classe, 1882, l bl. 41 vlgg.: Schipper, Engl. Melrik 1, 309 vlgg.; Grundr. d. Hom. Phil. 11, 1 passim; Grundriss der Germ. Phil. II, 1, bl. OÜO vlgg.; Naetebus, Die nichtly-rischen slrophenformen des Altfranzösischen; Maus, Peire Cardencds Strophenbau in «Ausgabcn u. Abhandlungenquot; van Stengel, dl. V.

*

DE BOUW PER STROPHEX.

7 ^ — i), die oorspronkelijk alleen aan liet einde van den langen regel rijmden, het gedeelte 8 — ^ werd herhaald, en eveneens rijm ontving.

Zoo ontstond de vorm-a /-a /--h //----c /------c /-h 2),

welke in het Latijn en op het voorbeeld daarvan ook in het Romaanseh on het Engelsch op allerlei verschillende wijzen verder werd ontwikkeld. Hoe talrijk en veelsoortig deze vormen ook zijn, de bij Maerlant gebruikelijke strophe vinden wij tot onze verwondering nergens terug. Eene ISrege-lige strophe met, naar het schijnt, soortgelijk rijmschema als bij Maerlant, vermeldt Wolf eerst uit de latere Italiaansche en Duitsche poëzie (bl. 38 en noot ÓS), maar noch in de Latijnsche noch in de Fransche of Engelsche literatuur schijnt zij voor te komen. Kenschetsend voor onze strophe is, behalve de herhaling van het rijm aa (in plaats van aa, cc, dd) en het vaststaande getal van vier strophenafdeelingen (disticha), vooral de volmaakte gelijkheid dier vier deelen met betrekking tot de volgorde der rijmen en den bouw der verzen, en de verdubbeling van het è-rijm aan het eind, die wij met vollen stemval of staartregel aanduiden. Ontwikkeling van het oorspronkelijke rijmschema aab, cch tot aah, aab vinden wij ook in het Latijn e. e., maar in den regel is daarmede eene veel grooterc vrijheid van beweging verbonden, zoo b.v. de omkeering der volgorde in den vorm aahhaa. Ook vindon wij elders wel 12regelige, of ook ISrege-lige strophen, maar nergens met de gezamenlijke kenmerken van die van Maerlant. Vooral hot karakteristiekste in de mnl. poëzie, de slotregel met herhaald i-rijm, zoekt men elders te vergeefs. Ook bij soortgelijke strophen met minder dan vier afdeelingcn, b.v. in die van 7 of 10 regels is die verdubbeling van den slotregel elders bijna niet aan te wijzen. En toch moet zij stellig als gevolg eener organische ontwikkeling worden beschouwd. De strophe der lat. rhythmische poëzie heeft zich oorspronkelijk wel onder den invloed der melodie ontwikkeld. Doch toen de strophen niet meer in de eerste plaats bestemd waren om te worden gezongen, maar slechts werden gelezen, en dus de zang niet meer in staat was aan het slot der strophe eene bijzondere uitdrukking te geven, moest de behoefte gevoeld worden om uit het vers zelf een volleren stemval te ontwikkelen, vooral om de eentonigheid der vier geheel gelijkvormige afdeelingen te verminderen. Do slotregel kan daarom te gelijk met de gelijkmaking der rijmen zijn opgekomen, m. a. w. uit eene strophe aah, ... enz. kan onmiddellijk en rechtstreeks eene strophe aab... aahh zijn ontstaan. Als wij nu deze eigenaardige kenmerken elders niet, en in het Ndl. als regel aantreffen, dan is het niet te gewaagd, deze volmaking der strophe als een verdienste der Nederlandsche poëzie

1) Het arabische cijfer geeft het aantal lettergrepen aan: —beteekent slepend , ^ — staand slot; / duidt de caesuur aan in liet midden van den langen regel (einde van het halfvers); // het einde van den langen regel.

2) - beteekent hier liet halfvers.

DE BOUW DER STROPIIEN'.

te beschouwen, en zoo lang andere feiten niet tot eon ander oordeel nopen, zonden wij niet weten waarom wij deze verdienste niet aan. Maerlant zelf zonden toeschrijven, bij wien deze vorm zoo dikwijls en zoo regelmatig terugkeert. Overal waar wij deze strophe elders in het Mnl. vinden, hebben wij of niet bepaalde navolgers van Maerlant te doen, of althans mot werken, die onder zijn invloed kunnen zijn ontstaan¹).

Als wij nu de strophe zelve meer in bijzonderheden nagaan, dan vinden wij veelvuldige afwisselingen. In M. 1 en II, en in Verk. Mart., als ook in Disp. zijn de a-rijmen zonder uitzondering staand, de i-rijmen slepend; in M. III is, eveneens zonder uitzondering, hot tegendeel het

!) De strophe der Martijns is precies nageJami in den Wapenc Pioyier: zoo ook in den Vierden Mart., behalve dat deze in den vorm doorknede dichter de disticha nog tweemalen herhaalt, en dus eene strophe van 10 regels maakt. Ook in de OVl. Lied. e. Ged. bl. 436—439 komt een gedicht voor geheel in de strophe van Maerlant, deels met afwisselend staande en slepende deels nitslnitend met slepende rijmen, gedicht, en met kortere ft-rijmen, waarvan de dichter blijkens den inhoud zeer goed onder M.'s invloed kan hebben gestaan. Eveneens is in de OVl. Gcc/. het tweede gedeelte van het «onderwijs van Schepenenquot; (dl. '2, bl. 65 vlgg.), waarvan vs. I—167 overeenkomen met I). Doet. 11, 3501—3666, van vs. 16iS af gedicht in M.'s strophe: in de laatste is het b-rijm aan het slot in plaats van tweemaal zelfs driemalen herhaald. Meestal zijn de verzen met ^-rijmen van die der «-rijmen niet verschillend in aantal heffingen, dus zooals in Overzee en KCL, ook in Clans. Zoo b.v. in het laatstgenoemde gedicht, in het vers in Mone's Anzeiger IV, 69 (Kirege-lige strophen met onnauwkeurige rijmen), in de drie strophen, waarmede de Tweede Partie van den Sp. aanvangt, en waarvan de derde door de uitgevers voor eene monorime is aangezien, en bij Maerlants navolger Velthcm aan het slot van zijn Spiegel Historiael. Na vijf 13regelige strophen gaat hij in eene kunstige lyrische maat over, en besluit dan met eene strophe van het rijmschema aaab j aaabbbb. In een vroeger deel van zijn werk komt eene lOregelige strophe voor (.S'/». dl. 3, bl. 405), die door uitlating van een der afdeelingen uit de kregelige kan zijn ontstaan. Eene soortgelijke lOregelige strophe bezigt Hild. onder nquot;. LX. Tot eene 7regelige beperkt zich de dichter van den Flandrijs II, 67—144; alleen de laatste strophe heeft S regels; aah / aabbb. Daar blijkbaar de bedoeling is, de b-rij men van de andere in aantal heffingen te doen verschillen, mogen wij hier wellicht aan eene rechtstreeksche navolging van Maerlant denken. Ook de maker van Scale en Clerc beproeft meermalen de 6-rijmen korter te maken, docli vergenoegt zich met eene strophe van het rijmschema aabaab; alleen in str. 14 en 40 herhaalt hij den slotregel. De 7regelige strophe (aabaabb; b-rijmen niet verkort) vindt men ook Denkm. 3, 18'2. Wij vermelden nog Hildg. n⁰. XI.V met het rijmschema aaabcccbb (niet zooals Te Winkel, Gesch. bl. 487 noot 2 opgeeft); daarentegen laten wij de strophe van den Rinclus en van het Glossenlied op hel Ave Maria bij Blommaert, OVl. Ged. '2, 57—59 ('lkregelig met hot schema aabaabbbabba) en andere vormen, als ababbaba bij Ilildg. (Te Winkel t. a. p. noot 3) of ababbebe bij Hildg. (t. a. p.), Kausler 3, 126, De Gheldere Dielsce Rime bl. 114, of ababbbce bij De Gheldere, Dielsce Rime bl. 53, hier buiten becchouwing. De rhythmus is in de navolgingen, met uitzondering van den IV Mart., in den regel minder goed dan bij Maerlant, dikwijls veel slechter, nu en dan, gelijk in den Flamlr. en bij den redactor van den druk der Wapene Martijns zelfs uiterst gebrekkig.

TT -jt

DE BOUW DEIt STROPHEN.

geval. In Claus, zijn al de rijmen, al weder zonder uitzondering, slepend. Buitendien vinden wij in dit gedicht de bijzonderheid, dat de beide slot-strophen monorimen zijn 1). Deze orde van zaken vinden wij daarentegen niet in KCl. en Oversee: hier wisselen staande en slepende rijmen af, zonder dat men daarin eene bepaalde regelmaat kan ontdekken. AVij krijgen de volgende voorstelling [m = mannelijk (staand); v = vrouwelijk (slepend): de eerste letter geldt voor alle a-rijmen, de tweede voor alle i-rijmen der strophen): Oversee: mv — vm — vv — mv — vm — mv — vv — mv — mv — vv — mv — vm — vv — mv — vv — vv — vm — vv — mv.; KClaghc : vv — vm — vm — vm — vm — vm — vm — vv — mv — mv — vm — vm — vm — mv — vv — vm — vm — vv. In hot laatste gedicht vindt men dus veel meer vm, in het eerste meer mv.

Een ander nog meer kenmerkend onderscheid schijnt men veelal geheel over het hoofd te hebben gezien 2). In de Martijns, den Verk. Mart. en de /)isji. hebben de regels met i-rijmen overal 3 heffingen en de a-rijmen 4; daarentegen bestaan even regelmatig in Claus., Ov. en KCL ook de i-iijmen uit 4 heffingen.

In tegenstelling tot al de andere gedichten staan nu do beide hymnen: die zijn gemaakt in eene 12regelige strophe van dezen vorm 3): 4 — a j 4 — ^ a I 4 — b II i — ^ a / 4 — ^«/4 — i/4 — ^ e I i — wc/4 — b H 4 — ^c/4 — ^0/4 — h, d. i. zij houden zich aan het metrum van hun origineel, hetwelk zich heeft ontwikkeld uit de strophe, waarin het beroemde kerklied Slahal Maler is gedicht -i). Alleen in de laatste strophe van OHW is het rijm c aan a gelijk gemaakt. Gelijk bij alle ndl. navolgingen veroorloofde zich de vertaler de vrijheden van den ger-maanschen versbouw; de trochaïsche of jambische rhythmus wordt niet streng volgehouden, de dalingen kunnen uit meer dan ééne lettergreep bestaan en ook ontbreken. In Fr. is in het begin het streven zichtbaar naar een trochaïsch metrum; doch al meer en meer wordt de voor-

1) De voorlaatste strophe heeft slechts regels, «och er zijn er ongetwijfeld ook hier oorspronkelijk '13 geweest; vgl. de aunt, op vs. 521. Vgl. ook over mnl. monorimen Tijdschr. II, 285 noot.

-) Wel niet om deze reden heeft Verwijs in zijne uitgave de Disp. onmiddellijk op de Martijns doen volgen. Te Winkel, Maerlants Werken - 473 vlg. heeft er wel op gelet, maar toch niet duidelijk genoeg doen uitkomen, dat het verschijnsel een doorgaande regel is.

³) Voor de Nederlandsche strophen beteekent het cijfer het aantal heffingen; — w slepend; — staand rijm; één verticale streep het eind van den regel; twee streepen, van het distichon.

-I) Vgl. Meyer t. a. p. bl. '17(5; over de hymne zelve, Lisco, Slahal Haler (fier-lijn, 1843): N. C. Kist, Arch. v. Kerk. Gesch. 3, 401; Willems in Belg. Mus. 3, 443 vlgg.; Mone, Hymnen 2, 147 vlgg.; Keyser, Beilr. zur Gesch. u. Erkl. d. all. Kirchenhymnen, 11 (Paderborn, •188()), 110—102; Julian, A dictionary of Ilym-nology (Louden, 1802), bl, 1081 vlgg.

DE BOTJW DER STROPIIEN'.

slag toegelaten. In OHW daarentegen, hebben de meeste verzen een voorslag.

Als wij nu op eene strophe van dezen vorm de eigenaardigheden der ndl. strophe overbrachten, dan zouden wij krijgen : 4 — ^ a j i — ^ a j 4 — b Ij 4: — -^ « / 4 — w a / 4 — i // 4 — ^a/ 4 — ^ _; 4 — ft // 4 — ^aj 4 — ^ a I i — amp; 4 — h- en als wij hierin in plaats van ^ — h stellen — dan hebben wij de strophe der Clmts. Ook in het Latijn komen strophen alleen met slepende rijmen voor; zie bij Meyer t. a. p. bl. 174 een voorbeeld met regels van 8 — ^ met het rijmschema aaabbba, cc dd ee. Doch veel komt deze gelijkmatige aanwending van hot vers 8 — ^ in lat. strophen niet voor, en wij moeten als mogelijk aannemen, dat de slepende //-rijmen door den dichter willekeurig voor de staande zijn in de plaats gesteld i). De dichter is in het begin er blijkbaar op uit om zijn gedicht trochaïsch in te richten. Als men hier en daar een min of meer vreemden klemtoon door de vingers ziet, behoeft men vóór do ri^(le strophe in het geheel geen voorslag aan te nemen. Daarin openbaart zich ongetwijfeld de invloed eener lat. strophe, die tot voorbeeld heeft gediend, mogelijk die eener lat. bron van het gedicht zelf.

Dezelfde strophe vinden wij ook in Ov. en KCl., alleen met dit onderscheid, dat de a- en /^-rijmen meestal in geslacht-) verschillen, doch zóó dat nu eens de a-rijmen, dan weer de i-rijmen staand zijn. Deze afwisseling zal wel niet te stellen zijn op rekening van lat. voorbeelden, maar veeleer als een bewijs aan te merken, dat Maerlant in zijne kunst gekomen was tot eene grootere zelfstandigheid, die hem eene vrijere beweging veroorloofde. Wij trachten dan ook niet de verschillende vormen, die wij hier aantreffen, tot evenveel verschillende lat. strophen terug te brengen, maar beschouwen ze als zelfstandige variaties van een bepaalden grondvorm, die ook hier de strophe van den Maria-hymnus zou kunnen geweest zijn. Het is ook inderdaad minder waarschijnlijk, dat M. de vrijheden en nieuwe vormen der ndl. poëzie op de meest verschillende lat. voorbeelden zou hebben toegepast, dan dat hij daarmede eene of althans eenige weinige grondvormen steeds zelfstandiger heeft bewerkt.

Ten slotte de strophe der Martij ns. Als wij den voorslag buiten rekening laten, dan herkennen wij daarin het beroemde vers der «vagantenquot; 7^—/7^ — /G — w (Meyer, bl. 112, 114, 165 vlgg.), welke, ook met den vorm aab der dysticha, zóó gewoon is in de wereldlijke en geestelijke literatuur, dat het bijna ongerijmd zou zijn, tusschen de voorliefde van Maerlant en zijne navolgers juist voor deze strophe en de voorkeur voor de uit den bovengenoemden regel ontwikkelde strophe in do Latijnsche en Romaansche poëzie geen samenhang te vinden. Dit belet

1) Voor de beide laatste strophen van Claus, met één rijm, kan men zelfs deze verandering noodzakelijk noemen.

²) Vgl. de benamingen mannelijk en vrouwelijk rijm.

DE BOUW DER STROPHEX.

evenwel niet dat met het gebruik van het voorbeeld de zelfstandige ontwikkeling van de ndl. strophe kan zijn samengegaan. Men vergete niet, dat eene volmaakt overeenstemmende strophe niet is aan te wijzen, alleen de vorm van het distichon 7 ^ — a, 7 ^ — a, 6 — ^ i in menigvuldige combinaties en variaties. Wanneer men zelfstandig de regeling der disticha en den staartregel invoerde, kon men ook zelfstandig er toe komen, de è-rijmen met ééne toonheffing te verkorten, en ze dus duidelijker van de andere te onderscheiden. Daarmede is ongetwijfeld de klankrijkste, meest harmonische en tevens levendigste vorm der hier ter sprake komende strophen bereikt. Het is van belang te weten dat Maerlant in een deel van Mart. I een lat. gedicht van den vorm 8 ^ — « / 8 ^ — b jj 8^ — a / 8 ^ — b jj 8 v-/ — « ƒ 8 ^ — b 11 8 ~~ a I 8 ^ — //, en in Disp. een van den vorm 8 w — a I 8 ^ — a / 8 — b Ij 8^ — a / 8 ^ — a / 8 ^ — ö // 8 ^ — a j 8^ — (?/8w — b jj en een tweede met dezelfde verzen en het rijmschema ahabbaabab in zijne Martijnstrophe heeft omgewerkt. Vooral liet laatste gedicht toont dat zij hem de strophenvorm bij uitnemendheid was geworden, ook voor een gedicht van zuiver geestelijken inhoud.

De afwijking in den bouw van M. III zon men tot een latijnschen vorm 8 — a j 8 — wa/5w — h (Meyer, bl. 174) kunnen terugbrengen. Maar bij de nauwe betrekking tusschen dit gedicht en de beide andere zal men er ook hier wel do voorkeur aan geven, daarin eene opzettelijk door M. gebrachte verandering te zien. Hij wilde waarschijnlijk dit gedicht, waaraan hij blijkbaar hooge waarde hechtte, ook uiterlijk van de andere onderscheiden. Misschien vond hij in de mindere levendigheid van de veranderde versmaat eene geschikte uitdrukking voor de plechtigheid van den inhoud.

Indien werkelijk de gedichten waren ontstaan in de volgorde, waarin wij ze hier achtereenvolgens hebben behandeld, Fr. en O HU'., CL, O eer see,, KOL, Marl. I, II, Verk. M., III Marl., Disp., dan zouden wij inderdaad eene geleidelijke ontwikkeling van den vorm der strophe daarin kunnen herkennen. Maar beneden zal blijken, dat voor Ov. en KCL deze volgorde niet kan worden volgehouden. Wij moeten dan aannemen, dat M. in deze beide gezangen tot een ouderen vorm is teruggekeerd. In elk geval mogen wij de geheele soort van strophen als oorspronkelijk neder-landsch beschouwen en in het bijzonder die der Martijns den naam »strophe van Maerlantquot; geven.

Gelijk men ziet, behoeft de afwijkende vorm der strophen van OilW. cn Fr. niet noodwendig daaraan te worden toegeschreven, dat ook do lat. hymnen, waarnaar zij zijn vertaald, in een ander metrum waren vervat. Immers ook in andere gevallen heeft M. aan een door hem zelf gekozen vorm boven dien van het origineel de voorkeur gegeven. Ook kan er een argument tegen M.'s auteurschap aan worden ontleend; in elk geval moeten wij aannemen, dat M., als hij de dichter is, zijne ontwikkeling in dezen nog niet geheel had doorloopen, en dat ze dus als

OPMERKINGEN OVER VERSBOUW EN STI.IL.

werken zijner jeugd moeten worden aangemerkt: eene beschouwing, waarvoor, gelijk wij zien zullen, ook andere gronden kunnen worden aangevoerd. Zie beneden, bi. LXI.

Vin. OPMERKINGEN OVER VERSBOUW EX STIJL.

De schoonheid van strophische gedichten hangt voor een deel af v;,n de zorgvuldige inachtneming der overeenstemming tusschen de door den zin voorgeschreven rijzing en daling van den toon en de rhythmische beweging van hot vers. Hetgeen men in dezen van onze strophen mag verwachten is, dat aan het einde van het vers eene kleinere, aan het slot van elk distichon eene grootere pauze valle. Natuurlijk kunnen in deze deelen zelve op rhythmisch daarvoor geschikte plaatsen nog andere pauzen liggen. Dat men gevreesd heeft voor eene zekere eentonigheid bij eene strenge en regelmatige inachtneming van deze regelen, is nergens waar te nemen. Veeleer moeten wij daar waar wij in dit opzicht eene storing opmerken, aan slordigheid denken of aan vrijheden, welke men zich om de eene of andere reden veroorloofde, en dus aan een gebrek in den kunstvorm.

Nu is hot niet gemakkelijk hier de juiste grenzen te trekken, dewijl voor allerlei dingen, b.v. het verbinden van verschillende zinsdeelen, het al of niet instellen van eene pauze en dgl., vaste, in alle gevallen doorgaande regels en voorschriften moeilijk te stellen zijn. Doch wij zouden in elk geval een enjambement veroordeelen, als grammatisch eng verbonden taaldeelen door eene rhythmische pauze van elkander waren gescheiden, en het aldus afgescheiden deel niet althans mot een natuurlijk rhythmisch rustpunt samenviel, b.v. als de zin niet doorloopt tot aan hot einde van den volgenden regel, maar in het midden daarvan plotseling ophoudt. Dergelijke gevallen komen slechts zeer zelden voor. Wij willen evenwel ook dezulke hiertoe brengen, waarbij het einde van den zin of een deel er van komt na de tweede toonheffing l). In Vr. is van dezen aard niets op te merken, want vs. 43 vlg. die u hrochle / bliscap yroot in u gedoelde is de grammatische samenhang tusschen hrochte en bliscap niet zoo heel eng, en het eind van den zin valt met het einde var. het vers samen.

In OH W. merken wij op: 4 vlg. alreiiere j vrucht; 11 (?) die helsche yloede j weent ende emmer wenen sal; ook wel 23 daer si in ware / ghe-vanghen in der langher nacht \ 20 te toorne j Clode; 33 metier rehire rose j

l) Men moet evenwel in zijne beoonleeling voorzichtig zijn. B.v. (voor einde van liet vers gebruiken wij hier /, voor einile van het distichon //, voor grammatische rustpoos :) Vr. 40 sijl r/lienaclich ende sochte j mi, die also diere cochle, dan meenen wij dat niet gelezen moet worden soc/ite / nu : die also d.c.. maar soc/ite / ; mi d. a. d. c. Zoo behoeft naar onze meening ook Claus. 10 vlg. niet met enjambement gelezen te worden.

OPMERKINGEN OVER VERSBOUW EN STIJL.

Jhesus; 47 daer die hcclaghen haer dorperhede j in sijn] bovendien zijn hiertoe met meer of minder recht te brengen 50 vlg., 53 vlg., 58 v]g., 59 vlg., G2 vlg. Vgl. ook de stroeve verbinding in 80 vlg. offerde God lonser bate / diemen queisen niene mach j sijn bloet. Dus verscheidene cn daaronder bedenkelijke gevallen.

Claus. 37 dat yhise / licht verloost; 58 si sal dijn hovct emmermcn / hedivinghen ende al dim lede (beter ware si sal hedivinghen emviermcre / d. h. e. a. d. /.); 88 dat ie bedrlve [ so mijn leven] 102 daer dat leet so menechfoiide / is; verder, met meer of minder recht, 112 v., 115 v., 158 v., 180 v., 202 v., 20(5 v., 238 v., 267 v., 281 v. dien ghi so reine ende so wale hieldt; (335 v.?); 3G1 v., 437 dat hi hem openhacrde j hare.

Oversee 14 die kerke is van haren lene j ontervet; 37 dat menne tc liaise ride j voor di] 51 dn sout hemelrike panden / op Gode] over 54 zie de aant.; 138 daer hie / ghinc om onsc salnhede; 187 brenghen ten hoghen / rike; verder 197; 200; 213.

KClaglie 32 daer hi lach / ghevaen enz.; 84 omrne dat hi tfolc wilde gheraden / ten iccghc dat hi verdoolt sack; op de moeilijke plaats, 118 vlgg., schijnt tweemaal na elkander enjambement voor te komen; vs. 90 vlg. zal wel niet in rekening behoeven te worden gebracht.

I 31 art. 206 dit en schijnt te pointe niet gheleet j tordcel; 244 dat si portiers waren ghesat \ ter hellen] 621 nu henemet dat venijn j van ghie-recheden, Marlijn] verder 641; 707; doch 55, 202 en 439 zullen wel niet medetellen.

II Mart. 48 den onbekenden / Marline; 205 vlgg. die ficrlike haren kin / ie mi waert draghet j ende haer ghespin / van minnen els draghcl te s{t)ade; verder 245, 270; misschien ook 189.

III Mart. 4 dat si dit dicht laten bliven / rene; 7 hem sal becliven / mijn ban] stroef zijn ook do hierop volgende verzen ende sine sulne afwriven / niet moghen nochtan. Maar de strophe schijnt opzettelijk op eene ongewone wijze gestileerd te zijn; vgl. bij vs. 4 in de varr.; 137 den Ile-leghcn Gheest leerwi den doren / unt desen comcnde, en onmiddellijk daarna ondoe sijn oren j elc mensche; 283 dus wille hi uien hemel dromen j ons ] verder 415; 440; 475; misschien ook 98 (vgl. daarmede 101), 155, 304. Vrij talrijk zijn minder stuitende plaatsen als 200 esscr an bleven / een ewelike ommeganc] ook 264; 346; 437; 444; e. e.

Verk. Mart. Wel niet als enjambement kan beschouwd worden vs. 70 vlg. so blivet daer I ere (met bijzonderen nadruk) daer slant here.

Disp. 70 hegoort j met sonderlinghen blomen; 115 ende stal den roof, dien hi ghedreven / hadde int tanglie leven (vooral daarom te vermelden, omdat hier twee gevallen onmiddellijk na elkander voorkomen); 136 hi keert in corter ure / onsterveiike; verder 296; 449 (alleen in A), 466; 472; 478; 587; 593; misschien ook 21; 50 (z. de aant.); 219; 336; 498; 543 (551 is hiertoe, in weerwil van onze interpunctie (vgl. de noot op bl. LV) niet te brengen).

OPMEKKINGEN OVEI! VERSBOUW EN STI.IL

Ook op de inrichting der zinnen met betrekking tot de vier afdeelingen der strophe willen wij een blik slaan. Hot natuurlijkst is dat de vier disticha i), waaruit de strophe bestaat, vs. 1-3; 4—G; 7—9; 10—13, logisch bij elkaar hooren, en er dus tusschen de verschillende afdeelingen eene sterkere interpunctie valt, of dat er althans tusschen de verschillende perioden en disticha een niet merkbare tegenstrijdigheid bestaat. Als voorbeelden noemen wij M. I, str. 9, waar ieder deel der strophe eene afzonderlijke groep vormt (achter 3 vraagteeken, achter 6 en !) punten) en II, str. lü, waar in de geheele strophe wel geen punt staat, maar toch de zins- en strophenafdeelingen harmonisch overeenkomen. In het algemeen zal men wel deze indeeling dor strophe hebben nagestreefd, doch het spreekt vanzelf, dat zij niet altijd streng is vol te houden. Het meest hindert ons eene afwijking van dezen regel, als de zin in één regel van hot volgende distichon doorloopt 2).

Dit komt op de volgende plaatsen voor (de romeinsche cijfers wijzen de strophe aan, de arabische de verzen der strophe, waaraan de interpunctie van den tekst wordt toegevoegd 3). Cl. II 3, 4; IV 3, 4; — 9 10; — V G 7. — VI 9 , 10 vlgg. — VH G, 7 — XIV 9 10, — XVHI 3:4. — XIX 9, 10. — XX 8., daarachter twee eenigszins gezocht aangebrachte verzen — XXX 3, 4; — G, 7; — XXXI 9, 10. -— XXXIH 3 4; 5. 6 en daarmede in den namvsten samenhang 7 vlgg. — XXXIX 9:10. — Overs. VIII 5; G, 7 vlgg. -J) — X 2 : 3 4 vlgg. — KC1. I 9: 10? Aldus volgens onze interpunctie, doch de zin in deze strophe is niet zeker en een sterker leesteeken na 9 waarschijnlijk; vgl. de aant. — III G 7, — X 3 4 vlgg. in het nauwste verband — XH 8; 9, 10 vlgg. — XV G, 7. — Disp. 5) VII, 2.34 vlg. — VIII 2.3,

') Onder distichon verstaan wij hier en elders een onderdeel of afdeeling der strophe, al bestaat deze ook niet uit twee verzen. Ook couplet heeft eene ruimere beteekenis aangenomen.

²) Ook hier kan men de tegenwoordig gebruikelijke of door de uitgevers gebezigde interpunctie niet in alle gevallen als maatstaf nemen; zoo schijnt b.v. Disp. strophe 6 de natuurlijke indeeling voorhanden, ook al hebben wij na6een komma, na 7 een punt gezet.

•^!) Vr. en O UW. blijven hier buiten beschouwing; het karakter van hunne strophen verschilt, althans in het tweede gedeelte, vrij sterk van die der Martij ns; zij moet aldus worden ingedeeld 1—3, 4—ü; 7—'12: de beide gedichten volgen in dit opzicht den rhvthmus van hun voorbeeld. Dienovereenkomstig heeft OUW weliswaar herhaaldelijk eene sterkere interpunctie achter vs. 0, maar Vr. nooit; zoo al dadelijk in de eerste strophe, waar en 10 nauw bij elkander hooren, doch achter 8 een; staat.

'') Zeker is dit geval intusschen niet: de bet. van overwacv is hier niet geheel duidelijk en do mogelijkheid schijnt niet uitgesloten dat men moet groepeeren 4 5 0:7 8 9.

quot;■) Over VI 6, 7 zie noot 2 op bl. LVII. Ook XXXVIII heeft 3; 4., maar hier staat de zin den natuurlijken rhvthmus wel niet in den weg.

OPMERKINGEN OVEK VERSBOUW EN STIJL.

4 vlgg. i) — IX 5; G, 7 vlgg. — XI, G 7 vlgg. — 9. 10. — XII G, 7? — 9, 10? — XIX 9 10. — XXXVI 6 7; — 9, 10. — XXXIX G, 7? — XLIII 8 . 9 10 vlgg. — XLVI 9, 10; — I Mart. V 3 4; — VII G 7: — XVI 9 10? — XXI 9, 10. — XXII 9, 10, — XXX G 7; — XXXVIII G 7; — XXXIX 3,4. — XLI G 7. — XLIV G 7; LXXI 9, 10. — LXXV G, 7. — 9, 10.— II Mart. I 9, 10. — IV 9 10. — VUI 9: 10. — IX 9, 10. — X 3 4. — XI 3, 4 — XIX 9 10. — XXIII G, 7. — 9 10. — XXIV 9, 10. — XXV 9, 10. — III .Mart. Ill 9, 10. — XI 9 10; — XVIII 3, 4: — XX 9 10. — XXIX 3 4. — Verk. Mart. I 9 10;.

Veel geven deze laatste onderzoekingen wel niet, doch zij zijn in ieder geval de aandacht waardig en eene nauwkeurige ontleding van den rhythmus zou wellicht nog zekerder middelen van beoordeeling aan de hand doen. Ook hier blijkt dat de Martijns wat den vorm betreft het hoogst staan: alleen voor Overs, zouden zij in dezen moeten onderdoen. Eenigszins opvallend is het naar verhouding vrij groote aantal malen in .1/. II; waarbij men nog moet opmerken, dat hier in 8 van de 11 gevallen de grammatische rustspoos niet valt na vs. 9, maar na 10. Als men de zaak niet voor toevallig wil verklaren, zou men kunnen mecnen, daf hier eene kleine afwisseling in den strophenbouw opzettelijk is bedoeld, en dus hier do vierregelige afdeeling der strophe niet komt aan haar slot, maar in het voorlaatste distichon. Alleen in str. XXIII gaat met deze verdeeling ook eene sterkere interpunctie na 7, in plaats van na G, gepaard. Doch ook buiten den II Mart. komt deze van den regel afwijkende indeeling naar verhouding het meest voor. Ook in Dinp. is het aantal onregelmatige indeelingen naar verhouding vrij groot, maar hier moeten wij er opmerkzaam op maken, dat van de 13 gevallen 7 behooren tot de 14 eerste strophen, die uit het eene door ons aangewezen lat. gedicht zijn vertaald, terwijl in de 32 overige strophen slechts ü gevallen voorkomen. Hot duidelijkst komen in dezen de zware tekortkomingen in Claus, aan den dag. Voegen wij daarbij de veelvuldige enjambementen, dan kunnen wij reeds uit deze twee feiten besluiten tot eene mindere kunstvaardigheid in strophenbouw en rhythmiek, welke met gebreken van anderen aard gepaard gaan. Men merke op, hoe onhandig M. hier meermalen is in het afsluiten der disticha, b.v. vs. 59, 182, 255 en hoe weinig beteekonis vaak de staartregel heeft. Een vluchtige blik is voldoende om te toonen, dat ook de versificatie hier veel onbeholpenor is dan b.v. in de gelijksoortige strophe van Oversee en KCL

Ook in het gebruik van noodrijmen heeft men een middel om de meerdere of mindere kunstvaardigheid te controleeren. Zij zijn over het algemeen in vergelijking met andere mnl. gedichten, vooral wanneer men let op de moeilijkheden aan don vorm verbonden, niet talrijk. Met eenige

') Aldus waarschijnlijk volgens C; volgens A zou de interpunctie na 3 vallen; vgl. de aant.

OPJIERKINGESquot; OVER VERSBOUW EN STIJL.

zekerheid kan men hiertoe brengen uit I Mart. vs. 201 dats anschijn] 329 dats waer; het gohoele vs. 565 de.se twee houl niet voor scheren] in dezelfde strophe ook wel _ƒowe ende out (569) en des tres bout (567), als dit juist is overgeleverd (de strophe is over het geheel niet bijzonder goed uitgevalion). Eindelijk zou men ook vs. 828 cdset noch es beschreven als zoodanig kunnen aanmerken, en, als men naar een zeer strengen maatstaf oordeelt, hier en in de andere gedichten verscheidene andere uitdrukkingen behalve de boven aangegevene: eene juiste grens is hier moeilijk te trekken. Uit den 11 Mart. hebben wij niets opgeteekend, daarentegen uit III Mart. vs. 135 aïse wijt ]ioren\ 176 dit nes (jhcen scheren] 206 dus eist tjescreven; 312 dus eist bekint; 322 als ic sprac ere, (z. d. aant.); 331 dus eist becant; 345 als ie scrive; 466 sonder enich sparen; 494 ««'m dat scaet of vroomt; ook wel 327 in dien tiden. Disp. 154 dats bekint] 165 (?) en trouwen] 229 metter spoet; 503 alse. ons die wise leren. In Claus. vs. 82; 162; 187; 251; 299 {mede); 422: 429; als men do grenzen iets scherper trekt, ook 5; 81 ; 279; 468; 500. Uit Ov. zou men misschien de uitdr. in vs. 59. 135 en 190 kunnen aanvoeren, doch in KC1. hebben wij niets dergelijks opgemerkt, noch ook in de beide hymnen iets van dien aard gevonden.

Opvallend is dus in dit opzicht Jl/. II [, doch de moeilijkheid der stof en de gebondenheid aan bepaalde dogma's, welke de vrijheid van beweging belemmerden, verklaren o. i. dit verschijnsel voldoende. Xog moeilijker zou het zijn ten opzichte van het gebruik van zinverwante uitdrukkingen , als sonder twivél ende urnen (If. 1, 5); clacr ende oghesien ende openbaer (75 vlg.), de grenzen tusschen gangbaar spraakgebruik — in hot Mnl. moeten zulke uitdrukkingen, blijkens de talrijke, welke nog heden in het Ndl. bekend zijn, ook buiten de dichtertaal gezocht zijn geweest — en gelogenheidsfraze te trekken. De grootste bezwaren schijnt men in dit opzicht te kunnen inbrengen tegen Mart. I i), die overigens tot de beste en meest afgewerkte gedichten van Maerlant behoort. quot;Wij behoeven hierin niet eene tegenstrijdigheid te zien, maar moeten uit het feit eerder het besluit trekken, dat de synoniemen hier voor den dichter een opzettelijk aangewend stijlsieraad zijn geweest, of op zijn hoogst een geoorloofd middel om moeilijkheden in de dictie of de rhythmiek te overwinnen.

Wat behalve don fijnen rhythmus aan onze gedichten de grootste bekoorlijkheid bijzet, is ongetwijfeld de buitengewone levendigheid in de uitdrukking door do aanwending van vragen en uitroepen, en hare aanschouwelijkheid, welke door beelden, spreekwoorden en door het gebruik van concrete in plaats van abstracte uitdrukkingen wordt bereikt. In de vier Martjns, de Disp., alsmede in de beide laatste gedichten van den bundel

¹) Vgl. behalve ile reeds genoemde plaatsen nog vs. 103 , 400 , 541, 615, OKI vlg., 040, 714 vlg., 730 vlg.. 775, 800, 044, 055 vlg., 050.

OPMERKINGEN OVEU VERSBOUW EN STIJL.

valt hierin geen merkbaar onderscheid waar te nemen. Dat deze levendigheid van stijl voor een niet gering gedeelte als eene verdienste van 31. moet worden beschouwd, kan men met juistheid opmaken uit die gedeelten van M. I en IHsp. waar wij zijn werk met een lat. origineel kunnen vergelijken. In beeldrijkheid staat wellicht Disp. bij de Martijns achter, en van deze moeten ook in levendigheid .1/. II en III voor M. I onderdoen. Maar de eenigszins gezochte casuspositie van II en de abstracte inhoud van III, waarbij nog komt de angstige zorg van den dichter om zich niet in strijd met de bindende dogma's der kerk uit te drukken, zijn wel voldoende om dit verschil te verklaren.

Een geheel anderen indruk maken in dit opzicht Jr., OT1Wen Clans., waarin de vragen en uitroepen zoogoed als geheel ontbreken en de aanwending van spreekwoordelijke of overdrachtelijke uitdrukkingen veel zeldzamer is. Beeldrijkheid is ook hier op te merken, doch zij is in de meeste gevallen eene eigenschap van het origineel, of van algemeen bekende overleveringen, waaruit de dichter put. Wie hierop achtslaat, hem kan onmogelijk liet verschil ontgaan tusschen de Claus, en de overige gedichten van M. Nog moer staan hierbij achter de beide hymnen, door totaal gemis van die eigenaardigheden, die aan de andere gedichten eene zoo groote levendigheid bijzetten. Het minst geslaagd schijnt OilIV.

Alles samengenomen kan men zeggen dat wat den vorm betreft Hart. I het hoogst staat. De verzen zijn vloeiend, levendig, goedgebouwd¹), slechts zelden door noodrijmen ontsierd; en de gedachten worden door kernachtige en eigenaardige uitdrukkingen verduidelijkt. De dichter is hier zijn onderwerp meester, en reeds nu kan worden gezegd, dat onmogelijk een werk van de jeugd kan zijn een gedicht, waaraan wij zulke verdiensten moeten toekennen. Op dezelfde hoogte staat het fragment Vcrk. Mart., en wat de beeldrijkheid der taal betreft, volgt het naast daaraan KCl. Wat Disp. aangaat, is het van belang op te merken, dat in het begin de sporen der vertaling zichtbaar zijn; het volgende deel, str. 15—33, ook grootendeels vertaling, veel hooger staat; daarna weder eenige strophen den indruk maken van minder gemak in de bewerking (33—38), doch dat liet gedicht in liet laatste gedeelte weder de blijken draagt der kunstvaardigheid van den dichter op zijn hoogtepunt. De verschillen welke men hier opmerkt, zijn te verklaren of uit het onderscheid tusschen woordelijke vertaling en vrijere bewerking, of uit de meerdere of mindere ingenomenheid, waarmede de dichter zijn onderwerp behandelt.

IX. DAÏKERIXG DER GEDICIITEX.

In twee opzichten druischen de uitkomsten van de boveii ingestelde onderzoekingen in tegen de tot heden geldende inzichten aangaande de

¹

Vgl. over de rhythmiek der gedichten de ietwat rhetorisch gestelde maai' fijne lofspraak bij Te Winkel, Maerlant - 474 vlg.

DATEERING DEK GEDICHTEN.

dateering der gedichten, nl. wat de Clausule betreft en de Martijns.

Met do eerste kwestie behoeven wij ons niet lang op te honden, dewijl eigenlijk nooit een bewijs geleverd is voor de onderstelling, dat de Claus. behoort tot M.'s latere periode. Op de bekende woorden, Bijmb. 01 vlgg., moet men ook in het algemeen niet te veel nadruk leggen, doch zeker mag men daaruit niet het besluit trekken, dat M. behalve de »loghenlike saken, die (hem) die lichtheit dede maken vander herten endc vanden sinne ende van der wereliker minnequot; niet ook in zijn eersten tijd geestelijke gedichten zou hebben kunnen maken.

Uit het bovenstaande bleek duidelijk dat M. rhythmisch nog minder geoefend was en den eigenaardigen stijl der strophische gedichten nog niet tot een hnogen trap van volkomenheid had ontwikkeld. Claus, kan alleen een werk uit M.'s jeugd zijn, en zal misschien dagteekenen uit denzelfden tijd als zijn Troyen, waarmede het wat de taal betreft verscheidene punten van overeenkomst vertoont. Welk een hoogen graad M.'s vereering voor de hemelkoningin reeds had bereikt, toen hij Alexander en Troyen dichtte, wordt in het licht gesteld door Te Winkel, Gesch. I, 318 en 320 l).

De beide hymnen gaan, als zij van Maerlant zijn, chronologisch nog voor Claus. Maar alles samengenomen, kunnen ze niet met zekerheid aan M. worden toegeschreven. OIIW zou wel vóór Claus, kunnen zijn gedicht. Maar hoe dan te oordeelen over Fr., dat weliswaar in sommige punten overeenkomst heeft met OHIV, in andere daarentegen afwijkt en veel grooter bedrevenheid vertoont 2) ? Dat M. later nog eens tot dezen vorm zou zijn teruggekeerd, komt ons niet waarschijnlijk voor. liet is zelfs de vraag of TV. en O/IIF van éénen en denzelfden maker zijn. De verzen zijn in het laatste gedicht veel minder vlooiend dan in het eerste: dit is strenger trochaïsch gebouwd en is vrij van de in OIIW betrekkelijk vaak voorkomende enjambementen. Het is natuurlijk denkbaar, dat in Vlaanderen ook anderen in dezelfde taal en soortgelijken stijl als M. Latijnsche hymnen hebben vertaald.

Wat de Martijns betreft is het eigenlijk onverklaarbaar, dat men ze — wij bedoelen hier vooral M. I en II — terwijl ze zoo hoog staan in inhoud en vorm, tot heden algemeen voor werken van M.'s jeugd heeft gehouden; zie o. a. Jonckbloet, Gesch. d. Ndl. Lett. II, 120; Te Winkel, Gesch. 320.

') Dat in Cl. eenige toepassingen van ouiltestamentische zaken op Maria voorkomen die in den Rjmh. ontbreken (z. de aant. op 134, 235, 274, 280, 287), kan niet tot eene bepaalde gevolgtrekking leiden, want wij weten niet, in boe ver M. bier stond onder den invloed van een origineel of van zijne tbeologiscbe studiën. Eerder zon het tegendeel iets afdoen, nl. als in den Bijmb. of den Sp. (l³, 6, 25 vlgg.) de eene of andere vergelijking staat, welke in Claus, ontbreekt, dewijl men mag aannemen dat M. in Claus, bijeengebracht beeft al wat bem met betrekking tot bet onderwerp bekend was.

-) Vgl. ook beneden bl. LXIX.

DATEERING DER GEDICHTEN.

Eerstgenoemde gaat zelfs zoo ver (t. a. p. 50 v]g.) de meening uit te spreken, dat Mart. I zelfs wel M.'s eerste werk zon kunnen zijn. Do hoofdoorzaak van deze dwaling is zonder twijfel oen onjuist inzicht in den inhoud van Mart. II, die merkwaardig genoeg, tot voor korten tijd zonder tegenspraak gegolden heeft voor een minnedicht: men stelde zich den maker voor als een hoog romantisch gestemd en verliefd jonkman. En in werkelijkheid hebben wij hier te doen met een geestesvoortbrengsel van een kalm redeneerend man met een rijp verstand. Maerlant werpt de vraag op, als twee vrouwen, waarvan hij de eene bemint die evenwel van hem niets wil weten, terwijl de andere, die hem onverschillig is, hare zinnen op hem heeft gezet, zich bevonden in levensgevaar l), en het slechts in zijne macht stond, ééne van beide te redden, welke hij dan van den dood moest bevrijden. Terwijl Martijn eerst hot goed recht van den hartstocht verdedigt, wordt hij er later van overtuigd, dat de hartstocht tot zwijgen gebracht en trouwe aanhankelijkheid beloond moot worden. Deze oplossing is niet zoozeer die, welke men van een algemeen menschelijk standpunt verwacht, maar veeleer die, welke door de kerkelijke zedeleer wordt gepredikt. Men kan wel zeggen dat een jong man met een warm hart met een zoo koel antwoord in deze kwestie niet tevreden zou hebben kunnen zijn. Alleen een man van eenigszins rijperen leeftijd, die eenmaal do macht der liefde had gevoeld, kon het academische thema op deze academische wijze behandelen.

Als Maerlant van zich laat zeggen, dat hij een goed oogje op de vrouwen en steeds den mond van hen vol heeft, of als hij zich elders over vrouwen en de liefde uitlaat (I, str. 33, str. 52, vs. 924 vlgg.; II str. 2,4, 5 vlgg.), dan kunnen wij deze uitingen niet van dien aard vinden, dat die noodwendig op een jongen man moeten wijzen. Integendeel , als hij nadrukkelijk verklaart dat de zinnelijke liefde alleen dan kan worden goedgekeurd, wanneer scamelheit en trouwe er de kenmerken

') Met de liefde des dichters of der vrouw staat dit levensgevaar in niet het geringste verband. Men moot zich b.v. voorstellen, dat de man en de beide vrouwen ge/.eten zijn in een bootje dat, door een storm beloopen, in gevaar is van te zinken, en alleen belionden kan worden, indien eene der beide vrouwen over boord wordt geworpen. Zoo doet b.v. Anthonis de Roovere in een lang gedicht getiteld: «Van twee amonreuse vrouwen een argumentquot; op bl. 86—91 van zijne «Rhetoricale werekenquot; (Antwerpen, 1562); in de fra. vert. {l'ijdschr. '17, 37) zitten •/ij beide in de gevangenis. JUnil in vs. 83 is de uitdr. voor dat levensgevaar. Ook str. 10 moet niet anders worden opgevat: de voorzin ('196—201) vat nog eens de in de eerste strophen geschilderde situatie samen {of is voorwaardelijke partikel), de nazin de oplossing in den geest van .lacob. De juiste uitlegging is gegeven door Te Winkel, Geselt. 326, en Mevr. Van Gelder—Van de Water, Tijdsehr. 8, 228 vlgg.; voor de onjuiste vgl. Jonckbloet, Gesch. d. Sdl. Lett.ll, 44 vlg. Ook Kausler en Verwijs — zie zijne aant. op 11, 92 —- hebben eene verkeerde opvatting van de situatie in M. II gehad. Toch kan men niet zeggen, dat Maerl. door zijne woorden die onjuiste opvatting zou hebben veroorzaakt, behalve wellicht door vs. 81.

IlATEERING DER GEDICHTEN.

van zijn; on als hij M. I, str. 72, zicli niet weerhouden kan om zonder merkbare aanleiding midden in zijne verdediging der vrouw op hare wuftheid te wijzen en dan deze karakterfout weder door de lichtzinnigheid der mannen vergoelijkt, dan schijnen ons deze uitingen veeleer te wijzen op iemand die reeds lang niet meer over deze dingen dacht met de eenzijdigheid der jeugd. M. is ons een bewijs, dat de diepe vereering-van Maria met een fijn ontwikkeld gevoel voor het vrouwelijke in het algemeen gepaard ging i). Uelijk hij zijn leven lang een hartstochtelijk vereerder van de Moedermaagd is gebleven, zoo heeft hij ongetwijfeld ook zoolang hij leefde met warmte over vrouwen en liefde gesproken.

Nog minder zeggen andere plaatsen, die men heeft bijgebracht of zou kunnen bijbrengen. M. noemt zich Mart. I, 310 een onwijs rent. Doch dit is slechts eene van die sterke uitdrukkingen, die men aan de beeldrijke taal en den rijmdwang moet toeschrijven, ook wel aan eene zekere primitieve manier van uitdrukken, die M. slechts zelden geheel schijnt te hebben overwonnen. Noch onwijs (vgl. OIIW G4 die duvele onwise) noch rent (vgl. I, 212; 842; ook Tcest. 3354 vlgg.) dwingen aan een jong mensch te denken. Op dezelfde wijze zijn te beoordeelen I, 137 mijn, sin.... aZ.se een ries; 11, 48 den onbekenden Martine; 11, 201 runt grammarien. Ook II, 144 stout seriant moet men niet te woordelijk opvatten: onmiddellijk daarop volgt de bedreiging; »men zal u voor een kind in het verstand houdenquot; 2). Ook dat vele van de in de Martijns uitgesproken gedachten reeds in de vroegere werken van M. worden aangetroffen (zie de door Verwijs, Wap. Mart. bl. VII vlgg. uit Jonck-bloet's Mnl. Dicht 1c. aangeh. plaatsen; en Te Winkel, Maerlanfs Werken passim), doet niets ter zake. quot;Wij nemen de woorden over van Te Winkel, Gesch. bl. 320: »De Eerste .Itartijn is zeker het belangrijkste van al M.'s gedichten: het bevat de kern dor beginselen, die wij ook in zijne andere werken hier en daar uitgesproken vinden.quot; Juist de omstandigheid dat in Mart. I M.'s philosophic zich over de gewichtigste levensvragen

') Zoo vergeeft ook Martijn, tot een ander inzicht gekomen, I, ÜGG al oiighe-cloul alten vrouwen.... oinme die vromve hoghe; vgl. daarmede Troijen vs. 10070 vlgg. In samenhang met deze plaats heet het aid. 10082; »al vint men mechden die hem sinten in kerkeren lieten ende vaen, tormenteren ende slaen, ende hem andoen grote pine enz.quot;, waarmede M. I, str. 0-2 voor een deel woordelijk overeenstemt. IJeze verzen staan niet bij Bénoit, maar de eerstgenoemde plaats is uit liet Fransch (vs. 13437 vlgg.) vertaald. Daarin hebben wij een vrij zeker bewijs, dat M. 1 later moet gedicht zijn dan Troijen. Dat men uit de overeenstemming ook moet besluiten, dat liet verschil in tijd niet groot kan zijn geweest, achten wij daarom nog niet noodzakelijk.

^ Hoe ver men hierin gaat, bewijst wel het feit dat men zelfs uit ,1/. 11, '24 al hestu wilt, du werts noch tam heeft willen lezen dat de dicliter nog jong moet geweest zijn. De bedoeling kan toch alleen zijn, dat Martijn zijn vriend, die hem al te onstnimig tot dichten had aangespoord, wat kalmer wil stemmen. Bnkolare vertaalt Iko cornu noli pecti, potero jam vayus flecli.

DATEERING HER GEniCIITEN.

uitstrekt, dat do dichter blijkbaar kwesties behandelt, die hij dikwijls heeft overdacht, is voor de vraag naar den ouderdom van het gedicht van het hoogste belang. In deze beheersching der stof ligt zeker voor een deel de oorzaak van de betrekkelijke volkomenheid van den vorm. Doch daarom behoeft men wederom niet zoo ver te gaan, dat men nu den dichter zou gaan maken tot een oud man: hij moet alleen eene zekere levensrijpheid bezeten en eene zekere hoogte in de kunst bereikt hebben. Wanneer dit kan zijn geweest, is moeilijk te zeggen. Want de andere werken van M., waarvan de dagteekening is te bepalen, zijn niet van dien aard, noch zijn ook de uitgaven er van daarop aangelegd om een eenigs-zins zeker en gedetailleerd oordeel over Maerlants kunst gemakkelijk te maken. D^:.e werken zijn öf slecht overgeleverd èf zij behandelen weinig poëtische stoffen, of zij geven slechts de hss., doch niet -Maerlants eigenen tekst terug. Ook aan innerlijke bewijzen voor de juiste dateering ontbreekt het in ons gedicht. Uit I, G19 vlg. »over see noch opten Rijn soudemen niemen ontlivenquot;, wilde C. A. Serrure, Letterlc. Gesch. v. Vlaand. bl. 312 vlg. opmaken, dat M. I gemaakt is tusschen de jaren 1283 en 1288. Hij meent in de woorden eene toespeling te zien »op de worsteling der Christenen tegen de Mahomedanen, welke het innemen van Ptolemaïs voorafging, alsook op den Limburgschen oorlogquot;, o. a. door den slag van Wöringen (Weeringen) bekend. Te Winkel ziet {Gesch. 321 noot 1) hier geen toespeling op bepaalde feiten, maar op den aanhoudenden strijd in het Oosten en de geweldenarijen der roofridders aan den Eijn. Het is moeilijk in dezen te beslissen l).

Dat Mart. II spoedig op I is gevolgd, wordt algemeen aangenomen:

') Sp. lil'¹, 25, 33 vlgg. zegt M.:

Dese Severus Sulpicius Maecte eenen dyalogus,

Dats een bouc van II personen,

Die met goeden redenen ende sconen Onderlinghe deelen haer wort Ende deen seget ende dander antwort,

en III⁷, 'IS aan liet slot. bij de bespreking der werken van Gregorius den Groote: Sine exemple ende sine wort,

Die hi tellet in waren saken ïote Pietren, sinen dyaken,

In dyalogus, weetmen wale.

Die spreect van tweerande (.1. tweer liede ?) tale,

Alse een meester ende sijn knecht:

Deen vraget ende dander berecht.

liet Latijn zegt op beide plaatsen lib. 19 c. 8 en lib. '23, c. 25 alleen scripsit per (hjaloyum en geeft dus geene aanleiding tot deze uitweiding, welke merkwaardig is bij iemand, die zulke dialogen zelf heeft gemaakt: nog merkwaardiger zou zijn, als wij zouden moeten onderstellen dat zijne eigene dialogen reeds lang te voren waren uitgegeven en dus onder het publiek in omloop waren.

TMTEEIUNG DTR GEnrrfrTETf.

hetzelfde moet ook van III gelden. Immers welke reden kon er voor M. anders bestaan om een thema, hetwelk met J/. II en de meeste stukken van I zoo weinig overeenkomst heeft, te behandelen in denzelfden vorm van eene samenspraak tusschen Jacob en Marlijn, welke zich mot vs. li vlgg. rechtstreeks aan de andere Martijns aansluit? Met zulke woorden zou hij toch wel niet na lange jaren aan deze hebben herinnerd. Ook hebben wij boven reeds opgemerkt (bl. XXXIII), dat, voorzoover wij kunnen nagaan, de drie teksten steeds gezamenlijk overgeleverd zijn. Er is ook, meenen wij, niets wat tegen eene dergelijke onderstelling zou indruischen. Men heeft eene' engere betrekking aangenomen tusschen .1/. Ill en Rjmh. (z. Verwijs, Wap. Mart. bl. XXI vlgg.), doch ook hier heeft Jonckbloet zich door zijne scherpzinnigheid tot gewaagde combinaties laten verleiden. Wij kunnen ook niet inzien, hoe het gedicht over de Drieëenheid de strekking zou kunnen hebben, om den wegens den Rijmb. gerezen twijfel aan des dichters rechtgeloovigheid tot zwijgen te brengen. De eerste strophe bevat niets anders dan eene vermaning aan de afschrijvers om zijn gedicht, hetwelk de hoogste waarheden, het hoofddogma van het christelijk geloof behandelt, niet door hunne gewone willekeurigheden en slordigheden te verminken l).

Disp. 199 vlgg. en 391 vlgg. wordt gezinspeeld op de vreeselijke tijdsomstandigheden en het verlies van het Heilige Land. Maar een vast uitgangspunt voor eene nauwkeuriger tijdsbepaling is deze toespeling niet. In het gebied der Christenen in Palestina hadden sedert 1244 geene groote veranderingen plaats gegrepen. Wilde men aan Maerlant's woorden »want ic ghenen prinche en vant, die daerwaert steken dorste die hantquot; eene bepaalde beteekenis hechten en daarbij denken aan de kruistochten van Lodewijk IX van Frankrijk, dan kan men, met Te Winkel, Maer-lani's Werken^ 1G2, Disp. eerst plaatsen na Lodewijks dood, dus na 1270.

l) Opmerkelijk is in dit verband ook liet gebruik van ê als umlaut van d: I M. 05 were, 370 ivoekenere, lil, '243 en 420 alreneesl. In de overige gedichten komt dit niet voor, want ivecrt, (gt;v 190 lis., kunnen wij niet in rekening brengen, en de verhouding van rete {Ou. 30; tot rate is niet duidelijk. Elders bij M. rijmt deze r eens in Alex. IV, 923 drossete (een eenigszins verdachte vorm, vooral daar bijstaat in het niet zuiver mnl. afschrift van den Alex.), in gekruiste rijmen, en dan eerst weder Ttjnib. 7342 mere, en in den Sp. (zie de pl; bij Van llelten, bl. 31 vlg.). Ook buiten het rijm komt het in de mil. hss. van zijne werken zeer zelden voor. Over de parallelplaatsen van het rijm hedimt, [, 074, is Inl. op A lex. bl. LXXXV gesproken. In Troijen komt het gebruik van dure naast diere meer voor, nl. 1057, 10125, 17655 (vgl. de var., Troijen (nitg. Verdam) bl. 201), 23003, 27701, 35205; zoo ook vuur, 32019 (waar het rijmwoord mure is, kan men aan maisiere denken), maar behalve vóór r slechts eenmaal Inden, nl. 8205. Dit en dure worden ook in Rijmb. en S;j. meermalen gebruikt; in Sp. ook huden, heden. Bedilden vindt men behalve M. I, 074 slechts eens in Franc., en tweemaal in Sp. (behalve de t. a. p. vermelde plaats ook Sp. IV², 51, 03). Waarschijnlijk moet dus Mart. 1 chronologisch niet geplaatst worden vóór die werken van M., waarin deze ê en ü iets vaker worden gevonden.

DATEERING DEK GEDICHTEN.

Indien in don uitval togen het nepotisme, vs. 345, werkelijk, gelijk in de aant. als mogelijk wordt aangenomen. Jan van Nassau, Elect van Utrecht, wordt bedoeld, dan zou de terminus a quo voor Disp. zijn 12C7 (Blok, Gesch. I, 231). Doch er zullen in M.'s tijd wel meer gevallen van nepotisme zijn voorgekomen, waarop M. hier doelen kon. De vorm van het gedicht maakt liet raadzaam het ontstaan er van te plaatsen in een tijd, niet veel van dien van het dichten der Martijns verschillende; en indien in de boven voorgedragen beschouwingen aangaande den vorm niet te veel toeval in het spel is om daaruit eene tijdsbepaling der gedichten af te leiden. dan zou o. i. de Disp. eer vóór dan na do Martijns moeten worden geplaatst.

Do beide nog overige gedichten, KCl. en Ov., die èn door hun metrum èn door hun toon eng verbonden zijn, moeten om de klacht over den val van Akka op den Mei 1291 {Overs, str. 4 vlgg.; vgl. ook str.

1 en 2, en vs. 189 vlgg.) op zijn vroegst gesteld worden in 1292 l).

Dewijl er geen sprake van zijn kan, de Martijns en Disp. eveneens in dezen tijd te plaatsen, zoo moeten wij aannemen, dat M. weder opzettelijk van do strophe der Martijns is afgeweken. Misschien meende hij, dat bij den ernstigen inhoud beter een minder levendig metrum paste, gelijk hij dan ook reeds voor M. Ill eene iets plechtiger variatie had gekozen. Als in de vroegere gedichten de afwisseling van mannelijk en vrouwelijk rijm streng methodisch wordt toegepast, en in de latere niet, dan is dit alleen te beschouwen als een geoorloofd middel, dat de dichter toepaste om zich de rijmkunst iets gemakkelijker te maken, doch men kan daarom nog niet zeggen, dat hij handelt tegen de regelen der kunst. Eerder zou men nog hieraan kunnen denken bij de enjambementen en daar waar gebrek heerscht aan overeenstemming tusschen rhythmische en grammatische rustpoozen. Ook op de rijmen met overcomplete n in Ov. en de lettergreeprijmen in KCl. moet hier nog eens de aandacht worden gevestigd. Het laatste gedicht staat ongetwijfeld door zijn rijkdom van gedachten en den krachtigen ernst zijner taal bovenaan, maar het is niet te ontkennen dat de schoonheid en aanschouwelijkheid der beelden niet altijd wordt geëvenaard door nauwkeurigheid van den logischen

DATEERING DER GEDICHTEN.

samenhang, en dat nu en clan de onderlinge samenhang der gedachten ietwat vaag en onduidelijk is. En dit is zeker niet of althans niet alleen de schuld der tekstoverlevering. Men krijgt den indruk, alsof het den dichter niet gelukt is, aan zijne denkbeelden den daarvoor in alle oji-zichten passenden vorm te geven; alsof wij een ontwerp voor ons hadden, waaraan de laatste hand niet is gelegd. Het gedicht zelf levert geene gegevens op voor eene juiste dateering; de toespeling, die waarschijnlijk gelegen is in vs. 92 vlgg., is tot heden voor ons niet duidelijk, waarschijnlijk bedoelde hij bepaalde kerkvorsten, wier macht hij vreesde, maar die hij niet nader aanduidt l). Doch misschien is het wel beter, niet Oversee maar KGlaghe als Maerlant's zwanenzang te beschouwen.

X. MAERLANT'S BROXXEX.

De Latijnsche hymne, welke aan O//FF ten grondslag ligt, is reeds door Verwijs gevonden in een Arnhemsch hs. 2). Het gedicht wordt daar beschreven met de woorden »Eigmi de passione Domini, vexillo crucis et vulneribus Christiquot;. Zij staat ook bij Mone, Lat. Hymn. d. Miltelalters 1, 159 vlgg., waar echter eene aanvangs- en slotstrophe voorkomen, die in het Arnhemsche hs. zoowel als in de vertaling ontbreken. Ook in de volgorde der strophen is eenig verschil 3). De hymne is gedrukt door Verwijs in zijne Siroph. Ged. bl. 1G'2—104 en door Verdam in Tjdschr. 14, 102. Het oorspronkelijk van de andere hymne staat bij Dreves, Analecta Hijmnicci }[edii aevi XV, 95 vlg. 4). Verwijs had gewezen op

•) Ook aangaande vs. 105—107 zou men kunnen vragen ol' liet noodzakelijk is dio op den dicliter zelf te doen slaan. Als men sai/ic als praescns opvat (vgl. Crrimm , Gramm. i, 040), en zich het gebruik van ic herinnert voor men, dan zal men hot niet onmogelijk vinden dat ook daar een geestelijk lieer bedoeld kan zijn, dien de dichter niet noemen wil.

²) Onder andere gedichten op do laatste 30 bladen van het Hs. »Liber monasterii ad Fontem li. Marie pi-ope Aernheym, canon, regularium ordinis s. Angnstiniquot;; zie Catal. v. d. openbare Üibl. van Arnhem, 1858, bl. 242.

³) Vgl. daarover Tijdschr. 14, 104 noot met 08. Ten opzichte der volgorde van de 4de en Ode strophe volgt Verwijs in zijne uitgave Mone, omdat deze in het logisch verband de ware moet zijn. Wij zijn hem daarin natuurlijk niet gevolgd, nu alle vier de teksten in de volgorde overeenstemmen (zie bl. 115 in de vai r.).

'') De lat. tekst luidt als volgt:

DE GAUDI1S U. M. V.

Varr. (vgl. de noot op bl. IA IX). 1 O Maria muter

MAERLAKT'S BRONNEN'.

het gedicht »Corona Mariaequot; van Bonaventura {Opera, etl. Venei, XIII, p. 347; vgl. Mone II NO. 454 en 455) alsmede op Mone II NO. 457, en het vermoeden uitgesproken, dat ons gedicht hoogstwaarschijnlijk eene vertaling was van eene der talrijke hymnen de Gaudibus beatae Mariae¹), die insgelijks met dezelfde woorden aanving als het eerste door hem aangehaalde gedicht (Gaude virejo, mater Chrisli, quae per aurem con-cepisti) en waarvan elke strophe wordt besloten met eene bede als in het tweede {Stroph Ged. bl. 160). Aan dit vermoeden beantwoordt het gedicht bij Dreves; alleen staat hier, merkwaardig genoeg, niet ijuaeper aurem concepisti, maar quae de Nando concepisti spiritu mirifiee.

lO Cum qua salus est concreta 12 Spem salutis sentiam

morem 14 Genuisti genitorem 15 Virgo, mater, filia

17 debitorem 23 Mentem tuam conturbavit

28 Sed te laetam restauravit 34 Ne oppressum

bundus aseendebat 38 Corpus suum subvehebat

in te laetabaris.

1) De bewering van Brandl in Paul's Gmndr. II, '1, OÜ.i, dat in Engeland in den regel 5, op hot vasteland 7 «bliscapenquot; worden opgeteld, is niet geheel juist.

MAERLATTT'S ISRONNETr.

Het is in weerwil daarvan zeker, dat deze bewerking de bron onzer vertaling is, want ook datgene waarin zij van Bonaventura verschilt, wordt in onze vertaling gevonden. De vertaler kende waarschijnlijk ook de andere hymne of het begin er van. Overigens heeft Bonaventura met den mnl. tekst geen grootere overeenkomst dan de hier afgedrukte bewerking, en ook de overeenstemming van nl 457 bij Mone, vs. 74 vlgg. ascendentem dimi vidisti filium met schr sagliedi ane (vs. 37) kan tegenover de doorloo-pende overeenkomst met de hymne bij Dreves !) niet in aanmerking komen.

Er is hier eene volmaakte overeenstemming in de geheele inrichting, de volgorde der »vroudenquot; of »bliscapenquot; eu den vorm der strophe; ook de gedachten en de uitdrukking er van komen zoo vaak overeen, dat men naar geene andere bewerking als bron van den mnl. tekst behoeft om te zien. Natuurlijk kunnen naast de ons bekende redactie nog andere met verschillen in enkele onderdeden in omloop zijn geweest. Doch in de wijze van vertaling is er een zeer merkbaar verschil met OHW. Hier is in den regel woordelijke overzetting; in TV. beweegt de vertaler zich vrijer, vooral in den overgang tot de aan de verschillende »vroudenquot; aangeknoopte gebeden en den inhoud er van. Hem moeten de gewone voorstellingen en uitdrukkingen van den Mariacultus ten dienste gestaan hebben, waardoor eene grootere vrijheid tegenover het orgineel mogelijk werd gemaakt. Als hij dezelfde is als de vertaler van OHW, dan had hij intussehen merkbare vorderingen gemaakt. Met de grootere afhankelijkheid van liet origineel zou de mindere bedrevenheid in den vorm zeer goed overeenkomen, die bij OIUV aan den dag komt. Strophe C van Fr. vinden wij bij Dreves niet: het is dezelfde, waarin het rijm c aan het rijm a is gelijk gemaakt (zie boven bl. Lil), eu niets verhindert ons aan te nemen, dat zij door den vertaler aan de hymne is toegevoegd. Het zou zeer aardig met onze boven voorgedragen beschouwingen overeenkomen, als wij hierin den eersten stap mochten zien tot de ontwikkeling van de door M. zelf uitgedachte strophe der Martijns.

In de Versl. en Meded. d. K. Acad., Afd. Lett. 189G, bl. 133 vlgg. heeft Verdam reeds vermeld, dat wij ook het oorspronkelijk van het eerste deel der Disp. hadden teruggevonden in een bij Paul Meyer, Daurel et Beton, bl. LXXV gedrukt latijnsch gedicht. Dezelfde tekst is naar andere hss. uitgegeven door Peiper, Arch. f. Litteraturgesch., van Schnorr. v. Carolsfeld, VH, 418 vlgg. 2). De uit 9 achtlettergrepige, dus

') De vertaling staut nog dichter bij de door ons naar Dreves medegedeelde varianten uit twee ïegernseesche liss. dan bij den anderen lat. tekst; vgl. vooral de varr. op vs. 13—15.

-) LAMENTATIO BEATE MARIE All CRliCEM.

4. , Fructurn non tibi debitum?

Crux, de te volo conqueri: Fructus quera virgo peperi

Quid est quod in te reperi Nil debet Ade veteri

Vuyr. '1 opschrift Disputacio beate virginis Marie et sancto crucis 2 Quia nunc in tc

4 IVuctum peperit ü Non

maehlant's bronnen.

met staand rijm gedichte, jambische verzen bestaande strophe, met het driemaal herhaalde rijm aalt, is, gelijk reeds vroeger is gezegd, door M. in do hem eigene strophe omgezet. Aan het Latijn beantwoorden de strophen

¹

Aan den rand bijgeschreven com-paratio

7 Intactus 11 Quid est quod te non'obrult 15 suppllcium 17 Morü 22 cum

inpüs 24 Sociante 28 inde 30 est ontbreekt 36 sit (?) 37 opschrift Sequitur responsio saluitico crucis 3S Cui tibi totum; Me t t. 44 Dulce pondus 4Cgt; (Jui si m. 48 mortem morte 50 Et soluit que; Exsoluit quod 54 germinet 60 Ut (Nee) pena culpam 03 transeat 70 allen passa

MAE RL ANT'S BRONNEN.

2—14 der ranl. vertaling, welke het oorspronkelijk op den voet volgt, doch met die mate van vrijheid, welke een gewijzigde vorm noodzakelijk maakt. In M.quot;s 2^lle str. zijn 23—26 toegevoegd, in de S¹¹⁶ 3C—39, in de 4^de en 5^de worden eveneens de 8 verzen van het oorspronkelijk tot 13, terwijl de G^tle en T»¹⁶ aan éóne lat. strophe beantwoorden; hetzelfde is het geval met de 8^ste en 9^de (9 berust op de drie laatste regels van de lat. 7^de) en met de 10^de en ll^de str. Str. 12 komt overeen met 8 vss. der lat. S^ste, terwijl de 9^de gebracht is tot str. 13, welke overigens, evenals 14, weder aan ééne lat. beantwoordt.

Bij eene zoodanige wijze van werken moesten enkele nieuwe gedachten, die men in verhouding tot het origineel gemeenplaatsen noemen kan, worden toegevoegd. Zoo zijn b.v. van Maerlant vs. 108—117. Doch het is onnoodig, om deze en dergelijke toevoegselen naar een ander origineel dan het medegedeelde lat. gedicht om te zien !).

Strophe 15 en 10 vormen den eenigszins stroeven overgang tot een nieuw gedeelte van het ndl. gedicht, waarvan wij eveneens de bron gevonden hebben, nl. in een gedicht dat naar een uit St. Jacob te Luik afkomstigen codex gedrukt is in Roman. Forschungen VI, 54 vlg. (vgl. bl. 28 vlg., 430 en 452) en naar een hs. uit Hclmstedt (in Brunswijk) bij Milchsack, Hymni et Sequentiae I, 142. Het gedicht 2) bestaat eveneens

maeklant's bronnen.

uit aclitsilbige jambische verzen met het zeldzame rijmschema ahahhaahah, en dus uit strophen van 10 regels. Twee op elkander volgende strophen hebben telkens dezelfde rijmen. M. heeft de l^ste lat. stroj^lic gemaakt tot de 17^dB en lS^d0 in het Mnl., waaraan de 19^Je en 20^ste zelfstandig zijn toegevoegd; aan de 2^de lat. beantwoorden 21 en 22; aan de 3^de 23 en 24; aan de 4^de 25 en 20: met de beide lat. 5 en 6 komen in het mnl. overeen str. 27—30. De twee slotstrophen van het Lat. worden in

3C vlg. stimulataque uicio/simulato negocio 40 fugerat 45 extinctisque 52 meis deceret passibus 55 ignaris ü'2 mee 72 in opuhus.

.Met eene zelfde gedachte als dit, begon ook een and^r lat. lied; z. Mone I, bl. 172; Anmialre-Bnlletin dr la Sociétc tie VUist. itc France 1885, bl. 104, en Bandini, Cataloyus Cod. Lat. Bi-bliotliecae Mediceae Laurentianae, dl. IV, bl. 588: „Homo vide quid pro te patior, si est dolor, sicut quo crucior. Vide clavos, quibus ennfudior. per quinque plagas nunc aperior.quot; Vgl. ook Orers. 4 vlgg. en het gedicht „God van den Cruce sprect te diquot; (Lett. N. 11'. V¹, bl. 210 vlgg.).

maerlaxt's broxxex.

den mnl. tekst niet terug-gevonden: met 31 en 32 neemt de dichter eene andere avending' door tot een kruistocht op te quot;svekken. Alleen de laatste verzen zijn voor 3S7 vlgg. gebruikt. De verhouding tot het oorspronkelijk is hier dus niet dezelfde als bij het vorige gedicht: de dichter is vrijer tegenover zijne stof en de zelfstandig aangebrachte toevoegselen zijn belangrijker van inhoud. Vgl. ook boven bl. LYIII en LX. Zijn de beide deelen niet te gelijk vertaald, of is het verschil hieruit te verklaren, dat de dichter vooral in dit gedeelte in zijn element was, waar hij eene boet-prediking houdt tegen do wereld en in het bijzonder tegen de geestelijkheid, alsmede eene eenigszins mystieke zelfkastijding aanbeveelt? Eenige reminiscencen in den Rinclus, die wij beneden zullen aanwijzen, zijn alle uit dit gedeelte. Is dat toeval, of heeft het ook afzonderlijk bestaan? Ygl. hierover nog beneden bl. LXXXV1II.

Voor den strijd tusschen oog en hart in Jf. I, 677 vlgg. had reeds Kausler, Denkm. 3, 357 noot 1 herinnerd aan het bij Wright, The Latin poems, commonly attributed to Walter Ma.pes, bl. 93 vlgg., gedrukte gedicht: »Dispiitacio inter cor et oculumquot;, doch op deze mededeeling schijnt weinig acht geslagen te zijn. Het gedicht is ook gedrukt in Archiv. f. Litteraiurgesch. YII, 424 vlg.: vgl. ook Archives des Missions scieniifqiies et litter air es 2^de serie, dl. 30, bl. 2541).

') DISPUTATIO INTER COR ET OCULUM.

i. Quisquis cordis et oculi non sentit in se iurgia,

43. Cordi respondet oculus:

Varianten. 1 Si quis 5 fontem 8 cur foues : admittis 9 iotrahit 12 exueris Strophe 5 na de Ode 18 officio 19 quo irrepio per me fenestra

maerlant's broxnen.

Dc groote overeenkomst, zoowel in de gedachten zelve als ook in de uitdrukking er van laten niet den minsten twijfel, of dit gedicht moet de bron zijn van hot S^ste quodlibet van M. I, strophe 51—59. In het bijzonder vestigen wij nog de aandacht op de overeenstemming van fa-miliaris proditor met vrienddije riant (vs. 690), van quare non erueris met men stake bet ute ... sitlkcn pant (vs. 690 vlg.), van niiHo pulvcrc queni immittain pollueris mot noit van mi tuwert lac een stof, cd quaernt mi innc (vs. 707 vlg.). Maar het gebruik, door M. van het origineel gemaakt, is hier nog vrijer dan in de Ditp. De dichter behandelt zijne stof veel zelfstandiger: hij laat uit en voegt too, en acht zich ook minder door de woorden van het Latijn gebonden. De 50 verzen van het oorspronkelijk zijn in de bewerking tot 117 geworden, en de beide eerste, strophen alsook de laatste zijn van M. zelf. Wij kunnen hier eerder spreken van eene bewerking dan van eene vertaling. Ook dit onderscheid is voor de dateering van Mart. I niet zonder gewicht.

De beide door M. gebruikte 1 )isputationes, evenals het gedicht Quid ultra tihi facere worden toegeschreven aan don kanselier der Parijsche Universiteit, Philippe de Grève, een geestverwant van Maerlant; zijne werkzaamheid valt in het tweede kwart der 13^de eeuw. Wij komen straks nog even op hem terug (bl. LXXVII) l).

Dit is wat ons bekend is van doorloopende geschriften, waaruit M. heeft geput. De vraag, of hij nog andere bestaande werken heeft vertaald of bewerkt, kan noch. bevestigend noch ontkennend beantwoord worden. Van Claus, heeft Van den Bergh het vermoed op grond van vs. 20. Maar uit M.'s -woorden — men lette ook op de eischen van het rijm — is dit niet met voldoende zekerheid op te maken. Eerder nog zou de trochaïsche maat aan het begin wijzen op een latijnsch origineel. Doch in geen geval kan men op grond hiervan onderstellen, dat er een lat. gedicht van dezelfde inrichting en gelijken omvang heeft bestaan. Bij het begin der levensbeschrijving van Maria, vs. 404, haalt M. Joh. Damascenus aan. Bedoeld is diens Homilia prima in iJonnitionem B. 31. V. (in het 2^de deel der Opera (Parijs, 1712), c. G en 7, bl. 862; vgl.

maerlant's bronhen.

ook de aant. op Claus. 27). Doch daar vinden wij niet eens de door M. opgegeven tijdsbepalingen en getallen terug, en de lat. tekst heeft over het geheel niet veel stof aan 31. geleverd. Dan bewijst de aanhaling toch wel, als zij niet ook uit het mogelijke origineel is overgenomen, dat M. zelf aan de — trouwens vrij onbeholpen •— compositie van het gedicht oen werkzaam aandeel heeft gehad. Mogelijk had hij een lat. gedicht voor zich bij het eerste gedeelte, tot str. 24, en heeft hij zelfstandig de schoonheid van Maria geschilderd, en de schets van hare levensgeschiedenis, alsmede de eenigszins vreemd hier ingelaschte strophen 35 en ;5C toegevoegd. Evenals het gedicht over hart en oogen kunnen natuurlijk ook andere bij de Martijns zijn gebruikt. Maar juist bij deze gedichten is de innerlijke waarschijnlijkheid zeer groot, dat wij daarin zelfstandige scheppingen van M.'s geest te zien hebben, eeno beschouwing, welke ook Verwijs (ïïr/j}. Mart. XI vlg.) en Kausler (Denkni. 3, 357) toegedaan waren. Hetzelfde geldt van Oversee en KCiaghe. Wij hebben boven aangetoond, dat bij deze gedichten de vloeiendheid in don vorm voor oorspronkelijkheid spreekt, al moet men ook erkennen, dat de dichter zich in bekende en hem dierbare gedachtenkringen bewoog, zoodat hij die zelfde bedrevenheid, ook al was hij slechts vertaler, hier aan den dag had kunnen loggen.

Men heeft ook op den franschen dichter Eutebeuf gewezen als op een M. voor oogen staand voorbeeld. Inderdaad herinneren reeds twee titels zijner werken La Complainte d' Outremer en De la vie don Monde ou Ccst la Complainte de Sa in te Eglise aan 31.'s beide laatste gedichten, en als men de karakterschets van Jubinal of Paulin Paris leest, dan zou men menigmaal zeggen er eene over Maerlant te lezen i). Doch men leert daaruit alleen dit, hoe licht eene onvolledige karakteristiek op een dwaalspoor kan voeren. Want in werkelijkheid heeft onze Vlaamsche dichter met zijn even hartstochtelijk als onverholen uitgesproken verontwaardiging over de zedelijke ontaarding der menschheid en zijn ietwat zwaarmoedig temperament bijna niets anders gemeen met don wuften franschen dichter, die met dezelfde sierlijkheid en dezelfde rijmknnstjes eene opwekking tot een kruistocht schreef als eene »goede boerdequot;, dan dat zij beiden als schrijvers zich hebben bezig gehouden met de onderwerpen en de vragen van den dag. Wij ontmoeten in hunne gedichten dezelfde kwesties van algemeen belang, dezelfde aan de orde zijnde vragen, en indien wij in hunne inkleeding nu en dan eenige overeenkomst opmerken, dan behoeft daartus-schen geen inniger band te bestaan dan thans tusschen de hoofdartikelen van

') »Le fait predominant de ses rimes, celui qui revient sans cesse dans ses virulentes strophes, c'est son amour pour les croisades et sa liaine eontre le clergé.... Remarquons pourtant que T'. n'attaque jamais nl le dogme ni Dieirquot;,

Jubinal, Oeuvres Coiupl. de li.-, I, ^XUl iv. Of «La poësie en est.....gonllée

d'amei tinne et d'indiguation coutre les désordies de la société en general et do l'ÉgUse en particulierquot; (II, 30).

MAEKTjANT S ÜRONNEÏT.

twee dagbladen van dezelfde richting. Van invloed van den Franschen dichter op den Vlaamschen kan rnen inderdaad niet spreken: M.'s afkeer van de Fransehe poëzie is al a priori hiertegen een bezwaar. Niettemin bestaat de mogelijkheid dat hij do gedichten van R. heeft gekend en daaruit de opwekking om dezelfde onderwerpen te behandelen geput heeft. Het eerst zou men nog kunnen denken aan een rechtstreeksch gebruik van R.'s gedicht Complainte da Sainie Eglise, en wel niet, gelijk men zou verwachten, bij het evenzoo betitelde gedicht Der Kerken Claghe, maar juist bij O eer see (Rutebeuf, uitg. Kressner, bl. 181 vlgg.) l). Doch de overeenstemming bepaalt zich ook hier tot gedachten, welke men ongetwijfeld in dien tijd honderdmaal op allerlei verschillende wijzen geuit zal vernomen hebben, en wanneer van rechtstreekschen invloed sprake was, dan zou hef niet zijn die van den Franschen dichter en zijn dichttrant, maar uitsluitend van het gedicht zelf, hetwelk aan eene ook in zijn gemoed opkomende gedachte uitdrukking had gegeven.

Dergelijke parallellen uit de literatuur zijn natuurlijk niet zeldzaam. Veel is al van dien aard in onze aanteekeningen vermeld, de Bijbel bij M. I, 210; 327; 415 2)j 475; 782; Gregorius de Groote bij M. I, 210; het Symbolum Alhanasianiun bij 111, 318; Bernardus Sermoenen bij Cl. 443; Joh. Damascenus bij III, 105; Claus. 27, e. e.; Albertus Magnus de Laudihus B. M. bij Cl. 27, e. e.; de Aurea Legenda bij KOL 30; eene hymne de Trimtaic bij 111, 105; Thomas van Aquino bij III, 1G3: Bo-naventura bij Cl. 3; Alanus ab Insulis bij M. I, 576; Jac. de Vitri, Ilist. Oc.cidentalis bij Disp. 300; de Sassenspiegel bij M. I, 521. Vgl. ook II, 211 en 214. Ook aan ongewijde lat. schrijvers heeft hij nu en dan eene gedachte ontleend, b.v. aan Ovidius .1/. II, 124; aan Juvenalis I, 927.

Het talrijkst zijn, wat bij den aan bepaalde dogmen gebonden inhoud niet te verwonderen is, dc plaatsen uit Mart. III, die bij andere schrijvers worden teruggevonden. Men vermoedt dat M. bij dit gedicht twee geschriften van Vincentius van Beauvais heeft gebruikt, nl. De Sancta Trimtaie en Dc Dei fllio, mitndi liedernptore; vgl. vooral Verwijs, Wap. Mart. XXXII vlg. Doch daarvan is niets met zekerheid te zeggen, zoolang wij deze schriften zelve niet kennen. Opmerkelijk zijn in elk geval eenige plaatsen, welke herinneren aan de eveneens (zie bl. LXXIV) aan Fhil.de.

') Vgl. 30 vlgg. rnet Overs. 'Ml vlgg.; 58 vlgg. en Complainte cVOutre Mer (Kressner bl. 19 vlgg.) vs. 151 vlgg. met Overs. 118 vlg.; Compl. 04 vlgg. met Overs. 144 vlgg.; 102 vlgg. met Overs. 157 vlgg., waar ook met li membre de Dieu Maeiiants f/oc/.s leden woordelijk overeenkomt.

²) De daar te vergeefs gezochte plaats is te vinden in Jezus Sjraclt X, 0: avaro au tem nihil est scelestius, niet in de boeken van Salomo. M. heeft zich hier dus in den persoon van zijn zegsman vergist; of hij volgt hierin eene ook elders voorkomende verkeerde meening, wellicht voortspruitende uit eene verwarring van Ecclesiasles (»de Predikerquot;) en Eeclesiaslieus («Jezus Syrachquot;).

MAERLANT'S BRONNEN'.

Met III, 183 vlgg. vergelijke men Augustinus bij Migne, dl. 34, kol. 388: »deus, ipse nec per tempus nec per locum motus nioveat temporaliter et localiter creaturam suamquot;; verder — ook wel naar Augustinus — Rabanus Maurus 1)6 universo (Migne, dl. 111, kol. 26): »[Dcus] Immensus (juod euncta concludat, et ipso a nullo concludatur; met III, 443 liet opschrift van een hoofdstuk bij Richard van St. Victor, nl. »Quomodo Spiritus sanctus est Amor Patris et liiiiquot; (Migne, dl. 196, kol. 1011); misschien mag men ook voor III, 150 vlgg. [de* vader daerheil) lierin-neren aan Rab. Maurus (Migne, dl. 111, kol. 702, aldus onjuist aangeh. in het Register, dl. 219, bl. 24): gt;Filius [dei] splendor lucis et speculum sine macula.quot; Eene met III, 157 vlgg. overeenstemmende gedachte, waarvoor wij in de aant. naar Thomas van Aquino hebben verwezen, had M. ook kunnen vinden bij Rab. Maurus De Universo (Migne, dl. 111, kol. 26): »Trinitas appellata, quod flat totum unum ex quibusdam tribus, quasi trinitas: ut memoria, intelligentia et voluntas, in quibus mens habet in se quamdam imaginem divinae trinitatisquot; (naar Augustinus, De Trinilate. Migne, dl. 42, kol. 984). Vgl. ook Kausler, Dcnkm. 3, 378 noot.

Thans moge nog een aantal andere plaatsen in de volgorde der gedichten ter vergelijking worden aangevoerd.

I M. 196 vlgg. Voor de geheele voorstelling in deze strophen laten wij de plaats uit Greg, de Groote, Dialogen, Lib. IV cap. XLIV (Migne, dl. 77, kol. 404) hier volgen.

Petrus. »Scire velim quomodo justum sit, ut culpa, quae cum fine perpetrata est, sine line puniatur.quot;

Gregor. «Hoc recte diceretur, si districtus judex non corda hominum, sed facta pensaret. Iniqui enim ideo cum fine deliquerunt, quia cum fine vixerunt. Nam voluissent utique, si potuissent, sine tine vivere, ut potuissent sine fine peccare. Ostendunt enim quia in peccato semper vivere cupiunt, qui nusquam dosinunt peccare, dura vivunt. Ad magnam ergo

maerlant's uronnen.

justitiara jurticantis pertinet, ut nnmquam careant supplioio, qui in line vita minquam voluerunt carere peccato.quot; Reeds bij Augustinus »De eivi-tate Deiquot; (^[igne, dl. 41, kol. 725) wordt overwogen »an hoe ratio jnsti-tiae habeat. ut non sint extensiora poenarum tempora, quara fuerint peccatorum.quot;

I M. 339 vlgg.; Hjjmnus Ruperti ad Spir. Sanct. (Migne, dl. 168 j kol. 1633):

I M. 404 vlgg.: Salviani Massiliensis presliyteri »Adversns Avaritiatnquot; (Migne, dl. 53, kol. 181): »alioqui inaestimabile malum est bonis a Deo datis non bene uti. Avaro enim, inquit Scr. sacra, nihil est scelestius, et pessimum et feralissimum morbi genus, divitiae conservatae in malum doraini sui.quot; Kol. 182: ^Non enim ipsae divitiae por se noxiae, sed meutes male utentium criminosae.quot;

Vgl. voor dezelfde plaats en I, 833 vlgg. ook Alanus, Liber de Planclu Nature (Jligne, dl. 210 kol. 466):

Non census, non divitias, non divitis usum Damno, si victor animus ratione magistra Snbjectas sibi calcat opes, si denique census Nobilis auriga ratio direxerit usum ').

I 3f. 547 ff. Precies dezelfde gedachten over de »nobilitasquot; vinden wij reeds in Hieronymus' brieven (Migne, dl. 22, kol. 1214), b.v. de woorden; »nec interest, qua quis conditione natus sit.quot;

Cl. 365 vlgg. S. Anselmi Ilomiliae (Migne, dl. 158, bl. 645): »Virgo Maria.... quani virginitas mentis et corporis, quasi murus, ita undique vallavit, ut nullus unquam libidini ad eam esset accensus.quot;

Cl. 378 vlgg. Augustini Sermones supposititii, Serm. CXXIII (Migne,

1) Ook aan de daaraan voorafgaande woorden (kol. 404) herinneren meer dan eens de woorden van AI.: sProh dolor! Metallorum onera largiuntur honores, ad metalli pondera ponderatos. Jam non Caesar, sed minimus est omnia, quia ab individuallbus usqne ad generalissimam, honores singulos tamquam mediator per-currit. Nummus patriarcha noster est, episcopos et archiepiscopos inthronizat, alios archidiaconalibus adoptat olïiciis, alios denique aliarura dignitatum et ol'ficiorum coaequat negotiis. Quid plura? nummus vincit, nummus mundum regit, nummus imperat universis.quot; Dit werk van Alaen is als dat van M. een dialoog. — Kausler zegt Denkm. 3 , 357 noot: »eine reihe von stellen [in den Martijns] erinnert ins besondere audi an den von dem dichter selbst angeführten Alan von Lille.quot;

MAERLANT'S BRONNEST.

dl. 39, knl. 1991): »crevit cnim in eius partu integritas corporis potius quam decrovlt, et virginltas ampliata est pothis qiiam fugataquot; l).

Wat den inhoud betreft heeft de klacht van Jezus in Disp. en do beide laatste gedichten verscheidene punten van aanraking met een gedicht Planctus Ecclesie, dat bij Dreves, Analcda 15, 252 vlg. uit een hs. van Chartres gedrukt is. Op enkele plaatsen wordt de betrekking bijna woordelijke overeenstemming 2).

Uit de aangevoerde vergelijkingen (zie ook Kausler, Denkm. 3, 384 noot) behoeft nog niet te worden afgeleid, dat do aangehaalde werken steeds rechtstreeks M. s bronnen zijn geweest: zij moeten voornamelijk aantoonen, dat zijne gedachten, meer of minder op gelijke wijze ingekleed, in de literatuur kunnen worden teruggevonden. Wie in de mlat. letterkunde belezen is, zal niet alleen de overeenkomstige plaatsen aanmerkelijk kunnen vermeerderen, maar ook met moor zekerheid kunnen uitmaken, of wij bij Maerlant de kennis juist van eene bepaalde bewerking mogen veronderstellen, ilen zou dan wellicht ook samenhangende gedichten of geschriften als bronnen van M. kunnen aanwijzen, in plaats van de hier door ons opgesomde losse plaatsen. Doch wij houden ons overtuigd, dat men die niet voor al de gedichten zal vinden: bij M. I en III, Overs, en KClarjhe zal wel de compositie van Maerlant zelf zijn. Minder zeker zijn wij omtrent Claus., .1/. 11 en de rest der Disp. Ook de oorspronkelijke gedichten zijn, het moet worden erkend, voor een groot deel uit reminiscencen opgebouwd; zij bevatten de gedachten, die den dichter door de school, uit de kerk en door zijne lectuur waren bijgebleven, en die bij hem den vorm van vaste overtuigingen hadden aangenomen³). Daaraan heeft hij in meer of minder gelukkige eigene

') De toepassingen van feiten uit het O. T. op Maria worden behalve in de in de aantn. genoemde gesclniften ook in groot :iant;il gevonden in oen gedicht bij Milchsack, llijmni el Sequenliae, hl. 148 vlg. Maar slechts op ééne plaats zou men eone nauwere betrekking fiisEchen M. en dit gediclit kunnen zien, nl. in vs. 353—356, vergeleken met Claus. 105—HO:

Ista scala est quam videt Jacob celos tangere

Per quam homo non diffidet ad superna scandere.

-) De beide eerste strophen mogen hier met het oog op het hegin van Ovcs. worden medegedeeld (men ziet tevens dat mammon'e, vs. 21, niet behoeft te worden bestreden):

Animales Sarraceni Bethlem sanctam rapuere,

Mittunt in me gladios, Peremerunt ineolas,

Multa pravitate pleni Jerusalem foedavere,

Meos necant fillos, Violarunt violas,

Et ut domini terreni Moschelas ibi fecere,

Faciunt exitios. Fugarunt Christicolas.

■') Dit is ook het geval, als bijzonderheden uit zijne vroegere werken, die hij toen uit de eone of andere bron putte, in deze gedichten terugkeeren. Opmerkelijke overeenkomst vindt men daar waar hij in de strophische gedichten de geestelijk-

MAERLATÜl's BRONNEN.

composities ecne dichterlijke uitdrukking gegeven, die ons bekoren, daar zij uit het diepst van zijn gemoed voortgekomen zijn.

Van do versmaat dezer gedichten gelooven wij liet quot;waarschijnlijk gemaakt te hebben dat die uit mlat. rhythmen door Maerlant zelf is gevormd. De bijna dramatische inkleeding bij de Disp. -was hem door Phil, de Grove's gedichten aan de hand gedaan. De verspreiding van den didak-tischen dialoog in de kerkelijke literatuur is voornamelijk te danken aan den voorgang van Augustinus !). Het voorbeeld, in dezen door M. rechtstreeks gevolgd, zouden -svel do dialogen van Gregorius den Groote geweest kunnen zijn. Er is althans naar onze meening niets in te brengen tegen de onderstelling, dat hij de boven aangehaalde plaats uit zijne werken zelve voor oogen heeft gehad, en niet, gelijk in de aant. (op bl. 157) is gezegd, door tusschenkomst van Thomas van Aquino.

\l. Ol'MEKKIXCK.N OVKK IXIIOI'D KX 8AMENSTKLLIXG.

Het is niet onze bedoeling te trachten, eeno doorloopende uiteenzetting van den inhoud en de samenstelling onzer gedichten te geven; doch wij houden het voor wenschelijk eenige hierop betrekkelijke detailkwesties te bespreken.

Van den Eersten Martijn geeft Te Winkel, Gesch. 322—32G eene vrij uitvoerige ontleding, waarin wij op één punt eene verbetering aanbrachten; zie de aant. op I, 210. Niet geheel juist is het ook als Te Winkel zegt: »Veel samenhang tusschen de verschillende onderwerpen is er nietquot;: de dichter heeft althans getracht er zooveel mogelijk samenhang in te brengen. Do grondgedachte van het eerste vraagpunt is: »den braven man gaat het slecht in de wereld en de gewetenlooze vloier geniet voorspoedquot; en het tweede luidt: »hoe een rechtvaardig God do boozen kan laten gedijen ten koste van de goeden?quot; De vrager wordt gerustgesteld door hem er op te wijzen dat, al moge het den zondaar hier op aarde ook menigmaal voor den wind gaan, op dien voorspoed de eeuwige straf in de hel volgt en dat zijn geheele geslacht zal te niet gaan. Hiermede in duidelijk verband staat dan de derde vraag, »hoe het met de rechtvaardigheid Gods is overeen te brengen, dat de straf eeuwig-duurt, terwijl de zondaar toch slechts ten hoogste een menschenleven lang het kwade doet?quot; Het antwoord moet daarin worden gezocht, »dat de rechtvaardige rechter niet de daden der menschen oordeelt, maar de gezindheid des harten.quot; ».Iaquot;, erkent Jacob, »al ghepeins es openbaer

lieid onder handen neemt met Alex. VJI, G27 vlgg. (bij Gautier VII, 3G0 vllt;rg.). Vgl. ook M. I, 831) vlgg. met Alex. VU, (107 vlgg. Zoo hebben wij ook enkele parallellen tusschen M. 1 en Troijen aangewezen (boven bl. LXI1I noot 1) en ook op enkele andere is reeds vroeger kortelijk do aandacht gevestigd.

') Zie lind. llirzol, Der Dialog., ein lillerar-hislorischer Versnelt, \\,h\. 310 vXgg.

OPMERKINGEN OVER IX1IOUD EX SAMENSTELLING.

vooi- hemquot;, en nu wordt daaraan vastgeknoopt eene bespreking der kwestie, »dat dan toch niet alle goede daden van een mensch, die met eene doodzonde is bezwaard, als waardeloos kunnen worden beschouwd i): dit is in strijd met G-ods liefde, waarover uitvoerig wordt gehandeld. Daaraan wordt dan eene beschouwing over de verschillende soorten van liefde vastgeknoopt 2). Nu verwisselen in het midden van het gedicht, str. 36, Jacob en Martijn hunne rollen, en begint eene tweede serie van vraagpunten, die met de vorige niet in verband staat. Allereerst vraagt Martijn, waar het verschil in stand, het onderscheid tusschen edelen, vrijen en lijfeigenen vandaan komt, daar toch alle menschen van Adam afstammen. Jacob heldert dit op, en toont aan, dat daardoor de gemeenschappelijke afstamming niet wordt wederlegd. Nu vervolgt Martijn: - als dan alle menschen broeders zijn, hoe komt hot dan, dat zij elkander zoo dikwijls ten bloede toe vervolgen?quot; De daarop volgende vraag, »of de liefde in het hart of in het oog oorsprong neemtquot; staat, het is waar, niet in innerlijken samenhang met de vorige, maar waarschijnlijk is toch althans een uiterlijk verband bedoeld in de tegenstelling van minrcs van den ponden (vs. 050) en gherechte minne (G53). Zoo moet de herinnering aan het jongste gericht (vs. 759 vlgg.) dienen als aanknoopingspunt van de volgende vraag, »of rijkdom dan wel armoede beter is ter verwerving van het eeuwige levenquot;, en wordt ook de laatste kwestie (vs. 871 vlgg.) »of de vrouwen de schuld dragen van al het kwaadquot; met de voorafgaande beschouwingen, over het jongste gericht en het eeuwige leven in verband gebracht. Over de grondgedachte van den Tweeden Martijn hebben wij boven (bl. LXII) gehandeld; ook over de Drievoudichede en Clausule willen wij hier niet spreken. Daarentegen moeten wij over Disp. iets uitvoeriger zijn.

De aanvangsstrophe schildert Maria's ziclesmart bij het kruis; dan volgt

!) God is niet zoo onbarmhartig, als sommige al te ijverige theologen (Boendale zegt «minderbrueder ende jacopinequot;) liet voorstellen. »Als God dezen maar naar de hel wilde zenden, dan waren wij hen kwijt en dan zouden zij in hun ijver wellicht de poort der hel even vast voor ons sluiten als thans die des hemelsquot;. Dit is wel de bet. van quot;1 iI—2i7. Ygl. de paraphrase in Teesteye 2425 vlgg. en llnkelare: »o fiat id quod orem! Cerberi sint in clausula, luce verna caritnra, vi minuendo forem, ne qnis intret doloremquot;. Dezelfde gedachte keert, anders geformuleerd, in str. 23 terug; ook vs. 293 vlg. zullen wel geene andere gedachte bevatten; «die van den watre maecte wijnquot; is ongetwijfeld slechts eene omschrijving voor God; vgl. de aant.

-) liet is eenigszins vreemd, dat in deze uiteenzetting vs. 3SG met 38.quot;) dooreen finaal dat is verbonden; de beide zinnen zijn, gelijk de bewijsvoering der volgende strophe toont, veeleer als tegenstelling van elkander op te vatten. Daarom verbindt Bukelare ook anders: «Placa deum, hunc adores; propter jus suda sudores, nee lassus delicias. Vane landis subter llores hii latent adulatoresquot;, en lis. A heeft niet dnt, maar hoidli (d. i. hoed «, Mnl. Wdb. 3, (gt;4(1) dat. doch alleen dooi' F gevolgd {Wacht dat) en tegen liet metrum.

•X-

orjrerkiivr.ex over inhotjd ex samenstelling.

de vertaling van den woordenstrijd tusscheu Maria en het kruis tot vs. 182. Maria ziet in, dat Jezus vrijwillig sterven wilde om de menschheid te redden. Hij heeft ons het kruis nagelaten, dat tot in het diepst der hel zijne kracht behoudt. Nu volgt na eene inleidende strophe over den treurigen toestand der christenheid en het verlies van liet Heilige Land, van vs. 209 af, eene klacht van Christus, van het hoofd over de leden, waarvan de inhoud, gelijk wij zagen, weder naar een lat. gedicht is bewerkt. De klacht moet zicli blijkbaar aan de laatste verzen van den woordenstrijd aansluiten, doch zeer geleidelijk is de overgang niet. Met de wending »ik zie dat alle kwaad komt -gt;uter sacristiëquot;quot; (a sanctuarió) stort de gekruisigde zijn toorn uit vooral over de geestelijkheid, die in al hare leden, tot de bedelorden toe, verdorven is door de zucht naar wereldsche genietingen. Ue zich daaraan aansluitende vermaning heeft weder betrekking op de gansche christenheid, niet op de geestelijkheid alleen, doch zonder dat deze nieuwe wending wordt aangeduid: een misstand, die in de bewerking sterker uitkomt dan in het origineel. »Keert tot mij terug, trekt heen en bevrijdt liet Heilige Land! Het is niet over mijne ellende, dat ik klaag, want ik ben lieer van het heelal, ik denk alleen aan uw zieleheil.quot; Na deze woorden van Christus zegt dan de dichter: »wat zullen wij, arme menschen, nu doen! Onze voornaamste hoop was op Maria gevestigd. Maar — en daarmede komt M. weder op het eerste deel van liet gedicht terug — van het kruis hooren wij dat zij ons maar weinig baten kan als wij niet met Christus lijden, en de gekruisigde zelf richt tot ons de bitterste verwijtenquot;. De zondaar, zoo heet het dan verder, zoekt het heil (»des levens edele vruchtquot;) aan den »boom des levensquot; i). Maar niets kan baten daar waar »des levens edele vruchtquot; wordt geschonken (de weg tot het eeuwig heil wordt

OrjIERKINGEN OVEI) INIIOUO EX SAMENSTELEIÏTG.

opengesteld), als men niet Jezus lijden smaakt. Den rappel dos levensquot; zie ik aan Maria hangen (als liet ware als zuigeling aan hare borst) en aan het kruis. Wat is nu de levensboom? Waarheen zal ik mij wenden? Doch ik heb een goed vertrouwen; aan beide zijden vind ik gegronde hoop. Nu treedt Ontferming op en bevestigt de reeds gevonden beslissing: »wie het kruis zoekt, vindt aan zijn voet ook de Moedermaagd, en wie Maria zoekt, vindt haar onder het kruis. Men moet noch de hulp der eene noch van het andere versmaden.quot; Daarna besluit de dichter met eene aanroeping van Jezus, Maria en hot kruis.

Men heeft zich liet gelieele gedicht voor te stellen als een visioen: de dichter ziet den Heiland aan het kruis hangen en de weeklagende moeder daarbij staan. Tusschen hen vieren ontspinnen zich nu de dramatische tooneelen. Het hoofdgebrek in de samenstelling is hierin gelogen, dat de toestand waarin de Moedermaagd klaagt over den dood van haar zoon, d. i. volgens de l^ste strophe het oogenblik der kruisiging, en die waarin de gekruisigde klaagt over de verdorvenheid der wereld, moeilijk dezelfde kunnen zijn. Doch zoo slecht als het wel eens is afgeschilderd, is het gedicht niet. Eenheid in de conceptie is er, het moet erkend worden, niet: maar men kan eene poging doen om dit feit te verklaren. Disp. bestaat blijkbaar uit drie zelfstandige onderling verbonden stukken. Van twee hebben wij liet lat. oorspronkelijk aangewezen: van het derde mogen wij een lat. orgineel onderstellen, en dit dos te bepaalder, daar wij het hier uitgesproken oordeel hadden gevormd, vóór dat wij de verzen Quid ultra tihi facere hadden gevonden. Het derde gedicht, overeenkomende met str. 37 tot 45 (of 4G) zou tot titel kunnen hebben Quae sil vera arbor (of lignum) vitae. Do moeilijkheden zouden merkelijk verminderen als wij aannamen, dat oorspronkelijk slechts I en III te zamen waren verwerkt, althans str. 33 en 34 sluiten uitstekend aan de IS¹¹⁶ aan, en de natuurlijkste opvatting van 30 is — in strijd met den samenhang waarin zij nu staat — dat daarin alleen van Maria en het kruis gesproken werd, gelijk ook in alle volgende. Str. 35 zou dan tot beter verband later kunnen zijn toegevoegd, en het is niet ondenkbaar dat ook vs. 4(33 om deze reden is gewijzigd. De klacht van Jezus staat in elk geval met het geheel slechts in een zeer los verband, en het is ook vooral daardoor dat de ongunstige indruk over de samenstelling van het geheel veroorzaakt wordt.

Terwijl in Orersee de gedachtengang niet opzettelijk behoeft te worden besproken, zijn er in KGlaglie, in menig opzicht zoo nauw met Oi. verbonden, zeer vele moeilijkheden, die het juist verstaan in den weg staan (vgl. bl. XLVI vlg.). Naar onze meening is de inhoud uitsluitend gericht tegen de slechte priesters, gelijk de dichter in de eerste strophe duidelijk doet uitkomen. Doch niet overal blijkt des dichters bedoeling even helder, en men kan geene omschrijving geven, waardoor de moeilijkheden in het begrijpen van den ouderlingen samenhang geheel verdwijnen. Dit is niet

Lxxxiv neoorneeling der gedichten : hun koeir en invloed

onzo scliuld, maar ligt, gelijk wij boven hebben trachten in het licht to stellen, aan den dichter zelf.

XII. BKOORDEELING DER GEDICHT EX; HUN ROEM EX INVLOED BIJ DE TIJDGENOOTEN.

Men brengt aan Maerlant's beeld een valschen trek aan, als men — hetzij opzettelijk hetzij onwillekeurig — hem voorstelt als een man met een scheppend vernuft, als een hervormer die de strooming van zijn tijd heeft geleid. Zijne werken zijn zonder twijfel een spiegel van zijn tijd, de tweede helft der 13^de eeuw, maar niet in dien zin, als of hij aan het hoofd zijner tijdgenooten zou hebben gestaan. Zijne werkzaamheid moet vooral zoo worden opgevat, dat hij de in de school te vergaderen kennis en den inhoud der buitenlandsche, vooral der latijnsche, letterkunde, voorzoover die valt binnen het gezichtsveld van een streng kerkelijk opgevoed man, door haar in de volkstaal weer te geven, algemeen toegankelijk heeft willen maken. Hierom populariseerde hij geschiedenis en natuurwetenschap, staatkunde on godgeleerdheid, en met dit doel schreef hij ook zijne strophische gedichten. Zoo is hij de voornaamste vertegenwoordiger der burgerlijk-didactische richting geworden, en wel eenigszins democratisch getint. Men vergete daarbij evenwel niet dat eene uiting als .1/. I, 547 vlgg., welke vooral als bewijs van zijne democratische gezindheid wordt aangevoerd, reeds door Hieronymus was uitgesproken, cn dat, wanneer M. aan deze gedachte eene scherp geformuleerde uiting geeft, men dit moet toeschrijven zoowel aan het feit, dat de kwestie zelve in zijne dagen weder aan de orde was gesteld, als hieraan, dat zij hem door en uit zijne lectuur zelve bijgebleven was. Hoe weinig recht men heeft, hem eenvoudig als vertegenwoordiger, laat staan als kampioen, dor moderne burgerij voor te stellen, blijkt wel het duidelijkst hieruit, dat de van de gilden uitgaande beweging, welke zich reeds in zijn tijd in zijn eigen vaderland op het levendigst deed gevoelen, hem niet heeft geschokt: in zijne werken heeft zij althans geene uitdrukking gevonden. Wij kunnen uit zijne talrijke werken niet eens zien, aan welke zijde hij in dezen strijd heeft gestaan. Indien een zijner latijnsche autoriteiten zich over deze dingen had uitgelaten, dan zou ons zijn standpunt in dezen eerder bekend zijn geworden. Nu had hij geene aanleiding daaromtrent eene mededeeling te doen, evenmin als hij b.v. in zijne schets der aardrijkskunde in Alex, en Troyen iets aangaande zijn eigen vaderland heeft te zeggen. AVat de strophische gedichten maakt tot het beste van zijne poëtische werkzaamheid, is het feit dat hij daarin, zij het ook zegslieden en voorbeelden volgende, vragen behandelde, die voor hot grootste deel actueel waren, die hij met zijn geest omvatte en bij welker behandeling hij zich dus van de boeien eener bloote vertaling kon ontslaan. Maar wij durven b.v. ook zonder verder bewijs beweren.

BIJ DE TIJDGENOOT EX.

dat hij het thema van Mart. II niet zelf heeft uitgedacht, doch het in den eenen of anderen vorm behandeld hier of daar heeft aangetroffen !).

Al mag men dus, naar onze meening, Maerlant niet plaatsen op het standpunt van een vérziend en oorspronkelijk denker, al is zijn horizon eenigszins beperkt te noemen, zoo kan men hem toch, bepaaldelijk met het oog op de hier besproken werken, den roem toekennen van een echt dichter. De wijze, waarop hij moeilijke vormen heeft overwonnen, bewijst dat hij zonder voorbehoud mag gerekend worden tot de schrijvers, welke heerschappij bezitten over de taal. Mogen ook hier en daar bedenkingen oprijzen aangaande juistheid en fijnheid van uitdrukking en andere boven behandelde kwesties, en zijne woorden ons niet altijd even juist gekozen toeschijnen, over het algemeen kan men instemmen met den lof, die aan deze gedichten is toegekend. Noch in liet met mystiek doortrokken werk zijner jeugd, de Clausule, noch bij de in den grond droge uiteenzettingen in den 3Iart. II, ontbreekt de dichterlijke bekoring; zij is in hooge mate aanwezig zelfs in de dogmatische redeneeringen van Mart. III: en vooral daar waar de diepte der overtuiging of de gloed van den hartstocht haar kracht en kleur bijzetten. Het hoogst staat hij, wanneer hij als een ij veraar voor een werkdadig christendom de leer van Jezus predikt en zijne geeselslagen doet neerkomen op de zedelijk ontaarde kerk. AVij onderschrijven daarom ook Jonckbloet's oordeel over Jezus' klacht in de Dis/i.: (»dit deel) is niet alleen het best geslaagde van dit gedicht, maar behoort zelfs tot het nitmuntendste dat de mnl. Poëzie heeft aan te wijzen, en laat zich het gevoegelijkst vergelijken met de beste partijen van den Wapene-JSIartijri' {Gesch. cl. Adl. Lett. 2, 144). Door een zeker schemerlicht, dat hier en daar heerscht in liet vermoedelijk laatste gedicht van M., ckr Kerken Clayhe. wordt de bekoring der hartstochtelijke taal eer verhoogd clan verzwakt.

Dit talent, de kunst om voor niet alledaagsche en soms ingewikkelde gedachten eene gepaste uitdrukking te vinden, in overeenstemming met de eischen der dichterlijke behandeling, en nu en dan dit te doen op eene wijze en in een vorm, welke ons niedesleepen, komt des te sterker uit naarmate liet zeldzamer is in Maerlants andere werken. Talrijk zijn de plaatsen daarin, welke men zonder de hulp van het oorspronkelijk niet goed kan verstaan, en het is volstrekt niet te verwonderen, dat men vroeger aarzelde de Strophische Gedichten toe te kennen aan den dichter van Nat. BI., Rijnib. en Sji. Jlist., of zelfs zo hem ontzegde. Het verschil is zeker niet geheel alleen te stellen op rekening van den dichter. Voor een deel is de schuld te zoeken bij de hss., en de uitgaven zijner werken, ook de critische, hebben niet alles gedaan om M.'s tekst te

') De kwestie behoort wel in het hoofdstuk over de zoogenaamde Coors d'amour te huis. Docli ia liet hoek van Andreas CapcUanus De Amore (recens. K. Trojel, Kopenhagen 1892) schijnt zij niet voor te komen.

LXXXVI BEOOlïDEETitNG HER GEDICHTEN'; HUN KOEM EN INVLOED

zuiveren van hetgeen niet komt te zijnen laste, maar van de afschrijvers. Hetgeen men in die uitgaven uitsluitend heeft beoogd, is hoogstens uit den tekst te verwijderen al wat het recht verstaan van den zin in den weg staat. Maar er is ook te letten op eigenaardigheden van de taal, do taalvormen, en den stijl der verschillende schrijvers, en deze op te merken en te kennen is voor de beoordeeling van verschillende plaatsen even noodzakelijk, als uit een logisch oogpunt noodig is de beantwoording der vraag naar de juistheid of onjuistheid er van. Evenwel zelfs indien wij er in slaagden overal M.'s eigene woorden te herstellen, dan zou toch het verschil nog niet geheel wegvallen. M. heeft zich niet overal weten vrij te honden van beperktheid van opvatting en ongelijkmatigheid van bewerking. Hij heeft dikwijls gebrekkig vertaald en getracht teksten en passages weer te geven, tegen welker bezwaren hij niet was opgewassen ^). Wanneer wij zien, hoe gepast en krachtig hij aan den eenen kant reeds in zijne eerste werken gedachten vermag uit te drukken, en hoe stijf b.v. in een van zijne beste werken (M. II, 242) de vertaling is uitgevallen dor definitie van Jmor, dan bemerken wij duidelijk het verschil tnsschen Maerlant, die voor eene hem eigen geworden gedachte de uitdrukking vindt, en Maerlant, die een voor hem veel minder gewoon denkbeeld uit eone vreemde taal in zijne eigene overzet. Hij was geen man van strenge zelfcritiek en bij zijne veelomvattende werkzaamheid heeft hij zich niet den tijd gegund om zijn werk zorgvuldig te herzien. Daarmede komt overeen de meermalen bij hem opgemerkte en ook boven besproken inconsequentie in zaken van zuiver formeelen aard.

Gewichtiger dan deze poging van onze zijde om deze gedichten zoo objectief mogelijk te beoordeelen, is de vraag, welke waarde de tijdge-nooten er aan hebben gehecht. Hier kan men allereerst wijzen op het groote aantal hss. Van de Martijns hebben wij er 7 (één zonder M. II), bovendien één alleen met II (het door Van Iterson uitgegeven fragm.), één alleen met III en een ouden druk. Berichten uit den ouden tijd houden in, dat cr hss. der Martijns in het bezit geweest zijn van burgerlijke familiën: Nap. de Pauw heeft in Necl. Museum, dl. II (1879), bl. 147 en 1G9 aangetoond, dat in 1353 een exemplaar in het bezit was van den handschoenmaker Jan de Beere en zijne huisvrouw Margriete van Wachtbeke te Gent, en een ander in 1388 nagelaten werd door Jan Wasselins, eveneens te Gent.

Van 01 fWonden zijn nu 4 hss. bekend, van Disp. 2; de overige gedichten evenwel ieder slechts in 1 hs. Deze ongelijkheid is wellicht te verklaren: wij komen er straks nog even op terug. De Martijns werden de vertaling in hot Latijn waardig gekeurd; misschien is dit meer dan

') Vgl. de aant. op Sp. III^s, 55 , 34, en met de daar gecritiseerde plaats b.v. de voortreltelijk gestileerde lil', 42, 1 vlgg.

lil.I DE TI.IDGF.NOOTEX.

eenmaal geschied (z. Te Winkel, Gesch. 329 noot 1); buitendien verschenen zij in eene Fransche vertaling.

Wij weten, dat Boendale de Martijns meermalen heeft aangehaald. Bij één citaat, Teest. 3G22, heet Maerlant »die dichter hoghequot;, bij een ander, Lsp. 111, 3 , 576 vlg. wordt gevoegd »alse ons die wise orcondenquot;. Het bekende oordeel van Boendale over Maerlant als dichter is dus voor een niet gering gedeelte gegrond op de Stroph. Gedichten. Daar wij in Verk. Mart. niet het werk van een navolger kunnen zien, maar dit als een gedicht van Maerlant zelf beschouwen, hebben wij in de eerste plaats Boendale te noemen, als wij den niet geringen invloed der gedichten nagaan op de oudere letterkunde. Zijn eveneens in den vorm van een dialoog vervat leerdicht Jans Teesieye is voor een deel slechts eene uitbreiding van plaatsen uit' Mart. I en III, met woordelijke aanhaling zijner bron. Ook in andere werken van B. vinden wij dergelijke woordelijke citaten. Te Winkel, Gesch. bl. 328, noot 3, vergelijkt de meer uitvoerige overeenkomstige plaatsen. Bovendien wemelt vooral Tcesteye van reminiscencen, als 140 = M. I, 18; 153 en 209 = M. I, 388: 171 vlg. = M. I, 221; 532 vlg. = .1/. 1, 800 vlgg.: 842 = M. 1, 443 var.; 852 = M. 1, 40; 891 = M. II, 139; 935 = M. I, 593 hs. B- 1172 vlgg. = M. I, 560 vlgg.; 1182 = M. II, 12; 2078 = M. I, 547; 3154 = M. I, 147, e.e. De inhoud van 3791 vlgg. is wel ook M. I, 708 vlgg. behandeld, maaide woordenkeus veroorlooft misschien ook aan Disp. te denken (str. 14, e. e.). Dacht B. bij 1524 vlg. aan Cl. 40 vlg.? De overeenstemming zegt niet veel, maar wij wilden haar niet onvermeld laten, omdat van dit gedicht nog zoo weinig sporen in de letterkunde aangewezen zijn 1). Menigmaal laten B.'s gedachten ook toe aan KCl. te donken, vooral 3170 vlgg., maar de woorden zelve bewijzen geene bekendheid met dit gedicht.

De navolger, die het dichtst Maerlant op zijde treedt, is de dichter van den zoogenaamden Vierden Marlijn (z. Te Winkel, Gesch. 324 noot 1, en 328 noot 2), die zijn werk zelf als eene voortzetting van M.'s gedichten beschouwt. Ook treden dezelfde woordvoerders, Jacob en Martijn hierin op. De strophe van Maerlant is weliswaar door bijvoeging van nog twee disticha aah tot de overmatige lengte van 19 regels uitgebreid, maar in weerwil van de daarmede gepaard gaande vermeerdering der moeilijkheden is de dichter in kracht en vaardigheid het meest met M. te vergelijken. Ook in gedachten staat hij hem het naast, hoewel woordelijke overeenkomst slechts zelden voorkomt. Vgl. IV M., 209 met I, 412 (en de aant.); IV, 473 met I, 777; IV, 565 met I, 808 (en do aant); IV, 006 met I, 141 (z. de aant); IV, 757 met I, 296: IV, 758 met I, 863; IV, 823 met I, 165; vgl. ook hladen (boven bl. XLV). Do strophen 17 vlgg. en 22 vlg. zouden onder den invloed van Overs, en

') Vermeld zij hier nog do overeenstemming van Vod. II, 2012 met M. 1, li?.

LXXXVIll BEOORDEELING DEI! GEDICHTEN HUN HOEM EN INVOED

KCl. kunnen staan, hoewel zekere overeenstemmingen in de woorden niet zijn aan te wijzen. Vgl. ook IV, 385 vlg. met KCl. 91 vlgg.

Eene rechtstreeksche en door don dichter zelf erkende navolging, maar meer in den vorm, is do Waj/cne Rogier van Jan de Weert. De dichter verdeelt zijn gedicht zorgvuldig in drie doelen, naar het voorbeeld der drie Martijns; z. Te Winkel, Gesch. 419 vlgg. en 328 noot 2. Niet alleen zijn do begin- en slotwoorden der vragen en antwoorden van Jacob ea Martin woordelijk nagevolgd, maar ook elders vindt men talrijke ontleo-ningen en reminiscencen. Vgl. Itorj. 50 vlgg. met III 31. 53 vlgg.; R 100 met M. I. 594; R. 121 vlgg. met J/. I, 781 vlgg.; R. 131 vlgg. met M. I, 885 vlgg.; R. 338 mot J/. II, 261; R. 524 vlgg. met .1/. I, str. 53; R. 712 mot M. I, 700 vlg.; R. 1139 met M. II, 247 ; R. 1194 met M. I, 177; R. 1348 mot .1/. 1, 781; R. 1411 met M. I, 533; bij R. 586 vlgg. is aan M. III, str. 21 vlgg. gedacht en Jan de Weert's schildering der Gracie, 911 vlgg., is eene navolging van str. 32 vlgg. van ilf. III over den Heiligen Geest. Voor den inhoud vergelijke men ook R. 303 met J/. I, str. 53 vlgg.

Een soortgelijken indruk als door Maerlants gedichten ontvangt men door den Rinclus van Gielis van Molhem en den voortzetter van zijn werk, Heinrijc (Te Winkel, Gesch. 409 v]gg.). Wij wijzen op Rincl. 40 en KCL str. 12; Rincl. str. 31 vlgg. herinneren op verschillende plaatsen wat den inhoud betreft aan Maerlant, en 378 komt zelfs woordelijk overeen met M. I, 788. Rincl. 510 vlgg. en 580 vlgg. wordt dezelfde stof behandeld als KCl. 107 vlgg.; ook in str. 78 zou men kunnen meenen herinneringen aan M. I, str. 43 te hoeren; vs. 1320 vlgg. in de beschrijving der Quade ionghe komen eveneens »anklangequot; voor aan M. I en Verlc. Mart. (1338 plueken van den stove, als J/. 1,9; vgl. Verk. Mart. 9 pluckers van den stovej.

Maar de vertalers hebben zich overal gehouden aan hun voorbeeld, waarvan zij ook de strophe, eene 12regelige met het rijmschema aabaabbbahba, getrouw hebben gevolgd, en men moet dus aannemen, dat Maerlant zelf het Fransche origineel heeft gekend, of — wat waarschijnlijker is — dat zich bij de beide dichters soortgelijke van buiten werkende invloeden openbaren. Toch schijnt Maerlant bij de mnl. vertalers, en wel bij beide, niet onbekend te zijn geweest. In den Rincl. herinnert vs. 524 vlg. aan Bisp. 307 vlg.; 679 vlg. aan Bisp. 299 vlgg. en 1414 »dat ghi ie op hare loechtquot; (als moeder), aan Dixp. 252: juist in deze met M. overstemmende plaatsen wijken hier do vertalers af van hun Eransch origineel 1). Misschien mag men ook bij Rincl. 140G sugen van haren soghe denken aan soortgelijke uitdrukkingen in Bisp. 166 en 436.

') Op de tweede der genoemde plaatsen (str. LYI) b.v. vindt men in liet Mnl. «tiine achte niet dat naecter limit daerme maerte groot gelnnt'', de vertaling van fra. »kil n'avoit de povre pitié ne vers Dleu amonr ne paürquot;.

BIJ DK TIJDGENOOTEN.

Het schijnt dus wel dat daar waar de vertalers leefden en werkten althans Maerlant's Dispulacic bekend is geweest l).

In het door Blommaert, OVI. Ged. 2, 57 uitgegeven (/losseiiiied op liet Ave Maria, gedicht in hetzelfde rijmschema als de Rinclus (anhaahbhahha) komen fiok enkele plaatsen voor, die aan Maerlant doen denken. Zoo herinnert b.v. vs. 5 (»tonsen ghewinne.) dat voor uwe comste was dimiequot; zeer duidelijk aan Claus. 400; vs. 12 »dat hine ter noot bekinnequot; aan Vrouden 23, en misschien ook vs. 106: »bidt liem, die water verkeerde in winequot;, aan ,1/. I, 293.

Ook de strophische samenspraak Scalc cudc Clcrc (Te quot;Winkel, Gesch. 810) wordt onder de navolgingen genoemd. Het is waar, zij behandelt een soortgelijk thema als liet eerste deel van M. I; vs. 195 vlg. »clerc, hebt herde wel verstaen, wat woorde uut miuen monde gaenquot;, herinnert aan M. I, 573 vlg.; beide gedichten gebruiken de uitdr. graven (delven) onderspit (vgl. de aant. op .1/. I, 20); en omumjaen mcl [Sc. en Cl. 231 ; M. I, 388). Sc. ru Cl. 9 kan worden vergeleken met M. I, 725 vlg., 52 met Ov. 40, en zoo kan men de mogelijkheid niet loochenen dat de maker van Sc. en Cl. Maerlants gedichten heeft gekend. Doch eene grondige kennis er vanjjiijkt nergens: het voorbeeld kan don berijmer, die èn in de uitdrukking zijner gedachten èn iu de rijmkunst een brekebeen schijnt geweest te zijn, alleen in de verte voor oogen hebben gestaan.

Op Hildegaertsberchs bekendheid met Maerlants strophen wijst Te Winkel, Gesch. bl. 483 noot 2 en bl. 494. Vgl. ook Hild. n0. LXYI, vs. 42, 78, 89, 104, 118; n0. LVII1, 30 vlgg. (36 = M. I, 786), 92 vlgg., 175 vlgg., welke plaatsen meer of minder duidelijk aan M. herinneren, ook aan zijne latere gedichten. Ook is in het Gloss, herhaaldelijk aan overeenstemming in het spraakgebruik herinnerd; zie b.v. bij sas, val, vaeu, vlini, mast, ocjesieu e. e.

Uit onze aanteekeningen op J/. I, 210(?), 335, 887, 612 (?) bleek dat ook de schrijver van don Sp. der Leken, alsmede van den Sp. d. Souden onder den invloed van M.'s gedichten kunnen hebben gestaan. Van het eerstgenoemde werk vergelijke men nog f. 12r: »doch so laet mi naken au uwen boort, ic sal ju dit ontbinden mit reden gereetquot; met 21. II, 150 vlgg., en van hot tweede f. 52a: »de niet to eiker redene sede de wonden, naghele of.' dat bloot syne redene ware nerghen to goed; de armoede de Christus leet is em verweten to eiken eed'' met Disp. 235— 240. Voor mogelijke bewijzen uit een veel lateren tijd vergelijke men onze aant. op .1/. I, 553 en Anz. 8, 150 en de noot. Maerlants roem als vereerder der heilige Maagd verkondigt een gedicht, afgedrukt bij N. de

') Bind. 1326 wordt verweert gebruikt geheel op dezelfde wijze als KCI. '179. Daaruit alleen kan natuurlijk geen gevolgtrekking worden gemaakt; voor de eigenlijke bcteokenis geeft liet 1'ransrh geen licht (vgl. het gloss.).

XC BEOOUDEELIXG DER GEDICHTEN: HUN TtOEJE ENZ.

Pauw, Mnl. Ged. en fragm. 1 vlgg. (vgl. vs. 17 vlg., 70 v]g., 132 e. e.)¹). Ongetwijfeld zijn hier en daar bij verschillende schrijvers nog andere herinneringen aan M.'s gedichten te vinden. Ook maken wij er in dit verband nog eens op opmerkzaam, dat uit het gebruik van de ISregelige strophe en de daaruit ontstane vormen naar onze meening rechtstreeksche of althans middellijk werkende invloed van M. kan worden afgeleid.

Als wij nu de duidelijk blijkende ontleeningen nog eens overzien, dan bemerken wij dat het vooral Marl. 1 met zijn rijken inhoud is, die tot navolging en ontleening heeft gediend, terwijl de tot ons het meest sprekende gedichten hierbij veel minder in aanmerking komen. Zonder twijfel zijn zij er op aangelegd geweest, om ook de tijdgenooten mede te sleepen. Als wij van deze werking zoo weinig zien; als zelfs een zoo slaafsch navolger als Jan de Weert geene bekendheid toont met Overs, en KClaghe, ook niet met Disp. -), dan is liet misschien geen bloot toeval, dat wij van die gedichten maar twee of zelfs maar één hs. overhebben tegen acht der Mardjns. Het oppervlakkig beschouwd eenigszins vreemde verschijnsel kan misschien op de volgende wijze worden verklaard. Ook M. I bevat uitvallen tegen de geestelijkheid, maar ze zijn niet zoo heftig, als in de andere strophen, hebben niet zulk eene algemeene strekking, eu komen, tusschen allerlei andere behandelde kwesties als liet ware verscholen, niet zoo sterk uit. Terwijl men de Martijns navolgde, kan men er tegen op hebben gezien, de andere, van toorn gloeiende, aanvallen op de kerk en al zijne leden, de hoogst geplaatste niet uitgezonderd, na te volgen, en de kerk heeft ook wellicht de middelen gehad, en ook gebruikt, om de verspreiding er van tegen te werken; deze middelen kon men ten opzichte van den leek Jlaerlant wellicht gemakkelijker in praktijk brengen dan tegenover de leden der kerk zelve, die een dergclijken toon aansloegen. Wat Jan de Weert zegt van M. (Wap. lloy. 73); »ende voer sijn dicht thoeft hi bootquot; is misschien niet alleen toepasselijk op zijn in dit verband met name genoemden T'jmh jhel. De Ypersche dokter zelf schijnt evenwel voorzichtiger geweest te zijn dan de dichter van Marl. IV, die ook de andere strophische gedichten van zijn voorganger zich tot voorbeeld stelde, doch daarom ook van zich zeiven moet zeggen (vs. 878 vlgg.), dat hij

wel menegen vaer doechde stille ende openbaer

met valschen orconden.

Heren waren hem te swaer,

') Hier wordt in liet bijzonder gedoeld op liet gedeelte uit den %). (dl. 3, bl. 405), waar Maria's lof wordt gezongen. — Het gedicht staat ook in een lis., berustende in het stedelijk archief te Keulen.

'-) Alleen uit Itorj. 440: »in weelden mi versmorequot;, vergeleken met Oo. 40 kan die bekendheid niet worden afgeleid.

WIJZE VAN UITGAVE.

omme dat hi dicwile wert gewaer

harre quader sonden,

er.de hise spaerde niet een haer,

hine verweet hen hier ende daer,

te ■wel menegher stonden.

Onder deze heeren zullen ook -wel kerkelijke geweest zijn.

xirr. wijze van uitgave.

Wij hebben er naar gestreefd aan de teksten een zoodanigen vorm. te geven, waarin zij, voorzoover dat met onze hulpmiddelen en met inachtneming der grootst mogelijke behoedzaamheid te bereiken was, naar onze meening hot meest met de bedoeling van den dichter overeenstemmen , zoowel wat den zin als wat de taalvormen betreft. Verbeteringen, die wij mot voldoende zekerheid als zoodanig konden beschouwen, hebben wij dus in den tekst opgenomen. De spelling hebben wij — en daarin was ons de vorige uitgave reeds voorgegaen — onder bepaalde regels gebracht. AVij zijn van meening dat op dit punt, hetwelk, juist opgevat, uit een wetenschappelijk oogpunt alle belang mist, den uitgever volle vrijheid toekomt, en dat hij, als hij dit om praktische redenen noodig keurt, gerust iscr, hooft., yhene in den tekst mag brengen, ook al was hij overtuigd dat de dichter zelf jjser, hoeft, gene geschreven heeft.

Dergelijke zuiver orthographische zaken zijn in de varr. öf niet of slechts eens vooral vermeld. Zoo ook niet g voor gh, sc voor sch, x, voor s, spellingen als welcker voor welker; ma ex, icx, dinx, spreex voor inaecs, ics enz. A schrijft herhaaldelijk eene onjuiste h aan liet begin der woorden, als hu, hute, somtijds ook O, zelden JS; het omgekeerde komt eveneons bij A voor, b.v. oghe voor hoghe. Hetzelfde hs. gebruikt vlaamsch ou voor'oe vóór labialen en gutturalen, hetgeen ook in B niet zelden, minder vaak in F en O voorkomt. Spellingen als u-ort, hort (= hoort), omcert, waar wij oo, cc hebben geschreven, vindt men vooral in A en (?. A en C gebruiken menigmaal het afkortingsteeken van er ook voor aer, b.v. in haer, maer, swaert. B en O, soms ook A, schrijven vrouwe. B gebruikt bij voorkeur i na eene vocaal als teeken der lengte, b.v. gemald , wair. Vermelding verdient wellicht nog het gebruik van 1c voor e b.v. koen [M. II, 43) in IJ. Ook van het aaneenschrijven van vormen als mochtesoe voor mochte soe of het splitsen van andore als wel doen voor weldoen, hebben wij het onnoodig geoordeeld rekenschap te geven. De hss. zelve komen in deze dingen bijna nooit overeen. Met uitzondering van deze en dergelijke gevallen zijn allo varianten nauwkeurig opgegeven. Uit de rangschikking er van hebben wij getracht zooveel mogelijk ons inzicht te doen blijken in de ontwikkeling van de eene lezing uit de andere. De verschillende lezingen die zonder tusschenruimte op elkaar

WIJZE TAN UITGAVE.

volgen beantwoorden voor den inhoud geheel aan elkander en hebben betrekking op volkomen hetzelfde gedeelte van den regel in den tekst als waarop de eerstgenoemde der daar aangehaalde lezingen slaat: b.v. III, 239 beteekenen de varianten; C heeft »es dies ic niene wikequot;, B: »es ende ics ne wikequot;, F'. »es ende icken wikoquot;, O GW »es dien ic wikequot;. Het teeken : staat tusschen de in de varianten voor de duidelijkheid herhaalde lezing van den tekst en dio der afwijkende hss.; het teeken = vóór eene lezing beteekent dat die lezing evenveel kans heeft om de oorspronkelijke te zijn als die van den tekst; waar wij daarvan niet volkomen zeker waren is dit door een ? na = aangeduid.

Al naarmate de oen of de andere der beide bewerkers een bepaalden tekst in eersten aanleg te bearbeiden had, zijn wel kleine verschillen in critisehe grondstellingen op te merken; ook in de wijze van het aangeven dor varianten (in Disp. b.v. hebben de zonder letter opgegeven varr. betrekking op C, zie bij vs. 3, en niet op A) en de orthographic. Ook is de beslissing of eene verbetering in den tekst moest worden opgenomen dan wel alleen in de aanteekeningen vermeld, niet altijd volkomen consequent uitgevallen, gelijk men licht kan begrijpen. In de beide laatste gedichten zijn verschillende vormen blijven staan, meer of minder ^n strijd met M.'s taalvormen, b.v. weert {Or. 19G), almcchtich (KOL 27); sneken (42 e. o.), (181), ftocH (bijw., 108), saechte (195).

Doch vooreerst zijn deze gedichten slechts in één hs. bewaard, waardoor men met dgl. vormen niet kan te werk gaan op dezelfde wijze als wanneer een tekst in meer hss. is bewaard; ten tweede is boven, bl. XLV vlgg., aangetoond dat ook andere eigenaardigheden in deze gedichten vooral of uitsluitend in Brabantsche teksten zijn gevonden, zoodat het mogelijk is dat ook de bovengenoemde vormen van den dichter zelf afkomstig zijn.

Hetgeen wij verder aangaande bepaalde plaatsen in het midden hadden te brengen, is öf in de varr. of in do aanteekeningen vermeld: enkele verbeteringen en toevoegselen vindt men achter de woordenlijst.

WA PENE MARTIJ N.

I.

i.

»Wapene, Martijn! hoe salt gaenV Sal die werelt iet langhe staen

In dus cranken love?

So moet vrouwe ver Ere saen Sonder twifel ende waen

Rumen heren hove.

Ic sie den valschen wel ontfaen,

Die de heren connen dwaen

Ende plucken van den stove;

Ende ic sie den rechten slaen,

lïede bespotten ende vaen Alse die mese in de clove,

Recht offene God verscrove.

2.

Hoe langhe sal ghedoghen dit God, die alle dinc besit

Opschrift: niilhreelil hij J BFOG; C van iacob cmle van Martijn: /) Dit is Wapenc Martijn; vcjl. ook de mededeelimj van dun afschrijver in lm. tl', bij UV»;i. M. Ill en in lis. O.: Incipit Wapen Martin theutonice, translatns latine etc.: bij li aan den kant Dat eerste boec heeft in i.xxi clanselen. — I. \ 110 Waphene li Wapen AllO Martin FG Merten FG saelt — '2. II de = CFDOG dese II lang DG iet ontbr.—3./gt; desen cr. glielove Fgelove — 1. CO sal = I IC DOG mijn vr. ver: F saw BGDO ontbreekt; vgl.vs.b5 Feeren Deei- — b.GHFDOG tvviuel —• ti. FDOiier heeren — 7. Bdie valsche F DC den sealcken Odie scalke — S. I) die h. .1 eonen H d'staen — tl. BO plocken — '10. FDO Ende ontbr FD d. gherechten O ilie gherechte — 11. GFG Beiile CFO bescatten T) scatten .1 beuaen — Ii. lil) als CFG die I) den — Ki. .1 Heclits Cl lïei'hte II nllen G ol lien /■quot; often G oebtene /gt; of hern C verscroven It DO verscone.

14. .1 loe II lang s. Iii dogben

Wapene Martijn. I

STROPIIISCTIE GEDICHTEN.

In sine heerscapië,

Dat die goede vleeut ende bit Ende hem ne doocli no dat no dit, Dat hi iet ghedië?

20 Al gaet in den helschen pit,

Eist blaeu, graeu, swart of wit, ^ | Hets ghetrouwe als die sië.

Recht man delvet sonder spit,

Hine hevet te pointe niet ghehit 25 In neghere baelgië.

Mi es leet dat ic waer lië.

Laet ons, Martijn, over een Hier at' spreken onder ons tween In dit dialoghe,

30 Wanen eerst quam dese ween,

Dat die wilen so onweert scheen

Nu sit also hoghe.

Ic sal vraghen ende vleen;

Berecht mi, ja of neen,

35 Van dat ic di betoghe!

Ledicheit es vrome negheen,

| Aerbeit vint vier in den steen,

UI. /gt; sijn C /.ijnie II lieerscepie CF heerscappie — 17. DO Wat die F Dattio II t vleenwet 11 llent CG vleet I) smeeet ende : It ol'

Cllll liiilt /■quot; biil — 18. FDO Knde niithr. B ne oxlhr. HFIt iloecli ilat C nnrli il noch II noch — l'-'. C Zoe dat F Datti I) Dattet

/,■ _v0 f) ijjf.!- — Vs. 20—'l'i en quot;2^—'25 in onifinkcvrde volgorde bij ('■ ■20. /) Het s- n.1 = ^6 varet H wairtet. — '21. CFG i'est C bl. eest fïr. eest s\v. eest \v. = UFDOG graen (G gr. eest) blaen F1IG sweit /.y; oft — '2^-2. Z) Het es II Tes .1 ecne zie — 23. 11 1!. als een in. G Die leehte m. G gi-aeft C onder Fp. — '21. 1IG Hij en CU FOG heeft It heeftet G poente lil) pnnte — '25. A ne gheer = UFO ne ghene C, onghene, F gheene It gheender .'1 balgye li talie — '2t». C is.

'27. .1 Martin FC Merten — '28. Hier af: O Te gader C onlbr. li of — 29. I) desen G ilese — lit). C Wanne D Van waen /1 dat eerst eerst «).: Gonsq. CFftO q. (O cam) ons O deese F desen .1 die. Hor hrl va-s oorspronkelijl; ;/(•-luid heeft is niet uil Ie maken. — :M. .1 HF DOC \)A onlhrreUl. ook in de fra.verl. (Tijd se hr. 'i. 278) It ter wijlen li ontweit CltOC onwaert —• 32. . 1 HFItOG Kilde mi S. so (/•' dns). C hr.efl in vs. 3-1—32 de in den tekst opgenomen lezing vermoedelijk zelf (jeredUjeerd. Misschien is de oorspronkelijke: die w. s. o. sch. / nil sit hi so h. — 33. A Ic vraghe lm B sal di — 3'f. FDO antwoordt C Ant-werdt II Ende antwert C 10. andwoorde; = Knde antwoort It mij nn OC ofte /•' oft — 35 di : A hn Conthr. — 3(1. G I.edecheit .1 T.edichede r.'vroem D en is I'll gheen — 3.7. G Maer arb. It Mer aerb. C vijnt

EERSTE MART UN.

I'X.

Daerbi ontsteect dat droghe. '• Nu spreect, ende ic ghedoghe.»

4.

40 gt;Spreken , Jacop , lievo compaen ! Waer soudic dat hebben verstaan,

Dat ic daer toe dochte, Te verelaerne dinen waen,

Die in twifele ware bevaen? 45 Dats dat ic niet en vermochte. Doch en willies niet afstaen,

In wille dine bede ontfaen,

Die dit ane mi besochte. God sende mi den hemelschen traen 50 Ende moet mine sinne dwaen,

Want hi mi diere cochte ' Ende iet gherne vulbroclite.

Martijn, doe die werelt began,

Man te verheffene boven man,

55 Doe schiet mijn vrouwe ver Ere Don dorper ende wijsdem den dan;

Daer trouwe ende doghet was an.

Dien liiet soe sijn here.

Nu maken die heren een ghespan 60 Ende gheven der Eren enen ban Ende willen niet dat soe kere.

Sech mi, wanen dit venijn ran,

r; Waerbi /? onsteict G ontstect d. troége — 30. Cl spi ert = C ;prec /•' iet.

40. I) Spreket CDF Jacob — 41. B soude ic dat C zomlict Cl dit — 42. I) hier toe — 43. BCFD verclaren — 44 B mit O met HO twivele CD twivel Cl) is FG es — 45. T) ics C niene — 46. B wille ic C) wille icx C wil i.-s F wilics = BCFDG ontgaen — 47. BD Ic en F Ic D wil 7) sine b. wel O die 1). van dl B beide — 48. CD aen G versochte FDO sochte — 4^lt;.l. CF seinde I) sendt — 50. BO moete G minen sin BFI) zinnen — 52. h soe gaei-ne F gheerne B gairne CBFG volbrochte.

53. AD Martin FG Merten F doen BO als BG de — 54. BCFD verheffen — 55. DF Doen BG So schiet O verstac BDO ver onlhr. — 56. F Van d. d. BOG dorpere DG dorp. wijsde si (G wisessi) CF wijsde hem O e. den wijsen dan — 57. A F Knde daer B doecht C doeghede DG lach an — 58. O liet B so CFOG zij D vvesen h. — 59. G de /gt;' een onl.l/r. — (VI. = BFDOG en w. /» so CFG zij — 62. BFDG Segt O Secht A w. tfenijn F w. d. fenijn B waen d. v. C wanne d. v. /gt; vvaent fenijn G «|iiani

1*

STROPIIISCTIE GEDICHTEN.

Tooch mi redene daervan,

Want ic gherne lere,

Ga Wies scxüt dat liet were.

G.

gt;»Jacop, mi dinct overwaer:

Sint dat edelheit hadde vaer

Te pijnne omme die ere Ende sne trac den scalken naer,

70 Die raden nu hier, nu daer,

Ende niet schelden den here,

So es edelheit worden so swaer,

Dat soe te clemmene heeft ommaer Ende daelt in lane so mere.

75 Dits mi al der werelt claer Ende oghesien ende openbaer;

Dus es verbannen Ere Ende wederstaen ten kere.

7.

Nu mere bi der sonnen lecht 80 Dat al der werelt oghen berecht Bi sire edelre naturen:

Alse dat swerc daer jeghen vecht Entie nevel met sire drecht,

Sone can soe tier uren 8ij Niet ghetoghen haer scoonheit echt;

03. C Toegh Ui l) Toicht O Ernie toci lit G Toont igt; i-edon — Fs. 04 rn 05 in omf/ehccrdt' volgorde bij C. — 64. Fit iet F gheerno ft gairne — 05. I) Wiens IICO scout JilK» «liittet C dat dit.

()('). .1 Martin C Martijn G .(acob CFDG dnnot — (»7. C '/ijnt G Sent D Smit .1 dat ontbr. ■— OS. O |iiiiene G pinenne H pijne CFÜ pinen GBFDG om — CtO. li so {en zoo ook verder) Ci'IIG /i ttrecte OG tlic scalko

H de scalko — 71. FOG niet en lgt; n. in G scelt — li. GD is /•' os del (i. pi. vim eilel) lieite .1 worden sw. — 73. C F DG si U tcleminen C te clinimene FD te dimmen h onmaer — 74. O danct .1 sinct F int 1. C je 1. IIDOG zo 1. F meer — 75. CIIG Dats nn D Nn ist I! al ter — 70, .1 oirlie sien e. o. G oeghscijn al o. G oeclisiens al opp. O den ghesinde o. HFDoic ill oeck soe) zietmont (/■' /.. wel) o, — 77. is II die ere.

70 O Nn ontbr. AGG rnerct DO merket .1 lecli F licht G lecht uit licht verbeterd — 80. AG Die; in G aan den kant veranderd in Dat FU ot;he F bericht — 81. GG siere /•' hare D haoi' -1 edelre ontbr. DO nutnere — 82. UFO Als O volc d. tseghen — S3. GHItG l'.nde die

It mit D sijnre d. G siere dreft — S4. till Zo en c. GFDG ?i

FG te diere DO te dier — S5. /i toghen CFghetonen B hairre C sconeit A FO si one lecht

EERSTE MARTIJN.

Aldus verdonkert die scalke knecht

Die edele creaturen,

Alse hi hem daer ane hecht Ende hare edelheit verplecht,

Ofl Dat soe laet gheduren

Bi hare den scalken suren.

8.

Sint scalke droeghen overeen Dat neen wart ja ende ja neen,

Ende hem dat wijsheit dochte,

05 Ende edelheit daer omme green,

Want daer wasdom ute scheen,

Wanen dat comon mochte,

So es edel herte worden steen,

Want haer ontfaremt dinc engheen 100 Dan daer men ghelt ute cnociite.

God gheve hem den langhen ween.

Die te cnaeuwene gaf dit been Don edelen ghedochte,

Want hire moort an wrochte.

9.

105 Wat sal seghel ende was

Ende brieve, die ghewaghcn das

Van dat dese heren gheven ?

Ilets al niet, hets een ghedwas;

Alse lief hadt mi een Avilt Sas Oft een Vriese bescreven.

SC). ri)()G Dus — 87. .1 Die onlhr. /gt;crejituerc — SS. ///•'/gt;Als /gt;aoii .1 ci'.ht — 89. (!I'D haer .1 «lie e. IJ ydelhcit — 00. C zi /•' zij h sij (i si {eu zóó ooi; verder) .1 ^hedueren — 01. CFI) liaer (lt;JJ «lio scalke .U»* sneren.

Oti. CF(i Zint dat lgt; Snnt (gt; Siden /gt; scalken h die scalcken - 1Kgt;. It Kndo ii. = ('JllKKr was CDOG e. ja was — 04. G hen — 05. F om — 0(». .1 Wat d. li Wantei (i Om datter .1 waesdoni (!G wasdoem lgt; wasdoeme B F DG nnt — 07. G Wane I) Van waen dat : =GBFh soct—OS. O So worden edele GJilJ is G edele li. G edelheit IJ ydelheit O so steen — 00. I) Van h. FO Dat h. IJG hare GJJO ontlaermet F ontfermde DG en ontfermt G dinglie .1 gheen FG negheen — 100. .1 Van G onlhr. C/) tghelt GUI DG nut — '101. GB Av god G ghef A we lO^k2. AG enanwene HD cnanwen O cnaghene F knaghen F dat — '103. H ydelen — 104. G hiere D hier G _;llie _ 105. // seighel — 100. /•' Oil IJ Of G Ofte ABDO brieven — 107. .1 Wat dese G die h. = ? 6W/Mantsheren — 108. IVG Kn es {F Mets) el niet dan (O dan een .') gh. D liet en is anders niet d. g. A hes een li ende een — 100. GO hat BF had D hadtiet = BFDOG wilt onlhr. — MO. GBF Of G Och te Vreese

STROPHISOHE GEDICHTEN.

Trouwe es brooseher clan een glas;

Die hier te voren so stere was,

Soe es tebroken bleven.

Ic waens noit landshere ghenas,

115 Die scalke te sinen rade las,

Hine moeste int ende sneven Ende sulc sijn slands verdreven.

10.

'Martijn, du berechts mi wel:

Hierbi sijn die heren fel 120 Ende wandel in die tale.

In weeter wat toe segghen el.

Die scalc hout boosheit over spel,

Hi pijnt, hoe hi doghet versmale.

Caym slouch den edelen Abel,

125 Dus soect die scalc sijns heren vel,

Hoe hine ghetrect te dale.

God, die ons noch doemen sel,

Biddic dat hi den duvel In den joncsten male 130 Metten scalken betale.

11.

Martijn, nu berecht mi dies:

Berecht een God, die noit en wies,

Alle creaturen,

1 1 1. C is {en zóó ook verder) A broscher O broodier = CBG eenonlbr.— I I'i. h. t. voren : OG uilen Fwilen eer D ter wilen B stare C starke OG staei c — 1 llgt;. .1 So FO ontbr. = J3FOG es nu D gliebroken F te nieute — '114. .1 wane noyt dies 1. C waen dies noyt liere I) waent noyt lierte en O wane n. Iie'e dies F w. n here G w. n. h. en. Wellicht te lezen luae (en?) ghenas; vgl. us. 107. — 115. ontbr. bij A BO scalke met (/? scalc mit) hem te r. DG tsinen G iaden — 116. BD Hien moste CBFD eynde G in dinde — 117. GF /nlke G selke sijn slants : 6'J5DO sijns lants G hars lants yl es slands/'es slans

11S. .1 Martin FG Meiten {eïi zóó ook verder) B Mertijn D berechtes G berecht — 119. Igt; herten — 120. B wankele D wankel G wandelbaer B de — 1*21. B En FD 1c en F wat ontbr. — ISS. FDG scalke CG houdt FG loeslieit — 123. OG Knde p. A CO die d. O dnecht G doecht .1 sinale — 1 '24. C Cayn OG si. doot I) versloech BG edel 1)0 goeden 125. C scoert d. scalke G suect d. scalke F smeect d. tsc. ontbr.) 1) s. herten wel F sinen here wel — 1 *26. I) 11. hi hem IJ llo hijt G ghetrecke GBFD trect O mach trecken — 127. B Gode d. o. domen — 128. FDG Hein b. G Bid ic F datti — 120. FO lesten BJ) laetsten — 130. BG M. (G Met den) scalc O Met sulcke scalcken.

131. G nu ontbr. G bericht — 132. F 1gt;. oft G Bericht O Hegiert B n. ne Fl) nye en G niene — 133. F Maec.te a. O A. die h Allen

EERSTE MARTIJN.

Twi hevot die quado clan don kies 135 Entie goede valt int verlies?

Wie salt over recht curen?

Mijn sin seghet mi als een ries:

Ui die Adame tlijf inblies,

Die meester der naturen,

140 Hevet bevolen - mere ende besies!

Dese dinc — eist waer, so gliies! —

Der blender avonturen,

Die verkeert telker uren.»

12.

:gt;»Jacop, soeh, bestu vordoort?

145 Avonture es maor oen woort Van ghovoinsder spraken.

Brincstu onghelovo voort?

God siet alle dinc ende hoort;

Wiltu den duvel maken ?

150 Wat hevet dijn horto dus bocoort,

Dattu holts ant legher boort?

Die papen sullont smaken;

So wortstu verbrant ende versmoort,

In gave om dijn siole niet een oort.

155 Men mach mot sulken saken Godo niet ghonakon.

134. CUI V heeft O heeft dan B ileu q. ='? CISPO ilan onlhr. U sineii — l;!5. CIJO Kmle ilie II Eiulc ile 1 heeft al tv. G v. in tf. — KiCi. .1 saelt (IC, sul ilit II sal JICI'I) voir G vore lgt; v. nu C rechte G cueren — lo7. .1 segfthet C zeeght Hl'HG seit A eenen - 138./gt;'ili CU Adticm ƒ) Adam CFG dlijf — '139 O De C meister .1 natueren — HO. IIFUG Heeft FJ)G inerct — 141. ontbr. bij .1 C is d d. waer O Deser dijne FG eest I) _ccs — u blinder CF blijnder A aventneren li avontuie G avonturen II avontueren —■ 143. B ure.

144. CG Jacob, cn zóó overal C zegh JIFI) segt CFI) bistn AG gcdcel-leljli ook 7)'verdort, wort, hort enz.— 145 /)'/•'Avontucre IJ Avontuer .1 Havent me G IJavont. /■' en es m. G ens m. II es wair C is nier I) en is meer II en \v.— 140. II ghepeynsden saken /■' glievensder G geveysder 147. Il üiingstu lireingstu O liiinghtu — 14'.t. 1)0 Wilstu — 150. .1 Wie CBG heeft U dine HIJG dus onlbr. C versmoert O verstoort — 151. C heides FC hels IJ bolides CFI) aent II an F dlegher II leggher CD laegher O argber — bi'i. C zo, lent FOG sclent — 153. .1 werdstu C wordstu F wortstu D werstu ende : CHI) of C vermoert — 154. B lune en II 1c en F Kii C niet o. d. ziele. AO dine s. I) n. s. U dijn ziel G di B een toirt G enen toert. W'ellichl oor-sjironkt'ljli In gave om dine siele een oort. — 'Ugt;5. I) Men en II mit G selken A dusdanen —- 150. lt;gt; Te g. n. gheraken.

STROPHISCHE GEDICHTEN.

13.

God on was noit moede no mat;

Int wout en es loof no blat Buten siere hoede.

160 Al dat es in elke stat

Dat behoet lii ende besat

Met godliken goede.

Al ghehinghet hi dan dat,

Dat die quade ghewinnet scat Kiö Ende menne heet den vroede: /

So hi hoghere sit upt rat,

So hogher val, so meere plat In der helseher gloede Onder der duvele roede.

14.

170 Die rechtste wech ter hellen waert Entie aire cortste vaert

Dats ghelue in sonden.

Als men gheen mesdoen ne spaert Ende men emmer voort verswaert 175 Die siele ghebonden ,

Ende dan gheschiet, als men begaert,

Ende men en roect, wiere mesbaert,

Xu noch te ghenen stonden:

So comt die doot, diet al vertaert, ^ 180 Onversien, want hets haer aert, ^

Vs. 157—deze strophe ontbr. in G — 157. CD nie D moe C nocli — 158. Cl) en is B nes (op ries cjelijkende) C noch loof noch — 159. B sine CO sire F sijnre /gt; sijn behoeden AF hoeden — UK). CD is— 1()1. O besit li v — l(quot;»^k2. =? CFD godliker O goeden Fl) hoeden — 1()3 C gheheinglit F gheliiiu t 1) ghehenghet — KVi. B ghewint F wint — 165. BI) men hem CF men C heitet A d. \ roeden C die woede (zöö tvellicht te lezen) B óie woede—1 ('»(') CliFJ) hogher CBI) opt — 1(37. F meerder D swaerder O swarer H hogher — 168. B hellen A FIK.) gloeden — 169. BFD d. duvelen C des duvels AFJJO roeden.

170. Fl) D(Mi rechten CG rechste O rechte .1 helen — 171. CBDG Kmlc die Fl)() aider O naeste 6' snelste — i7^fc2. JJ Dat is — 17li. CO Alsemen C misdoen CB e. o. en — 174. O m. noch daertoe versw. F wert versw. I) wort v. AF bezwaert — 175. A zielen F met sonden gh. O m. laste g. C daerin g. 176. dan : Oal F DOG dat men 1 als hem F bcgl iccrt B gaert—177. menen : BF.I)0 nieten C nieiic: lees nicne ? O rouke BOG \vi(! /•' wie dat C wie dats Cli misbairt F DG mesvaert— 178. 1) tot —179. FG Dan CDO coemt C vei uaert O verswaert FDG d. niet {D niemant) en (G nicne) spaert — ISO. B Onvoirzicn G Onvorsicn FD want unthr. D liet is G dats C hoer JJ her —

EERSTE MARTMN.

Panden van den ponden,

Die niemen ne can ghegronden.»»

15.

quot;Martijn, du heves mi bekeert Ende ghewijst ende gheleert 185 Van dies ic niet en wiste.

Al sie ic meer den quaden gheëert, Mijn hei te en werdes niet verseert

Noch in ghenen twiste.

Al hevet hi meer dan hi verteert, !!)() Ende lii wint dat hi begheert Met scalcheit ende niet liste; Ghinder wert hi ghedestruweort Ende ghebonden ende ghemecrt; \ Sine kindere gaen te quiste

/ 195 Ghelijc enen miste.

16.

Martijn, waerstu niet so wreet, Ene dine, die ic niet en weet,

Sondic di gherne vraghen: Twi sijn die sonden Gode so leet, 200 Dat hi den sondare es so heet In wraken ende in plaghen ?

Want gheen sondare in sonden steot Langher dan sijn lijf es breet, Twi torment liine niet slaghen

181. F Om te j». .\(r v:in haren p. — I8^k2. G n. en C nieman en /•'/gt; nyemant en O mement en .1 nieinenc li niemen.

-JSI5. IJ Maertijn .1 .lacop li hebs C lieefs — 185. CBFDO V. dat— K.s. 18(»— 554 ook in E, de Heidelbergsche fragmenten. — 186. jö mee trdieqmnle—IS7./gt;' Mine h. werd ets C werdets D wert des — 188.0 N. oec 6'englienen (7 neglie-nen — '189. ('.BUG heelt hi EF heei'ti — IDO. I) hi onthr. = CHEF DG }_^rhe-wint .1 begaert — lOi. II Mit... mit, en zoo ooi* later C scalcheide BFh scalehedén E scalheden G sealcheiden — '192. C wordt CE ghedestrueeil 493. G E. gehindert e. geonneert I) ghevanghen — 104. I) Sijn C kijnder FG kinder BJ) kinderen — 105. B bosen m. /gt; vuylen m.

100. B Maertijn, E Merten, en zoo overal CE F en w. .1 vreet — 107. DG Een F DO dat ie G dies ie C niene — 108. I) Sonde iek EG n .1 hn C onthr. CF gheerne Hh gairne - 100. I) Hoe — ^c200. /•'Datti Datti es CB!) zondaer C is, zoo ook later FDO wreet — 201. Met w. e. mit — 202. CBIgt; sondaer A s. langhersteet G en steet — 203. t In sonden dan G Lsmghere — 204. B toinieriten i) hi hem C plaghen

STROPHISCHE GEDICHTEN.

205 Ewelike, sender verscheet?

Dit en schijnt te pointe niet gheleet Tordeel, dorstics ghewaghen,

Al en weten wijs wien claghen.»

17.

»»Jacop, die alle herten kent 210 Sent den sondare recht torment Na der herten ghedochte.

Omme dat hi wilde als een rent

Altoos leven ende ongheënt,

Up dat wesen mochte,

215 So es hi ter hellen ghesent

Daer hi ewelijc is gheschent,

Want sijn wille dat wrochte.

Besie dine herte al omtrent!

Dincti dese redene blent 220 Die ic hier toebrochte?

Xeent, diet wel besochte.-

18.

-Martijn, du seghes wel ende waer,

Ende dine redene es claer Ende licht te verstane.

'205. (', Kwelekc KI) Ewelijc /•' Eeuwelijc — 206. HIK) 1). sch. O l)iii scli. i'. Hit nes Uil te |iimte E te [loente C te rechte (i geleidt E ghecleet — 'iOT. // Toiiil. /•'(■' Duid. Il Dneni. B iloiste les E torsticx 208. II Alue AU Al U weiten \vi wiens O wetens wij T) weet icx F weet is E wetict.

200. I-']aco\gt;, G hicoh op den kant bijgevoegd .1 CUE DOG goil ilie .1 alle onlhr. Onze /(ss. gaan naar alle waarschijnlijkheid lenig op de lezing .1., goil die alle li. U.; .1/'' en G wilden het metrum in orde brengen. Het zon evenwel ook kannen zijn dat de in den tekst opge ■omen lezing van F die van den arehetypus was; vgl. de varr. bij 11 f 504 EG kint. — 210. C Zeiiuit E Sind E de Uil solidair G sondere B menicli t. E tormiiit — 211. U zijIIro h. G siere h. — 212. CBEG Om G wonde I'll wille /■.' wilt CEEO alse — 2*13. EEIKI ende ontbr. G ongeendt /■' onghehent (I zonder lient E onbekent — 214. GBEG Op dut I) 0|i dattet — 215. ()G Daer omme CBD is, c.n zoo ook elders — 21(3. U ll. li. nemmermeer en went /•' eenwelic G ewelec GO ewelike C wordt EF weil ll blijft — 217. Deze regel ontbreekt niet in A , gelijk Verwijs zegl op gezag van Kansler. — 21S. E liesiet FBOG liesicli GBEDOG dijn E u -— 210. CE Dnncti G diinct ill E Dinct ii D Dniut n D reden — 220. E haer t. F voort br. — 221. U Neen so ll N. sy EOG Neense —? Neen soe EOG diese.

222. II Maertijn E glii segt I'll segghes B segs G segts — 22'i. CDU Knde ontbr. II reilen -1II die es (is) G die zijn 1) is wel — 224. Ueze regel in G o/i den kant bijgevoegd. ll lichte (I licht oec llll verstaen

EERSTE MARTIJN.

225 Al ghepeins os openbaer

Vor hem, die tellet alle haer

Ende wat die hemel heeft ane.

Ja, lovere, gras, dach ende jaer,

Dropele, sant, es hem niet swaer 230 In telne te bevane.

Ui hevet ypoerisië ommaer Ende leghet hem met wraken naer,

Die in hare bane Pleghen omme te gane.

19.

235 Soete Martijn, men leset dat:

Al gavic wech lijf ende scat

Ende ghedoghede grote coude,

Ware ic in hooftsonden mat,

Het en diedde mi niet een blat;

240 Die nieuwe wet spreect ende doude.

Die ons dus naeuwe maken den pat Te hemele waert ende so glat Ic wilde, God selve wonde Dat si portiers waren ghesat 245 Ter hellen: si souden tgat

So houden met ghewoude,

Datter cume iemen in sonde.»

'2^ki5. El) Alle BK gliepens D gliepeynse (i tgliepeys 1) sijn EG oppenb.— ±i(gt;. CUE F DO Voer CU telt /) al O thaer — quot;2'2 7. B de E ilen EEC heuet 1gt; aeii — 228. CE EG lover BO loveren D lovers E dach gras G gers — 229. C Droepele EEG Dropel O Dropelen H Dropels AE zants E waters E nes EG en es — 230. EOG tellene DE tellen B bevaen EEDG be-stane D bestaen; oorspronkelijk beslane? — 231. E Ypocrise heeft hi CBEG heeft .1 en andd. ypocrijie C ypocriten D ypocrite El) onmaer — 232. CE leeght h. B leecht h. G leit hen D volghet hier E hen in. wrake .... — 233. O rnet haer in D haren baen— 234. /*'PI. mede om /)0 Pleghet Gom /)gaen.

235. EG Suete Mei ten CEDG leest E siet ... — 230. CBD gane ic

E gaef ic BDEOG w. goet {O goed G gont) e. E w. goet......—

237. I) doghede O doechde E doegh . . . g . . te conde B groot — 238. E Waric... . oftsonden.e. .. /gt;'/*' Waer C Weer — 239. C Hen vromede E Mn vroede (vroede?) !gt; 11. en holpe EOG Kn h. D Ten h. E een ... — 240. E Sprect d. niewe wet.... EDO Spreect (E Sprect) de {D die) nnwe w. C nnwe B nyewe C wit B seghet G onlbr. .1 e. tonde CU e. die (// de) onde — 241.