fc.v,ül

WET ViN 15 APRIL 1896 (StantsW 1°. ?1),

houdende bepalingen ter uitvoering van artikel 152, 2^de lid, der Grondwet^l).

Het wetsontwerp, oorspronkelijk bij Koninklijke boodschan van 16 October 1889 aan de Tweede Kamer der Staten-G-eneraal ter overweging aangeboden (Ontw. I), werd nog in den loop van dat jaar in de Afdeelingen dier Kamer onderzocht. Het Voorloopig Verslag werd vastgesteld den 30^sten Januari 1890. Eerst ruim een

1) Oorspronkelylr ingediend ontwerp (Ontw. I).

Bijlagen 1889—1890, n» 79, 1—4.

Inzending van het ontwerp aan de Tweede Kamer, 16 October 1889 (n° 1).

Voorloopig Verslag der Tweede Kamer, 30 Januari 1890 (n» 4).

Bijlabes 1890—1891, n' 19, 1—5.

Memorie van Antwoord, ingezonden bi| jbrief van 9 Februari en ontvangen 9 Maart 1891 (n° 1)

Gewijzigd ontwerp van wet (Gewijz. Ontw. I) (n» 3).

Eindverslag der Tweede Kamer na nader schriftelijk overleg met de Regeering, 31 Augustus 1891 (n« 4)

Brief, houdende intrekking van het wetsontwerp, 9 September 1891 (n° 5).

De Memorie van Toelichting is onderteekend door den Minister van Oorlog J. W. Bernansins, den Minister van quot;Waterstaat, Handel en Nijverheid Ratelaar en den Minister van Binnenlandsche Zaken Mackay, — de Memorie van Antwoord op het Voorloopig Verslag der Tweede Kamer, door de beide eerstgenoemde Ministers en den Minister van Binnenlandsche Zaken de Savornhi Lokman.

De Commissie van Rapporteurs der Tweede Kamer was aamcngesteld uil ie 'hemn Dijckmerster, Termers van der Loejf —, na de vaststelling van het Voorloopig Verslag overleden en als Rapporteur vervangen door den heer Heemskerk, — Roosehoom, Farncombe Sanders en van Löhen Seis.

— brief, houdende intrekking van liet wetsontwerp, is onderteekend door den Minister van üorloquot;^-Seijffardtj den Minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid C. Lely en den Minister van Binnenlandsche Zaken Tak van Poortvliet.

leader ingediend, ontwerp (Ontw. II).

Bijlagen 1894—1895, n⁰ 117, 1—6.

Inzending van het ontwerp aan de Tweede Kamer, 24 December 1894 (n⁰ 1).

Voorloopig Verslag der Tweede Kamer, 20 Maart 1895 (n» 4).

Memorie van Antwoord, ingezonden bij brief van 4/10 Juni 1895 (n⁰ 5).

Bijlagen 1895—1896, n⁰ ö, 1.

Eindverslag der Tweede Kamer, 14 November 1895 (no. 1).

Handelingen 1895—1896.

Tweede Kamer.

Beraadslaging en aanneming, vergadering van 10 Maart 1896, blz. 1017—1021.

Eerste Kamer.

Voorloopig Verslag, quot;IS Maart 1896, blz. 343.

Eindverslag (met Memorie van Antwoord), 10 April 1896, blz. 362.

Beraadslaging en aanneming, vergadering van 14 April 1896, blz. 369—373.

De Memorie van Toelichting enz. is onderteekend door den Minister van Oorlog Schneider, den Minister van _V\aterstaat, Handel en Nijverheid van der Sleyden en den Minister van Binnenlandsche Zaken van Houten.

De Commissiën van Rapporteurs waren samengesteld:

die der Tweede Kamer, uit de heeren: JE. Mackay, Leli/, W. de Beaufort, de Savornin Lohman en ae Lange;

die der Eerste Kamer, uit de heeren: Bergsma, Engelberts, van Marle, Kist en van Boneval Fanre.

W. '96. Sb. 71. i

BIBLIOTHEEK DER ftIJKSUNIVERSlTEiT

U T R E C l-l T.

2 wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

jaar later, 9 Maart 1891, kwam de Memorie van Antwoord, vergezeld van een gewijzigd ontwerp (Gewijz. Ontw. I), bij de Tweede Kamer in. Na kennisneming van deze stukken achtte de Commissie van Rapporteurs een nader schriftelijk overleg aangaande een drietal punten noodig. Omtrent de door tusschenkomst van den Voorzitter der Kamer tot de Regeering gerichte vragen hebben de Ministers van Oorlog Bergansius, van Waterstaat, Handel en Nijverheid Havelaar en van Binnenlandsche Zaken de Savornin Lokman bij brief van 29 Juni/7 Juli 1891 hun gevoelen medegedeeld. De vaststelling van het Eindverslag der Tweede Kamer had plaats op 81 Augustus 1891. Inmiddels waren de genoemde Ministers afgetreden (21 Augustus 1891) en vervangen respectievelijk door de heeren Seyjffardt, Lely en Tak van Poortvliet, door wie, ingevolge machtiging van de Koningin-Weduwe, Regentes, verleend bij Kabinetsrescript van 8 September 1891, het wetsontwerp werd ingetrokken.

De zaak bleef toen voorloopig rusten.

Nadat de laatstgenoemde Ministers waren afgetreden (7 Mei 1894) en vervangen respectievelijk door de heeren Schneider, van der Sleyden en van Houten, werd het ontwerp, eenigszins nader gewijzigd, bij Koninklijke boodschap van 24 December 1894 andermaal ter overweging aan de Tweede Kamer aangeboden (Outw. II). In hoofdzaak, en wel meer bepaaldelijk voor zooveel betreft de ongewijzigd gebleven artikelen 1 — 4, gedroeg de Regeering zich nu aan de vroeger met de Kamer gewisselde stukken, die daarom in deze uitgave der wet mede moesten worden opgenomen.

In naam van Hare Majesteit WILHELMINA, bij de ökatie Gods, Koningin dee Nederlanden, Prinses van Oranje-Nas-sau,

enz., enz., enz.

Wij EMMA, Koningin-Weduwe, Regentes van het Koninkrijk,

Allen, die deze zullen zien of hooren lezen, saluut! doen te weten:

Alzoo Wij in overweging genomen hebben, dat, volgens

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, S¹Â® LID, GW. [ALG. BESCH.J 3

artikel 152, 2de lid, der Grondwet, het gebruik van eigendom tot het voorbereiden en het stellen van militaire inundatiën, wanneer dit wegens oorlog of oorlogsgevaar wordt gevorderd, bij de wet moet worden geregeld;

Zoo is het, dat Wij, den Raad van State, gehoord, en met gemeen overleg der Staten-Generaal, hebben goedgevonden en verstaan, gelijk Wij goedvinden en verstaan bij deze:

ALGEMEENE BESCHOUWINGEN-

Memorie van Toelich-ting bü Ontw. I,

Bij artikel 152, 2cle lid, der Grondwet, wordt bepaald, dat het gebruik van eigendom tot het voorbereiden en stellen van militaire inundatiën, wanneer dit wegens oorlog of oorlogsgevaar wordt gevorderd, bij de wet wordt geregeld.

Ter uitvoering van evengemelde bepaling strekt het tegenwoordige wetsontwerp.

In dit ontwerp zijn geene bepalingen opgenomen omtrent de wijze waarop in de bovenomschreven gevallen, van eigendommen zal kunnen worden gebruik gemaakt, en zulks omdat dit, naar de meening van de onderge-teekenden, niet de bedoeling van voormelde bepaling der Grondwet kan zijn geweest.

De door het grondwetsartikel gevorderde wettelijke voorschriften toch zyn niet alleen bestemd om te kunnen gelden wanneer zich thans een der meerbedoelde gevallen onverhoopt mocht voordoen, maar moeten ook op een wellicht ver verwijderd tijdstip kunnen worden toegepast.

Het ligt dus voor de hand, dat het niet mogelijk is, reeds nu te bepalen, op welke wijze te zijner tijd zal moeten worden gebruik gemaakt van een eigendom — aangenomen, dat dit nu reeds aanwezig is — in verband met toestanden, die thans niet kunnen worden voorzien.

Bij de samenstelling van het wetsontwerp is uitgegaan van de navolgende drie beginselen:

1°. dat, in de hierbedoelde gevallen, de Staat zoo spoedig mogelijk behoort te kunnen beschikken over de eigendommen, welke tot het voorbereiden of stellen van militaire inundatiën in gebruik moeten worden genomen;

2°. dat de tijd, gedurende welken de eigendommen aan de vrije beschikking der eigenaren of andere belanghebbenden worden onttrokken, zooveel mogelijk beperkt is; en

3°. dat de schade, door het gebruik veroorzaakt, door den Staat aan de belanghebbenden volledig wordt vergoed.

WET VAN 15 APRIL 1896, STBL. N⁰. 71.

Voorloopig Verslag der Tweede Kamer over Ontw. I.

§ 1. In de considerans van dit wetsontwerp wordt gezegd dat volgens art. 15'2, 2de lid, der Grondwet het gebruik van eigendom tot het voorbereiden en het stellen van militaire inundatiën, wanneer dit wegens oorlog of oorlogsgevaar wordt gevorderd, bij de wet moet worden geregeld.

In de Memorie van Toelichting mist men intusschen elke verklaring omtrent den zin, welke aan die grondwettelijke bepaling en met name aan de woorden sgebruik van eigendomquot; behoort te worden gegeven, terwijl in het wetsontwerp zelf die woorden telkens worden herhaald, zonder dat uit eenig artikel is af te leiden, wat bij de toepassing der voorgestelde bepalingen onder «gebruik van eigendomquot; zal zijn te begrijpen. Bij het afdeelingsonderzoek bleek omtrent de beteekenis van die uitdrukking groot verschil van gevoelen te bestaan.

Eenerzijds werd de meening verdedigd, dat, welke ook de bedoeling van den grondwetgever moge geweest zijn, de woorden, zooals zij nu eenmaal luiden, enkel betrekking hebben op gebruik van jure privato bezeten zaken.

Beschikking over zaken, die jure publico worden bezeten, kon naar de meening dezer leden niet als gebruik van eigendom worden aangemerkt, zoodat dan ook eene wet, die enkel berust op art. 152, 2de lid, der Grondwet, aan de militaire macht geene bevoegdheid kon verleenen om tegen den wil van de openbare besturen, welke kanalen, sluizen, dijken enz. be-heeren, over die zaken te beschikken.

Anderzijds werd betoogd, dat deze meening met de bedoeling der Grondwet in lijnrechten strijd was, en dat het vooral met betrekking tot eene wet, die, als de Grondwet, met weinige woorden ver strekkende beginselen heeft uit te drukken, niet aanging, zonder naar de bedoeling te vragen, enkel te letten op den letterlijken zin der woorden, welke overigens in het onderhavige geval geenszins dwongen tot de opvatting, dat beschikking over jure publico bezeten zaken buiten het voorschrift zou vallen.

Welke de bedoeling is van art. 152, 2de lid, der Grondwet, blijkt uit hetgeen bij de behandeling der voorstellen tot grondwetsherziening is geschied.

Oorspronkelijk stelde de Eegeering voor het tegenwoordig art. 152 te doen luiden als volgt:

»Waar in het algemeen belang eigendom door het openbaar gezag moet worden vernietigd of onbruikbaar gemaakt, geschiedt dit tegen schadeloosstelling, tenzij de wet het tegendeel bepaalt,quot;

In de vergadering der Tweede Kamer van 28 April 1887 werd aan de Eegeering de vraag gedaan of, bij aanneming der voorgestelde grondwettelijke bepalingen, eene wet zou kunnen worden gemaakt, waarbij aan de militaire overheid de bevoegdheid gegeven wordt om in tijden van oorlogsgevaar het stellen van inundatiën voor te bereiden, »bij voorbeeld door het doorsteken van dammen, door het vol laten loopen van slooten, door het opzetten van boezems en dergelijke zaken meer.quot; «Vooreerstquot; — zoo werd gezegd — »dient men macht te hebben tegenover waterschapsbesturen: mij dunkt, dat zou de wetgever kunnen regelen op grond van artt. 187 en 188quot; (thans 188 en 18Ü), «betreffende den waterstaat. Maar in de tweede plaats moet men tijdelijk kunnen beschikken over particulier eigendom; het betreft hier geen overgang van eigendom, geene onbruik-baarmaking, het is geene vernietiging; in zekeren zin is het beperking van eigendom — de Eegeering heeft die uitdrukking echter uit het artikel van de Staatscommissie gelicht — maar inderdaad is het alleen tijdelijk beschikken over eigendom.quot; (Handelingen 1880—1887, blz. 1488.)

BEPALINGEN TEK UITVOERING VAN ART. 152, 2^Igt;E LIU, GW. [ALG. BESCH,] 5

De Minister van Binnenlandsche Zaken gaf daarop te kennen, dat onderwaterzetting van particulier eigendom eene inbezitneming is. «Onderwater-zettingquot;, zeide de Minister, »of uitgraving van grond kan niet anders dan of door den eigenaar of van hoogerhand geschieden, en in het laatste geval krachtens eene wet, die de macht geeft om te handelen alsof men eigenaar was. Ik maak geen onderscheid of de onderwaterzetting eene tijdelijke of duurzame is, en meen, dat zij begrepen is onder inbezitneming.quot; (Zie Handelingen, t. a, p.)

Deze verklaring gaf aanleiding tot de vraag of de Eegeering van meening was dat eene onteigening zou moeten plaats hebben om de terreinen, waarop inundatiën gesteld zullen worden, in gebruik te nemen. Op deze vraag gaf de Eegeering in de vergadering van 28 April 1887 geen bescheid.

Daarop werd een amendement ingediend, strekkende om in eene nieuwe alinea aan het artikel toe te voegen, dat gebruik van eigendom tot het voorbereiden en het stellen van militaire inundatiën, wanneer dit wegens oorlog, oorlogsgevaar of ten behoeve van maatregelen tot handhaving der neutraliteit wordt gevorderd, bij de wet geregeld wordt. De vermelding van maatregelen tot handhaving der neutraliteit werd later uit dit amendement weggelaten, op grond dat de Kamer beslist had, dat onder «oorlogsgevaarquot; ook begrepen is de toestand, waarin militaire maatregelen tot handhaving der neutraliteit moeten genomen worden.

Harerzijds wijzigde op 2 Mei daaraanvolgende de Eegeering het voorgesteld artikel door in plaats van de woorden «onbruikbaar gemaaktquot; te lezen: «hetzij voortdurend, hetzij tijdelijk, moet worden onbruikbaar gemaaktquot;.

Vervolgens verklaarde de Minister in de vergadering van 2 Mei nader, dat het vaste kenmerk van onteigening bestaat in den overgang van den eigendom op den onteigenaar.

was naar zijne meening wel eene tijdelijke inbezitneming, maar van onteigening was daarbij geen sprake.

{Handelingen blz. 1520.)

De voorsteller van het amendement gaf, toen dit in de vergadering van 3 Mei aan de orde werd gesteld,

te kennen dat de wijziging, welke de Eegeering in het artikel had gebracht, naar zijne meening niet voldoende was om in tijden van oorlogsgevaar, zoolang de staat van oorlog niet was afgekondigd, al de noodige voorbereidende maatregelen voor het stellen van inundatiën mogelijk te maken. Zijns inziens kon enkel van tijdelijke onbruikbaarma-king sprake zijn met betrekking tot de te inundeeren terreinen. «Maarquot;,

zeide hij, «dat is de hoofdzaak niet.

De hoofdzaak is om, alvorens de staat van oorlog is afgekondigd, te kunnen beschikken over sluizen, kanalen, slooten, boezems enz.

«Wanneer men bijvoorbeeld een of meer rijen schotbalken in eene keersluis plaatst, of eene sluis bezigt

1896, STBL. Nquot;. 71.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152. 2^DE LID, GW. [ALG. BESCH.] 7

1896, STEL. N⁰. 71.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2™ LID, GW. [ALG. BESCH.] 9

§ 2. Blijkens de Memorie van Toelichting heeft de Eegeering het beginsel aangenomen dat de schade, door het gebruik van eigendom ten behoeve van militaire inundatiën veroorzaakt, aan de belanghebbenden volledig moet worden vergoed. Dit beginsel wordt dan ook toegepast in de artikelen 3 en 4 van het ontwerp. Nevens de erkenning van het recht op schadeloosstelling vindt men daar zelfs bepaald, dat de Staat, indien zulks verlangd wordt, verplicht zal zijn »het gebruikte eigendomquot; zooveel mogelijk terug te brengen in den toestand waarin het zich vóór de ingebruikne-

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

ming bevond, terwijl tevens het erlangen van een voorschot op de te verkenen schadeloosstelling in uitzicht gesteld wordt.

De vraag mag intusschen gedaan worden of er, ook met het oog op hetgeen vroeger met betrekking tot militaire inundatiën is geschied, wel voldoende redenen bestaan om het door de Kegeering vooropgestelde beginsel aan te nemen.

Men zou het zeer bepaaldelijk moeten ontkennen, indien als richtsnoer wordt aangenomen de beslissing te dien aanzien bij de wet van 9 Mei 1846 {Staatsblad n⁰. 40) genomen ter zake der in 1830 en volgende jaren in Noordbrabant, Zeeland en Limburg gestelde inundatiën.

Uit de omtrent die wet gewisselde stukken (Gedrukte stukken 1845— 184G nquot;. 19) blijkt, dat bij Koninklijk besluit van 5 December 1838 n⁰. 84 (zie Bijvoegsel tot bet Staatsblad 10 Juli 1839 n⁰. 183) naar aanleiding van aan den Koning gerichte verzoekschriften werd verklaard: »dat er aan het verleenen eener eigenlijk gezegde schadevergoeding te dezen aanzien niet kan worden gedacht, en dat deswege geenszins kon worden afgeweken van het bij Ons besluit van 5 Januari 1815 n⁰. 22 ') aangenomen beginsel, volgens hetwelk de schaden door de gemeene rampen en onafscheidbare gevolgen van den oorlog, aan bijzondere ingezetenen toegebracht, niet van wege het Gouvernement zullen worden vergoed;quot; en verder: ■vjdat echter, uit aanmerking van den onvoorzienen langen tijd, gedurende welken inzonderheid de inundatiën in stand zijn of worden gehouden, — Wij ons laten gevallen, dat ter zake van geledene verliezen door de inundatiën met rivier- of ander binnenlandsch water langer dan een jaar gedurende, of door inundatiën met zeewater eenige tegemoetkoming bij wege van bijzondere gunst zal kunnen verleend worden, te welken einde door de zorg van de Departementen van Binnenlandsche Zaken en van Oorlog het noodige onderzoek zal worden gedaan omtrent de voorbedoelde verliezen en welke de personen zijn, die tot het genot van zoodanige tegemoetkoming zouden kunnen worden toegelaten.quot;

Nadat dit onderzoek had plaats gehad, droeg de Eegeering een wetsontwerp voor, hetwelk geworden is de wet van 9 Mei 184(3 (S'lt;aalt;sbiarf n⁰. 40). In de Memorie van Toelichting ging de Eegeering in overeenstemming met het aangehaald besluit van 5 December 1838 uit van de meening, dat er geen recht op schadeloosstelling bestond, maar dat de billijkheid eischte eene tegemoetkoming in het geleden verlies toe te kennen.

Terwijl de schade voor de drie genoemde provinciën geschat werd op eene totale som van ongeveer 13 ton gouds, werd bij het wetsontwerp eene som van 6 ton gouds (daaronder begrepen kosten van opneming en taxatie) beschikbaar gesteld om in evenredigheid tot elks geleden en getaxeerde schade te worden verdeeld onder de belanghebbende «ingezetenen des Eijksquot;.

Bij de op 20 en 21 April 1846 gevoerde belangrijke beraadslagingen ¹) werd de vraag in hoeverre er gronden van recht of van billijkheid bestonden om schadeloosstelling te verleenen uitvoerig besproken. En ofschoon alle leden, die meenden dat hier inderdaad recht op volledige vergoeding van geleden schade bestond, zich voor de wet verklaarden, werd het ontwerp toch slechts met meerderheid van ééne stem aangenomen. Dat er recht op schadeloosstelling zou bestaan, werd derhalve destijds èn door de Eegeering èn door een groot aantal leden der Tweede Kamer ontkend. Uit

¹

Zie de Staatscourant van 1846, n⁰. 107—113 en 115.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^UE LID, GW. [ALG. BESCH.] 11

wet van 15 april 1896. Stbl. n⁰. 71.

1) Sed quidni generaliter statuamus, omne damnum, quod privati ferunt pro necessitate vel utilitate communi, commune et proinde ex area publica resarciendum esse? Ita sane responsum «:st Consil. b. T. 1. Consil. in fin. Sed quum anno 1G72 ruptis aggeribus aqna iu Ilollandiam esset immissa ad arcendos liostcs, metuebat ille consultor, ne Ordines damnum, agris datum, nou resarcirent, quia, inquit, agris ad munitiones captis, nullum dominis pretium refunditur. lies ipsa vera est, ratio minus vera. De damno, per aquam immissam dato, non frustra metuit, non mode, quod ne tantum quidem Ordinum fuerit in loculis, unde aquae illud damnum resarcirent, sed quod id damnum videatur damnum belli vulgare, ut si placuerit ibi potius, quam alibi cum boste confligere, castra metari, et quae sunt id genus alia. Damnum, quod oritur ex calamitate belli, oportet, ut omnes subditi aequo animo ferant, nec ejus ulla unquam fit restitutio. Sed quod ait consultor, non refundi pretium agrorum, qui muniendi ergo capiuntur, fortasse verum est fervente bello, quamdiu legibus silentium impouunt anna, aut cum munitiones liunt tumultuariae, et ad tempus, sed cum exstruuntur in perpetuum, id verum esse nondum potui animadverterc. llepugnant leges, quas hoc et praecedenti capite attuli, repugnant mores, bic et alibi gentium recepti. Ilispani certe anno 1G67, agris quorundam prope Bruxellas, muniendi causa captis, publico edixerunt, quantum damni quisque cepisset, ex Aerario publico reciperet. Recorder et Francos anno 1699 Argentorati idem edixisse. Sed ubique exemplorum abunde est.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN AKT. 152, LID, GW. [ALG. BESCH.] 13

¹

Zie Van Sypksteyn en De Bordes. De verdediging van Nederland in 1675 en 1673. 1850. Ilde deel bladz. 11 en Bijlade VII.

1890, STBL. N⁰. 71.

1) Zie bijv. Van Sypesteyn cn De BoaoES lij veldaiaarschalk WiaTz, ibidem blad/. 45.

BEPALINGEN TEK UITVOEItINO VAN AUT. 152, '2quot;^K I.II), (IW. | AI.O. I1ESCII.] 1 .^r)

1896, Stbl. n⁰. 71.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^DE LID, GW. [ALG. BESCH.] 17

Voorloopig: Verslag der Tweede Kamer over Ontw. II.

§ 1. Het in dit wetsontwerp aangenomen beginsel om de rechtstreeksche schade, door het voorbereiden en stellen van militaire inundatiën veroorzaakt, volledig te vergoeden, vond van verschillende zijden ernstige bestrijding. Geeft het uitbreken van oorlog tusschen ons land en eenig ander Rijk aanleiding tot het voorbereiden of stellen van inundatiën, dan zal in den regel de schade, welke de ingezetenen ondervinden, zich geenszins bepalen tot die, ontstaan ten gevolge van onderwaterzettingen, en integendeel deze schade verre overtroffen worden door de schade, welke in het algemeen aan de gebouwde en ongebouwde eigendommen wordt toegebracht. Nu moge op doctrinaire gronden betoogd worden dat volledige schadevergoeding gegeven behoort te worden, waar de schade het gevolg is van maatregelen, door de overheid des lands krachtens haar overheidsrecht genomen, niet waar de schade, tegen den wil der overheid, door den vijand wordt toegebracht, men dient hier wel in het oog te houden, dat er in het algemeen geen recht bestaat op schadevergoeding voor benadeeling ten gevolge van rechtmatige regeeringshandelingen en dat zoodanig recht ook in art. 152 der Grondwet niet wordt erkend.

Het is dus enkel de vraag, in hoeverre op gronden van billijkheid vergoeding van door inundatiën toegebrachte schade zal worden gegeven. En dan was het naar het inzien dezer leden niet wel te begrijpen, waarom men hem, die schade leed door eene inundatie en wiens schade zich in menig geval zal bepalen tot tijdelijk gemis van het gebruik van den grond, zou schadeloosstellen, en men anderen, wier eigendommen ten gevolge van den oorlog voorgoed zijn vernietigd, geenerlei vergoeding voor het geleden verlies zou toekennen. Zoodanig verschil van behandeling scheen te onbillijker, waar juist het localiseeren van den strijd in een bepaald gedeelte des lands, waar op groote schaal verwoesting van eigendom plaats heeft, het overig gedeelte van het land voor schade, ook ten gevolge van inundatiën, kan hebben gevrijwaard.

Wil men vergoeding toekennen voor oorlogsschade, dan scheen het dus een onafwijsbare eisch van billijkheid, dat men haar verleene niet enkel voor gevallen van inundatie, maar evenzeer voor andere benadeeling, welke het gevolg van den oorlog is. Maar hieruit volgt dan weder, dat afgezien moet worden van het toekennen van aanspraak op volledige vergoeding, want zulk eene vergoeding zou, na een kostbaren oorlog, allicht de finan-eieele krachten van den Staat te boven gaan. Men zal zich dan moeten bepalen tot beschikbaarstelling van eene bepaalde som gelds ten einde de geleden schade voor zoodanig deel te vergoeden, als de toestand van 's lands financiën zal toelaten. Verscheidene leden achtten het zeer bedenkelijk door de aanneming van dit wetsontwerp eene financieele verplichting aan den W. '96. Sb. 71 2

WET VAN 15 APRIL 1896, STBL. N⁰. 71.

Staat op te leggen, waarvan de omvang niet is te bepalen en waaraan de Staat in sommige gevallen ook met den besten wil onvermogend kan zijn te voldoen.

Bovendien werd tegen het beginsel van het ontwerp aangevoerd, dat, waar tot dusverre geen recht op schadeloosstelling voor inundatie-schade is erkend, de verplichting om die schade, als zij zich mocht voordoen, te dragen, beschouwd moest worden als een last, aan het bezit of gebruik van grond verbonden.

Die schade moest, evenals andere oorlogsschade, beschouwd worden als een ongeluk, dat iemand treft en dat men ter wille van het algemeen heeft te dragen.

Sommige dezer leden voegden hieraan uitdrukkelijk toe, dat deze bezwaren tegen het beginsel van het wetsontwerp naar hunne meening niet golden met betrekking tot gevallen van oorlogsgevaar, welke niet door oorlog worden gevolgd Wordt wegens oorlogsgevaar het stellen van inundatiën bevolen, dan kan dit het gevolg zijn van de omstandigheid,

dat de Eegeering zich het gevaar grooter voorstelde dan het inderdaad is; het is ook mogelijk, dat juist het stellen van inundatiën, blijk gevende van gezindheid tot ernstige verdediging des lands, een beraamden aanval doet uitblijven. In zoodanige gevallen en trouwens in alle gevallen, waarin het oorlogsgevaar niet wordt gevolgd door een oorlog,

zullen zij, die door de inundatiën benadeeld worden, in den regel de eenigen zijn die schade lijden. Voor volledige vergoeding van deze schade bestonden naar de meening dezer leden voldoende redenen, terwijl men ook niet behoefde te vreezen, dat in zulke gevallen de uitkeering van volledige vergoeding de financiën van den Staat te zeer zou bezwaren.

Andere leden konden zich met het beginsel van het ontwerp wèl vereenigen. Zij achtten het billijk dat, waar in het algemeen belang inundatiën gesteld worden, de daardoor veroorzaakte schade door de gemeenschap worde gedragen. Het wetsontwerp ging geenszins van een nieuw beginsel uit, maar paste slechts op

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^DE LID, GW. [ALG. BESCH.] 19

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

§ 2. Nopens het ontwerp van wet, houdende bepalingen ter uitvoering van art. 187 der Grondwet, heeft reeds gedurende geruimen tijd overleg plaats tusschen de Departementen van Oorlog, van Justitie en van Binnen-landsche Zaken. Omtrent de vraag, of aan de in bedoeld wetsontwerp vervatte regeling meer behoefte is dan aan de onderwerpelijke, kan natuurlijk verschil van meening bestaan, doch, wat hiervan ook moge zijn, het ligt voor de hand, dat het onderwerpelijke wetsvoorstel vroeger kon worden ingediend, vermits de

behandeling van het vorige gewijzigd ontwerp in de zitting der Tweede Kamer van 1890/91 reeds zoo ver was gevorderd, dat daaromtrent een Eindverslag was uitgebracht, en dus voor de wederindiening minder arbeid vereischt werd dan voor de behandeling van het, nog niet in voorschreven stadium verkeerende en bovendien veel meer omvangrijke wetsontwerp betreffende den staat van oorlog en den staat vnn beleg.

Beraadslaging in de Tweede liamer.

(10 Maart 1896.)

De heer van Karnelieek: Mijnheer de Voorzitter! Ik heb gewichtige bezwaren tegen dit wetsontwerp, waarmede ik mij, naar ik vrees, niet zal kunnen veroenigen. Ik acht het gevaarlijk en niet raadzaam van te voren bij de wet te bepalen, dat volledige schadevergoeding zal gegeven worden in geval van maatregelen, die genomen worden om het land te beveiligen tegen een vijand.

Ik zal betrekkelijk dit punt, breedvoerig in de stukken ontwikkeld, zeer kort zijn, en alleen zeggen dat naar het mij voorkomt, het eenige goede stelsel in dezs is, dat hetwelk in zooverre op de practijk berust, dat het reeds in Frankrijk is quot;toegepast geworden, na den laatsten grooten oorlog, het stelsel namelijk dat wel het denkbeeld huldigt van het geven van schadevergoeding, maar de beslissing over de toepassing daarvan voorbehoudt aan speciale wetten, na iederen oorlog vast te stellen, een denkbeeld aangegeven op bladz. 7 van het Voorloopig Verslag, op het eerste ontwerp dat over deze materie door eene vorige Regeering is

ingediend [hiervóór, blz. 16].

Ik vrees dat liet niet mogelijk zal zijn om deze Regeering tot dit denkbeeld te bekeeren, en ik zou niet weten hoe deze verandering, by amendement, in dit wetsontwerp aan te brengen. Mij zal dus wel niets anders overschieten dan tegen het wetsontwerp te stemmen.

Mijn tweede bezwaar, voor mij evenzeer van overwegend gewicht, is dat in dit wetsontwerp het stelsel van het vroegere wetsontwerp, om over de eventueel verlangde schadeloosstelling door speciale commissiën te laten beslissen, vervallen is.

Ik acht het niet goed en practisch, zooals dit wetsontwerp doet, de deur open te zetten voor tal van processen, die zeer lastig kunnen zijn en lang kunnen duren. Ik geloof dat het veel beter is terug te keeren tot het denkbeeld van het

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^DE LID, GW. [ALG. BESCH.] 21

eerste wetsontwerp, in navolging van hetgeen in Frankrijk na den oorlog van 1870 heeft plaats gehad, namelijk om allo quaestiën, die met de schadevergoeding in verband staan — het bedrag daarvan, de quaestie ia hoeverre zij verleend behoort te worden in elk individueel geval enz. — over te laten aan de beslissing van speciale commissiën, samengesteld op de wijze, zooals de vorige Regoering in het eerste wetsontwerp heeft voorgesteld, of op andere wijze, zoo die nog beter mocht geoordeeld worden. Maar ook op dit punt zie ik geen kans om het wetsontwerp in mijn geest te wijzigen, zoodat mij ook hier wel niets anders zal overblijven dan tegen het wetsontwerp te stemmen.

De heer Bastert: Mijnheer de Voorzitter! Ofschoon het naar mijne bescheiden meening eenigszins te betreuren is, dat niet te gelijkertijd in behandeling zijn gebracht de wet die krachtens art. 187 van de Grondwet wordt gevorderd, met het wetsontwerp dat ons nu bezighoudt, naar aanleiding van art. 152 der Grondwet, 2de lid, zoo is op zich zelf dat ontbreken van dat tweede gedeelte der regeling geen reden om ons niet opzettelijk en nadrukkelijk bezig te houden met wat ons voorgesteld wordt ten aanzien van de eischen van billijkheid en rechtvaardigheid bij het stellen van militaire inundatiën.

Nu doet het mij leed dat mijne opvatting te dezer zake in flagrante tegenspraak is met die van mijn geachten mede-afgevaardigde uit Utrecht, den geachten spreker die mij voorafging.

Wij vinden in de Memorie van Tcelichting [lees: Beantwoording] van de Regeering', bestaan hebbende uit de Ministers Havelaar, Bergansius en de Savornin Lohman, een zeer uitvoerig exposé tot verdediging van die billijkheidsgronden. De heeren kennen dat stuk, en ik zal er dus geen voorlezing van doen, maar wil alleen in herinnering brengen, dat men zich daarin ook beroept op het voorbeeld van Frankrijk, bladz. 4 der Memorie van Beantwoording van 9 Februari 1891, alwaar ik lees: //Wanneer de vernielingen, terreinbezettingen en andere schade-berokkenende handelingen, uit een oogpunt van voorzorg, vrijwillig door de overheid zijn verricht, zal de schade worden vergoed.quot; [Hiervóór, blz. 15.]

Datzelfde stelsel is aangenomen geworden in de Memorie van Beantwoording, die van deze Ministers is uitgegaan. Daarin staat te lezen [hierv. blz. 18 onderaan]:

//Een oorlog op het grondgebied des Rijks zonder schade door den vijand aangebracht, is daarentegen niet denkbaar. Laatstgemelde schade is dus een absoluut noodzakelijk gevolg van den oorlog; schade, veroorzaakt door het voorbereiden en stellen van militaire inundatiën, is daarentegen niet als zoodanig aan te merken.

//Beide gevallen zijn dus niet op ééne lijn te stellen.quot;

Met die verklaring ben ik het volkomen eens. Het zal voor deze Kamer geen opzettelijk betoog behoeven, dat de gevallen werkelijk niet gelijkstaan. quot; Wanneer er vernietiging van eigendom, of schade aan perceelen of panden plaats heeft door oorlogstoestanden, dan weet men nooit vooraf welke eigenaren dat treffen zal en welke deelen van het land daaraan het meest blootgesteld zullen worden.

Geheel iets anders is het ten aanzien van het stellen van militaire inundatiën. Daarvoor zijn bepaalde kringen aangewezen.

Eu wanneer nu, hetzij bij het intreden van oorlogsgevaar, hetzij bij het werkelijk uitbreken van een oorlog, de militaire inundatiën gesteld worden, dan geschiedt dat tot behoud van het geheel, en is dat een maatregel van Regeerings-wege, met het doel om den oorlog te voorkomen, of den aanval voor ons land in eene goede richting te dwingen.

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71,

Ik kan niet begrijpen hoe men die beiden gevallen over één kam kan scheren.

Zelfs zonder de utiliteitsgronden die in het Voorloopig Verslag zijn opgegeven, waarin gezegd wordt dat, wanneer men de schadevergoeding in de wet nederlegt, het voor het Departement van Oorlog zooveel gemakkelijker zal zijn de maatregelen vast te stellen die ten- aanzien van waterschapsbesturen, bij het stellen van inundatiën te pas kunnen komen — van welke utiliteitsgronden ik de waarde niet ontkennen zal — acht ik dat de eischen van billijkheid en rechtvaardigheid, die dit wetsontwerp op het voetspoor eener vorige Regeering wil in acht nemen, alle aanbeveling verdienen.

De heer van Houten, Minister van Binnenlandsche Zaken: Mijnheer de Voorzitter! Het punt hetwelk door de beide geachte afgevaardigden is besproken, betreft meer bepaald het gedeelte van het ontwerp dat van juridischen aard is. Eigenlijk zou de Regoering kunnen zwijgen omdat de eene afgevaardigde uit Utrecht door den anderen volkomen is beantwoord en omdat door den tweeden geachten spreker dezelfde argumenten zijn aangevoerd welke de Regeering hebben gemoveerd om haar voorstel in te dienen.

De Regeering is zich, evenals de heer van Karnebeek, bewust dat deze wet, onder omstandigheden waarin de Staat zijne verplichtingen toch reeds moeilijk zal kunnen vervullen, aan den Staat belangrijke flaancieele lasten oplegt, maar aan den anderen kant bestaan daarvoor zoo onomstootelijke rechtsgronden en even onomstootelijke utiliteitsgronden, dat deze beide gronden de Regeering hebben gemoveerd het voorstel te doen gelijk het daar ligt. De Regecring is tevens uitgegaan van de onderstelling dat de vorderingen, die ontstaan door een door den Staat bevolen aantasting van den eigendom, onder de allerbillijkste vorderingen behooren die ooit kunnen bestaan, en dat zij bij andere financieele vorderingen, welke tegen den Staat kunnen worden gedaan, niet behooren achter te staan.

De heer van KarnebeeU: Mijnheer de Voorzitter! Ik moet na de bestrijding die mijne meening ondervonden heeft bij mijn mede-afgevaardigde uit Utrecht en ook bij den Minister nog een oogenblik daarop terugkomen.

De spreker uit Utrecht heeft er op gewezen dat het hier maatregelen geldt tot behoud van het geheele vaderland genomen, en meent dat het stellen van inundatiën in dit opzicht een bijzonder karakter heeft in vergelijking met andere verdedigingsmaatregelen, die in geval van oorlog tegen den vijand genomen zouden kunnen worden.

Ik geloof dat dit niet juist gezien is. Iedere maatregel tot verdediging van het vaderland in geval van oorlog zal wel zijn een maatregel, eene daad, tot behoud van het geheel, en dus geloof ik niet dat in dit opzicht het stellen van inundation een bijzonder karakter heeft.

De Minister heeft gezegd; men moet daar waar door den Staat de eigendom wordt aangetast in het algemeen belang, schadevergoeding verleenen, maar uit de bepalingen van de Grondwet blijkt, dat toch ook de grondwetgever zelf gevoeld heeft, dat in geval van oorlog en oorlogsgevaar, de zaak wel eenigszins van karakter verandert.

Hij heeft uitdrukkelijk te kennen gegeven dat de quaestie van de schadevergoeding in dergelijke gevallen zou worden geregeld door eene speciale wet. Nu heb ik er niets tegen dat het principe van schadevergoeding tot op zekere hoogte in deze wet wordt nedergelegd; ik heb er alleen tegen dat de schadevergoeding

BEPALINGEN TER UITVOERING TAN ART. 152, 2^DE LID, GW. [ALG. BESCH.] 23

in dit geval worde geregeld alsof deze schadevergoeding, door den Staat te geven, op eene lijn is te stellen met alle andere gevallen waarin door den Staat de private eigendom zou worden aangetast en desnoods vernietigd. Ik wil alleen dat de regeling, zooals de practijk in andere landen heeft aangetoond dat met succes geschieden kan, worde voorbehouden voor ieder speciaal geval aan eene speciale wet. Ik geloof dat dit veel practischer is. Daardoor zal voorzien kunnen worden in de eigenaardige behoeften en eischen van ieder speciaal geval.

En wat nu de utiliteitsgronden aangaat, wil ik niet ontkennen, dat daarvoor iets te zeggen is. Ik geloof ook, dat wanneer de bepaling in deze wet wordt opgenomen, dat volledige schadeloosstelling zal gegeven worden, men wel op eenige medewerking zal kunnen rekenen van degenen, die door den maatregel van inundatie zullen kunnen getroffen worden, maar. Mijnheer de Voorzitter, in mijn stelsel wordt toch ook het uitzicht op schadevergoeding volstrekt niet afgesneden, doch integendeel geopend. De schadevergoeding zal alleen niet van te voren worden geregeld voor omstandigheden, die niet te voren kunnen worden berekend, de omstandigheden namelijk waarin de Staat zal kunnen verkceren na het voeren van een oorloge er wordt in dat stelsel niet reeds nu bepaald wat alsdan zal moeten geschieden, maar aan het oordeel over de omstandigheden, waarin wij ons dan zullen bevinden, wordt die beslissing voorbehouden.

Wat betreft de medewerking die van belanghebbenden in verband net het stelsel van dit wetsontwerp verwacht wordt, maar die misschien toch als het er op aan komt nog wel iets te wenschen zal overlaten, meen ik nog op één punt opmerkzaam te moeten maken.

Men heeft herinnerd in de gewisselde stukken aan de moeilijkbeden, die zich vroeger, blijkens onze historie, bij het stellen van inundation hebben voorgedaan en er op gewezen, dat indien men niet op de volledige medewerking van belanghebbenden kon rekenen, do onwil van sommigen groot nadeel voor de lauds verdediging zou kunnen doen ontstaan. Wanneer bijv. een dijk werd doorgestoken door een onwilligen belanghebbende en hei water afliep van een deel des lands, dat door dc inundatie ontoegankelijk voor den vijand moest worden gemaakt, dan zou dit de verdediging zeer belemmeren.

Maar, Mijnheer de Voorzitter, hetzelfde kan toch gebeuren ook onder het stelsel van het wetsontwerp en wanneer dat gebeurt, wanneer onder vigueur van deze wet door kwaadwilligen, die liever hun land droog willen zien dan zich te troosten met het uitzicht op eene schadevergoeding, de inundatie verstoord wordt, dan zullen deze gevaarlijke en onvaderlandslievende kwaadwilligen toch later nog recht hebben op vergoeding der schade door het water aangericht, al heeft dit hun eigendom niet zoo lang bedekt als de Staat bedoelde en voor 's lands verdediging noodig was. Ik blijf dus ook na het betoog van mijn geachten medeafgevaardigde en van den Minister, bij mijne bezwaren tegen dit wetsontwerp volharden.

Wat de commissiën aangaat, daaromtrent heeft zich de Minister niet nader uitgelaten, hoewel dit punt toch van te meer gewicht is, omdat het in het oorspronkelijk voorstel eener vorige Regeering geheel anders geregeld was en wel zooals ik het wensch en zooals de praktijk van Frankrijk na den oorlog van 1870 ons ten voorbeeld heeft gesteld.

Ik blijf dus ook op dit punt mijne bezwaren volhouden.

De heer viiii Houten, Minister van Bimenlandsche Zaken: Mijnheer de Voorzitter ! Bij de grondwetsherziening is deze bepaling op voorstel van den heer

WET VAN 15 APRIL 1896, STBL. N⁰. 71.

Rooseboom opgenomen; daardoor is voorgeschreven, dat op dit onderwerp afzonderlijk eene -wettelijke regeling zal worden gemaakt, maar de gedachte dat daardoor bij de toekenning van schadeloosstelling andere rechtsbeginselen en bij de regeling van die schadeloosstelling eene andere procedure zou worden gevolgd, is aan de discussie over dat amendement vreemd gebleven. Het voorgestelde amendement ging van de onderstelling uit, dat bij de afzonderlijke regeling de schadeloosstelling evenzeer zou worden geregeld als in bet algemeen bij art. 152 Grondwet is voorgeschreven en in de onteigeningswet bedoeld bij art. 151 geschiedt voor de gewone onteigening.

De geachte afgevaardigde verschilt met de Regeering in tweeërlei opzicht. Het eerste is dat de schadeloosstelling, welke de geachte afgevaardigde aan de belanghebbenden wil geven, is eene niet verzekerde, slechts nevelachtig in uitzicht gestelde, van toekomstige wetten, gezindheden, omstandigheden en toestanden afhankelijke, terwijl de Regeering meent dat waar dit artikel toepassing vindt schending van het privaat eigendomsrecht plaats heeft, al is die schending door het algemeen belang gerechtvaardigd, waartegen een recht op schadeloosstelling behoort over te staan. Ik geloof dat wanneer men aan het beginsel van eigendomsrecht hecht, men meer gezind moet zijne mede te gaan met de zienswijze der Regeering dan met die van den geachten afgevaardigde.

Wanneer de geachte afgevaardigde zegt dat volgens zijn denkbeeld de menscben evenzeer zullen medewerken tot de inundatie wanneer men hun slechts voorspiegelt eene latere schadeloosstelling, als wanneer men hun een recht daarop verzekert, dan. Mijnheer de Voorzitter, waag ik dit naar mijne kennis van de menschelijke natuur te moeten betwijfelen.

Wie prijsstelt op medewerking, althans zich niet aan tegenwerking wil blootstellen, behoort eene zekerheid, een recht op schadevergoeding te geven. Dit beginsel is ook gevolgd bij de onlangs aangenomen wet op het afmaken van vee. Ook op utiliteitsgronden is het toekennen van een recht noodig. De beslissingen over te nemen maatregelen vallen in den regel op een tijdstip waarop elk uur kostbaar is. Aan de eene zijde moet de Regecring niet worden teruggehouden door de vrees om vele ingezetenen te benadeelen en te ontstemmen en aan de andere zijde moeten die ingezetenen niet tot tegenwerking worden uitgelokt. Wanneer eenmaal de oorlog is uitgebroken, gaat alles zooals het in zulke tijden gaat; bij de hedendaagsche snelle bewegingen moeten echter de noodige maatregelen, om tijdig te worden genomen, reeds vroeger worden voorbereid. Aan de eene zijde moet dus de Regeering, omdat zij verplicht is volledige schadeloosstelling te geven, spoedig en krachtig durven handelen, en aan de andere zijde moeten de belanghebbenden geneigd zijn de inbreuk op hunne rechten te gedoogen, omdat hun de schadeloosstelling verzekerd is.

Van dat beginsel uitgaande, komt men dan ook tot de wijze van procedure, welke hier wordt voorgeschreven; zij hangt daarmede samen. Wanneer men slecbts in het algemeen de bedoeling heeft om later eene schadeloosstelling te geven, doch niet het recht daarop verzekert, dan kan daarbij op eene wijze worden te werk gegaan, die niet door de Grondwet is geregeld en niet aan de gewone rechtsregelen is gebonden; men kan dan bij wijze van gratificatie, al is het eene gratificatie met sterken zedelijken grond, door administratieve commissiën eene zekere som doen verdoelen en dan ook meer of minder volledig schadeloosstelling verleenen. Maar staat men aan de zijde van de Regeering, wil men het recht op schadevergoeding verzekeren, dan kan men de procedure niet ontgaan zooals die in het ontwerp is opgenomen. Waar een recht is verleend moet de toegang tot

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^DI: LID, GW. [ALG. BESCH.] 25

den rechter openstaan en moeten de commissien niet worden georganiseerd in den geest welken de geachte afgevaardigde daaraan wenscht te geven.

Commissiën zullen toch wel noodig zijn. De militaire autoriteiten die dc maatregelen moeten nemen zullen zich toch wel door commissiën op de hoogte moeten blijven houden van de schade die vergoed dient te worden. In de rapporten dier commissiën zullen zij den grondslag vinden voor het aanbod dat vanwege den Staat aan belanghebbenden zal worden gedaan. Doch indien met dat aanbod geen genoegen wordt genomen, kan de weg naar den rechter in den gedachtengang der Regeering niet worden afgesneden.

Memorie van Antwoord.

§ i. Met waardeering hebben de ondergeteekenden kennis genomen van de mededeeling, dat bi; het af-deelingsonderzoek een aantal leden hunne ingenomenheid betuigden met de wederindiening van het ontwerp van wet, houdende bepalingen ter uitvoering van art. quot;152, 2de lid der Grondwet.

Ten aanzien van de verklaring van eenige leden, dat zij door die indiening nog niet geheel voldaan waren en van de Eegeering tevens verlangden een nader ontwerp van wet, regelende den staat van oorlog en van beleg, hoedanig ontwerp, door eene vorige Kegeering ingediend, sedert was ingetrokken, meenen de ondergeteekenden te mogen verwijzen naar hetgeen door hen, met betrekking tot eene in het Voorloopig Verslag der Commissie van Rapporteurs uit de Tweede Kamer der Staten-Generaal op het onderwerpelijke wetsontwerp voorkomende opmerking van gelijke strekking, als thans door bovenbedoelde leden wordt gemaakt, is te kennen gegeven in § 2 der Memorie van Antwoord op gemeld VoorloopigVerslag (Gedrukte stukkenl894—1895,117, n⁰. 5) [hiervóór, blz. 20.].

Vervolg van het Voorloopig Verslag der Eerste Kamer.

§ 2. In eene afdeeling waren eenige leden van gevoelen, dat het voordeel van den Staat gelegen in deze wetsvoordracht bestond in de wettelijke erkenning, dat ook publiek eigendom in gebruik kan worden genomen en in de wettelijke regeling der verhouding van de beheerders van zoodanig eigendom tot de militaire overheid. Enkele leden betreurden het echter, dat het vraagstuk betreffende het toekennen van schadeloosstelling aan deze regeling verbonden werd. De Grondwet toch eischt het verleenen van schadeloosstelling niet, want artikel 152, 2de lid, noemt alleen «regeling van gebruik van eigendomquot;. Buitendien kan toch door den oorlog nog veel schade berokkend worden, die buiten het kader van dit wetsontwerp valt. Liever dan eene regeling van dit bijzonder punt krachtens bet tweede lid van art. 152 zouden deze leden

de indiening van een ontwerp gezien ^rmolg quot;^{m de Mmori}' ^{van A}'^ltmord-

hebben als uitvloeisel van het eerste § 2. Naar aanleiding van de in lid van genoemd artikel. Bij zoodanig deze paragraaf voorkomende be-

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^DE LID, GW. [ALG. BESCH.] 27

eerste lid, en zoo ja, of dan in dat Additionneele Bepalingen der Grond-opzicht art. 5 der Additionneele wet alleen op het eerste lid van artikelen tegen de aanneming daar- artikel 452 betrekking heeft en dat, van geen bezwaar oplevert. gelijk boven reeds is te kennen ge

geven, de schadeloosstelling bij dit wetsontwerp toegezegd, niet berust op het bepaalde bij dat eerste lid.

Beraadslaging in de Eerste Kamer.

De heer Scliimmelpenninck van der Oye: Mijnheer de Voorzitter! Ik behoor tot die leden, die er voor den Staat een belangrijk praotisch voordeel in zien, dat bij dit wetsontwerp geregeld wordt het gebruik ten bate der verdediging, niet alleen van particulier, maar ook van publick eigendom, en dat de beheerders van de publieke eigendommen gehouden zijn de bevelen op te volgen van de militaire autoriteiten betreffende het stellen en in stand houden van militaire inundatiën. In het Voorloopig Verslag, uitgebracht gedurende de zitting 1889—1890 [hiervóór, blz. 4—9], werd die vraag zeer uitvoerig behandeld en door de Regeering in de Memorie van Antwoord, uitgebracht in de zitting van 1890—1891, zoo duidelijk mogelijk in bevestigenden zin beantwoord. In het oorsponkelijk ontwerp werd dan ook een in dien zin nieuw art. 3 inge-lascht. Conflicten tusschen verschillende administratieve autoriteiten, die in tijden van oorlog en oorlogsgevaar (en ik voeg er bij, in tijden van stormweer en hooge vloeden) noodlottig kunnen worden, zijn daardoor voor een goed deel voorkomen.

Niet dat ik persoonlijk ondervinding heb gehad van dergelijke conflicten. Integendeel, ik herinner mij nog altijd met zeer veel genoegen, dat toen in 1870 tijdens de mobilisatie de linie Spees-Ochten in de Neder-Betuwe in staat van verdediging moest worden gebracht en daartoe het peil van de polders zoo hoog mogelijk opgezet en een stuwdam in de Linge werd gelegd, ik daarbij van het bestuur van Neder-Betuwe de meest mogelijke medewerking ondervond. En ik behoef niet te zeggen, dat, wanneer in de hoofdwaterleiding van dergelijk waterschap als de Linge een stuw moet worden aangebracht, dit voor het bestuur allerminst eene kleinigheid is.

Toch zou het soms anders kunnen zijn, en ik geloof dus werkelijk, dat het zeer is in het belang des lands dat deze aangelegenheid wettelijk wordt geregeld. Die regeling is dan ook een overwegend voordeel ten gunste van dit wetsontwerp.

Intusschen ik zie ook eene groote schaduwzijde, en wel speciaal ten aanzien van de quaestie der schadeloosstelling; een lastig onderwerp, ik erken het gaarne.

Dat de billijkheid van schadeloosstelling onder bepaalde omstandigheden wordt aangenomen, blijkt uit menige plaats in onze wetgeving, maar die billijkheid sluit daarom nog geen recht in, en evenmin, of nog veel minder, zou ik zeggen, recht op volledige vergoeding.

In het Voorloopig Verslag van 1889/90 [hiervóór, blz. 10] wordt de vraag gedaan of het toekennen van een recht op schadeloosstelling een goed beginsel is, en de Regeering antwoordt daarop [hiervóór, blz. 11], dat er aanspraak op vergoeding wegens inundatie wordt gegeven, daargelaten de vraag of die aanspraak zich grondt op de billijkheid of op een rechtsbeginsel. Deze Regeering schijnt een stap verder te gaan; althans bij de opmerking in het Voorloopig Verslag van 189é/95 van sommige leden, dat de toekenning van aanspraak op volledige vergoeding

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

moeilijk gemist kon 'worden, waar het van groot belang is feitelijk en lijdelijk verzet van belanghebbenden tegen het stellen van inundatiën te voorkomen [hiervóór, blz. 19] antwoordt de Regeering in de Memorie van Beantwoording in dezelfde zitting [t. a. p.]: //De •wensehelijkheid om, door het toekennen van een recht op seliadevergoeding, niet alleen feitelijk of lijdelijk verzet van belanghebbenden te voorkomen, maar zelfs hunne wellieht noodige medewerking in deze te verkrijgen, is, gelijk sommige leden zeer te recht aanmerkten, een krachtig argument voor het in [het wetsontwerp gehuldigde stelsel.quot;

Waar de leden dus slechts spreken van eene aanspraak op vergoeding, gewaagt de Regeeriug van een recht. Toch spreekt de Grondwet nergens zoo absoluut van een recht. Lid 2 van art. 152 spreekt in het geheel niet van schadeloosstelling, maar alleen van „regeling va,n het gebruik van eigendommenquot;. De Regeering zegt wel in de Memorie van Beantwoording die wij mochten ontvangen: „Naar aanleiding van de in deze paragraaf voorkomende beschouwingen meenen de on-dergeteekenden er de aandacht op te moeten vestigen, dat het wetsontwerp de, bij artikel 152, 2de lid, door de Grondwet voorgeschreven regeling bevat en de quaestie dor schadeloosstelling een onderdeel dier regeling isquot;, maar naar mijne bescheiden meening is het krachtens de bewoordingen van de Grondwet zeker geen onmisbaar onderdeel daarvan en kan de eene zaak onafhankelijk van de andere worden geregeld.

Art. 152, 1ste lid, zegt dat de wet kan bepalen dat geene schadeloosstelling wordt verleend; schadeloosstelling wordt verleend, staat er, voor zoover door de wet niet het tegendeel wordt bepaald. Art. 151 maakt voor het vooraf verzekeren van schadeloosstelling bij aankoop, bij onteigening, reserves voor oorlog, oorlogsgevaar, enz.

Art. 186 maakt voor het defroyeeren van leverantien enz. reserves voor oorlog, oorlogsgevaar en andere buitengewone omstandigheden Naar mijne meening was het dus zeker niet noodzakelijk om bij deze gelegenheid, ter voldoening aan het 2de lid van art. 152, een recht te statueeren dat zeer ver reikende gevolgen zal hebben.

Te minder noodig schijnt mij dit toe, omdat de overheid steeds getoond heeft, waar schade berokkend werd, de billijkheid in acht te willen nemen. De geschiedenis toont dit herhaaldelijk aan. Het bleek onder andere van de zijde der Spanjaarden in 1667, van de zijde der Franschen in 1699, ten onzent bleek het in 1673, in 1793 en laatstelijk weder in 1838.

In het Koninklijk besluit van 5 December 1838 wordt verklaard dat er aan het verleenen van eene eigenlijk gezegde schadevergoeding niet kan worden gedacht, dat desniettemin eenige tegemoetkoming ter zake van geledene verliezen wegens den langen duur der inundeering zal worden verleend. Men vindt bedoeld besluit uitvoerig gerelateerd in het Voorloopig Verslag van 1889/90.

Het totaal der schade werd begroot op 13 ton gouds, waarop bij de wet van 9 Mei 1846 {Staatsblad n⁰. 40) aan belanghebbenden 6 ton werd vergoed, in evenredigheid van de geleden schade.

In frankrijk werd na den oorlog van 1870, behalve krachtens het beginsel van het gemeene recht, neergelegd in het Keizerlijk decreet van 10 Augustus 1853, nog bij de wetten van 1871, 1873 en 1874 eene bijzondere schadeloosstelling toegekend. Het is intusschen eigenaardig, dat voor de laatste schadevergoeding niet in aanmerking zouden komen, ceux, qui ne renonceraient pas a toute action devant les trihmaux judiciaires ou administratifs.

Ik betreur het dan ook, dat de Regeering gemeend heeft bij deze gelegenheid

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^D,! LID, GW. [ALG. BESCH.] 29

den knoop te moeten doorhakken, en had de ontwarring daarvan liever gezien bij eene wet, gegrond op het eerste lid van art. 152.

Dan had ook de regeling mijns inziens vollediger kunnen geschieden.

De Regeering zegt wel in hare Memorie van Antwoord aan de Tweede Kamer, dat de schade door inundatie niet is aan te merken als een absoluut noodzakelijk gevolg van den oorlog, de schade door den vijand aangebracht daarentegen wel; dat de eerstgenoemde schade dus moet vergoed worden,de laatstgenoemde niet; maar de Minister van Oorlog zal mij wel toegeven, dat behalve door inundatie en door opruiming binnen de verboden kringen (waarvoor krachtens art. 5 van de wet van 1853 schadevergoeding kan worden gevorderd) nog op velerlei andere wijze door den verdediger schade kan worden aangebracht, bijv. door het nemen van stellingen, bij het in staat van verdediging brengen van terremvoorwerpen of terrcinstrooken en zelfs bij het opruimen rondom vestingen, waarbij zeker de afstand van 1000 M. menigmaal niet voldoende zal blijken.

Daarbij hadden dan wellicht als grondslag kunnen dienen de beginselen van het gemeene recht, in het genoemd Keizerlijke decreet neergelegd eninhetVoor-loopig Verslag dezer Kamer gememoreerd.

Ik kom thans niet terug op de commissiën, bedoeld bij an. 6. Ik ben het met den Minister van Binnenlandsche Zaken eens, waar hij aanvoerde in de andere Kamer, dat feitelijk de zaak geen groot verschil oplevert en dat ook de Minister wel deskundigen zal raadplegen, alvorens de schadevergoeding vast te stellen. Evenmin maak ik bezwaar tegen de slotalinea van art. 6, want het is logisch, dat daar, waar een recht op schadevergoeding wordt aangenomen, de mogelijkheid moet open blijven ten. slotte ook bij den rechter te recht te komen. Maar de aanneming van dit recht kan voor den Staat zeer zware financieele offers medebrengen en ik vrees, dat desniettemin het doel slechts onvolledig zal worden bereikt. Steeds zullen er toch velen overblijven, die door den oorlog groote nadeelen ondervonden hebben, zonder in de termen van schadevergoeding te vallen.

Ik wensch dan ook mijne stem over dit wetsontwerp nog voor te behouden en eerst te hooren, wat door den Minister of door andere leden ten gunste van dit wetsontwerp zal worden aangevoerd.

De heer vau Houten, Minister van Binnenlandsche Zaken: Mijnheer de Voorzitter! De geachte spreker heeft gelijk, wanneer hij zegt, dat door de Grondwet niet volstrekt geboden is de schadevergoeding te verleenen, welke door dit wetsontwerp in geval van inundatie wordt toegezegd. Het wetsontwerp bevat de regeling, bedoeld bij art. 152, tweede lid, der Grondwet. De schadeloosstelling is naar het oordeel van de Regeering een onderdeel van die regeling, maar het is waar, het is niet een noodzakelijk onderdeel. De wetgever is vrij om die schadeloosstelling te regelen zooals de Regeering haar voorstelt; hij is ook vrij dit recht op schadeloosstelling in beperkte mate toe te staan of het geheel te onthouden. De schadeloosstelling wordt dan ook door de Regeering alleen verdedigd als in overeenstemming met de billijkheid en met het Staatsbelang.

In overeenstemming met de billijkheid. Dit wordt ook door den geachten afgevaardigde erkend, want hij heeft het geprezen, dat verschillende Regeeringen op verschillende tijden dit beginsel van schadeloosstelling hebben gehuldigd.

Maar indien dit beginsel wordt gehuldigd, waarom het dan op een halfje en niet ten volle toegepast? Daarop komt toch, kortweg uitgedrukt, het betoog van den geachten afgevaardigde neêr.

De schadeloosstelling is billijk, maar zij kost veel geld en vandaar dat hij niet

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

moeilijk gemist kon worden, waar liet van groot belang is feitelijk en lijdelijk verzet van belanghebbenden tegen het stellen van inundatiën te voorkomen [hiervóór, blz. 19] antwoordt de Regeering in de Memorie van Beantwoording in dezelfde zitting [t. a. p.]: wDe wensehelijkheid om, door het toekennen van een reuht op schadevergoeding, niet alleen feitelijk of lijdelijk verzet van belanghebbenden te voorkomen, maar zelfs hunne wellicht noodige medewerking in deze te verkrijgen, is, gelijk sommige leden zeer te recht aanmerkten, een krachtig argument voor het in ^het wetsontwerp gehuldigde stelsel.quot;

Waar de leden dus slechts spreken van eeue aanspraak op vergoeding, gewaagt de Regeering van een recht. Toch spreekt de Grondwet nergens zoo absoluut van een recht. Lid 2 van art. 152 spreekt in het geheel niet van schadeloosstelling, maar alleen van „regeling van het gebruik van eigendommenquot;. De Regcering zegt wel in de Memorie van Beantwoording die wij mochten ontvangen: „Naar aanleiding van de in deze paragraaf voorkomende beschouwingen meenen de on-dergeteekenden er de aandacht op te moeten vestigen, dat het wetsontwerp de, bij artikel 152, 2de lid, door de Grondwet voorgeschreven regeling bevat en de quaestie der schadeloosstelling een onderdeel dier regeling isquot;, maar naar mijne bescheiden meening is het krachtens de bewoordingen van de Grondwet zeker geen onmisbaar onderdeel daarvan en kan de eene zaak onafhankelijk van de andere worden geregeld.

Art. 152, 1ste lid, zegt dat de wet kan bepalen dat ge.ene schadeloosstelling wordt verleend; schadeloosstelling wordt verleend, staat er, voor zoover door de wet niet het tegendeel wordt bepaald. Art. 151 maakt voor het vooraf verzekeren van schadeloosstelling bij aankoop, bij onteigening, reserves voor oorlog, oorlogsgevaar, enz.

Art. 186 maakt voor het defroyeeren van leverantien enz. reserves voor oorlog, oorlogsgevaar en andere buitengewone omstandigheden Naar mijne meeniug was het dus zeker niet noodzakelijk om bij deze gelegenheid, ter voldoening aan het 2de lid van art. 152, een recht te statueeren dat zeer ver reikende gevolgen zal hebben.

ïe minder noodig schijnt mij dit toe, omdat de overheid steeds getoond heeft, waar schade berokkend werd, de billijkheid in acht te willen nemen. De geschiedenis toont dit herhaaldelijk aan. Het bleek onder andere van de zijde der Spanjaarden in 1667, van de zijde der Pranschen in 1699, ten onzent bleek het in 1672, in 1793 en laatstelijk weder in 1838.

In het Koninklijk besluit van 5 December 1838 wordt verklaard oat er aan het verleenen van eene eigenlijk gezegde schadevergoeding niet kan worden gedacht, dat desniettemin eenige tegemoetkoming ter zake van geledene verliezen wegens den langen duur der inundeering zal worden verleend. Men vindt bedoelc besluit uitvoerig gerelateerd in het Voorloopig Verslag van 1889/90.

Het totaal der schade werd begroot op 13 ton gouds, waarop bij de wet van 9 Mei 18é6 [Staatsblad nquot;. 40) aan belanghebbenden 6 ton werd vergoed, in evenredigheid van de geleden schade.

In Frankrijk werd na den oorlog van 1870, behalve krachtens het beginsel van het gemeene recht, neergelegd in het Keizerlijk decreet van 10 Augustus 1853, nog bij de wetten van 1871, 1873 en 1874 eene bijzondere schadeloosstelling toegekend. Het is intusschen eigenaardig, dat voor de laatste schadevergoeding niet in aanmerking zouden komen, ceux, qui ne renonceraient pas a toute action devani les trihmam judiciaires oti administratifs.

Ik betreur het dan ook, dat de Regeering gemeend heeft bij deze gelegenheid

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^DE LtD, GW. [ALG. BESCH.] 29

den knoop te moeten doorhakken, en had de, ontwarring daarvan liever gezien bij eene wet, gegrond op het eerste lid van art. 153.

Dan had ook de regeling mijns inziens vollediger kunnen geschieden.

De Regeering zegt wel in hare Memorie van Antwoord aan de Tweede Kamer, dat de schade door inundatie niet is aan te merken als een absoluut noodzakelijk gevolg van den oorlog, de schade door den vijand aangebracht daarentegen wol; dat de eerstgenoemde schade dus moet vergoed worden, de laatstgenoemde niet; maar de Minister van Oorlog zal mij wel toegeven, dat behalve door inundatie en door opruiming binnen de verboden kringen (waarvoor krachtens art. 5 van de wet van 1853 schadevergoeding kan worden gevorderd) nog op velerlei andere wijze door den verdediger schade kan worden aangebracht, bijv. door het nemen van stellingen, bij het in staat van verdediging brengen van terreinvoorwerpen of terreinstrooken en zelfs bij hot opruimen rondom vestingen, waarbij zeker de afstand van 1000 M. menigmaal niet voldoende zal blijken.

Daarbij hadden dan wellicht als grondslag kunnen dienon de beginselen van het gemeeue recht, in het genoemd Keizerlijke decreet neergelegd eninhet Voor-loopig Verslag dozer Kamer gememoreerd.

Ik kom thans niet torug op de commission, bedoeld bij art, 6. Ik ben hot met don Minister van Binnenlandsche Zaken eens, waar hij aanvoerde in de andere Kamer, dat feitelijk do zaak geen groot verschil oplevert en dat ook de Minister wel deskundigen zal raadplegen, alvorens do schadevergoeding vast te stellen. Evenmin maak ik bezwaar tegen do slotalinea van art. 6, want het is logisch, dat daar, waar een recht op schadevergoeding wordt aangenomen, de mogelijkheid moet open blijven ten slotte ook bij den rechter te recht te komen. Maar de aai.-neming van dit recht kan voor don Staat zeer zware finaucieelo offers medebrengen en ik vrees, dat desniettemin het doel slechts onvolledig zal worden bereikt. Steeds zullen er toch velen overblijven, die door den oorlog groote nadoelen ondervonden hebben, zonder in de termen van schadevergoeding te vallen.

Ik wensch dan ook mijne stem over dit wetsontwerp nog voor te behouden en eerst te hooren, wat door den Minister of door andere leden ten gunste van dit wetsontwerp zal worden aangevoerd.

De heer v»u Houten, Minister van Binnenlandsche Zaken: Mijnheer de Voorzitter! De geachte spreker hooft gelijk, wanneer hij zegt, dat door de Grondwet niet volstrekt geboden is de schadevergoeding te verleenen, welke door dit wetsontwerp in geval van inundatie wordt toegezegd. Het wetsontwerp bevat do regeling, bedoeld bij art. 152, tweede lid, der Grondwet. De schadeloosstelling is naar hot oordeel van de Regeering een onderdeel van die regeling, maar hot is waar, hot is niet een noodzakelijk onderdeel. Do wetgever is vrij om die schadeloosstelling te regelen zooals de Regeering haar voorstelt; hij is ook vrij dit recht op schadeloosstelling in beperkte mate toe te staan of het geheel te onthouden. Do schadeloosstelling wordt dan ook door de Regeering alleen verdedigd als in overeenstemming met de billijkheid en mot het Staatsbelang.

In ovoroonstemming met do billijkheid. Dit wordt ook door den geachten afgevaardigde erkend, want hij heeft hot geprezen, dat verschillende Rogeoringen op verschillende tijden dit beginsel van schadeloosstelling hebben gehuldigd.

Maar indien dit beginsel wordt gehuldigd, waarom het dan op een halfje en niet ten volle toegepast? Daarop komt toch, kortweg uitgedrukt, het betoog van den geachten afgevaardigde neêr.

De schadeloosstolling is billijk, maar zij kost veel geld en vandaar dat hij niet

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

wil toekennen een recht op schadeloosstelling, maar slechts eene zekere aanspraak, welke men ten halve kan bevredigen en waardoor men zich toch meent te kunnen vleien de billijkheid te hebben betracht.

Het beginsel van schadeloosstelling wordt door de Grondwet gehuldigd, daar waar eigendomsovergang noodig is. In dat geval wordt, krachtens art. 151 en de daarop gebaseerde onteigeningswet, de schadeloosstelling ten volle toegekend. Waarom zou men nu hetzelfde beginsel niet laten gelden daar waar eigendom wel niet geheel, maar toch tijdelijk wordt ontnomen en dus in het wezen der zaak geen verschil is?

Moet men aannemen dat hier eene verplichting op den Staat wordt gelegd welke onmogelijk ten volle is te vervullen? Dit is niet aan te nemen. De schadeloosstelling strekt zich wel uit over groote terreinen, maar betreft toch slechts het gebruik voor korten tijd. De kosten van den oorlog in onzen tijd zijn zoo groot, dat het op het geheele bedrag van de oorlogskosten wel geen groot verschil kan maken of men ten volle de aanspraak op schadeloosstelling te dier zake erkent, dan wel of men, gelijk de geachte afgevaardigde wil, het in de hand houdt om naar omstandigheden ten volle of ten deele schadeloos te stellen.

Het Staatsbelang noopt om ruim te zijn niet alleen in de toekenning, maar ook in de toezegging der schadeloosstelling. Wanneer het onzeker is of men schadeloosstelling zal krijgen en of die ten volle of ten deele zal worden gegeven, mist men de medewerking of althans de niet-tegenwerking der belanghebbenden, welke naar mijne meening voor iedere militaire autoriteit van het alleruiterste belang is.

Bij de snelheid waarmede gehandeld moet worden kan geenerlei vertraging worden geduld. Neemt men in aanmerking dat deze handelingen ook gepleegd moeten worden in vredestijd en alleen ter voorbereiding van mogelijk verweer en dat men dan dus nog in den toestand verkeert waarin een regelmatig beroep op den rechter kan worden gedaan, dan begrijpt men dat het gevaar voor tegenwerking van de maatregelen der militaire autoriteit niet gering geschat kan worden. Het geldt hier, mocht het geval zich voordoen, omstandigheden waarin zelfs de uren kostbaar zijn, en het zou verkeerde zuinigheid zijn dan niet te zeggen: ik zal u geheel, maar ik zal u later misschien gedeeltelijk schadeloos stellen. Het is veel beter den militairen gezaghebbers de wettelijke volmacht te geven om te zeggen: wij moeten handelen, maar gij ontvangt volledige schadeloosstelling.

Het Staatsbelang vordert daarom, naar mijne overtuiging, die volkomen gedeeld wordt door den Minister van Oorlog, dat de militaire autoriteit volledige schadeloosstelling kan toezeggen.

De heer Kist: In het Yoorloopig Verslag is in de laatste paragraaf de volgende vraag tot de Regeering gericht: //of niet dit wetsontwerp voor zoover het de schadeloosstelling regelt, berust op art. 152, eerste lid, en zoo ja, of dan in dat opzicht art. V der Additioneele Artikelen tegen de aanneming daarvan geen bezwaar oplevertquot;.

Die vraag is kort gedaan en door de llegeering ook kort, negatief beantwoord. De Regeering heeft gezegd: de schadeloosstelling bij deze wet berust niet op art. 152, alin. I, maar uitsluitend op art. 152, alin. 2, en omdat dit het geval is, is ook hier geen sprake van de bepalingen van art. V der Additioneele Artikelen, waarin wordt gezegd, dat het beginsel van schadeloosstelling voor vernietiging en tijdelijke of voortdurende onbruikbaarmaking van eigendom buiten werking wordt gesteld, totdat in het leven zal zijn geroepen die bijzondere wet, die zal bepalen

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^DE LID, GW. [ALG. BESCH.] 31

voor welke onbruikbaarmaking of vernietiging geen schadevergoeding zal worden bepaald.

Ik geloof, dat het der moeite waard is dit punt eenigszins nader te bezien, omdat hot mij inderdaad toch voorkomt dat er ineer twijfel bestaat dan de Regeering meent en ik het in het belang der zaak wensehelijk zou achten, dat de Regeering dien twijfel geheel en al ophief.

Br is mijns inziens toch veel te zeggen voor de meening, dat art. 152, alin. 1, volkomen regelt het beginsel van schadeloosstelling voor vernietiging en voortdurende of tijdelijke onbruikbaarmaking van eigendom in zijn geheel, en dat dit artikel volgens de bedoeling van den grondwetgever slaat op alle schade door vernietiging en onbruikbaarmaking aan eigendommen veroorzaakt, ook wat betreft inundatie.

quot;Wanneer dit het geval is, dan zou schadevergoeding voor inundatie ook moeten begrepen zijn in het eerste lid van art. 152 en dan zou toepasselijk zijn art. V van de Additioneele Artikelen, dat zegt, dat het eerste lid van art. 152 van de Grondwet buiten toepassing blijft, totdat de wettelijke regeling omtrent de gevallen, waarin geen schadeloosstelling in geval van vernietiging of voortdurende of tijdelijke onbruikbaarmaking zal worden verleend, in werking zal zijn getreden. Dan zou dit wetsontwerp, niet in zijn geheel, maar wat beide laatste artt. 5 en 6 aangaat voorbarig zijn; geboren, voordat de conditiën van de geboorte dat'.rvan in het leven zijn getreden, en ik word in die meening eenigszins bevestigd door hetgeen zooeven door den Minister is gezegd en erkend tegenover de beweringen van het geachte lid uit Gelderland. Hij heeft gezegd: ik erken dat de regeling van schadevergoeding hij dit ontwerp niet noodzakelijk was, met andere woorden: hij erkent, dat de regeling van de schadevergoeding ook bij afzonderlijke wet zal kunnen worden daargesteld.

Wanneer dit het geval is, zou ik willen vragen: op welke bepaling van de Grondwet dan de schadevergoeding voor inundatiën zoude steunen ? Deze zou dan zeker berusten op art. 152, 1ste lid.

Wanneer men de wordingsgeschiedenis van art. 152, eerste en tweede lid, nagaat, dan krijgt men den indruk, dat het eerste lid regelt de schadevergoeding in haar geheel, ook voor inundatiën, en het tweede lid uitsluitend bedoelt eeu bevel tot wettelijke regeling van het stellen van inundatiën, de schadevergoeding aan het eerste lid overlatende.

Het is bekend, en de Minister van Binnenlandsche Zaken weet dat ook uit eigen ervaring en uit zijne herinning, dat dat tweede lid van art. 152, hangende de beraadslaging over de Grondwet, is aangebracht door een amendement van den heer Rooseboom. Daartegen heeft zich destijds de toenmalige Minister van Binnenlandsche Zaken, de hoer Heemskerk, zeer krachtig verzet. Hij hield daarbij vol dat do sohadovergoeding voor inundatiën in hot voorgedragene artikel begrepen was. Om dat artikel (nu het eerste lid van art. 152) meer toepasselijk te maken op de materie van inundatiën, heeft hij, waar oorspronkelijk gesproken werd van nonbruikbaarmakingquot;, dit veranderd in: nuoortdurende of tijdelijke onbruikbaarmakingquot;. Deze woorden zijn opzettelijk ter wille van de inundatiën in het artikel gebracht.

Ton slotte voegde de Minister Heemskerk den heer Roosoboom toe: wat wilt gij nog moorP Het eerste lid voldoet aan al uwe behoeften. Neen, zeide deze daartegen, dat is nog niet het geval, want wel is nu voorzien in de schadeloosstelling, maar nog mist hot legerbestuur de noodige macht om bij het stellen van inundatiën op te treden, bepaaldelijk tegenover de waterschappon. Deze discussie

wet van -15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

kan men vinden op bladz. 1531 der Handelingen van 3 Mei 1887. De heer Rooseboom zeide onder andere het volgende: „Ook heb ik dankbaar erkend dat door de wijziging, door de Regeering in haar artikel gebracht, er ook geen bezwaar is met betrekking tot de terreinen, waar de inundatiën gesteld zullen worden. Maar wat heeft men daaraan, als de waterschappen zeggen: gij blijft van onze sluizen af? Dan hebben wij immers geen macht om de inundatiën voor te bereiden of te stellen? Dat bezwaar is nog niet opgelost. Noch de Minister van Binnen-landsehe Zaken, noch de Minister van Oorlog heeft daarover een woord gezegd. Toch is het noodig dat bezwaar op te lossen.quot;

En verder op bladz. 1532:

„Mijn amendement moet dienen als aanvulling van het Regecringsvoorstel; de bedoeling is niet het in de plaats daarvan te doen treden.quot;

Wat was alzoo de strekking van het amendement van den heer Rooseboom? (thans art. 152, tweede lid.) Niet om regeling der schadeloosstelling, maar hoofdzakelijk om macht te verkrijgen tegenover de waterschappen.

Ik zeg dit niet omdat ik er volkomen zeker van ben dat mijne opvatting de juiste is. maar omdat ik meen bij den bestaanden twijfel den Minister in de gelegenheid te moeten stellen, zijne meening toe te lichten en zoo mogelijk de overtuiging te vestigen, dat deze wet niet in strijd is met art. V der Additioneele Bepalingen.

Dat is ook de bedoeling der vraag, in het Voorloopig Verslag gedaan. Is de zetel van de schadevergoeding ook voor inundatiën niet begrepen in de eerste alinea, en is niet de bedoeling der tweede uitsluitend: 1quot;. het beginsel van wettelijke regeling dezer materie in de Grondwet op te nemen, en 2°. het verkrijgen van de noodige macht tegenover de waterschappen?

En wanneer die vragen bevestigend beantwoord zouden moeten worden is het dan. gerechtvaardigd thans reeds, terwijl de wet in de Additioneele Artikelen genoemd er nog niet is, het punt der schadeloosstelling te regelen en daardoor indirect uitvoering te geven aan art. 152, 1ste lid?

Ik breng deze vraag in verband met den wenseh dai de Regeering er toe overga, om ons de wet, bedoeld bij art. 152, eerste lid, der Grondwet, aanwijzende in welke gevallen yeene schadeloosstelling zal gegeven worden, die nu reeds acht jaren op zich laat wachten, zoo spoedig mogelijk te schenken.

De heer Schiinmelpenninck van der Oye: Mijnheer de Voorzitter! Slechts een paar woorden naar aanleiding van hetgeen door den Minister van Binnenlandsche Zaken in het midden is gebracht.

De Minister geeft vooral twee redenen aan ter aanbeveling van dit wetsontwerp, nl. de billijkheid en het Staatsbelang. Ik ontken geenszins dat er redenen van billijkheid zijn aan te voeren voor het geven van schadeloosstelling, maar billijkheid is iets anders dan het scheppen van een recht, terwijl bovendien, zooals ook door den heer Kist is opgemerkt, het niet noodzakelijk was bij deze wet de schadeloosstelling te behandelen. Ook ik had wel gewenscht, dat de Regeering deze moeilijke aangelegenheid niet partieel had begonnen te regelen.

Bij het Staatsbelang geldt voor de Regeering voornamelijk de utiliteitsreden, dat het verzet waarschijnlijk minder zal voorkomen zoodra er een recht op schadeloosstelling bestaat. Wat dat verzet betreft ben ik niet zeer pessimistisch gezind, wel kan de geschiedenis voorbeelden aanwijzen dat er verzet is geweest, maar wanneer eenmaal het land in gevaar is en de oorlogstoestand bestaat, dan is vooreerst iedereen min of meer onder den indruk daarvan en zijn verder de

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN' ART. 152, 2^n,' LID, GW. [ALG. BESCII,] 33

middelen meer bij de hand dan in gewone tijden om verzet tegen te gaan. Mijne persoonlijke ondervinding is dan ook dat er veeleer medewerking is, ook bij den landbouwenden stand, bij de onmiddellijke belanghebbenden, dan tegenwerking. Aan enkele kwaadwilligen of wantrouwenden zal het wel nooit geheel ontbreken, zelfs onder toezegging van schadevergoeding.

Buitendien is het stellen van inundatiën slechts een van de vele phasen, die zich bij oorlogstoestand kunnen voordoen. Er zullen honderden andere gevallen zijn waarbij verzet evenzeer gevaarlijk kan worden. Waarom dan bij deze gelegenheid speciaal de inundatiën in het oog gevat en niet den geheelen oorlogstoestand krachtens het 1ste lid van art. 152?

De Minister zegt, dat de kosten niet zoo groot zullen wezen vergeleken bij de lasten, die door een oorlog worden opgelegd! Ja, Mijnheer de Voorzitter, alles is relatief in de wsreld, maar wanneer meu hier een recht in het leven roept, zal het toch wel minst genomen billijk zijn alle mogelijke overige schaden in rekening te brengen. En wil men zoover gaan om alle oorlogsschade te vergoeden, dan geloof ik dat men een zeer zwaren last zal leggen op den Staat.

Om die verschillende redenen had ik liever gezien dat de regeüng van dit punt hier achterwege gebleven ware. Maar wij zijn niet met het recht van amendement toegerust en hebben slechts te overwegen of de voordeden van een wetsontwerp in zijn geheel zwaarder wegen dan de nadeelen.

En aangezien het mijns inziens van veel waarde is dat de verhouding van de verschillende autoriteiten en beheerders van publieke eigendommen geregeld worde, zal ik, al wordt er eene quaestie in behandeld op eene wijze die ik liever anders gezien had, mijne stem aan dit wetsontwerp niet onthouden.

De heer van Houten, Minister van Binnenlandsche Zaken: Mijnheer de Voorzitter! Ik kan inderdaad niet inzien dat, vooral van het standpunt waarop de laatste geachte spreker staat, die het ook vvenschelijk acht dat tijdig, wanneer dit noodzakelijk is, eventueel militaire toebereidselen kunnen getroffen worden, het als een nadeel kan beschouwd worden dat het beginsel van schadeloosstelling in de wet gehuldigd wordt.

Voor de militaire toebereidselen kan het toekennen van recht op schadeloosstelling nooit nadeelig zijn.

De geachte spreker maakt zich echter bezorgd dat het beginsel in dit wetsontwerp gehuldigd, zou medebrengen vergoeding door den Staat van alle oorlogsschade.

Ja, Mijnheer de Voorzitter, indien dit het geval was, zou ook ik huiverig zijn om dit beginsel te aanvaarden; maar dat is niet het geval. Bij oorlogsschade is een groot deel van toevallige omstandigheden afhankelijk, zoowel wat betreft de schade in de bezittingen als in het bedrijf der ingezetenen. Dat is geen schade bedoe'd bij het 2de lid van art. 132 Grondwet; daar staat men slechts tegenover het geval dat men tijdelijk over eigendommen beschikken moet.

Het recht van tijdelijke beschikking wordt erkend, maar wordt in dat artikel beperkt door regeling bij de wet.

Nu meent de geachte spreker dat die regeling zich slechts moet bepalen tot het toekennen van het recht, zooals dat in de andere onderdeelen van het wetsontwerp wordt verleend.

Onder regeling versta ik echter ook het bepalen van de voorwaarden, waaronder het gebruik zal plaats hebben; daaronder versta ik niet alleen het beginsel uit te spreken in de wet, maar ook de gevolgen te regelen en de rechten te bepalen welke uit toepassing van het beginsel worden ontleend.

W. '96. Sb. 71. 3

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

Vandaar dat hot mij voorkomt, en daarin zijn mijne ambtgenooten het geheel met mij eens, dat deze zaak op zich zelve, geheel afgescheiden van het 1ste lid van art. 152, met hot daarmede verband houdende art. V der Additioneele Bepalingen, beschouwd moet worden.

Indien ik het betoog van den geachten afgevaardigde uit Noordhollaud wel begrepen heb, ligt er wel op den bodem van zijne bedenkingen een grondwettelijk bezwaar, maar dan is toch de strekking zijner rede voornamelijk deze, dat door de regeling van dit onderdeel het belang bij eene spoedige regeling van het onderwerp van het eerste lid van artikel 152 voor een goed deel zal verloren gaan.

Wat het laatste punt betreft, de wensohelijkheid daarvan zal ik niet tegenspreken. Inzonderheid wat betreft de medische politie, waarop dat 1ste lid vooral betrekking heeft, mist men wel de regeling in art. 152, 1ste lid, van de Grondwet bedoeld. Vernietiging en onbruikbaarmaking van voorwerpen en eigendommen wordt dikwijls belemmerd door gemis aan die wettelijke regeling.

Overigens heeft de bepaling van art. V der Additioneele Artikelen mijns inziens eene meer beperkte strekking dan daaraan door den geachten afgevaardigde wordt toegekend.

Naar mijn oordeel is art. V voornamelijk geschreven om het denkbeeld uit te sluiteu, dat aanvaarding van het beginsel van schadeloosstelling door de Grondwet op zich zelf reeds aanspraken zou geveu. Men heeft in het 1ste lid van art. 152 het beginsel van schadeloosstelling erkend en gewenscht dat alleen door den wetgever zou vastgesteld worden, in welke gevallen het niet zou verleend worden.

De argumentatie van den geachten spreker is niet geheel van grond ontbloot, maar het grondwettig bezwaar schijnt mij toch wat ver gezocht.

De Regeering die indertijd aanvankelijk artikel 152 voorstelde, meende dat het eerste lid de zaak volledig regelde, ook voor de militaire inundatiën. De voorsteller van liet amendement tot toevoeging van het tweede lid nam een ander standpunt in en meende dat het onderdeel der militaire inundatiën afzonderlijk moest geregeld worden.

Hoe moet nu do door het amendement gewijzigde bepaling geïnterpreteerd worden? Naar de toelichting van den Minister, die meende dat zijn voorstel volledig was, of naar de meening van hem die het amendement voorstelde. Ik meen in laatstgenoemden zin. En nu er een algemeen en een speciaal gebod van regeling naaist elkander staan, geldt voor het speciale onderwerp alleen het laatstgenoemde, volgens den regel dat eene speciale bepaling derogeert aan de algemeene. Te meer omdat de Regeering, het geamendeerde artikel aanvaardende, de correspondeerende bepaling van art. V der Additioneele Bepalingen alleen op het 1ste lid van art. 1.52 toepasselijk heeft verklaard.

Ik zou denken dat dus de grondwettige bedenking, die de geachte afgevaardigde schijnt te opperen, ongegrond is. Dat het overigens wenschelijk is dat ook uitvoering gegeven worde aan het eerste lid van art. 151, moet ik met den geachten afgevaardigde beamen.

Artikel 1.

Wanneer, in geval van oorlog of oorlogsgevaar, militaire inundatiën moeten worden voorbereid of gesteld, kan zulks niet dan op last of krachtens machtiging van den Minister van Oorlog geschieden.

bepvlingen tek uitvoering van art. 152, 2^DE lid, gw. [art. 1.] 35

ontw. I. art. i. Wanneer, in geval van oorlog of oorlogsgevaar, militaire inundatiën moeten worden voorbereid of gesteld, kan daartoe op last van Onzen Minister van Oorlog worden overgegaan.

In geval van oorlogsgevaar wordt echter voor het verstrekken van bedoelden last Onze voorafgaande machtiging vereischt.

Memorie van Toelichting bij Ontw. I.

In dit artikel wordt bepaald door wien, in geval van oorlog of oorlogsgevaar, de last tot het voorbereiden of stellen van militaire inundatiën kan worden gegeven.

Daarbij is onderscheid gemaakt tusschen het geval van oorlog en dat van oorlogsgevaar.

Voor het gevai van oorlog wordt de Minister van Oorlog reeds bij deze wet bevoegd verklaard daartoe onmiddellijk den last te verstrekker.

Beden hiertoe bestaat voor het geval van oorlogsgevaar niet.

Opdat alsdan door den Minister van Oorlog de bovenbedoelde last zal kunnen worden verstrekt, zal hij daartoe vooraf door den Koning moeten zijn gemachtigd.

quot;Voorloopig quot;Verslag der Tweede Kamer over Ontw. I.

Eerste lid. Volgens deze bepaling kan tot het voorbereiden en stellen van inundatiën worden overgegaan op last van den Minister van Oorlog, terwijl volgens art. 2 tot het gebruik maken van eigendom kan worden overgegaan op last van de hoogste militaire overheid ter plaatse. Beteekent in art. 2, 6den regel, het woord last zonder twijfel bevel, — welke naar het eerste lid van art. 1 de verhouding zal zijn tusschen den Minister van Oorlog en de militaire overheid ter plaatse aanwezig, werd door vele leden niet duidelijk geacht. Is last in art. 1 en in art. 2, eersten regel, genomen in den zin van bevel of van machtiging? Duidt het woordje kan aan, dat de militaire overheid steeds vrij blijft aan de aanschrijving al dan niet gevolg te geven? Sommigen meenden dat de bedoeling was aan den Minister van Oorlog de leiding der verdediging voor te behouden. Alleen zóó opgevat, zou het artikel huns inziens een waarborg aan de ingezetenen geven tegen wellicht geheel onnoodige onderwaterzetting door den in loco bevelvoerenden militair.

Hiertegen werd intusschen aangevoerd, dat indien de militaire bevelhebber ten deze de bevelen van den Minister van Oorlog eenvoudig had af te wachten, zijne vrijheid tot handelen op bedenkelijke wijze zou worden verlamd. Er waren verschei-

1896, STBL. N⁰. 71.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ABT. '152, 2^DE LID, GW. [ART. 1.] 37

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

ingezetenen zooveel mogelijk te waarborgen — eene speciale Koninklijke machtiging tot het verstrekken van evenbedoelden last of machtiging te moeten vorderen.

Het is dan ook niet geheel juist, dat ten gevolge van de onderwerpe-lijke bepaling, gelijk in het Voorloopig Verslag wordt opgemerkt, voor dezelfde zaak nu eens een last van den Minister van Oorlog, dan weder daarnevens eene voorafgaande Koninklijke machtiging zou worden geëischt.

Hoewel ook in de andere bezwaren, welke tegen bovenbedoelde speciale Koninklijke machtiging in het Voorloopig Verslag zijn aangevoerd, door de ondergeteekenden niet wordt gedeeld, bestaat er bij hen geene overwegende bedenking tegen het weglaten der tweede alinea van het artikel, nu het verlangen daartoe wordt te kennen gegeven, en zulks te minder daar door bedoelde weglating het spoedig nemen der vereischte maatregelen kan worden bevorderd.

gewijz. ontw. I en ontw. II. art. 1 = art. 1 der wet.

Voorloopig quot;Verslag der Tweede Kamer over Ontw. II.

Volgens het oorspronkelijk ontwerp van het vorige Kabinet kon, in geval van oorlogsgevaar, de last tot het voorbereiden of stellen van inundatiën door den Minister van Oorlog slechts verstrekt worden na voorafgaande machtiging des Konings. Bij het gewijzigd ontwerp verviel de eisch van voorafgaande Koninklijke machtiging, en ook naar het thans ingediende wetsontwerp zal het voorbereiden of stellen van inundatiën, zoowel in geval van oorlog als in geval van oorlogsgevaar, geschieden op last of krachtens machtiging van den Minister van Oorlog. Het vervallen van den eisch der Koninklijke machtiging voor hot geval van oorlogsgevaar ontmoette bezwaar bij sommige leden, die meenden dat voor het verleenen dier machtiging het contraseign van de drie Ministers, die de wet zullen contrasigneeren, noodig zou wezen. Deze leden waren van oordeel, dat, als de beslissing enkel aan den Minister van Oorlog werd overgelaten, zijne verantwoordelijkheid zoo zwaar zou zijn, dat hij niet dan in de uiterste noodzakelijkheid tot het bevelen van inundatiën zou overgaan en daarom het bevel licht te laat zou gegeven worden. Anderen opperden daarentegen het bezwaar, dat de Minister van Oorlog het gevaar te ernstig zou kunnen inzien en achtten samenwerking der drie Ministers wensche-lijk om overijlde bevelen te voorkomen.

Hiertegenover werd, met herinne-

Artikel 3.

Wanneer, tot het voorbereiden of het stellen van militaire inundatiën ten gevolge van den last of krachtens de machtiging in artikel 1 bedoeld, het gebruik van eigendom wordt gevorderd , al dan niet gepaard gaande met wijziging, tijdelijke of voortdurende onbruikbaarmaking of vernietiging van dat eigendom, kan, op last van de hoogste militaire overheid ter plaatse aanwezig, onmiddellijk tot dat gebruik worden overgegaan.

Deze zorgt onverwijld voor openbare bekendmaking ter plaatse.

ontw. i. art. 2. Wanneer, ten gevolge van den in art. 1 bedoelden last, tot het voorbereiden of het stellen van militaire inundatiën door den Staat het gebruik van eigendom wordt gevorderd, al dan niet gepaard gaande met wijziging, tijdelijke of voortdurende onbruikbaarmaking of vernietiging van dat eigendom, kan, op last van de hoogste militaire overheid ter plaatse, onmiddellijk tot dat gebruik worden overgegaan.

Deze zorgt onverwijld voor openbare bekendmaking ter plaatse.

Memorie van. Toeliclitiiig lgt;ij Ontw. I.

Dat, in verband met de militaire inundatiën, aan eenig eigendom veranderingen moeten kunnen worden aangebracht, spreekt als 't ware vanzelf.

Doch bedoeld gebruik kan zelfs medebrengen, dat het eigendom wordt onbruikbaar gemaakt of vernietigd.

Om allen twijfel op te heffen, of onder het ^gebruikenquot; ook wordt ver-

WET VAN 15 APRIL 1896, STBL. N⁰. 71.

staan vliet wijzigen, onbruikbaar maken of vernietigen van het in gebruik genomen eigendomquot;, is het noodig voorgekomen, in het artikel op te nemen de woorden: Tgt;al dan niet gepaard gaande met wijziging, tijdelijke of voortdurende onbruikbaarmaking of vernietiging van dat eigendomquot;.

De bepaling, dat de ingebruikneming kan geschieden op last van de hoogste militaire overheid ter plaatse, is aldus gesteld in navolging van hetgeen is voorgeschreven bij artikel 73, 1ste lid, der wet van 28 Augustus 1851 (Staatsblad n°. 125), regelende de onteigening ten algemeenen nutte.

Ten einde te bereiken, dat de eigenaren en andere rechthebbenden, voor zooveel zulks mogelijk is, worden in kennis gesteld met het in gebruik nemen van de voor het voorbereiden of stellen der inundatiën noodige eigendommen, is de bepaling opgenomen, dat de militaire overheid die tot de ingebruikneming doet overgaan, onverwijld voor openbare bekendmaking daarvan ter plaatse zorgt.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. quot;152, 2^DE LID, GW. [ART. 3.] 41

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

eene militaire overheid van lagen rang moet worden gegeven, deze last een gevolg is van bevelen van eene boven die overheid geplaatste hoogere militaire autoriteit.

Tegen de toevoeging van het woord Daanwezigquot; achter Dter plaatsequot; bestaat — gelijk uit het bovenstaande volgt — geen bezwaar.

Daarentegen bestaat er wel bedenking tegen het opnemen van eene bepaling, volgens welke de militaire overheid de eigendommen, welke zij in gebruik neemt, vooraf moet doen opnemen en taxeeren.

Door eenen zoo tijdroovenden maatregel voor te schrijven, zou het doel van het wetsontwerp in vele gevallen geheel worden gemist.

Wanneer de evenbedoelde maatregel wordt beperkt tot de gevallen, )) waarin tijd en gelegenheid het toelatenquot;, dan wordt de waarborg, welke klaarblijkelijk wordt verlangd, niet verkregen, dewijl — daargelaten dat de tijd voor het opnemen en taxeeren in den regel zal ontbreken — alsdan geheel aan de zienswijze van de militaire overheid blijft overgelaten, of het geval, waarin het opnemen en taxeeren van het eigendom moet geschieden, aanwezig is.

Bestaan er alzoo geen termen, om een voorschrift, als in het Voorloopig Verslag wordt aangegeven, in het ontwerp op te nemen, het behoeft aan der anderen kant geen betoog, dat, in voorkomende gevallen, zoo eenigs-zins mogelijk, dienovereenkomstig zal worden gehandeld. Dat blijkt o. a. uit de in het ontwerp voorkomende bepaling nopens het verstrekken van voorschot op de door den Staat te betalen schadevergoeding.

Overeenkomstig de gemaakte opmerking zijn de woorden vdoor den Staatquot; uit het artikel weggelaten.

Ten gevolge van deze wijziging en de veranderde redactie van artikel '1, komt de aanhef van het eerste lid van artikel 2 te luiden, als in nevensgaande Nota van Wijzigingen is aangegeven.

gew. ontw. I en ontw. II. art. 2 = art. 2 der wet.

Artikel 3.

Te rekenen van het tijdstip der in het vorige artikel bedoelde openbare bekendmaking zijn de beheerders van waterstaatswerken, gelegen binnen het te inundeeren gebied

bepalingen ter uitvoering van art. 152, 2^DJ! lid, gw. [art. 3.] 43

of welke in betrekking staan met het voorbereiden of het stellen van militaire inundatiën, verplicht de bevelen na te komen, welke hun, in verband met het voorbereiden of het stellen van de inundatiën, met betrekking tot hun beheer worden gegeven door de hoogste militaire overheid ter plaatse aanwezig, en zijn evengemelde beheerders alsmede de eigenaren en gebruikers van binnen dat gebied gelegen eigendommen verplicht aan genoemde militaire overheid, desverlangd, de voor het voorbereiden of stellen der inundatiën noodige inlichtingen te verstrekken.

In ontw. I ontbrak deze bepaling. De gronden, die tot hare opneming in het gewuz. ontw. I hebben geleid, zijn te vinden in het Voorloopig Verslag der Tweede Kamer over Ontw. I en de Memorie van Antwoord daarop, Algemeene Beschouwingen, § 1 , hiervóór, blz. 8 en 7.

gewuz. ontw. I en ontw. II. art. 3 = art. 3 der wet.

Memorie van Antwoord.

Het opnemen eener bepaling als in het Voorloopig Verslag wordt voorgesteld komt aan de onderge-teekenden niet alleen niet noodig maar zelfs bedenkelijk voor.

Tot de plichten van de waterschapsbesturen behoort niet minder de eerbiediging der wet dan de handhaving hunner keuren of verordeningen, in het huishoudelijk belang van het waterschap gemaakt, welke toch niet kunnen worden gehandhaafd tegen de wet in, die deze besturen verplicht om, met betrekking tot hun beheer van waterstaatswerken, in het geval bij art. 3 bedoeld, de bevelen der militaire overheid na te komen, terwijl de strafbaarheid van eene overtreding der keur, die plaats heeft ter uitvoering van het voorschrift der wet door de artt. 42 en 43 van het Wetboek van Strafrecht is uitgesloten.

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

Artikel 4.

Zoodra het gebruik, bedoeld in artikel 2 , niet meer noodig is, wordt het gebruikte eigendom door of vanwege den Minister van Oorlog weder geheel ter beschikking van de rechthebbenden gesteld. De wederbeschikbaarstelling wordt door genoemden Minister ter algemeene kennis gebracht.

De Minister van Oorlog is bevoegd, voor rekening van den Staat, het gebruikte eigendom terug te brengen inden toestand, waarin het zich vóór de ingebruikneming bevond.

Ontw. I. art. 3. Zoodra het gebruik, bedoeld in artikel 2, niet meer noodig is, wordt bet gebruikte eigendom door den Staat weder geheel ter beschikking van de rechthebbenden gesteld. Van de weder beschikbaarstelling wordt hun door Onzen Minister van Oorlog kennis gegeven.

Bijaldien zulks wordt verlangd, zal het gebruikte eigendom, voor rekening van den Staat, zooveel mogelijk worden teruggebracht in den toestand, waarin het zich vóór de ingebruikneming bevond.

Het in de vorige zinsnede bedoelde verlangen moet aan Onzen voornoemden Minister worden kenbaar gemaakt binnen eene maand na de dag-teekening der in het eerste lid van dit artikel bedoelde kennisgeving.

Memorie van Toelichting b\j Ontw. 1.

De bepalingen van dit artikel zijn uit haar zelve voldoende duidelijk.

Alleen zij opgemerkt, dat de Regeering heeft gemeend, de bepaling te moeten opnemen, dat alleen bijaldien zulks wordt verlangd, het gebruikte eigendom voor rekening van den Staat in den vorigen toestand zal worden teruggebracht.

De mogelijkheid toch bestaat, dat de van Staatswege aan het eigendom aangebrachte veranderingen er den rechthebbende de voorkeur aan doen geven het in den nieuwen toestand te behouden.

Daar evenwel het geval denkbaar is dat, ten gevolge van het, gebruik, door den Staat eenig eigendom onmogelijk kan worden teruggebracht geheel in den toestand waarin het zich vóór het gebruik bevond, is de bepaling opgenomen, dat aan bovenbedoeld verlangen zooveel mogelijk zal worden voldaan.

Kan slechts ten deele aan voorschreven verlangen worden voldaan, dan zal echter in evenredigheid schadevergoeding worden verleend.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^DE LID, GW. [ART. 4.] 45

1896, STBL. Nquot;. 71.

GEWIJZ. ONTW. I en ONTW. II. ART. 4 = ART. 4 DER WET.

Voorloopig Verslag der Tweede Kamer over Oniw. II.

Gevraagd werd, welke beteekenis gehecht moest worden aan de uitdrukking: ster algemeene kennis gebrachtquot;. Zal mededeeling in de S(aats-courant voldoende zijn ? Zoo neen, op welke wijze zal dan de bekendmaking moeten plaats hebben? De zaak is van belang, aangezien de aanvrage om schadevergoeding alleen ontvankelijk is, wanneer zij binnen eene maand na de hierbedoelde kennisgeving wordt ingediend.

Voorts rees de vraag of de bedoeling is dat deze kennisgeving zal zijn eene algemeene, betrekking hebbende op alle eigendommen in de geïnundeerde streek, dan wel eene bijzondere, betrefiende bepaalde perceelen. Het eerste scheen niet aannemelijk, want het zou niet wenschelijk zijn met deze kennisgeving te wachten totdat alle perceelen in eene streek te gelijker tijd weder beschikbaar gesteld kunnen worden. Inzonderheid zal die beschikbaarstelling vertraging kunnen ondervinden bij eigendommen, welke de Minister van Oorlog krachtens het tweede lid van het artikel in den toestand, waarin zij zich vóór de ingebruikneming bevonden, wil terugbrengen, tenzij die herstelling geschiede na de beschikbaarstelling. Maar dit laatste schijnt niet in de bedoeling der Eegeering te liggen, zooals

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 'i¹¹¹⁵ LID,GW. [ART. 4= EN 5.] 47

Artikel a.

Wanneer door het voorbereiden of het stellen van de militaire inundatiën in de vorige artikelen bedoeld, eigendommen worden beschadigd of aan de vrije beschikking van rechthebbenden of huurders onttrokken, wordt aan

WET VAN 15 APRIL 1896, STBL. N⁰. 71.

hen, op hunne aanvrage, de schade, welke daardoor mocht zijn geleden, vergoed, voor zoover die schade als het onmiddellijke en dadelyke gevolg van het voorbereiden of het stellen der inundatiën moet worden beschouwd, en voor zoover daarin niet door toepassing van het bepaalde in het tweede lid van artikel 4, is of wordt voorzien.

De hierbedoelde aanvrage moet aan den Minister van Oorlog worden ingediend binnen eene maand na de dag-teekening van de in het vorige artikel bedoelde kennisgeving.

Door de hoogste militaire overheid ter plaatse aanwezig kan, bijaldien zulks wordt verlangd, op de schadevergoeding voorschot worden verstrekt.

ONTW. I ART. 4. Schade, veroorzaakt door en ten gevolge van gebruik, als in de voorgaande artikelen bedoeld, wordt, op aanvrage van belanghebbenden, door den Staat vergoed, voor zooveel hierin, door toepassing van het bepaalde in het tweede lid van artikel 3, niet wordt voorzien.

De hierbedoelde aanvrage moet aan Onzen Minister van Oorlog worden ingediend binnen eene maand na de dagteekening van de in het vorige artikel bedoelde kennisgeving.

Desverlangd wordt, door de hoogste militaire overheid ter plaatse, voor zooveel mogelijk op de schadeloosstelling voorschot verstrekt.

Memorie van Xoelicliting bij Ontw. I,

Door de bepaling van dit artikel zal, in den ruimsten zin, worden ver-goed alle schade, welke wordt geleden zoowel door als ten gevolge van het in de vorige artikelen bedoelde gebruik door den Staat, en dus ook de schade, welke is veroorzaakt doordien eigendommen aan de vrije beschikking van belanghebbenden zijn onttrokken.

Wanneer eenig eigendom door den Staat in den vorigen toestand is hersteld, dan is het mogelijk, dat door die herstelling geheel in de toegebrachte schade is voorzien. Is zulks echter niet het geval, dan is her. niet meer dan billijk, dat bij het bepalen van het bedrag der schadevergoeding de door den Staat gedane herstelling in aanmerking worde genomen.

Daar het echter, uit den aard der zaak, veelvuldig zal voorkomen, dat het bedrag der door den Staat te betalen schadeloosstelling eerst geruioien tijd na de ingebruikneming kan worden vastgesteld en de belanghebbenden, in die gevallen, wellicht zeer lang op de vergoeding der hun toegebrachte schade zullen moeten wachten, is in dit artikel de bevoegdheid toegekend om, waar zulks mogelijk is, op aanvrage van den belanghebbende, voorschot op de schadeloosstelling te verstrekken.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^DE LID, GW. [ART. 5.] 49

Voorioopig quot;Verslag der Tweede Kamer over Ontw. I.

Eerste lid. Volgens dit artikel zal aan alle belanghebbenden de schade vergoed worden, welke zij door het beschikken over hun eigendom ten behoeve van militaire inundatiën hebben geleden, en onder die vergoeding zal, zooals in de Memorie van Toelichting uitdrukkelijk wordt gezegd, ook begrepen zijn de vergoeding van die schade, »welke is veroorzaakt, doordien eigendommen aan de vrije beschikking van belanghebbenden zijn onttrokkenquot;, Door het gebruik van het woord «belanghebbendenquot; zal de bepaling ook omvatten de indirecte schade, ten gevolge van militaire inundatiën geleden. Als belanghebbende zal zich voor schadevergoeding kunnen aanmelden iedereen, die daardoor eenig nadeel heeft ondervonden, bijv. degene die ten gevolge van de inundatie een grootea omweg heeft moeten maken om te komen daar, waar hij gelegenheid had eene voor hem voor-deelige zaak te doen, doch die ten gevolge van het maken Tan dien omweg te laat is aangekomen; de-gene, wiens schip door in vaarwater gelegde dammen werd tegengehouden ; degene, die op het geïnundeerde land te velde staande vruchten gekocht had en die schade leed omdat de verkooper hem die niet meer kon leveren ; degene, die ten gevolge van het stellen der inundatiën water in zijn kelder had, enz enz. Evenzeer zal recht op schadevergoeding verkrijgen degene, aan wien door de elders gestelde inundatie water werd onttrokken en wiens bouw- of weiland daardoor uitdroogt of wiens fabriek daardoor stilstond. Wil men de regeling der quaestie van de schadevergoeding niet aan eene latere wet overlaten, zooals in het slot van § 2 werd aangegeven, dan werd toch beperking van het recht daarop tot eigenaars en bruikers van de eigendommen, welke ten behoeve van de militaire inundatiën in gebruik genomen zijn, door verscheidene leden noodig geacht, maar naar hunne meening zou daarbij kunnen gevoegd worden, dat aan andere belanghebbenden eene schadevergoeding kan gegeven worden, indien daartoe, na onderzoek van elk geval, termen blijken te bestaan.

Is voorts bij de toekenning van het recht op geldelijke vergoeding en op voorschot op die vergoeding wel gedacht aan de rechten van hypotheekhouders? Zal de debiteureigenaar van onder water gezet polderland, of zijn cessionaris zich door

W. '96. Sb. 7U

1896, Stel. n⁰. 71.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN AKT. 152, 2^DE LID, GW. [ART. 5.] 51

52 WET VA.N 15 APRIL 1896, STBL. N⁰. 71.

gewuz. ontw. I. art. 5. Schade, welke door of ten gevolge van het voorbereiden of het stellen van militaire inundatiën als in de vorige artikelen bedoeld, wordt toegebracht aan eigendommen of wordt geleden doordien eigendommen aan de vrije beschikking van daarop rechthebbenden zijn onttrokken, wordt op aanvrage van belanghebbenden, door den den Staat vergoed, voor zooveel hierin, door toepassing van het bepaalde in het tweede lid van artikel 4, niet wordt voorzien.

tweede en derde lid = in de wet.

Eindverslag der Tweede Kamer over Ontw. I, na nader schriftelijk: overleg met de Regeering.

In de eerste plaats merkte de Commissie op dat, volgens hetgeen in de Memorie van Antwoord ad art. 4 (nieuw art. 5) naar aanleiding van in het Voorloopig Verslag gemaakte opmerkingen gezegd wordt, de door het voorbereiden of stellen van inundatiën veroorzaakte schade moet zijn toegebracht aan de eigendommen zelve of zijn geleden doordien de eigendommen aan de vrije beschikking van belanghebbenden zijn onttrokken. Zij vroeg of het, ten einde de bedoeling duidelijk uit te drukken, niet wenschelijk ware den aanhef van het artikel te lezen als volgt: »Schade, welke door of ten gevolge van het voorbereiden of het stellen van militaire inundatiën als in de vorige artikelen bedoeld, wordt toegebracht aan eigendommen of door de daarop rechthebbenden wordt geleden, doordien eigendommen aan hunne vrije beschikking zijn onttrokkenquot;, enz.

De Regeering antwoordde: »Met het voorstel der Commissie tot wijziging van art. 5 (nieuw) kunnen de ondergeteekenden zich niet vereenigen, vermits daardoor de redactie van het artikel, naar hunne meening, niet alleen aeene verbetering zou ondergaan, maar de strekking er van bovendien meer zou worden beperkt dan in de bedoeling ligt.

»Bij wijziging toch van het artikel in bovenbedoelden zin zou geene andere schade kunnen worden vergoed dan die, welke geleden wordt door de op eigendommen rechthebbenden, en dan nog alleen door de rechthebbenden op zoodanige eigendommen, aan welke schade wordt toegebracht.

»De redactie van het ontwerp is echter ruimer en schijnt ook voldoende duidelijk.

))Met opzet is het woord ^belanghebbendenquot; gekozen, om te doen uitkomen, dat ook anderen dan rechthebbenden op eigendommen (als bijv. huurders) daaronder vallen.

»Hierin voorziet, naar de meening der ondergeteekenden, de door de Commissie voorgestelde redactie niet.

»Het geval kan zich wijders voordoen, dat bijv. schade wordt toegebracht

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2-* LID, GW. [ART. 5.] 53

aan eene sluis van een waterschap, en dat door het langdurig geopend zijn van die sluis schade wordt geleden door de ingelanden, wier landerijen daardoor overstroomd bleven, de schade namelijk, veroorzaakt doordien deze eigendommen aan de vrije beschikking der ingelanden zijn onttrokken geweest. Bij aanneming der door de Commissie voorgestelde redactie zouden die ingelanden niet daaronder vallen; immers zij zijn niet rechthebbenden op de sluis en volgens die redactie komt alleen in aanmerking de schade door het onttrekken van eigendom aan de vrije beschikking van hen, die op de sluis recht hebben, en niet de schade door de ingelanden geleden.quot;

In de tweede plaats vroeg de Commissie of het, in verband met het tweede lid van art 4 (nieuw), niet noodig is aan het tweede lid van art. 5 (nieuw) toe te voegen: ))of bij toepassing van het tweede lid van dat artikel binnen eene maand nadat het in den vorigen toestand herstelde eigendom weder ter beschikking van den rechthebbende is gesteld.quot;

De Regeering antwoordde: »Ook de hier voorgestelde wijziging komt den ondergeteekenden niet noodig voor.

«Wanneer de Minister van Oorlog gebruik maakt van de bij art. 4, al. 2, verleende bevoegdheid, kan het eigendom niet ter beschikking van den rechthebbende komen, vóórdat de herstellingswerkzaamheden door het Kijk zijn voltooid en kan dus ook de kennisgeving, waarnaar art. 5, al. 2, verwijst, niet vóór dat tijdstip geschieden.

»In het stelsel der Commissie, waarbij wordt uitgegaan van het denkbeeld dat de Minister een terrein, waarover hij geen beschikking meer heeft, alsnog in den vorigen toestand zal mogen terugbrengen, zou een termijn moeten worden bepaald, binnen welken hij zich omtrent het al dan niet gebruik maken van de bij art. 4, al. 2, gegeven bevoegdheid zal moeten verklaren; anders toch zou niet zijn aangegeven, op welk tijdstip de termijn, bedoeld bij art. 5, al. 2, aanvangt te loopen.quot;

ontw. II. art. 5. Wanneer bij het voorbereiden of het stellen van de militaire inundatiën in de vorige artikelen bedoeld, eigendommen worden beschadigd of aan de vrije beschikking van rechthebbenden of huurders onttrokken, wordt aan hen, aan wie daardoor schade werd toegebracht, op hunne aanvrage de geleden schade vergoed, voor zoover die schade als het onmiddellijke en dadelijke gevolg van het voorbereiden of het stellen der inundatiën moet worden beschouwd, en daarin niet door toepassing van het bepaalde in het tweede lid van artikel 4, is of wordt voorzien.

tweede en derde lid = in de wet.

IMemorie van Toelichting b\j Ontw. II.

De uitdrukking vdoor of ten gevolge vanquot; in het eerste lid van art. 5 van het vorige gewijzigde ontwerp, scheen te ruim; daardoor toch zou het toekennen van schadevergoeding verplichtend zgn geworden in vele gevallen, waarin het niet de bedoeling is schadevergoeding te verleenen.

Het scheen derhalve verkieslijk, in deze de bewoordingen van art. 1284

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

van het Burgerlijk Wetboek te volgen en te spreken van de schade, welke als een onmiddellijk en dadelijk gevolg van het voorbereiden of het stellen der inundatiën moet worden beschouwd.

Overigens is hier rekening gehouden met de redactie, aangegeven in het Verslag der Commissie van Rapporteurs dd. 31 Augustus 1891, met dien verstande echter, dat ook uitdrukkelijk de huurders van eigendommen zijn vermeld, ten einde te doen uitkomen, dat ook deze eventueel aanspraak op schadevergoeding kunnen doen gelden.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152. 2^DE LID,GW. [ART. 5.] 55

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^DE LID, GW. [ART. 5.] 57

en het bedrag daarvan nog niet is 1 hooger voorschot zal worden gegeven vastgesteld. j dan later wegens schadevergoeding

zal blijken verschuldigd te zijn.

Dat het woord ^voorschotquot; hier niet juist zou zijn gekozen, kunnen de ondergeteekenden niet toegeven, te minder waar het voor de hand ligt, dat de militaire autoriteit zeer zeker niets zal uitbetalen ingeval de aanspraak op schadevergoeding quaestieus is.

Nota van quot;Wijzigingen.

In den eersten regel van artikel 5 wordt in plaats van; d Wanneer hijquot;, gelezen: ygt; Wanneer doorquot;.

In den voorlaatsten regel der eerste alinea van artikel 5 worden tusschen de woorden: ygt;eaquot; en vdaariri', ingevoegd de woorden: evoor zooverquot;.

Beraadslaging in de Tweede Kamer.

(10 Maart 1896.)

Beraadslaging over art. 5, luidende

quot;Wanneer door het voorbereiden of liet stellen van de militaire inundatiën in de vorige artike'en bedoeld, eigendommen uorden beschadigd of aan de vrije beschikking van rechthebbenden of huurders onttrokken, wordt aan hen, aan wie daardoor schade werd toegebracht, op hunne aanvrage de geleden schade vergoed, voor zoover die schade als het onmiddellijke en dadelijke gevolg van het voorbereiden of het stellen der inundatiën moet worden beschouwd, en daarin niet door toepassing van het bepaalde in het tweede lid van artikel 4, is of wordt voorzien.

TWEEDE EN DERDE LID = IN DE WET.

De heer van Oennep: Mijuheer de Voorzitter! Ik wensch eene kleine aanmerking te maken op de redactie van dit artikel, eene redactie, welke reeds tot verschil van mecning aanleiding heeft gegeven en zeker zal geven, wanneer, wat ik niet hoop, de omstandigheden er toe mochten leiden, dat het wegruimen van inundatiën aan do orde zal zijn.

Mijne aanmerking geldt de woorden: «wordt aan hen, aan wie daardoor schade werd toegebracht, op hunne aanvrage, de geleden schade vergoedquot;. In het Voor-loopig Verslag is reeds gezegd, dat hierdoor niet zeker is wie bedoeld worden: de voorafgaande rechthebbenden of hiuirders, dan wel in het algemeen allen, aan wie schade werd toegebracht door de inundatie.

De Regeering heeft in haar antwoord verklaard, dat alleen zij bedoeld worden, die zakelijke rechten hebben op den grond of die huurders zijn, en dit neem ik dus aan als de bedoeling van de wet. Doch ik betwijfel of dit wel duidelijk in de wet te lezen staat, en aangezien de rechter steeds meer den tekst van de wet tot grondslag van zijne uitspraak neemt, desnoods met ter-zijde-stelling van de toelichting, acht ik eene kleine wijziging noodig.

Ik meen, dat met de redactie, zooals zij thans luidt, beweerd kan worden, dat het woordje hen niet slechts omvat de voorafgaande rechthebbenden of huurders, maar in het algemeen hen, die schade geleden hebben. Er is zelfs aanleiding om aan te nemen, dat eene meer algcmeene categorie bedoeld wordt, want sloeg het woordje hen alleen op de voorafgaande categorie van rechthebbenden of huurders, dan konden de woorden: „aan wie daardoor schade werd toegebrachtquot; gerust weggelaten worden. Men zou dan eenvoudig kunnen lezen: „wordt

WET VAN 15 APRIL 1896, STBL. N⁰. 71.

aan hen op hunne aanvrage, de daardoor geledenquot; schade vergoed. Men vergoedt toch geen geleden schade, wanneer geen schade is toegebracht. Het is echter mogelijk dat de Regeering met die overtollige woorden heeft willen voorkomen de meening dat er per se schade moet zijn toegebracht.

Daarom acht ik het beter eene gewijzigde lezing voor te stellen, waardoor ook aan dit bezwaar wordt te gemoet gekomen en zou ik in plaats van de in het artikel gebezigde woorden willen lezen: //wordt aan hen op hunne aanvrage de schade, welke daardoor mocht zijn geleden, vergoedquot;.

Door die gewijzigde lezing komt de nadere definitie van //henquot; weg te vallen en kan dit woord slechts slaan op de voorafgaande huurders en rechthebbenden.

Ik maak er echter geen amendement van, omdat ik eerst wensch te vernemen, of de Regeering tegen deie redactie bezwaar heeft.

De heer van Houten, Minister van Binnenlandsche Zaken: Mijnheer de Voorzitter ! De bedenking is in de stukken beantwoord en de Regeering heeft haar niet van genoegzaam gewicht geacht om daarvoor de voordracht te wijzigen.

Het scheen bij de beoordeeling van de bedenking, in het Verslag geopperd, der Regeering toe dat hier wel ietwat spitsvondig geargumenteerd werd.

Wanneer een rechtsgeleerde als de heer van Gennep zich niettegenstaande de herhaalde verzekering van de Regeering tot tolk maakt van dat bezwaar, moet het eenigen grond hebben.

De geachte afgevaardigde heeft inderdaad gelijk, dat er eenige grond in de redactie te vinden is door de woorden: //die daardoor schade hebben geledenquot;, welke echter volgens de Regeering geen ander doel hebben, dan om het denkbeeld uit te sluiten, alsof in alle gevallen en onder alle omstandigheden schade moet zijn geleden en te vergoeden is.

De geachte afgevaardigde had de vriendelijkheid mij vóór de discussie de door hem aangegeven redactie in overweging te geven. Door deze redactie wordt uitgesloten dat een spitsvondig belanghebbende niet-huurder, en niet-rechthebbende op den grond, iemand die echter bij de inundatie indirect op eenigerlei wijze schade heeft geleden, zou kunnen beweren begrepen te zijn onder hen, die, schade geleden hebbende, uit deze wet aanspraken tegen den Staat kunnen putten.

In zoover is de redactie, voorgesteld door den heer van Gennep, beter en wordt de twijfel weggenomen. Noch bij mij noch bij mijne ambtegenooten is tegen de door hem voorgestelde redactie bedenking gerezen.

Onder die omstandigheden heb ik de eer de wijziging door den geachten afgevaardigde aan de hand gedaan, in het ontwerp aan te brengen.

De Voorzitter: Door de Regeering wordt in overeenstemming met het denkbeeld van den heer van Gennep eene wijziging gebracht in art. 5, ten gevolge waarvan in plaats van de woorden //wordt aan hen, aan wie daardoor schade werd toegebracht, op hunne aanvrage dc geleden schade vergoedquot;, wordt gelezen: //wordt aan hen, op hunne aanvrage, de schade welke daardoor mocht zijn geleden, vergoedquot;.

Ik ben zoo vrij de meening van de Commissie van Rapporteurs te vragen over de wijziging door de Regeering in het artikel gebracht.

De heer JE. 5facka.y, voorzitter der Commissie van Rapporteurs'. De Commissie is van oordcel dat er tegen de aangebrachte wijziging geen bezwaar bestaat.

De beraadslaging wordt gesloten en het gewijzigd art. 5 zonder hoofdelijke stemming goedgekeurd.

bepalingen ter uitvoering van art. 152, 2^D]i lid, gw. [art. 6.] 59

Artikel 6.

Binnen twee maanden nadat de in artikel 5 vermelde aanvrage bij het Departement van Oorlog is ontvangen, biedt de Minister van Oorlog aan den belanghebbende eene bepaalde som gelds aan ter vergoeding der geleden schade. Is binnen den gestelden termijn geen aanbod door den belanghebbende ontvangen , of acht hij de aangeboden schadevergoeding niet voldoende, dan kan hij het geschil op de gewone wyze bij dagvaarding bij den burgerlijken rechter aanbrengen.

ontw. I. art. 5. Ingeval geene minnelijke overeenkomst kan worden getroffen, hetzij omtrent de toepassing van het bepaalde in het tweede lid van artikel 3, hetzij omtrent het bedrag der schadevergoeding, bedoeld in artikel 4, wordt de beslissing omtrent een en ander opgedragen aan eene commissie, samengesteld als in het volgende artikel is bepamp;ald.

Nadat daartoe door belanghebbenden het verzoek is gedaan, wordt bedoelde beslissing zoo spoedig mogelijk door Onzen Minister van Ooriog ingeroepen.

art. 6. De commissie, in het voorgaande artikel bedoeld, bestaat uit vijf leden, waarvan twee, te benoemen door Onzen Minister van Oorlog; twee, te benoemen door Gedeputeerde Staten der provincie, waarin het gebruikte eigendom gelegen is, en een, te benoemen door de arrondissementsrechtbank, gevestigd in de hoofdplaats der ovengenoemde provincie.

art. 7. De regelen betreffende het zitting houden en de werkzaamheden van, alsmede de vergoedingen, toe te kennen aan de commissie, in de artikelen 5 en 6 bedoeld worden door Ons, bij algemeenen maatregel van bestuur, vastgesteld.

Memorie van Toelieliting quot;bü Ontw. I.

Ad artl. 5 en 6. Door de wijze van samenstelling der commissie, in de artikelen 5 en 6 bedoeld, is getracht eene zoo onpartijdig mogelijke beslissing te verkrijgen, terwijl daaraan tevens het voordeel is verbonden, dat de verzoeken om schadevergoeding, voor alle eigendommen in eene en dezelfde provincie gelegen, door dezelfde personen worden behandeld, waardoor waarborg wordt verkregen, dat gelijksoortige belangen op gelijke wijze worden behartigd.

Ad art. 7. Het is den ondergeteekenden beter voorgekomen, dat de ten aanzien van de hierbedoelde onderwerpen vast te stellen regelen worden

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

opgenomen in eenen algemeenen maatregel van bestuur, dan dat bedoelde punten alle bij de wet worden geregeld, en zulks met bet oog op eventueel daarin aan te brengen door de praktijk gevorderde veranderingen.

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, 2^D1! LID, GW. [ART. 6.J 61

WET VAN 15 APRIL 1896, STBL. N⁰. 71.

tegemoet te komen, wordt bij de Nota van Wijzigingen voorgesteld in het artikel ook melding te maken van »de behandeling van zaken door de commissiequot;. Dewijl het den on-dergeteekenden wijders wenschelijk is voorgekomen, dat in den alge-meenen maatregel van bestuur ook het bijeenroepen der commissie zal worden geregeld, is in de Nota van Wijzigingen ook dienaangaande eene aanvulling van het artikel opgenomen.

Is, blijkens het bovenstaande, de in het ontwerp nedergelegde regeling, naar de meening van de on-dergeteekenden, niet onvoldoende, evenmin kunnen zij toegeven, dat deze zou moeten geacht worden in strijd te zijn met de Grondwet.

Ten einde echter omtrent dit laatste punt eiken twijfel op te heffen, hebben zij gemeend in het wetsontwerp, door het opnemen van een nieuw artikel (9), uitdrukkelijk te doen uitkomen, dat aan de belanghebbenden die geen genoegen nemen met het bedrag der schadeloosstelling, zooals dit door de commissie is vastgesteld, de weg van rechten openstaat

In verband hiermede is in artikel 5 (nieuw 6) de noodige wijziging aangebracht, in welk artikel thans tevens êën termijn voor het tot stand komen der minnelijke overeenkomst betreffende de schadevergoeding is opgenomen.

Door eene regeling, als thans wordt voorgesteld, worden de bezwamp;ren, in het Voorloopig Verslag tegen de artt. 5 —7 van het ontwerp aangevoerd, geheel opgeheven en worden de belangen der beide bij de zaak betrokken partijen (den Staat en dengene aan wien schade is toegebracht) in allen deele gewaarborgd. Immers, na eene poging tot minnelijke schikking, komt eene taxatie door eene alleszins onpartijdige commissie en volgt eindelijk — nadat die commissie het bedrag der vergoeding heeft begroot — des verlangd de beslissing door den rechter.

Om dit laatste middel evenwel niet te gemakkelijk te maken, hebben de ondergeteekenden gemeend, in het nieuwe artikel (9) de bepaling te moeten opnemen, dat ten deze de gewone procedure moet worden gevolgd.

Met het oog op de verschillende veranderingen, welke bij nevensgaande Nota van Wijzigingen in het ontwerp van wet zijn aangebracht, hebben de ondergeteekenden gemeend, een Gewijzigd ontwerp van wet hierbij te moeten voegen, bij welk stuk tevens het formulier van afkondiging voor zooveel noodig is veranderd. [Het eerste ontwerp was namelijk nog bij het leven van 'Koning Willem 111 ingediend.]

bepalingen ter uitvoering van art. 452, 2^DE lid, gw. [art. «.] 63

gewijz. ontw. I. art. 6. Ingeval, binnen twee maanden nadat de in artikel 5 vermelde aanvrage bij het Departement van Oorlog is ontvangen, geene minnelijke overeenkomst kan worden getroffen omtrent het bedrag der schadevergoeding, in dat artikel bedoeld, wordt de schade begroot door eene commissie, voor elke provincie samengesteld als in het volgende artikel is bepaald.

art. 7. De commissie, in het voorgaande artikel bedoeid, bestaat uit vijf leden, waarvan twee, te benoemen door den Minister van Oorlog, twee, te benoemen door Gedeputeerde Staten der provincie, waarin het gebruikte eigendom gelegen is, en een, te benoemen door de arrondissementsrechtbank, gevestigd in de hoofdplaats der ovengenoemde provincie.

art. 8. De regelen betreffende het bijeenroepen, het zitting houden en de werkzaamheden van, alsmede de behandeling van zaken door en de vergoedingen, toe te kennen aan de commissie, in de artikelen 6 en 7 bedoeld, worden bij algemeenen maatregel van bestuur vastgesteld.

art. 9. Acht de belanghebbende de schadevergoeding door de commissie begroot, onvoldoende, dan kan hij haar doen begroeten door den bevoegden rechter, voor wien het geschil bij gewone dagvaarding wordt aangebracht.

Eindverslag der Tweede Kamer over Ontw. I, na nader schriftelijk overleg met de Regeering.

In de derde plaats vroeg de Commissie, of het vaststellen van regelen betreffende de behandeling van zaken wel geheel geschieden kan bij algemeenen maatregel van bestuur, gelijk bij art. 8 wordt voorgesteld, en of ten aanzien van deze zaken niet wettelijke bepalingen noodig zijn van gelijksoortigen aard als vervat zijn in de wet van 19 Januari 1890 {Staatsblad n°. 1).

De Eegeering antwoordde; »De hier voorgestelde regeling schijnt niet wenschelijk.

«Volgens het stelsel van het ontwerp is de commissie eene commissie van bemiddeling. Door de aanbevolen regeling zou men haar een quasi-rechterlijk karakter toekennen, hetgeen in strijd is met de bedoeling van de wijzigingen, welke het ontwerp in dit opzicht heeft ondergaan, terwijl èn aan de commissie èn aan bijzondere personen verplichtingen zouden worden opgelegd, welke in de meeste gevallen onnoodig zullen zijn.

slndien naar het oordeel van belanghebbenden in een gegeven geval de door de Commissie van Rapporteurs bedoelde waarborgen noodig zijn, kan van art. 9 worden gebruik gemaakt. Het zou bedenkelijk zijn, naast de behandeling volgens art. 9 eene quasi-rechterlijke procedure in te voeren.

»Hoe zou bijv. bij strijd tusschen de beëedigde verklaringen van denzelfden persoon moeten worden gehandeld ^

»Bij hooger beroep beslist in dergelijk geval altijd de hoogere rechter, maar daarvan is hier geen sprake.quot;

wet van 15 april 1896, Stbl. n⁰. 71.

ONTW. II. ART. 6. Binnen twee maanden nadat de in artikel 5 vermelde aanvrage bij het Departement van Oorlog is ontvangen, biedt de Minister van Oorlog aan den belanghebbende eene bepaalde sotn gelds aan ter vergoeding der geleden schade. Acht de belanghebbende die schadevergoeding onvoldoende, dan kan hij baar doen begrooten door den bevoegden rechter, voor wien het geschil bij gewone dagvaarding wordt aangebracht.

Memorie van Toelichting by Ontw. II.

De ondergeteekenden hebben gemeend, de in het vorige gewijzigde ontwerp voorkomende bepalingen omtrent de instelling eener commissie voor elke provincie, welke zal worden belast met het begrooten van de eventueel geleden schade, ingeval geen minnelijke overeenkomst is kunnen worden getroffen omtrent het bedrag der te verleenen vergoeding, niet te moeten behouden.

Dit behoeft, naar hunne meening, niet bij de wet te worden bepaald.

Indien de Minister van Oorlog bet noodig mocht vinden, zich door eene commissie omtrent het bedrag der toe te kennen vergoeding te doen voorlichten, of dat bedrag, voor zooveel het Departement van Oorlog betreft, definitief door eene commissie te doen vaststellen, zal hem dit vrijstaan, ook zonder dat dit bij de wet is voorgeschreven, terwijl het de onderhandelingen met belanghebbenden zal vergemakkelijken indien de Minister niet gebonden is aan de beslissing dier commissie.

Naar de meening der ondergeteekenden behoeft de wet niet anders te regelen dan de wederzijdsche verplichtingen van de Eegeering eenerzijds en de belanghebbenden anderzijds. Daarom moet in het ontwerp eene bepaling behouden blijven, volgens welke de Minister van Oorlog verplicht wordt, binnen den termijn in artikel 6 genoemd, aan belanghebbenden een bod te doen omtrent het bedrag der schadevergoeding, terwijl ook de bepaling omtrent bet beroep op den rechter niet kan worden gemist.

Deze laatste bepaling, voorkomende in art. 9 van het vorige gewijzigde ontwerp, is thans mede in art. 6 opgenomen, terwijl in verband met bet bovenstaande de artt. 7 en 8 van evengemeld ontwerp zijn komen te vervallen.

quot;Voorloopig Verslag der Tweede Kamer over Ontw. II,

Van verschillende zijden werd betreurd, dat in dit wetsontwerp niet zijn behouden de commissiën, waaraan naar het vorig ontwerp de begrooting der geleden schade was opgedragen. Wel is waar wordt in de Memorie van Toelichting gezegd, dat benoeming eener commissie ter voorlichting van de Regeering mogelijk blijft, al wordt het niet bij de wet voorgeschreven, maar een wettelijk voorschrift werd gewenscht ten einde de Eegeering tot benoeming der commissiën te verplichten.

Men voerde hiervoor in de eerste plaats aan, dat van deze uit deskundigen zamengestelde commissiën juister en onpartijdiger schattingen verwacht kunnen worden dan van het Departement van Oorlog. In de tweede plaats zou het onderzoek eener commissie, wier werkzaamheid zich over eene geheele provincie uitstrekt, de gelijkmatigheid der schattingen be-

BEPALINGEN TER UITVOERING VAN ART. 152, S™⁵ LID, GW. [ART. 6.] 65

vorderen, terwijl wanneer de belanghebbenden rechtstreeks met de administratie onderhandelen, het gevaar groot is dat zij, die vertrouwen op de juistheid van het hun gedane aanbod, te weinig — en zij, die het der administratie lastig maken, te veel zullen ontvangen.

Voorts werd het wenschelijk geacht aan deze commissiën de eindbeslissing omtrent het bedrag der schadeloosstelling toe te kennen. Daardoor zouden talrijke en langdurige processen vermeden worden, terwijl de belangen der rechtzoekenden geenszins zouden worden benadeeld, waar hunne vergoeding bepaald wordt door eene commissie van onpartijdige deskundigen. Ook bij behandeling der zaken voor den rechter hangt toch de beslissing bijna geheel af van de begrooting der in elke zaak benoemde deskundigen, maar deze deskundigen beschouwen eikei zaak op zichzelve en daarom levert bepaling van de vergoeding door den rechter minder waarborg op voor gelijkmatige schattingen dan begrooting door eene Commissie, die alle vergoedingen in dezelfde provincie in onderling verband overweegt en vaststelt.

Dat het naar de Grondwet ongeoorloofd zou zijn hier den weg tot den rechter af te snijden, kan door deze leden geenszins worden toegegeven. De Grondwet toch laat den wetgever geheel vrij al dan niet schadevergoeding voor inundatie-schade toe te kennen en de wetgever is volkomen bevoegd aan belanghebbenden vergoeding te verzekeren tot zoodanig bedrag als door de commissiën zal worden begroot. Bij zoodanige regeling kan, gelijk van zelf spreekt, van rechtskrenking door de beslissingen der commissiën geen sprake zijn. De beslissing der commissie zal den belanghebbenden doen erlangen al datgene, waarop zij naaide wet aanspraak kunnen maken.

Andere leden waren daarentegen van meening, dat, wordt in het wetsontwerp eenmaal een recht op schadevergoeding erkend, beroep op den rechter tegen de beslissingen der commissiën niet mag worden uitgesloten. Men verwees naar hetgeen omtrent dit punt in het Voorloopig Verslag omtrent het vorige wetsontwerp werd opgemerkt.

Voorts werd gevraagd of het niet wenschelijk is art. 98 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering ten deze toepasselijk te verklaren.

W. '96 Sb. 71

A

1896, STBL. N⁰. 71.

Nota van. quot;Wijzigingen-

De tweede zinsnede van artikel 6 wordt gelezen als volgt;

sis binnen den gestelden termijn geen aanbod door den belanghebbende ontvangen, of acht hij de aangeboden schadevergoeding niet voldoende, dan kan hij het geschil op de gewone wijze bij dagvaarding bij den burgerlijken rechter aanbrengen.quot;

ïSeraadslasinquot;; in de 'l¹ weetic Kamer.

(10 Maart IS'JC.)

De heer JK. Jlacltay: Reeds bij de algemeene beschouwingen is de geachte afgevaardigde uit Utrecht met den Minister in woordenwisseling getreden omtrent de wijze waarop de schade moet worden geregeld ingeval de oorlog ten einde is en omtrent de vraag door wien het bedrag der schade moet worden bepaald. [Zie hiervóór, blz. 20 en volg.]

Het eerst ingediende wetsontwerp stelde voor daarvoor eene commissie te benoemen, doch deze Regeering meent dat het beter was deze zaak aan de rechterlijke macht op te dragen.

Ik kan mij daarmede niet vereenigen. De Minister van Binnenlandsche Zaken heeft te recht opgemerkt dat bij de bepaling der Grondwet, die aan dit -wetsontwerp ten grondslag ligt, do regeling van de schade en de wijze waarop zij begroot zal worden aan den wetgever is overgelaten, zoodat wij de volle vrijheid hebben den weg in te slaan die als de beste beschouwd wordt.

BKPALTNGEN TER UITVOERING VAN ART. lö'i, 2^DE LID, GW, [ART, C.] 67

En waarom geef ik nu de voorkeur aan eene commissie? Men moet hier niet uit het oog verliezen dat de inundatie plaats heeft over groote uitgestrektheden gronds, die echter niet in ééne hand zijn, maar in tallocze peroeelen verdeeld, aan een groot getal eigenaren toebehooren.

Het ligt in den aard der zaak, dat, wanneer eenmaal de schade bepaald moet worden, de eigenaars het zeer dikwijls niet eens zullen zijn met het aanbod der Regeering.

Een mogelijk gevolg hiervan is, dat er evenveel processen zullen zijn, evenveel rechtsgedingen betrekkelijk het vaststellen van de schade, als eigenaars, of althans dat dat aantal zeer groot zal zijn.

Nu weet een ieder, die eenigermate met processen bekend is , dat juist die betrekkelijk het vaststellen van schadevergoeding over het algemeen zeer kostbaar zijn; in den regel heeft men eene enquête en eene contra-enquête, rapporten van deskundigen enz.

Wanneer men dus deze zaak wil regelen zooals de Regeering voorstelt, dan zal of de Staat, behalve de schadeloosstelling, eene zeer groote som moeten betalen voor de proceskosten, of, indien de Staat de processen wint, een overgroot gedeelte van het geld voor de schadeloosstelling bestemd, niet in den zak van de eigenaren, maar in den zak van degenen, die bijstand in rechten hebben verleend, te recht komen. Ik misgun het deze personen niet, maar meen toch, dat daarop wel mag gedacht worden.

Wanneer men nu kon zeggen, dat er voordeel aan verbonden is, om de beslissing aan de recnterlijke macht op te dragen, dan kon ik er nog overheen stappen, maar het tegendeel is waar.

Elke zaak zal afzonderlijk en op zich zelf door den rechter behandeld worden. Br zullen iu elke zaak andere getuigen, misschien ook andere deskundigen, gehoord moeten worden. Verschillende rechtscolleges of wel dezelfde colleges, maar samengesteld uit een verschillend personeel, zullen moeten beslissen. Als gevolg hiervan zal er natuurlijk volstrekt geen eenheid van beslissing zijn in geheel gelijksoortige gevallen. Het groote voordeel nu, dat er bestaat in het benoemen van eene onpartijdige commissie, zal zijn, dat als de zaken gelijktijdig in haar geheel worden overzien en beoordeeld, de schadeloosstelling zoo zal kunnen worden vastgesteld dat de een niet meer in verhouding ontvangt dan de ander.

Nu heeft men wel een bezwaar hiertegen gemaakt, dat, wijl de commissiën provinciaal zullen worden gevormd, het mogelijk is dat er niet één maar twee commissiën zullen zijn, maar ik kan dit bezwaar niet deelen, daar de commissiën uitgaan van de Regeering, van het centraal bestuur, en het dus niet zoo onmogelijk is dat de leden der commissiën een en denzelfden maatstaf bij hunne beoordeeling zullen aannemen.

Ik meen derhalve dat het uit verschillende oogpunten niet wensehelijk en ongeraden is om deze zaak te brengen onder de rechterlijke macht en het eenige goede zal zijn eene commissie te vormen, die de schade zal begrooten, waarmede de betrokken particulieren genoegen zullen moeten nemen. Ik vind dit punt zóó gewichtig, dat ik mij met het wetsontwerp, indien het op dit punt ongewijzigd blijft, niet zal kunnen vereenigen.

De heer vau Houten, Minister ran Binnenlandsche Zaken: Mijnheer de Voorzitter ! Deze zaak heeft bij de achtereenvolgende Regeeringen eene geschiedenis.

Inderdaad heeft de geachte afgevaardigde, toen hij op mijne tegenwoordige plaats gezeten was, een wetsontwerp ingediend, waarin de beginselen waren be-

WET VAN 15 APRIL 1896, STBL. Nⁿ. 71.

liohaamd, welke hij thans in de Kamer heeft ontwikkeld, maar het kan den ge-achten afgevaardigde ook niet ontgaan zijn, dat hij toenmaals stuitte op bezwaren bij de groote meerderheid der toenmalige Kamer.

In het Voorloopig Verslag over het door dien geachten afgevaardigde met zijne ambtgenooten voorgesteld wetsontwerp, lees ik [hiervóór, blz. 61];

//Blijkt uit de medegedeelde bedenkingen dat de voorgestelde regeling onvoldoende is, vrij algemeen was men daarenboven van meening dat zij strijdt met de Grondwet Indien men eenmaal een recht op vergoeding voor ter zake van militaire inundatiën geleden schade erkent, dan zijn alle geschillen daaromtrent twistgedingen in den zin van art. 153 of van art. 154 der Grondwet; en dan moet de beslissing daarvan opgedragen worden hetzij aan den gewonen rechter, hetzij aan een collegie met administratieve rechtsmacht belast.quot;

Het gevolg van die bedenking was, dat hetzelfde Kabinet, waarin de geachte afgevaardigde zitting had, maar toen op eene andere plaats, daaraan toegaf, en, bij Nota van Wijziging, nadat de commission hun aanbod zouden hebben gedaan, aan de belanghebbenden, die daarmede geen genoegen namen, den weg tot den rechter openstelde.

Het laatste artikel [lees; Do laatste zinsnede van het laatste artikel] van het gewijzigd ontwerp van het zittingjaar 1890—1891, nquot;. lO, luidde aldus [lees: ongeveer aldus]; //Acht de belanghebbende de schadevergoeding door de commissie begroot, onvoldoende, dan kan hij haar doen begrooten door den bevoegden rechter, voor wien het geschil bij gewone dagvaarding wordt aaugebracht.quot;' [Zie hiervóór blz. 64.] Een principieel verschil blijkt in den boezem van het Kabinet destijds over dat voorstel niet te hebben bestaan.

Wat nu betreft de ontzettende gevolgen, die de geachte afgevaardigde heeft geschilderd, wanneer het stelsel, door deze Regeering in overeenstemming met dat van den Minister de Savornin Lohman voorgesteld, wet wordt,zij opgemerkt dat, van het oogenblik dat die commissiën geen wettelijke bevoegdheid meer hebben, zij niet meer in de wet te huis behooren. Waar in de wet wordt vastgesteld dat van de zijde van den Minister van Oorlog een aanbod wordt gedaan, daar spreekt het van zelf, gelijk ik reeds opmerkte, dat die Minister zich doet voorlichten door commissiën van zaakkundige personen en dat bij het doen van een aanbod van de zijde der Regeering natuurlijk uniforme beginselen zullen worden gevolgd.

Gesteld nu eens, dat hetgeen de geachte afgevaardigde zegt, feitelijk waar is — en dat kan ook in sommige streken zeer goed het geval zijn, — dat men nl. met tallooze kleine eigenaren te doen heeft, waarom zouden dan al die eigenaren processen beginnen, om ten slotte het geld te doen terechtkomen in den zak hunner raadgevers? Daarvoor is immers geen serieus motief. Wanneer men, zooals in dit geval, waar de Staat niet door de Grondwet gebonden is, schadeloosstelling toezegt en van de zijde van den Staat dus natuurlijk met billijkheid een aanbod zal worden gedaan, waarom zou er dan juist zulk een bijzonder genoegen ontstaan om te procedeeren, vooral met de wetenschap dat processen over schadevergoeding kostbaar zijn? Dat kan ik niet inzien. Ik zou veeleer denken, dat juist de omslag en de kosten aan eene dergelijke procedure verbonden, eene aanleiding zullen zijn dat, al is in ons systeem de weg tot den rechter opengelaten, toch de aanbiedingen, op rapport van eene billijke commissie gedaan, werkelijk de maatstaf zullen zijn voor de schadevergoeding, welke de belanghebbenden, indien dat niet al te zeer met hunne inzichten strijdt, zeer geneigd zullen zijn aan te nemen.

De beraadslaging wordt gesloten en art. 6 zonder hoofdelijke stemming goedgekeurd.

bepalingen ter uitvoering van art. 152, 2^Di: lid, gw. [art. 6.] 69

Het wetsontwerp is aangenomen: in de Tweede Kamer met 52 tegen 4. stemmen, — in de Eerste Kamer zonder hoofdelijke stemming.

Lasten en bevelen , dat deze in het Staatsblad zal worden geplaatst en dat alle Ministerieele Departementen, Autoriteiten , Colleges en Ambtenaren, wie zulks aangaat, aan de nauwkeurige uitvoering de hand zuilen houden.

Gegeven te 's Gravenhage, den 15^(len April 1896.

Be Minister van Oorlog, EMMA.

Schneider.

Be Minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid,

VAN DER SlEYDEN.

De Minister van Binnenlandse/te Zaken,

van Houten.

Uitgegeven den vier en twintigsten April 1896.

De Minister van Justitie, van der Kaay.