(VastgÃ¨steld op de 29ste Algemeene Vergadering van de Vereeuiging van Leeraren aan [nrichtingen van Middelbaar Onderwijs, '

Om tot de eerste klasse der Hoogere Burgerschool te worden toegelaten, moeten de adspiranten een examen afleggen, waaruit blijkt, dat zij de lessen van het lager onderwijs met vrucht genoten hebben en in de beginselen der Fransche taal bedreven zijn.

Geheele getallen. De vier hoofdbewerkingen en de voornaamste kenmerken van deelbaarheid; het zoeken van den grootsten gemeenen deeler en het kleinste ge-meene veelvoud van twee of meer getallen.

Gebroken getallen. De vier hoofdbewerkingen ; herleiding van gewone- tot tiendeelige breuken en omgekeerd.

Toepassingen. Kennis van het metrieke stelsel van maten en gewichten. Oplossing van eenvoudige vraagstukken zonder gebruik te maken van evenredigheden.

h. Aardrijkskunde: Nederland. Kennis der begrenzing van den geheelen staat en van de provinciÃ«n afzonderlijk , der spoorwegen, der voornaamste waterwegen en der steden. Eenige kennis der gesteldheid van den bodem.

Europa. Eenige kennis van de ligging en benaming der zeeÃ«n, golven, stralen; der voornaamste gebergten en rivieren ; der groote staten en der belangrijkste steden.

c. Ges-cliiedenis : De candidaten moeten toonen eenige kennis le bezitten van de voornaamste gebeurtenissen en de hoofdpersonen uit de geschiedenis van Nederland, met tijdsopgave.

d. Nederlandsche taal : Eenige bekendheid met de rededeelen , hunne verbuiging en vervoeging ; de eenvoudigste spelregels; eenige bedrevenheid in het ontleden van eenvoudige zinnen.

De candidaten moeten een stukje proza, zooals in de leesboeken voor de hoogste klasse der lagere school voorkomt , vloeiend kunnen lezen en blijken geven, het ge-lezene te verstaan.

Zij moeten toonen, hunne moedertaal le kunnen gebruiken , door het maken van zinnen met opgegeven, algemeen gebezigde woorden en uitdrukkingen, die verondersteld mogen worden, niet boven hunne bevatting le gaan.

Zij moeten zonder grove taalfouten kunnen schrijven, wat beoordeeld wordt naar de wijze, waarop zij gewoon proza, hun gedicteerd, in schrift brengen.

e. Fransche taal: Kennis der meervoudsvorming van de zelfstandige naamwoorden, der vorming van het vrouwelijk en van het meervoud der bijvoeglijke naamwoorden, alsmede van de vervoeging der regelmatige werkwoorden.

Eenige vaardigheid in het vertalen van zeer gemakkelijke volzinnen uit hel Nederlandsch in het Fransch en uit het Fransch in het Nederlandsch. (Dit laatste alleen mondeling.) Goede uitspraak.

N.B, Niet elke school heeft voor alle lessen volle uren. Het is niet mogelijk geweest, dit hier in rekening te brengen. Intusschen is hierdoor het aantal lessen op vele scholen grooter dan het aantal uren, voor de onderscheiden vakken uitgetrokken. Bij dit ontwerp is geraadpleegd de Tabel van 1893. (Zie âBerichten en Mededeelingenquot;, 6e Reeks, N⁰. 7).

Herhaling en uitbreiding van de beginselen. Leer der talstelsels. Leer der enkelvoudige evenredigheden.

Hoofdbewerkingen toegepast op geheele stelkundige vormen. Ontbinding in factoren; grootste gemeene deeler; kleinste gemeene veelvoud. Eenvoudige vergelijkingen van den eersten graad met Ã©Ã©ne onbekende.

Beginselen tot en met de gelijk- en gelijkvormigheid der driehoeken en veelhoeken.

Samengestelde evenredigheden. Koopmansrekeningen. Worteltrekking. Onmeetbare getallen. Herhaling.

Leer der gebroken vormen. Eenvoudige vergelijkingen van den eersten graad met twee onbekenden. Wortelgrootheden en imaginaire grootheden ; gebroken en negatieve exponenten. Herhaling.

Theorie der evenredige lijnen. Gelijkvormigheid van figuren. Oppervlakberekening. Klasse III. Rekenkuiule. 2 uur in de week.

Herhaling en uitbreiding van het geleerde in de 11Â° klasse. Verkorte bewerkingen. Reeksen en logarithmen. Samengestelde interestberekening.

Vergelijkingen van den tweeden graad met een en meer onbekenden. Wederkeerige vergelijkingen. Onbepaalde vergelijkingen van den eersten graad. Verschikkingen en verbindingen, binomlum van Newton. Herhaling.

Cirkel. In- en omgeschreven veelhoeken. Beginselen der goniometrie. Meetkundige constructie van stelkundige vormen. Herhaling der vlakke meetkunde.

Goniometrie en Trigonometrie. Herhaling van het in de 3e klasse geleerde. Trigonometrie. Goniometrische vergelijkingen. Klasse V. 4 uren in de week.

Meetkunde. Omwentelings-lichamen. Beschrijvende Meetkunde. Drievlakkige hoek. Stelkunde. Leer der onbepaalde coÃ«fficiÃ«nten. Reeksen van hoogere orde.

Leer der beweging. Inrichting en beweging der eenvoudige werktuigen. Samenstelling en ontbinding van krachten en koppels. Zwaartepunt. Evenwicht van lichamen zonder wrijving.

Toepassing van de leer van het evenwicht op werktuigen. Wrijving. Arbeid. Toepassing van de leer van het arbeidsvermogen bij de bepaling van het evenwicht. Beweging van punten en lichamen onder de werking van bepaalde krachten. Leer der botsing.

Algemeene eigenschappen der lichamen. Leer van het evenwicht en de beweging van vasle, vloeibare en gasvormige lichamen. Uitzetting van lichamen door warmte. Klasse IV. 3 uren in de week.

Leer der trillingen. Geluid. Licht. Herhaling. Onderling verband der natuurkrachten.

Algemeene beginselen. Anorganische scheikunde. Bereiding en eigenschappen der voornaamste elementen en hunne verbindingen. Enkele belangrijke koolstofverbindingen.

Voortzetiing van de anorganische scheikunde. Melallnrgio der voornaamste metalen. Beginselen der organische scheikunde. Warenkennis Herhaling.

Algemeen overzicht van het dierenrijk. Ontleedkunde en levensverrichtingen van den mensch. Zoogdieren en vogels.

Herhaling en uitbreiding van het in de lagere klassen geleerde. Opzettelijke behandeling van zintuigen. Uitbreiding van de leer der levensverrichtingen der hoogere dieren. Plantkunde.

2 uren in de week (vanaf het voorjaar.) Organographische behandeling van enkele planten.

1 uur in de week (vanaf het voorjaar.) Voortzetting van het geleerde in de tweede klasse.

KHsse V.

Klasse I.

Klasse II.

Klasse III.

Klasse V.

Klasse 11.

Klasse III.

De geschiedenis der aarde afgeleid uit de waarnemingen der hedendaagsche verschijnselen, in 't bijzonder do aardkunde van Nederland. Herhaling.

De aarde als hemellichaam. Plaatsbepaling op aarde en aan den hemel. Tijdsbepaling. De maan.

Het zonnestelsel. Kometen. Vallende sterren. De hoogere streken des hemels. Herhaling.

Algemeen overzicht van de verschillende regeoringsvormen. Overzicht van de staatsinstellingen van Nederland.

Ruil der goe

Statistiek.

Beknopte behandeling van de algemeene beginselen der aardrijkskunde. Algemeen overzicht van Europa. Bijzondere beschouwing van Nederland.

Bijzondere beschouwing van alle staten van Europa, en, in verband daarmede, de topographie. De Nederlandsche bezittingen.

Natuurkundige aardrijkskunde. Verschijnselen in den dampkring. Invloed van het water op de aarde. De vaste aardkorst en de veranderingen in haar voorkomen in 't

Verbreiding der planten en dieren. Volkenkunde. Uitbreiding van enkele hoofdzaken. Herhaling.

Beknopt overzicht â dor algemeene- en der vaderlandsche geschiedenis, tot en met de 16Je eeuw.

Vervolg der algemeene- en der vaderlandsche geschiedenis, tot op onzen tijd. Herhaling.

Meer uitvoerige behandeling van do nieuwe geschiedenis, algemeene en vaderlandsche. Bondige herhaling van oudheid en middeleeuwen, met uitbreiding van enkele belangrijke onderwerpen.

Meer uitvoerige behandeling der nieuwste geschiedenis, algemeene en vaderlandsche. Herhaling van 't vroeger geleerde.

Herhaling en uitbreiding, waarbij enkele belangrijke tijdvakken op den voorgrond komen.

Voortzelling van het dubbel-boekhouden. Uitbreiding van het Ncderlandsch handels

Lees- en spreekoefeningen. Verbuiging en vervoeging. Eenvoudige spelregels. Ontleding van den enkeivoudigen zin. Stijloefeningen.

Voortzetting. De samengestelde zin. Opstellen naar aanleiding van 't gelezene. Klasse III. 2 uren in de week.

Meer uitgebreide behandeling der spraakkunst. Herhaling van ontleding en spelling. Interpunctie. Woordvorming. Stijloefeningen. Opstellen naar aanleiding van vooraf besproken onderwerpen.

Herhaling van 't geleerde. Lezen en bespreken van stukken van klassieke schrijvers. Bespreking van den letterkundigen vorm. Overzicht der letterkunde tot aan de 18e eeuw. Opstellen.

Herhaling. Lezen en verklaren van stukken van klassieke schrijvers. Overzicht van de letterkunde der laatste twee eeuwen. Opstellen.

Eerste beginselen der spraakkunst, met inbegrip van de onregelmatige werkwoorden. Klasse II. 3 uren in de week.

Lezen en vertalen van stukken van eenige goede schrijvers der 19^ eeuw ; bespreking van die schrijvers. Opstellen.

Herhaling. Lezen en vertalen van stukken van voorname schrijvers der 17e en 18e eeuw. Bespreking van die schrijvers. Opstellen.

Oefeningen in de uitspraak. Eerste beginselen der spraakleer, met inbegrip van de regelmatige en de onregelmatige werkwoorden.

Lezen en vertalen van stukken van schrijvers der 193 eeuw. Bespreking van die schrijvers. Opstellen.

Lezen en vertalen van stukken van voorname schrijvers der l(Je, 17e, 18Â® en 19Â« eeuw. Bespreking van die schrijvers. Opstellen. Algemeene herhaling.

Behandeling van de uitspraak. Verbuiging van het zelfstandig naamwoord en de bepalende woorden. Vervoeging van de zwakke werkwoorden. Verbuiging van het persoonlijk voornaamwoord. lefs over de telwoorden. Voorzetsels, die den 3Â«quot; en die, welke den 4eÂ» naamval regeeren.

Herhaling. Verbuiging van het bijvoeglijk naamwoord. Trappen van vergelijking. Vervoeging van de sterke werkwoorden en van de hulpwerkwoorden van wijze. Voorzetsels, die den Ben en 4Â«quot; naamval regeeren. Die, welke den 2en naamval regeeren, Voornaamwoorden.

Herhaling en uitbreiding van het vroeger geleerde. Conjunctief. Hulpwerkwoorden van wijze. Regeering van werkwoorden en bijvoeglijke naamwoorden. Bijwoorden.

Lezen en bespreken van klassieke stukken uit de 19Â° eeuw. Bespreking der schrijvers. Opstellen.

Lezen en bespreken van stukken uit de 18^e en de 19e eeuw. Bespreking dor schrijvers. Opstellen. Algemeene herhaling.

Rechte lijnen, evenwijdige lijnen, hoeken, veelhoeken, cirkels enz. Toepassingen dezer oefeningen met uitbreiding tot meetkundige en symmetrische figuren. Vlakke ornamentiek met schaduwleer.

Niitunrteekenen. Schetsen naar ijzerdraadfiguren. Mondelinge verklaring van het dool dezer oefeningen. Regelmatige veelhoeken in rechten en schuinen stand. Meetkundige lichamen. Verklaring. Toepassing van 't geleerde door hel teekenen van eenvoudige blokgroepen.

Natuurteekenen. Schetsen en opwerken naar latmodollon; eenvoudige pleislerorna-mentiek en voorwerpen uit onze dagelijk-sche omgeving.

Teekenen naar wandplaten. Natuurteckenen. Voortzetting der oefeningen van de tweede klasse.

Tcekenen van eenvoudige meetkundige con-strnctiÃ«n in verband met de lessen in de Meetkunde. Teekenen van rechtlijnige ornamenten lot oefening in het nauwkeurig doen aaneensluiten van lijnen in hoekpunten en het samenvoegen van cirkelbogen onderling en met raaklijnen.

ProjectiÃ«n en perspectief. Teekeningen (Epures) uit de beschrijvende meetkunde.

Op de Algemeene Vergadering van 25 Augustus 18Ã¯'4 te Arnhem , werd het voorafgaand Programma als normaal-Programma vastgesteld. Aan het ontwerp ging het navolgende vooraf als âInleiding en Algemeene beschouwingen.'quot; Tot goed begrip van don aard en do strekking van het Normaal-Programma en van de grondslagen, waarop het berust, meende het Hoofdbestuur dat het niet ongewenscht is deze âInleiding en Algemeene beschouwingenquot; op het thans vastgestelde Normaal-Programma te laten volgen.

Â§ 1. Op do acht-cn-twintigste Algemeene Vergadering van onze Vereeniging, gehouden le Kampen op 25 en 20 Aug. 1893, waren door het Hoofdbestuur o. m. de drie navolgende stollingen ter bespreking voorgesteld (Berichten en Meded. VI^Je Reeks, no. 7 , bl. 327 en 328):

Â«. Vooral met het oog op het overgaan van do cone school naar de andere , moeten du eischen voor hot toelatingsexamen aan de middelbare scholen zooveel mogelijk gelijk zijn.

c. Het Hoofdbestuur acht het hoogst wenschelijk de programma's der onderscheidene middelbare scholen met elkander in overeenstemming te brengen; het acht dit vooral noodzakelijk om den overgang der leerlingen van de oeno school naar de andere zoo gemakkelijk mogelijk te maken. De hierachter staande tabel bewijst genoegzaam , welk groot verschil er bestaat in de verdeeling der vakkon en uren.

Het Hoofdbestuur houdt deze zaak voor zoo gewichtig, dat zij een geheel afzonderlijk onderzoek vereischt; redenen waarom het voorstelt deze taak aan hot nieuwe Hoofd-

bestuur op le dragen, ten einde daarover in een volgend jaar een zoo volledig mogelijk verslag uit te brengen.

Do bespreking van deze drie stellingen had lot gevolg , dat aan het nieuwe Hoofdbestuur werd opgedragen : een onderzoek in le stellen naar de mogelijkheid om de programma's der onderscheidene middelbare scholen niet elkander in overeenstemming le brengen en tevens een normaal-programma over te leggen.

Â§ 2. Gevolg gevende aan die opdracht, heeft het Hoofdbestuur zich in de eerste plaats de vraag gesteld of het tot zijnen werkkring in deze zaak mocht geacht worden te behooren een dusdanig onderzoek in te stellen voor de onderscheidene middelbare scholen, zooals H. B. Scholen met 5-jarigen cursus, H. B. Scholen met 8-jarigen cursus. Burgerdagscholen , Burgeravondscholen enz. enz. En dewijl deze vraag stellig in ontkennenden zin moest worden beantwoord , meende het Hoofdbestuur â gedachtig aan het spreekwoord : qui trop embrassc mal Ã©treint â dat onderzoek voorloopig alleen le moeten uitstrekken lol de H. B. Scholen met 5-jarigen cursus , te meer omdat naar zijne meening de H. B. Scholen met 3-jarigen cursus , opgericht in kleinere gemeenten , niet zelden programma's bezitten die geheel naar plaatselijke omstandigheden zijn ingericht, althans in meerdere of mindere mate van plaatselijke invloeden afhankelijk zijn.

Waar dus in deze algemeene beschouwingen van H. B. Scholen gesproken wordt, heeft het Hoofdbestuur uitsluitend do in het moederland beslaande H. B. Scholen met 5-jarigen cursus op hel oog. De Indische H. B. Scholen moesten builen beschouwing blijven , omdat onze kennis van de toestanden aldaar hoogst gebrekkig is en de inlichtingen verre van volledig zijn.

de tegenwoordige wet op het M. O., en al moge in den loop der jaren de wenschelijkheid gebleken zijn van verschillende veranderingen en wijzigingen , en door enkelen worden aangedrongen op meerdere vereenvoudiging van het eindexamen , zoolang wij leven en werken moeten onder de bestaande wetten en besluiten, meende het Hoofdbestuur het tegenwoordige aan te moeten nemen ais grondslag van zijne beschouwingen over een normaal-programma, en kon het slechts trachten â door zijne voorstellen betrekkelijk weinig ingrijpend te doen zijn â een geheel ie verkrijgen , waarnaar alle H. B. S. zich zouden kunnen regelen. Een geheel , dat alien bevredigt , ste'.t zich het Hoofdbestuur niet voor te hebben kunnen leveren, maar toch naar het hoopt een zoodanig , dat voor de leerlingen de overgang van de eene 11. B. S. naar de andere zoo weinig mogelijk bezwarend wordt gemaakt.

Â§ 3. Â«. Met betrekking tot bovengenoemd punt a (stelling G van de werkzaamheden der Algemeene Verg. van 1893) dat door de vergadering werd aangenomen, meende het Hoofdbestuur zich niet te mogen onttrekken aan de taak om ook het toeiatings-oxamen tot de le klasse der H. B. S. met 5-jarigen cursus binnen den kring van zijne beschouwingen le brengen , en het meende dit te eerder te moeten doen, omdat de leervakken in de le klasse en de verdeeling der leerstof in die klasse in een noodzakelijk en afhankelijk verband staan met de eischen voor het toelatings examen tot die klasse.

Bij de bespreking van die eischen was uit den aard der zaak het eerst de vraag aan de orde : zal de H. B. S. met 5-jarigen cursus zich aansluiten aan de volksschool ? dat is: zal de kennis van de Fransche taal niet verplichtend zijn , of zal zij zich aansluiten bij het uitgebreid lager onderwijs en zal dus de kennis van de hegin-selen der Fransche taal tot de eischen van het toela-tings-examen behooren ?

Eenstemmig was hel Hoofdbestuur van oordee!, dat de H. B. S. met 5-jarigen cursus hare leerlingen moet ontvangen van de scholen voor uitgebreid lager onderwijs en het staat dus lijnrecht tegenover do meening, uitgesproken door de Algemeene Vergadering van 29 Aug. 1890 te Utrccht. Na de zaak nogmaals rijpelijk te hebben overwogen, meent het Hoofdbestuur weinig waarde te moeten toekennen aan cenigo beweegredenen, die naar het schijnt daar den doorslag hebben gegeven.

Werd kennis van de beginselen der Fransche taal niet verplichtend gesteld, dan zouden de leerlingen van de le klasse met twee vreemde talen tegelijk moeten beginnen , hel geen aan ernstige bezwaren onderhevig is en geheel samenvalt met de later uit te spreken meening van het Hoofdbestuur, dat het onderwijs in de Engelsche taal moet begonnen worden in de 2^e klasse. Naar het gevoelen van het Hoofdbestuur zou , indien al door Uwe vergadering dezelfde meening gedeeld werd als in 1890 , de ervaring weldra leeren , dat het bezwaar zou moeten worden uit den weg geruimd door aan de le klasse der H. B. S. eono voorbereidende klasse te laten voorafgaan , waarin zeer veel uren werden gewijd aan de beoefening der Fransche taal , maar dan zouden wij ten slotte komen lot eene IT. B. S. met G-jarigen cursus in plaats van eene met 5-jarigen cursus.

Waar dus liet Hoofdbestuur eenstemmig dacht over het behoud van de kennis der beginselen van de Fransche taal bij het toelatings-examen , meenden sommigen op grond van hunne ondervinding , dat de kennis van de onregelmatige werkwoorden wel uit de eischen voor de toelating kon vervallen , terwijl anderen niet gaarne dit gedeelte uit de eischen zouden zien weggenomen. Na rijpe overweging meende het Hoofdbestuur ten slotte, dat ofschoon verschillende onregelmatige werkwoorden toch

reed? â omdal zij dagelijks voorkomen - den candidalen bekend znllen zijn , het te zwaar zou zijn de kennis van de vervoeging van de (d. i. alle) onregelmatige werkwoorden te vorderen ; werd gevraagd de kennis van algemeen of veelvuldig voorkomende of van de moest gebruikelijke onregelmatige werkwoorden, dan zou dit noodzakelijk aanleiding geven lot zeer uiteenloopende opvattingen en dien weg wenscht het Hoofdbestuur niet te bewandelen.

b. De eischen, die voor de toelating tot de H. B. Scholen aan de verschillende scholen voor de llelcenhmde worden gesteld, loopen over het algemeen weinig uiteen, zoodat het niet moeilijk was in de voornaamste eischen spoedig overeenstemming te vinden en te verkrijgen. Intusschen deed zich bij nader onderzoek de moeilijkheid voor, dat aan de eene II. B. S. met meer gestrengheid dan aan de andere geÃ«ischt wordt de kennis van de repeteerende breuken en meer bepaaldelijk van de wijze waarop en redenen waarom de herleiding van een repeteerende breuk tol een gewone en omgekeerd plaats vindt. Op grond van hunne ondervinding en mededcelingen van anderen meenden eenigen, dal de kennis in meer uitgebreiden zin van de leer der repeteerende breuken voor de praktijk des levens als zoodanig weinig nut had en men gerust de eischen lager mocht stellen. Anderen meenden met minstens evenveel recht daartegen over te mogen stellen hunne ondervinding als docent en die van anderen, alsmede de groote vormende waarde voor het denkvermogen. Bij het onderzoek toch der candidaten mag verlangd worden , dat zij blijken geven van een helder inzicht in de bewerkingen die zij verrichten; daardoor mogen zij geacht worden het bewijs te leveren dat zij later geen ongeschikte leerlingen der school zullen zijn. Ten slotte kwam het Hoofdbestuur tot het besluit, dat bij de toe-

laling wel dc kennis van de repeteerende breuken en van hunne herleiding tol gewone breuken en omgekeerd zal worden geÃ«ischt, maar dat het wellicht niet gewenscht mag worden geacht aan de candidaten te vragen eene nauwkeurige verklaring van de wijze waarop de verschillende soorten van repeteerende breuken uil gewone breuken ontstaan, noch een bewijs van de omgekeerde bewerking.

Bij verdere bespreking van de eischen voor de rekenkunde meende men, dal met het oog op de praktijk vrij streng moest worden vastgehouden aan den eisch: dat de candidaat nauwkeurig en vaardig moet rekenen. Er werd op gewezen, dat de richting die langzamerhand bij de beoefening der rekenkunde de overheerschendo was geworden: n.1. het oefenen en scherpen van het, denkvermogen door het oplossen van denkvoorslellen â (denk-raadsels volgens eenigen) â toch ook hare schaduwzijde had, en dat dientengevolge hel vlug en nauwkeurig rekenen zeer veronachtzaamd werd, hetgeen vooral mei het oog op den werkkring, dien later vele onzer leerlingen bij den handel of in dienst van de nijverheid zoeken â zeer te bejammeren is.

Daarom meent het Hoofdbestuur dat bij de eischen van het loelatings-cxamen : vaardig en nauwkeurig cijferen , bijv. door het herleiden van een rekenkundigen vorm â waarin verschillende soorten van breuken voorkomen â niet mag ontbreken.

c. Zeer uitvoerig werden besproken de eischen voor toelating voor het Nederlandsch. Tot toelichting van de door hel Hoofdbestuur gestelde eischen moge dienen, dat zij eenigermate uitvoerig zijn opgesteld , ten einde zoo mogelijk de voorbereiding gemakkelijk te maken. Wij meenen dat het niet noodzakelijk te achten is ons lot den enkelvoudigen zin te bepalen , dewijl op do lagere school ook de samengestelde zin wordt behandeld, zij het

ook in de allereenvoudigste vormen. Hoever men gaan kan leeren de boekjes die in de hoogste klassen der lagere scholen alom gebruikt worden.

Voorts scheen het ons niet gewenscht toe een vrij opstel te vorderen bij het toelatings-examen, daar het niet aangaat knapen van ongeveer 13 jaren of daaromtrent opstellen te laten maken zonder dat de stof vooraf uitvoerig besproken is. Slechts weinigen zullen onvoorbereid iets-dragelijks leveren, terwijl de meeste candidaten al hunne aandacht aan de stof zullen wijden , waardoor de vorm der uitdrukking wordt verwaarloosd en deze opstellen een slechten maatstaf zullen geven ter beoordeeling van hunne kennis der moedertaal. Tegen 't schriftelijk weergeven van een eenvoudig verhaal bestaat bij het Hoofdbestuur geen bezwaar.

d. Een onderzoek naar de eischen voor Aarclnjlcsliuide en Geschiedenis zooals die aan de verschillende H. B. S. thans gesteld worden, bracht betrekkelijk weinig verscheidenheid aan het licht; integendeel eene vrij groole mate van gelijkvormigheid, al waren die eischen dan ook soms aan verschillende H. B. S. onder verschillende woorden gebracht. Het bleek ons dan ook niet moeielijk eene formule te vinden, die op al de verschillend uitgedrukte eischen van toepassing kon worden geacht.

e. In verband met de eischen voor het toelatingsexamen, meende het Hoofdbestuur, dat het niet ongewenscht was een onderzoek in te stellen naar den leeftijd van de leerlingen, die in Sept. 1893 (dus bij het begin van den cursus 1893/94) in de le klasse der H. B. S. hier te lande aanwezig waren. Daarvoor richten wij dato 21 Februari j.1. tot de Directeuren der H. B. S. met 5-jarigen cursus hier te lande een rondschrijven, waarin wij hen verzochten den volgenden staat ingevuld te zenden aan den Secretaris.

Uit de becijfering van de verstrekte gegevens, waarvoor wij bij dezen onzen dank betuigen, blijkt, dat de gemiddelde leeftijd van de leerlingen der le klasse der R. B. S. in geheel Nederland in het begin van Sept. 1893 was: 13,C5G jaar,

Dewijl nu niet aan te nemen is , dat zich in het jaar 1803 bijzonder gunstige of ongunstige invloeden hebben doen gelden , waardoor het gemiddelde cijfer aanmerkelijk verlaagd of verhoogd is geworden , evenmin dat andere invloeden van verschillenden aard dit jaar bij uitzondering zouden hebben gewerkt, waardoor de verkregen cijfers minder vertrouwen zouden verdienen, mogen wij wel den verkregen leeftijd als de gemiddelde voor de leerlingen der le klasse van de H. B. S. hier te lande aannemen , althans mogen de afwijkingen daarvan voor elk ander jaar betrekkelijk zeer gering worden geacht.

Met het oog op dien leeftijd meenen wij dan ook dat de eischen die het Hoofdbestuur gesteld heeft niet te hoog zullen worden gerekend.

Â§ 4. Het vergelijkend onderzoek van de verdeeling der verschillende leervakken aan de H. B. Scholen, ingesteld o.a. door middel van de tabel, bijeengebracht door de goede zorgen van hel vorige Hoofdbestuur (zie Berichten en Mededeelingen, Vide Reeks , n⁰. 7), deed in 't oog springen,

dat er tamelijk groote verscheidenheid was in de wijze waarop aan de verschillende H. B. S. met de Euyelsche faal en de Scheikunde begonnen werd. Aan sommige EL B. S. wordt in de eerste klasse een aanvang gemaakt met do beoefening van de Engelsche taal en in de Ill'le klasse met de beoefening der Scheikunde, terwijl aan andere scholen de leerlingen der Ihly klasse de Engelsche taal beginnen te beoefenen en met de Scheikunde begonnen wordt in de IVlt;le klasse.

In aansluiting aan onze meening reeds met een enkel woord vermeld sub 3Â«, is het Hoofdbestuur het gevoelen toegedaan, dat het ongewenscht en niet geraden is de jeugdige leerlingen der le klasse tegelijk met twee vreemde talen in kennis te brengen , eene meening die vrij algemeen gedeeld schijnt te worden, zooals blijkt uit meergenoemde tabel, waarin slechts Ã¼ van de 35 H. B. S. voorkomen op welke do Engelsche taal in de l^e klasse wordt onderwezen. Op verreweg de meeste openbare H. B. S. met 5-jarigen cursus wordt dus met de beoefening der Engelsche taal eerst in de 2e klasse een begin gemaakt en liet Hoofdbestuur heeft dan ook niet geaarzeld dezen vrij duidelijk aangegeven weg te volgen. Dewijl de kennis van de Engelsche taal meer en meer een ver-eischte voor elk beschaafd man schijnt te worden, zijn op het normaal-programma voor dit leervak 12 uren uitgetrokken.

g 5. Geheel anders is de toestand als men in de vergelijkende tabel onderzoekt aan hoeveel H. B. S. met de Scheikunde wordt begonnen in de lll^lle klasse en aan hoeveel in de IVde klasse. Men komt dan tot het besluit, dat aan 23 van de 35 openbare H. B. S. met de Scheikunde reeds in de Ill^e klasse een aanvang wordt gemaakt. Toch heeft het Hoofdbestuur den aanvang van die lessen in zijn normaal-Programma verlegd in de IV^e klasse.

Het heeft dit gedaan omdat het gelooi't, dat het niet gewenscht mag worden geacht, reeds met de Scheikunde te beginnen , indien de leerlingen nog geen begrip hebben van natuurkundige verschijnselen in het algemeen. De methoden van onderzoek en waarneming in de Katuur-en Scheikunde mogen in menig opzicht met elkander overeenstemmen , zij Avijken toch in andere opzichten nogal van elkander af en feitelijk steunt dikwerf de theorie der Scheikunde zoo herhaaldelijk op natuurkundige grondslagen , dat het alleszins geoorloofd mag geacht worden , de kennis der grondbeginselen der Natuurkunde aan die der Scheikunde te laten voorafgaan. In overeenstemming daarmede zijn ook de grondbeginselen van de leer der warmte in ons programma vermeld als behoorende tot de leerstof der Natuurkunde in de Illile klasse. De Bijlage kan voorts bewijzen, dat wij in de klassen IV en V te zamen (zonder praktische oefening) S uren beschikbaar stelden , terwijl het gemiddelde aantal uren over alle scholen slechts 7³/7 is en dit vak dus niet in zijne rechten hebben verkort.

De ondervinding opgedaan , dat als de Scheikunde in de IVile klasse begint , de uitkomsten niet minder gunstig zijn dan elders , waar in de Illlt;le klasse wordt begonnen â is natuurlijk op het eindbesluit niet zonder invloed geweest.

Â§ G. Bij het zoo aanschouwelijk onderwijs in de Na-tuurlijke Historie , wordt aan verschillende H. B. S. met de Plantkunde reeds in de Iste klasse een aanvang gemaakt , terwijl velen de meening zijn toegedaan , dat het onderwijs in de Plantkunde eerst met de Ihle klasse dient te beginnen. En dewijl dit onderwijs zooveel mogelijk behoort gegeven te worden met behulp van levende planten, schijnt het gewenscht, daarmede eerst in de Ihle klasse ongeveer in de maand Maart een begin te maken.

Uel Hoofdbestuur kan zich mei de meening der laatslen vereenigen en heeft dientengevolge eerst voor de 11^ klasse de Plantkunde in zijn programma opgenomen.

Â§ 7. Ecne aandachligo beschouwing van het overzicht der lessen, te geven in een cursusjaar volgens ons ontwerp, zal doen zien , dat wij getracht hebben om het aantal lesuren in de week, in de 5 verschillende klassen , gaandeweg overeenkomstig do draagkracht der leerlingen van jaar tot jaar gelijkmatig te doen opklimmen , eeno handelwijze, die stellig de goedkeuring van eiken opvoedkundige en onderwijskundige zal wegdragen.

Â§ 8. Voorts heeft het Hoofdbestuur, rekening houdende met het onweerlegbaar feit, dat jaarlijks een groot deel onzer leerlingen de school na afloop van het derde studiejaar verlaten , getracht van de drie eerste jaren een zooveel mogelijk afgerond geheel te maken en dat vooral met het oog op, die leerlingen , welke zich in dienst van den handel en de nijverheid begeven. Daarom heeft het Hoofdbestuur gemeend , dat in de IHe klasse en als herhaling in do IlKle klasso den leerlingen niet mocht worden onthouden een tamelijk uitvoerige kennis van het Hanclehrekenen en in aansluiting daaraan was het Hoofdbestuur ook het gevoelen toegedaan, dat in de lilde klasse van de Handelswetenschappen een gedeelte , nl. het âenkel boekhoudenquot;, moest onderwezen worden. Ook mag de toekomstige Staatsburger â wiens schoolopleiding dikwijls niet verder gaat â evenmin in gebreke blijven kennis te maken met do grondbeginselen van ons staatsbestuur. Daarom meende het Hoofdbestuur wel te doen , in de klasse lil het enkel Boekhouden te plaatsen en er tevens een uur uit te trekken voor onderwijs in de Staatsinrichting en bepaaldelijk een overzicht van de staatsinstellingen van Nederland. Op die wijze werden de drie lesuren voor

Handelswetenschappon en Boekhouden gelijkmatig over de drie hoogste klassen verdeeld.

Ook heeft het Hoofdbestuur gemeend niet buiten rekening te mogen laten â en dit geldt vooral bij het onderwijs in do Wiskunde â de omstandigheid, dat verschillende leerlingen onzer li. B. S. uit de lilde klasse examen doen voor inrichtingen van militair ondenrijs. Het zal echter wel steeds tot de vrome wenschon blijven behooron, dat dio scholen hunne programma's doen aansluiten aan de Ilhle klasse eoner H. B. S. met 5-jarigen cursus , zooals toch redelijkerwijze te eischen is en geheel overeenkomstig de roeping van den Staat, die voor het grootste gedeelte dat onderwijs bekostigt en er door zijne ambtenaren toezicht op doet uitoefenen.

Â§ 9. Met betrekking lot het onderwijs in de vreemde talen, wenscht hel Hoofdbestuur het volgende op te merken :

Het laatste is zeker hoofdzaak, en komt daarom terecht bij het onderwijs hoe langer zoo meer op den voorgrond. Misschien zal spoedig de tijd komen , dat men in de programma's voor do moderne talen vrij algemeen zal vinden : bespreking van het schoolvertrek, van het men-schelijk lichaam , enz., waarnaast dan natuurlijk aan de te behandelen gedeelten der spraakkunst eene plaats zal worden ingeruimd. Maar de nieuwe wijze van behandeling is nog in wording; men zoekt steeds en voorldurend naar de meest juiste methode. Misschien zal liet door velen eene weinig dankbare taak gerekend worden in dezen tijd van overgang een normaal-programma op te

stellen , dal zoowel aan de eischen van de cenen als aan die der anderen voldoet.

Zooals de toestand nu nog is , kan zulk een programma voor de lagere klassen weinig meer bevatten dan de alge-meene uitdrukkingen : lezen, spreken en vertalen, of zoo men wil : spreken , lezen en vertalen , â en verder welke gedeelten der spraakkunst gedurende den cursus zullen worden behandeld. Nu mag het misschien tol op zekere hoogte van weinig belang geacht worden, in welke volgorde de spraakkundige kennis wordt aangebracht , daar men toch overal aan do moedertaal zal dienon aan te knoopen ; daarom komen in dit opzicht in de verschillende programma's nog al verschillen voor, 't gevolg van de uitoenloopende meening der docenten en tevens der school-bookenschrijvers. En de leeraar, min of meer gebonden als hij is aan de volgorde van het leerboek , zal hierin slechts weinig of geen verandering kunnen brengen. Dientengevolge zal ook , â afgezien van de beweging op het gebied van het onderwijs in de moderne talen , â volstrekte eenheid niet gemakkelijk verkregen worden , namelijk wat betreft liet Fransch en het Duitsch in de 1ste en ll¹^'klasse en het Engelsch in de IHe en lilde klasse. In de llble klasse zijn over 't geheel de verschillen in de programma's gering : daar wordt het spraakkundige onderwijs ten einde gebracht, zoodat in de IVde alleen herhaling daarvan plaats heeft.

Ons streven is geweest , voor de laagste drie klassen een programma te geven , dat tracht rekening te houden met eene regelmatige opklimming en met het gebruik op de meeste scholen.

Wat de letterkunde in de IVde en Vde klasse betreft , wel zeer weinigen zullen eene doorloopende geschiedenis der letterkunde op den voorgrond stellen ; algemeen zal men den voorkeur geven aan schetsen met mannen van

beleckcnis als middelpunten en waaromheen de verschillende richtingen in de letterkunde met hare vertegenwoordigers tot groote groepen vereenigd zijn.

Â§ 10. Nog mogen enkele opmerkingen , misschien niet geheel en al van belang ontbloot, hiÃ©r eene plaats vinden ; zij gelden dc onderwijsvakken Aardrijkskunde en Geschiedenis en staan in verband met de beschouwingen in Â§ 7.

Aardrijkskunde. Aan het eind van de llhie klasse gekomen, zeggen vele leerlingen de school vaarwel of hebben zij examens af te leggen om toelating te verkrijgen tot andere inrichtingen van onderwijs, liet is voor al dezulken van belang, dat zij de staatkundige aardrijkskunde in haar geheel behandeld hebben; de school dient hiermede rekening te houden.

Do natuurkundige aardrijkskunde, in de lagere klassen enkel als daartoe aanleiding bestaat ter sprake gebracht, zal , wegens de noodzakelijke verklaringen uil het gebied der natuurkunde, eerst in de IV¹-¹⁶ cu Vⁱi^e klasse met vrucht als afzonderlijk leervak behandeld kunnen worden.

In dit licht zal derhalve onze verdeeling van de leerstof voor dit vak over de verschillende klassen dienen te worden beschouwd.

Geschiedenis. Ook voor dit leervak is het met het oog op meergenoemde leerlingen zeer gewenscht, dat in de laagste drie klassen het overzicht der geschiedenis tot op onzen tijd afgehandeld worde. Behandeling der vader-landsche, evenwijdig met de algemeene geschiedenis, wordt voorts , â om hare onmiskenbare voordeelen, â voor alle scholen aanbevolen.

En wordt, bij het onderwijs aan leerlingen der 11. B. S., de nadruk gelegd op de geschiedenis van de laatste vier eeuwen , dan mag men hiermede zeer zeker bij de eindexamens ook rekening houden , door in hoofdzaak de

â geschiedenis na 1500 le vragen. Het veld is dan ook toch nog uitgebreid genoeg.

Â§ 11. Wat hel NederlandscJi betreft, wijzen wij er op, dat de woordvorming , die in onderscheiden programma's reeds in het 2do, in enkele ook in het l^sto jaar wordt genoemd, hier eerst in do 3ⁱ¹⁰ klasse wordt opgegeven; in de beide laagste klassen toch zal dit deel der spraakkunst in ieder geval slechts zeer ter loops kunnen behandeld worden.

Â§ 12. Het zal den opmerkzamen lezer niet ontgaan , dat in het Programma de leerstof voor de Mechanische Technologie, do Chemische Technologie en de Warenkennis niet is opgenomen en dat. zelfs voor dezo leervakken geen afzonderlijke uren zijn uitgetrokken. Dit is geheel en al in overeenstemming met het feit, dat do leerstof van de beide laatstgenoemde vakken, w^Telke meestal in handen zijn van don leeraarquot; in de Scheikunde, gevoegelijk in do lessen voor do Scheikunde bij de behandeling van de metallurgie kan worden ondergebracht.

De Mechanische technologie wordt nu eens onderwezen door den leeraar in de Natuurkunde, op eeno andere school door den leeraar in de Werktuigkunde. In beide gevallen mag men het overlaten aan den docent, onderwerpen uit to kiezen , die met het oog op de omgeving van do streek of do nijverheidslak welko daar het meest beoefend wordt, voor de leerlingen van belang kunnen worden geacht.

Ook heeft het Hoofdbestuur geen uren uilgetrokken voor de Gymnastiek. Over het algemeen was het oordeel, dat slechts in de drie laagste klassen dit onderwijs â met 2 uren in de week voor elke klasse â verplichtend moest worden gesteld en kon men zich mot 1 uur bovendien in de lVlt;ie klasse, dat echter niet verplichtend is, vereenigen. Ook was men de meening toe-

gedaan , dat deze lesuren zooveel mogelijk aan het eind der gewone schooluren moeten vallen. Dewijl het al of niet beoefenen der Gymnastiek en de meerdere of mindere bekwaamheid in dit vak voor een groot deel afhankelijk is van de gezondheid , do lichamelijke gesteldheid en lal van andere zaken , zal hot wel nimmer eenen eenigszins merkbaren invloed uitoefenen op do bevordering van eenen leerling van de eone klasse naar de andere.

Â§ 13. Ten slotte nog een paar opmerkingen. Bij de behandeling en de bespreking van de verwerking der leerstof bij het Uandteekenen meende het Hoofdbestuur de vraag te mogen stellen of bij hot teekenen naar plaat de zoogenaamde koppen en hel schetsen van landschappen naar plaat niet een weinig te veel naar den achtergrond is gedrongen en of hel niet nuttig kan geacht worden dat, als men leert naar de natuur te teekenen, het teekenen naar plaat van landschappen wat meer beoefend werd.

Er wordt niet zelden door de leeraren geklaagd over het erbarmelijk schrift van vele leerlingen der 11. B. Scholen. Oefeningen in het schrijven, vooral op de lagere school, kunnen niet te ernstig worden opgevat, en ofschoon wellicht velen de meening zijn toegedaan dat het Schoonschrijven minder op de middelbare school te huis behoort, meent het Hoofdbestuur dat het tot de plicht van eiken leeraar mag gerekend worden, toe te zien dat alle schriftelijk werk door do leerlingen steeds met de meeste zorg geschiedt.

Â§ 14. Hier zou hot Hoofdbestuur gevoeglijk de pen kunnen neerleggen , maar het wenscht dit niet te doen alvorens een laatsten wensch te hebben uitgesproken, een wensch die daarom recht van bestaan heeft, omdat _Twas er reeds aan voldaan geweest, menig oogenblik van

tijdroovend zoeken aan ons gespaard zou zijn geworden , n.1. deze: dat toch zooveel mogelijk alle programma's op eeno zelfde leest geschoeid worden , d. i. dat in alle programma's eerst de leervakken en de verdeeling der leerstof wordt opgegeven en daarna de leerboeken in eene afzonderlijke rubriek. Alleen door herhaaldelijk programma's van de verschillende scholen te moeten nazoeken en doorbladeren , leert men besetÃ¯en van hoe groot belang gelijkvormigheid in de inrichting der Programma's zou kunnen zijn en indien daarbij dan werd in acht genomen de opvolging en groepeering der vakken , zooals die geschiedt bij de ranglijst voor het eind-examen , die tot grondslag heeft gediend bij ons normaal programma, dan zal menig ambtgenoot, die inlichtingen wenscht te erlangen over de een of andere school, veel gemak worden bereid.

	12â13	y.	n	24.73	n
V	13â11		n	35.11	71
n	14â15	Y)	V	24.04	n
??	15-16		â	8.80	n
	16 â 17	â	n	2.18	n
	17 â 18	V	ii	0.29	n
boven	18	li	il	0.10	n
				100	⁰/0