^!iièigÊamp;

by 't oantinken

quot;1 fyfticlijierrig' .bistean

o

Selskip for fryske tael- en skriftenkennisse, ;

op 'e 5te Septimber 1894, : -

::: ■ * '

WALING DYKSTRA.

To Ljomvcvt by K. vak der Vklde, (tofoare C. Noë Lz.)

\} \J \J ■J V V v V v U

Utspritsen to Ljouwert

by t

ohi_?tii_rkei_? fep 't fyftié7_?jieffié^ hiftehif

't Selskip for fryske tael- en skriftenkennisse,

op 'e 5te Septimber 1894,

yVALir^G P Y K S T A.

to ljouwert by

II. van dee Velde, (tofoare C. Koe Lz.)

Heechachte Bistjürders en Mcileclen fnn 't Selskip for frysko tael cn skriftenkennisse, — en fierder jimmc allcgearre dy 't hjir by elkoar konul binne : Manljue en Frouljuc !

Ik rop jimnie 't wolkom ta op dit feest!

It Selskip for fryske tael en skriftenkennisse het fyftich jier bistien. Fen do fjirtsien ljuc, dy 't yn 1844 dit Solskip oprjuchte ha, libje nou yet mar in stik twa. len dèrfcn is de hear Jacobus van Loon, dy 't twa-en-tritich jier oanien foarsitter fon 't Selskip west het. Nou laei it allicel foar 'e han, oars net 'i can dy man it wirk op to dragon om hjir hjüd it wird to fleren, oars sein, de feestrede to hulden. Mar hy seaeh dèr biswier yn ; hy doarst der net tsjin can. Do waerd ik oansocht om dit plak skiën to meitsen. Nou, ik scach dor sikerwior ek wol Invet tsjin op ; mar dóch — ik achtsje 't not nedich hjir in hele boel omhalen by to broken — ik hab it oannomd. En nou moatte \\^ry mar ris sjen hwet i» wirdo wol, in geld aei of in dea pyk.

Ik hoopje dat ik mei hwet ynskiklikens oanheard wirde soil, hwent sjuch, ik bin ek al safier komd mei do jierren, dat it eigentlyk boppo myn meuch rint om yn in stik as dit safoilo gloede to bringen, dat it mei rjueht do namme feu feestrede drage kin. Ik nim dêrom do fnjichheid jimme frjeonlik to forsiikjon, dat hwet yn 't each halde to wollen.

Gabe Skroar liet ris sein : „In preek mei in hole boel yn-dclingeu het folio fen in alderwetske tsjerko mei in hele boel lytso finstors en gjin Ijochtquot; Dat is, leau 'k, net fier mis. Mar in ridlik lange foarlêzing to balden alhcol sonder yndelingen, dat scoo fost ek net foldwaen. Ik hab dcroni — yndachtich oan Gabe syn sizzen en tagelyk oan 't sprok-■\\ird: „Irije is skippers rjuehtquot; — myn lozing spoud yn trije stikken.

Earst ol ik hwet prate oor fryske tael en frysko skriuwerij, sawol oer aid as oer nij.

4

Yn 't oarde stik scil ik it ha oer 't Selskip for fryske taol en skriftenkennisse, ho 't dat ontstien is, ho 't er mei gien is en Invet er troch dien is.

En den wol ik yn 't tredde stik der efkes op wize, Invorom wy sa skreppe en üs vrarre en üs reppe for dy aide tael fen üs pake on beppe.

Der het in tiid west hwêryn dit Fryslan in ryk wier op him seis, mei syn eigen lansbistjür, syn eigen wetten en s)^rn eigen tael. Do praetten alle Friezen, fen 'e foarnaemste ta de geringste Frysk, en fierwei de measten forstiene it Hol-lansk allike min as de measte Hollanners nou it Frysk for-stean. Do wier 't Frysk hjir ek de skriuwtael, mar, lyk as bikend is, mei lezen en skriuwen waerd yn dy aide tiid lang sa algemien net pield lyk as nou. Fierwei de measte ljue learden 't net en de drukkinst wier yet net ütfoun It skriuwen hearde meast yn 'e kleasters thus en in skreaun boek koste safolle jild, dat allinne de rykste ljue it bitelje koene. Hwet er fen dy tilde fryske skriften ont diss' tiid ta biwarre bleaun is, dat binne wetten, aide fryske wetten, ek al yn 'e kleasters to boek steld, hwèroan it ta to skriuwen wêze soil, dat der wol ris hwet geastliks troch rint. Dy skriften binne allegearre net allike aid, lyk as op to mcitsen is üt it forskil yn 'e tael en foaral ek yn 'e boekstavering. Min rekkent dat de aldste skreaun binne yn 'e trettsiende iou en de jongste in pearhondert jier letter.

In libbene tael bliuwt him seis net allyk, mar foroaret lyk as alles hwet libbet — stadich-oan en by do tiid lans. Sa kin yn in pearhondert jier it forskil al aerdich great _wêze. — As in Fries fen üs dagen, dy 't oars net lézen hot as it Frysk fen de léste tiid, dy aide fryske wetten ris onder 'e eagen krige, don tinkt my dat er gau sizze scoe . „Der kin 'k neat mei wirde; mar dat is emmers ek lang net do selde tael, dy 't wy nou sprekke.quot; — Ja, it is deselde tael wol, mar net allyk. — Stel jimme fear in beam dy 't nou fyftieh jier aid is, wol 'k mar sizze. Dy is ütteikene do 't er tsien jier aid wier, en nou op syn fyftichsto jier wirdt er wer ütteikene. Liz dy twa teikeningen nést olkoar, den soil nim-_mon dy 't net wit — sizze dat it deselde beam is. En

O

't is dóch sa. Nou, safolle as in beam foroaret yn fjirtich jier kin in taol wol foroarjo yn fjouwor-, fiifhondort jier, scoe k tinke. Lykwol bin ik ck fon miening, dat it f'orskil sa great net is as 't op 't eacli likot. Dat sit him for in great part ok yn c boekstavering, do spelling. — As dor ris in pear fen dy Aide Friezen üt hjar gróf opstione en wy liear-den hjarren togearre j raten, den scocno wy dat grif op 't earste hearren net al to bést forstean, mar ik wol dóch leauwo dat it wol ridlik gau hwet wenne scoe. En dit leau ik op groun fen oigen onderfining. Ik wit ho 't my gien is to Hynlippen en op Skicrmontseach. As immon dor for't earst fen syn libben komt en hy heart dy minsken onder elkoarren praten, den scil er tinke : „Hjir kin 'k kop nocli stirt oan line; bibabbeljo jimme mar hwet jimme wolle, ik scil der neat fen lorklappe.quot; — Mar as min dor den in pear dagen bliuwt, den wirdt it al aerdich bettor ; en komt min dor ris wer en yet ris wer, don is miu gauwer as min tocht hie sa lier hinne, dat er yen hast gjin wird mcar hocft to ontkom-men. — Nou, sa scoe 't üs mei 't Aldfrysk ek gean, wol 'k ha. llwent dat Jlynlippersk aerdet yet al frijhwet nei 't Aldfrysk. In heie bulte aide wirden en wirdfoarmen, dy 't wy yn lis Lanfrysk al lang bjuster rekke biune, dy binuo yn 't Hynlippersk yet biwarre bleaun. Sjuch, as min 't sahwet foar 't forstan krigot lio 't dat Aldfrysk ütspritsen wirde moat, den wirdt it yen al dalik in heel ein bigrypliker.

Ik wol jimme dér in stikje fen hoarre litte, in stikje üt dy aide fryske wetten. Dat scil ik ütsprekke sa 't nei myn miening ütspritsen wirdc moat en den scil 't my nij dwaen as jimme 't measte der fon net fetsje. Harkje mar!

„Als dat kynd is al stoknaken jefto hüsleas end dan di tsjustere nevel end di kalde winter oenkomt, so faert aller manik oen syn hóf end oen syn luis end an warene gaten; en da wylde djier seket dyn hólle beam en der birge blij, aldeer hit syn liif oen bihalde mei; sa weinet end kryt dat onjerige kynd, ende wiist dan syn nakene Ijea ende syn fader deer him rede sculd tojenst dyn hunger ende winternevelkald, — dat hi so djepe end dimme mids fjouwer ncilen is onder eke end onder ierde bisluten ende bitacht: so moat di moador her kyndos

6

earwe sctte end selle, omdat hjo di bihjeld habbe en biwaer also lang hit onjorich is, dat it oen foarste end

oen liünger naet forfare.quot;

Jimme fiele, dit stikje wet is sa droech en toar net as wy 't lijuddcis fen sok wirk wend binne. Hjir sit in gnltsje poëzij yn. Ja, soks komt er yn dy aide frysko wetten hjiv

en dèr mear foar.

Nou in wirdmannich Hynlippersk.

,Hjo brooiteu üs koldorkukjes en kraikelyngon. Wol, ik quot;tliooit, het ys hjo goe! Hwent hjo smokken goe.quot; Fetsje jimme dit better as 't Aldfrysk ? It het er wol oan, wol 'k leauwe. Yn 't Lanfrysk is 't: Jlja brochten üs Koudumer koekjes en kreakelingen. Wel, ik tocht, Invet is hja goed! Hwent hja smakken goed.

It Skiermontseachsk aeudet nei it Noardfrysk, dat yet spritsen wirdt op inkelde noarddutske eilannen en op inkelde plakjes oan de sékant fen Noarddütsklan. Asquot; in Skiermonts-eao-er lilk op imnien wirdt, den seit er: „Ik jcuw di in klap oan 'e peut, dot de twesken di rettelje.quot; Ik jou dy m klap oan 'e kop, dat de tosken dy rattelje.

Ik hab dit ien en oar oanfierd om ütkomme to litten, dat it Frysk in echte oarspronkelike tael is, en üs hjüddeisk Frysk, al is 't ek tige foroare, yet allike goei as 't Aldfrysk-Mei it foroarjen - lit mj mar Ijeaver sizze : mei it tor-basterjen fen 'e tael is 't hirder bigoun to gean, do 't it mei de Friezen sa fier komd wier, dat se folie mear as yn de tud fen hjar folio frijdom kennis meitse moasten mei 't Hollansk. De Skieringers en Fetkeapers hieno sa lang yn elkoar om tsierd en fochten en dêrtroch do sakon fen 't lansregear sada-nich yn dis-oarder brocht, dat se op 't lest skiën mei de boei can rekken en hjar needsake seagen om do taflecht to nim-men ia in freamd hearskip, om dy it bistjur oer Fryslan yn

'e hannen to jaen.

Do hertoch Albert fen Saksen waerd yn 1498 oannomd as hear oer Fryslan en dér mei wier de aldfrysko fnjhoid tor altyd forspile Do waerden alle stikken, dy 't fen 't regear ütgyngen, net mear yn 't Frysk skreaun, mar yn m tael dy 't folio oerienkomste hie mei 't Hollansk fen dy dagen. Allo ljue dy 't mei do mannen fen 't lansbistjür hwet ut to stean

7

hiene, moasten hjar oaa dy tael wenno, en 't sprekt fen seis, dat it Frysk dér om lije moast. Do 't yn 1514 hjir in kliber Geldorske soldaten yn 't lan kamen, om't de hertoch fen Gelder yn 't sin hie de Saks üt syn plak to kringen, do waerd it al wer minder for de fryske tael.

Yn 1515 kaem Fryslan onder 't bihear fen keizer Karei de fyfte, en do kaem it Hollansk hjir earst tige yn 'e swang. Dy keizer wier in Flaming fen ófkomste on ek greve fen Hollan. Sadwaende kamen hjir in hele boel Flamingers en Hollanners yn 't lan en dy sprieken destiids beide in tael dy 't folie ocrienkomste hawn ha scil mei it plathollansk dat yet heard wirdt op it platte lan fen Hollan, Selan en Utrecht. En dorüt moat üs Stedfrysk, dat yn 'e folkstael koartwei Stedsk neamd wirdt, foartkomd wêze. Dit is nou wol gjin eigentlyk Frysk, it liket meast op Plathollansk, mar der sitte yet in hele bulte fryske wirden en foaral net minder fryske sprekmenearen yn.

It Hollansk waerd hjir do de tael fen 't regear en de rjuehtspraek, en do 't in jiermannich letter de tsjerkeherfoar-ming hjir bigoun to wirkjen en njunkclytsen de foetten hwet

onder 't liif krige_; do waerd er ooral yn 't lan drok preke_

altyd yn 't Hollansk. It learen fen lézen en skrinwen waerd do ek mear algemien. In hele boel sljuchtwei ljue rekken oan 't lezen, ja, mar oars net as yn bibel en testemint, de kattechismus en mear fen dy aerd. Troch dat allegearre mei-inoar kamen de Friezen njunkelytsen sa fier, dat se hjar eigen tael bigounen to minachtsjen as boersk en bot en lomp — der 't se fen seis tige yn stipe waerden fen de freamdlingen. It Hollansk acnten se net allinne folie heger en foarnamer as hjar eigen tael, mar ek heiliger. It wier ommers ek de tael fen de bibel en de godstsjinst. Yet op 'e dei fen hjüd scil min yn de hoeke dêr 't ik wenje, de ljue net, lyk as yn oare (treken, sizzen hearre feu hollansk prate of heech prate, mar altyd: sneins prate — de tael sprekke dy 't min sneins yn 'e tsjerke heart.

In foege hondert jier letter, yn Gysbert Japiks syn tiid, wier dat minachtsjen fen eigen tael by de Friezen al tige slim wirden. Mar dy goede man koe dat net daeije as der jimmerwei jeuzele waerd, dat it „boerskquot; of „de fryske boere-

8

taelquot; to bot en to lomp wier om mei letters, nei 't libben skilderjende ütbielde wirde to kinnen. Dat ondildlik flaulier-tich fonvyt die him sa sear, dat hy sei by him sols: „Dor scil ik ris niget oan ha!quot; Hy fette de pinne op om dy lek-skoaijorij ta swijen to briugen. De Boalserter skoallemaster bigouu yn 't fiysk to dichten. En Invet dy Fries fen t echte lacch foar 't Ijocht brocht, dat wie hwet goeds en hwet moais.

Dat triek al gau de oandacht fen forskate knappe kindige mannen, dy 't nuver yn 't skik wieren mei master Gysbert sjn moaije fryske rymlerije lt;

Sadwaende kin min wol for fóst oannimme, dat onder dy soarte fen ljue de Ijeafde for do fryske tael war tige oplibbe,

mar onder 't algeraiene fryskpratende folk waerd Gysberts wirk net folie bikend. Dat scil, tink ik, for in great pait mei ta to skriuwen wêze oan syn spelling. Ilweut, lyk as ik sei, min fynt yn syn rymlerije sierlik-moaije masterstikjes,

mar syn spelling is min. In sljuchtwei minske is der mei forlegen. Yet yn myn jongestiid seijen de measte ljue op 't platte lan; „Ik kin net boersk lezequot; — en immen dy dat wol koe, gyng for in ütrinder yn knappens. As sa n ien yn in selskip oan 't frysk-lêzen kaem, den fonn er wol oandacht. Ja, Ijeafhabborij for 't Frysk bestie der yet wol onder 't fryske folk. Dat de ljue 't net lêza koene kaem grif hjir fen dinne,

dat alles hwet wy do yn 't Frysk to lozen krigen ek al sahwet allike onbruksum hoekstarere wier as de skrifteu fen Gysbert Japiks. En dit sterke do ljue jet altyd yn de aide miening, dat de bocrefryske tael n^ot skreaun wilde koe sa 't se praetten. Dat it mei oare talen, seis mei 't Hollansk,

ek al sa stiet — dat bigriepen se net.

Nei Gysbert Japiks is der in goed hondert jrr forroan sonder dat der folie oan 't fryskskriuwen dien w^raerd Yn t bigjin fen de achttsiende ieu, to sizzen yn 1712, kaem yn 't Ijocht „De brilloft fen Waatse Gribbertsquot;, in toaneelstik,

sa 't hjit, dat freeslike rou en onhurich is. Joast Halbcrtsma het ontditsen, dat it ófkomstich is lit it lan feu 'e hantsje-mieren. It moat forfrj ske weze ut do platte poepetael dy t dy mannen sprekke. It ia den sadwaende gjin skilderijke ut it fryske folklibben, en dêr meije wy mei yn 't skik wêze.

Mar der sitte wol echtfryske wirden en sprekmenearen yn, en

9

ê

dat hot profester Wassenbergh oanlioding jown om it yn 1820 op uij lit to jaon mei in hele boel oanteikeningen.

Letter yn dy ieu kaem yn 't Ijocht: „De tankbre Boere-soan , ek in toaneelstik, dêr 't bv sein wirdt, dat it üt it Ingelsk oerset is. It is iolle fetsoenliker as Waatse Gribberts, mar oars just net folie sonders. — Don is der üt dy tiid yet in toaneelstik: „lt jongeljues Boaskquot;, dat ek al gjin sprek-ken Ijje kin.

^¹¹ léste cintsje fen de achttsionde ieu kamen der twa lijske boerinnen op 'e lappen : Maeike Jakkeles en Aechtsje Ysbrants. Yn 1779 krigen de ljue yn 'e fryske almenakken to lézen: „De reis fen Maeike Jakkeles, fen Hallum nei

Ljouwert, om it ynhcljen fen 'e Prins to sjên, yn 1778.quot; _

Yn t selde jicr kaom yn 't Ijocht: _BIt libben fen Aebtsje Isbrants of de fryske boerinne.quot; — Dy twa frouljue rinne yn hjar aerd en bistean gans in ein lit elkoar. Eu nei myn b'grjp is Aechtsje better nei 't libben teikene as Maeike. It libben fen Aechtsje lit him mei uocht léze. Gean ik dat minske yn hjar praten en hjar dwaen en litten nei, den siz ik by my seis : „Ja, sokken binne der.quot; — De reis fen Maeike is ek faek en folie mei nocht lézen, en dat kin heel wol; mar as ik dêrby my seis óffreegje : „Binne der sokken?quot; den moat ik sizze : „Min scoene mar hoopje fen net foliequot; — Maeike is my hwet al to bjusterbaerlike sleau. lt wit wol dat er onder 'e fryske trouljue soms wol sleauwe eameltsje-moaijon foun wi de kinne, mar sa sleau as Maeike kin 'k se my dóch hast net foarstelle. Dat moat naïviteit hjitte, sa wüs Wu 'k wol; mar it is in naïviteit, dér 't flinke fryske frouljue de gek mei ha en dér 't se fen sizze: „Dat wiif is sa sleau as potstrou.quot; (¹)

Al dy opneamde stikjes binne faker as ienris drukt, in

¹

It libben fen Aechtsje Ysbrants is skveaun fen in boer (Etlke Meinderts fen Westergeast), dy 't mei en onder 't folk be. As Tr it wol ha moat De nis fen Maeike Jakkeles skreaun wéze fen in man dy „boppe 't folkquot; stie. Dy het him 't folk to bern-afuch foarsteld. - Yn 1836 joech Tjalling üiddes yn 't Ijocht: De Wiersizzerij fen Maeike Jakkeles oan de fryske fam-men. Dat hjit dyselde Maeike fen Hallum to wezen, mar 't is in heel oar minske.

10

biwys dat se wol lozen wacrden. Ja, Ijeafhabbers feu frysk-Iczen ha dor alt yd wol wést, mar oor 't algemieu waerd do taol, ok by dy Ijeafhabbers, biskóge as in grappotaol. — Yn de fryske dübeltsjcs-almenakken s'iene ek al folie fryske stibjes, mar dy founen do measto byfal as se mar tige grap-pich wieren. Hja wacrden saliwot op ion lino set mei strjit sangkjos; dat kin min witte lit it aide sprekwird, dat seit: „Trinen en Grieten stean yn almenakkon en lieten.quot; In grap-pich sangkje en in grappicli almonakstikjo, dór waerd wol gan ris in ïryn of in Grriot yn bihello.

Yn do leste hclto fon do achttsionde ion, to sizzen yn 1755, waerd er ek yot in tsjok frysk boek ütjown, dat wier de „Fryske Rymlerijequot; fon Jan Althuysen, dominy op 'e Lytse Hjonwer, yn Westdongerdeel. De losse stikken yn dit boek, hwêronder ek güds fen dominy syn heit, Simen Althuysen, binno jnst net sa heel grappicli, doch ek net heech earnstich en allike min bysondcre pittich. Mar it greatste part fen t book is fold mei de 150 psalmen Davyds. Gysbert Japiks lüe 52 psalmen birime; Jan Althuysen het de oaro 'J8 onder bannen nomd en se allegearro mei in-oar yn syn boek drukke littcn. Sa hot er 't üs maklik makke om gan sjên to kinnen, dat syn wirk lang net tsjin Gysbertom sines üt kin. Syn boek is, leau 'k, yet minder onder 't folk bikend wirden as Gysbert Japiks dichtwirk.

l)e njuggeutsionde ien kaom yn 't lan. ^ n de earste jicr-ren dêrfen waerd cr ek al ris wer Invet yn t Frysk ntjow n. Dór boppe-oan stiet it dichtwirk fon Jan Knillis Salverda, skoallemaster to Wons. Ja, Salverda hot masterstikjes loveie; mar dy binno ek al wer fen sa'n aerd, dat it jus' gjin kost is for slj uchhvci ljue.

Yn dy tiid wier Evert Abrahams Wassenbergh profester to Frjentsjer. Dy man het folie dien oan 'o iryske tael-stiidsjo en in bole bulte to boek stcld, dêr 't wy nou yette geriif fen ha kinno by 't biwirkjon fen 't frysk W irdboek.

Do kamen njnnkelytsen de broerren Halbertsma moi hjar Frysk op 'e lappen, en do kaem er nij libbcn yn e brouwerij. Yn 1822 lieten hja in bihindich on net heel tsjok boekje drukke, moi rymkes en teltsjcs, onder de uamme fon „Do Lapekocr fon Gabc Skroar.quot; — Dat kaem lykwol net

11

for elkenien to keap; lija lieton it drukke for lijar sols en joogon it presint oan hjar frjeonon cn gocde kinders. — Yn 1823 kacm it Gfysbort-Japiksfoest to Boalsert, dat de üoal-serter minniste domiuy Joast Halbertsma op 't ton sot liic en ok ta in goed oiii brocht. Op 'o saunde Juli fen dat jier waerd it wytmoarmeren kopstik fen Gysbert Japiks, yn 'e g'Oate tsjcrke to Boalsert ontbleate, en dor waerd dy deis in feest lialden dat klonk as in klok. In echt frysk feest, dor 't in hole bulte tige Friezen dool oan namen, dêr 't greato klibers nijsgjirrige minskon fen tier en hein op los kamen en dat do oandacht look fen hele Fryslan. — Op dy doi fen 't feest kamen der al dalik rimers en dichters üt 'o hoeke, dy 't lofdichten hearre lioton ta eare fon Gysbert Japiks. En letter kamen der yet al mear, dy 't hjarren oanfitere fielden om de care fen Fryslan en de Fryske tael yn 'e hichto to stekken. Onder de ljue feu dy tiid fortsjinje foaral neamd to -nirden Rinse Posthumus, dominy to Waeksens yu A\'est-dougordeol, as taelgelearde, — en liciu Windsma, skoalle-master to \\ oLsoni, as dichter. •— Yn 1829 kacm de „Lapo-koer fen Gabo Skroarquot; ju 't Ijocht for olkenieu. Do wier 't al folie greater en tsjokker boek, troch dat de skriuwers de ynhald tigc formeardere hione, — en yn 183i folge de trêdde ütjefte, dy 't al wcr folie tsjokker wier. Dat boek wier wolkom by allo Friezen en dor gyng sa'n rop fen, dat elk langhalze om der kennis mei to nieitson. Fen dy tiid óf' kin miu sizzc, dat do Lapekoer it fryske folksboek wést het.

It wirk feu de Halbertsma's, rym eu onrym heide, rólle der sa los en fiot hinne, it wier sa echt yn 'e folkstaol op-steld en sa krekt üt it folkslibben grypt, dat heech en leech der nocht oan hic, ja him der mei formakke ta de teanuen üt. En sommigen, dêr 't in griltsje rimers- of skriuwers-geast yn sief, likeu wol to mienen, dat it mar neat wier om soks op pompier to setten.' Hja tochten : „Sa kin 'k it, leau 'k, ek wolquot; — en teagen den oan 't wirk. Sa kamen der al wer nije fryske skriuwers op e lappen. — Nou, sok wirk to levorjen lyk as do Halbertsma's, dat slagge gjin-ien; mar dêrom wieren tier wol güdden, dy 't yu in oare trant tige hwet goeds foar 't Ijocht brochten. Hjironder mien ik aider, earst neame to meijou Jan Gelinde van Blom, notaris to Drach-

12

ten. Hy skroau yn rym on onrjm eu bet foi'skate fryske sangen makke, dy 't, krekt as dokter Ecltsje sines, algemien yn 'e smaek fooien en ont lijüd do dei ta faek en folic son-gen wirde. — AVopke Japiks de Jong, skoallemaster to Sint Japik, het ek wol hwet jown, dat net wei to smiten is. Mar sju Frysk het my noait rjucht smeitse wold; der is my faek in to sterke hollanske rook oan — en der kin k min oer.

Sommige fryske skriuwors liken ok to mienen dat alle malleus moai wier. llja kamen mei aldcrlianue nuvere grappen op in baen, dy 't faek in binand bytsjo om 'e bakken biene. — It boerefrysk in grappetael : dat aide bigryp like der sa djip yn biwirtele to sitten, dat it er bast not lit to bruijen nocb to slaen wier. Ja, ik moat earlik bikenne, dat ik ek net albeel suver fen dy kwael wier, do 't ik nou wol fiif-en-fyfticb jier lyn — for 't earst bwet mei fryske skriuwerij bigoun to pielen. — Is^Tet alle Friezen, ek net alle fryske skriuwers fielden it, bwet de dichter Salverda fielde do 't er song:

Yn heite-tael leit kreft en praol.

Hwaem God in hert joecb for dy tael En aldfrysk bloed yn neiteams ieren.

Dat weag't en brüst for 't heitolan,

Dy scil dit erf fen tuznen jierren Biwarje tron, as 't heilichst pan.

It kin wêze, howol ik it just net wit, dat dit ien en Otii der oanlieding mei ta jown bot, dat nést in sfciif fyftxh jier in stikmannich frjeonen fen alios hwet Frysk wier it plan yn 'e holle krigen om in Selskip op to rjuebtsjen, in Selskip for fryske tael en skriftonkennisse.

Ear 't ik hjir nou fierder oer foartpreat wol ik efkes poazje, en ik forsiikje dat er wiles songen wirdt it liet mei quot;t opskrift Fryske Suny, fen üs to ier forstoarne Tiedo Koelofs üykstra.

O rólje oor bou en greideu En Walden fier yn 't roun;

Forspraet dyn blide klanken Oer biel de fryske groun!

13

Trilje eltso Fries yn 'e earen, O, gollo fryske sang ! quot;Wy scill' dyn wizen sjonge Us hele libbon lane¹.

Hwet tiidtosk ek fordylge Of hompte yn 'e ihvge rêst, Hwet wikslet of foroaret, Wy hiilde üs sprake fêsi Wy seille as d' alden sjonge De golle fryske sang; Syn wizen seille klinke Us hele libben lang.

En scil üs stim ris swije En gean üs de eagen ticht, Doch scil 't dêroan net lizze, Dóch klinkt in eabel dicht. Den scil de neiteam sjonge De gollo fryske sang. Syn wizen seille klinke Hjar hele libben lang.

Ja, sa lang beanimen bloejje, Sa lang it wyntsje waeit_; Sa lang de gearskes tiere, Sa lang de hoanne kraeit, Sa lang scilst dou ek klinke, O golle fryske sang,

Scilst rolje oer bon en groiden Sa lang, sa lang, sa lang!

14

Al in hele tiid lang liiene in stikmannich ljuo, meast fen 'e jonger ein, frjeonen en bi-oefeners fen de fryske tael ca skriften, faek en folie onder elkoar der oer praten dat it wol goed weze scoc in Selskip op to rjuelitsjen, dat ta doel ha moast it lezen en de kennisse fen do fryske tael mear alge-mion to meitsen en de memnictacl to hoedsjen tor freamdo ynmingsels en, as 't mogelik wier, fen de bisteande, dy 't er al geandewei yn slüpt wieren, to suverjen.

Der bistie oars ok al in „Friesch Genootschap voor Geschied-, Oudheid- en Taalkundequot; en dat bic ek wol aerdich hwet dien yn 't bilang fen 'e tael. Mar der bigoun it dóch njunkelyt-sen hwet mei op to halden en mcar allinne wirk to meitsen fen skiednis en aldheidkindc. In Selskip dat fen do taol-bioefening de haedsaek meitse woe en foaral ck yn 't sin lüo to wirkjen onder 't fryskpratende folk, scoe dus heel avoI hwet to dwaen fine kinne sonder it „Friescb Genootschapquot; yn 't farwetter to kommen.

Nou, de frjeonen kamen einlings ta 't bisliit, dat it plan mar ris ta in ütdragen sack brocht wirde moast. Hja halden derfor in byienkomste to Ljouwcrt op 'o irjirtsiende Septimber 1844. It hole ploechje bistie üt fjirtsien ljuo, dy hjittcn A. van Andringa, Th. Born, G. Boschloo, C. Bosker, T. K. Dyksti'a, D. Hansma, C. M. Koopal, J. van Loon Jz._; A\. F. Schilstra, B. O. Spoelstra, O. B. Spoelstra, J. Tulp, IJ. Tulp en H. Zylstra, letter Sytstra. — Dy mannen wieren, fen seis, allegearre ütforsoeht ta de byienkomste, mar der bleauwcn acht fen de fjirtsien wei. Dy koene om dc ieno of de oaro reden der net by weze, mar it sackje kaem lykwols dy deis wol klear. — Tiedo Dykstra hie op lyk of ongelyk al in foech wet re makke en op pompier set yn 't Ilollansk. Dy wet waerd dér foarlêzen — sa koe elk syn segen der oor gean litte en der oanmerkiugen op meitse as or woe. By slot fen rekken waerd dy wet oannomd en ondertoikene fen al de seis ljuo dy dór opkomd wieren. En net allinue dy seis,

15

mar ek de oarc acht, dy 't weibleaun wieren, waerden dalik ynskreaun as leden fen 't nije Selskip. Trijc lieten hjarren oannimmo as arbeidsjende leden en üt it fjirtsien-tal moasten trije bistjurders stimd wirde, in foarsitter, in skriuwer en in pinningmaster. De earste foarsitter waerd T. R. Dykstra, en hy is dat blcaun oan syn ein ta — yn 1862. De earste skriuwer wier J. van Loon Jz. en de earste pinningmaster C. M. Koopal. Disse man is ien feu do twa dy 't yet lilije, en al wennet er nou in heel ein buten Fryslan, hy hie dóch yn 't sin oer to kommen om hjir hjM mei üs feest to fier jon-Hiislike omstannichheden habbe him dat forhiudere.

Der waerd dy deis ek yet in kommisje bineamd fen trije loden dy to bi-oardelen hiene oft de stikken, dy 't ynstjürd ■wirde scoene, wirdich wieren om drukt to wirden of net.

En sa stie do it Selskip for fryske tael en skriftenkennisse op syn foetten. Do 14de Septimber is dus cigentlyk do for-jierdei en op 'e dei fen hjüd is 't Selskip yet net earlik fyf-tich jior aid. Mar de 1-kle komt feu 't jier op in freed en op dy dei kin yn Fryslan en foaral to Ljouwert gjin great feest halden wirde, dat witte wy allegearre. Dêrom is disse dei der for ütkard. Op in dei of tsien komt it omraers ek net oan, om 't der just gjin gofaer bistiet dat it Selskip stjerre soil ear 't it de healo ieu fol krige hot.

Do yn 't earst-oan wier 't frysk Selskip yet mar in onder-hansk spil. It tal leden woan al gau safollo oan dat it oor do twointich kacm en do mochten der, sa 't de lans-wet des-tiids sei, gjin iepenlike by-ienkomsten haldon wirde sender tastimming fen de Koning. Dêrom waerd yn 1845 de wet fen 't Selskip hwet foroaro en yn 't Frysk oorbrocht. In ófskrift fen dy wet waord oan 'e Koning stjürd mei in for-siikskrift or by om frijdom ta 't haldon fen byionkomsteir It antwird dérop bloau al hwet lang wei, mar dóch it kacm en it wie ek nei winsk. — By Keninklyk bislüt fen do 29ste Septimber 1846 waerd it Selskip for fryske tael en skriftenkennisse foar de hele vsu'AA il:gf as ia Solskip dat neat gjin forkeards yn 't sin hie en derom forgearringen halde mocht mei mear as njuggentsien persoauon.

Sint dy tiid woan it al geandowei oan. Yn allo oarden fen Fryslan kamen loden en fen jier ta jior waerd it oantal

greater. Der waerdon destiids ek al eareleden bineamd. Dcr-for waerdon mannen ütkipt, dy hjarren yn 't iepenbier kenno littcn liieno as bihertigers feu alles hwet de eare en quot;t bilang fen Fryslan on do Friezen oangyng — sa lyk as Joast Hal-bertsma to Dimter, Einse Posthumus, to quot;Waeksens, quot;Worp feu Peyma, to Teruaerd, en mear oaren.

De arbeidsjende leden moasten stikken skriuwe, yn rym of onrym, sa 't se mar bést koene of Ijeafst woone. De komisje fen bi-oardéling moast ütnieitse oft se hwet wirdich wieren of net. Yn do earste jieren waerden dy ynstjürde stikken by de leden rounstjfird, om se to lézen sa 't se üt de liannen fen 'e skriuwers kamen. Mar it lit him bigripe, dat dit wol hwet lêstieh wier en geandewci yet lostiger waerd al nei 't it tal leden oanwoan oer héle Fryslan. Om dit wirk hwet makliker to meitsen waerd yu 1848 it Selskip split yn fjou-wer ófdélingen of kriten: do Ljouwerter, do Snitser, de Frjentsjerter en do Birgumer krite. — Harmon Sytstra, destiids ondermaster to Frjentsjer, wier dér do man hwêr 't spil op dreau. Do 't er in jier oardeheal letter to Birgum plak krige, brocht er dér de krite tige yn 'e Heur. Yn 't lést feu 1852 waerd er skoallemaster to Baerd en do wist er al ridlik gau in Baerder krite op 'e proppen to bringen, dy 't forskate jierren oan ion tige yn 'e flour wést hot. Mar it sprokwird soit net forgees : „Bergen wirde dalen eu dalen wirdo borgen.quot; De krite Birgum is nou al wit ho lang to foetten üt en ,de Baerder is forline jier oan forfal fen kreften biswykt. — Do krite Suits, ek al lang yn 'o kwynmoanne, Hbbet mar just mear. Der het ek in krite Dokkum wést, mar dat wier in tsjirmer, dy is al jong ütsukkelo. De Drachtster, de Raerder eu de Hallumer kriten habbe 't alle trije ek gjin lange jierren makke. — De Grouster en do Joustor kriten biune feu lettor tiid en beide yet tige libben op 'e tried. Yn 1889 waerd or ek in krite den Haech oprjuchte, mar dy koe dér yn 'e hofstéd net op 'e liael komme. Yn 1891 wie er al wer forfallen. Is ei 't der fen to tinkon stiet soil dat meast komd wéze troch dat forskate fen de Friezen dy der lid fen wieren, dér net lang bloauwen to wonjen. (¹)

¹

Nei oanlieding fen us feest op 'e öte Peplimber, biune de Friezen yn den Haech yette ris oan 't wirk tein om dér wer in nije krite op to rjuchtsjen, en 't is hjarren slagge.

17

It doel fen 't Selskip waerd troch alle tiden hinne goed foar eagen halden. As ien fen de middels om dat doel to birikken waerd it dwaen fen foarlêzingen tige bést achte. Fen 't bigjin óf oan ia op 'e jierlikske algemiene gearkomsten fen 't Solskip dêr ek altyd mei pield. Dor wirdt den yn sa'n lezing 't ien oft oar bihanle, dat mei 't doel fen 't Selskip oerienkomt, dat kin min fen tinken wol ha. — Yn 't earstoan waerd er fêststeld, dat de arbeidsjende leden dat elk .syu bar dwaen moasten, neffens de tiid fen hjar binea-ming. Mar dêr koe min op in dür net trou de han oan halde. It foci al gau ris foar dat immen 't net bybringe koe as 't syn bar wier, of in doekje for 't blieden socht as er der gjin sin oan hie. — It hot non al lange jierron sa wést, dat min mar siikket nel in foarlêzer dy 't der bést for to linen is. Oars stiet it Bistjür der for.

Nimt min it oautal loden fen 't Selskip yn oanmerking, den kin der just gjin steil wird fen dien wirde, dat er, oer 't algemien nomd, op sa'n jierlikske algemiene gearkomste in hele bul te Ijeafhabbers tasetten komme. Op oare plakken as to Ljouwert komme wol ris in fjirtich — fyftich leden byien, en it is den altyd in moai selskip. It bistiet for 't greatste part üt fêste trouwe kommers, dêr 't do measte fryske skriu-wers fen disse tiid ek onder rekkene wirde kinne. Dy ljue binne den yn hjar skik as se elkoar ris wer komme to sjên en ris onder elkoarren rodenkaveljo meije oer dingen dér 't se 't mei elkenien net oer ha kinne. Sa ontstiet der twisken dy mannen in ban fen frjeonskip, fen fryske frjeonskip, mei 'k wol sizze, Invent for alles hwot frysk is kinne hja hjar waerm meitse.

Op sa'n jierlikske by-ienkomste wirdo hushaldlike saken bihanle, ja, mar ek saken, dy bilten-üt wirkje moatte ta 't doel fen 't Selskip. Dérta heart ek ; it frysk skriuwen oan to moedigjen. Dat wirk waerd yn 'e earste jierren de arbeidsjende leden as in forplichting oplein, en da oare leden mochten 't ek wol dwaen as se der nocht oan hiene en der oanstriid ta fielden. De leden krigen dy stikken to lézen, dat ha 'k al sein, en den hie de kommisje fen bioardeling yet nei to gean oft er ek guds onder roanen dy 't wol wir-dich wieren om drukt en yn 't Ijocht jown to wirden. Dy

18

eare is aldereast ta deel fallen oan in foarlezing fen Harmen Sytstra, mei 't opskrift: „Hwet habbe de fryske skriuwers jn acht to nimmen, en h-wet kin men foaral yn it deistich libben dwaen om üs tael to bifoarderjen ?quot; Mar dat rounstjA-ren fen dy skreaune stikken waerd njunkelytsen danige lêstich, ja op in dür hast ondwaenlik. Faek waerden der güds wei; hja moasten fen 't ione fearskip yn 't care; der wie do gjin pakketpost.

Harmen Sytstra wier yn 1845 bigoun in frysk tiidskrift ut to jaen, mei rym en onrym for elkenien, onder de namme fen „Iduna.quot; Yn 1850 naom it frysk Selskip dat tiidskrift for syn rekken. Harmen Sytstra bleau de samler. De yn-stjürde stikken, dy 't goed aehte waerden, kamen yn Iduna to stean en de leden fen 't Selskip krigen elk in eksimplaer fen de bledtsjes, dy om 'e fjouwer wike yn 't Ijocht kamen.

Yn 1846, eigentlyk yn 't lést fen 1845, waerd to Frjcntsjer for 't earst it jierboekje „De Bijekoerquot; ütjown. Twa jier letter foun it frysk Selskip goed, dit boekje troch syn meiwirking to stypjen en it ek oan de leden takomme to litten. Wer twa jier letter kaem min ta 't ynsjên, dat it yet better wèze scoe seis sa'n boekje üt to jaen. It jierboekje de „Swanne-blommen,quot; dat on't nou ta fen't frysk Selskip ütjown is, kaem do for 't earst yn 'e wrald. Yn 't jier 1862 kaem Harmen Sytstra to forstjerren en do waerd Gorbcn Colmjon de samler fen Iduna en de Swanneblommen.

Do waerd der njunkelytsen oarnearre dat it tiidskrift wol ris in oare namme ha mocht. Hwet dy namme Iduna bitsjutte, dat it de namme wier fen in germaenske godinne üt de hoi-denske foartiid, dat wisten de measte fryske lezers net. Dat yn dy namme de biteikenisse laei, dat men de fryske tael mei nije kreft en fleur, as forjonge wer foar 't Ijocht komme litte woe — dat hiene in hopen net foar 't forstan. Dêr kaem ek yet by, dat Harmen Sytstra, dy 't in man fen tael-studsje wier, in spelling oannomd hie, dy 't allieel groune wier op 't Aldfrysk. Dus wol in echt fryske spelling, mar min to fetsjen for ljue dy 't fen 't Aldfrysk allike folie wisten as de bolle fen 'e noardstjerre — en sokke ljue binne der ek onder de Friezen — folie mear as oare. Men heard en den ek faek en folie sizzen: „De Iduna, dat is sok raer

19

aldenvetsk frysk, dat kinno en wolle wy net léze.quot; — Dit brocht de ljue fen 't frysk Selskip op it tinkbield : as it tiid-skrift yn in bigrypliker spelling skreaun waerd en den ek in bigryplikei- namme hie, den scoc quot;t licht mear byfal fine onder 't sljuchtwei folk. Do het it den do namme krige fen „Forjitmynetquot; — en sa hjit it nou yette. Dy namme wol sizze : Friezen , forjit jimme sprake net. — Oft it doel, dat min yen mei de for-oaring foarstelde, ek birikt is? Nou, dat het er wol oan. De boekjes binne oars — bihalven dat se oan 'e leden fen 't Selskip tastjórd wirde, ek for elkenien to keap.

Harmon Sytstra het by syn libben forskate jierren arbeide oan in fryske Spraekleare, dy 't frijhwet wiidweidich wirde scoe, mar 't het him net barre mocht, dat stik wirk alheel ta 'n ütfier to bringen, de dead kaem him earder oer 't mat. Hwet er for de pers klear krige hie bet it frysk Selskip yn quot;t Ijocht jown. Onderwilen Sytstra dat wirk by de ein hie wier Ticde Dykstra dwaende om houstoffen for in frysk wirdboek re to meitsen ; mar hy stoar goed saun wike nei Sytstra. Dy man, fol iver for alles hwet Frysk wier, en tagelyk in knappe tael-gelearde, hie yet al mear wirk onder bannen nomd dat er net folbringe kind het. — Hwet it Selskip buten it opneamde yet mear ütjown het is net sa heel folie. Doch fortsjinnet de Friesehe Spraakkunst fen Ph. van Blom, yn 't Ijocht jown yn 1889, derby wol neamd to wirden. Dat is in knap stik wirk, dêr 't ek wol bihoofte oan bistio om 't de fryske skriu wers yn 't stik fen de spelling yct tofolle fen elkoar óf wykten. Dat is sint better wirden, — howol it oantal skriu-wers, dy 't der mar sonder bistek hinne kladsje, yn 'e léste tiid ek al wer oanwint.

Mar al het it frysk Selskip net in hele bulte boeken yn 'e wrald holpen, it het dóch do fryske skriuwerij tige oanmoe-dige en foartsterke, foaral ek troch it ütskriuwen fen priis-fragen. Dat het forskate toaneelstikken yn 't libben roppen, dy der oars licht allegearre net komd wieren. Sa hot it Selskip ek de komeedsjespylderij de bihelpsumme ban bean, binammen yn 't platte lan. Ek to Ljouwert en Frjentsjer kaem it yn 'e swang. —• Mocht it nou wêze, dat er frege waerd; „It boerefolk komeedsjespylje, is dat sa'n sack fen bilang ?quot; — den siz ik: Al kin der cars neat fen sein

20

wirde as dat it mar komeedsjespil is, den achtsje 'k it dóch yet better, dat se Frysk spylje as Hollansk. — Sjuch, in fryske boer dy 't Hollansk goed ütsprekt is in inkelde fügol dy der fljucht; as sa'n immen dat sahwet dragelik docht) den mei min tofreden wêze. Ja, ik wit wol, hja leare der ek al oan, hwent moai Hollansk prate to kinnen is yn disse dagen in hele eare; mar dóch stiet it mei de measte fen dy ljue yet sa: as men hjarren op 't toaneel Hollansk praten heart, dêr het min allike folie ergewaesje fen as dat sted-Ijue it Frysk lang net siiTer ütsprekke. In hopen boerekna-pen scoene mei sok komeedsjespyljen hoalslachtige Hollanners wirde kinne en licht yn 'e miening komme dat se al wieren hwet se noait wirde scoene. Dêrom waerd er sein; „As se komeedsjespylje wollc moat er mar soarge wirde, dat se frys-ke toaneelstikken krije kinne.quot; — Nou, dat waerd wol yn tank oannomd, it spyljen fen fryske stikken kacm tige yn 'e swang en het goed meiholpen om de Ijeafde for de fryske tael yn 'e fleur to halden. Ek it frysk sjongen is dêrtroch hiemer wirden as 't foarhinne wier.

Op 'e jierlykse algemiene gearkomste, dy 't halden waerd to Grou, de 18de Juni 1870, waerd it foarstel dien om oan it bistjür fen 't Selskip op to dragen prikken yn 't wirk to setten — bygelyks troch it dwaen fen in opropping — om jild byien to bringen for 't oprjuchtsjen fen in earcteiken for de masterhaftige dichter Eeltsje Halbertsma, dy 't yn 1858 stoarn wier. — Dat foun algemien byfal onder de by-in-oar komde leden en it bistjür naem graech it wirk op him. Alle Friezen waerden yn 'e gelegenheid steld om der hwet for to jaen. It Friesch Genootschap voor Geschied-, Oudheid- en Taalkunde die der ek hwet ta, en sa waerd min yn steat steld om in moaijo earestien meitse litte to kinnen.

Dy stien koe lykwol gjin plak krije op it gróf fen de dichter. Hja hiene 't aid tsjerkhóf to Grou foroare yn in kuijer-plak mei slingerpaden; sa wie dokter Eeltsje syn grêf kvekt onder sa'n gongpaed komd. Do wier earst it plan om de stien yn 'e mftrre feu 'e grifformearde tsjerke to setten, mar by ondersiik blykte 't, dat dêr hast net in skiklik plak to finen wier. De biwennor fen it lifts dêr 't de broerren Halbertsma to wrald komd wieren, in omkesizzer fen de wiidfor-

21

neamde mannen — joech do tawird om it eareteiken mar yn de foarmürre fen dat hüs plak to jaen, Dêr wieren min mei yn 't skik, hwent dat wier in moai plak. Op 'e 13de Oktober 1875 waerd de stien ontbleate en op dy dei waerd er to Grou in feest fierd, in echt frysk feest, dêr 't tige fleu-rieh tagyng en dat mei allo glans ófroan.

Dat joech er oanlieding ta dat it Selskip dy deis in hele smite nije loden krige en wol yn Grou allinne sa'n great oan-tal dat er dalik in flinke krite oprjuchte wirde koe. Dy Grouster krite, ont hjild de dei ta yn folie fleur, het wol hwet dien dêr 't it frysk Selskip in eare yn stelle mei en de Grouster rederikerskeamer Thalia het dêr tige mei ta holpen.

Net allinne der, mar ek op oare plakken wirde yn 'e win-tertiid kritegearkomsten hillden mei frouljue. Op sa'n joun is 't moast om nochthabben to dwaen, echt frysk nocht, dat kin min tinke. Mar dat nimt net wei, dat sokke byienkomsten tige tsjinstich binne for de bloei fen de kriten en sa mei-ien fen 't hele Selskip.

Lyk as ik al sei, dy earestien hie dêr boppe yn dy foarmürre fen dat gnappe hüs in tige moai plak krige. Mar dy mürro hie tsjinoer dat plak yet krekt allyk sa'n plak. En nou waerd er al gau ris sein : „Sa lang as dat onbiset bliuwt stiet it dóch net rjucht, it het sa wol hwet fen in holder sonder gat.quot; — Mar dat wieren dóch lang net de foarnaemste reden hwèrom it frysk Selskip in jier twa trije letter op it tinkbiold kaem om yn de foarmürre fen dat Hal-bertsma-hüs to Grou yet in earestien to setten. Hie Eeltsje Halbertsma in. wondermoaije skriuwer en in sierlike dichter wést, syn broer Joast hie net minder ütblonken as taelge-learde. Grif wol trjje fjirdeparten fen syn libben hie dy man stadich-oau arboide om boustoffen by-ien to bringen, dêr 't by slot fen rekken in great frysk Wirdboek üt rémakke wirde moast. Bütendat het er yn 't Hollansk en Frysk beide in hele bulte skreaun en yn 't Ijocht jown, dêr 't wy in hege priis op stelle meije. Ek het er wol hwet oan dichten dien. Hy fortsjinne sadwaende net minder as syn broer Eeltsje dat ek ta syn oantinken in earestien oprjuchte waerd. — It frysk Selskip miende him ek dy saek oantsjen to moatten. En it is net minder as de earste kear der yn slagge om dat wirk

22

nei winsk klear to krijeu. It twade stientsjefeest — sa 't de Grouster ljuo it ueame — dat is to sizzen: it outbleatsjen fen do earestien for Joast Hiddes Halbertsma, hot pleats hawn op 'e 28ste Maeije 1879.

Sa pronkje dór uou dy twa moaije, kiustich ütlioude stien-nen yn de gevel feu it alderMs fen de boaikes fen Hidde en Rjurtk, it Halbertsma's-nêst to Gtou, sa 't dokter Eeltsje it neamde. En op dy earestiennen, dy 't in sieraed binue for 't héle doarp, meije wy \vi?e as in stik wirk dat it Selskip foi* fryske tael en skriftenkennisse ta'u utfior brocht het.

Onder de leden dy 't mear as iu hopen oaren skrcpt ha yn 't bilang fen 'e fryske tacl, moat ek net forgotten wirde Gerben Colmjon, dy 't stoarn is de 28 Decimber 1884. — Dy man, dy 't forskate jierren oanien carste skriuwer feu 't Selskip en samler fen Forjitmyuet eu de Swauneblommeu -wést het, — wier iu boekewrottor sa 't er uet folie biune. Hy hie 't noait better nei syu sin as dat er yn syn yeulik-heid siet to noaskjen yn aide bookeu en skrifteu oer tael-kinde eu hwet dêr by to pas kaem. Stikjos yu rym eu on-rym, dj 't lang net sondcr woarde biune, het er ek wol skreauu, ek al ris iu inkold saugkje makke — mar taelstiidsje wier syn greatste nocht. En hy het ek tige syn best dien om boustoffoii for in frysk Wirdboek by-ien to bringeu.

Op 'e jierlikske algemiene gearkomste fen 't frysk Selskip, dy 't halden waerd to Baerd, de 6te Juui 1885, kaem it to praet, dat sa'u Fries lyk as Colmjon ek wol in eareteiken fortsjiunc. Dat waerd algemien tastimd, en der is ek ütfie-ring oan jowu. In kroasbiwirke stien, ienfaldich lyk as do man by syn libben seis ek wier, het min plak jowu op Colmjon syn grèf op 't nij tsjerkhof to Ljouwert. — Do krite Baeid het iu stien op it grêf fen Harmeu Sytstra lizze litten.

Joast Halbertsma formakke by syn forstjerreu syn skatrike bybleteek, dy 't by tüzenen wirdich wier, ja, hast mei giin jild to biteljen — oan 'e prowiusje Pryslan, mei de bitingst, dat it frysk Wirdboek, dêr 't hy al in bigjin mei makke hie, op kosten feu 'e prowiusje yn 'e wrald holpen whde moast. Dat waerd oannomd ea Colmjon waerd der oei gear set om dat wirk yu oarder to bringen. — De tige greate samliug fryske wirdeu, dy ï. K. Dykstra eu Colmjon mei

23

help fen in stikmannich oaren by-ien krige hiene, wier it eigendom fen 't Selskip for fryske tael en skriftenkennisse. Mar it Selskip het do ófstand fen dy samling dien om brukt to wirden for it great frysk Wirdboek, dat nou safier klear is, dat er hast in earste óflevering fen yn't Ijocht komme kin.

A1 is dus dat Wirdboek gjin stik wirk dat fen 't frysk Selskip ütgiet, it Selskip het der dóch wol tige sines ta by-brocht. Dy samling dóch, dêr 'k fen sei, dér wier jierren en jierren oer garre en bistie üt forskate tüzenen wirden.

Nimt min nou alles hwet ik opneamd ha by elkoar, den mei er sein wirde, scoe 'k tinke, dat it Selskip for fryske taol en skriftenkennisse yn de fyftich jier fen syn bistean net liddich sitten, mar ridlik goed syn plak skienmakke het.

It oantal leden, dat oer de fiifhondert wést het, is yn de léste jier twa trije al hwet ynkoart. Dat scil licht for in great part mei ta to skriuwen wèze oan de sloppe tiid dy 't wy bilibjo. Dat it iene mei 't oare ridlik gau wer ta bésten keare mei is fcst de winsk fen eltse rjuchtaerde Fries. En as 't wéze mocht, den scoe 'k it wol tige moai fine as dit feest fen hjüd, onder mear alderhanne goeds, ek dit to wei bringe koe, dat üs Selskip wer mei in flink tal béste nije leden formeardere wirdt. Der scil le dóch fést, buten de ljue, dy 't al leden binne, yet wol by do hele bulte Friezen wéze, dy 't hert ha for eu meiwirkje wolle oan alles hwet wy foar 't doel ha.

Sa nou en den is my wol ris de frage foar de foetten smi-ten — en 't scoe wéze kinne dat hjir onder myn hoarders ek güds binne, dy 't wol scoene freegje wolle : „Hwet bitsjut dóch dat geskrep for 't bihald fen de fryske tael ? Hwèr kin dat goed for wéze ? As dy tael alheel end al yn 't for-fal rekke en nimmen der acht op sloech, scoene dér alle dingen net allike goed om gean kinne ?quot;

Ik wol bisiikje op dy fragen antwird to jaon — as 't mo-gelik is sa, dat de fregers hjarren der by deljaen kinne. — Mar ear 't ik hjir ta oergean, wol ik wer in foech pypskoft halde. Onderwilen kin der wer in sangkje songen wirde en dérfor wol ik nou oanwize it liet fen Colmjon :

Wy, wy litte üs tael net farre.

Lit se mannich hert ek kald,

Fryske klanken, fryske sprake Habbe yn t fryske hert hjar hald.

24

Ja, wy scille üs tael biwarje, Tsjüge en bield fen 't fryske sin, Ofprint fen de geast der óffaers Fen hjar eable frijdoms-min.

Né, wy Htte üs tael net farre, Jimmer halde wy se yn ear; Souder frysk gjia fryske seden. Bonder frysk gjin Friezen mear.

25

„Sonder Frysk gjin frysko seden, sonder Frysk gjin Friezen mear.quot; — Dat is ien fen do reden, liwêrom wy de fryske tael yn eare hulde wolle. — In poas nei dat Belgie, yn de earste holte fen de 19de ieu in koningryk op him scls wir-den wier, bigoimen de flaemsko taelmannon to striden for it bihald fen hjar sprake tsjinoer it Fransk, en hjar leuze dêrby wier; De taal is gunsch het volk. — Yn dy leuze leit wierheid. As in folk syn tael forsmyt, it rekkot ek syn folks aerd kwyt en fait tobek ta neat. — As de Friezen, dy 't sa lang as ien folk hjar taol bihalden ha —• dy taol óftankje: hwet wirdo se don ? Hollanners ? Né, Hollannors kinne se net wirde. Hja wirde den in twiyelerssoadtsje, to great ta in sküteldoek en to lyts ta in dweil, of lyk as do twivelers-beane, dy 't yn 'e bouhoeke op 'e fryske klaei wol ris boud wirde, dy binne lytser as slofforbeanc en hwet greater as hyngstebeano. — Ja, ik wit wol, do fryske stedljue miene hwet lieger to stean as 't boerefolk, just omdat hjar taol hwet nei 't Hollansk aerdet. Mar dat is in great mis-bigryp. Just dy platte stêds-dyalekten litte üs sjèn hwet in healslachticli folkje de Friezen wirde scoene as se hjar eigen lans-tael de skop joegen. Yn 't fryske lan treft men ek wol gau ris ljue oan, dy 't oars yet wol wond binne frysk t praten, mar om't so hwet foarnamer miene to wêzen as 't algemiene folk, loare se hjar born to sizzen fen pa en moeh} en oom en tante en sahwet mear. Dat moat moaijer hjitte as heit en mon en omke en moaike, mar — ik soil dor nou mar net alles fen sizze, hwet er wol fen to sizzen weze scoe.

W j haldo üs taol ek yn eare om't it in moaije tael is. Do ljue dy 't in hekel can 't Frysk ha, wollc 't Ijeafst of-skypje mei de namme feu dyalekt; mar dat is to gok om er tsjin to praten. Echte taelgoloarden en Ijeafhabbers fen grounige taolstüdsje — as dy kennis moitse mei 't Frysk, den sizze se : „It is in moaije kreftige tael, dy 't de oandacht fen knappe ljue tige by tige wirdich is.quot; Elk dy dor fetber

2G

for is om dat to fielen, kin alliune dórom de fryske tael heech-skatte. Mar wy iverje der ck for omdat de tael en it folks-aerd sa nau mei elkoar gearhingje.

Nou scil der alwer frcge wirde kinno: „Is dat folks-aerd fen 'e Friezen den safolle better as fen oare Nederlanners ?quot;

_ Ja, sjuch : as se tsjin elkoar op 'e skealjen kamen, den

scoe dat op en del safolle net skele, tink ik. In hopen ge-skermesear mei greato wirdcn — dat Fryslan it beste lan is fen 'e ierde en de Friezen in folle better slach fen folk binne as dé minsken oars earne yn 'e wrald — dat liet neat om e hakken. Der meitse wy üs eigentlyk mar bispotlik mei by Ijue buten Fryslan. — Né, wy witte 't malle best, dat in goede Hollanner better is as in minne Fries, en ek, dat de minne Friezen dor net sa tin siodde binne, dat men der mei de lantearne om siikje moat. — Mar it is dóch wier en ek wol bikeud, dat de Friezen fen aids hwet oer hjar hawn ha, dat hjar fen oare folken onderskaette en hjar wol as in eare tarekkene waerd, faek ek fen Ij uwe buten Fryslan. Reitse se dat echte fryske folks-aerd kwyt, den stiet it krekt allyk as mei de tael — den wirde se ia bastere skaei. — Onder de skiep hearsket nou en den in ongemak dér 't min yn myn jonge jierren noait fen hearden. Den krije de skiep maeitsen yn 'e hüd. Immen, dy 't ik mien to kennen for in tüke boer en in forstannich man, het my ris sein : „Dat komt er fen, dat wy üs echte alderwetske fryske skiep net mear ha, dy 't altyd sa'n béste namme hieno. Dat freamde skaei, dat se hjir ynfierd ha, kin op in dür net oer us groun-aerd, en dér komme den minne kwalen fen.quot; — Meitse nou jimme forgelikenisse mar. —

Wy neame faek yn ien sike: fryske taol en fryske sin. Hwet is dat: fryske sin? Dat is de sin for frijheid, for wierheid en rjucht. Dy het er by onforbastere Friezen altyd djip yn sitten. Der binne yet wol sprekwirden biwarre bleaun, dy 't dér op doele. Onder de Hollanners wier 't alear it sizzen: „Jimme kinne de Fries leauwe, hweut hy het de fingers op syn hier lein.'' — Der moat in tiid wést ha, do 't in Fries by 't óflizzen fen in eed de menear hie om syn hier oau 'e lofterside fen 'e holle hwet nei foaren to lüken en syn foarste fingers dér op to lizzen. As in Fries dat dien

27

hie, den hoefde gjinien in amerij yn noed to wêzen dat er for syn wirden omhelje scoe. — Hwet Jimke Burmanje tsjin Flips de twade sei is al frijhwet algemien bikend. Do 't dy spaeuske koning üt alle oarden fen Nederlan regearrings-lj ue to Brussel komme liet om for him de eed fen trou to swar-ren, do forlange dy machtige hearsker dat se for him op 'e knibbels falie scoene. Mar de fryske edelman wie dêr net swiet oan.

De Friezen dy knielje allinne for God !quot;

Wie 't wird fen dy droge Stanfries.

O, hjüddeiske Friezen! meits him net ta spot

En romje net yn üs forlies.

Hy büchde gjin knibbels for 'n ütlanske hear,

Wird jimme net ütlansk yn tael en menear.

Dat foeget gjin rjuchtaerde Fries.

Ei, folgje flauhertich de moadewet net.

Sa wif as de hoanne op 'e toer.

Stelle üs-do lichtsinnige Fransken de wet.

Den is 't mei üs tigens gau oer.

Wês net twifelriedich, net skrutel, net hoal. As 't wierheid en rjueht jildt, stean fêst as in poal. Den giet it üs goed op in dur.

Dy 't for 't gouden keal him net krüpende niicht,

Yn dwaen en yn tinken Ijeafst frij.

Om ginst fen de minsken net fiaeijendo liicht,

Ofkearich fen loftütenj ;

Dy 't knappens weardearret yn nédrige klean En hoek haldt al bliuivt er allinne faek stean : Is Stanfries en moar yet er by.

Dy 't net oan 'e liedban fen lüdroppers rint,

Nei 't ydle net jaget as sot:

Dy 't alles hwet Ijoatlik en goed is bimint,

Mei heilige wierheid net spot;

Dy 't priis stolt op de eare en de wolfeart fen 't lan, By alles him haldt oan natuer en forstan,

Dy kniolet allinne for God.

28

Binne der sokke Stanfriezen yotte ? Ja, hja binne er yet wol, en ik hoopje mar fen folie tsjokker as ik wit en mien. — En as wy üs nou to skrep sette om sokke Stanfriezen oan to setten troch de fryske tael en de fryske sin yn care to balden — is dat net goed ? Ja, wy witte 't, by de Friezen nimt de sucbt for 't freamde ta. Dat is wol om do moed bast to forliezen; dat bastere skaei wol it eale Frysk net ha. Mar wy wolle stride sa lang wy kinne, for de fryske tael en de frije fryske sin. — Mei dat striden kriget it frysk Sel-skip foarearst yet gjin dien wirk. Hwent ek onder de ljue dy 't üs meistriders hjitte, binne in hopen bjustere Hau op 't roer. Onder de hjüddeiske Friezen fynt min in hele bul te, der scoe de geast fen üs tiid tsjin sizze kinne : „Och, wieren jimme mar kald of hjit! den wist min liwet min oan jimme hiene. Mar jimme binne hertlau, jim binne malklij, jim binne üutterich as tinne süpenbiij, dêr 't min mei opstrüpte mouwen yn fiskje moat om groatskerlen, en dy 't min, as min se yn 'e müle het, wer ütspuit, omdat min sok gud Ijeaver yn 'e skocn het as yn 't liif.quot; —

Nou, sa'n forwyt moat in rjuchtaerde Fries ommers net op him sitte litte.

Ik tink soms wol: der scil wer ris in nij man opstean moatte fol fjür en geastdrilt om nij libbeu oan to blazen onder de dóve skrinkels yn 'e bientsjekou; in man dy 't yn steat is om de Ijeafde for de fryske tael en de fryske sin for frij-heid, for wierheid en rjucht sa op to titerjen, dat it fry^rsk Selskip net hoeft üt to gean as in eintsje kcars.

Sa'n man het Gy^rsbert Japiks yn syn tiid west. Sokke ljue wieren de broerren Halbertsma yn do earsto hcltc ten e 1 'Me icu. Hwêr kacm it fen, dat de Friezen der sa hjit op wieren om to lézen hwet dy mannen yn 't Ijocht joegen? Dat kaem omdat hja yn 't folkslibben grypten — en skreauwen yn 'e echte folkstrant en yn 'e echte folkstacl sa 't it folk. dy allo dagen yn 'e müle hie. Ja, on den ek yet om't se fack sokke snedige setten diene, lyk as de ljue do seine. Dat is mei oare wirden: dat se pittige wierheden seijen, dêr 't eltse Fries sonder omhalen op sei: „Ja wrachtich ! sa is t en net oars.quot; - Ik ha 't niis al efkes oer 't fryske folks-karakter hawn. Nou, dêr heart ek by, dat ns folk net feu

29

flauwe kost haldt. Ilja moatte hwet ha dêr 't lichem yn sit, en den ha se Ijeafst ek hwet piper en salt er troeh. As de Friezen sa fier komme, dat se bang fen soks bigjinne to wirden, nou, don ha 'k soareh dat do mot or yn komt. In Dütsker hot ris sein ;

„Wor den Dichter wol verstehn Muss ins Land dos Dichters gehn.quot;

Dat is tige feu tapassing op do masterstikkon fen Gysbert Japiks en do broerren Halbortsma, Dy 't it ochtmoaijo dór-fen good fotsjo soil, dy moat de folkstael en 't folkslibben beide goed konae — yn 'e fyntste puntsjes, scoe 'k wol sizze. — As in skriuwor hwet yn 't Ijocht jout, den moat er lozers ha, oars rint sjn wirk gau speak — dat's feu sols. Do frysko skriuwers moatte hjar lezers for fierwei it greatste part fine onder it fryskpratende folk. Dcrom tsjinje dy mannen — alteast nei 't my foarkomt — altyd yn 't each to halden, dat se folksskriuwers wêze moatte. Al smite wy 't fier fen us. as noaswizo ljue us tael in dyalekt neamd ha wolle, — it is doch wier, dat it gjin ryks-tael is. Nimmen is needsake of forplichte dor los yn to nimraen, lit stean der eksamen yn to dwaen. It stiet sadwaende net op ion lino mei 't Ilollansk, it Dütsk, it Ingelsk on folio mear oare talon. Nó, it is gixns yn 't neirinnen. It it oars neat moar as in folkstael, wol in libbone tael, ja, mar ljue dy talon oanleare allinne om er jild mei to fortsjinjen, dy slaon 't Frysk gjin acht. De frysko tael- en skriftenkennisse moat yn 'e fieur halden wirde troch de ivor fen net sa'n onbidich great tal frjeonon en foarstanners. Mei 't each op dat ion en oar scoe ik tsjinoer do frysko skriuwers de wirden fen dy Dütsker om-keare wollo en sizze:

„Scil it folk dy good forstean,

Don mast by 't folk to loaren gean quot; In folksskriuwer tsjinnet doch do folkstael en 't folkslibben ok wol to kennen yn 'o fynsto puntsjes.

Wy mojje us wol graoch in ridlik hooch tinkbield meitse fen dy aide skalden en bardon, do folksdiehters en sjongers onder do germaenske folken yn de heidensko foartiid. Troch de oorlevoring witte wy, dat dy mannen yn hjar sangon not allinne do goadeu dy 't se oanbeaën, mar ok do groate diedon

30

fen keningen en oarlochshelten forhearliken. Sommigen fen hjarren -wennen op fêste plakken, oaren roisgen 't lan troch om de folksgeast op to fiterjen ta frijheidssin en heltonmoed — en dor wieren ek gudden, dy teagen mei yn 'e oarloch om de krychsljue moed yn to blazen. Ho 't de sangen fen dy folksdichters yn elkoar sieten, hwet dêryn sein waerd en ho 't dat sein waerd — dér witte wy neat fen. Mar dit kinne wy wol for fêst oannimmCj dat se 't net to dwaen liiene mei ljue fen in biskaefde smaek en in fine fieling for hege kinst. Do tael fen dy sjongers moast ionfaldich wêze, ja, mar ek kreftich en oangripend ; it moast de tael wêze üt it hert ta it hert. De ljue moasten dcr hald oan ha, hja moas-ten fiele kinne hwêr 't roan, om 't sa ris to neamen, en 't moast hjarren waermte fen binnen jaen. Oars koe 't wirk fen dy folksmanncn grif gjin fohhvaendo fortuten dwaen.

De Friezen binne nou al tige biskaefd. In hele bulte — ek al smite se hjar memmetael net wci — kinne for Friezen wol gnap Hollansk prate. It Hollansk wirdt yn alle doarps-skoallen onderwiisd, sneins yn 'e tsjerken heart min Hollansk en as min hwet onder 'e minsken komt waeit yen oan alle kanten it Hollansk tomiette — of tominsten in soarte doi fen. Meast alle Friezen kinne Hollansk léze en forstean, ja, mar altyd yet lang net yn 'e fynste puntsjes, on Hollansk praten to learen, dat wol mei in hopen bare min. For in heel great part fen it Frysk-pratende folk is 't Hollansk yet altyd in freamde tael, dêr 't se allinne hwet mear kennis mei makke ha as mei care freamde talen. Wol men tsjin ljue üt dat folk prate üt it hert ta it hert — den moat men Frysk prate. Fmmen dy 't yn 't iepenbier taspraken haldt for 't fryske folk, dy soil yn 't Frysk better fen wird ta wird en fen stikje ta bytsjo bigrypt en fette wirde as yn 't Hollansk. En sa stiet it mei 't frysk skriuwen ek.

Ik scoo sizze, dat nimmen op goede grounen dêr hwet tsjin ynbringe scil kinne. Nou, den is 't ommers ek wier dat men op sa'n menear mei 't Frysk yet wol alderhanne goeds ut-rjuehtsje kin. Ja, dat allinne is al in foldwaende reden, scoe 'k tinke, om it Frysk yn eare to halden. Dêrom scoe 'k it heel wol winskelik achtsje dat er ris wcr in nije folks-man yn Fryslan opstie. Dat scoe don in bern fen syn tiid

31

■wêze moatte, dy de geast fen syn tiid bigrypte. Mocht er sa'n ien mei hwet koarter of langer tiid ris üt 'e hoeke komme, den bistiet er hope dat dy den ek it Selskip for fryske tael en skriftenkennisse sa goed yn 'e fieur scil witte to halden, dat it ienkear syn hondertjierrich feest fiere kin sender in aldwiif wirden to wezen.

Mar ! ! ! Al Invet ienkear wêzon krige, moat ek wer for-sinke yn 't neat. Dy stielen wet — ik wit it tige! — wirdt mei gjin kreft en gjin izeren wille keard. — Wy hahbe der neat, yn alderminst gjin wissiehheid fen of utsjuch der op, dat er sa'n man opstean scil, lyk as ik my foarspegelje. Né, as ik siz: der is folie kans dat er noait komme scil, den wol 't my wol oan dat ik net fier de planke mis bin. Dóch, al komt er wol —■ of der mei oars op 'e iene of care menear in tiid fen nije fleur en nij libben for de fryske tael oanbrekke — ienkear scil ek de tiid komme, hwêryn men seit: „De fryske tael hot er wést. Hjir en dór yn in efterófhoeke binne er yet flauwe oerbliuwsels fen to finen, mar dór stelt nimmen bilang yn.quot; — As wy acht jouwe op alle teikens fen üs tiid, don moatte wy wol ta 't bislüt komme : de fryske taol scil de striid om syn bistean op in dik net folhalde kinne. — It Hollansk, lyk as ik niis ek al oanroerd ha, gnibbelt er oan by de tiid lans. Ja, wirket er op lyk as do wetterslach op in broazelige djk. Alderhanne kreften fen buten en fen binnen, binne der altyd troch mei dwaende, stadich-oan mar wis — krekt as skou-iis — om us aide Mnssprake to ondermynjen. De tsjerke en do riedsealo, it folks-onderwys en it lózen fen Hollanskc boeken en kranten, de poletyk en de hannel, de soldaterjj en do rederikerij — en foaral net to forjitten de „sportquot;, dy 't wer op 'e nij in skipslading brikc wirden oanfierd het, dy 't in sljuchtwei minske net bite kin — dat binne allegearre meiwirkers dy to wei bringe, dat in hopen ljue, ek al binne 't yet goede Friezen, hjar alderhanne onfryske wirden en sprekmenearen hiem meitse, sender dat se der seis erch yn ha. — Seis yn de fryske skriften fen disse tiid fynt min faek o ! sokke kleare bliken, dat do skriuwers al to folie libje onder deynwirking fen 't Hollansk. By dat alles komt yette, dat in tige great oan tal Friezen hjarren opsetlik der op ütlizze om onfrysk to

32

wêzcn yn dwaon en praten beide. — Nou, al dy dingen mei elkoar binne safolle faeije teikens dy 't us sizze : De fryske tael liet de tarring.

Nou soil men wer sizze kinne: „As 't allegearre sa stiet, hwet hoeft men den sa'n drokte to meitsen for 't bihald fen 'e fryske tael ? Dat het den ommers folie fen heaterskjen.quot; — Hark ris! wy binne yet sa koelbloedich net as dy boer, dy 't sei: „Lit stjerre hwet stjerre wol as myn wiif mar gjin widdou wirdt.quot; — Al bistiot er folie groun for de freze dat de fryske tael ienkear toneate gean moat, dêrom wolle wy de boel net oan 't lot oerlitte. As wy in siikke yn üs midden ha, der 't wy fen leauwe, dat er wol yn 'e tarring wêzc soil, — moatte wy dy den mar forkwine litte, om't min tinkt dat er dóch gjin helpen oan is ? — Nó, den is 't altyd yet better to tinken : Sa lang der libbeu is, is der hope en moatte wy alles dwaen hwet wy kinne, for 't bihald feu de lijer.

Lykwol bliuwt it wier, dat dy hope swak is. Mar dit is just wer in reden om fel to halden mei üs geskrep. As wy onder üs frjeonen of sibben ion habbe, dy 't wy bysondere graech lije meije en wy sjugge tomiette, dat er üs mei hwet koarter of langer tiid ontfalle scil, den scillo wy der ommers op hitoeht weze om in oantinken fen him to hélden. En dérfor seille wy fèst neat Ijeavcr ha as syn portret, dat him sprekkend liket en üs dus, sa faek as wy 'tbisjuggo it wêzcn fen üs frjeon foar eagen bringt. Sa wolle wy, om üs tael yn oantinken to halden, him yn syn kreft en Ijeaflikheid to boek stelle for de neiteam. As dy libbet yn in tiid, hwêryn de tael yn 'e mille fen 't folk al wer folie mear forbastere is as nou, ja, lichtwol hast net mear kenber, den scil er him der yn forlustigje kinne as er neigiet hwet üs tael ienkear wier en hofollo goeds en moais der yn sein wirde koe.

Us dichters en folksskriuwers fen earder en letter, dèr 'k yn 't earste stik fen myn foarlêzing al forskate fen opneamd ha, — mei de yet libjendo, der 'k gjinien fen opneamd ha, dy habbe elk op syn mencar tige hwet bybrocht ta 't opbouwen fen in monumint for dc fryske tael. En as it great Frysk Wirdboek, dor 't wy nou mei dwaende binne, nei forrin fen in jier of hwet klear komme mei, lyk as wy hoopje.

33

den soil dêryn in skat fen op syn minst tritichtüzcn wirden biwarre bliuwe, der 't de noikommers — as de libbcae tael yn 't forfal is — oan sjên kinne hwet in rike tael it wést het, dy 't hjar fryske foaralden ienkear sprieken. Ek stelle wy üs dêrby foar dat mannen fen de taehvittenskip, ek biiten Fryslan, altyd hege priis stelle scille op sa'n stik wirk, — Op sa'n menear in monumint to stichtsjen for de weikwinende tael, dat is sikerwier de moeite wol wirdich, scoe 'k miene.

Dóch stelle wy de tiid hwêryn de libbone tael for goed weikwynd wêze soil, yet fier fen hus, ja, tige fier. As de frjeonen en foarstanners fen alles hwet Frysk is do haimen net slop by 't liif delhingje litte, mar allegearre yn 't gelyk de hakken yn 'e groun sette om to dwaen hwet se kinne, den hoeft it er neat om to spannen, dat it Selskip for fryske tael en skriftenkennisse fyftich jier nei hjüd in allike gliin-zich feest fierje kin, as wy hjir ha op disse dei.

Ik mien oanwiisd to habben, dat wy mei de fryske skriu-werij en sprekkerij yet folie goeds towei bringe kinne onder 't Fryskpratende folk — en dat er bütendat ek yet oerfloedige reden bistean om de eare fen de tael op (o halden. Nou, elk dy 't my dêryn gelyk jaen kin, dy noadgje 'k üt om us mei to helpen, al is 't allinne mar troch lid to wirden fen üs Selskip — as er 't yet net is. Om er mar rjucht for ut to kommen : quot;Wy hoopje der op, dat disse dei üs in moaije oanwinst fen nije leden jaen scil. Wy hoopje dit om't wy for fêst leauwe, dat it oantal rjucht-aerde Friezen yet onge-like folie greater is as it oantal leden fen üs Selskip. Nou, elk dy 't in hert het for alles hwet Frysk is rop ik ta : Kom oer en help üs! —

Nou scil ik eingje. Mar ik wol der earst yet efkes op wize, dat de hear van Loon, dy 't foar fyftich jier it frysk Selskip mei oprjuchte en twa-en-tritich jier oanien der foar-sitter fen west het — lyk as ik yn 't bigjin al oanroerd ha — earstdeis de hammer winsket del to lizzen om't er mient, dat er ris in jonger man as hy oan 't roer moat. Wy kinne der neat tsjin ynbringe, nei 't de man yn al dy jierren fen syn foarsitterskip sa tige syn bést dien het for de bloei fen 't Selskip. It is üs yet net slagge immen to finen dy 't yn syn plak stappe wol, mar wy hoopje dat dit üs yet wol slagje

i

34

soil. En nou stel ik my foaï, dat jimme sonder birie mei my ynstirnme, as ik üs heechachto Foarsitter tawinskje, dat hy yet forskate jierren der wille fen ha scil as er sjên mei, dat de lieding fen 't Selskip yn goede hannen oergien is.

Fierder winskje 'k jimme allegearre dy 't hjir byienkomd binne, leden en net-loden fon 't frysk Selskip, manljue en frouljue, in fleurige dei en in plezierige jonn ta!

Hjirmoi hab ik sein hwet ik winske to sizzen op dit plak. Ta bisliit krije wy yet in sangkje; it liet dat ik ris makke ha mei 't opskrift: De fryske tael.

Jimmer moat ik smeulend hoarre :

Fryslans sprake moat forgean

En oan forfal fon kreften stjerre;

Hja is to'n ein en kin net mear bistean.

Mar ik scil stride sa lang ik stride kin,

For Fryslans tael en frije fryske sin.

Fryshins tael, Fryslans tael hald ik yn eare,

Fryslans tael, Fryslans Uel, sa fol fen kreft en prael.

O, ik sjnch it, by do Friezen Ninit de sucht for 't freamde ta;

Dat docht my hast de moed forliezen;

It bastro skaei wol 't roune Frysk net ha.

Mar ik ensf.

Al hwat ienkear wezen krige,

Moat ek wor forsinke yn 't neat.

Dy stielen wet, ik fiel it tige,

Wirdt mei gjin kreft, gjin iizron wille keard.

Mar ik ensf.

Moat üs aide sprake stjerre,

Frije Friezen, help net mei

Om hjar moedwillich to bidjorren :

Smyt al t' oerdwealsk jimm' alders erf net wei.

Nó, ik ensf.

Is den nei forrin fen ieuwen

Ek üs aide tael forgien.

Sa lang der earne Friezen bliuwe,

Hja scille 't witte en priisgje hwat wy dien'!

Ja, ik ensf.

35

TALJOCHTINGEN.

Op blêds. 4 stiet: dat de aldste fryske wetten skreaun binne yn 'e trettsiende ieu. Dit moat wêze: de toalfte ieu.

Blêds. 8. Gysbert Japiks wier skoallemaster to Bolsert fen Juli 1637 ta syn ein yn Septimber 1666. Mar syn earste plak wier Wytmarsum ; dér stied er fen April 1625 ta 't ein fen Maeije 1685. Do het er yet in pear jier op in oar plak wést; hwêrsanne, dat is net bikend. (S;iich Fr. Volksalm. 1892, 262 ; 1893. 129.) — It stiet er fen to tinken, dat Gysbert syn béste dichtstikken to Wytmarsum makke het.

Op bléds. 20 en 21 wirdt meideeld; Dat de earestien-nen for de broerren E. en J. H. Halbertsma plak krige ha yn de foarmürre fen 't aide Halbertsmahüs to Cti-ou, dat is to tankjen oan de ynskiklikens fen de eigener en biwenner ten dat Ims. Mar do de twade stien dér yn set wirde scoe, waerd de swierrichheid oppere : „As yn letter tiid, lang nei us, dat hüs ris yn hannen keam fen immen dy 't mei dy twa stiennen neat op hie, den seoe 't ris barre kinne, dat by for-timmerjen fen 't hüs dy stiennen dêr net wer yn 'e foarmürre kamen to sitten, mar hjir of dêr deltreaun waerden op in plak dêr 't se forwirde moasten.quot;

Om dit to forhoedsjen is der do — alwer op foarstel fen de hüs-eigener —• in wettige akte fen oerienkomste opmakke, liwêryn sein wirdt: .De eimlom fen de earestiennen bliuwt by it Selskip for fryske tael- en skriftenken'iisse. Dit Selskip mei en mout dy stiennen sa onderhalde, dat it earestiennen bliuwe meije for de Broerren Halbertsma en g.jin skandestien-nen wirde kinne for de Friezen, dy hjar goede namme for-jitte: sa, dat nin Fries, al wier it nei honderten fen jierren, him skamje scoe moatte, as er, yn Grouwergea komd wézende, de kopstikken fen Joast en Eeltsje Hiddes Halbertsma oansjên moast, bismodze en forsutere, yn pleats fen sa forsoarge as in mem dwaen seoe dy de ófbieldsels fen hjar forstoarne bern-tsjes seis sparret for hjar eigen triennen. — Hidde Halbertsma Binnertssoan, broerssoan fen Joast en Eeltsje, het, as eigener fen hjar „Aldershüs,'' for him seis en for dy, nei him, eigener fen dat hüs wêze scille, de eare en de plicht bitinge, dy it Haedbistjür fen it Selskip him tastien het, om de earestiennen,

36

for sa fier as dit fen de eigener fen it hus ófhinget, nea to skeinen, mar trou to warjen op de plakken dér it Selskip hjar, mei tastimming fen Hidde Halbertsma Binnertssoan, yn-mitselje litten het, lyk as ek om, as it hus ris fortimmere of u ij optiiumere wirde moat, de earestiennen wer to plak to bringen : as it eat kin alhiel sa as hja dér nou sitte, en altyd op in sté, dér hja allike goed yn 't each falie. — De eigener len it hus scil lykwol gjin skea noedsje, dy fen kweade ljue, bran, stoarm of oar uuk, dêr hy net foar kin, oandien wirdt — As hy timmerje wol, den moat it Haedb'stjur fen 't Selskip in moanne tofoaren warskoud wirde; en it Selskip moat it losmeitsen, oerbringen, biwarjen en wer ynmitseljen fen de earestiennen noedsje, as it seis net for dat wirk soargje wol of kin. — Mocht it Selskip de iene of de oare tiid toneate gean — hwet wy net hoopje — den meije de léste mannen, ear dat hja by-inoar wei geane, der wol for soargje, dat it eigendomsrjucht en it onderhald fen de earestiennen troch in oar Selskip ot oars troch it Bistjür fen de prowinsje Fryslan oernomd wirde. — As soks barre mochte, den scoe de eigener fen 't hüs him dêr by deljaen moatte.quot; — —

De hele akte fen oerienkomste is to finen yn „Forjitmynetquot; 1879, blêds. 93.

Der binne güds, ha 'k fornomd, dy kinne 't net rjucht goed krije, dat ik sa mar plaen-üt sein ha : „De fryske tael scil op in dür de striid om syn bistean net folhalde kinne.quot; — Dy ljue lykje der oars oer to tinken. Mar dat is nou in kwesje dêr 't fen sein wirde kin ; De iene syn né is sa goed as de oare syn ja, om't nimmen witte kin ho 't oer hondert of twahondert jier — yette minder ho 't oer tüzen jier wêze scil. Dit witte wy wol: dat yn üs tiid alles folie hirder eint as aleaï, en 't stiet er wol ta, dat it yn letter tiid yette hirder eine scil. — Ik ha gjin tiid fêststeld, mar wol sein, dat ik for 't weikwinen fen 'e fryske tael de tiid yet tige fier fen hüs stel. — Witte de Friezen fen 'e jonger ein it Frysk Selskip sa goed yn 'e fleur to halden, dat se oer fyftich jier in allike flink feest fierje kinne as wy nou dien ha, — den scille se 't ek wol fierder bringe.

Ik ha myn miening sein en 't stiet elk frij in oaren to habben. Mar dêroer oan 't harrewarjen to gean, scoe in bi-gjin sonder ein wirde kinne. Ik leau, dat op alles hwet tsjin myn uteringen ynbrocht wirde kin, it antwird for de aandachtige lêzer to finen wêze scil yn de „Feestredequot; seis.

W. D.

KEAPJE FOR 1895

i DE FRYSRE SKOER-ALMENAK, I

OI'MAKKE TItOCH

WALING DYKSTEA, C. WIELSMA on D. ZYLSTEA. £■?quot; Priis 50 einten. ^9Q

Utjown by :

R. van deb VELDE, tofoare C. Noë Lzn., Nyestêd — Ljonwert.

SÏTELPERSDKUK - J. HEPKEMA - HEERENVEEN.