LATIJNSCHE SPRAAKKUNST.

GEDRUKT BIJ ED. IJÜÜ, TE LEIDEN.

- v i

9.

■ »: 5 é

LATIJNSCHE

SPRAAK KM SI

DOOR

L. H. BOEKING,

OUD-LEERAAR AAN HET SEMINARIE HAGEVELD. Zesde verbeterde druk.

LEIDEN,

J. W. VAN LEEUWEN.

üitgeïer en Antiquar. Boekhandel. Hoogewoerd 89.

1897.

I N L E 11) I N G,

De Latijnsche spraakkunst of grammatica leert de Latijnache taal juist verstaan, en zuiver schrijven en spreken.

Zij bestaat uit drie deelen :

I. de woordvorming of etymoiogia. Deze leert de eigenschappen, de veranderingen en de afleiding kennen der w o o r d e n.

II. de woordvoeging of syntaxis. Deze bevat de regels, volgens welke de woorden tot zinnen en deze tot een rede worden verbonden.

III. de versbouwkunde of prosodia. Deze maakt ons bekend met de lengte der lettergrepen en hoe de woorden tot verzen worden samenaevoeed.

ETYMOLOGIA.

EERSTE HOOFDSTUK.

OVER DE UITSPRAAK DER LETTERS EN DEN KLEMTOON DER LETTERGREPEN.

§ I. De Latijnsche taal heeft dezelfde klinkers (vocales) als de Nederlandsche met uitzondering van de ij. Daarentegen komt in verscheidene woorden de Grieksche y (ypsilon) voor, welke evenals de Nederlandsche i wordt uitgesproken. B.v. pyra (pira), brandstapel , c y c n u s (cicnus), zwaan.

§ 2. De gebruikelijkste tweeklanken (diphthongi) zijn ae, au en oe. Zij worden uitgesproken als de Nederlandsche ee, ou en eu. B.v. aestas (eestas), zomer, au rum (ourum), cjoud, poena (peuna) straf.

Zoo a e en o e geen tweeklank vormen, zet men boven de e het scheidingsteeken (diaeresis). B.v. poëta, dichter, aër, lucht.

De tweeklank e u, welke als u i wordt uitgesproken, komt behalve in Grieksche woorden, zooals Perseus (eigennaam), eurus, oostenwind, slechts voor in neuter, cjeen van beiden,

alsmede in heus, he, hei, heu en eheu, ach, eeu, evenals, »eu, uf, n e u , en dat niet en n e u t i q u a m, volstrekt niet.

In alle overige woorden behooren de e u tot twee lettergrepen. B.v. malleus (malle-us), hamer.

De tweeklank ui komt slechts voor in hui, he, phui, foei eii bij dichters in huic en cui.

De tweeklank ei wordt slechts aangetroffen in hei, ach. In alle overige woorden spreekt men de ei gescheiden uit. B.v. mallei (malle-i), hamers.

Den Nederlandschen tweeklank ie vindt men niet in het Latijn. Men spreke derhalve het woord hod ie, heden, in drie lettergrepen uit.

Letters, Uitspraak.

§ 3. De medeklinkers (consonantes) zijn met uitzondering van de w in het Latijn dezelfde als in het Nederlandsch. De j, die alleen by het begin eener lettergreep vóór een klinker voorkomt, wordt door sommigen als i geschreven. B.v. Janus (eigennaam), iniuria, onrecht. De h wordt niet als consonant beschouwd, maar als het teeken eener aanblazing der volgende vocaal en wordt dan ook dikwijls weggelaten. B.v. Hannibal en Annibal. De k komt slechts-voor in Kalendae, de eerste dag der maand, en in de eigennamen Kaeso en Karthago.

üc c werd vroeger ook voor g gebruikt. Van dit gebruik is de afkorting C. en Cn. van Gajus on Guaeus nog overgebleven.

Do consonanten worden verdeeld in :

liquidae of vloeiende: 1, in , n , r; en

m u t a e of stomme, waartoe alle overige consonanten behooren behalve de s, welke als sisklank op zich zelve staat en de j en v, die halfklinkers of semivocalcs worden genoemd.

De mutao worden verdeeld in:

I a b i a 1 e s of lipletters: b, p, f.

1 i n g u a I e s of tongletters: d, t.

gutturales of keelletters: c, g, k, q.

X en z worden d up 1 ices of dubbele consonanten genoemd. X staat voor es of gs en z voor ds of ts.

Wij spreken in het algemeen de medeklinkers in het Latijn juist uit gelijk in onze taal. Men lette echter op de volgende uitzonderingen.

C wordt als k uitgesproken vóór a, o, u. au, vóór een consonant en op het einde van een woord. B.v. cast ra, legerplaats, color, kleur, cura, zorg, causa, oorzaak, classis, vloot, lac, melk. In alle overige gevallen wordt zij uitgesproken als een scherpe s. B.v. cc ra, was, Cy.rus (eigennaam), coeptum, onderneming, vaccae (vaksee), koeien.

De q komt alleen voor in verbinding met u en wordt met deze vocaal uitgesproken als kw. B.v. aqua (akwa), water.

Gu voorafgegaan door n en gevolgd door een vocaal wordt uitgesproken als g w , alzoo tweelettergrepig : 1 i n g u a (liti-gwa), tong, sanguis (san-gwis), hloed. Zoo er geen n voorafgaat, volgt men de uitspraak van onze taal, alzoo drielettergrepig: arguo (ar-gu-o), ik beschuldig, vijflettergrepig: exiguitas (ex-i-gu-i-tas), geringheid.

Su vóór een vocaal staande wordt uitgesproken als sw in su ad e o (swadeo) , ik raad aan, sua vis (swavis), aangenaam en suesco (sweaco), ik word gewoon, anders alssn. B.v suus (su-us), zijn, sues (su-es), zwijnen.

8 Quaniiteit, Klemtoon. § 4—5.

ïi wordt gewoonlijk uitgesproken als t i. B.v. Tiberius (eigennaam) , t o t id e m , even zoocelen, h o r t i, tuinen.

Ti wordt echter als tsi uitgesproken, wanneer er een vocaal op volgt [B.v. ratio (ra-tsio), reden, motio (mo-tsio), beweging] behalve in de vier volgende gevallen, waarin ti de Nederlandsche uitspraak behoudt:

lo. wanneer s, t of x voorafgaat. 13. v. ostium, haven, At tins (eigennaam), inixtio, vermenging.

2°. in totlus.

3°. in Grieksche woorden. B.v. Miltiades.

4°. iu den verouderden infinitivus op er. B.v. qua tier. Vs'l. § 117. c.

§ 4. Een lettergreep is lang of kort. Ter aanduiding hiervan kan men het teeken — boven een lange en het teelten - boven een korte lettergreep plaatsen. B.v. mensa, tafel.

Ofschoon de leer van do lengte of quaniiteit der lettergrepen eerst behandeld wordt in het derde deel der grammatica, zoo zij hier met het oog op de uitspraak het volgende opgemerkt.

Een lettergreep is lang:

1^u. wanneer zij een diphthong bevat. B.v. poena, straf, caüsa, oorzaak.

2°. wanneer zij eindigt op een consonant en de volgende lettergreep begint met, een c o n s o n a n t. B.v. ille, deze, ar ma, wapenen.

3°. wanneer zij eindigt op een vocaal en de volgende lettergreep begint met j, x, z. B.v. major, grooter, axis, as, gaza, schat.

4°. gewoonlijk ook wanneer zij eindigt op een vocaal en de volgende lettergreep begint met twee consonanten, waarvan de tweede niet is 1 of r. B.v. rëstis, strop, doch as sec la, hijloo-per, volücris, vogel.

Een lettergreep is kort, wanneer zij op een vocaal eindigt en de volgende lettergreep met een vocaal of h begint. B.v. dubium, twijfel, nihil, niets.

§ 5. Om een woord van twee of meer lettergrepen behoorlijk uit te spreken moet men op een dezer lettergrepen den klemtoon leggen. Zoo zegt men ook in het Nederlandsch: vader, bewónderen, bewegen. In het Latijn volgt men hierbij deze regels.

1⁰. Bij een woord van twee lettergrepen valt de klemtoon altijd op de eerste. B.v. rhétor, redenaar, h o m o, mensch, 1) é u s. God.

Afbreken. Recledeelen.

2°. Bij een woord van drie of meer lettergrepen valt de klemtoon op de voorlaatste of paen ultima, zoo deze lang is en anders op de derde van achteren ofantepaenultima. B.v. pal urn bes, houtduif, gratia, yanst. Vgl. § 15. 3 en 4 A.

Aanmerking. De achtervoegsels ne, que, ve, oe maken dat de klemtoon op de paenultima valt, uiettegenstaaude deze kort is. Men zegge dus: omniaque, patréve. Alleen zoo door aanhechting van que een nieuw woord ontstaat, zooals déuique uit deinque, volgt nien den gewonen regel. Men onderscheide dus ft a que, derhalve van itaque, m zoo, litique, voorzeker van uti'que, en opdat. Om de gelijkvormigheid met utérqueen plerfque zeggen sommigen altijd utraque en pleraque, ofschoon hier door aanhechting van q u e een nieuw woord ontstaan is.

Bij de composita van facio, waarin de a blijft, zooals calefacio, benefacio, heeft de lettergreep f a, zoo zij p a en ultima is, den klemtoon. B.v. calefaeitj benefacit.

TV ijl het van het hoogste belang is om van jongs af de woorden juist uit te spreken, zullen wij voor de eerstbeginnenden hij de drie- en meerlettergrepige woorden op de paenultima het tee-ken ~ of zetten, wanneer hare quantiteit niet uit de regels van § 4 kan afgeleid worden.

§ 6. De volgende regels loeren hoe men de woorden op het einde van een regel gewoon is af te breken.

1°. Twee vocalen, die geen diphthong vormen, behooreu tot twee lettergrepen. B.v. De-us.

2°. Samengestelde woorden scheidt men volgens de deelen, waaruit zij zijn samengesteld. B.v. ab-utor, re-spondeo, di-sto, dis-traho, abs-condo, ab-scindo, tran-scrlbo, su-spicio, pot-est, long-aevus, magn-animus, anim-ad verto.

De welluidenheidshalve aangehechte d van prod, red, sod behoort bij het voorvoegsel. B.v. prod-ire, red-ire, sed-itio.

3°. Een consouant, die tusschen twee vocalen staat, behoort bij de tweede lettergreep. B.v. A-le-xander, e-le-ge-ram.

4°. Wanneer meerdere consonanten, waarmede een Latijnsch woord kan beginnen, bij elkander staan, moeten zij bij de volgende lettergreep gevoegd worden. Men schrijve dus: n u-cl e us (elarus), a-cri s (crassus) fi-glTnus (gloria), va-fre (frater), i-gnis (gnarus), a-gri (gratia), po-ples (placeo), a-pnlis (primus), ma-tris (trans), e-s ca (scio), ve-spa (spatium), fu-stis (sterno), ca-stra (stringo). Kunnen meerdere consonanten niet aan het begin van een Latijnsch woord staan, dan worden zij gescheiden. B.v. doc-tus, tinc-tus, om-ni s, scrip-si, scrip-tum, mon-strum, val-lis, an-nus.

Aanmerking. Griekse he woorden breekt men af volgens de Grieksche regels. B.v. Me-mnon, Ae-gy-ptus, di-phthon-gus.

Nomina, Substantivum.

TWEEDE HOOFDSTUK.

OVER DE VERDEELING DER WOORDEN.

§ 7. Volgens hunne beteekenis worden de woorden verdeeld in drie hoofdsoorten: nomina, naamwoorden, verba, werkwoorden, en particülae, kleine rededeelen.

§ 8. De nomina worden verdeeld in: substantïva, zelfstandige naamwoorden, adjectïva, bijvoegelijke naamwoorden, numeralia, telwoorden en pronomina, voornaamwoorden.

De nomina worden in het Latijn evenals in het Nederlandsch verbogen of gedeclineerd. Hierbij doet zich echter een belangrijk onderscheid voor. In het Nederlandsch geschiedt de verbuiging èn door het lidwoord èn door zekere veranderingen van het naamwoord. In het Latijn daarentegen bestaat geen lidwoord en geschiedt de verbuiging alleen door het naamwoord te veranderen.

Het gemis van het lidwoord heeft ten gevolge, dat men bij de vertaling uit het Latijn in het Nederlandsch enkel uit den samenhang moet opmaken of men bij een naamwoord het bepalend of het onbepalend of geen lidwoord moet plaatsen. Vir bijv. kan beteekenen de man, een man of enkel man.

DERDE HOOFDSTUK.

OVER HET SUBSTANTIVUM IN HET ALGEMEEN.

§ 9. Het substantivum is of een algemeen zelfstandig naamwoord, nomen appellatïvum óf een eigen zelfstandig naamwoord, nomen proprium.

Een nomen appellativum is een naam, welke aan alle voorwerpen van dezelfde soort gemeen is. B.v. arbor, hoorn, homo, mensch.

Een nomen proprium is een naam, welke slechts aan één voorwerp van dezelfde soort eigen is. B.v. Bucephalus (de naam van het bekende paard van Alexander den Groote), Athënae (de naam eener stad).

De substantïva worden ook verdeeld in nomina concrëta en abstracta.

Een nomen concretum is de naam van een zinnelijk waarneembare zaak of persoon. B.v. arbor, hoorn, son ex, grijsaard.

§ 10—11. Geslacht, Stam, Declinaties. 11

Een nomen abstractum is de naam van een zaak, welke niet zinnelijk waarneembaar is. B.v. se neet us, ouderdom, corruptie, verleiding.

Vervolgens noemt men:

collectiva de substantiva, die een verzameling aanduiden van personen of zaken. B.v exercïtus, leger, gr ex, h'dde.

patronymïca de eigennamen, die een persoon aanduiden als iemands zoon, dochter of afstammeling. B.v. Pelides, eemoon van Peleus.

gen tilia de eigennamen, die de bewoners van een stad of land aanduiden. B.v. A t lienie nsis, een Athener.

deminutiva de woorden, die een verkleining te kennen geven. B.v. a g e 11 u s, akkertje.

§ 10. De Latijnsche substantiva hebben drie geslachten of genera:

het mannelijk geslacht, genus masculinum, het vrouwelijk geslacht, genus feminïnura.

het onzijdig geslacht, genus neutrum.

Het getal of numerus is enkelvoudig of singularis en meervoudig of pluralis.

De verbuiging geschiedt in zes n a a m v a 11 e n of c a s u s. Zij zijn: nominatïvus, de naamval van het onderwerp.

genetïvus, de naamval, die aanduidt van wien iets is. datïvus, de naamval, dien wij aangeven door de voorzetsels aan of voor.

accusativus, de naamval van het voorwerp.

vocatlvus, de naamval, waarmede meu ,iemand aanspreekt, ablatlvus, de naamval, dien wij aanduiden door de voorzetsels met of door.

Aanmerking. De nominativus en vocativus worden casus recti genoemd en de overige naamvallen casus obllqui.

§ II. Een substantivum bestaat uit een gedeelte, dat stam en een gedeelte, dat uitgang genoemd wordt.

De stam is dat gedeelte, hetwelk overblijft, wanneer men den uitgang van den genetivus singularis wegneemt. B.v. pater, genetivus p a t r i s , stam p a t r.

Zouder iu verdere bijzonderheden te treden wenschen wij echter op te merken, dat de uitgang, zooals deze zich thans vertoont, iu vele gevalleu met de laatste letter van den stam is verbonden of samengesmolten. Eigenlijk toch gaat de stam der l^ste decliuatie uit op a, die der 2^de op o, die der 3^d'¹ op een consouaut of i, die der 4^d0 op u en die der 5^dl! op e.

Eerste declinatie.

De naamvallen van een substantivum worden gevormd door achter den stam zekere uitgangen te voegen. Deze uitgangen zijn niet dezelfde voor alle woorden, maar worden tot vijf soorten teruggebracht. Hierdoor ontstaan vijf declinaties.

Om te weten volgens welke declinatie een substantivum verbogen wordt ziet men naar den uitgang van den genetivus singularis. Deze is in de

1ste declinatie a e.

9de i

- „i.

„ is.

4^de _n u s.

SJ⁰ „ ei.

Alle declinaties hebben het volgende gemeen.

1°. De neutra hebben in het enkelvoud en in het meervoud den nominativus, accusativus en vocativus aan elkander gelijk en deze naamvallen gaan in het meervoud uit op a.

2°. Alle substantiva hebben in het meervoud den vocativus aan den nominativus en den ablativus aan den d a t i v u s gelijk.

VIERDE HOOFDSTUK.

OVER DE REGELMATIGE DECLINATIES.

De eerste declinatie.

§ 12. De Latijnsche woorden der eerste declinatie gaan in den nominativus singularis uit op a.

De uitgangen dezer declinatie zijn:

Singularis. Pluralis.

Xoni. mensa, de- tafel. mensae, de tafels.

Gen. mensae, van de tafel. mensa rum, van de tafels. Dat. mensae, aan of voorde tafel, mensis, aan of voor de tafels.

A cc. mens am. de tafel. mensas, de tafels.

Voc. mensa, o tafel. mensae, o tafels.

Abl. mensa, met of door de tafel, mens is, met of door de tafels.

Eerste declinatie.

Voorbeelden ter oefening.

ala, f. vleugel; aqua, f. water; ara, f. altaar; barba, f. haard; fortüna, f. geluk; incöla, m. inwoner; penna, f. m/tr;poëta, m. dichter; porta, f. poort; silva, f. bosch; stclla, f. ster; testa, f. scherf.

Aanmerking I. De vrouwelijke woorden dea, (jodin en filia, dochter hebben in den dat. en abl. plur. dea bus en filiabus, om hen te onderscheiden van de mannelijke woorden deus, (joden filius, zoon, der tweede declinatie. Zoo de beteekenis van godinnen en dochters uit den samenhang duidelijk is, zegt men d: i s en filiis.

Aanmerking II. Het woord fa mil ia, huisgezin, heeft zeer dikwijls in den gen. sing, den uitgang as, wanneer het voorafgegaan wordt door pater, vader, mater, moeder, filius of filia. B.v. filia familias, de dochter des huisgezins

Aanmerking III. Bij dichters gaat de gen. sing, soms 'lit op ïïi. B.v. aula, het hof, aulïli.

§ 13. De Griekse he woorden der eerste declinatie gaan inden

nominativus singularis uit op e, as, es. Die op e hebben in den

genetivns es.

Voorbeelden van verbuiging.

1.

Singularis. Pluralis.

Nom. ode, het gezang. odae, de gezangen.

Gen. odes, van het gezang. odarum, van de gezangen. Dat. odae, aan of voor het gezang, odis, aa» of voor de gezangen. Acc. oden, het gezang. odajï, de 'gezangen.

Voc. ode, o gezang. odae, o gezangen.

Abl. ode, met oï door het gezang, odis, met of door de gezangen.

2.

Nom. tiaras, de haarband. tiarae, de iutarhanden.

Gen. tiar a e, van den haarband, tiar a rum, van de haarbanden. Dat. tiar a e, aan of voor den haarb. tiar i s, aan of voor de haarb. A cc. tiar a n, den haarband. tiar a s, de haarbanden. Yoc. tiara, o haarband. tiarae, o haarbanden.

Abl. tiara, met of door den haarb. tiar i s, met of door de haarb.

3.

Nom. satrfipes, de landvoogd. satrap a e, de landvoogden. Gen. satrap a e, van den landvoogd, satrap arum, van de landvoogden. D a t, satrap a e, aan of voor den ld. satrap i s, aan of voor de landv. A cc. satrap e n , den landvoogd, satrap a s, de landvoogden. Voc. satrap e, o landvoogd. satrap a e, o landvoogden.

Ab!. satrap e, met of door den ld. satnlp i s, met ot door de landv.

Tweede declinatie.

Voorbeelden ter oefening.

aloë, f. aloë; crambe, f. kool; epitome, f. uittreksel; isagoge, f. inleiding; Lethe, f. (eigennaam); boreas, m. noordenwind; Aeneas, m. (eigennaam); anagnostes, m. voorlezer; cometes, m. staartster; dynastes, m. opperheer ;pyrites, m. vuursteen; Anchïses, m. (eigennaam).

Aanmerkingen. De namen van steden op e zooals Sinöpe hebben in den gen. sing, op de vraag waar den uitgang ae. B.v. S i ii 5p a e, te Sinope.

De woorden op as hebben dikwijls am in den acc. sing.

Vele Grieksche woorden op e eu es nemen zoowel in den nominativus als in de overige naamvallen do Latijnsche uitgangen aan.

De tweede declinatie.

§ 14. De Latijnsche woorden der tweede declinatie gaan in den nominativus singularis uit op er, ir, us, um. De woorden op um zijn onzijdig. De uitgangen dezer declinatie zijn: Singularis. Pluralis.

Masc. en Pem. Neutrum. Masc. en Fem. Neutrum.

Nom. er, ir, us, um No ra. i a

Gen. i Ge n. orum

Dat. o Dat. is

A cc. um A cc. os a

Voc. er, ir, e, um Voc. i a

Abl. o Abl. is

§ 15. Voorbeelden van verbuiging.

1.

Singularis. Pluralis.

Nom. puer, de knaap. puëri, de knapen.

Gen. puëri, van den knaap. puerürum, van de knapen. Dat. puer o, aan oïvoor den knaap, puer i s, aan of voor de knapen. A cc. puërum, den knaap. puer os, de knapen.

Voc. puer, o knaap. puëri. o knapen.

Abl. puGr o, met of door den knaap, puer i s, met of door de knapm.

Aanmerking. Evenals puer worden ook verbogen:

adulter, m. echtbreker. presbyter, m. priester.

gener, m. schoonzoon. .soeer, m. schoonvader.

1 i b ë r i, m. kinderen (enkel meerv.). vesper, m. avond.

Liber. bijnaam van Bacchus, heeft Libëri; Celtïber eu Iber, twee volksnamen, hebben ëri; Muleïber, bijnaam van Vulcanus, heeft Mulcibëri en Mulcïbri.

Tweede declinatie.

Alle overige substantiva op er der tweede declinatie stooten de e uit. Zij gaan naar het volgende voorbeeld.

Nom. ager, de akker. agri, de akkers.

Gen. agri, van den akker. agrorura, van de akkers.

Dat. agr o, aan of voor den akker, agr i s. aan of voor de akkers. Ace. agrum, den akker. agros, de akkers.

Voc. ager, o akker. agri, o akkers.

Abl. agr o, met of door den akker, agris, met of door de akkers.

2.

N o m. vir, de man. vir i, de mannen.

Gen. viri, van den man. vir o rum, van de mannen.

Dat. vir o, aan of voor denman. viris, aan of voor de mannen.

Ace. virum, den man. viros, de mannen.

Yoc. vir, o man. viri, o mannen.

Abl. viro, met of door den man. viris, met of door de mannen.

Aanmerking. Volgens vir worden verbogen de substantiva, die samengesteld zijn met vir, zooals decemvir, tienman, alsmede levir. zwager, en T re vir (volksnaam).

3.

Nom. popülus, het volk. popüli, de volken.

Gen. popüli, van het volk. populo rum, van de volken.

Dat. populo, aan of voor het volk. popülis, aan of voor de volken.

Acc. popülum, hei volk. popülos, de volken.

V o c. popul e, o volk. popül i, o, volken.

Abl. populo, met of door het volk. popüli s, met of door de volken.

Aanmerking. De Latijnsche eigennamen op ius en

jus, alsmede filius, zoon, en genius, beschermgeest, gaan in

den voc. sing, uit op i in plaats van op ie en je. Ueze vocati-

vus op i heeft den klemtoon altijd op de voorlaatste. 13.v. Vir-

gilius, Virgili, Gajus, Gai, Pompëjus, Pompei, tilius, fili.

De Latijnsche eigennamen op ius, die eigenlijk adjectiva zijn,

zooals Pi us, alsmede de Griekse he eigennamen op ius, zooals

Arïus, hebben den voc. regelmatig, derhalve Pie, xVrle.

Deus, God, wordt aldus verbogen.

Nom. Deus. Dii, ook Di, zelden Dei.

Gen. Dei. Deöruin,

D a. t. Deo. D i i s , ook Dis, zelden Deis.

Acc. Deum. Deos.

Voc. Deus. Dii, ook Di, zelden Dei.

Abl. Deo. Diis, ook Dis, zelden Deis.

Tweede declinatie.

4.

X o m. bellum, de oorlog. bell a, de oorlogen.

Gen. belli, van den oorlog. bellöruin, van de oorlogen.

Dat. bell o, aan of voor dm oor for/, bell i s, aanoi voor de oorlog en.

A cc. bellum, den oorlog. bell a, de oorlogen.

Voc. bellum, o oorlog. bell a, o oorlogen.

Abl. bell o, met of door den oorlog. bellis, niet of door de oorlogen.

Aanmerking. De substantiva op i u ni en ius hebben in den gen. sing, soms i in plaats van ii. Ook hier valt Je klemtoon altijd op de voorlaatste. B.v. consilium, consili, Appius, Appi.

Voorbeelden ter oefening.

aueter, m. zuidenwind-, culter, m. mes; faber, m. werkman-, gener, m. schoonzoon-, liber, ra. hoek-, magister, ra. meester-, triumvir, in, drieman-, centumvir, ra. honderdman-, annus, m. jaar-, campus, ra. veld; cibus, m. spijs-, domlnus, ra. heer; genius, ra. beschermgeest; Horatius, ra. (eigennaam); ocülus, ra. oog; rustlcus, ra. boer; ser-vus, ra. slaaf; ventus, m. wind; donura, geschenk; exeraplura, voorbeeld; furtum, diefstal; officiura, plicht; pocitlura, beker; proe-liura, gevecht.

§ 16. De Grieksche woorden der tweede declinatie gaan uit op eus, os, on. De woorden op on zijn onzijdig.

Voorbeelden van verbuiging.

Derde declinatie.

Voorbeelden ter oefening.

Athreus, m. Morpheus, m. Orpheus, m. Delos, f. Naxos, f'. Samos, f. (eigennaam); Arctos, f'. heergesterntt, colon, punt; idolon, beeld; symposion , (jastmaal.

§ 17. Do Griokscho eigennamen op eus hebben in den ace. siug. ook ea. B.v. Per sea.

Sommige Grieksehe eigennamen op os hebben in den gen. en ace. sing, somtijds o. B.v. Athos, A the.

De GriekscLe eigennaam Pan thus heeft in den voc. sing. Pant hu.

In den gen. plur. van oorspronkelijk Grieksehe woorden vindt men soms bij titels van boeken den üitgang on. B.v. Libri georgicon, hoeken over den landbouw.

§ 18. Sommige substautiva der eerste en tweede declinatie hebben in den gen. plu r^ um in plaats van ar urn of or um, en wel gewoonlijk:

1°. do namen van muuton, maten en gewichten, zoo zij een telwoord bij zich hebben. B.v. duo milia sestertium (van sestertius, een geldstuk van 8 of 9 centen Kederlandsch); tria milia am-phörum (van amphora, een Romeinsche inhoudsmaat van ongeveer een ton). Zoo deze substautiva geen telwoord bij zich hebben of zoo het telwoord ui et dient om de hoeveelheid van hot geld, de maat of het gewicht te bepalen, moet men den uitgang arum of' orum behouden. B.v. j^otao duorum hor um nummorum diversae sunt, c?e stempels dezer twee ijeldstulcken zijn verschillend.

2°. oenige woorden en uitdrukkingen, zoöals: praefectus socium, hoofd der hondgenooien, praefectus fabrum, hoofd-der werklieden, duumvïrum, t r i u m v ï rum, dikwijls 1 i b e r u m , soms d e u ra, zooals in de spreekwijze pro deum atque h o m)iïAi m fidem, hij der goden en menschen trouw.

3°. soms ook en wel vooral bij dichters do namen van vre'emde volken en de composita op cola en gëna. B.v. Lapithum, Arglvnm, caelicölum, terrigënum.

Derde declinatie.

§ 19. De woorden der derde declinatie gaan in den nominativus singularis uit op een vocaal of op e, 1, n, r, s, t. x.

T)e st am der meeste woorden van deze declinatie kan alleen gevonden worden door is van den gen. sing, weg te schrappen. B.v. loo, leeuw, genetivus leönis, stam leon; carmen, gezang. genetivus car minis, stam car min; vox, stem, genetivus vocis, stam v o c.

Om derhalve oen substantivum van deze declinatie te kunnen verbuigen moet men den nom. en den gen. kennen. Zoo men niet zeker weet, hoe doze beide casus zijn, raadplege men altijd zijn woordenboek.

Derde declinatie.

V

§ 20—21. Derde declinatie. 19

Voorbeelden ter oefening.

aetas, atis, f. leeftijd-, agger, ëris, m. dam] anser, eris, m. gans-, artlfex, ïcis, m. kunstenaar; cadaver, ëris, n. lijk; caput, ïtis, n. hoofd-, corpus, oris, n. lichaam-, cuspis, Idis, f. punt\ custos, odis, m. wachter-, dux, ducis, m. aanvoerder-, I]urnen, ïnis, n. rivier-, heres, ëdis, m. erfgenaam-, lapis, idis, m. steen-, latus, ëris, n. zijde-, lepus, öris, ra. haas-, lex, legis, f. wet; miles, ïtis, m. soldaat] muiier, ëris, f. vrouw-, natio, önis, f. volksstam-, nepos, otis, m. kleinzoon; _nux, nucis, f. noot-, obses, idis, ra. gijzelaar-, ordo, Ïnis, m. rij; pectus, öris, n. borst-, pondus, ëris, n. gewicht; sermo, önis, m. gesprek: tempus, öris, n. tijd-, rex, regis, m. koning-, vigil, ilis, m. wachter-, virgo, mis, f. maagd.

§ 20. In den acc. sing, hebben im in plaats van era; 1°. de naraen van steden en rivieren en de Grieksche substantiva op is, die den gen. gelijk hebben aan den no ra. B.v. Neapölis, Neapölim, Tibëris, Tibërim, ha,a\s, grondslag, basira, poësis., dichtkunst, poësira.

2o. de volgende vrouweljjke substantiva, die insgelijks den gtn. gelijk hebben aan den nom.

altijd

am us sis, richtsnoer. sitis, dorst.

hn vis, ploegstaart. tussis, hoest.

r a v i s , heeschheid. vis, geweld.

Cuciimis, m. komkommer, heeft met. den gen. cucümis: cu-cümira, doch met den gejn. cucuraëris : cucumërem.

gewoonlijk

fe b r i s, koorts. r e s t i s, strop.

pelvis, hekken, seeüris, bijl.

puppis, achtersteven. turris, toren.

somtijds

b i p e u n i s, amp;y7. navis, schip.

cl a vi s, sleutel. ne p t i s, kleindochter.

mes sis, oogst. seraentis, zaaiing.

§ 21. In den abl. sing, hebben i in plaats van e:

lo. de substantiva, die in den ace. sing, im hebben. B.v. Neapöli, poësi, siti. Die met im en em hebben i en e en wel in dezelfde verhouding. Rest is echter heeft alleen res te, en seeüris alleen secüri.

20 Derde declinatie. § 22.

2°. de neutra op e, al, ar. B.v. mare, zee, mari, vectlgal, belasting, vectigali, calcar, spoor, calcari. Hiervan zijn uitgezonderd :

sal, salis, zout, yeestiyheid baccar, firis, wilde nardus.

(in sing. m. en n. in plur, m.). ju bar, ftris, glans.

far, farris, meel. h e p a r, fttis, lever.

nectar, aris, nectar.

alsmede de namen van steden op e, zooals Praeneste en rete , net.

3o. de namen der maanden op er en is. B.v, Aprllis, Aprili, September, S e p t e m b r i.

4°. de appellativa op is, die oorspronkelijk adjectiva zijn, zooals aequïilis, tijdgenoot, aequali. Maar de eigennamen op is, alsmede juvënis, jongeling, en gewoonlijk ook volucris, vogel en aedïlis, aediel, hebben e. B.v. Martialis, Martiale, Atheniensis, Athener, Atheniense.

5°. Imber, slagregen, beeft imbre en imbri. Ook vindt men den abl. op i in de volgende spreekwijzen: alicui aqua et igni inter-dieere, iemand het gebruik van water en vuur ontzeggen, in ballingschap zenden; ferro ignTque, te vuur en te zwaard; rur i, op het land; v esp ere en vesperi, des avonds; tem por i, bijtijds; luce en luci, op den dag; ten laatste somtijds bij sommige namen van steden op de vraag waar, zooals: Lacedaemöni, Carthagïni, en bij enkele parisyllaba op is, zooals: am nis, avis, civis.

§ 22. In den gen. plur. hebben ium in plaats van um:

1°. de neutra op e, alquot;, ar, die in den abl. sing, i hebben. Deze woorden gaan in den nom. ace. en voc. plur. uit op ia in plaats van op a. B.v. marium, mar ia. Evenzoo retium, retia.

2o. de parisyllaba (woorden, die in den gen. sing, evenveel lettergrepen hebben als in den nom.) op es en is. B.v. tur-ris, turrium, aequalis, aequalium, nubes, wolk, nubium.

Uitgezonderd zijn de volgende substantiva, die altijd um hebben: (ambages), f. omweg. Vgl. § 34. 3°. strues, f. stapel.

can is, m. hond. vat es, m. ivaarzegger.

juvënis, m. jongeling. volucris, f. vogel.

Apis, f. hij, men sis, m. maand, pan is, m. hrood en se des, f. zitplaats, hebben um en ium.

§ 22. Derde declinatie. 21

3°. de woorden :

caro, caruis, f. vleesch. uter, tris, m. lederen zak.

imber, bris, m. slagregen. venter, tris, m. buik.

linter, tris, f. boot.

4°. de monosyllaba (woorden van één lettergreep) die op twee of' drie consonanten uitgaan. B.v. mons, berg, mon-tium, stirps, stam, stirpium, alsmede de volgende monosyllaba, die op één consonant uitgaan:

as, assis, m. as (muntstuk). nix, nivis, f. sneeuw.

(faux) fauces, f. keel. Vgl. § 34. 3°. n ox, noctis, f. nacht.

glis, gliris, m. rat. os, ossis, n. been.

lis, litis, f. twist. par, paris, n. paar.

mas, maris, m. mannetje. strix, strigis, f. nachtraaf.

en gewoonlijk ook fraus, fraudis, f. bedrog, mus, mu.vis, m.

muis en lar, laris, m. huisgod.

Daarentegen hebben 1 y n x, losch, lincum, sphinx, sphinx, sphingum, gryps, grijpvogel, gryphum. Vgl. over ops § 24.

5°. gewoonlijk de twee- eu meerlettergrepige substantiva op ns en rs en de Latijnsche op nx. B.v. cliens, beschermeling, clientium, cohors (een legerafdeeling) cohortium, quincunx, (een gewicht van vijf Romeinsche onsen), quincuncium. Doch parens, dat in-het enkelvoud vader of moeder en in het meervoud ouders beteekent, heeft meermalen parentum.

6°. de volksnamen op as, atis en is,atis, zooals: Arpinas, Arpinatium, Samnis, Samnitium en gewoonlijk ook de meervoudige substantiva p e n a t e s, h uisgoden en o p t i m a t e s, aanzienlijken.

Dg appellativa op tas hebben soms iura. B.v. civitas, civitatum, soms civitatium.

Voorbeelden van verbuiging.

Neutra op e, al, ar. § 21. 2°. § 22. lo.

Singularis.

Nom. altare, het altaar, cervical, het hoofdkussen, cochlear, de lepel. Gr en. altaris. cervicalis. cochlearis.

Dat. altari. cervicali. cochlear!.

Acc. altare. cervical. cochlear.

Voc. altare. cervical. cochlear.

Abl. altari. cervicali. cochlear!.

Derde declinatie.

Voorbeelden ter oefening.

ars, artis, f. kunst\ caro, carnis, f. vleesch-, familiaris, m. (oorspr. adj.) kennis; felis, f. kat; Charibdis, f. (gr, eigennaam); cinis, èris,

Derde declinatie.

m. mcii; December, bris, in. December-, fames, f. honger] mare, n. zee⁴, monlle, n. halsband-, mos, moris, m. gebruik; natalis, m. (oorspr. adj.) tjehnortedaij -, os, oris, n. mond; os,ossis,n. been; quies, ëtis, f. rust; Quiris, ïtis, m. (volksnaam); seeïiris, f. bijl] fons, fontis. m. bron; fraus, fraudis, f. bedrog-, juvënis, m. jongeling-, laquear, n. zoldering-, senex, senis, m. grijsaard-, sors, sortis, f. lot] tigris, is, m. (gr. subst.) tijger] tigris, idis, m. (gr. subst.) tijger-, Tigris, is, m. (eigennaam); tribnnal, n. rechterstoel] vas, vadis, m, borg; vectïgal, n, belasting] voluntas, atis, f. ivil.

§ 23. Do Grieksche ou vreemde eigennamen op es, gen. is hebben, zoo zij parisyllaba zijn, dikwijls ook i in den gen. sing. B.v. ïhemistocles, Themistoclis en Themistocli.

De Grieksche woorden op m a , zooals poe m a, 7ecZ«c/^_; hebben in den dat. en abl. plur. gewoonlijk is in plaats van ibus. B.v. poömittis.

Sommige substantiva, die in den gen. plur. uitgaan op ium, hebben soms in den acc. plur. den uitgang is, en geheel verouderd eis (uit te spreken i s). B.v. a r t i s, kunsten, c i v i s (civeis), burgers.

De onzijdige namen van feesten, die enkel in het meervoud voorkomen, hebben in plaats van ium ook iorum in den gen. plur. B.v. Saturnalia, Saturn a Hum en Saturnaliorum.

§ 24. Juppïter heeft gen. Jovis, dat. Jovi, ace. Jovem, abl. Jove.

Bos, rund, gen. bovls, gaat in het enkelvoud regelmatig, maar in het meervoud: nom. ace. en voc. boves, gen. boum, dat. en abl. bubus, soms bobus.

Sus, zwijn, gen. suis, gaat regelmatig, doch heeft in den dat. en abl. plur. liever sub us dan sul bus.

Van vis, dat in het enkelvoud geweld, en in het meervoud krachten beteekent, bestaat in liet enkelvoud behalve den nom. slechts de ace. vim en de abl. vi. In het meervoud is de nom. ace. en voc. vires, de gen. virium, de dat. en abl. virïbus.

Van ops, dat in het enkelvoud hulp, en in het meervoud schatten beteekent, bestaat in het enkelvoud slechts de gen. opis, de ace. opem, en de abl. ope. In het meervoud gaat het regelmatig behalve in den gen. opum.

§ 25. Grieksche uitgangen.

Verschillende Grieksche woorden worden vooral bij dichters in sommige uaamvalleu op Grieksche wijze gedeclineerd. Zoo komen voor:

1°. de gen. sing, op os. B.v. Feleus, Peleos. In proza gebruikt men dezeu uitgang gewoonlijk bij Pan (de herdersgod), Panos.

De feminina op o zooals: echo, echo, Calypso, hebben gewoonlijk iu den gen. us. B.v. echus, Calypsus. Meestal blijven zij in de overige casus onverbogen.

z

24 Vierde declinatie. § 26.

2°. de ace. siug. op a. B.v. heros, held, heröa, Agamemnon, A g a m e m u ö n a. In proza gebruike men dezen vorm slechts bij a ë r, hirhf, aether, bovenlucht en P a n.

de a c c. sing, op in, y n, en. B.v. T igr i n, Ha 1 y n, Xer x en. De Latijusche uitgang is echter verreweg de verkieslijkste.

3°. De voc. sing, der Grieksche eigennamen op is, ys, eus wordt gevormd door wegvverping der s. B.v. Daphnis, Daphni, Tiphys, Tiphy, Orpheus, Orpheu. Die op is, idis hebben den voc. dikwijls gelijk aan den nom. B.v. Thai en Thais.

Van de mannelijke eigennamen op as, antis gaat do voc. uit op a. B.v. Calchas, C a 1 c h a.

De eigennamen op os hebben es of e. B.v. Achilles en Ac hi He.

4°. De neutra op o s hebben in den nom. en ace. plur. den uitgang e. B.v. eet os (een groote zeovisch), cete.

5°. Bij opschriften van boeken komt ook in deze declinatie soms de gen. plur. op on voor, B.v. metamorphoseon.

6°. Soms komt bij dichters de dat. plur. op si of sin voor. B.v. Lemniades, Lemniasi, Troas, Trottsin.

7°. Meermalen en somtijds zelfs bij goede prozaschrijvers hebben de ongelijklettergrepige Grieksche woorden den ace. plur. op as. B.v. phalanx, colonne, phalangas, Aethiops, Aethiöpas.

De vierde declinatie.

§ 26. De woorden dezer declinatie gaan uit op u s en u; die op u zijn onzijdig.

De uitgangen zijn:

Singularis. Pluralis.

Ma se. en Pem. Neutrum. M. en F. N.

Nom. us u Nom. us ua

Gen. us Gen. uum

I)at. ui ii Dat. i bus

Ace. um u Ace. us ua

Voc. us u Voc. us ua

Abl. u Abl. ibus

Voorbeelden van verbuiging.

Singularis.

Vijfde declinatie.

Dat. fructIbus. corn i b us.

A cc. fructus. cornua.

Voc. fructus. cornua.

A b 1. fruct I b u s. corn 1 b u s.

Voorbeelden ter oefening.

anus, f. oude vrouw\ cantus, m. gezang; currus, m. wagen; exer-citus, m. leger\ genu, n. knie; nurus, f. schoondochter] portïcus, f. galerij] socrus, f. schoonmoeder] transltus, m. overtocht] usus, m. gebruik] versus, m. vers; vultus, ra. gelaat.

§ 27. De volgende woorden hebben in den dat. en abl. plnr. ubus in plaats van ibus.

acus, f. naald. ])ecn, n. vee.

arcus, m. hoog. quercns, f. eik.

art us, m. gewricht. Vgl. § 34. 3°. s p e c u s, m. hol.

1 a c u s, m. meer. tribus, f. volksstam.

partus, m. geboorte. veru, n. braadspit.

Portus, haven, heeft ubus en ibus.

Aanmerking I. Domns, huis, wordt aldus verbogen: Singularis. Pluralis.

Nom. domus. domus.

Gen. domus, (domi, te huis.) domuum of domörum. Dat. domui, zelden domo. domlbus.

Acc. domum. domos, soms domus.

Voc. domus. domus.

Abl. domo, zelden domu. domïbus.

Aanmerking II. Bij sommige woorden vindt men soms den gen. sing, op i in plaats van op us. B.v. se nat us, senaat, sen at i, en den dat. sing, op u in plaats van op ui. B.v. equitatus, ruiterij, equitatu.

De neutra hebben somtijds in den gen. sing, u in plaats van us.

De vijfde declinatie.

§ 28. De woorden dezer declinatie gaan uit op es. De uitgangen zijn:

Singularis. Pluralis.

No m. es es

Gen. ei erum

Dat. ei ebus

A c c. e m es

Voc. es es

Abl. e ebus

Vijfde declinatie.

Voorbeeld van verbuiging.

Singularis. Pluralis.

Nom. dies, dag. dies.

Gr en. diöi. dié rum.

Dat. diei. diëbus.

A cc. diem. dies.

Voc. dies. dietss.

Abl. die. diëbus.

§ 29. Slechts dies en res, zaak, hebben een volledig meervoud; van acies, slagorde, effigies, beeltenis, facies, gelaat, series, reeks en spes, hoop, komen bij goede prozaschrijvers in het meervoud slechts de nom. acc. en voc. voor. Van de overige woorden dezer declinatie zooals meridies, middag, glacies, ijs, bestaat geen meervoud. Deze woorden dienen tevens tot voorbeelden van verbuiging.

Aanmerking. In plaats van op ei ijaat de gen. sing, soms uit op e of i. Do dat. sing, gaat soms uit op e.

§ 30. Quantiteit van de paenuitima der uitgangen van de vijf declinaties.

1°. De voorlaatste lettergreep der dativi en ablativi op ibus en Ubus is kort. B.v. legïbus, quercubus; op abus en ëbus lang. B.v. filiabus, diëbus.

2°. De voorlaatste lettergreep der genetivi op arum, örum, ërum is lang. B.v. mensarum, puerörum, diërum.

3°. Van den uitgang ei der vijfde declinatie is de e lang, zoo er vóór e een vocaal staat. B.v. diëi; doch kort, zoo er vóór e een consonant staat. B.v. fidëi.

4°. De vocativi op ai en ëi van de eigennamen der tweede declinatie op ajus en ejus hebben de voorlaatste lettergreep lang. B.v. Gai, Pompëi.

VI JFDE HOOFDSTUK.

OVER DE ONREGELMATIGE DECLINATIE. § 31. Samengestelde declinatie.

Wanneer een substantivum samengesteld is uit twee woorden-, die beiden in den nom. staan, worden beide woorden gedeclineerd. B.v. respublfca, gemeenebest, gen. rèipublïcae, dat. reipu-blicae, enz.; j usj urandu in, eed, gen. j urisj urandi, dat. jurijurando, enz. Vgl. § 148.

Onregelmatige declinatie.

Zoo een substantivam samengesteld is uit twee woorden, waarvan het eene in den nom. en het andere in den gen. staat, wordt alleen het woord in den nom. gedeclineerd. B.v. juris-consultus, rechtsgeleerde, gen. juris co nsulti, dat. juris-consulto, enz. Evenzoo senatusconsultum, raadsbesluit, ple-bis c ï t u m, volksbesluit.

§ 32. Substantiva indeclinabilia.

Tot de substantival die niet verbogen kunnen worden, beboeren :

1°. de namen der letters, sommige vreemde woorden, zooals; manna en vele Griekse lie woorden op i en y. B.v. gummi, gom, asty, de stad (Athene). Van deze woorden bestaan echter meermalen verbuigbare bijvormen, zooals van gummi: g u m e n, Inis, g u m m a, Atis, g u m mis, is.

2°. vele vreemde, vooral Heb reeuwse he eigennamen, zooals: Judith, Bethleëm. Die eigennamen, welke een Latijn-schen of Griekse hen uitgang hebben, zooals Maria, Joannes, Judas worden naar de eerste of'derde declinatie verbogen.

Soms nemen vreemde eigennamen met onverbuigbaren uitgang-een Latijnse hen uitgang aan en kunnen dan verbogen worden. B.v. Abraham us, Judïtha. David, Daniel en Gabriel blijven in den nom. gewoonlijk onveranderd en worden verder regelmatig naar de derde declinatie verbogen. B.v. gen. Davïdis, Daniëlis, Gabrielis. Jesus heeft in den ace. Jesum, in de overige naamvallen Jesu.

§ 33. Singularia tantum.

Tot de substantiva, die sloekts in liet enkelvoud voorkomen , behooren :

1°. de namen van afgetrokken denkbeelden, die slechts e n k e 1-voudig gedacht worden, zooals de namen van deugden, ondeugden, wetenschappen. B.v. sapientia, wijsheid, pudor, schaamte.

Men gebruikt echter in het Latijn de nomina abstracta in het meervoud :

a. wanneer het aangeduide denkbeeld op m e e r d e r e personen betrekking heeft. B.v. Cornelius Nepos vitas multorum illustrium imperatorum descripsit, Cornelius Nepos heeft het leven van vele Manzientijke veldheereu beschreven. Incur res in odia hom i n u m , (/i? suit den haat der menschen heloopen. Inimicitiae acerbissimae erant inter Bomanos et Carthaginienses, er bestond een zeer hevige vijandschap tusschen de Romeinen en de Carthagers.

Dichters zetten soms voor de deftigheid een meervoud, al wordt er maar van één enkele zaak gesproken. Men noemt dit een pluralis m a j e s t a t i c us. B.v. Rector Olympi non agat hos currus, (den zonnewagen.)

Vijfde declinatie.

Voorbeeld van verbuiging.

Singularis. Pluralis.

Nom. dies, fZe dag. dies.

Gen. diëi. die rum.

Dat. diëi. diëbus.

A cc. diem. dies.

Voc. dies. dië'fe-as.

Abl. die. diëbus.

§ 29. Slechts dies eu res, zaak, hebben een volledig meervoud; van acies, slagorde, effigies, beeltenis, facies, gelaat, series, reeks en spes, hoop, komen bij goede prozaschrijvers in het meervoud slechts de nom. acc. en voc. voor. Van de overige woorden dezer declinatie zooals raeridies, middag, glacies, ijs, bestaat geen meervoud. Deze woorden dienen tevens tot voorbeelden van verbuiging.

Aanmerking. In plaats van op ei gaat do gen. sing, soms uit op e of i. De dat. sing, gaat soms uit op e.

§ 30. Quantiteit van de paenuitima der uitgangen van de vijf declinaties.

1°. De voorlaatste lettergreep der dati'vi en ablativi op ibus en ii bus is kort. B.v. legibus, qu ere ft bus; op abusenëbus lang. B.v. filiabus, diëbus.

2°. De voorlaatste lettergreep der genetivi op arum, or urn, ërum is lang. B.v. mensarum, puerórum, diërum.

3°. Van den uitgang ei der vijfde declinatie is de e lang, zoo er vóór e een vocaal staat. B.v. diëi; doch kort, zoo er vóór e een consonant staat. B.v. fidëi.

4°. De vocativi op ai en ëi van de eigennamen der tweede declinatie op ajus en ejus hebben de voorlaatste lettergreep lang. B.v. G a i, Pompëi.

VIJFDE HOOFDSTUK.

OVER DE ONREGELMATIGE DECLINATIE. § 31 Samengestelde declinatie.

Wanneer een substantivuin samengesteld is uit twee woorden-, die beiden in den nom. staan, worden beide woorden gedeclineerd. B.v. respublïca, gemeenebest, gen. rèipubllcae, dat. reipu-blïcae, enz.; j usjurandum, eed, gen. j urisj urandi, dat. j urijurand o, enz. Vgl. § 148.

Onregelmatige declinatie.

Zoo een substantivum samengesteld is uit twee woorden, waarvan bet eene in den nom. en bet andere in den gen. staat, wordt alleen bet woord in den nom. gedeclineerd. B.v. juris-consultus, rechtsgeleerde, gen. jurisoonsulti, dat. jurisconsult o, enz. Evenzoo senatusconsultum, raadsbealiiit, ple-bis c ï t u m, volksbesluit.

§ 32. Substaniiva indeclinabilia.

Tot de substantivaf die niet verbogen kunnen worden, be-booren ;

1°. de namen dor letters, sommige vreemde woorden, zooals: manna en vele Griekscbe woorden op i en y. B.v. gummi, gom, asty, de stad (Athene). Van deze woorden bestaan ecbter meermalen verbuigbare bijvormen, zooals van gummi: g u m e n, Inis, gum m a, atis, g u m mis, is.

2°. vele vreemde, vooral Hebreeuwsche eigennamen, zooals: Juditb, Betbleëm. Die eigennamen, welke een Latjjn-scben of Griekse hen uitgang hebben, zooals Maria, Joannes, Judas worden naar de eerste of'derde declinatie verbogen.

Soms nemen vreemde eigennamen met onverbuigbaren uitgang-een Latijn sc ben uitgang aan en kunnen dan verbogen worden. B.v. Abraham us, Judith a, David, Daniel en Gabriel blijven in den nom. gewoonlijk onveranderd en worden verder regelmatig naar de derde declinatie verbogen. B.v. gen. Davidis, Daniëlis, Gabriclis. Jesus beeft in den acc. Jesum, in de overige naamvallen Jesu.

§ 33. Singularia tantum.

Tot de substantiva, die sleelits in het enkelvoud voorkomen , behooren :

1°. de namen van afgetrokken denkbeelden, die slechts en k e 1-voudig gedacht worden, zooals de namen van deugden, ondeugden, wetenschappen. B.v. sapientia, wijsheid, pudor, schaamte.

Men gebruikt echter in het Latijn de nomina abstracta in het meervoud:

a. wanneer het aangeduide deukbeeld op meerdere personen betrekking heeft. B.v. Cornelius Nepos vitas muitorum illustrium imperatorum descripsit, Cornelius Nepos heeft het leven van vele .aanzienlijke veldheeren beschreven. Incurres in odia h o m i n u m , jij zult den haat der menschen beloopen. Inimicitiae acerbissimae erant inter Romanos et Carthaginlenses, er bestond een zeer hevige vijandschap tusschen de Romeinen en de Carthayers.

Dichters zetten soms voor de deftigheid een meervoud, al wordt er maar van één enkele zaak gesproken. Men noemt dit een pluralis maj est a tic us. B.v. Rector Olympi non agat hos currus, {den zonnewagen.)

Pluralia tantum.

h. waunoer meu verschillende soorten of uitingen van een afgetrokken denkbeeld wil aanduiden. B.v. somnus et quiëtes cetërae, de slaaj) en de overige soorten van rust; timiditates, uitingen van vrees; irae, uitvallen van toorn; a mor es, liefdesbetuigingen; mort es, sterff/evallen.

2°. de stofnamen, zooals: au rum, goud, nix, sneeuw. Men gebruikt echter het meervoud om de stofsoorton uit te drukken of do voorwerpen, die uit zekere stof vervaardigd zijn. B.v. sales,ver-schillende zouten; ligna, houtsoorten; aera, koperen instrumenten; c e r a e , wassen heelden ; 1 a r d a, zijden gerookt spek.

Als stofnamen worden ook beschouwd de namen der tuin- en veldvruchten en dor voortbrengselen van akkerbouw en veeteelt, wauneer men uaraelijk aan de geheele soort denkt. B.v.Haevillae abundant por co, haedo, agno, gallïna, deze landgoederen zijn rijk aan varkens, hokken, lammeren en kippen. Catinus cicëris, een schotel erwten.

3°. de nomina propria, tenzij men daardoor meerdere personen wil aanduiden, die den zelf den naam dragen of die zekere gelijkenis met een bepaalden persoon hebben. B.v. Tres Scipiönes, de drie Scijno's , CicerSnes, redenaars als Cicero.

équot;. verschillende op zich zölven staande woorden, zooals; album, register, apparatus, toehcreidselen, fa ma, gerucht {afzonderlijke geruchten heeten rum ores), justitium, de vacantiedagen hij het gerecht , 1 e t u m, dood, m u n d u s, kaptafelgereedschap, specimen, proef, stalen, supellex, huisraad, ver, lente, vesper of vespëra, avond, vestis, kleeding (de afzonderlijke kleeding stukken heeten vestimenta).

5°. Meermalen staan ook algemeehe benamingen vau militairen in het enkelvoud in plaats van in het meervoud. B.v. miles, eques, pedes, h o s ti s.

Aanmerkingen. Do benamingen vau het li c h a am en de li ch aam s-deeleu, die in hot Xederlaudsch gewoonlijk in het enkelvoud gebruikt worden, zetten de Latijnen gaarne in het meervoud, wanneer zij op meer dan één persoon betrekking hebben. B.v. Mil it es terga dant, corpora curaut. Men vindt echter bij de beste schrijvers ook het enkelvoud. B.v. Ani mad ver tit Sequanos cap i te demisso terrain in t u er i.

§ 34. Pluralia tantum.

Tot de substantiva, die alleen of gewoonlijk in het meervoud voorkomen , behooren :

1°. verschillende namen van personen, waarbij de Latijnen zoowel als de Nederlanders aan een veelvoud denken. B.v. caelïtes, de hemelingen, excubiae, wacht, ge mini, tweelingen, infëri, de he-woners der onderwereld, libëri, kinderen, le mures, spoken, majöres, voorouders, m a n e s, de schimmen der afgestorvenen, opti mates, de aanzienlijken, p en a t e s, huisgoden, p o s t c r i, nakomelingen, p r i m ö r e s, de aanzienlijken, procëres, de aanzienlijken, superi, de hewoners der bovenwereld.

2°. de namen van bepaalde dagen, zooals: Kalendae, de 1quot;quot; dag der maand, Nonae, de 5^d0 of l'¹quot; dag der maand, Idus, de 13^ of 15^de dag der maand, nundinae, marktdag, feriae, vacantie; de namen van feesten en feestelijke spelen, zooals: Bacchanilia,

Pluralia tantum.

het feest van Bacchus, natalitia, verjaarfeest, sponsulia, verlovinys-maal; verschilleude namoü Yan volkeu, eilandengroepen, gebergten, steden, zooals: Aborigines, Baleïtres, A lp es, Athënae.

3°. verschillende namen van samengestelde zaken, wier samenstellende deelen de Latijnen zich of niet voorstelden of met andere woorden aanduidden. Het begrip van vele dezer woorden drukken ook wij in het meervoud uit. De voornaamste dezer woorden zijn: alt ar ia altaar, ambages, omweg, angustiae, berypas, argutiae, spitsvondigheid, ar ma, wapenen, armamenta, scheepstuig, art us, gewrichten, bal-neae, hadhuis, bell ar ia, dessert, bigae, tweespan, bianditiae, liefkoozingen, c a n c e 11 i, traliewerk, c a n i, grijze haren, c a s s e s , jagersnet, cervices, nek, clathri, traliën,* cl i t e 11 a e,/pakzadel, codicil 1 i, briefje, compëdes, voetkluister, lt; crepundia, speelgoed, cunabüla, wieg, cunae, wieg, deliciae, venmak, dirae, vloek, divitiae, rijkdom, exta, ingewanden, exsequiae, begrafenis, exuviae, buitgemaakte wapenen, facetiae, aardigheden, fauces, keel, fasti, kalender, almanak, fides, lier, fores, dubbele deur, fori, rijen banken, foria, uitwerpselen, grates, dankbetuiging, ilia, onderlijf, illecebrae, verleiding, incunabula, ivieg, indutiae, wapenstilstand, induviae, kleederen, ineptiae, zotteklap, inferiae, lijkoffer, insidiae. hinderlaag, intestTna, ingewanden , j u s t a, lijk-plechtigheden, 1 o cü 1 i, kistje, lustra, het leger van wilde dieren, m a n u b i ae , buit, minae, bedreigingen, m oen ia, stadsmuur, nugae, beuzelingen, parietïnae, ruine, phalörae, paardentuig, praecor-d i a, middenrif, praestigiae, goochelarij, p r e c e s, gebed ,primitiae, eerstelingen, pugiilïïres, schrijftafel, quadrigae, vierspan, quis-quiliae, ontuig, reliquiae, overblijfselen, renes, nieren, sallnae, zoutgroeven, s c a 1 a e, trap, s c o p a c , bezem , s c r u t a, rommel, s e n t e s, doornstruiken, s e r t a, krans, s o r d e s, morsigheid, s p o 1 i a, buit, tenöbrae, duisternis, thermae, warme baden, tormina, kramp in het lijf, t r i c a e, potsen , u t e n s i 1 i a, gereedschap , v a 1 v a e, vleugeldeur, v e p r e s , doornstruiken, v e r b ë r a, geeselslagen, vindiciae, rechtvaqr-d ging, virgulta, houtgewas.

4quot;. eenige woorden, die in het meervoud eene van het enkelvoud afwijkende beteekenis hebben;

Singularis. Pluralis.

aedes, tempel. aed.es, tempels, huis.

aqua, water. aquae, tcateren, gezondheidsbron.

auxilium, hulp. auxilia, hulpmiddelen, hulptroepen.

car eer, kerker. carcëres, sluitboom der renbaan.

cast rum, kasteel. castra, legerplaats.

comitium, vergaderplaats van het com it ia, volksvergadering.

R omeinsche volk op het forum.

c o p i a, voorraad, overvloed. c o p i a e , troepen.

„cupedia, snoepachtigheid. cupediao, lekkernijen.

e p ü 1 u m , openhaar feestmaal. e p ü 1 a e , gerechten.

facultas, geschiktheid. faeultïites, (tijdelijk) vermogen.

finis, grens. fines, qrenzen, grondgebied.

fort una, geluk. fortunae, (tijdelijk) vermogen.

gratia, dankbaarheid. gratiae, dankbetuiging.

hortus, tuin. horti, tuinen, buitenplaats.

Defeciiva casibus.

Defectiva casibus.

Tot de substantiva, die een of meer casus missen, behooreu: 1°. sommige substantiva, waarvan de nom. sing, ontbreekt. B.v. (daps), dap is, spijs, (dicio), dicionis, heerschappij, (frux), frugis, veldvrucht, (internecio), in ter nee io nis, ondergang, (pollis) poll in is, fijn meel. Van vicis (gen.), beurt, afwisseling, ontbreekt behalve den nom. ook de dat. sing, en de gen. plur.

2°. verschillende woorden, die slechts in den nom. en ace. voorkomen, namelijk: de Grieksche neutra op os en es in het enkelvoud en op o in het meervoud , zooals: cacoëthes, kwaadaardige ziekte, eet os, (een groote zeeviseh), Tempe, (dal in Thessalië); vervolgens het meervoud van sommige monosyllaba, als: neces, verschillende soorten van een geweldigen dood, tura, tvierookkorrels; eindelijk de woorden fas, goddelijk recht, nefas, onrecht, nihil, niets, (voor de ontbrekende casus van nihil gebruikt men nulla re s),insta r, evenbeeld, vorm, voorkomen. B.v. Navis u r b i s i n s t a r habere v i d e t u r. Bijzonder wordt dit woord gebruikt in de beteekenis van als, zooveel als, zoogoed als, doch slechts in verbindingen, waarin het als nom. of acc. te verklaren is. B.v. Achlvi equuni montis instar aedifica^ve-runt. Plato mi hi unus est instar omnium philosophor um. Men zegge niet: ad instar.

3°. verschillende substantiva, die slechts iu bepaalde verbindingen voorkomen, zooals: dicis causa, in schijn, ad ineïtas redigëre, tot het uiterste brengen, infitias ire, loochenen, venum dare, verkoopen, venum ire, verkocht worden, pes sum dare, te gronde heipén, pe s-sum ire, te gronde gaan, spoute, vrijwillig, dat gewoonlijk slechts in den abl. en wel in verbinding met een pronomen possessivum voorkomt. B.v. Vidua se pejerasse sua sponte professa est, de weduwe bekende vrijwillig dat zij een valschen eed had gedaan.

Ook verdient nog genoemd te worden het substantivum m a n e, ochtend, dat slechts in den nom. acc. en abl. siu'g. voorkomt, en nemo, niemand, dat slechts in den nom. dat. en acc. sing, mag gebruikt worden. In plaats van nemtnis zegt men nu 111 us en in plaats van nemïne nullo.

Abundantia.

Tot de substantiva, die verse hill elide vormen van gelijke beteekenis hebben , behooren :

IVde heteroclïta of substantiva, die met denzelfden of met een verschillenden nominativus op verschillende w^Tijze verbogen worden. B.v.

Abundantia.

elephantus, i. elephas, antis (slechts iu den no ra.

gebruikelijk), olifant.

femur, oris. femen, ïnis (niet in den nom.), dy.

juventus, ütis. juventa, ae (dichterlijk), jeugd.

requies, ëtis. requies, ei (slechts in den ace. en

a b 1. requiem , requie), rust.

vas, va sis (in het meervoud niet vasura, i (in het enkelvoud niet ge-gebruikelijk). bruikelijk), vat.

Verder verschillende substantiva, die naar de l^ste en S¹'⁰ declinatie gaan, zooals: barbaria en barbaries, ruwheid, luxuria en luxuries, weelderigheid, materia en materies, stof. Gewoonlijk worden_ van do vormen der 5^d° declinatie slechts de nom. a cc. en a bi. sing, gebruikt.

2°. de heter og en ea of substantiva, die een verschillend geslacht hebben. B.v. bacülum, n. en bacülus, ra. stok, coramentarius, ra. en commentarium, n. geschrift, cubitus, m. en cubïtura, n. (bijzonder als maat), elleboog.

De volgende woorden hebben in het meervoud een ander geslacht dan in hot enkelvoud:

Plur. carbitsa, n.

caeli, m.

ostrea, a e, f. oester.

rastrum, i, n. harh.

sibïlus, i, m. gesis.

tartarus , i, m. onderwereld.

tonïtrus, us, m. donder.

3°. sommige woorden, die heteroclita en hetérogenea te gelijk zijn. B.v.

aliraonia, ae, f. en aliraonium, i, n. voeding.

cingüla, a e, f. en cingulum , i, n. gordel.

contagium , i, n. en contagio, on is, f. besmetting.

raenda, ae, f. en mendum, i, n. schrijffout.

ZESDE HOOFDSTUK.

OVER DE GESLACHTSREGELS.

Algemeene regels.

§ 37. Mannelijk zijn de namen van mannen, volken^ maanden, rivieren, bergen en winden. B.v. poëta, (foc/iter, Per sa, een Pers, Januarius, Januari, Garumna, de Garonne, Atlas, het Atlasgebergte, aquilo, noordenwind.

Uitzonderingen. Vrouwelijk zijn opërae, werklieden, vigi-liae en excubiae, wacht, copiae, troepen, verder Styx en Lethe,

32 Geslachtsregels. § 38—39.

twee rivieren der ouder wereld, en eenige rivieren op a der eerste declinatie, zooals: AU ia.

Zoo bij de namen der bergen geen mons staat, hebben zij gewoonlijk het geslacht van hunnen uitgang, zooals Ida of I d e, f. P e lio n, n.

Onzijdig zijn acroïima, grappenmaker, auxilia, hulptroepen, maneipium, slaaf.

§ 38. Vrouwelijk zijn de namen van vrouwen, boomen, gewassen, steden, landen en eilanden. B.v. mater, moeder, q u e r c u s, eik, B a b y 1 o n , Italia, Cyprus.

Uitzonderingen. Van de namen van vrouwen zijn onzijdig scortum en prostibulum welke woorden een slechte vrouw aanduiden.

Van de namen van boomen en gewassen zijn onzijdig die op um der tweede en die op er der derde declinatie, alsmede robur, eik.

Man nel ij k zijn dumus, doornstruik, c a 1 it m u s, riet en enkele anderen.

Van de namen van steden zijn

mannelijk:

1°. de pluralia op i, als: Argi, Delphi.

quot;Ü!⁰. vier op o : Hippo, N a r b o, T r u s ï n o , S u 1 m o.

3°. Tunes en CaufJpus, eenige op us, untis, als: Pesslnus en op us, i, als: Stymphïtlus en soms ook Marathon.

onzij dig:

1°. die op um en de Grieksche op on, als: Tuscülum, II ion.

2°. de pluralia op a, als: Susa.

3°. die op e en ur van de derde declinatie, als: Praeneste, Ti bur.

4°. de indcclinabilia op i en y, als: Illiturgi, A sty.

Van de namen van landen zijn

mannelijk: Bosporus, Pontus, Hellespontus en Isthmus.

onzijdig: de enkelvoudige op um en de meervoudige op a, als: Latium, Baetra.

Van de namen van eilanden zijn onzijdig eenige op um, alsmede Delta.

§ 39. Sommige namen van personen hebben een dubbel geslacht. Deze substautiva, welke communia worden genoemd, kunnen zoowel een man als een vrouw aanduiden. Zij zijn voornamelijk :

a d o 1 e s c e n s, joiifjellntj, meisje, comes, yezel, gezellin.

afflnis, schoonbroeder, schoon- conjux, echtgenoot.

(zuster, contubernalis, tentkameraad. antistes, opperpriester, opper- con viva, (jast.

(priesteres, dux, leidsman, leidsvrouw.

ar 11 f e x, kunstenaar, kunstenares, heros, erfgenaam.

civis, burger, burgeres. hospes, gastheer, gastvrouw.

1

^Vv

ty

§ 40—41. Geslachlsregels. 88

index, aanbrenger, aanbrengster, praesu 1, bestuurder, bestuur-infans, kind (benedeu 7 jaar). {deres.

in terp res, tolk. sacerdos, priester, priesteres.

j u v é n i s, jongeling, meisje. s a t e 11 e s, begeleider, begeleidster. parens, vader, moeder. vates, waarzegger, waarzeg ster.

pa truë lis, neef, nicht. v index, wreker, wreekster.

Van antistes en hospes komen voor het vrouwelijk geslacht ook de Tormen antistita en hospita voor.

§ 40. Verscheidene namen van personen hebben voor het mannelijk en vrouwelijk geslacht een verschillenden uitgang. Zij worden mobilia geheeten. Zoo het mannelijke substantivum op us of er uitgaat, heeft het vrouwelijke den uitgang a. B.v. coquus, kok, co qua, keukenmeid, magister, leermeester, magistra, leermeesteres. Eindigt het mannelijke substantivum op tor, dan gaat het vrouwelijke uit op trix. B.v. victor, overwinnaar, victrix, overwinnares. Nutrltor, opvoeder, heeft echter nu trix, voedster.

De volgende mobilia wijken van dezen regel af:

a v u s, grootvader. a via, grootmoeder.

c a u p o , waard. c o p a , waardin.

cliens, beschermeling. clienta, beschermeling.

fid leen, snarenspeler. fidicïna, snaren speelster.

leno, koppelaar. lena, koppelaarster.

nepos, kleinzoon. neptis, kleindochter.

poëta, dichter. poëtria, dichteres.

p s a 11 e s, snarenspeler. p s a 11 r i a, snarenspeelster.

p u e r, knaap. p u e 11 a, meisje.

rex, koning. regïna, koningin.

s o c e r, schoonvader. s o c r u s, schoonmoeder.

tibicen, fluitspeler. tibicïna, fluitspeelster.

§ 41. Onder de namen van dieren vindt men:

1 quot;. communia. Hiertoe behooren: bos, os, koe, canis, hond, teef, elephantus, olifant.

2¹¹. mobilia. Hiertoe behooren :

agnus, lam. agna, wijfjeslam.

aries, ram. ovis, ooi.

caper, bok. capra, geit.

cat us, kater. feles, kat.

cervus, hert. eer va, hinde.

3 -

Geslachtsregels.

co 1 iiin l) ii s , doffer.

e q u a, merrie. g a 111 n a, kip. ca pel la, geitje. ju ven ca, vaars. 1 e a e n a, leeuwin. v a c c a, koe. ursa, herin. vit lila, kalf.

3°. epicoena. Hieronder verstaat men de nameii van dieren , welke voor de twee natuurlijke geslachten slechts één taalkundig geslacht hebben. Zoo zijn de woorden corvus, raaf, passer, musch, turdus, lijster, masculina, ook al worden zij gebruikt vooreen vrouwelijk dier en de woorden aquïla , arend, anas, eend, vulpes, ots, feminina hetzij zij gebruikt worden voor een mannetje of een wijfje. Zoo men bepaald wil uitdrukken, dat men een mannelijk of een vrouwelijk dier bedoelt, moet men bij den naam van het dier het woord mas of femina voegen. B.v. anas mas, waard, anas f e m i n a, eend.

§ 42 O ii z ij d ig zijn :

1quot;. de substantiva indeclinabilia met uitzondering van de namen van personen. Vgl. § 32. De namen der letters worden soms vrouwelijk gebruikt door er littera onder te verstaan. B.v. Duae T.

2°. de woorden, die alleen als woorden worden beschouwd zonder op hunne beteekenis te letten. B.v. Pater est masculi-n u m, het woord, vader is mannelijk.

3quot;. de woorden, die geen nomina zijn en als substantiva gebruikt worden. B.v. Ultimum vale, het laatste vaarwel. Tuum scire, uw weten.

Bijzondere regels.

De bijzondere regels golden niet voor de woorden, wier geslicht reeds bepaald is door de al gom een e regels.

Eerste declinatie.

§ 43. Do woorden op a eu e zijn vrouwelijk, die op as eu es mannelijk. Behalve de uitzonderingen volgens de algemeene regels, zooals de namen van mannen en volken, is nog mannelijk op a Kadi a, de Adriatische zee.

Tweede declinatie.

s 44. Do woorden op er, ir, us, os, e u s zijn mannelijk, die op um en ou zijn onzijdig.

§ 45. Geslachtsregels, ft ^ 35

77 V

Behalve de uitzonderingen volgens de algerneene regels zijn van de woorden op u s

v r o u w e 1 ij k :

1°. vier zuiver Lafcijusolie woorden: alvus, huik, ooi us, spinrokken, h u m u s , grond en v a n n u s, wan.

2quot;. verscheidene uit het Grieksch af korastige woorden. B.v. a n t i d Ötu s, teyenyif, a 18 m u s, ondeelbaar lichaam, dialeotus, tongval, eremus, woestijn, exodus, uit jan;/, method ns, leerwijze, period us, volzin, ph a s e 1 u s, scheepje, s y n 6 d u s, vergadering.

o n z ij dig:

pelitgus, zee, virus, venijn en gewoonlijk vulgus, yemeen, welke woorden tevens het meervoud missen.

üerde declinatie.

§ 45. Mannelijk zijn de woorden op o, or, os, er, benevens de imparisyllaba op es. IS.v. sermo, gesprek, calor, warmte, f 1 o s, hloem, passer, musch, paries (ëtis), wand.

Uitzonderingen op o:

De woorden op do, go, io zijn vrouwelijk; daarbij caro en echo zijn het evenzoo;

doch mannelijk zijn har pit go,

o r d o , c a r d o , s c i p i o ,

stellio, septentrio,

margo, ligo, pugio,

titio, papilio,

unio, curculio,

scorpio, vespertilio,

alsmede de substantiva op io, die een getal aanduiden, zooals: ter-nio, drietal.

Harpilgo, haak, orde, volgorde, cardo, hengsel, scipio, staf. stellio, sterhagedis, septentrio, noorden, margo, rand, ligo, spade, pugio, dolk, titio, brandend stuk hout, papilio, vlinder, unio, parel, curculio, korenworm, scorpio, schorpioen, vespertilio, vleermuis.

Uitzonderingen op or:

Neutra zijn er vier op or:

m a r m o r, a e q u o r, a d o r, oor.

Feminini generis is slechts arbor, arböris.

Marmor, marmer, aequor , vlakte, ador, spelt, cor, hart, arbor, boom.

Uitzonderingen op o s :

F e m i n i n a zijn op o s deze drie: cos, dos, eos,

doch o s (oris) en o s (ossis)

zijn neutrius generis.

Cos, wetsteen, dos, huwelijksgift, eos, dageraad. ,

Uitzonderingen op e r:

Neutra zij n er veel op er:

ver, cadiïver, iter, tuber,

oicer, piper, siser, uber,

zingiber, suber, papiïver,

Geslachtsregels.

verbor, acer, siler, spin ter.

Man- en v r o u w e 1 ij k is 1 i n t e r.

Ver, lente, cadïïver, lij k, iter, reis, tuber, gezivel, cicer, grauwe erwt, piper, siser, suikerwortel, uber, uier, zingiber, gember, papaver,

maankop, suber, kurkboom, verber, (gewoonlijk in het meervoud) slag, acer, ahornboom, siler, wilg, spliutér', armband, linter. boot.

Uitzonderingen op es:

Een is neutrum, naamlijk : a e s,

doch feminina: reques,

q u i e s, m e r c e s, merges, t e g e s ,

c o m p e s , i n q u i e s en s e g e s.

Aes , koper, requies en quies, , merces , Zoo», nierges, sc/ioo/', teges, rietmat, compes, (gewoonlijk in het meervoud) voetkluisters, inquies, onrust, seges, zaadveld.

§ 46. Vrouwelijk zijn de woorden op as, aus, is, x, ys, de pa-risyllaba op es, bonevens do woorden op s met voorafgaanden medeklinker. B.v. aetas, leeftijd, laus, lof, au ris, oor, radix, wortel, c h e 1 y s, luit, n u b e s, wolk, h i e m s , win ter.

Uitzonderingen op a s:

Drie zjjn er mannelijk op as:

as, a d it m a s en el ë p li a s.

Vas (vasisgt; echter , fas, nefas zijn neutra niet den uitgang as.

As, een as (kopergeld), adamas, diamant, elëphas, olifant, vas, vat, fas, goddelijk recht, nefas, onrecht.

Uitzonderingen op i s:

Vele woorden zijn op is

m a s c u 1 i n i generis:

panis, penis, crinis, finis,

ignis, lapis, pulvis, c i n i s,

or bis, am nis en uatïtlis,

sanguis, unguis, glis, annalis,

fascis, axis, funis, en sis,

fustis, vectis, vomis, mensis,

vermis, c u c ü m i s en torris,

postis, mugïlis eu follis,

cassis, assis, callis, collis,

s e n t i s, piscis en m o1 a r i s,

eau lis, cossis en canalis.

Man- en vrouw lijk: anguis, torquis,

ca nis, tigris, pedis, pollis,

c o r b i s eu ook nog a q ü a 1 i s.

Panis, brood, penis, staart, crinis, haar, finis, einde, ignis, vuur, lapis, steen, pulvis, stof, cinis , asch, orbis, kring, amnis , stroom, natïllis , geboortedag, sanguis, bloed, unguis, nagel, glis, rat, annalis (gewoonlijk in het meervoud), jaarboek, fascis, bundel, axis, as (van een rad), funis touw, ensis, zwaard, fustis, stok, vectis, hefboom, yomis, ploegschaar, mensis, maand, vermis, worm, cucümis, komkommer, torris, brandend hout, postis, deurpost, mugïlis (zekere zeevisch), follis, blaasbalg, cassis (gewoonlijk in hot meervoud), jagersnet, assis, plank, callis, voetpad, collis, heuvel, seutis, doornstruik, piscis, visch, inolïiris, molensteen en

G eslachtsregels.

kies, caulis, stronk, cos: is, houtworm, canïïlis, kanaal, anguis, slanc/, torquis, halsketen, canis, hond, tigris, tijger, pedis, luis, pollis, stuifmeel, corbis , korf, aqualis , watervat.

Uitzonderingen op x:

Met x zijn manlijk die op ex,

bij voorbeeld: codex, ver vex, gr ex,

doch vrouw lijk blij ven lex en n e x,

supellex, forfex, faex en prex.

Manlijk zijn op ix, yx: calix,

fornix, phoenix* b o m b y x, v a r i x ,

calyx, coccyx, oryx, s o r i x ,

ook tradux, thorax en op unx;

d e u n x, quincunx en ook s e p t u n x.

Codex, hoek, vervex, hamel, grox, kudde, lex, wet, nex, geweldige dood, supellex, huisraad, forfex, schaar, faex, droesem, prex (gewoonlijk iu het meervoud), gebed, caüx, kelk, fornix, gewelf, phoenix (een fabelachtige vogel), bom by x, zijdeworm, varix, aderspat, calyx, bloemkelk, coccyx, koekoek, oryx, gazel, sorix (soort van uil), tradux , wijngaardrank, thorax, borstharnas, deunx, quincunx, septunx (onderdeelen der as).

Uitzonderingen op de parisyllaba op es:

Masculina zijn op es:

v e p r e s en a c i n it c e s,

v e r r e s en ook g a u s it p e s.

Mau- en vr ou w 1 ij k is pal u m bes.

Vepres (gewoonlijk in het meervoud), doornstruiken, acinaces, Perzische sabel, verres, everzwijn, gausapes, doek, palumbes, houtduif.

Uitzonderingen op de woorden op s met voorafgaanden medeklinker; M a n 1 ij k zijn op ons en e n s:

fons, mons, pons, dens, confluens,

bidens, trideus, occïdens,

r u d e n s, t o r r e n s, o r i e n s,

verder c h a 1 y p s, g r y p s, h y drops,

en ten laatste ook epops.

Pons, bron, mons, berg, pons, brug, dens, confluens,

waar zich twee rivieren vereenigen, bidons, gaffel (in de beteekenis van tweejarig schaap is het vrouwelijk), tridens, drietand, occïdens, westen, rudens, kabeltouw, torrens, bergstroom, oriens, oosten, chalyps, staal, gryps, grijpvogel, hydrops, waterzucht, epops, hoppe (een vogel).

§ 47. Onzijdig zijn de woorden op a, e, i, y, c, 1, n, t, ar, ur, us. B.v. ar 5 ma, specerij, mare, zee, sinapi, mosterd, m i s y , truffel, I ac, melk, vectigal, belasting, car in en, gezang, caput, hoofd, cal car, spoor, robur, kracht, pectus, horst.

Uitzonderingen:

Mannelijk ziju op letter 1:

de woorden sol, sal en mugil.

Ook zijn er elf op letter n:

ren, pecten, Hen, attitgen,

paean, canon, agon, lichen,

horizon en ook gnomon, splen.

Vijf op ur, als: fur en furfur,

astur. vultur en ook turtur.

Geslachtsreyels.

Ycryolgous zijn er vier op us:

mus, polypus, 1 e p u s, tripus.

Doch feminina zijn op us:

juventus, virtus, servïtus,

p o c u s, (pecüdis) eu s a 1 u s,

s e ii e e t u s , palus en incus,

tellus en meestal sus en g rus;

eindelijk de woorden sin don,

alcyon en ook aëdon.

Sol, zon, sal (Vgl. § 21. 2°.), mugil (zekere zeevisch), ren (gewoonlijk iu liet meervoud), nieren, pecten, kam, lien, milt, attagen, korhoen, paean, lofzang, canon, richtsnoer, agon, wedstrijd, lichen, dauwworm, horizon, gezichteinder, gnomon, zonnewijzer, splen, milt, far, dief, furfur, zemelen, astur (soort van havik), vultur, gier, turtur, tortel, mus, muis, polypus, polyp, lopus, haas, tripus, drievoet, juventus, jeugd, virtus, kracht, servïtus, slavernij, pecus, üdis, een stuk vee, (pecus, firis, n. het vee als soort, de schapen), salus, heil, sénectus, ouderdom, palus, moeras, incus, aanbeeld, tellus, aarde, sus, zwijn, grus, kraanvogel, sindon , fijn lijnwaad, alcyon, ijsvogel, aëdon, nachtegaal.

Vierde declinatie.

g 48. De woorden op us zijn mannelijk, die op u onzijdig.

Uitzonderingen op u s ?

Slechts feminina zijn op us:

quinquatrus, tribus, portïcus,

a c u s , domus, I d u s, m a n u s.

Man- eu vrouw lijk: pen us, specus.

Quinquatrus (slechts in het meervoud), zeker feest ter eere van Minerva, tribus, volksstam, portïcus, galerij, acus, naald, domus, huis, Idus (slechts in hot meervoud), de 13^Je of 15^jc dag der maand, manus, hand, penus , levensvoorraad, specus, hol.

Vijfde declinatie.

§ 49. Alle woorden dezer declinatie zijn vrouwelijk behalve meri-dies, middag, dat mannelijk is. Ook dies is mannelijk; wanneer het echter in het enkelvoud een bepaalden dag aanduidt of termijn beteekent, wordt het meermalen vrouwelijk gebruikt. B.v. ante oam diem; dies praestituta.

ZEVENDE HOOFDSTUK.

OVER HET ADJECTIVUM.

1. Over de declinatie der adjectiva.

§ 50. Evenals in het Nederlandsch moeten de adjectiva ook in het Latijn met hunne substantiva overeenkomen in geslacht, getal en naamval.

§51. Verbuiyiny der adjectiva. 89

Sommige adjectiva, hebben voor ieder geslacht een verschillenden uitgang. B.v. rex pulcher, de schoone koning, regïna pulchra, de schoone koningin, tem plum pul ch rum, de schoone tempel.

Andere adjectiva hebben twee uitgangen, één voor het m a s c u 1 in u m cn fe m i n i n u m en één voor het neut r u m. B.v. v i r mort a lis, de sterfelijke nidii, muiier mortalis, de sterfelijke vrome, genus ra or tale, het sterfelijk geslacht.

Er zijn ook adjectiva, die slechts één uitgang hebben voor de drie geslachten. B.v. puer praestans, de voortreffelijke knaap, puella praestans, het voortreffelijke meisje, donum praestans, het voortreffelijke geschenk.

Adjectiva van drie uitgangen.

§ 5i De adjectiva van drie uitgangen gaan uit op us, a, um.

er, a, um.

er, is, e.

Die op us, a, um en er, a, um gaan in het mannelijk en onzijdig geslacht naar de tweede en in het vrouwelijk naar de eerste declinatie.

Die op er, is, e gaan in alle geslachten naar de derde declinatie. Zij hebben echter in den abl. sing, i, in den gen. plur. ium en in den nom. ace. en voc. plur. van het neutra m i a. '

Voorbeelden van verbuiging

1.

bonus, bona, bona m , goed.

pulcher, pulchra, p u l c h ru m, schoon.

N. pulcher, pulchra, pulchrum. pulchri, pulchrae, pulchra. G. pulchri, pulchrae, pulchri. pulchrorum, pulchrarum, pulchrorum.

Verbuiging der adjectiva.

D. pulchi'o, pulchrae, pulcliro. pulcliris, pulchris, pulchris.

A. pulchrum, pulchram, pulchrum. pulchros, pulchras, pulchra.

V. pulcher, pulchra, pulchrum, pulchri, pulchrae, pulchra.

A. pulcliro, pulchra, pulchro. pulchris, pulchris, pulchris.

3.

alsmede de namen der maanden op er, zooals September.

Ce lei¹ heeft in den gen. plur. eelerum iu de uitdrukking t r i b n a u s c e 1 ö r u m , hoofdman der ridders.

Sommige dezer adjectiva gaan in het masculinum ook wel op is uit.

h. de volgende vier, die van één uitgang zijn:

congener, gelijkslachtig. pauper, arm.

degëner, ontaard. uber, vruchtbaar.

3°. Alle adjectiva, die naar pulcher gaan, verliezen in de verbuiging de e, behalve :

benevens de adjectiva op fer en ger, die van fero en gero, ik draag, zijn afgeleid, zooals: frugïfer, frugifëra, frugi-fëruin. vruchtdrugend, arraïger, ar miger a, ar ra 1 gér u m , wapendragend. Dexter, recht sch, heeft d ex tra en somtijds dextëra. Tiet adjectivura satur (gen. satnri) verzadigd, heeft sat lira, satürum.

4°. Negen adjectiva hebben in den gen. sing, van alle geslachten ins en in den dat. sing. i. Zij zijn:

alius, een ander (van meerderen), totus, geheel.

alter, de ander (van twee). uil us, eenig.

neuter, geen (van beiden). unus, een.

nullus, c/een (van meerderen). uter, wie (van beiden), solus, alleen.

B.v. Nora, neuter, neutra, neutrum. Gen. neutrlus. Dat. neutri. Ace. neutrum, neutram, neutrum. ,

Alius, alia, alïud (het neutrum is niet: aliura) heeft in den gen. alius en in den dat. alïi.

Men spreke den gen. en dat. van al ter uit: alterïus, altëri.

In de samenstellingen van uter: uter que, elk (van beiden), utercunque, uterlïbet en uter vis, wie (van beiden) ook, wordt alleen uter gedeclineerd. B.v. uterque, utraque, u t r u ra q u e.

Van alter uter, een van beiden, wordt gewoonlijk slechts uter gedeclineerd. B.v. alterütra, alterutrïus. Soms worden beide woorden gedeclineerd. B.v. alterïusutrïus.

Voorbeelden ter oefening.

albus, ivit\ alter; probus, braaf] celeber; celer; liber; raacer, mager] malus, slecht] niger, zwart] parvus, klein] terrester; uterlïbet.

Verbuiging der adjectiva.

Verbuiging der adjectiva.

gen. plur. iura en in den nom. acc. en v oc. plur. van liet neutrum ia.

Om deze adjectiva te kunnen declineeren moet men behalve den nom. ook den gen. kennen.

§ 56. A a n m e r k i n g e n.

1°. Altijd of gewoonlijk hebben i in den abl. sing, de adjectiva op ans en ens, die oorspronkelijk participia waren, als ;■ vigïlans, waakzaam, sapiens, wijs; vervolgens die op plex, als: simplex, eenvoudig, alsmede:

teres, h e b e s, par en i n g e n s ,

me mor, concors, discors, recens,

iners, anceps, praeceps, repens,

in ops, pervïcax en audax,

atrox en trux en pertïnax.

Teres, ëtis, langwerpig rond, hebes, ëtis, stomp, par, is, gelijk, ingens, ntis, groot, memor, oris, gedachtig, concors, rdis, eendrachtig, discors, rdis, oneenig, recens, ntis, versch. iners, rtis, ongeschikt, auceps, cipitis, tweehoofdig, praeoeps, cipitis, steil, repens, ntis, onverwacht, inops, opis, hulpeloos, pervïcax, iicis, hardnekkig, audax, acis, vermetel, atrox, Ocis, gruwzaam, trux, ucis, woest, pertïnax, acis, hardnekkig.

Altijd of gewoonlijk hebben e :

sen ex, pauper, caelebs, hospes,

princeps, ales, dives, sospes,

pubes, parttceps en deses,

compos, impos en super s te s.

Senex, senis, oud, pauper, ëris, arm, caelebs, ibis, ongehuwd, hospes, ïtis, gastvrij, princeps, ïpis, eerste, ales, itis, gevleugeld.

Verbuiging der adjectiva.

dives, vltis, rijk, sospes, ïtis, behouden, piibes, ëris, volwassen, particeps, cipis, deelachtig, deses, idis, werkeloos, compos, potis, meester over (iets), impos, pötis, niet meester over (iets), superstes, stïtis, overlevend.

2°. In den gen. plur. hebben urn de adjectiva, die altijd of gewoonlijk e hebben in den abl., de composita van par, zooais impar, imparum, en

uber, cicnr (cicürum),

mem or, supplex (supplïcum),

vetus, immëmor, praeceps,

vigil, inops, artifex,

benevens de adjectiva, die samengesteld zijn met snbstantiva, welke in den gen. plur. um hebben, zooals degen er, ëris (van genus), ontaard, qua drupes, edis, viervoetig, versicolor, oris, hont, bi cor por, oris (van corpus), uit twee lichamen bestaande, anceps, cipitis (van ca'put), tweehoofdig. Loc up les, ëtis, vermogend, heeft um en ium.

Uber, ëris, vruchtbaar, cicur, üris, tam, memor, oris, gedachtig, supplex, leis, snieelcend, vetus, ëris, oud, immëmor, öris, ongedachtig, praeceps, cipitis, steil, vigil, llis, waakzaam, inops, opis, hulpeloos, artifex, ïcis, bekwaam.

3quot;. Vetus heeft in den nom. acc. en voc. plur. van het neut r u m a.

Men merke wel op, dat het neutrum plur. op ia der adjectiva van één uitgang slechts voorkomt van die op as, ans,ens, rs en x, henevens van par, hebes, teres, loctlples, quadriipes, versicolor, anceps en praeceps.

Voorbeelden ter oefening.

clemens, ntis, goedertieren', compos; dives; ingens; mendax; aci's, leugenachtig-, quadriipes; superstes; velox, ücis, snel; vetus.

Miles (ïtis) audax, m. de stoutmoedige soldaat. Manus (us) atrox, f. de vreeselijke hand. Volans (ntis) falco (önis), m. de vliegende valk. Uber ager (gri) m. de vruchtbare akker. Pertïnax aurïga (ae) m. de hardnekkige wagenmenner. Hebes cornu (us) n. de stompe hoorn.

§ 57. De volgende adjectiva zijn indeclinabilia: frugi, rech tschapen, n e q u a m , ondeugend, tot, zoovele, q u o t, koevele, zoovele als, quotquot en quotcunque, koevele ook, alïquot, eenige, totïdem, even zoovele. Men zegge dus: Nom. homo nequam. Gen. hominis nequam, enz.

Over de vergelijkingsirappen.

Ue adjectiva tot, quot, enz., alsmede pauci, a plerïque, pleraeque, plevaque, de meeste of zeer vele, ce-ter i, ae, a, de overigeen nonnul li, ae, a, eenige^ kunnen slechts bij meervoudige substantiva geplaatst worden..

Van plerïque komen bij latere schrijvers ook de enkelvoudige vormen pier a que (uom. fem.) en pier unique (acc. masc.) voor. Somtijds wordt plerumque als s u b s tan ti vu m gebruikt en zeer dikwijls als adverbium in do beteekenis van meestul. De geu. plur. is niet in gebruik en wordt vervangen door plurimorum, plurimarum.

Het enkelvoud van ceteri komt slechts voor bij collectiva. B.v. cetera classis. De nora. van het mannelijk enkelvoud bestaat niet. Somtijds komt ook in het enkelvoud non nullus voor.

§ 58. Wanneer de adjectiva van één uitgang als substantiva gebruikt worden, volgen zjj de declinatie der substantiva. B.v. A sapiente virtus semper m a x i m i pendïtur, door den wijze wordt de deugd altijd het hoogst geschat. Par, ee)i paar, heeft gewoonlijk pari in den abl. sing.

11. Over de vergelijkingstrappen.

i; 59 Evenals in het Nederlandsch zijn ook in het Latijn drie vergelijkingstrappen:

de stellende trap, gradus positivus. B.v. geleerd, doetus.

de vergrootende trap, gradus eomparatïvus. B.v. geleerder, d o c t i o r.

de overtreffende trap, gradus superlativus. B.v. zeer geleerd of het geleerdst, doctissimus.

De eomparativus wordt gevormd door ior en de superlati vus door issimus te voegen achter den S'tam van het ad-jectivum. Evenals bij een substantivum wordt de stam van een adjeetivum gevonden door den uitgang van den genetivus singularis weg te nemen. B.v. probus, braaf, probior, probissimus; p r u de n s, voorzichtig, prudent ior, prudenti s si m u s.

De eomparativus heeft voor het mannelijk en vrouwelijk geslacht denzelfden uitgang. Voor liet onzijdig geslacht verandert men or in us. B.v. probior, probius, prudenti or, prudenti us. De verbuiging geschiedt volgens de derde declinatie. In den abl. sing, vindt men somtijds i in plaats van e.

Voorbeeld van verbuiging.

M. en F. N. M. en F. N.

N o m, probior, probius. probiöres, probiöra.

Gen. probiöris, probiöris. probiörum, probiörum. Dat. probiüri, probiöri. probioribus, probioribus.

Over de onrecjelmatiye vergehjkingstrappen.

A cc. probiörcm, probius. probiores, probiöra. Voc. pvobior, probius. probiores, probiöra. A b 1. probiore (i), probiore (i). probioribus, probioribus.

De superlativus lieeft voor liet vrouwelijk geslacht den uitgang a en voor het onzijdig den uitgang um. B.v. probissi-mus, probissïma, probisstmum. De verbuiging geschiedt volgens bonus, a, um.

Over de onregelmatige vergelijkingstrappen.

§ 60. Op de gewone vorming der vergelijkingstrappen zijn de volgende uitzonderingen,

l^u. De adjectiva op er vormen den coraparativus regelmatig, doch den super lativus door er te veranderen in errïmus. B.v. miser, ellendig, miserior, miserrïmus; acer, scherp, acrior, acerrïmus; 1 iber, vrij, liberior, liberrïmus.

2°. De volgende adjectiva op ilis vormen den compara-tivus regelmatig, doch den super lativus door ilis te veranderen in illimus: f'acjjis, gemakkelijk, facilior, facillimus; diffi-cllis, moeilijk, difficilior, difficillïmus; si ml lis, gelijk, similior, similllmus; dissimtlis, ongelijk, dissimilior, dissimillunus; gracilis, slank, gracilior, gracillïmus; humilis, laag, humilior, humillïmus.

De overige adjectiva op ilis gaan regelmatig. B.v. utïlis, nuttig, utilior, utilisslraus.

3°. De adjectiva op dïcus, ficus en völus van dico, facio en volo vormen den comparativus op entior en den super-la tiv us op entissïmus. B.v. maledicus, 'kwaadsprekend, maledicentior, ma 1 e dice n ti ssïmu s ; magnificus, jpmc/i-tig, magnificentior, magnificentissimus; benevölus, welwillend, benevolentior, bene vol ent is si mus. De adjectiva op dïcus (waarbij de voorlaatste lettergreep lang is) vormen de vergelijkingstrappen regelmatig, namelijk: pudlcus, eerbaar, p u d i c i o r, pudicissïmus; m e n d ï c u s, bedelachtig, m e n d i-c i o r, m e n d i c i s s ï m u s.

4quot;. De volgende adjectiva zijn geheel onregelmatig :

bonus, goed. me li or. optïmus.

dexter, rechtsch. dexterior. (dextimus).

egënus, behoeftig. egentior. egentissïmus.

frugi, reetschapen. frugalior. frugalissimus.

Over de veryelijkinystrappen.

manuelijk ou in zuiver proza slechts bij tijdsbepalingen, als: i n posto-rum diem, tegen den volyenden dag; verder bestaat slechts hot plurale tantum po s t er i, de nakomelingen.

Super us komt in zuiver proza slechts voor in mare superum, fZe Adriatische zee, en in het mannelijk en vrouwelijk meervoud.

Over tie gebrekkige vergelijkingstrappen.

§ 61. Verschillende adjectiva missen een dor vergelijkingstrappen.

Ds positivus ontbreekt van de volgende comparativi ea superlativi: citerior, aan deze zijde, dichter hij citimus, het meest aan deze zijde,

gelegen. het dichtst hij gelegen.

^vdeterior, minder goed. deterrimus, de minst goede.

interior, meer binnenwaarts gelegen, intimus, de binnenste.

oeior, sneller. oeissimus, snelst.

*potior, verkieslijker. pocissimus, verkieslijkst.

^p r i o r, eerder. primus, de eerste.

* p r o p i o r, nader. p r o x i m u s , de naaste.

vul teri or, aan gene zijde gelegen. ultimus, de verwijderdste, laatste.

De comparativus ontbreekt van u up er us, alsmede van bellus, lief, bellissimus.

diversus, verschillend, diver si ssimus. \

falsus, valsch, falsi ssimus. * * •

inclïtus, heroemd, i n cl iti ssimus.

Vnovus, nieuw, novissimus.

^ssacer, heilig, sacer rimus.

en van verscheidene als adjectiva gebruikte participia op us, zooals: m e r ï t u s, verdienstelijk, meritissimus.

De superlativus ontbreekt behalve van juvenis ook van de meeste adjectiva verbalia op ïlis en bïlis en van verschillende op zich zeiven staande woorden, als: agrestis, hoersch, a 1 aeer, levendig, ater, zwart, caecus, blind, declTvis, af hellend, deses, traag, j ej U u u s, nuchter, longinquus, verwijderd, propinquus, nabij, procllvis, vooroverhellend, protervus, moedwillig, salutïïris, heilzaam, satur, verzadigd, s e n e x, oud, s u r d u s , doof , teres, langwerpig rond, vulgaris, gemeen.

Aanmerking. De adjectiva verbalia amabïlis, beminnelijk, fer-ttlis, vruchtbaar, fragïlis, breekbaar, ignobïlis, onbekend, mobï-1 i s, bewegelijk, n o b ï 1 i s, heroemd, u t ï 1 i s, nuttig, hebben den superlativus.

§ 62- Vele adjectiva kunnen noch in den comparativus, noch in don superlativus gezet worden. Hiertoe behooren :

1quot;. de adjectiva, wier beteekenis geen vergelijking toelaat, zooals ; ligneus, houten, paternus, vaderlijk.

2°. de adjectiva op us met voorafgaande vocaal. 13.v. id o neus, geschikt, arduus, steil, dubius, twijfelachtig. De adjectiva op quus hebben echter de vergelijkingstrappen, zooals; antïquus, oud ,• antiquior, antiquisslmus; ook enkele op uus en ius. Zoo vindt men den superlativus van assiduus en pius.

3quot;. de meeste adjectiva, die samengesteld zijn met substautiva en verba, zooals: partïceps, degëner, i n o p s. Uitgezonderd zijn die op dt c u s

Over de numeralia.

fïcus en volus, alsmedo do samengestelde met ars, coi^- en mens. B.v. iners, con cor s, demons.

4°. de adjectiva, die sianengesteld zijn met per, prae en sub. B.v. percommödus, zeer gelegen, praedives, zeer rijk, subdifficïlis, vrij moeilijk. Uitgezonderd zijn praeclarus, voortreffelijk, en do adjectiva, die oorspronkelijk participia waren, zooals: praostans, voortreffelijk , praecellens, uitstekend.

5°. de moeste adjectiva derivata op icus,ïdus, timus,iilus, ill is, aris, ilis. In us, ör us, en verscheidene adjectiva, die tot geen klas teruggebracht kunnen worden, zooals: al bus, rvit, mediöcris, middelmatig, rudis, ruw. Zoo men niet zeker weet, dat een adjectivum de vergelijkingstrappen heeft, raadplege men altijd zijn woordenboek.

§ 63. Wanneer men den comparativus of superlativus noodig heeft van een adjectivum, dat de vergelijkingstrappen mist, voegt men mag is, meer, of maxime, het meest, vóór den positivus. B.v. magis ido neus, maxime idonens.

In plaats van maxime kan men ook gebruiken val de, admödum, bene, oppïdo, multum. zeer, apprlme, imprimis, bijzonder, perquam, hij uitstek.

Men kan ook vele adjectiva in den superlativus zetten door voorvoeging-van per en enkele door voorvoeging van prae. B.v. per difficïlis, praedives. In perfïdus, trouweloos, en perjürus, meineedig, heeft per een ontkennende beteekenis. Somtijds wordt een met por samengesteld adjectivum gescheiden. B.v. Altera pars per mihi brevis fore videtur, het komt mij voor, dat het tweede deel zeer kort zal zijn.

§ 64. Sommige comparativi kan men in een verkleinenden vorm zetten door cülus, a, um achter het neutrum te voegen. B.v. grandiuscu-lus, a, um, vrij groot, majuscülus, a, um, een weinig grooter.

ACHTSTE HOOFDSTUK.

OVER DE NUMERALIA.

§ 65. De numeralia worden in verschillende soorten verdeeld, waarvan de voornaamste zijn :

1°. de cardinalia of hoofdgetallen; zij staan op de vraag hoeveel (quot) evenals de Nederlandsche telwoorden: een, twee.

2°. de ordinalia of ranggetallen; zij staan op de vraag de hoeveelste (quotus) evenals bij ons: de eerste, de tweede.

3quot;. de distributïva of verdeelingsgetallen; zij staan op de vraag hoeveel telkens of hoeveel ieder (quotëni). B.v. telkens een, ieder een.

4quot;. de adverbia numeralia of telbijwoorden; zy staan op de vraag hoeveel maal (quoties). B.v. eenmaal, tweemaal.

De volgende tabel geeft een overzicht der verschillende numeralia.

4

Numeralia.

Aanmerkingen op de cardinalia.

§ 66. De drie eerste cardinalia worden aldus verbogen:

Singularis. Pluralis.

Nom. unus, una, unum. uni, unae, una.

Gen. unlus.) . ,, unorum, unarum, unorum.

gt;inallegenera. .

Dat. uni. ' unis. in alle genera.

Acc. unum, uuam, unum. unos, unas, una.

Abl. uno, una, uuo. unis. in alle genera.

Aanmerking. Het meervoud van unus wordt gebruikt: 1°. bij de pluralia tantum, die een enkelvoudige beteekenis hebben. B.v. u n a ca s t r a, ééne legerplaats; unae nuptiae, ééne bruiloft.

2°. wanneer unus alleen of dezelfde beteekent. B.v. Uni Ubii legates miserant, de Ubiërs alleen hadden gezanten gezonden. Lace-daemonii septingentos jam annos unis moribus vivunt, de Lacedemoniërs leven reeds 700 jaar volgens dezelfde zeden.

3°. bij het optellen van deelen die een meervoud vormen. B.v. Quis ignSrat, tria Graeoorum genera esse, quorum uni sunt lo-ues, Aeöles alteri. Do res tertii nominantur, wie weet niet, dat er drie soorten van Grieken zijn, van welke de eenen de Joniërs zijn, de anderen de Aeoliërs en de derden Doriërs genoemd worden.

Pluralis. Pluralis.

Nom. duo, duae, duo. Nom. tres, tres, tria.

Gen. duorum, duarum, duorum. Gen. trium. ) . ,, _ ₁ , , , ^ ., gt;in alle genera.

Dat. duobus, duabus, duobus. Dat. tribus. )

Acc. duo en duos, duas, duo. Acc. tres, tres, tria. Abl. duobus, duabus, duobus. Abl. tribus, in alle genera. Yolgens duo gaat ook ambo, ambae, ambo, heiden.

In plaats van duorum vindt men soms duum bij milium. § 67. Van quattuor tot centum zijn de cardinalia onverbuigbaar. Ducenti, ae, a en de overige honderdtallen gaan regelmatig naar het meervoud der adjectiva op us, a, um. Bij de samengestelde telwoorden wordt het veranderlijke gedeelte gedeclineerd. B.v. Duorum et viginti homïnum, van 22 menschen.

Mille is in het enkelvoud (wanneer er van één duizend spraak is) gewoonlijk een onverbuigbaar adjectivum. B.v^ Nom. Mille milttes, duizend soldaten. Gen. mille milïtum, van duizend soldaten. Het meervoud mil ia is een onzijdig substan-tivum met den gen, milium en den dat. en abl. milïbus.

De getelde voorwerpen staan bij mi li a in den gen. B.v. duo milia militum , 2000 soldaten; duorum milium milïtum, van 2000 soldaten-, duobus milïbus milïtum, aan 2000 soldaten.

Numeralia.

Zoo met milia kleinere getallen zijn verbonden, plaatst men de getelde voorwerpen in den zelfden naamval, wanneer zij achteraan staan. B.v. Ha buit tria milia trecentos milites, hij had 3300 soldaten. Staan de getelde voorwerpen vóór milia, dan worden zij gewoonlijk in den gen. gezet. B.v. Hahuit militum tria milia trecentos. Men kan de getelde voorwerpen ook onmiddellijk achter milia in den gen. plaatsen en de kleinere getallen met et laten volgen. B.v. Habuit tria milia militum et trecentos.

De duizendtallen worden gewoonlijk gevormd door vermenigvuldiging van milia met een cardinale ofdistributivum. B.v. duo milia of Jjina milia, 2000.

De honderdduizendtallen worden gevormd door centum milia of centena milia te vermenigvuldigen met een adverbium numerale. Zoo is een millioen decies centum milia of decies centena milia.

§ 68. Om de tusschengetallen te vormen plaatst men van 20 tot 100 gewoonlijk of het kleinste getal voorop met et óf het grootste zonder et. B.v. quattuor et sexaginta of sexaginta quattuor.

De tusschengetallen met unus hebben het substantivum in het meervoud. B.v. homines unus et viginti, homines viginti unus, unus et viginti homines, viginti unus homines. Zoo echter unus met e t achteraan staat en gevolgd wordt door het substantivum , k a n dit ook in het enkelvoud staan. B.v. viginti et unus homo.

Boven 100 staat het grootste getal altijd voorop met of zonder et. B.v. mille unus of mille et unus. Men mag et slechts plaatsen onmiddellijk achter het grootste getal en nooit tweemaal et gebruiken. B.v. mille (et) trecenti sexaginta sex, niet: mille trecenti sexaginta et sex.

De met 8 en 9 samengestelde getallen worden gewoonlijk gevormd door aftrekking. Un (unus) en duo worden in dit geval niet verbogen. In plaats van undecentum zegt men liever novem et nonaginta of nonaginta novem. 98 heet altijd octo et nonaginta of nonaginta octo.

Waar wij om een groot getal te noemen honderd of duizend gebruiken, zeggen de Latijnen, zoo er een cardinale noodig is, ses-cent i, en zoo er een ordinale of adverbium numerale gevorderd wordt, millesimus of mil li es. B.v. Sescentas scrihïto mi hi dicas, nihil do, voer duizend processen tegen mij, ik betaal toch niets. Millies tibi dixi verbum excellendi care re p e r fcct o, Acw-derdmaal heb ik u gezegd, dat het werkwoord excello geen perfectum heeft.

Numeralia.

Aanmerkingen op de ordinalia.

§ 69. De ordinalia zijn gewone adjectiva op us, a, um.

Bij de vorming der tusschengetallen zet men gewoonlijk van 13 tot 17 het kleinste getal vóór het grootste en wel zonder et; van 21 tot 98 geschiedt de samenvoeging juist gelijk bij de ca r di n ali a. Boven 100 zet men gewoonlijk het grootste getal voorop, terwijl men de kleinere getallen zonder verbinding laat volgen. B.v. Anno ducentesimo sexagesimo quarto.

Ook hier worden de met 8 en 9 samengestelde getallen het liefst gevormd door aftrekking.

De duizendtallen der ordinalia worden gevormd door vermenigvuldiging van millesimus met een adverbium numerale.

§ 70. De ordinalia worden gebruikt bij het,aangeven van jaartallen en uren. B.v. Anno millesimo nonagesimo sexto, in het jaar 1096. Quota hora est, hoe laat is het? Hora fere nona, hijna negen uur.

Wanneer een ordinale gevolgd wordt door quisque zegt men in het Nederlandsch om.de. B.v. Q uin t o'q uo q u e anno ludi celebra-bantur, om de rrm^jaar werden er spelen gehouden. Tertio quoque verbo peccat, om het andere woord maakt hij een fout.