——

'

iït

¹

LAT1JNSCHE SPRAAKKUNST.

GEDRUKT BIJ ED. IJDO, TE LEIDEN.

LATIJNSCHE

SPRAAKKÜSSÏ

DOOR

L. H. BOEKING,

OUD-LEER'AAR AAN HET SEMINARIE HAGEYELD.

Vijfde verbeterde druk.

LEIDEN,

J. W. VAN LEEUWEN.

Uitgevor en Antiquar. Boekliandel. Iloogewoerd 80.

1893.

VOORREDE.

Bij het verschijnen van den vijlden druk dezer Lntijnsche spraakkunst vordf op hoogst rereerend verzoek nolt;/ eens aangegeven, waf volgens de meening van den schrijver op de vermhiUmde klassen vormelijk moet geleerd worden.

Op de eerste klas: de groote letters der etgmohgie en die vgeh dei' syntaxis, ivelke zijn o]gt;genomen in mijne Latijnsehe I n f i m a.

Op de tweede klas: de groote letters de)' si/ntaxis.

Op de derde klas: de kleine letters der etymologie en de kleine letters der sgnfaxis, ivaarvoor een sterretje geplaatst is.

Op de vierde klas: de kleine letters der sgnfa.ris.

Op de vijfde klas: de prosodie.

Moge ook deze nienire uitgave nuttig zijn voor de studeerende jongelingschap.

^,s Oravenhage, 19 Augustus 1893.

/j/i S(7/U/JVA'A\

r?-eu,jtz_. ■ ■^a^Ly^'

-wny(/4- O* lt;3 -^'yc/C^^/y/j^ 'r-e^odéJ'f :

/^- ^ Z^O— cTo

'iquot; r*~ Cf, ,. CJLs- /'/^. ai. **£amp;.

' ^ü— iO — / amp;fgt; quot;■ L^'- ^■■ 'l^/'^-, '^tt-, / V

INHOUD.

Biz.

Inleiding..................1.

ETYMOLOGIA.

Hoofdstuk I. Over do uitspraak dor letters en den klemtoon

der lettergrepen...........2.

„ II. Over de verdeeling der woorden......5.

„ III. Over het substantivum in 'het algemeen ... 6. „ IV. Over de regelmatige declinaties.

De eerste declinatie . .........8.

De tweede declinatie...... .... 10.

De derde declinatie..........13.

De vierde declinatie . . :.......20.

De vijfde declinatie..........21.

„ V. Over de onregelmatige declinatie.

Samengestelde declinatie.............23.

SuJbstantiva indeel!nabilia........23,

Singularia tantum...........23-

Pluralia tantum...........24.

Defectiva casibus...........26.

Abundantia.............27.

„ VI. Over de geslacbtsregels.

Algemeene regels...........27.

Bijzondere regels...........31.

„ VIL Over het adjectivum.

Over de declinatie der adjectiva......35.

Over de vergehjkingstrappen.......41.

„ VIII. Over de numeralia..........45.

ii Inhoud.

Biz.

Hoofdstuk IX. Over de pronomina.........52.

„ X. Over do verba in het algemeen.....59.

„ XI. Conjugatie van het verbum sum . . . . 01-

„ XII. Conjugatie der verba activa......64.

„ XIII. Conjugatie der verba passiva......73-

„ XIV. Over do verba doponentia. ..... 81.

„ XV. Over de conjugatie periphrastica .... 88.

„ XVI. Over de verba impersonalia......92.

„ XVII. Over de onregelmatige verba.....95.

„ XVIII. Over de verba defectiva.......105.

Lijst der voornaamste verba mot onregelmatig

gevormde perfecta en supina......108.

„ XIX. Over de afleiding en samenstelling der woorden.

Over de afleiding der substautiva . . - . 122.

Over de afleiding der adjectiva.....126.

Over de afleiding der verba......129.

Over de samenstelling der woorden . . . 130.

„ XX. Over de adverbia ......... 132.

„ XXI. Over de prsepositiones . ,......135.

„ XXII. Over de conjunctiones en interjectiones . . 145.

SYNTAXIS.

I. Over de bestanddcelen van den zin . . . 147.

II. Eegels van overeenkomst.

Overeenkomst tusschen het subject en het

praedicaat .... .......150.

Overeenkomst tusschen het substantivum en

het attributum ..........155.

Overeenkomst tusschen het substantivum on

het nomen appositum........159.

Overeenkomst tusschen liet pronomen relativum en het antecedens.......161.

III. Over het gebruik van den nominativus . . 166.

IV. Over het gebruik van den accusativus . . 170. V. Over het gebruik van den dativus. . . . 176.

INHOUD. Ill

Biz.

Hoofdstuk VI. Over het gebruik van den genetivus . 183.

„ VII. Over het gebruik van den ablativus . . . 200.

„ VIII. Over het gebruik van den vocativus . . 211. „ IX. Over het gebruik der naamvallen bij bepalingen van plaats, tijd en ruimte.

Plaatsbepalingen..........212.

Tijdsbepalingen ... ......216.

Ruimtebepalingen..................220.

„ X. Over het gebruik der naamvallen bij de ver-

gelijkingstrappen..........221.

„ XI. Over de beteekenis en het gebruik der tempora 228.

„ XII. Over de consecutio temporum ..... 232. „ XIII. Over de beteekenis en het gebruik van den

indicativus en conjunctivus in hoofdzinnen . 236. „ XIV. Over de beteekenis en het gebruik van don indicativus en conjunctivus in bijzinnen, die

met een conjunctie beginnen......239.

Conjunctiones condicionales......241.

Conjunctiones conccssivae..............245.

Conjunctiones comparativao............247.

Conjunctiones causales................248.

/

Conjunctiones finales..................252.

Conjunctiones temporales.......261.

„ XV. Over liet gebruik van den indicativus en

conjunctivus in vragende zinnen .... 266. „ XVI. Over het gebruik van den indicativus en

conjunctivus in relatieve zinnen . . . . 271. „ XVII. Over de beteekenis en het gebruik van den

imperativus......................274.

_r XVIII. Over den infinitivus................276.

„ XIX. Over den accusativus cum infinitive . . . 284.

„ XX. Over de oratio obliqua..............293.

„ XXI. Over de participia..................296.

„ XXII. Over den ablativus absolutus.....301.

„ XXIII. Over het gerundivum en gerundium . . . 306.

„ XXIV. Over de supina..........312,

[ I

IV INHOUD.

Blz.

Hoofdstuk XXV. Over het gebruik van sommige substantiva 313. „ XXVI. Over het gebruik der pronomina.

Pronomina personalia en possessiva . . . 818. al

Pronomina reflexiva................320.

Pronomina demonstrativa............324.

Pronomina interrogativa..............329.

Pronomina indefinita........331.

Pronominalia......................333.

„ XXVII. Over het gebruik van sommige adverbia . 335.

_B XXVIII. Over de plaatsing der praeposities . . . 339. „ XXIX. Over de coordineerende conjuncties.

gestelde verzen........ • • 3G9.

V. Over de verbinding van verzen tot gedichten 372.

Aanhangsel I. Over den Romeinschen kalender..... 375*

II. Over de Romeinsche maten, munten en gewichten 378. III. Over de gebruikelijkste afkortingen .... 380

r^j

--LI

Algemeen register............... 382.

''i 1

INLEIDING.

De Latijnache spraakkunst of grammatica leert de Latijnsche taal juist verstaan en zuiver schrijven en spreken.

Zij bestaat uit drie deelen:

I. de woordvorming of etymologia. Deze leert de eigen-•schappen, de veranderingen en de afleiding kennen der

woorden.

II. de woordvoeging of syntaxis. Deze bevat de regels, volgens welke de woorden tot zinnen en deze tot een rede worden verbonden.

III. de versbouwkunde of prosodia. Deze maakt ons bekend met de lengte der lettergrepen en hoe de woorden tot verzen worden samengevoegd.

5e druk.

ETYMOLOGIA.

_.t —3,__

EERSTE HOOFDSTUK.

OVER DE UITSPRAAK OER LETTERS EN OEN KLEMTOON OER LETTERGREPEN.

§ I. De Latijnsche taal heeft dezelfde klinkers (voeales) als de Nederlandsche met uitzondering van de ij. Daarentegen komt in verscheidene woorden de Grieksche y (ypsilon) voor, welke evenals de Kederlandsche i wordt uitgesproken. B.v. pyra (pira), brandstapel, cycnus (cicnus), zwaan.

§ 2. De gebruikelijkste tweeklanken (diphthongi) zijn ae, au en oe. Zij worden uitgesproken als de Nederlandsche ee, ou en e u. B.v. a e s t a s (eestas), zomer, a u r u m (ourum), goud, poena (p e u n a), straf.

Zoo ae en oe geen tweeklank vormen, zet men boven de e het scheidingsteeken ^diaeresis). B.v. poëta, dichter, aër, lucht.

De tweeklank eu, welke als ui wordt uitgesproken, komt behalve in Grieksche woorden, zooals Perseus (eigennaam), eurus, oostenwind, slechts voor in heus, he, hei, heu eu eheu, ach, ceu, evenals, sen, of, neu, en dat niet, neuter, geen van heiden en neutiquam, volstrekt niet. In alle overige woorden behooren de eu tot twee lettergrepen. B.v. malleus (malle-us), hamer.

De tweeklank u i komt slechts voor in hui, he, p h u i, foei en bij dichters in huic en cui (twee voornaamwoorden).

De tweeklank ei wordt slechts aangetroffen in hei, ach. In alle overige woorden spreekt men de ei gescheiden uit. B.v. mallei (malle-i), hamers.

Den Nederlandschen tweeklank ie vindt men niet in het Latijn. Men spreke derhalve het woord hodie, heden, in drie lettergrepen uit.

Letters, Uitspraak.

§3. De medeklinkers (comgt;mantes) zijn met uitzondering van de w in het Latijn dezelfde als in het Nederlandsch. De j wordt dikwijls geschreven als i. De h wordt niet als consonant beschouwd, maar als het teeken eener aanblazing der daaropvolgende vocaal en wordt dan ook dikwijls weggelaten. B.v. Hannibal en Annibal. De k komt slechts voor in Kalendae, de eerste dag der maand, en in de eigennamen Kaeso en Karthago.

De consonanten worden verdeeld in;

liquidae of vloeiende: 1, m, n, r; en

mutae of stomme, waartoe alle overige consonanten behooren behalve de s, welke als sisklank op zich zelve staat en de j env, die halfklinkers of semivocales worden genoemd.

De mutae worden verdeeld in:

labiales of lipletters: b, p, f.

Hnguales of tongletters: d, t.

gutturales of keelletters: c, g, k, q.

X en z worden duplices of dubbele consonanten genoemd. X staat voor es of g s en z voor d s of t s.

Wij spreken in het algemeen de medeklinkers in het Latijn juist uit gelijk in onze taal. Men lette echter op de volgende uitzonderingen.

C wordt als k uitgesproken vóór a, o, u, au, vóór een consonant en op het einde van een woord. B.v. castra, legerplaats, color, kleur, cura, zorg, causa, oorzaak, classis, vloot, lac, melk. In alle overige gevallen wordt zij uitgesproken als een scherpe s. B.v. cera, was, Cyrus (eigennaam), coeptum, onderneming , v a c c a e (vaksee), koeien.

De q komt alleen voor in verbinding met u en wordt met deze vocaal uitgesproken als kw. B.v. aqua (akwa), water.

Gu voorafgegaan door n en gevolgd door een vocaal wordt uitgesproken als gw, alzoo tweelettergrepig: lingua (lin-gwa), tong, sanguis (san-gwis), hloed. Zoo er geen n voorafgaat, volgt men de uitspraak van onze taal, alzoo drielettergrepig: arguo (ar-gu-o), ik beschuldig, vijflettergrepig: exiguitas (ex-i-gu-i-tas), geringheid.

S u vóór een vocaal staande wordt uitgesproken als s w in sua de o (swadeo), ik raad aan, s navis (swavis), aangenaam en s u e s c o (swesco), ik word gewoon, anders als s u. B.v. s u u s (su-us), zijn, sues (su-es), zwijnen.

Ti wordt gewoonlijk uitgesproken als ti. B.v. Tiberius (eigennaam), totidem, even zoovelen, horti, tuinen.

Ti wordt echter als tsi uitgesproken, wanneer er een vocaal op volgt [B.v. ratio (ra-tsio), reden, motio (mo-tsio), heweging\

Quantileit, Klemtoon.

behalve in de vier volgende gevallen, waarin ti de Kederlandsche uitspraak behoudt:

1°. wanneer s, t of x voorafgaat. B.v. ostium, haven, Attius (eigennaam), mixtio, vermenging.

2°. in totïus.

3°. in Grrieksche woorden. B.v. Miltiades.

4°. in den verouderden infinitivus praesens passivi op er. B.v. qua tier.

§ 4. Een lettergreep is lang of kort. Ter aanduiding hiervan kan men het teeken - boven een lange en het teeken ^ boven een korte lettergreep plaatsen. B.v. mensa, tafel.

Ofschoon de leer van de lengte of quantiteit der lettergrepen eerst behandeld wordt in het derde deel der grammatica, zoo zij hier met het oog op de uitspraak het volgende opgemerkt.

Een lettergreep is lang:

1°. wanneer zij een diphthong bevat. B.v. poëna, straf, caüsa, oorzaak.

2°. wanneer zij eindigt op een consonant en de volgende lettergreep begint met een consonant. B.v. Ille, deze, ar ma, wapenen.

3°. wanneer zij eindigt op een vocaal en de volgende lettergreep begint met j, x, z. B.v. major, grooter, axis, as, gaza, schat.

4°. gewoonlijk ook wanneer zij eindigt op een vocaal en de volgende lettergreep begint met twee consonanten, waarvan de tweede niet is 1 of r. B.v. rëstis, strop, doch assëcla, hijloo-per, volücris, vogel.

Een lettergreep is kort, wanneer zij op een vocaal eindigt en de volgende lettergreep met een vocaal of h begint. B.v. dubïum, twijfel, nihil, niets.

§ 5. Om een woord van twee of meer lettergrepen behoorlijk uit te spreken moet men op een dezer lettergrepen den klemtoon leggen. Zoo zegt men ook in het Nederlandsch: vader, bewónderen, bewégen. In het Latijn volgt men hierbij deze regels.

1°. Bij een woord van twee lettergrepen valt de klemtoon altijd op de eerste. B.v rhétor, redenaar, hómo, mensch, Déus, God.

2°. Bij een woord van drie of meer lettergrepen valt de klemtoon op de voorlaatste of paenultima, zoo deze lang is en anders op de derde van achteren of antepaenultima. B.v. pal li m bes, houtduif, gratia, gunst. Vgl. § 15. 3 en 4. A.

Afbreken, Rededeelen.

Aanmerking. De achtervoegsels De, que, ve, ce maken dat de klemtoon op de p a e n n 11 i m a valt, niettegenstaande deze kort is. Men zegge dus: omniaque, patréve. Alleen zoo door aanhechting van que een nieuw woord ontstaat, zooals dénique uit deinque, volgt men den gewonen regel. Men onderscheide dus i'taque, derhalve van itaque, en zoo, ütique, voorzeker '«n utique, en opdat. Om de gelijkvormigheid met utérque eu plen'que v ou sommigen altijd utraq u e en pleraque, ofschoon hier door aanhecnmig van que een nieuw woord ontstaan is.

Bij de composita van facio, waarin de a blijft, zooais calefacio, benefacio, heeft de lettergreep fa, zoo zij pa en ultima is, den klemtoon. B.v. calefacit, benefacit.

Wijl het van het hoogste Hbelang is om van jongs af de woorden juist uit te spreken, zullen wij voor de eerstbeginnenden bij de drie- en meerlettergrepige woorden op de paenultima het tee-ken - of ^ zetten, wanneer hare quantiteit niet uit de regels van § 4 kan afgeleid worden.

§ 6. Dg volgende regels leereu hoe men de woorden op het einde van een regel gewoon is af te breken.

1°. Twee vocalen, die geen diphthong vormen, behooren tot twee lettergrepen. B.v. D e-u s.

2°. Samengestelde woorden scheidt meu volgens de doelen, waaruit zij zijn samengesteld. B.v. ab-ütor, re-spondeo, di-sto, dis-traho, abs-condo, ab-scindo, trau-scrlbo, su-spicio, pot-est, long-aevus, magn-animus, anim-adverto.

De welluidendheidshalve aangehechte d van prod, red, sed behoort bij het voorvoegsel. B.v. prod-ire, red-ire, sed-itio.

3°. Een consonant, die tusschen twee vocalen staat, behoort bij de tweede lettergreep. B.v. A-le-xander, e-le-ge-ram.

4°. Wanneer meerdere consonanten, waarmede een Latijnsch woord kan beginnen, bij elkander staan, moeten zij bij de volgende lettergreep gevoegd worden. Men schrijve dus: nu-cleus (clarus), a-eris (crassus), fi-glinus, (gloria), va-fre (frater), i-gnis (gnarus), a-gri (gratia), po-ples (placeo), a-prllis (primus), ma-tris (trans), e-sca (scio), ve-spa (spatium), fu-stis (sterno), c a-s tra (stringo). Kunnen meerdere consonanten niet aan het begin van een Latijnsch woord staan, dan worden zjj gescheiden. B.v. doc-tus, tinc-tus, om-nis, scrip-si, scrip-tum, mon-strum, val-lis, an-nus.

TWEEDE HOOFDSTUK.

OVER DE VERDEELING DER WOORDEN.

§ 7. Volgens hunne beteeken is worden de woorden verdeeld in drie hoofdsoorten:

nomina, naamwoorden.

Nomina, Substantivum.

verba, werkwoorden.

particülae, kleine rededeelen.

§ 8. De nomina worden verdeeld in:

substantlva, zelfstandige naamwoorden.

adjectïva, bijvoegelijke naamwoorden.

numeralia, telwoorden.

pronomina, voornaamwoorden.

De nomina worden in het Latijn evenals in het Nederlandsch verbogen of gedeclineerd. Hierbij doet zich echter een belangrijk onderscheid voor. In het Nederlandsch geschiedt de verbuiging èn door het lidwoord èn door zekere veranderingen van het naamwoord, In het Latijn daarentegen bestaat geen lidwoord en geschiedt de verbuiging alleen door het naamwoord te veranderen.

Het gemis van het lidwoord heeft ten gevolge, dat men bij de vertaling uit het Latijn in het Nederlandsch enkel uit den samenhang moet opmaken of men bij een naamwoord het bepalend of het onbepalend of geen lidwoord moet plaatsen. Vir bijv. kan beteekenen de man, een man of enkel man.

DERDE HOOFDSTUK.

OVER HET SUBSTANTIVUM i:i HET ALGEMEEN.

§ 9. Het substantivum is óf een algemeen zelfstandig naamwoord,

nomen appellatïvum óf een eigen zelfstandig naamwoord,

nomen proprium.

Een nomen appellativum is een naam , welke aan alle voorwerpen van dezelfde soort gemeen is. B.v. arbor, hoorn,

homo, mensch.

Een nomen proprium is een naam, welke slechts aan één voorwerp van dezelfde soort eigen is. B.v. Bucephalus (de naam van het bekende paard van Alexander den Grroote), A rhënae lt;-

(de naam eener stad). jg.

De substantiva worden ook verdeeld in nomina concrêta en abstracta.

Een nomen conoretum is de naam van een zinnelijk waarneembare zaak of persoon. B.v. arbor, boom, senex, grijsaard.

Een nomen abstractum is de naam van een zaak, welke niet zinnelijk waarneembaar is. B.v. senectns, ouderdom, corruptio, verleiding.

Vervolgens noemt men:

Geslacht, Stam. Declinaties.

collectiva de substantiva, die een verzameling aanduiden van personen of zaken. B.v. exercïtus, leger, gr ex, kudde.

patronymïca de eigennamen, die een persoon aanduiden als iemands zoon, dochter ofafstammeling. B.v, Peilde s, een zoon van Peleus.

gentilia de eigennamen, die de bewoners van een stad of land aanduiden. B.v. Atheniensis, een Athener.

deminutlva de woorden, die een verkleining te kennen geven. B.v. a g e 11 u s , akkertje.

§ 10. De Latijnsche substantiva hebben drie geslachten of

genëra:

het mannelijk geslacht, genus masculinum, het vrouwelijk geslacht, genus feminInum.

het onzijdig geslacht, genus neutrum.

Het getal of numerus is enkelvoudig of singularis en meervoudig of pluralis.

De verbuiging geschiedt in zes naamvallen of casus. Zij zijn: nominatïvus, de naamval van het onderwerp.

genetlvus, de naamval, die aanduidt van wien iets is. datlvus, de naamval, dien wij aangeven door de voorzetsels aan of voor.

accusativus, de naamval van het voorwerp.

vocatïvus, de naamval, waarmede men iemand aanspreekt, ablatïvus, de naamval, dien wij aanduiden door de voorzetsels met of door.

Aanmerking. De nominativus en vocativus worden casus recti genoemd en de overige naamvallen casus obllqui.

§ II. Een substantivum bestaat uit een gedeelte, dat stam en

een gedeelte, dat uitgang genoemd wordt.

De stam is dat gedeelte, hetwelk overblijft, wanneer men den

uitgang van den genetivus singularis wegneemt. B.v. pater,

genetivus p a t r i s, stam p a t r.

Zonder in verdere bijzonderheden te treden wenschen wij echter op te merken, dat de uitgang, zooals deze zich thans vertoont, in vele gevallen met de laatste letter van den stam is verbonden of samengesmolten.

De naamvallen van een substantivum worden gevormd door achter den stam zekere uitgangen te voegen. Deze uitgangen zijn niet dezelfde voor alle woorden, maar worden tot vijf soorten teruggebracht. Hierdoor ontstaan vijf declinaties.

Om te weten volgens welke declinatie een substantivum verbogen wordt ziet men naar den uitgang van den genetivus singularis. Deze is in de

Eerste declinatie.

1ste declinatie ae (es).

2de _B i.

3de „ i8.

4de _{B u S-}5de „ ei.

Alle declinaties hebben het volgende gemeen.

1°. De neutra hebben zoowel in het enkelvoud als in het meervoud den nominativus, accusativus en vocativus aan elkander gelijk en deze naamvallen gaan in het meervoud uit op a.

2°. Alle substantiva hebben in het meervoud den vocativus aan den nominativus en den ablativus aan den dativus gelijk.

VIERDE HOOFDSTUK.

OVER DE REGELMATIGE DECLINATIES.

De eerste declinatie.

§ 12. De Latijnsche woorden der eerste declinatie gaan in den nominativus singularis uit op a.

De uitgangen dezer declinatie zijn:

Singularis. Pluralis.

Nom. a No nu ae

Oen. ae Gen. arum

Dat. a e Dat. is

Acc. am Acc. as

^oc. a Voc. ae

Abl. a Abl. is

Voorbeeld van verbuiging.

Singularis. Pluralis.

Nom. mensa, de tafel. mensae, de tafels.

Gen. mensae, van de tafel. mensarum, van de tafels.

Dat. mens a e, aan of voor de tafel, mens i s, aan of voor de tafels. Acc. mens am, de tafel. mens as, de tafels.

Voc. mens a, o tafel. mens a e, o tafels.

Abl. mensa, met of door de tafel, mensis, met of door de tafels.

Voorbeelden ter oefening.

ala, f. vleugel. fortüna, f. geluk. porta, f. poort.

aqua, f. water. incöla, m. inwoner. silva, f. hosch.

ara, f. altaar. penna, f. veder. stella, f. ster.

barba, f. haard. poëta, m. dichter. testa, f. scherf.

Eerste declinatie.

Aanmerking I. De vrouwelijke woorden d e a, godin en f i li a, dochter hebben in den dat. en abl. piur. deabus en filiabus, om hen te onderscheiden van de maaneiijke woorden deus, god en filius, zoon, der tweede declinatie. Zoo de beteekenis van (jodinnen en dochters uit den samenhang duidelijk is, zegt men diis enfiliis.

Aanmerking II. Het woord familia, huisgezin, heeft zeer dikwijls in den gen. sing, den uitgang as, wanneer het voorafgegaan wordt door pater, vader, mater, moeder, filius of filia. B.v. filia familias, de dochter des huisgezins.. .

Aanmerking III. Bij dichters gaat de gen. sing, soms uit op ai. B.v. aula, het hof, aulai.

§ 13. De Grieksche woorden der eerste declinatie gaan in den nominativus singularis uit op e, as, es.

Voorbeelden van verbuiging.

1.

Singularis. Pluralis.

Nom. ode, het gezang. odae, de gezangen.

Gr en. odes, van het gezang. odarum, van de gezangen. Dat. od a e, aan of voor het gezang, odis, aan of voor de gezangen. A cc. od e n, het gezang. odas, de gezangen.

V o c. od e, o gezang. odae, o gezangen.

Abl. ode, met ot door het gezang, odis, met of door de gezangen.

2.

Nom. tiaras, de haarband. tiarae, de haarbanden.

Gen. tiarae, van den haarband, tiararuin, van de haarbanden. Dat. tiarae, aanoi voorden haar- tiaris, aan of voor de haarband. [banden. Acc. tiaran, den haarband. tiaras, de haarbanden.

V o c. tiar a, o haarband. tiar a e , o haarbanden.

Abl. tiara, met of door den haar- tiaris, met of door de haar-

(band. (banden.

3

N om. satrapes, de landvoogd. satrap a e, de landvoogden. Gen. satrapae, van den landvoogd, satraparum, v. de landvoogden. Dat. satrap a e, aan of voor den satrap i s, aan of voor de land-landvoogd. {voogden.

A cc. satrapen, den landvoogd, sa trap a s, de landvoogden.

V o c. satrap e, o landvoogd. satrap a e, o landvoogden. Abl. satrap e, met^^miloor den satrap is. met of door de land-

^^\landvoogd.. {voogden.

Tweede declinatie.

Voorbeelden ter oefening.

aloë, f. aloë. Lethe, f. (eigennaam), comëtes, m. staartster.

crambe, f. kool. boreas, m. fioordenwind.l dynastes, m. opperheer.

/epitöme, f. uittreksel. Aeneas, m. (eigennaam)./pyrites, m. vuursteen.

(■isagoge, f. inleiding. anagnoat^S, m. voorlezer. Anchïses,m.(eigennaam).

Aanmerkingen. De namen van steden op e zooals Sinöpe hebben in den gen. sing, op de vraag waar den uitgang ae. B.v. SiTiöpae, te Sinope.

De woorden op as hebben dikwijls am in.den ace. sing.

Vele Grieksche woorden op e en es nemen zoowel in den nominativus als in de overige naamvallen de Latjjnsche uitgangen aan.

De tweede declinatie. §14. De Latijnsche woorden der tweede declinatie gaan in den nominativus singularis uit op er, ir, us, um/De letters er en ir behooren tot den stam van het woord. De woorden op um zijn onzijdig. De uitgangen dezer declinatie zyn: Singularis. Pluralis.

Masc. en Fem. Neutrum. Masc. en Fem. Neutrum.

Nom. er, ir, us, um Nom. i a

Gen. i Gen. orum

Dat. o Dat. is

Ace. um Ace. os a

Voc. er,ir, e,um Voe. i a

Alb. o Abl. is

§ 15. Voorbeelden van verbuiging.

1.

Singularis. Pluralis.

Nom. puer, de knaap.. puëri, de knapen.

Gen. puëri, van den knaap. puer5rum, van de knapen. Dat. puër o, aan of voor den knaap, puër i s, aan of voor de knapen. A cc. puër u ra, den knaap. puër os, de knapen.

Voc. puer, o knaap. puëri, o knapen.

Abl. puër o, met of door den knaap, puër i s, met of door de knapen.

Aanmerking. Evenals puer worden ook verbogen;

adulter, ra. echtbreker. ' presbyter, m. priester.

gener, m. schoonzoon. socer, m. schoonvader.

Lib er, ra. (bijnaam van Bacchus) vesper, ra. avond.

1 i b ë r i, m. kinderen (enkel meerv.)

Celtïber en Iber, twee volksnamen, hebben êri. Mulcïber, bijnaam van Vulcanus, heeft Mulcibëri en Mulcïbri.

Ssr

Tweede dedinatie.

Alle overige substantiva op er der tweede declinatie stooten dc e uit. Zij gaan naar het volgende voorbeeld.

N o m. ager, de akker. • agr i, de akkers.

Gr en. agri, van den akker. agrorum, van de akkers.

Dat. agr o, aan of voor den akker, agr ia, aan of voor de akkers. A cc. agrum, den akker. agr os, de akkers.

V o c. ager, o akker. agr i, o akkers.

Abl. agro, niet of door den akker, agris, met of door de akkers.

2.

N o m. vir, de man. vir i, de mannen.

Gen. viri, van den man. vir or um, van de mannen.

Dat. vir o, aan of voor den man. vir is, aan of voor de mannen. A cc. virum, den man. vir os, de mannen.

V o c. vir, o man. vir i, o mannen.

Abl. viro, met of door den man. viris, met of door de mannen.

Aanmerking. Volgens vir worden verbogen de substantiva, die samengesteld zijn met vir, zooals: decemvir, tienman, alsmede levir, zwager, en Trevir (volksnaam).

3.

Nom. popülus, het volk. popüli, de volken.

Gen. popüli, van het volk. populo rum, van de volken.

Dat. populo, aan of voor het volk. popüli s, aan of voor de volken.

Acc. popülum, het volk. populos, de volken.

Yoc. popüle, o volk. popüli, o volken.

Abl. populo, met of door het volk. popülis, met of door de volken.

Aanmerking. De Latijnsche eigennamen op ius en jus, alsmede filius, zoon, en geiiius₄ beschermgeest, gaan in den voc. sing, uit op i in plaats van.op ie en je. Deze vocati-vus op i heeft den klemtoon altijd op de voorlaatste. B.v. Yir-gilius, Virgili, Gajus, Gai, Pompëjus, Pompei, filius, fili. De Latijnsche eigennamen, die eigenlijk adjectiva zijn, zooals Pius, alsmede de Grieksche eigennamen op ïus, zooals Arïus, hebben den voc. regelmatig, derhalve Pie, Arïe.

Deus, God, wordt aldus verbogen.

Nom. Deus, Dii, ook Di, zeld^g ^ei.

Gen. Dei. Deórum.

Dat. Deo. Diis, ook Dis, zelden Deis.

A cc. Deum. Deos.

Voc. Deus. Dii, ook Di, zelden Dei.

Abl. Deo. Diis, ook Dis, zelden Deis.

Tweede declinatie.

4.

N om. bellum, de oorlog. bell a, de oorlogen.

Gen. belli, van den oorlog. bell5rum, van de oorlogen.

Dat. bello, can of voorden oorlog, bellis, aan of voor de oorlogen.

A cc. beilum, den oorlog. bell a, de oorlogen.

Voc. bellum, o oorlog. bell a, o oorlogen.

Abl. bello, met of door den oorlog, bellis, met of door de oorlogen.

Aanmorking. De substantiva op ium en ius hebben in den gen. sing, soms i in plaats van ii. Ook hier.valt de klemtoon altijd op de voorlaatste. B.v. consilium, consili, Appius, Appi.

Voorbeelden ter oefening.

auster, m. zuidenwind. genius, m. beschermgeest.

culter, m. mes. Horatius, m. (eigennaam).

faber, m. werkman. ocülus , m. oog.

gener, m. schoonzoon. rustïcus, m. hoer.

liber, m. hoek. servus, m. slaaf.

magister, m. meester. ventus, m. wind.

triumvir, m. drieman. donum, geschenk.

centumvir, m. honderdman. exemplum, voorbeeld.

annus, m. jaar. furtum, diefstal.

campus, m. veld. officium, plicht.

cibus, m. spijs. pocülum, beker.

domïnus, m. heer. proelium, gevecht.

§ 16. De Grrieksche woorden der tweede declinatie gaan uit

op eus, os, on. De woorden op on zijn onzijdig.

Voorbeelden van verbuiging.

Derde declinatie.

Voorbeelden ter oefening.

Athreus, m. (eigennaam). Naxos, f. (eigennaam).

Morpheus, m. „ Samos, f. „

Orpheus, -n. _B colon, punt.

Arutoo, f. heergesternte. idölon, beeld.

Delos, f. (eigennaam). symposion , gastmaal.

§ 17. De Grieksche eigennamen op eus hebben in den ace. sing, ook ca. B.v. Per sea.

Sommige Grieksche eigennamen op os hebben in den gen. en acc. sing, somtijds o. B.v. Athos, Atho.

De Grieksche eigennaam Pan thus heeft in den voc. sing. Panthu.

In den gen. plur. van oorspronkelijk Grieksche woorden vindt men soms bij titels van boeken den uitgang on. B.v. Libri georgicon, hoeken over den landbouw.

§ 18. Sommige substantiva der eerste en tweede declinatie hebben in den gen. plur. um in plaats van ar u m of or um, en wel gewoonlijk:

1°. de^ïnCifreïf' van munten, maten en gewichten, zoo zij een telwoord bij zich hebben. B.v. duo milia sestertium (vau sestertius, een geldstuk yan 8 of 9 centen Nederlandsch); tria milia a m-p h ö r u m (van amphora, een Romeinsche inhoudsmaat van ongeveer een ton). Zoo deze substantiva geen telwoord bij zich hebben of zoo het telwoord niet dient om de hoeveelheid van het geld, de maat of het gewicht te bepalen, moet men den uitgang arum of orum behouden. B.v. Notae duo rum horum nummorum diversae sunt, de stempels dezer twee geldstukken zijn verschillend.

2°. eenige woorden en uitdrukkingen, zooals: praefectus socium, hoofd der bondgenooten, praefectus fabrum, hoofd der werklieden, duumvïrum, triumvïrum, dikwijls liberum, soms deum, zooals in de spreekwijze pro deum atque hominum ïi A em, hij der goden en menschen trouw.

3°. soms ook en wel vooral bij dichters de namen van v re e m de volken en de composita op cola en gëna. B.v. Lapïthum, Arglvum, coelicölum, terrigënum.

Derde declinatie.

§ 19. De woorden der derde declinatie gaan in den nominativus singularis uit op een vocaal of op c, 1, n, r, s, t, x.

De stam der meeste woorden van deze declinatie kan alleen gevonden worden door is van den gen. sing, weg te schrappen. B.v. Ie o, leeuw, genetivüs leünis, stam leon; carmen, gezang, genetivus carmïnis, stam carmin; vox, stem, genetivüs vocis, stam voc.

Om derhalve een substantivum van deze declinatie te kunnen verbuigen moet men den nom. en den gen. kennen. Zoo men niet zeker weet, hoe deze beide casus zijn, raadplege men altijd zijn woordenboek.

Derde declinatie.

De uitgangen dezer declinatie zijn: Singularis.

Masc. en Fem. Neutrum.

Nom. verschillend. Nom. es

Gen. is Gen.

Dat. i Dat.

A cc. em =Nom. Acc. es

Voc. = Nom. = Nom. Voc. es

Abl. e Abl.

Voorbeelden van verbuiging.

1. Masculina en Feminina.

Singularis.

Derde declinatie.

Voorbeelden ter oefening.

aetas, atis, f. leeftijd. lex, legis, f. wet.

agger, ëris, tn. dam.

anser, ëris, m. gans.

artïfex, ïcis, m. kunstenaar. cadaver, ëris, n. lijk.

caput, ïtis, n. hoofd. corpus, öris, n. lichaam. cuspis, idis, f. punt.

custos, üdis, m. wachter. dux, ducis, m. aanvoerder. flumen, mis, n. rivier. heres, ëdis, m. erfgenaam. lapis, idis, m. steen.

latus, ëris, n. zijde.

lepus, öris, m. haas.

virgo, ïnis, f. maagd. § 20. In den ace. sing, hebben im in plaats van em: 1⁰. de namen van steden en rivieren en de Grieksche substantiva op is, die den gen. gelijk hebben aan den nom. B.v. Neapölis, Neapölim, Tibëris, Tibërim, basis, (/rowcfeZa^t, ba sim, poësis, dichtkunst, poësim.

2°. de volgende vrouwelijke substantiva, die insgelijks den gen. gelijk hebben aan den nom.

altijd

amussis, richtsnoer. sitis, dorst.

b u r i s, ploegstaart. t u s s i s, hoest.

ra vis, heeschheid. vis, geweld,

Cucümis, m. komkommer, heeft met den gen. cucümis: cu-cümim, doch met den gen. cucumëris: cucumërem.

gewoonlijk

restis, strop. secüris, bijl. turris, toren.

navis, schip.

n e p t i s, kleindochter.

sementis, zaaiing.

§ 21. In den abl. sing, hebben i in plaats van e: 1⁰. de substantiva, die in den acc. sing, im hebben. B.v.

Derde declinatie.

NeapÖli, poësi, siti. Die met im en em hebben i en e en wel in dezelfde verhouding. Restis echter heeft alleen res te, en securis alleen securi.

2°. de neutra op e, al, ar. B.v. mare, zee, mari, vectïgal, belasting, vectigali, calcar, spoor, calcari. Hiervan zijn uitgezonderd :

sal, salis, zout, geestigheid b ace ar, £lris, wilde nardus.

(in sing. m. enn.inplur.m.). jubar, aris, glans.

far, farris, meel. he par, ^tis, lever.

nectar, aris, nectar.

alsmede de namen van steden op e, zooals Praeneste en r e t e, net.

3°. de namen der maanden op er en is. B.v. Aprïlis, April^ September, Septembri.

4°. de appellativa op is, die oorspronkelijk adjectiva zijn, zooals acqualis, tijdgenoot, aequali. Maar de eigennamen op is, alsmede ju ven is, jongeling, en gewoonlijk ook volücris, vogel en aedïlis, aediel, hebben e. B.v. Martialis, Martiale, Atheniensis, Athener, Atheniense.

5°. lm her, slagregen, heeft imbre en imbri. Ook viudt meu deu abl. op i in de volgende spreekwijzen: alicui aqua et igni inter-dicere, iemand het gebrtcik van water en vuur ontzeggen, in ballingschap zenden; ferro ignlque, te vuur en te zwaard; vut i, op het land; vespere en vesperi, des avonds; tamp;ra\) or\, bijtijds; luce en luei, 02J den dag; ten laatste somtijds bij sommige namen van steden op de vraag waar, zooals: Lacedaemöni, Carthagïni, en bij enkele parisyllaba op is, zooals: am.nis, avis, civis.

§ 22. In den gen. plur. hebben ium in plaats van um:

1°. de neutra op e, al, ar, die in den abl. sing, i hebben. Deze woorden gaan in den nom. ace. en voc. plur. uit op ia in plaats van opa. B.v. marium, maria. Evenzoo retium, retia.

2°. de parisyllaba (woorden, die in den gen. sing, evenveel lettergrepen hebben als in den nom.) op es en is. B.v. turns, turrium, aequalis, aequalium, nubes, wolk, nubiura.

Uitgezonderd zijn de volgende substantiva, die altijd um hebben: (ambages), {. omweg. Vgl. § 34. 3°. strues, f. stapel.

ca nis, m. hond. vates, m. waarzegger.

ju ven is, m. jongeling. volücris, f. vogel.

A p i s, f. bij, m e n s i s, m. maand, p a n i s, m. brood en s e d e s, f. zitplaats, hebben um en ium.

Derde declinatie.

3°. de woorden:

car o, carnis, f. vleesch. ut er, tris, m. lederen zak.

itnber, bris, m. slagregen. venter, tris, m. huik.

lin ter, tris, f. boot.

4°. de' monosyllaba (woorden van één lettergreep) die op twee of drie consonanten uitgaan. B.v. mens, herg, mon-tium, stirps, stam, stirpium, alsmede de volgende monosyllaba, die op één consonant uitgaan: ^ -■ ■

as, assis, m. as (muntstuk). nix. nivis, f. sneeuw. '¹ (fa ux) fauces, f. keel. Vgl. § 34. 3^ft. n ox, noctis, f. nacht. g 1 i s, gliris, m. rat. o s, ossis, n. been.

lis, litis, f. twist. P^ar) paris, n. paar.

mas, maris, m. mannetje. strix, strigis, f. nachtraaf.

VK. i . ¹ ''i ^ y jx '■cJL-c

en gewoonlijk ook fraus, fraudis, f. bedrog, mus, muris;, m. muis en lar, laris, in. huisgod.

Daarentegen hebben lynx, losch, liocum, sphinx, sphinx, sphingum, gryps, grijpvogel, gryphum. Vgl. over ops § 24.

5quot;. gewoonlijk de twee- en meerlettergrepige substantiva op ns en rs en de Latijnsche op nx. B.v. cliens, beschermeling, c 1 ientium, cohors (een legerafdeeling) cohortium, quincunx, (een gewicht van vijf Romeinscbe onsen), quincuncium. Doch parens, dat in het enkelvoud vader of moeder en in het meervoud ouders beteekent, heeft meermalen parentum. ^

6°. de volksnamen op as, atis en is, itis, zooals: Arpïnas, Arpinatium, Samnis, Samnitium en gewoonlijk ook de meervoudige substantiva penates, huisgoden en optimates, aanzienlijken.

De appellativa op tas hebben soms ium. B.v. civitas, civi-tatum, soms civitatium.

Voorbeelden van verbuiging.

Neutra op e, al, ar. § 21. 2°. § 22. 1°.

Singularis.

Nom. altare, het altaar, cervical, het hoofdkussen, cochlear, de lepel. Gen. altaris. cervicalis. cochlearis.

Dat. altari. cervicali. cochleari.

A cc. altare. cervical. cochlear.

V o c. altare. cervical. cochlear.

Abl. altari. cervicali. cochleari.

5e druk. 2

Derde declinatie.

Derde declinatie.

Charybdis, f. (gr. eigennaam). fons, fontis, m. bron.

cinis, ëris, m. asch. fraus, fraudis, f. bedrog.

December, bris, m. December. juvënis, m. jongeling.

fames, f. honger. laquear, n. zoldering.

mare, n. zee. senex, penis, m. grijsaard.

monlle, u. halsband. sors , sortis, f. lot.

mos, moris, m. gebruik. tigris, is, m. (gr. subst.) tijger.

natalis, m. (oorspr. -A^^gehoortedag. tigris, ïdis, m. (gr. subst.) tijger.

os, oris, n. mond. Tigris, is, m. (eigennaam).

os, ossis, n. been. tribunal, n. rechterstoel.

quies, ëtis, f. rust. vas, vadis, m. borg.

Quiris, ïtis, m. (volksnaam). vectlgal, n. belasting.

secüris, f. bijl. voluntas, atis, f. wil.

§ 23. De Gr i ek s clic en vreemde eigonnamen op es, gen. is hebben, zoo zij parisyllaba zijn, dikwijls ook i in den geu. sing. B.v. ïhemistocles, T he mi s toe lis en T hemistocli, ^ IVI.}

De Grieksche woorden op ma, zooals poëma, hebben in den

dat. en abl. plu.r. gewoonlijk is in plaats van ibus. B.v. poëmStis.

Sommige snbstantiva, die in den gen. plur. uitgaan op ium, hebben soms in den a c c. plu r, den uitgang is, en geheel verouderd eis (uit te sproken is). B.v, artis, kunsten, eivis (civeis), burgers.

De onzjjdige namen van feesteu, die enkel in het meervoud voorkomen, hebben in plaats van ium ook iorum in den gen. plur. B.v. Saturnalia, Saturnalium ea Satnrualiorum,

§ 24. Jappïter beeft gen. Jovis, dat. Jovi, ace. Jovem, abl. Jove.

Bos, rund, gen. bovis, gaat in bet enkelvoud regelmatig, maar in het meervoud: no in. a cc. en voc. boves, gen. boum, dat. en abl. bubus, soms bobus.

Sus, zwijn, gen. suis, gaat regelmatig, doch heeft in den dat. eu abl. plur. liever s u bus dan suïb us.

Van vis, dat in liet enkelvoud geweld, en in het meervoud krachten beteekent, bestaat in bet enkelvoud behalve den n o m. slechts de acc. vim en de abl. vi. In het meervoud is de nom. acc. en voc. vires, de gen. virium, de dat. en abl. viribus.

Van ops, dat. in bet enkelvoud hidp, en in het meervoud schatten beteekent, bestaat in het enkelvoud slechts de gen. opis, de ace. opem, en de abl. ope. In het meervoud gaat het regelmatig behalve in den gen. opuin.

§ 25. Grieksche uitgangen.

Verschillonde Grieksche woorden worden vooral bij dichters in sommige naamvallen op Grieksche wijze gedec ineerd. Zoo komen voor:

Vierde declinatie.

1°. de geu. sing, op os. B.v. Poleus, Peleos. In proza gebruikt men dezen uitgang gewoonlijk bij Pan (de herdersgod), Panos.

De feminina op o zooals: echo, echo, Calypso, hebben gewoonlijk in den gen. us. B.v. echus, Calypsns. Meestal blijven zij in de overige casus onverbogen.

2°. de a cc. sing, op a. B.v. heros, held, her sa, Agamemnon, A g a me m n ö n a. In proza gebruike men dezeu vorm slechts bij a ë r, lucht, aether, bovenlucht en Pan.

de aoc. sing, op in, yn, en. B.v. Tigrin, Halyn, Xerxen. De Latijnsche uitgang is echter verreweg de verkicslijkste.

3°. De voc. sing, der Grieksche eigennamen op is, ys, cus wordt gevormd door wegwerping der s. B.v. Daphnis, Daphni, Tiphys, Tiphy, Orpheus, Orpheu. Die op is, id is hebben den voc. dikwijls gelijk aan den nom. B.v. Thai en Thais.

Van do mannelijke eigennamen op as, antis gaat de voc. uit op a. B.v. Calchas, Calcha.

De eigennamen op es hebben es of e. B.v. Achilles en Achille.

4°. De neutra op os hebben in den nom. en aco. plur. den uitgang e. B.v. eet os (een groote zeevisch), cete.

5°. Bij opschriften van boekeu komt ook in deze declinatie soms de gen. plur. op on voor. B.v. metamorphoseon.—ax

6°. Soms komt bij dichters de dat. plur. op si of sin voor. B.v. Lemniades , Lemniasi, Troas, Troasin.

7°. Meermalen en somtijds zelfs bij goede prozaschrijvers hebben de ongelijklettergrepige Grieksche woorden den ace. plur. op as. B.v. phalanx, colonne, phalangas, Aethiops, Aethiopas.

De vierde declinatie.

§ 6. Da woorden dezer declinatie gaan uit op us en u; die op u zijn on zij d ig.

De uitgangen zijn:

Singularis Pluralis.

Voorbeelden van verbuiging.

Singularis.

§ 27—28. Vijfde declinatie. 21

Pluralis.

N o m. fruct u s. corn u a.

Gen. fructuum. cornuum.

Dat. fructïbus. cornïbus.

A c c. fruct u s. corn u a.

V o c. fruct u a. corn u a.

A b 1. fruct ï b u s. corn t b u s.

Voorbeelden ter oefening.

anus, f. oude vrouw. porticus, f. galerij.

cantus, m. gezang. socrus, f. schoonmoeder.

currus, m. wagen. transïtus, m. overtocht.

exercitus, m. leger. usus, m. gebruik.

genu, n. knie. versus, m. vers.

nurus, f. schoondochter. vultus, m. gelaat.

§ 27. De volgende woorden hebben in den dat. en abl. plur. u b u s in plaats van i b u s.

acus, f. naald. pecu, n. vee.

arc us, m. hoog. quercus, f. eik.

artus, m. Vgl.§34.3°. specus, m. hol.

lacus, m. meer. tribus, f. volksstam.

partus, m. geboorte. veru, n. braadspit.

P o r t u s, haven , heeft u b u s en i b u s.

Aanmerking I. Domus, huis, wordt aldus verbogen: Singularis. Pluralis.

Nom. domus. domus.

Gen. domus, (domi, te huis.) domuum of domörum.

Dat. domui, zelden domo. domïbus.

Acc. domum. domos, soms domus.

V o c. domus. domus.

Abl. domo, zelden domu. domïbus.

Aanmerking [I. Bij sommige woorden vindt men soms den gen. sing, op i in plaats van op us. B.v. senatus, senaat, sen ati, en don dat. sing, op u in plaats van op ui. B.v. equitatus, ruiterij, e q u i t a t n.

De neutra hebben somtijds in den gen. sing, u in plaats van us.

De vijfde declinatie.

§ 28. De woorden dezer declinatie gaan uit op es. De uitgangen zijn:

Vijfde declinatie.

Pluralis.

es

erum eb u s

es

e s

ebus

van verbuiging.

Pluralis.

die s. dië r u ra. diëb us. di e s. dies. dië b us.

§ 29. Slechts dies en res, zaak, hebben een volledig meervoud; van a cies, slagorde, effigies, beeltenis, ïncies, gelaat, series, reeks en spes, hoop, komen bij goede prozaschrijvers in het meervoud slechts de no ra. a cc. en voc. voor. Van de overige woorden dezer declinatie zooals nieridies, middag, gla-c i e s, ijs, bestaat geen meervoud. Deze woorden dienen tevens tot voorbeelden van verbuiging.

Aanmerking. In plaats van op ei gaat de gen. sing, soms uit op e of i. De dat. sing, gaat soms uit op e.

§ 30. Quantiteit van de paenultima der uitgangen van de vijf declinaties.

1°. De voorlaatste lettergreep der dativi en ablativi op ïbus en übus is kort. B.v. legibus, quercübus; op abus en ëbus lang. B.v. filiabus, dië bus.

2°. De voorlaatste lettergreep der genetivi op arura, orum, ërum is lang. B.v. raensaruin, puerorura, diërura.

3°. Van den uitgang ei der vijfde declinatie is de e lang, zoo er vóór e een vocaal staat. B.v. diëi; doch kort, zoo er vóór e een consonant staat. B.v. fidëi.

4^Ö. De vocativi op ai en ëi van de eigennamen der tweede declinatie op ajus en ejus hebben de voorlaatste lettergreep lang. B.v. Gai, Porapëi.

Onregelmatige declinatie.

VIJFDE HOOFDSTUK.

OVER DE ONREGELMATIGE DECLINATIE.

§ 31. Samengestelde declinatie.

Wanneer een substantivuni samengesteld is uit twee woorden, die beiden in den n o in. staan, worden beide woorden gedeclineerd. B.v. respublïca, gemeenebest, gen. reipublïcae, dat. rei-publïcae, enz.; j usj u ran duin, eed, gen. j u r i s j ur a n d i, dat. jurijurando, enz. Vgl. § 148.

Zoo een substantivmn samengesteld is uit twee woorden, waarvan het eene in den nom. en liet andere in den gen. staat, wordt alleen het woord in den nom. gedeclineerd. E.v. jurisconsult us, rechtsgeleerde, gen. juris eon su 1 ti, dat. jurisconsult o, enz. Evenzoo senatuscon suitum, raadsbesluit, ple-biscïtum, volksbesluit.

§ 32. Substantiva indeclinabilia.

Tot de substantiva, die niet verbogen kunnen worden, be-hooren:

1°. de namen der letters, sommige vreemde woorden, zooals: manna en vele Griekse he woorden op i en y. B.v. gummi, gom, asty, de stad (Athene). Van deze woorden bestaan echter meermalen verbuigbare bijvormen, zooals van gummi: gumen, mis, gumma, £itis, gummis, is.

2°. vele vreemde, vooral Heb reeuwsche eigennamen, zooals: Judith, Bethleëm. Die eigennamen , welke een Latij n-schen of Oriekscheu uitgang hebben, zooals Maria, Joannes, Judas worden naar de eerste of derde declinatie verbogen.

Soms nemen vreemde eigennamen met onverbuigbaren uitgang een Latijnse hen uitgang aan en kunnen dan verbogen worden. B.v. Abraham us, Judith a. David, Daniel en Gabriel blijven in den nom. gewoonlijk onveranderd en worden verder regelmatig naar de derde declinatie verbogen. B.v. gen. Davidis, Daniëlis, Gabriëlis. Jesus heeft in den acc. Jesum, in de overige naamvallen J e s u.

§ 33. Singularia tantum.

Tot de substantiva, die slechts iu het enkelvoud voorkomeu, bohooren:

1⁰. do namen van afgetrokken denkbeelden, die slechts enkelvoudig gedacht worden, zooals de namen van deugden, ondeugden, wetenschappen. B.v. sapientia, wijsheid, pudor, schaamte.

Singularis,

van verbuiging.

Pluralis.

die s. dier um. die bus. di es. dies. dië b us.

§ 29. Slechts dies en res, zaak, hebben een volledig meervoud; van acies, s^cK/orcZe, effigies, beeltenis, facies, series, reeks en spes, hoop, komen bij goede prozaschrijvers in het meervoud slechts de nom. acc. en voc. voor. Van de overige woorden dezer declinatie zooals meridies, middag, gla-c i e s, ijs, bestaat geen meervoud. Deze woorden dienen tevens tot voorbeelden van verbuiging.

Aanmerking. In plaats van op ei gaat de gen. siug. soms uit op e of i. De dat. sing, gaat soms uit op e.

§ 30. Quantiteit van de paenultima der uitgangen van de vijf declinaties.

1°. De voorlaatste lettergreep der dativi en ablativi op ïbus en übus is kort. B.v. leg ïbus, quereübus; op abus en ëbus lang. B.v. filiabus, diëbus.

2°. De voorlaatste lettergreep der genetivi op arum, örum, ërum is lang. B.v. mensarum, puerorum, diërum.

3°. Van den uitgang ei der vijfde declinatie is de e lang, zoo er vóór e een vocaal staat. B.v. diëi; doch kort, zoo er vóór e een consonant staat. B.v. fidëi.

4°. De vocativi op ai en ëi van de eigennamen der tweede declinatie op a jus en ejus hebben de voorlaatste lettergreep lang. B.v. Gai, Pompei.

Onregelmatige declinatie.

VIJFDE HOOFDSTUK.

OVER DE ONREGELMATIGE DECLINATIE.

§ 31. Samengestelde declinatie.

Wanneer een substantivum samengesteld is uit twee woorden, die beiden in den nom. staan, worden beide woorden gedeclineerd. B.v. respublïca, yemeenebest, gen. reipublïcae, dat. rei-publïcae, enz.; j usjurandum, eed, gen. jurisjurandi, dat. jurijnrando, enz. Vgl. § 148.

Zoo een substantivum samengesteld is uit twee woorden, waarvan het eene in den nom. en het andere in den gen. staat, wordt alleen het woord in don nom. gedeclineerd. B.v. jurisconsult ns, rechtsgeleerde, gen. juris consulti, dar. jurisconsult o, enz. Evenzoo senatus c o n s ul tu m , raadsbesluit, ple-biscïtum, volkshesluit.

§ 32. Substantiva indeclinabilia.

Tot de substantiva, die niet verbogen kunnen worden, be-iiooren:

1⁰. de namen dor letters, sommige vreemde woorden, zooals: manna en vele Griekse he woorden op i en y. B.v. gummi, gom, asty, de stad (Athene). Van deze woorden bestaan echter meermalen verbuigbare bij vormen, zooals van gummi: gum en, ïnis, gumma, atis, gummis, is.

2°. vele vreemde, vooral Heb reeuwsch e eigennamen, zooals: Judith, B e t h 1 e ë m. Die eigennamen , welke een L a t ij n-s c h e n of Griekse hen uitgang hebben, zooals Maria, Joannes, Judas worden naar de eerste of derde declinatie verbogen.

Soms nemen vreemde eigennamen met onverbuigbaren uitgang een Latijnse hen uitgang aan en kunnen dan verbogen worden. B.v. A bra ham us, Judith a. David, Daniel en Gabriel blijven in den nom. gewoonlijk onveranderd en worden verder regelmatig naar de derde declinatie verbogen. B.v. gen. Davïdis, Daniëlis, Gabriëlis. Jesus heeft in den acc. Jesum, in de overige naamvallen J e s u.

§ 33. Singularia tantum.

Tot de sulistantiva, die slechts in het enkelvoud voorkomen, behooren:

1⁰. de namen vau afgetrokken denkbeelden, die slechts enkelvoudig gedacht worden, zooals de namen van deugden, ondeugden, wetenschappen. B.v. sapientia, wijsheid, pudor, schaamte.

Pluralia tantum.

Men gebruikt echter iu het Latijn de nomina abstracta in het meervoud:

«.wanneer et aangeduide denkbeeld op meerdere personen betrekking heeft. B.v. Cornelius Nepos vitas multorum illustrium imperatorum descripsit, Cornelius Nepos heeft het leven van vele aanzienlijke veld hee ren beschreven. Ineurres in o d i a h o m i ti u m , gij zult den haat der menschen heloopen. Inimicitiae acerbissimae erant inter Eomanos et Carthaginienses, er bestond een zeer hevige vijandschap tusschen de Romeinen en de Carthajers.

Dichters zetten soms voor de deftigheid een meervoud, al wordt er maar van één enkele zaak gesproken. Men noemt dit een pluralis majestaticus. B.v. liector Olympi non agat hos currus, {den zonnewagen).

h. wanneer men verschillende soorten of uitingen van een afgetrokken denkbeeld wil aanduiden. B.v. sommis et qnietes cetërae, de slaap en de overige soorten van rust-, ti mi dit at es, uitingen van vrees; irae, uitvallen van toorn; amoros, liefdesbetuigingen; mortes, sterfgevallen.

2°. de stofnamen, zooals: aurum, goud, nix, sneeuw. Men gebruikt echter hot meervoud om de stofsoorten uit te drukken of de voorwerpen, die uit zekere stof vervaardigd zijn. B.v. sales, verschillende zouten; lig na, houtsoorten; aera, koperen instrumenten; c e r a e , wassen beelden ; 1 a r d a, zijden gerookt spek.

Als stofnamen worden ook beschouwd do namen van tuin- en veldvruchten en der voortbrengselen van akkerbouw en veeteelt, wanneer men namelijk aan de geheele soort denkt. B.v. Hae villae abundant porco, haedo, agno, ga 111na, deze landgoederen zijn rijk aan varkens, bokken, lammeren en kippen. Catinus cicSris, een schotel erwten, i

3°. de nomina propria, tenzij men daardoor meerdere personen wil aanduiden, die denzei fdon naam dragen of die zekere gelijkenis met een bepaalden persoon hebben. B.v. Tres Scipiönes, de drie Scipio's. Cicerones, redenaars als Cicero.

4°. verschillende op zich zeiven staande woorden, zooals: album, register, apparatus, toebereidselen , f a m a, gerucht {afzonderlijke geruchten heeten rum or es), justitium, de vacantiedagen bij het gerecht, le tuin, dood, mundus, kaptafelgereedschap, s p e c ï m e n, proef, stalen, sup el lex, huisraad, ver, lente, vesper of vespöra, avond, vest is, kleeding (de afzonderlijke kleedingstukken heeten vestimenta).

5°. Meermalen staan ook algemeeue benamingen van militairen in het enkelvoud in plaats van iu het meervoud. B.v. miles, eques, pedes, hostis.

Aanmerkingen. De benamingen van het lichaam en de lichaamsdeel en, die in het Nederlandsch gewoonlijk in het enkelvoud gebruikt worden, zetten de Latijnen gaarne in het meervond, wanneer zij opmeer dan één persoon betrekking hebben. B.v. Milites terga dant, corpora cu rant. Men vindt echter bij de beste schrijvers ook liet enkelvoud. B.v. Animadvertit Sequanos capite demisso ter ram intu eri.

§ 34. Pluralia tantum.

Tot de. substantiva, die alleen of gewoonlijk in het meervoud voorkomen, behooren:

Pluralia tantum.

1°. verschillende namen van personen, waarbij de Latijnen zoowel als de Nederlanders aan een veelvoud donken. B.v. caelïtes, de hemelingen, e x c u b i a e, wacht, g e ra ï u i, tweelingen, i n f ë r i, de be-woners der onderwereld, 1 i b ë r i, kinderen, iomüres, spoken, m a j ö r e s, voorouders, man es, de schimmen der afgestorvenen, optimates, de aanzienlijken, p e u iï t e s , huisgoden, p o s t ë r i. nakomelingen, primöres, de aanzienlijken, procëres, de aanzienlijken , s u p ë r 1, de bewoners der bovenwereld.

2°. do namen van bepaalde dagen, zooals: K a 1 e n d a e, de l^stu dag der maand, Nonae, de ö¹¹Â® of 7^lle dag der maand, Idus, de 13^Je of 15^de dag der maand, nundtnae, marktdag, foriae, vacantie; de namen van feesten en feestelijke spelen, zooals: Bacchanalia, het feest van Bacchus, natalitia, verjaarfeest, spon sal ia, verlovings-tnaal; verschillende namen van volken, eilandengroepen, gebergten, steden, zooals : Aborigines, Baleares, A1 p e s, A t h ë n a e,

Squot;. verschillende namen van samengestelde zaken, wier samenstellende deelen de Latijnen zich of niet voorstelden of met andere woorden aanduidden. Het begrip van vele dezer woorden drukken ook wij in het meervoud uit. De voornaamste dezer woorden zijn: altar ia, altaar, ambages, omweg, a n g u s t i a e, bergpas, ar g u t i a e, spitsvondigheid, ar ma, wapenen, ar m a m en t a, scheepstuig, art us, gewrichten, balnea e, badhuis, b e 11 a r i a, dessert, b i g a e, tweespan, b i a n d i t i a e, liefkoozingen, cai' ce 11 i, traliewerk, canj , grijze haren, gt;■.ass_es , jagersnet , cervices, nek, c, 1 a t h r i, traliën, clitellae, pakzadel, c o-dicilli, briefje, compëdea, voetkluister, ere pun dia, speelgoed, cunabüla, wieg, cunae, ivieg, deliciae, vermaak, d i r a e, vloek, d i v i t i a e, rijkdom, e x t a, ingewanden, exseq uiae, begrafenis, e x u-v i a e . buitgemaakte welpenen, facetiae, aardigheden, fauces, keel, fasti, kalender, almanak, fides, lier, fores, dubbele deur, fori., rijen banken, f o r i a. uitwerpselen , grates , dankbetuiging, Hia, onderlijf, i II o c ë b r a e , verleiding, incunabula, wieg, i n d u t i a e , wapenstilstand, induviae, kleederen, ineptiae, zotteklap, inferiae, lijk-olfer, i n s i d i a e , hinderlaag, intestlna, ingewanden , j u s t a, lijk-pleehtigheden , 1 o c ü I i, kistje, lustra, het leger van wilde dieren, manubiae, huit, minae, bedreigingen, m oen ia, stadsmuur, nngae, beuzelingen, parietin ae. ruine, phalërae, paardentuig, praecor-d i a, middenrif, pr aestigi a e , goochelarij, p r eces, gebed, p r im i t i ao, eerstelingen, pjijj i I l.sr o s, schrij fta fel, q uadrlgae, vierspan, quis-quiliae, ontuig, reliquiae, overblijfselen, renes, nieren, salinae, zoutgroeven, s c a 1 a e, trap, scopae, bezem, s cru t a, rommel, s e n t e s, doornstruiken, sorta, krans, s or des, morsigheid, spolia, huit, tonëbrae, duisternis, thermae, warme baden, tormina, kramp in het lijf, t r icae, potsen, u t e n s i 1 i a, gereedschap, v a 1 v a e, vleugeldeur, v e p r e s, doornstruiken, v e r b ë r a, geeselslagen, vindiciae, rechtvaardiging, v i r g u 11 a . houtgewas.

4°. eenige woorden, die in het meervoud eene van het enkelvoud afwijkende beteekenis hebben;

Singularis.

26 Dcfectiva casïbus. § 35 ^ g

c a r c e r , kerker. oarcëres, sluitboom der renbaan. _v00

c a s t r u m , kasteel. c a s t r a , legerplaats. ₍i₍,

c o m i t i u m , vergaderplaats van het c o ra i t i a, volksvergadering. (

Komeinsche volk op het forum. _Bj₀₍ copia, voorraad, overvloed. copiae, troepen. ■ ,1.^

cupedia, snoepachtigheid. cupediae, lekkernijen. p|_;, e p ü 1 u ni, openhaar feestmaal. o p ü I a e , gerechten.

facu 11as, geschiktheid. facultates, (tijdelijk) vermogen. gt; §

finis, grens. fines, grenzen, grondgebied.

fortuna, geluk. fortünae, (tijdelijk) vermogen. 1) e gratia, dankbaarheid. gratiae, dankbetuiging.

hortus, tuin. liorti, tuinen, buitenplaats. _vc

impedimentum, beletsel. impedimenta, beletselen, bagage. _ei₍ li11 ër a, letter. lit t i;r ae, letters, brief, letterkunde.

Indus, spel. 1 u d i, spelen, openhaar schouwspel. ' fei

naris, neusga t. u a r e s, neus. j u

ii a t Si li s, geboortedag. n a t El 1 e s , afkomst. re opera, moeite. o p 6 r a o, werklieden.

(ops), hulp. Vgl. § 24. o pes, schatten. [speelt). va

pars, deel. partes, deelen, partij, rol {die men

to strum, snavel, scheepssneb. rostra, het spreekgestoelte op het

tabiila, plonk. tabulae, rekeningboeken. (forum. gi

tempus, tijd. tempora, slapen aan het hoofd. r i

§ 35. Defectiva casibus. ^ g(

ïot de substautiva, die een of meer casus missen, beboeren: h(

1°. sommige substantiva, waarvan de n o m. sing, ontbreekt. B.v. _m

(daps), dapis, spijs, (dieio), die io nis, heerschappij, (frux), frugis, (V veldvrucht, (iuternecio), inter u eci o n i s, (pollis) , pollïnis,

fijn meel. Van vicis (gen.), beurt, afwisseling, ontbreekt behalve den di

nom. ook de dat. sing, en de gen. plur. ci

2°. verschillende woorden, die slechts in den nom. en a c c. voor- ei komen, namelijk: de Grieksche neutra op os en es in het enkel- ft voud en op e in het meervoud , zooals: cacoëthes, kwaadaardige ziekte, jc cetos, (een groote zeevisch), Tempe, (dal in Thessalië); vervolgeus h het meervoud van sommige monosyllaba, als: nee es, verschillende soorten van een geweldigen dood, tura, wierookkorrels • eindelijk de woor- o . den fas, goddelijk recht, nef'as, onrecht, nihil, niets, (voor de out- r brekende casus van nihil gebruikt men uu 11 a res), in st ar, evenbeeld., s vorm, voorkomen. B.v. Navis urbis instar habere videtur.

Bijzonder wordt dit woord gebruikt in de beteekenis van als, zooveel als, t

zoogoed als, doch slechts iu verbindingen, waariu het als n o m. of acc. t te verklaren is. B.v. Aclilvi equuni montis instar aedificave-

runt. Plato mihiunus est instar omnium philosophorum. z

Men zegge niet: ad instar. 8

3°. verschillende substantiva, die slechts in bepaalde verbindingen voor- c

komen, zooals: d i c i s causa,/» schijn, rdineïtasredigere, c

het uiterste brengen, infitias ire, loochenen, venum dare, verkoopen, i venum ire, verkocht worden, pessum dare, te gronde helpen, pes-sum ire, te gronde gaan, spon te, vrijwillig, dat gewoonlijk slechts n den abl. en wel in verbinding met een pronomen possessivum

§ 3C. Abundantia. 27

voorkomt. B.v. Vidua se pejcrasse sua spon te professaest' de weduwe bekende vrijwillig dat zij ten valschen eed had gedaan.

Ook verdient nog genoemd te worden liet substantivum m a n e, ochtend, dat sleelits in den nom. aoo. en abl. sing, voorkomt, en nemo, niemand, dat slechts in den nom. dat. en ace. s i n s'. mag gebruikt worden. In plaats van nemïnis zegt men nullTus en in plaats van nomine nullo.

§ 36. Abundantia.

Tot de substantiva, die verschillende vormen van gelijke beteekeuis hebben, behooren:

1°. de heteroclïta of substantiva, die mot denzelfden of met een verschillenden ncminativus op verschillende wijze verbogen worden.B.v. elephantus, i. elephas, antis (slechts inden nom.

gebruikelijk), olifant.

femur, oris. fenien, ïnis (niet inden nom.), dij.

juventus, ütis. juvcnta, ae (dichterlijk) jeugd.

requies , et is. roquies , ei (slechts in den a cc. en

abl. requiem, requie), rust. vas, vasis (in het meervoud niet vasum, i (in liet enkelvoud niet ge-gebruikelijk). bruikelijk), vat.

Verder verschillende substantiva, die naar do l^sk' en 5'^le declinatie gaan, zooal s: barbaria en barbar ies, ruwheid, 1 u x u r i a en luxuries, weelderigheid, materia en materies, stof. Gewoonlijk worden van de vormen der Squot;¹⁶ declinatie slechts de nom. acc. en abl. sing, gebruikt.

2°. de heterogenea of substantiva, die een verschillend geslacht hebben. B.v. bacillum, n. en baculus, m. stok, commentarius, m. en commentarium, n. geschrift, cubitus, m. en cubïtum, n. (bijzonder als maat), elleboog.

De volgende woorden hebben in het meervoud een ander geslacht dan in het enkelvoud:

carbasus, i, f. lijnwaad. Plur. carbasa, n.

caelum, i, n. hemel. „ caeli, ni.

frenum, i, n. gebit. „ freni, m. en frena, n.

jocus, i, m. scherts. _v joci, m. en joca, n.

locus, i, m. plaats. „ loci, in. plaatsen in boeken en

oorden; loca, n. alleen oorden. ostrea, ae, f. oestegt;^k. „ ostreae, f. en ostrea, n.

rastrum, i, n. hark. „ rastri, m. en rastra, n.

sibilus, i, m. gesis. „ sibïli, m. endichterljj k ook

sibïla, n.

tartarus, i, m. onderwereld. , tartara, n.

tonïtrus, us, m. donder. „ tonitrua, n.

3°. sommige woorden, die heteroclita en heterogenea te gelijk zijn. B.v.

alimonia, ae, f. en alimonium, i, n. voeding.

cingüla, ae, f. en cingülum, i, n. gordel.

contagium, i, n. en contagio, onis, f. besmetting.

menda, ae, f. en mendum, i, n. schrijffout.

28 Geslachtsregels. § 37—38.

ZESDE HOOFDSTUK.

OVER DE GESLACHTSREGELS.

Algemeene regels.

§ 37. Mannelijk zijn de namen van mannen, volken, maanden, rivieren, bergen en wi n den. B.v. ^o'étdichter, Persa, een Pers, Januarius, Januari, Garumna, de Ga-ronne, Atlas, het A tlasgehergie, a q u 11 o, noordenwind.

Uitzon derlugeu. Vrouwelijk zijn o p 6 r a e, v i g i-

liae en oxcubiae, wacht, copiae, troepen, verdor Styx en Let he, twee rivieren der onderwereld, en eenige rivieren op a der eerste declinatie , zooals: A11 i a.

Zoo bij de namen der bergen geen mons staat, hebben zij gewoonlijk het geslacht van hunnen uitgang, zooals Ida of I d e, f. P e 1 i o n, u.

Onzijdig zijn acroïïma, grappenmaker, auxilia, hulptroepen, mancipium, slaaf.

§ 38. Vrouwelyk zij n de namen van vrouwen, boo men, gewassen, steden, landen en eilanden. B.v. mater, moeder, querous, eik, Babylon, Italia, Cyprus.

Uitzonderingen. Van de namen van vrouwen, zijn onzijdig scortum en prostibülum, welke woorden een slechte vrouw aanduiden.

Van de namen van boom en en gewassen zijn onzijdig die op um der tweede en die op er der derde declinatie, alsmede robur, eik.

Mannelijk zijn dumus, doornstruik, calitmus, riet en enkele anderen.

^an de namen van steden zijn

m a n n e 1 ij k:

1°. de pluralia op i, als: Argi, Delphi.

2°. vier op o: Hippo, Nar bo, ïrusïno, Sulmo.

3°. Tunes en Canüpus, eenige op us,.untis, als: Pesslnus en op us, i, als: Stympbalus en soms ook Marathon.

ouzij dig:

1°. die op um en de Grieksche op on, als: Tuscttlum, Ilion.

2°. de pluralia op a, als: Susa.

3°. die op e en ur van do derde declinatie, als: Praeneste, Tibur.

4°. de indeclinabilia op i en y, als: llliturgi, A.sty.

Van de namen van landen zijn

man n el ij k: Bosporus, Pontus, Hollespontus èn Isthmus.

onzijdig: de enkelvoudige op um en de meervoudige op a, als: Latium, Bactra.

Van de namen van eilanden zijn onzijdig eenige op um, alsmede Delta.

§ 39—40. Geslachtsregels. 29

§ 39. Sommige namen van personen hebben een dubbel geslacht. Deze snbstantiva, welke c o m m u n i a worden genoemd , kunnen zoowel een man als een vrouw aanduiden. Zij zijn voornamelijk:

adolescens, jongelincf, meisje, hospes, gastheer, gastvrouw. affïnis, schoonbroeder, schoon- index, aanbrenger, aanbrengster.

{zuster, i n fa n s, kind (beneden 7 jaar), antistes, opperpriester, opper- interpres, tolk.

{priesteres. j u v ë n i s, jongeling, meisje.

a. r t i f e x, kunstenaar, kunstenares, parens, vader, moeder.

civis, burger, burgeres. patruëlis, neef, nicht.

comes, gezel, gezellin. p r a e s u 1, bestuurder, hestuur-

conjux, echtgenoot. (deres.

contubernalis, tentkameraad, sacerdos, priester, priesteres. c o n v ï v a, gast. s a t e 11 e s, begeleider, begeleidster.

dux, leidsman, leidsvrouw. v a t e s, waarzegger, waarzegster.

he res, erfgenaam. v index, wreker, wreekster.

Van antistes en hospes komen voor het vrouwelijk geslacht ook de vormen antistita en hospita voor.

§ 40. Verscheidene namen van personen iiebben voor het mannelijk en vrouwelijk geslacht een verschillenden uitgang. Zij worden mob ilia geheeten. Zoo het mannelijke substantivum op us of er uitgaat, heeft het vrouwelijke den uitgang a. B.v. eoquus, kok, co qua, keukenmeid, magister, leermeester, magistra, leermeesteres. Eindigt het mannelijke substantivum op tor, dan gaat het vrouwelijke uit op trix. B.v. victor, overwinnaar, victrix, overwinnares. Nutrïtor, opvoeder, heeft echter nu trix, voedster.

De volgende mobilia wijken van dezen regel af:

avus, grootvader a via, grootmoeder.

c a u p o, waard. c o p a, waardin.

cliens, beschermeling. clienta, beschermeling.

fidïeen, snarenspeler. fidicïna, snarenspeelster.

1 e n o, koppelaar. 1 e n a, koppelaarster.

nepos, kleinzoon. n e p t i s, kleindoch ter.

poëta, dichter. poëtria, dichteres.

p s a 11 e s, snarenspeler. p s a 11 r i a, snarenspeelster.

p u e r, knaap. p u e 11 a, meisje.

*

Pf

•v-

§ 41—42.

rex, koning. reglna, koningin.

so eer, schoonvader. socrus, schoonmoeder.

t i b ï c e a, fluitspeler. t i b i c ï n a, fluitspeelster.

§ 41. Onder de namen van dieren vindt men:

1⁰. c o m in u n i a. Hiertoe behooren; bos, os, koe, c a n i s. hond, teef, elephantus, olifant.

2°. in obilia. Hiertoe behuoren :

a g ii a, wijfjeslam.

o v i s, ooi.

c a p r a, geit. fel es, kat. eer va, hinde. c o 1 u m b a, duif. e q u a, merrie. g a 111 n a, kip. capella, geitje. j u v e n c a, vaars.

1 e a e n a, leeuwin.

v a c c a, koe.

ursa, herin.

v i t ü 1 a, kalf.

3°. epicoena. Hieronder verstaat men de namen vau dieren, welke voor de twee natuurlijke geslachten slechts één taalkundig geslacht hebben. Zoo zjjn de woorden eorvus, raaf, passer, musch, tardus, lijster, masculina, ook al worden zij gebruikt voor een vrouwelijk dier en de woorden aquïla, arend, a.i\a,s, eend, vulpes, vos, feminina hetzij zij gebruikt worden vooreen tn a mietje of een wijfje. Zoo men bepaald wil uitdrukkeu, dat men een mannelijk of een vrouwelijk dier bedoelt, moet men bij den naam van het dier het woord mas of femïna voegen. B.v. anas mas, waard, anas fem in a, eend.

§ 42. Onzijdig zijn:

1°. de substantiva i n d e cl i n a b i 1 i a met uitzondering van de namen van personen. Vgl. § 32. De namen der letters worden soms vrouwelijk gebruikt door er littëra onder te verstaan. B.v. D u a e T.

2°. de woorden, die alleen als woorden worden beschouwd zonder op hunne beteekenis te letten. B.v. Pater est masculinum, het woord vader is mannelijk.

3°. de woorden, die geen nomina zijn en als substantiva gebruikt worden. B.v. Ultimum vale, het laatste vaarwel. Tuum scire, uw weien.

Geslachtsreyels.

Bijzondere regeis.

De bijzondere regels gelden niet voor de woorden, wier geslacht reeds bepaald is door de algemeene regeis.

Eerste declinatie.

§ 43. Do woorden op a eu e zjjn vrouwelijk, die op as en es manneljjk. Behalve de uitzouderiiigen volgens de algemeene regels, zooals de namen vau mannen en volken, is nog mannelijk op

a H a d*! a, de Adriatische zee.

Tweede declinatie.

§ 44. De woorden op er, i r, us, os, e u s zij q m a n n e 1 ij k, die op um en on zijn onzijdig.

Behalve de uitzonderingen volgens de algemeene regels zijn van de woorden op us

vrouw elijk:

1°. vier zuiver Latijnsche woorden: alvus, buik, colus, spinrokken, humus, grond en v a n n u s, wan.

2°. verscheidene uit het Grieksch afkomstige woorden. B.v. antidötus, tegengif, at ö mus, ondeelbaar lichaam, dialeotus, tongval, erëraus, woestijn, exodus, uitgang, m e t h ö d u s, leerwijze, periödus, volzin, p h a s é 1 u s, scheepje, s y n ö d u s, vergadering.

o n z ij d i g:

pelagus, zee, virus, eu gewoonlijk vulgus, (/mem, welke

woorden tevens het meervoud missen.

Oerde declinatie.

§ 45. Mannelijk zijn de woorden op o,or, os, er, benevens de imparisyllaba op es. B.v. serino, gesprek, cal or, warmte, flos, bloem, passe r , musch, paries (etis), tvand.

Uitzonderingen op o:

De woorden op do, go, i o zijn vrouwelijk; daarbij earo en echo zijn het evenzoo;

doch m a n n e 1 ij k zij n h a r p a g o ,

ordo, car do, scipio,

stellio, septentrio,

m a r g o, 1 i g o , p u g i o ,

t i t i o, p a p i 1 i o,

u n i o, c u r c u 1 i o ,

scorpio, vespertilio,

alsmede do substantiva op io, die een getal aanduiden, zooals: t e r-nio, drietal.

Uarpitgo, haak, ordo, volgorde, cardo, hengsel, scipio, staf, stellio, sterhagedis, septentrio, noorden, margo, rand, ligo, spade, pugio, dolk, titio, brandend stuk hout, papilio. vlinder, unio, parel, curculio. koren-worm, scorpio , schorpioen , vespertilio, vleermuis.

Geslachtsregels.

Uitzouderiugeu op or:

Neutra zijn er vier op or:

m a r m o r, a e q u o r, a d o r, c o r.

Femiuini geueris is slechts arbor, arböris.

Marraor, manner, aeiyior, vlakte., ad')r, spelt, cor, hart, arbor, boom.

Uitzouderiugen op o s:

F e m i u i ii a zij n op os deze drie: cos, dos, eos,

doch os (oris) en os (ossis)

zijn neutrius generis.

Cos, wetsteen, dos. huwelijksgift, eog, dageraad.

Uitzonderingen op er:

Neutra zijn er veel op er:

ver, cadaver, iter, tuber,

cicer, piper, siser, uber,

zingiber, suber, papaver,

ver ber, acer, si Ier, spin ter.

Man- en vrouwelijk is linter.

Ver, lente, cadaver, lijk, iter, reis, tuber, gezwel, cicer, grauwe erwt, piper, jiefer, siser, suikerwortel, uber, nier, zingiber, gemier, papaver, maunkop, suber, kurkboom, verber, (gewoonlijk in het meervoud) slag, acer, ahornboom, siier, wilg, spinter, armband, linter, boot.

■Uitzonderingen op es;

Een is neutrum, naamlijk: aes^

doch feminina: reques,

quies, ra er ces, merges, teges,

c o m p e s, i n q u i e s en s e g e s.

Aes, koper, requies en quies, rust, merces, loon, mergas, schoof, teges, rietmat, compes, (gewoonlijk in het meervoud) voetkluisters, inquies, onrust, seges, zaadveld.

§ 46. Vrouwelijk zjjn de woorden op as, aus, is, x, ys, de pa-risyllaba op os, benevens do woorden op s mot voorafgaauden mode-klinker. B.v. aetas, leeftijd, laus, lof, auris, oor, radix, wortel, chely s, luit, nu bes, wolk, hiems, winter.

Uitzouderingen op as:

Drie zijn er ra a n u e 1 ij k op as:

as, a d Jl m a s en o 1 e p h a s.

Vas (vasis) echter, fas, no fas zijn neutra met dou uitgang as.

As, een-as (kopergeld), adamas, diamant, elcphas, olifant, vas, vat, fas, goddelijk recht, nefas , onrecht.

Uitzonderingen op is:

Vele woorden zjjn op is masculini geueris:

panis, penis, crinis, finis,

ignis, lapis, pulvis, ei nis,

or bis, am nis en natalis,

sanguis, unguis, glis, annalis,

fascis, axis, funis, ensis,

Gedachtsreyels.

f u s t i s, v o c t i s, v o m i s , m e u a i s,

vermis, eucümis en torris,

postis, mugïlis en follis,

cassis, assis, callis, collis,

sentis, piscis en molïiris,

eau lis, cossis en canïilis.

Man- en vrouw lijk: auguis, torquis,

canis, tigris, pedis, pollis,

c o r b i s en ook nog a q u it 1 i s.

Panis, brood, penis. staart, eriuis, haar, finis, einde, ignis, vuur, lapis, steen, pulvis, stof, eiuis, asch, orbis, hrimj, am nis, stroom, natalis, (je.boortedag, sanguis, bloed, unguis, nayel, glis, rat, annalis (gewoonlijk in liet meervoud), jaarboek, fuscis, bundel, axis, as (vau een rad), funis foiiw, ensis, zwaard, fustis, stol:, yectis, hefboom, vomis, 'ploegschaar, mensis, maand, vermis, worm, cucïimis, komkommer, torris, brandend hout, postis, deurpost, muir'üis (zekere zeevisch), follis, blaasbalg, eassisi (gewoonlijk in het meervoud), jagersnet, assis. plank, callis, voetpad, collis, heucel, sentis, doornstruik, piscis, visch, molrtris, molensteen en kies, caulis, stronk, oossis, houtworm, canïilis, kanaal, an^uis, slang, toi-qnis*,quot;Italsketen, camf^Tond, tigris, tijger, pedis, luis, pollis, stuifmeel, eorliis, korf, a_qualis, watervat.

Uitzonderingen op x;

Jlet x zijn manlijk die op ex,

bij voorbeeld: codex, ver vex, gr ex,

doch vrouw lijk blijven lex en nex,

su pel lex, forf.Qji., faex eu prex.

Manlijk zijn op ix, yx: calix,

fornix, phoenix, bombyx, varix,

calyx, coccy3_, oryx, sorix.,

ook tradux, thorax en op unx:

fl e u ii x. quincunx en ook s e p t u n x.

Codex, • boek, vervex, hamel, grex, kudde, lex, wet, nex, geweldige dood, supellex, huisraiul, forfex, schaar, faex, droesem, prex (gewoonlijk in het meervond), gebed, calix, kelk, fornix, gewelf, phoenix (een fabel-achtige vogel), bombyx, zijdeworm, varix, aderspat, calyx, bloemkelk, coccyx, koekoek, oryx, gazel, sorix (soort van uil), tradux, wijngaardrank, thorax, borstharnas, deunx, (luincunx, septunx (onderdeelen der as).

Uitzonderingen op de parisyllaba op es;

Masculina zjjn op es:

vep r es en acinftces,

v e r r e s en ook g a u s ftp es.

Man- en vrouwTifk is palumbes.

Vepres (gewoonlijk in het meervoud), doornstruiken, acinaces, Perzische sabel, verres, everzwijn, gausSpes, doek, palumbes, houtduif.

Uitzonderingen op de woorden op s mot voorafgaanden medeklinker: Manlijk zjju op ons en eus:

fons, mons, pons, deus, confluens,

bidens, tridens, oeeïdens,

r ii d en s. tor reus, oriens,

verder ch al y p s, gr yp s, hydrops,

en ten laatste ook epop_s.

Geslachlsregels.

Fous, bron, mous, herg, pous, brug, deus, tand, confluens, plaats, waar zich twee rivieren vereenigen, bideus, gaffel (in do beteekenis van tweejarig schaap is het vrouwelijk), trideus, drietand, occïdens, westen, rudens. kabeltouw, torreus, bergstroom, orieus, oosten, dial yds , staal, gryps, grijpvogel, hydrops, waterzucht, epops, hoppe (eeu vogel).

§ 47. Onzijdig ziju de woordeu op a, e, i, y, c, 1, n, t, ar, ur, us. B.v. arf)ma, specerij, mare, zee, sinapi, mosterd, truffel,

1 a c, melk, v e c t T g a 1, belasting , carmen, gezang, caput, hoofd, cal car, spoor, robur, kracht, pectus, borst.

Uitzonderingen;

Mannelijk zijn op letter 1:

de woorden sol, sal en mngil.

Ook ziju er elf op letter n:

ren, pacten, Hen, attitgeu,

paean, canon, agon, lichen,

li o r I z o u en ook gnomon, s p 1 e n.

Vijf op ur, als: fur en furfur,

astur, vultur en ook turtur.

Vervolgens ziju er vier op us:

mus, polypus, 1 e p u s, tripus.

Doch feminina zijn op us:

juventus, virtus, servïtus,

pecus, (pecüdis) en salus,

senectus, palus en incus,

tellus en meestal sus eu gr us;

eindelijk de woorden sindou,

alcyon eu ook aëdon.

Sol., zon, sal (Vgl. § 21. 2°.), mugil. (zekere zeevisch), ren (gewoonlijk in het meervoud), nieren, pecten, kam, lieu , milt, attagen, korhoen, paeau, lofzang, canon, richtsnoer, agon, wedstrijd, lichen, dauwworm, horizon, gezichteinder, gnomou. zonnewijzer, splen, milt, fur, dief, furfur, zemelen, astur (soort van havik), vultur, gier, turtur, tortel, mus, muis, polvjmg. polgp, lepus, haas, tripas, drievoet, juventus, jeugd, virtus, kracht, servïtus, slavernij, pecus, ttdis, een stuk vee, (pecus, oris, n. het vee als soort, de-schapen), salus, heil, senectus, ouderdom, palus, moeras, incus, aanbeeld, tellus, aarde, sus, zwijn, grus, kraanvogel, gindon, fijn lijnwaad, alcyxm , ijsvogel, aëdon , nachtegaal.

Vierde declinatie.

§ 48. De woorden op us ziju mannelijk, die op u onzijdig.

Uitzonderingen op us:

Slechts feminina zijn op us:

quinqnatrus, tribus, portïcus,

a c u s, domus, I d u s, m a n u s.

Man- en vrouwlijk: peuus, specus.

Quinquatrus (slechts iu het meervoud), zeker feest ter eere van Minerva, tribus, volksstam, portïcus, galerij, acus, naald, domus, huis, Idus (slechts iu het meervoud), de IS'¹quot; of ISquot;¹quot; dag der maand, manus, hand, peuus, levensvoorraad, specus , hol.

Verbuiging der adjectiva.

Vijfde declinatie-

g 49. Alle woorden dezer declinatie zijn vrouwelijk behalve meri-dies, middag, dat man nel ijk is. Ook dies is mannelijk; wauneor het echter in het enkelvoud een bepaalden dag aanduidt of termijn beteekent, wordt het meermalen vrouwelijk gebruikt.

ZEVENDE HOOFDSTUK.

OVER HET ADJECTIVUM.

1. Over de declinatie der adjectiva.

§50. Evenals in het Nederlandsch moeten de adjectiva ook in het Latijn met hunne substantiva overeenkomen in geslacht, getal en naamval.

Sommige adjectiva hebben voor ieder geslacht een verschillenden uitgang. B.v. rex pulclier, de schoone koning, re gin a pulchra, de schoone koningin, templum pulchrum, de schoone tempel.

Andere adjectiva hebben twee uitgangen, één voor het ra asculinu m en f e ra i n i n u ra en één voor het n e u t r u m. B.v. v i r mor talis, de sterfelijke man, muiier mor talis, de sterfelijke vrouw, genus mortale, het sterfelijk geslacht.

Er zijn ook adjectiva, die slechts één uitgang hebben voor de drie geslachten. B.v. puer praestans, de voortreffelijke knaap, puella prae stans, het voortreffelijke meisje, don urn praestans, het voortreffelijk geschenk.

Adjectiva van drie uitgangen.

§ 51. De adjectiva van drie uitgangen gaan uit op us, a, um.

er, a, ura.

er, i s, e.

Die op us, a, ura en er, a, ura gaan in het mannelijk en onzijdig geslacht naar de tweede en in het vrouwelijk naar de eerste declinatie.

Die op er, is, e gaan in alle geslachten naar de derde declinatie. Zij hebben echter in den abl. sing, i, in den gen. plur. iuni en in den nom. acc. en voc. plur. van het neu-t r u ni i a.

Verbaiginy der adjectivn.

2.

pu 1 cher, pu 1 chra, pulchrum, schoon.

N. pulcber, pulchra, pulchrum. pulchri, pulchrae, pulchra. (x. pulchri, pulchrae, pulchri. pulchrorum, pulchrarum, pulchrorum D. pnichro, pulchrae, pul«hro. pulchris, pulchris, pulchris. A. pulchrum, pulehram, pulchrum. pulchros, pulchras, pulchra. \^r. pulcher, pulchra, pulchrum. pulchri, pulchrae, pulchra. A. pulchro, pulchra, pulchro. pulchris, pulchris, pulchris.

3.

acer, acris, acre, scherp.

1°. Yolgens bonus gaan alle adjectiva op us behalve vetus (ëris), oud en in te reus (ütis), wat onder de huid is, die slechts één uitgang hebben.

2°. Volgens pulcher gaan alle adjectiva op er behalve a. de volgende, die naar acer gaan:

alacer, alftcris, aid ere, levendig.

cam pes ter, cam pest ris, campestre, in het open veld. celëber, Celebris, celëbre, beroemd.

eeler, celëris, celëre, snel.

equester, equestris, equestre, de ruiterij betreffend. palus ter, pal us tr is, palustre, moerassig.

pedester, pedestris, pedestre, het voetvolk betreffend.

Verbuiging der udjectiva

Verhuigintj der adjecliva.

2°. De adjectiva op is, die van namen van steden zijn afgeleid, hebben soms e in den abl.

Voorbeelden ter oefening.

brevis, kort. fortis, sterk.

dulcis, zoet. simïlis, gelijk.

Campus (i) viridis, m. het groene veld. Vir tenuis, m. de dunne man. Corpus (oris) debile, n. het zwakke lichaam. Mollis facies (ei) f. het zachte gelaat.

Adjectiva van één uitgang.

§ 55. Van één uitgang zijn alle adjectiva, die niet op us, er of is uitgaan, benevens vet us, in tere us, congener, de-gëner, pauper en uber.

Zij worden verbogen naar de derde declinatie, doch hebben, behoudens de uitzonderingen, in den abl. sing, i of e, in den gen. plur. ium en in den nom. acc. en voc. plur. vai; het neutrum i a.

Om deze adjectiva te kunnen declineeren moet men behalve den nom. ook den gen. kennen.

Voorbeeld van verbuiging.

felix (ïcis), gelukkig.

Singularis. Pluralis.

1°. Altijd of gewoonlijk hebben i in den abl. sing, de adjectiva op ans en ens, die oorspronkelijk participia waren, als: vigilans, waakzaam, sapiens, wijs; vervolgens die op plex, als: simplex, eenvoudig , alsmede ;

teres, he bes, par en ingens,

memor, concors, discors, recens,

iners, anceps, praeceps, repens,

inops, pervicax en audax,

atrox en trux en pertinax.

Teres, ëtis, langwerpig rond, hebes, ëtis, stofnp, par, is, gelijk,

Verbuiginy der adjectiva.

ingens, ntis, groot, memor, öris, (jedacldig, concors, rdis, eendrachtig, discors, rdis, oneenig, reeens, ntis, versch, iners, rtis, ongeschikt, angt;;eps, cipïtis, tweehoofdig, praeceps, cipitis, steil, repens, ntis, onverwacht, inops, öpis, hulpeloos, pervïcax, acis, hardnekkig, audax, acis, vermetel, atrox, öois, gruwzaam, trux, ucis, woest, pertlnax, acis, hardnekkig.

Altijd of gewoonlijk hebben e:

s e n e x, pauper, c a e 1 e b s, li o a p e s,

princeps, ales, dives, sospes,

pubes, parti oeps en deses,

compos, i m p o s en s u p e r s t e s.

Senex, senis, oud, pauper, ëris, arm, caelebs, ibis, ongehuwd, hospes, ïtis, gastvrij, princeps, ïpis, eerste, ales, itis, gevleugeld, dives, vitis, rijk, sospes, ïtis, behouden, pubes, ëris, volwassen, partTceps, cïpis, deelachtig, deses, Idis, werkeloos, compos, pötis, meester over (iets), impos, pötis, niet meester over (iets), super-stes, stïtis, overlevend.

2°. In den gen. plur. hebben um de adjectiva, die altijd of gewoonlijk e hebben in den abl., de composita van par, zooals impar, imparum, en

uber, cicur (cictirum),

memor, supplex (supplicum),

vetus, immëmor, praeceps,

vigil, inops, artïfex.

benevens de adjectiva, die samengesteld zijn met substantiva, welke in den gen. plur. um hebben, zooals: degëner, ëris (van genus), ontaard, quadrüpes, ëdis, viervoetig, versicolor, öris, bont, bicorpor, öris (van corpus), uit twee lichamen bestaande, anceps, cipïtis (van caput), tweehoofdig. Loóilples, ëtis, vermogend, heeft um en ium.

Uber, ëris, vruchtbaar, cicur, üris, tam, memor, öris, gedachtig, supplex, ïcis, smeekend, vetus, ëris, oud, immëmor, öris, ongedachtig, praeceps, cipïtis, steil, vigil, ïlis, waakzaam, inops, öpis, hulpeloos, artïfex, ïcis, bekwaam.

3quot;. Vetus heeft in den nom. acc. en voc. plur. van het ⁿeutrum a.

Men raerke wel op, dat het neutrum plur. op ia der adjectiva van één uitgang slechts voorkomt van die op as, ans, ens, rs en x, bonevens van par, he bes, teres, locüples, quadrüpes, versicolor, anceps en praeceps;

Over de vergelijkingstrappen.

Voorbeelden ter oefening.

clemens, ntis, goedertieren, ingens. superstes.

compos. mendax, acis, leugenachtig. velox, ocis, snel.

dives. quadrupes. vetus.

Miles (ttis) audax, m. de stmitmoedige soldaat. Manus (us) atrox, f. de vree gelijke hand. Volans (ntis) falco (onis), m. de vliegende valk. Uber ager (gri) m. de vruchtbare akker. Pertlnax aurïga (ae) m. de hardnekkige wagenmenner. Hebes coruu (us) n. de stompe hoorn.

§ 57. De volgende adjectiva zijn indeclinabilia: frugi, rechtschapen, n e q u a m, ondeugend, tot, zoovele, q u o t, hoevele, zoovele als, quotquot en quote un que, hoevele ook, aliquot, eenige, totïdem, even zoovele. Men zegge dus: N o m. homo nequam. Gen. homïnis nequam, enz.

De adjectiva tot, quot, enz., alsmede pauci, ae, a, weinige, plerïque, p 1 e r a e q u e, pleraque, de meeste of zeer vele, c e-tëri, ae, a, de overige en nonnul li, ae, a, eenige kunnen slechts bij meervoudige substantiva geplaatst worden.

Van plenque komen bij latere schrijvers ook de enkelvoudige vormen pleraque (nom. fem.) en pier unique (acc. masc.) voor. Somtijds wordt plerumque als snbstantivum gebruikt en zeer dikwijls als adverbium in de beteekenis van meestal. De gen. plur. is niet in gebruik en wordt vervangen door plurimorum, plurimarurn.

Het enkelvoud van ceteri komt slechts voor bij collectiva. B.v. cetera classis. De nom. van het mannelijk enkelvoud bestaat niet. Somtijds komt ook in het enkelvoud nonnullus voor.

§ 58. Wjnneer de adjectiva van één uitgang als substantiva gebruikt worden, volgen zij de declinatie der substantiva. B.v. A sapieate virtus semper maximi pendïtur, door den wijze wordt de deugd altijd het hoogst geschat. Par, een paar, heeft gewoonlijk pari in den a b 1. sin g.

II. Over de vergelijkingstrappen.

§ 59. Evenals in het Nederlandseh zijn ook in het Latijn drie vergelijkingstrappen:

de stellende trap, gradus positlvus. B.v. geleerd, doet us.

de vergrootende trap, gradus comparatlvus. 13.v. geleerder, d o c t i o r.

de overtreffende trap, gradus super la tïvus. B.v. zeer geleerd of het geleerdst, d o c t i s s I m u s.

De comparativus wordt gevormd door ior en de super-la t i v u s door i s s i m u s te voegen achter den stam van het a d-jectivum. Evenals bij een snbstantivum wordt de stam van een adjectivum gevonden door den uitgang van den genetivus singularis

Over de ver gelijking strap pen.

weg te nemen. B.v. pro bus, braaf, probior, prob is sim u s; p r u d e n s, voorzichtig , prudent i o r , prudent i s s I m u s.

De comparativus heeft voor het mannelijk en vrouwelijk geslacht denzelfden uitgang. Voor het onzijdig geslacht verandert men or in us. B.v. probior, probius, prudentior, prudent! us. De verbuiging geschiedt volgens do derde declinatie. In den abl. sing, vindt men somtijds i in plaats van e.

Voorbeeld van verbuiging.

De superlativus heeft voor het vrouwelijk geslacht den uitgang a en voor het onzijdig den uitgang urn. B.v. probissï-mus, probissïma, probissïmum. De verbuiging geschiedt volgens bonus, a, um.

Over de onregelmatige vergelijkingstrappen.

§ 60. Op de gewone vorming der vergelijkingstrappen zijn de volgende uitzonderingen.

1°. De adjectiva op er vormen den comparativus regelmatig, doch den superlativus door er te veranderen in errïmus. B.v. miser, ellendig, miserior, miserrïmus; acer, scherp, acrior, acerrïmus; liber, vrij, liberior, liberrïmus.

2⁰.- De adjectiva facïlis, gemakkelijk, difficïlis, moeilijk, si mi lis, gelijk, dissimïlis, ongelijk, gracilis, slank en burn i 1 i s, laag, vormen den comparativus regelmatig, doch den superlativus door ilis te veranderen in illïmus. B.v. facïlis, facilior, facilltmus. De overige adjectiva op ilis gaan regelmatig. B.v. utïlis, nuttig, utilior, utilissimus.

3°. De adjectiva op dïcus, ficus en völus van dico, facio .en volo vormen den comparativus op entior en den superlativus op entissïmus. B.v. male die us, kwaadsprekend, maledicentior, maledicentissimus; magnificus, prachtig, magnificentior, magnificentissïmus; benevölus, welwillend, bene v ole ntior, bene vo 1 en tissïmus. De adjectiva op d I c u s (waarbij de voorlaatste lettergreep lang is) vormen

I

Over de verijelijldngstrappen.

Over de vergclijkingstrappen.

Aanmerkingen. Ext er of extcrus komt gewoonlijk slechts in het meervoud voor.

Infer of inferus vindt men iu goed Latijn slechts in mare infe-rum, de Toscaansche see, en verder in het meervoud.

Poster us komt in het eukelvoud niet voor in den nom. van het manneljjk on in zuiver proza slechts bij tijdsbepalingen, als: in postern m d i e m, tegen den volgenden dag; verder bestaat slechts het pluralo tantum post er i, de nakomelingen.

Sn per us komt in zuiver proza slechts voor in mare super um, de Adriatische zee, en in het mannelijk en vrouwelijk meervoud.

Over de gebrekkige vergelijkingstrappen.

§ 61. Verschillende adjectiva missen een der vergelijkingstrappen.

De positivus ontbreekt der volgende comparativi eu superlativi: citerior, aan deze zijde, dichter hij citimus, het meest aan deze zijde,

gelegen. het dichtst hij gelegen.

deterior, minder goed. d e t e r r i m u s, de minst goede.

interior, meer binnenwaarts gelegen, intimus, de binnenste,

o c i o r , sneller. ooissimus, snelst.

potior, verkieslijker. potissimus. verkieslijkst.

prior, eerder. primus, de eerste.

p r o p i o r, nader. p r o x i m u s, de naaste.

ulterior, aan gene zijde gelegen. ultimus, de verwijderdste, laatste.

De comparativus ontbreekt van nuperus, alsmede van bellus, lief, bellissimus.

diversns, verschillend, diversissimus.

f a 1 s u s, valsch, f a 1 s i s s i m u s.

inelïtus, beroemd, inclitissimus.

n o v u s, nieuiv, novissimus.

s a c e r, heilig, s a c e r r i m u s.

en van verscheidene als adjectiva gebruikte participia op ns, zooals: merïtus, verdienstelijk, meritissiraus.

De superlativus ontbreekt behalve van juvenis ook van de meeste adjectiva verbalia op ïlis en bïlis en van verschillende op zich zeiven staande woorden, als: agrestis, hoersch, al8.eer, levendig, ater, zwart, caecus, blind, declivis, af hellend, deses, traag, jejünus, nuchter, longinquus, verwijderd, propinquus, nabij, prooi Tvis, voorover hellend, protervus, moedwillig, sal ut it ris, heilzaam, satur, verzadigd, senex, oud, surdus, doof, teres, langwerpig rond, vulgaris, gemeen.

Aanmerking. De adjectiva verbalia amabïlis, beminnelijk, fer-tïlis, vruchtbaar, fragilis, breekbaar, ignobïlis, onbekend, mobïlis, bewegelijk, nob tl is, beroemd, utïlis, nuttig, hebben den superlativus.

§ 62. Vele adjectiva kunnen noch in den comparativus noch in den superlativus gezet worden. Hiertoe behooren:

lquot;. de adjectiva, wier beteekenis geen vergelijking toelaat, zooals: ligneus, houten, pa tern us, vaderlijk.

2°. de adjectiva op us met voorafgaande vocaal. B.v. idoneus, geschikt, arduus, steil, du bi us, twijfelachtig. De adjectiva op quus hebben echter de vergelijkingstrappenj zooals: antiquus.

Over- de vergelijkinystrappen

oud, antiquior, antiquissïraus; ook enkele op uus en ius. Zoo vindt men den superlativus van assid uus en pius.

3°. de meeste adjectiva, die sameiigesteld zijii met substantiva en verba, zooals: partïceps, degëner, iuops. Uitgezonderd zijn die op dïcus, fïous eti volus, alsmede de sameugestelde met ars, cor en mens. B.v. iuers, concors, demens.

4°. de adjectiva, die samengesteld zijn met per, prae en sub. B.v. p e r o o m modus, see)' (/èjegen, praedlves, zeer rijk, subdifficïlis, vrij moeilijk. Uitgezonderd zijn praeelarus, voortreffelijk, en de adjectiva, die oorspronkelijk participia waren, zooals: praestans, voortreffelijk, praecellens, uitstekend.

5°. de meeste adjectiva derivata op ïcus, ïdus, tïmus, ü 1 u s, alls, aris, ills, Iuus, örus, en verscheidene adjectiva, die tot geen klas teruggebracht kunnen worden, zooals: al bus, wit, m e d i o c r i s, middelmatig , r u d i s, ruw. Zoo men niet zeker weet, dat een adjectivum de vergelijkingstrappeh heeft, raadplege men altijd zijn woordenboek.

§ 63. Wanneer men den comparativus of superlativus noodig heeft van een adjectivum, dat de vergelijkingstrappen mist, voegt men magis, meer, of maxime, het meest voor den positivus. B.v. magis id one us, maxime idoneus.

In plaats van maxime kan men ook gebruiken val de, admbdum, bene, oppïdo, multam, zeer, apprlme, imprimis, hijzonder, p e r q u a m, bij uitstek.

Men kan ook vele adjectiva in don superlativus zetten door voorvoeging van per en enkele door voorvoeging van prae. B.v. perdifficïlis, praedlves. In perfïdus, trouweloos, en p e r j ü r u s, meineedig, heeft per een ontkennende beteekenis. Somtijds wordt een met per samengesteld adjectivum gescheiden. B.v. Altera pars per mihi brevis fore videtur, het komt mij voor, dat het tweede deel zeer kort zal zijn.

§ 64 Sommige comparativi kan men in een verkleinenden vorm zetten , door c ti lus, a, um achter het n e ut r um te voegen. B.v. gr an di u s cuius, a, um, vrij groot, majuscülus, a, um, een weinig grooter.

ACHTSTE HOOFDSTUK.

OVER UE NUMERALIA.

§ 65- De numeralia worden in verschillende soorten verdeeld, waarvan de voornaamste zijn:

1°. de cardinalia of hoofdgetallen; zij staan op de vraag hoeveel (quot) evenals de Nederlandsche tehyoorden: een, twee.

2°. de ordinalia of ranggetallen; zij staan op de vraag de hoeveelste (quotus) evenals bij ons: de eerste, de tweede.

3°. de distribntïva of v erd e el i ngsg e t alle n; zij staan op de vraag hoeveel telkens of hoeveel ieder (quotëni). B.v. telkens een, ieder een.

4°. de adverbia numeralia of tel bij woorden; zij staan op de vraag hoeveel maal (quoties). B.v. eenmaal, tweemaal.

De volgende tabel geeft een overzicht der verschillende numeralia.