^ J. . 4'f6v • M ft

H I STORIÊ

DER ALOUDE HEERLIJKHEID V ' Cquot;''~

SPRAELAND-OOSTRUM (VENRAY),

VAN DE

0. L Vr. Kapel met het mirakeleus beeld

en het gilde aldaar

DOOR

den Eerwaarden Heer

HVHsurt,. Jquot;os. J~a^nssen.

Kapellaan te Well.

V ' .

■

.....

fi'f-

.....•........... '

... . .... .. ., ......

■

■■w 'rVy

i fÉ'-ü I ......• ......

■

Een woord vooraf.

Geruimen tijd bestond bij ondergeteekende het plan, de aan-teekeningen, welke hij nopens Oostrum, een twintigtal jaren geleden, uit het Venraysch kerk- en gemeente-archief getrokken had, uittegeven. Wellicht worden personen aangetroilen die belang stellen in de geschiedenis der aloude heerlijkheid Sprae-land—Oostrum, later in handen der heeren van Geysteren, en niet minder in datgene wat ons en ook ieder oprechten onverbasterden Venrayer dierbaar moet wezen: de kapel van Oostrum met haar schat, het mirakuleus beeld der Moeder Gods.

Sinds dien tijd is vermeld archief, dat na het afsterven van pastoor van Haeff menige wisseling heeft beleefd, door ons nimmer in een gezette studie geraadpleegd, en daarom beschouwe men dit werkje dan ook niet als geheel volledig; neen: wij gaven wat wij vonden. Deswege hopen we dat in een niet te lang verwijderd tijdstip de aanvulling door betere en jeugdiger krachten mag worden ondernomen.

De gedrukte bronnen door ons benuttigd, zijn in den tekst zeiven aangehaald.

Bij dezen betuigen wij onzen welgemeenden dank aan den WelEd. heer Rijksarchivaris A. J. Flament voor de onderrichtingen en de hulpvaardigheid, waarmede hij ons de studie der in het Rijks-Archief berustende oorkonden vergemakkelijkte.

Niet minderen dank aan den weleerwaarden heer rector J. Obers te Oostrum die, wars van alle kleingeestigheid, het archief der

kapel ons ter inzage en studie bezorgde en steeds tot het geven van inlichtingen bereid was.

Met bovengenoemd doel voor oogen geeft de schrijver zijne notitiën ten beste en sluit met het bekende :

Non volo, nee valeo placitum me reddere cunctis; Sed volo, si valeo, posse placere bonis.

Well (Limburg), den 1 Juli ]89().

Mart. Jos. JANSSEN, Kapellaan.

Inventaris van het Archief tier kapel Oostrum in het rectoraat aldaar.

I. Rente en Thijnsboeck der L. V. kapel Oostrum 1533—1578 met inlassching der fundaties. In perkamenten omslag en gemerkt „Gapelle Oostrumquot; nagezien door den Domeinen-ontvanger Willem Joseph Giesen.

II. Copie van het vorige register, geschreven door den zoon van

den rentmeester Randenrade. De copie werd den 11 Aug. 1016 authentiek verklaard door Gerith Henngst (1) pastoor ter Horst en Deken van 't district Kessel, verscheidene jaren na hare voltooiing. Ook gezien door Giesen.

III. Copie van het sub I vermeld Rente-en Thijnsboek met aanvulling tot 16G7 (een enkele tot 1742). Deze copie werd als echt erkend door schepenen en kerkmeesters den 13 Dec. 1G09. Het afgeschreven gedeelte is genomen naar de copie sub. n⁰ II.

IV. Kapelle-rekeningen 1719—1765 in één perk. band. De rekeningen 1739—1760 geschreven door Arnold Verblackt van Oostrum, rentmeester van 't huis Geysteren.

V. aj Pakket Kapelle-rekeningen 1796—1817 met bijlagen (van

1797—1805 zijn in duplo) meerendeels geschreven door den koster-schoolmeester Leonard Lemmen.

/gt;J Rekeningen der hulpkapel Oostrum 1828—1830—1843 met bijlagen.

rj Rekening-bijlagen 1865—1876.

lt;0

(1) (iertml llennst (Hyncx) werd 7 JuliJ 10(X) als pustoor van llorsl Kqiresenleerrt, hij schijnt U)27 overleden te zijn. Deze Kessellandsche Deken (hi.j zelf leekent ,,e^o (leranlus Henn^sUiis pastor Horstensis et totius region is Kesselensis archipr^sbyter) moei geplaatst worden blad/. 198 van Ha)gt;ets, Oeschiedenis van liet bisdom Roermond. Ui Deel.

VI. Portefeuille: 1) Vlaslijsten 1798—1809. 2) Schuldbekentenissen 1747—1825 6 stuks. 3) 1484, Verdrag van 13 Sept. be-treffende de klooster-kapel 2 stuks.

4) Stukken betrekking hebbende op het proces van 1630. 5—6) Collatie der Vrijdagsche Mis 16G1 en van 1 beneficie 1771. 7) Gilde: zilver door het gild bezeten en afhalen der processie door het gild 1798, 1852.

H-9) Staat der goederen van kapel en vicarie, bestuur der hulpkapel.

10) Gieten der klok 1815 en correspondenties dienstregeling der kapel 1822.

VII. Bisschoppelijke Vasten- en zendbrieven 1856—1887 55 stuks.

I.

Heerlijkheid Spraeland-Oostrum bare biotoric cn bccrcn

van de vroegste tijden totaandeFransche Omwenteling.

O O STRUM.

1. Topograph ie.

„Oostrumquot;, zegt Van der Aa in zijn Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden (8^sle Dl. 184G), „is een dorp in Ópper-Gelder prov. Limburg, Distr., arr. en 6 ure N. ten W. van Roer-monde, kanton cn 1 uur NW. van Horst, gemeente en ³/._i u. O. van Venray; met 32 huizen en 190 inwoners, die meest in den landbouw hun bestaan vinden De inw., die alle R. K. zijn, hebben er eene kapel aan de Heilige Maagd toegewijd, welke tot de statie van Venra}' behoort en door eenen eigen kapellaan bediend wordt. Ook is er een dorpschool.quot;

Zoo was de toestand voor een halve eeuwen behalve de minder juist aangegeven afstanden en vermeerdering van bevolking, stemt hij met den hedendaagschen vrij wel overeen.

Oostrum (1), een gehucht der Limburgsche gemeente Venray,

,1 Ken ander Ooslnmi is j-Tle^cn in Frieslanrl in don omtrek van Doekum en dit uostrum maakt mei Jonwswier ééne Ned. Hervormde gemeente uit.

onder welks parochie het van oudsher behoorde, vindt men in den loop der tijden verschillend geboekt, zooals: 1) Oesterham en Oos-terhani 1257, 1438 en 1451 • 2) Oester en en Oestrem 1375, 1400. 3) Oesterum en Oestrum 1450, 1485,1570, 1594. 4) Hosterhem 1588. 5) O strum 146G, 1G16, 16G5. (j) Oestenroy 1(328. 7) Oisterum en Oistrum 1405, 1532. 8) Oosterom 1670 en eindelijk Oostrum 1594. Welke laatste spelling tot heden is blijven voortbestaan. De afleiding duidt dus eene woning, verblijf of bosch in oostelijke richting aan, gelijk het ook werkelijk ten oosten der hoofdplaats gelegen is.

Van de eene zijde vormt Venray zijne grenzen, terwijl het oosten zuidwaarts door Geysteren, Wanssum en Oirloo omsloten wordt. De groote beek, in de Peelheide ontspringend, doorsnijdt het Oostrumsch grondgebied en stuwt langzaam hare wateren langs broekachtige lage weiden naar Geysteren, waar zij, even voorbij het kasteel, in de Maas valt. Drie molens, twee te Oostrum en een te Geysteren, worden door hare waterkracht in werking gebracht.

De bodem is overigens niet van het beste teel land, hoewel hij den noesten landman voldoende kan voorzien.

Rogge, haver, vlas, spurrie en aardappelen zijn producten die het meest getrokken worden; broeken en vennen verschaffen den turf.

De plaatselijke grondbenamingen zijn veelal eene trouwe afspiegeling van de uiterlijke en innerlijke gesteldheid des bodems en zoo geven : het Lintven, de Witte Vennen, het Oostrumsch veen, de Vellu, Broekvelgert, de Heesakker, de Distelakker, de Eykerwijk, de Hulst en andere ons een beknopt overzicht van Oostrum's aardrijkskunde.

2. Het kasteel Spraeland en de villa Oesterham.

Midden door het dorpje üostrum leidt een kronkelende weg van ongeveer tien minuten gaans ons op de plaats, waar in oude tijden zich eens het kasteel Spraeland (1) bevond. In die lage

1 Sprainnl, Sparlant, Spralank, mroslal spraHani goschrovon, dat hot moest do volksuitspraak sproalant nabij komt.

weilanden kon men vroeger de grachten rondom den burcht met het water uit de voorbij vlietende molenbeek voeden; en al is de ridderhuizing ook sinds eeuwen verdwenen, zoo is nochtans hare standplaats duidelijk te onderscheiden. Een prachtige groep eiken uit de verte reeds zichtbaar, verheft fier hare kruinen hemelwaarts op de grondvesten der vroegere gebouwen. In den omtrek groote heidenvelden, nu gedeeltelijk met mastenbosschen beplant, grenzende aan lage moerassen, waartusschen de gagel of Brabantsche myrt welig tiert.

Eenige niet veel beduidende opgravingen, indertijd door wijlen Clemens Baron de Weichs de Wenne op dit rondeel ondernomen, brachten enkel middeleeuwsch aardewerk, stukken ijzeren of koperen potten aan het licht.

In de onmiddelijke nabijheid bevinden zich twee pachthoeven, in eigendom aan het Huis Geysteren beboerend; de eerste genaamd Groot-Spraeland, thans meestal onder den naam Spraeland bekend, werd voor een twintigtal jaren nieuw opgetimmerd; de tweede : Klein-Spraeland, meer dorpwaarts gelegen, werd volgens anker-opschrift in 1717 herbouwd en onderging in de laatste jaren meerdere veranderingen.

Aan den eenen kant is dit terrein door vermelde eikenboomen omgeven, waartusschen de Rosmolen verscholen ligt, en een groote karweg, welke vroeger van eerstgenoemde hoeve in rechte lijn op Oostrum aanliep, maar thans opgeheven is

De 11 eer en van Spraeland—Oostrum uit den stam van Ooy.

Met den burcht Spraeland was immer verbonden de villa dat is het landgoed, hoeve of dorp Oostrum ; alles onder het kerspel Raede of Venray gelegen, en hoogstwaarschijnlijk werden deze Oostrumsche hoeven en gronden door de lijfcigenStF van het vrijgoed (allodium) Spraeland, bewoond en beakkerd.

De oudste bezitters vrije heeren van Spraeland .vindt men in de 13'^lc eeuw geboekt, zij stamden van het huis Ooy bij Nijmegen en voerden : drie zesbladerige rozen, waarboven een barensteel van vijf hangers in hun wapenschild.

10

ZTH-lt-UTX

De breuk van dit wapen geeft ons een zijtak van het huis Ooy te kennen.

De Geldersche graven en hertogen der 13^de en 14^de eeuw waren er steeds op bedacht hun macht en gebied te vermeerderen en uit te breiden, door allodiale bezittingen der nobiles, oude edelen en vrije mannen, wier rechtsgebied zich veelal over kleine territoriën uitstrekte, te koopen, deze als leen terug te geven en hunne burchten als open hertogelijke huizen te gebruiken. Die edelen traden nu als leenmannen op, doch gewonnen daardoor meer rust, veiligheid en bescherming van hun gezin en goederen. Zoo ging het ook met Spraeland.

Gerard van Ooy.

die tusschen de jaren 1249 en 1270 voorkomt, deed zulks ten opzichte van den Gelderschen graaf Otto 11.

Frederik van den Sande geeft in zijn „Commentarius in Gelriae et Zutphaniae consuetudines feudales. Antvv. 1G74quot; de volgende leenacte:

„Nos Gerhardus de Oy notum facimus universis presentes lit-teras inspecturis, quod nos proprietatem ville nostre Oosterham cum omnibus suis attinentiis videlicet in jurisdictione, in acquis, in pascuis, piscariis, nemoribus, agris cultis et incultis, dedimus viro nobili domino Ottoni Comiti Gelriensi et suis posteris semper habendum, et ita quod dicta bona cum nostris posteris ab ipso Ottone Comité jure Zutphaniensi tenebimus et habebimus et

— 11 —

cxinde ejus ligii homines integri erimus, presentiuin testimonio litterarum.

Datum anno Domini 1257 in die beati Petri ad Vincula. d. i.

Wij Gerhard van Ooy doen kond aan allen, die deze brieven zullen zien, dat wij den eigendom van ons dorp Oostrum met al zijn toebehoor, als in rechtsgebied, wateren, weiden, vischerijen» bosschen, bebouwde en onbebouwde landerijen aan den edelen heere Otto graaf van Gelre gegeven hebben, om ook door diens nakomelingen in bezit gehouden te worden, en wel zoo dat wij met onze nakomelingen genoemde goederen van denzelfden graaf Otto ten Zutphenschen rechte ter leen zullen houden en hebben, en diensvolgens zijne algeheele leenmannen zullen wezen, krachtens getuigenis dezer tegenwoordige brieven.

Gegeven in 't jaar onzes Heeren 1257, op den dag van Sint-Pieters Banden (1 Augustus).

Dit Zutphensch recht nu hield in, dat de leengoederen op den naastbestaande van den overledene terugvielen volgens de spreuk:

Dat naeste lijf

Die man voor 't wijf

d'Olste op ter straeten.

Bij elke nieuwe verheffing moest later als heergewaad of gerechtigheid betaald worden één pont goldt gelts (of 2 goudgulden).

Hierin verschilden zij van leenen ten Gelderschen rechte, dat deze overgingen zonder met ouderdom of geslacht rekening te houden. De oudste in de nederdalende lijn had echter het voorrecht op het hoofdgebouw : het huis met gracht en wal. Bij verheffing betaalden zij als heergewaede 15 goudgulden.

De leengerechtigden bleven, behoudens eenige wijzigingen, in zwang tot de Fransche omwenteling, toen de broeders van „Liberté, Egalité ou la mortquot;! met deze middeleeuwsche toestanden tabula rasa maakten.

Onze heer Gerhard van Ooy, ook genaamd Gerhard van Sprae-land, komt reeds voor in Februari 1249 als getuige van graaf Dirk van Kleef.

Als heer van Spraeland had Gerard ook alle tienden zoowel groote, smalle ah novalia in zijne villa, terwijl de graaf van Gelder

in het begin dier eeuw nog eigenaar was der tienden en van het patroonsrecht van het kerspel Rode (1220), waaronder ook Oostrum kerkelijk ressorteerde. Hoe deze heeren in bezit der tienden gekomen waren ligt in het duister, maar door de schenking van graaf Gerard en zijne vrouw Margareta (1) verwierf het Cister-cienser klooster te Roermond het patronaat met de tienden en bosschen van Niewkerk, Aldekerk (beide bij Gelder), van Wetten en Venray of Rooy.

Het convent, dat gaarne zijne bezittingen vergrootte, za! denkelijk, met Gerard van Spraeland onderhandeld hebben voor den aankoop der tienden in eene streek, waar het reeds meerdere rechten bezat. Zulks had dan ook een gunstigen uitslag, want den 27 Sept. 1263 bekrachtigt Hendrik bisschop van Luik den verkoop der groote en kleine tiende door Gerard van Spraeland aan de Roermondsche abdij gedaan.

„Datum anno Domini millesimo ducentesimo sexagesimo tertio die sanctorum Cosme et Damiani martyrum.quot;

Den 16 November van hetzelfde jaar volgde de bevestiging van dezen koop van wege den landheer graaf Otto van Gelre. „Actum et datum apud Kessel.quot; Als getuigen dezer akte komen voor: Wilhelmus Comes de Kessel, Wilhelmus de Huerne, Lodewich de Randenraede, Gosuwynus de Milne, Florentin de Batenborch, Go-swinus de Borne, Theodoricus advocatus de Ruremonde, Thomas de Dry el.quot;

De afschriften dezer Latijnsche acte met nevengaande oude vertaling in het Nederduitsch bevinden zich in het Cartularium der Munsterabdij II Deel, bladz. 21 en 22. (2)

Als middeleeuwsch ridder vinden wij Gerard van Spraeland niet ledig maar in de krijgstroebelen dier dagen gewikkeld. De Lim-burgsche hertog Walram met den heer van Valkenburg en andere bondgenooten beproefden een aanslag op de stad Keulen, doch de toeleg mislukte en ook onze Gerard werd den 15 October 1268 door de Keulenaars gevangen genomen. (3)

(1) Deze stichters zijn in de .Munsterkerk beyruven, waar eeu praelill},' nmnsoleuni niet heider beekltenis, hunne assche bedekt.

'2) Slvré, Invontaris van het oud aivhief der gemeente Uoerniond. III, p. 2ü7.

(3) Over den toestand van hel Keulsehe stift onder het hestmtr van den aarlsbisseliop Kügelbrecht II van Valkenburg, leze men Habets, Kerk. gesch. 1. pag. ri7-l seqq.

— 13 —

In Maart 1270 schijnt hij reeds uit de gevangenis ontslagen, want den 10 van die maand zweert hij voor zich en zijnen dooide Keulenaren gevangen genomen schildknaap aan de stad Keulen urvede onder borgstelling. Zulk eene Urphede, oirvede was, volgens Bilderdijk, IV. 341, eene belofte die men dikwijls afnam en met ecde staven deed, van geen wraak te zullen nemen wegens beleediging, die iemand rekenen mocht hem aangedaan te zijn, of toegevoegd leed : het was eene afzwering van de vete,

Gerards zonen bleven echter langer in de macht der oproerige Keulsche burgerpartij, want 20 Sept. 1270 verzoekt de Guliksche graaf Willem aan de stad deze gevangenen vrij te laten daar Gerard hem 200 marken betaald heeft.

Eenige dagen vroeger, 8 Sept., hadden Gerardus dominus de Spralant en Willem nobilis de Bruchusen eene oorkonde bezegeld nopens eene verzoening van Reinhold van Boirsheim met de stad Keulen.

Uit de overdracht zijner villa en den verkoop der tienden kan men niet ten onrechte besluiten, dat heer Gerard in geldverlegenheid geraakt was en de ridderlijke avonturen van zijn tijd dapper heeft meegemaakt.

Na hem treedt zijn gelijknamige zoon

Gerard (II) van Spraeland

op in het bezit der vaderlijke goederen. Tengevolge van den verkoop der tienden aan het Cistercienser convent te Roermond was tusschen dit gesticht en heer Gerard met zijne vrouw Mechtildis twist ontstaan over de novaaltiende, welke sedert den dood des verkoopers op het goed Spraeland onder het kerspel Venray geheven werden.

Bij minnelijke schikking zou het convent voortaan de tienden van alle pas ontgonnen landerijen heffen, waarvoor de echtelieden eene bepaalde som gelds ontvingen. 14 Dec, 1297. „Actum et datum anno Dni rnillesimo ducentesimo nonagesimo septimo in crastino beate Lucie virginis,quot; (1)

Als opvolger der echtelieden Gerard en Mechtildis komt voor

(1) sivró, Inventaris onz. Ill 220. Afschrifl in gemeld carlulai'inm mei eono ondo Neder lundsche vertuiing.

— 14 —

Dirk van Spraeland

doch of deze een zoon of verdere bloedverwant was valt moeielijk te /.eggen, hoewel eene tijdruimte van 60 jaren het laatste gevoelen niet onaannemelijk maakt.

Genoemde Dirk treedt den 7 Febr. 1357 als getuige op bij de hawelijksche voorwaarden, te Maastricht opgesteld tusschen Phi-lippa, dochter van den Gulikschen hertog Willem en Godard van Heinsberg heer van Dalenbroeck.

Eenige jaren later maken meerdere erfgenamen of bloedverwanten aanspraak op de goederen. Den 17 April des dinsdaechs na Palmdach 1375 verklaart ridder

Daniel van Apeltern

afstand gedaan te hebben van zijne aanspraken op de tienden van Oesterem ten behoeve van de abdis en het convent van de Cister-cienser orde te Roermond. (1) Waarschijnlijk was deze ridder Daniel een Maaswaalsch edelman verwant aan de heeren van Ooy.

Zooveel is echter zeker dat de oude stam weldra verdwijnt en na een kwart eeuw Spraeland-Oostrum in het bezit is eener familie, waarvan inde Geldersche geschiedenis menig dapper feit is geboekt en die aan de hertogelijke Geldersche hofhouding kloeke dienaren heeft geleverd, n.1. het machtig geslacht der Broekhuysens, wier bakermat en stamzetel in het oude land van Kessel in het slot van Broekhuysen moet geplaatst worden.

Inmiddels herinneren ons nog eenige benamingen aan de aloude eigenaren en hun ridderlijk bedrijf. In de onmiddelijke nabijheid van Spraeland ligt „de Heerenpai'' of weide, verder vindt men onder Oostrum „den Valkenkampquot;, een veld, waar weleer deze vogels tot het edel jachtvermaak werden afgericht. Omtrent dien tijd schijnt het kasteel door oorlogsgeweld gebeukt, door zorgeloosheid en min gunstige ridderlijke fortuin der heeren vervallen, in puinen te zijn gestort; een verval waaruit het zich nooit meer verheven heeft. De volgende grondheeren schijnen er weinig belang, eer of voordeel in gezocht te hebben het huis Spraeland op te bouwen.

(1) Sivré, Invenl. 3' stuk, piij,'. Ui.

\ Z

— 16 —

waarvan zij nochtans den titel voerden en heerlijke rechten en inkomsten genoten. Bi) het volk draagt het heden ten dage den naam van „gezonken kasteelquot;, eene benaming waarschijnlijk veel later ontstaan, om in navolging van meerdere bekende plaatsen ook hier de sage van eene vervloekte ridderstede te hebben.

Vorenstaand plaatje uit het kadaster der gemeente Venray, geeft ons eene kleine grondteekening der tegenwoordige ligging.

De Hceren van Spraeland-Oostrum uit den stam van Broeckhuysen.

Broeckhuysen voert: doorsneden, boven van zilver beladen met negen zwarte hermelijnstaarten 5—4; beneden van Sinopel. Helm teeken een vlucht volgens het schild. Dekkleeden afwisselend zil ver en zwart.

_ 17 _

In oorkonden van de 13^de eeuw komt dit geslacht reeds voor; in 1338 treedt de familie in bezit van Wickrade, later vinden wij ze geërfd te Geysteren, in den Tielerwaard en in 't Kleefschland.

Een paar eeuwen verder zijn de Broeckhuysens (1) in meerdere takken en nevenlijnen verdeeld, verschillende benamingen aannemende naar hunne hofsteden en spijkers in het Geldersch Opperkwartier.

Reeds een halve eeuw na de verhefling van Gelre tot hertogdom was de stam Broeckhuysen geërfd in de waardigheid van

Hofmeester.

Will em van Br. gehuwd met de erfdochter Agnes Cock van Waardenburg kocht dit ambt den 7 Nov. 1390 van de echtelieden Jacob van Mierlaer en Joanna van Br. Willem was ook Ambtman des lands van Kessel. Op het einde der 14^de eeuw treden de Br. op als heeren van het Maasdorp Geysteren, vroeger in bezit der ridders van Straelen tevens heeren van Vroenenbroeck (bij Gelder).

Als heer van Geysteren, Spraeland en Oostrum, waarvan hij ten jare 1401 den eigendom en heerlijkheid schijnt gekocht te hebben, komt nu voor:

Willem 1 van Broeckhuysen f 1415 heer van Spraeland en Oostrum, beleend 1402,

In den hertogelijken Hofraad van Reinold was men zeker tot de ontdekking gekomen, dat er aan ridder Willems rechtstitel op zijn Kesselsch dorp iets niet in den haak was, althans er ontstond deswege een krakeel tusschen den hertog en diens hofmeester.

Door tusschenkomst van goede vrienden werd dit geschil weldra bijgelegd en behield Remold, daar hij overtuigd was dat Willems voorzaten den eigendom der plaatsen bezeten had, aan zich en zijne erven het recht voor van leen, manschap, klokkenslag en beede. Deze minnelijke schikking kwam den 8 September 1406 tot stand. Dewijl echter Oostrum-Spraeland onder het Geldersch kerspel Venray of Rooy behoorde, liet de hertog den Venrayschen

(1) Broeckliuyseu ook fjeschi'i'Ven Hrok-lmsou on linichiisen, In ilo v.ilksiiltsiiniHk heet liet Broeckeso,

a

— 18 —

schepenen in hun recht van bekering (1); ook in schattingen en regeering der gemeente zoude de heerlijkheid van Venraij afhangen, maar ook berechtigd zijn aan alle gemeentegronden.

De grenzen der jurisdictie van de eigen heerlijkheid begonnen in de buurtschap Lull, zoodat het grootste gedeelte van dit gehucht tot Oostrum behoorde. De veldweg aan het kapelletje of heiligen-huisje van St. Antonius van Padua naar den Boshuizen wijst nog tegenwoordig de oude jurisdictiescheiding aan.

De heeren uit de volgende eeuwen tituleerden zich: Heer en van Geysteren, Oirloo, Spraeland en Oostrum. In het Kerspel Oirloo (thans gemeente Venray) bezaten zij ook de tienden en het patronaat.

Wegens het verschil der graden van verwantschap, welke de Geldersche schrijvers tusschen de Broeckhuysens der 15de eeuw aangeven, plaatsen we hier een korte genealogische tafel, opgesteld naar den inhoud der oorkonden en andere bescheiden, die ons het meest een vast punt aanbieden:

(I) Het recht van beleering ; Beleering bestond eigenlijk hierin, dut de schepenen van Oostrum naar hunne Venraysclie ambtsbroeders tot het inwinnen van raad voor het vellen der vonnissen honden gaan. Maar waarscliijnlijk is hier onder recht van beleering tevens hel recht lot revisie te verstaan. Ondtl.lds, zegt de welKerw. heer Menlleners (Pnblicat. 1SS7 iiag. 72;. ging men niel In hooger beroep togen de winnende parllj, maar tegen de rechters, die het vonnis gestreken hadden, daarvandaan dat in moeielljke gevallen de schepenen onderrichting (lje;eering) haalden bij de bank, waarheen men van hun vonnis In hooger beroep kon gaan.

Z lt;

» gt; I ^z

3 to

⁸⁵ 5D cd _W

O K

G

üj co to _M

— 20 —

Willem II van Broeckhuysen 1429 heer van Oostrnm enz.

Na den dood van Willem 1 werd zijn zoon, ook Willem genaamd ten jare 1415 met Gej'steren, Spraeland en Oestrum beleend. (!) Hij schijnt in het begin van 1429 overleden, want op Dinsdag post Dominicam Lactare Jherusalem (halfvasten) ontving zijne moeder Agnese vrouwe van Br. tot Weerdenburg, Oosterham Spraeland en Geysteren, zooals haar die bezittingen van haar zoon Willem waren aangestorven.

„Ende doe dat geschiet was heeft de Vrouwe Agnese dat tsamen opgedragen en mijns gnadige heer heft daarmede beleent Johan van Broeckhuysen heer tot Loë. (■) Het erfhofmeesterschap was in den loop dier jaren, denkelijk door onderlinge regeling, beurtelings op broeders en neven overgegaan.

In 1415, Woensdag na S. Lambcrti, ontving het bovengenoemde Willem II, in 1427 verviel het weer aan Jan II van Broeckhuysen, in 1442 aan Gerrit Janszoon en na diens sneuvelen in den Hubertus-slag 1444 kreeg de heer van Loë het terug, die het bij testament in 1450 aan zijn achterneef Jan van Br. Gerritszoon vermaakte.

Johan van Broeckhuysen heer van Lot, Geysteren, Oostrnm en Spraeland 142!) —1450.

Deze was een der meest beduidende en bedrijvige ridders die de eerste helft der 15^de eeuw aan Gelderland heeft opgeleverd. Beurtelings raad en in hofbediening der hertogen, streed hij nu eens als een fiere ridder voor den Vorst en nam hij bij andere gelegenheden deel aan de strooptochten, behept met de vernielingszucht der toenmalige heeren, die als vuige partijgangers de schamele bevolking uitplunderden en van hare goederen beroofden. Daar zijn huwelijk kinderloos bleef, verdeelde hij bij testament zijn overgroot vermogen tusschen de verschillende stammen en besteedde hij belangrijke inkomsten tot stichting van kloosters en andere geestelijke instellingen en zulks tot heil zijner ziel en herstel der schade in de strooptochten berokkend. Eindelijk toog ridder Jan, na een veel-

(1) HIJ bezegelde mede den bondsbrief van de (Jeldersche Ridderschap en steden, 3 Mei 1418. Slvre, inventaris I, p. 3.

— 21 —

bewogen leven als pelgrim naar het H. Land, waar hij het tijdelijke met het eeuwige verwisselde. Hadde de man vier of vijf eeuwen vroeger geleefd, ongetwijfeld zou hij in zijne wijdbefaamde daden, met een gloriekrans, al ware hij ook een zwakkere dan die van Karei den Groote of Zwentibold, voor de oogen van meerderen geschitterd hebben. Wij zullen chronologisch, volgens de Geldersche geschiedschrijvers, de voornaamste gebeurtenissen uit zijn leven, wapenfeiten en stichtingen aangeven :

1431, ó April. Des Donersdaechs nae den heylghen paeschdage. Jan van Broeckhuysen, drost van het land van Kessel, schepenen en kerspellieden van Venray, Alard van Gruysdunck, pastoor van Lochem, en meerdere andere houden op het koor der Venraysche kerk een getuigenverhoor nopens eene overeenkomst, die vóór 32 jaren te Venlo gesloten werd tusschen den hertog van Gelder en het Cistercienser Convent van Roermond in betrekking tot de tienden van Roy. (Sivré, Inv. III, 265).

1431. Velen van den Gulikschen adel (waarvan uit aller naam gezegeld hadden Ulrich van Mentzingen en Jan van Plettenberg) lieten op dezen tijd vorst Arnold, Jan van Broeckhuysen, heer te Loe en Geisteren en Jan van Boedbergen, hopman te Erckelens, schriftelijk aanzeggen, dat zij hunne vijanden wilden zijn en hun te goeden tijd verzekeren en te passé brengen zulke brandstichtingen en strooperijen als de Gelderschen onlangs zoo in Gelder als in 't gebied van Gulick hadden gepleegd. (Slichtenhorst, Gel-dersse Geschiedenissen, 225).

1435. Arnold hertog van Gelder bekent schuldig te zijn aan Jan van Br. zijn hofmeester raad en ambtman en aan diens erven, zes duizend Overlandsche Rijnsche gulden, herkomende van geleende gelden en „verlaeckten costquot;. Dewijl de hertog die som om „oirloighswillequot; nu niet kan betalen, verpandt hij zijne renten, pachten, „thynsen, hoenre, grutquot; die hij heeft tot Raede in't land Kessel (Archief van Venray, zie Bijlage n⁰ III.)

— 22 —

1430, 19 April. De erf hofmeester Jan van Br. bezegelt het ver-bond van ridderschap en steden van Gelderland. (Nettesheim, Ge-schichte der Stadt und des Amtes... Geldern. Crefeld 1863, 112. — Slicht en horst, 228 )

1438. De graaf van Meurs wilde zich in bezit stellen van meerdere goederen, die bij uitspraak aan Jan van Br. waren toegewezen. Deswege brengt deze de zaak voor den Gelderschen Vorst alsmede voor wat betreft de heerlijkheid Spralant en Oesterham, die als een erfleen bij de hertogen aan zijn vader Willem van Br. was gegund. (Sichtenhorst, pag. 232).

1439. Jan van Br. die zich voor erfdorst van 't hertogdom Gelder uitgaf, dreef opnieuw tegen den hertog, dat bij brieven van de vorige vorsten dat ampt ('t welk hem vooral in oorlogstijden, meermaals was te stade gekomen) aan zijne voorouders erfelijk was vergund en dat hij na dood van zijn vader en broeder, zelf met believen van den hertog, als erf-drost en hofmeester van een ieder was gegroet en aangezien. Hij had mede verschil en moeiten over 't recht van huysraed en wapens na de inneming van Amer-soyen en andere plaatsen en sloten bij hem aangenomen; verzoekende de Ridderschap en Steden hem hierin de hand te houden en getuigenis te mogen beleggen van lieden die onzijdig en aan den hertog niet gehouden waren. (Slichtenhorst, bladz. 232j.

1442. Arnold vorst van Gelderland beschuldigde om dezen tijd Vincent graaf van Meurs van zware en verreziende zaken: dat hij Geldersche kooplieden op vrije heerestegen had doen aanranden en uitschudden, de immuniteit of jus asyli der kerk te Kessel geschonden te hebben, waardoor deze onder interdict lag, en daarenboven zijn erf-drost en hofmeester Jan van Br. gaande uit 's Hertogen naam naar de vorstin van Brabant, handtastelijk aangehouden had omtrent de pael-steden van Brabant.

1442. „Toen ter tijd waren Arend van Blitterswyck en Jan van Br. tegens een recht-strijdigh; gelijk mede Jan Schenck van Nideggen, gevoeghd met Maes van Oest, Engelbert van Brent ende de

— 23 —

dochter van Hendrik Schenck om eenige landen en sloten een bitter kooker-gevecht en groote spartelingh hadden met Jan van Ghemen, waervan wy, alzoo het eer recht- dan land-zaeken zijn, geen langer teemen willen maeken.quot; (Stichtenhorst, pag. 236).

1444 De geschilpunten tusschen vorst Arnoud en den bisschop van Luik, Jan van Hcinsberg, worden in der minne geschikt: namens den Gelderschen hertog werden afgevaardigd Jan Schel-lard. Boelman van Arendael, heer te Well en Jan van Br., heer van Loë en Geysteren, erfhofmeester.

1444. Gedurende de vijandelijkheden tusschen Gelder en Gulik was het Overkwartier meermalen het tooneel van woeste krijgsbedrijven, totdat eindelijk op St. Hubertusdag 3 Nov. te Linnich de legers slaags raakten en Arnold het onderspit moest delven. Van de Geldersche zijde werden gevangen genomen onze ridder Jan van Br., Evert van Wilp en Hendrik van Meer; onder de gesneuvelden telde men Gerrit van Br., heer van Waardenburg Jan's neef. Na het sluiten van den wapenstilstand werden de gevangenen vrijgelaten en ter eere met den „draegh-bandquot; behangen zegt Slichtenhorst, bladz. 238.

1445, Mei. — Ridder Jan van Br., heer te Loë en Ge3'steren, erfhofmeester der landen van Gelre, belooft het dorp, kerspel en gemeente zijner heerlijkheid ter Horst, in hare oude rechten te handhaven. (A. Steffens, Geschiedenis der aloude heerlijkheid en heeren van ter Horst .... Roermond, 1888 p. 210).

1440. Vredesonderhandelingen te Grave aangeknoopt tusschen Brabant en Gelderland. Als Geldersche gezanten verschijnen o. a. Jan van Br. de heeren van Meer en Wylack. De Brabanters klaagden toen den heer van Geysteren, Jan van Br., aan over menigerlei kwellingen en schaden hunnen burgers aangedaan, maar Jan wist door „wydloopige verschooningquot; en anders luydende kondschappen zijne tegendingers den mond te snoeren.quot; (Stichth., p. 240).

1447. Jan van Br. als gevangene van heer Willem van Buren in diens vijandelijkheden met den Gelderschen vorst. De hertog betaalt voor hem een losgeld van 3000 gulden. (M. J. Wolters,

i

__ 24 —

Recherches sur l'ancien comte de Kessel et sur l'ancienne seig-neurie de Geisteren. Gand 1854,) p. 58).

1449. In het voorjaar was Jan van Br. weder bemiddelaar tusschen zijn vorst en eenige edelen en steden des hertogdoms. (Slichtenhorst, pag. 243).

1450. Vóór zijne buitenlandsche reis liet hertog Arnold te Lobith de Ridders en Steden ter dagvaart verschijnen om uit dezer Deputatie een raad van bestuur of regentschap f,e vormen. Het Üverkwartier stelde tot zijne gevolmachtigden aan Jan van Br. en Jan van Wickrath.

1438—1450. Tusschen die jaren verkoopt ridder Jan van Br. zi|nc tiende te Oirloo, rentende ongeveer GO vat rogge, aan de kloosterlingen van St Hieronymus te Roermond voor de som van 1100 goudgulden. De gelden sproten voort uit een legaat van Jan van Leuven.

1450, 10 Mei. Jan van Br., heer van Geysteren, geeft zijne toestemming tot de volgende stichting: Den 14 Juni 1444 hadden de provisoren der parochiale kerk van Geysteren en Maashees, ten behoeve van den rector van 't nieuw opgerichte Moeder Gods altaar eene jaarlijksche erfrente van elf malder rogge gesticht ten overstaan der gemeene laeten en van den Gelderschen burggraaf Hendrik van Merwyck.

Heer Jan van Br. geeft als collator der kerk niet enkel zijne toestemming, doch, wijl die rente voor 2 HH. Missen ter week niet voldoende is, vermeerdert hij ze met 2 malder, zich het recht van begeving voorbehoudende. (Kerkarchief Geysteren).

1450, 15 Mei. Maakt ridder Johan, alvorens naar 't H. Land te vertrekken, zijn testament of uitersten wii.(l) Gedaan op het slot Wissen bij Weze in tegenwoordigheid van den openbaren notaris Henricus Mol van Capellen en de getuigen Hendrik Kessel, doctor beider Rechten en scholaster te Xanten, Thcodoricus Nyell van

r /ie npigo nquot; i.

Kallzer, vicarius in gemelde kerk, de schildknapen Pieter van Ooyen en Hendrik van Merwyck; voorts Willem Kelver, Jacob Spakelaer en Nikolaas de zangmeester, geloofwaardige getuigen uit het Keulsche en Luiksche bisdom.

Als uitvoerders van dit testament waren aangewezen:

Hendrik van Meer, ridder, heer van (St. Stephens) weerde (1); Wilhelm van Broeckhuysen, legum doctor; Dirk Schenck van Nydeggen, heer van Aiïerden (2); Johan Tengnagel van Merwyck alsmede Willem Spaen, pastoor ter Horst (3). Voor ieder dezer uitvoerders, welke de voltrekking op zich wilden nemen, bestemde de testator één zilveren beker (crusibile, kroes) ter waarde van 50 Rijnsche gulden.

Voor gemelden notaris en getuigen verschijnt dan de erentfeste ridder der heerlijkheden Geysteren en Loë (dit onder 't Keulsche bisdom gelegen), gezond naar den lijve, zijn verstand en zinnen wel machtig, en verlangt, zooals hij verzekert, in dit jubeljaar als pelgrim de reis naar de stad Rome te aanvaarden tot vergiffenis van alle zijne zonden. Terwijl nu zijn lichaam nog kracht bezit en de rede den geest beheerscht, wil hij deswege de getuigenis van zijn uitersten wil, testament of beschrijving van zijn laatste verlangen te boek stellen, waartoe een rustig overleg gevorderd wordt. Daar groote zwakte veelal den geest zoo pleegt te benevelen, dat zij niet enkel den oorsprong der tijdelijke dingen, maar ook de bestemming des menschen vergeet, tracht hij dien onvermijdelij-ken last te voorkomen en zoo goed mogelijk daarin te voorzien.

Mede met bepaalde toestemming en vrijen wil van vrouwe Anna van der Straeten, zijne tegenwoordige wettige echtgenoote, beschikt hij over geheel zijn goed en gereed, zoowel over de hem toekomende roerende en onroerende goederen als erfelijke bezittingen, hem door God geschonken of nog te verkrijgen.

fl) Ridder Hcndrih rrnt Meer was zoon van Hnybort van (quot;nlonlioiy heer van Boxmeer on Klisabolh van Poiershehn en si Slevenswoeri. Zijne echtgenoote was Christina, dochter van ridder Kduard van Hell (vooj/d van Huschbell hij Keulen) en heer van Haps. Kdnard was een bastaard van Keinoud IV van Gelder en Gullek. Hendrik van (Box Meer) zegelde met een schild beladen met een leeuw en bezaaid met blokjes. Als helmteelcen een bokken kop en hals.

(2) Dirk Schenck van AlTerden was een machlig heer en huwde de erfdochter van Aiven Alt id is van Buren, en was maarschalk van het hertogdom Kleef tH87.

(3) Willem Spaan komt reeds in Sepl. 1417 voor als pastoor ter Horst; hij was ook kapellaan der echtelieden Jan van Br. en Anna v. d. straeten.

_ 26 —

Ridder Jan wenscht dit te volbrengen tot lof en eer van God, alsmede voor zijn eigen ziel en de zielen van zijne ouders en voorvaderen en van die zijner vrouw.

Ook geschiedt zulks, opdat, na zijn overlijden, tusschen de verwanten, erfgenamen, nabestaanden of alle andere die vermeenen er belang bij te hebben, geen aanleiding van twist, rechtsgedingen of wrevel gegeven worde.

Vooral echter opdat zijne ziel, van het aardsche omhulsel ontdaan, onder Gods barmhartigheid, met de Geloovigen in het he-melsch Hof opgenomen en de eeuwige heerlijkheid genieten mag, heeft hij, na aanroeping van 's Heeren naam, zijn testament of uitersten wil voor zich, zijneervenen alle nakomelingen, naar beste wijze en besten vorm gemaakt, geregeld en vastgesteld. Na zijn ziel, die hij hoopt dat in den schoot des vredes mag rusten, als zij deze aarde zal verlaten, aan den allerheiligsten Verlosser, de Moeder-Maagd en de geheele schaar der hemelingen in diepe godsvrucht aanbevolen te hebben, bestemt hij de reeds vermelde executeuren en hun lastgeving en bespreekt aan de voornaamste kerken eene gedachtenis of aandenken in geld.

Daar verder de testateur heer Johan zelf zegt, dat hij verschillende krijgsavonturen en oorlogen onrechtvaardig gevoerd en bestendigd had en de krijgvoerders, die zulks deden, hulp verleende, waaruit roove-rijen, brandstichtingen, manslagen en groote schade ontstonden en deze aan meerdere personen en plaatsen overkomen zijn, zoo geeft en vermaakt hij tot herstel, voldoening oi schadevergoeding eeuwig en erfelijk 150 Rijnsche gulden, keurvorster munt. Deze som was bestemd voor bepaalde personen en plaatsen, waarvan het wettig bewezen was, dat zij door den testateur en om zijnentwille en schuld aldus min rechtvaardig behandeld zijn, en dat voor zich, zijne erven en opvolgers, wie deze ook zijn mochten.

Om dit geld voortdurend te kunnen beuren, geeft hij vast en stedig, o. a. den hof genoemd de Canibeek, met al zijn aanhang en rechten, onder het tijdelijk gerecht en kerspel Weze gelegen.

Uitgezonderd hiervan zou zijn het recht op den Brutenwaard met den voorbij stroomenden Niers, die bij het slot Wissen zou blijven, maar daarentegen moest het Schewycksche water aan voornoemde hoeve toevallen.

Verder geeft hij de halve hoeve tot Bettenray onder het gericht

— 27 —

ven Hülm (bij Goch) alsmede 1000 gulden, waarvoor hij veron-derpandde een rentbrief op de heerlijkheid Broekhi^sen, waartoe de bezitter van dit goed jaarlijks 50 erfmalder rogge zul aanwijzen.

Na den dood des testateurs zouden deze 150 gulden erfrente en het overige wat vermelde legaten nog afwierpen, jaarlijks aan schade geleden hebbende plaatsen en personen of hunne naaste erven naar rato verdeeld worden tot de volledige restitutie toe.

Mochten deze personen of plaatsen niet gevonden worden, dan kunnen de executeurs deze legaten ad pios usus besteden, naar mate hun voor het zielenheil des heeren testateurs en der benadeelde personen het geschiktst voorkomt.

De voornaamste stichting, welke Jan van Broeckhuysen tot stand bracht, is wel die van het klooster der Reguliere koorheeren te Oostnim, die wij later onder de afdeeling „Klooster Bethlehemquot; zullen bespreken.

Eene andere fundatie welke de ridder wenschte volbracht te zien, was een klooster van Karmelieter-Monniken te Zalt-Bommel onder het Utrechtsche bisdom, waartoe hij de noodige middelen aanwees, op voorwaarde dat in dit claustrum strenge kloostertucht moest heerschen.

Vervolgens schenkt hij aan de kapel in gen Walacker of Wallach (1), die ter eere Gods, aan de Zalige Maagd Maria, den heiligen Antonius en Laurentius toegewijd was, en ten behoeve viin den tijdelijken rector, een kamp of veld in de over-Rijnsche parochie Bislich gelegen, genaamd joncker Buedelskamp (2), waarop nochtans de last van terugkoop berustte.

Mocht dit jus retractionis geen goed verloop nemen, dan wijst hij voor de kapel andere inkomsten aan. Hij wil deze kapel tot parochie verheven en de bezitters van het goed Loë met het patronaat begiltigd zien.

(1) WuUuch, waaiijlJ het slot Loii lisjt, In het land van Kloet aan deze zl.lde van don Hljn, tuspchen Wesol en Rheinberyli. Het kwam in lie/it van ridder Goswin Steek, erfmaarschalk, die in U70 kinderloos overleed, waarop liet niet de kerkgift aan den hertog van Kleet verviel, die het in pundsehap iiityaf.

(2) Een joncker Jan Uudel was in bezit der hooriljkheld Dorrenwald en Venne (bij Warde en Mörmpter aan den Hljn geleden) 1401, 1411, 1431, waarschijnlijk bezat hij ook eigendom-nien te uislich bij xanten over den Rijn.

Hot good Knvadc bij Xaulen was ook bij jonckor Hudol bezeten, doch kwam later aan Jan van lirookhuyson. Hij en Anna van der straoten verkoopen in 1450 dit goed aan hun kapellaan Willem spaen, pastoor tor Horst, met beding het gedurende bun leven voor 91 Rhijnsche goudgulden to mogen terugkoopen. (Strange, !i heft).

De erflater vermaakt ook erfelijk aan het altaar van het H. Kruis (1), in de parochiale kerk van Goch en voor diens vicaris eenige akkergronden onder Weeze, waarvan zijn huisbediende, Peter de Jongh, het vruchtgebruik behield.

Insgelijks geeft hij eeuwig aan het altaar van O. L. V. (1) in voornoemde Gochsche kerk en aan zijn rector tien malder rogge te Weeze te beuren.

Aan het Regulieren klooster in de Gaesdonck geeft hij eeuwig en erfelijk voor de memorie of jaardienst van hem, zijne echtge-noote en hunne ouders en voorzaten, op de Quatertemperdagen te houden :

1° vier malder rogge te heffen uit het Cloetsche goed te Baal, waarvan Peter de Jonghe ook den lijftocht heeft.

2° de slagen lands te Hülm genaamd in gen Schaldt.

Voor het H. Geest-altaar te Weeze (2) en zijn bedienaar geeft hij 200 Rijnsche gulden, waarvoor een kamp teruggekocht moest worden, eertijds ter name van wijlen Lambertus de Arena (van den Sande), kanunnik te Xanten.

Uit zijne nagelatene goederen verlangt hij eene jaarrente van zes malder rogge te doen koopen voor de Minderbroeders, Preekheeren en Augustijnen, die den termijn hielden in de plaatsen Loë, Wissen en Geysteren, jaarlijks aan ieder orde twee malder te leveren, waarvoor zij eene bestendige memorie zullen houden voor den testateur, zijne echtgenoote, dezer ouders en voorzaten.

Dan volgen de besprekingen van enkele legaten en de verdeeling zijner bezittingen tusschen de verschillende familieleden, beschikkingen welke echter door het magescheid van de executeurs en vrouwe Anna van der Straeten nader geregeld werden. (Zie bijlage N° II.

I: )u de vurige eeuw vnrjtaf uok ilc hfior van Wisse» onder Weese lt;le vicarlön vau het II. Kruis en hol alt arc Laniculatlonls li.M.V. lu de kerk vau Goch. Adolph Sclumlz werd den 30 Nov. 1717 als rector Uuneut. InKehuldlgd en was zulks uog 1722; in laatstgemeld jaar

w.is Hcnrlcus Weyemaiin vlcarius St. Cruris aldaar. (Lamentatie B.M.V. beteekent de klacht van i). 1.. Vrouw. Misschien de Zeven Weeën .

■gt;• In 17H klaagt de Weesche pastoor Egberl claessen, dat vele inkomsten der kerk zijn verloren gegaan en acht jaren later 1722) wordt hij eene kerkvisitatie gezegd, dat het H. (ieest-altaar nog in de zijbeuk staat, maar de vlcarie door den protestantschen jurisdictie heer van 't llertefeld gemorilflceerd of opgeheven is, en deze nu zelf de Inkomsten trekt.

„Here Jolian van Broeckhusen toech pelgrimaedsc tot Jherusalem, ende voirt na Sante Katherinen (1) dair hi ind wege und velde doet bleef, sonder geboirt gelatenquot;, zooals eene chroniek van Waardenburg aangeeft (2).

„Joës autem de Broickhuysen (zegt Knippenberg, pag. 206) Coenobii in Ostrum fundator obiit in terra sancta anno 1452 die 17 December. Ita Obitarium coenobii.quot;—

Het sterfjaar 1452 schijnt echter niet juist te zijn, daar de weduwe Anna met de executeurs en erven een magescheid treft op „Onzer Lieven Vrouwen dag Nativitatis (8 Sept.) een duj'sent vier hondert en een en vyfïtich.quot; Ook Jos. Strange in zijne Beitrage zur Genealogie der adlichen Geslechter 5te Heft, bladz. 30, geeft 1450 aan: als het scheidingsjaar tusschen de erven van Jan Broekhuy-sen. Denkelijk is dus ridder Jan, in hetzelfde jaar van zijne afreize, 17 December 1450 in het Heilig Land overleden.

Zijne weduwe Anna stichtte in de kerk te Horst tot troost en heil van haar huisheer zaliger, harer en hunner beide ouders en voorvaderen zielen, een jaargetijde, waartoe zij 100 Overlandsche Rijnsche gulden besteedde. Bij testament schonk zij de Cambeek-sche hoeve en meerdere kleinoden aan het Oostrumsche klooster. Zie hier wat het Anniversariën-Boek van het klooster Bethlehem over beide echtelieden, bladz. 129 heeft:

„In den jaere ons Heeren 1450 heeft h^r Jan van Broeckhuysen z^r gedachten sijn testament gemaeckt ende deze stede gefundeert ter eercn Godts ende sijne Moeder Maria tot een Regulierenklooster, ende is in denselven jaere getrocken naer 't heilich lant van Jerusalem op wekken wegh hij is gestorven.

„Daernaer over 12 off 13 jaeren storff tot Gollen vrouw Anna van Broeckhu3'sen en ligt bij de Predikhceren aldaar begraven.quot;

Ziedaar in 't kort de historie van Jan van Broeckhuysen, een te lang vergeten ridderfiguur uit de 15^de eeuw, bij wien de heldere glans van innige vroomheid en vaderlandslievenden moed door de donkere schaduw van woesten krijgsroof, wel een weinig verduisterd wordt, hoewel die schaduw echter voor de heldere stralen der naastenliefde moet wijken. En zijn diens stichtingen ook door de

il) Het bekende pelgrimsoord op den ber^r sinaï, waar de heilige Cuiliarina begraven is. (2' GelderscJu' Volksalmanak 1874.

— 30

steeds opvolgende ondermaansche wisselvalligheden vernietigd of van bestemming veranderd, jaren, ja eeuwen heeft de vrome schepping van ridder Jan land en volk tot heil en zegen verstrekt. Moge daarom onze bescheiden studie er iets toe bijdragen om de memorie aan dien waarlijk roemrijken man uit het oude Kesselland levendig te houden !

Adriaan van Broeyckhusen heer van Geysteren, Spmeland en Oostrum (Twist om de heerlijkheid).

Ondanks het testament van ridder Jan en de daaropvolgende overeenkomsten tusschen de weduwe Anna van der Straeten en de executeurs, schijnt Adriaan van Broeckhuysen, zoon van Jan's broeder Willem, ten jare 1457 met de heerlijkheid beleend te zijn geworden. Niet lang daarna deden zich meerdere pretendenten op, was de erf-questie acht jaren later in vollen gang en denkelijk is het niet bij een „bitter kookergevechtquot;gebleven, om met Slichtenhorst te spreken.

Thijs van Eyll, de dappere krijger der Geldersche vorsten, die gehuwd was met Agnes van Broeckhuysen, zuster van Adriaan, maakte deswege aanspraak op de heerlijkheid en werd 1465 voor-loopig daarmede beleend, terwijl Cxothard van HarfF, landdrost van Gulick, gehuwd met Jan's zuster, zich mede ijverig bewoog.

De zoon van Thijs, genaamd Jan van Eyll, werd in 1468 beleend, insgelijks in 1473 en in 1493 wordt de beleening weder uitgesteld, totdat hij met den hofmeester van Harff „gescheiden werdquot;.

Godard van HarfTs zoon, ook genaamd Godard, werd 1470 beleend mits zijn oudere broeder Daem er mèe tevreden zou zijn. Deze echter stond zijn recht voor 6000 gulden af aan bovengemelden van Eyll en Adrian van Br. in 1483. „Middeler-wijl,quot; zegt Slichtenhorst, pag. 262, „is er door maekelary van Reinald van Broeck-„huysen en Arend van Blitterswyck (1) onder de kinderen van „Ridder Mathys van Eyl (die voor Wachtendonk was gesneuveld) „zoo een maegh-gescheyd getroffen, dat Adriaen van Broekhuysen, „neffens zyne broeders (lees : neveii) Jan en Siber van Eyl met

(1) Arnt vim Bllttorswijck's zuster Ciitimrina van Blilterswyck was gehuwd met^ibert van Eyll.

„hunne erven te gelijk zouden besitten de Huysen en landen van „Geysteren en Spralandquot;. En daarmede wasten jare 140!) de deeling voltrokken der gezamenlijke heerlijkheden.

De ééne helft kwam aan: de andere helft aan:

de kinderen van Thijs van Eyll

de kinderen van Adriaen van Broeckhuysen

en

Margareta van Arnhem.

De Heer en der halve heerlijkheid Geysteren, Spraeland en Oostrum uit den stam van Eyll.

Zij voerden op een veld van azuur eene gouden zwaardlelie. Als helmteeken een hertekop met gewei.

Jan I van Eyll. 14G8, 1515.

De Regeling van 14ö9 hield in, dat beide partijen huis en slot Ge3^steren, met toren, woning, voorbouwen evenals de heerlijke

rechten gemeenschappelijk zouden bezitten. Vandaar dan ook dat later, in 1502, een verdrag gesloten werd, dat de Sc he Hart's als erven van Adriaen van Broeckhuysen het Jiooghe huis'quot; met de gracht tusschen den voorburg en wal zouden hebben en betrekken en de van Eylls den voorburg „het laghe huis'' bewonen.

Deze toestand van de twee adellijke familiën op één burg was destijds in het Overkwartier goed bekend, zoodat de oprichtings-bulle van het bisdom Roermond (15(31) onder de afdeeling m dominio de Kessel de aanwijzing bevat; Gheesteren. Huis hog he en Leg he hits.

Hoewel de moedige kampioen Mathys van Eyll reeds 1465 beleend werd, heeft hij zich echter niet lang in zijn aangevochte bezitting mogen verheugen ^ zijn zoon Jan mocht zich met de halve heerlijkheid te vreden stellen en kreeg met zijn broeder Sibert den halven griend of waard te Xanten. Jan van Eyll was ook heer van Baerloo bij Kessel, waarmede hij 1505 beleend werd, alsmede lid der Staten van Gelderland. Hij was 12 Julij 1483 gehuwd met Elisabeth van Ghotr, van het huis Caldenbroek onder Lottum, en leefde nog in 1515. Elisabeth voerde in zilvere drie horens van keel en weduwe zijnde legde zij ten jare 1525 den eersten steen van den monumentalen toren van Geysteren. nog een sieraad voor de geheele streek.

Het opschrift, in Gothische letters boven de torendeur in hardsteen aangebracht, luidt:

„Anno V« XXIIIJ en een doe lacht jouffer lysbet weduwe van Eyl dis tarns den irsten steen .

Tusschen ieder woord bevindt zich een ornament of krul.

Den 10 December 1528 overleed Elisabeth w^ed van Eyll, dochter van Alard van Ghoor en Bela van Kessel.

Jan II van Eyll en zijne medeheeren over de halve heerlijkheid Oostrum.

Het leen ging van den vader op zijn gelijknamigcn zoon Jan II van Eyll over.

In den Gelderschen krijg was het slot Geysteren in bezit gekomen van Karei van Spanje en door diens troepen bezet. Of zulks bij het leven van Jan I van Eyll of van zijn zoon heeft plaats gehad.

- 33 —

kunnen wij als met het sterftejaar van eerstgemelde onbekend niet uitmaken, evenmin hoe lang de bezetting geduurd heeft. Op verzoek van beide eigenaren Jan van Eyll en Jan Schellart van Oppendorf verleende de Spaansche vorst hun den 4 Juni 1518 een Stylsaet (1) van 12 jaren, na welks verloop zij zelve weder den burg in bezit konden nemen en bezetten, en dat noch hij noch de Geldersche hertogen in deze tijdruimte eenig recht over Geysteren-Spraeland en Oostrum konden uitoefenen hetzij van klokkeslag, beden of belas'ingen.

Misschien is deswege de beleening wel tot 1532 uitgesteld (2). Jan ontvangt die „buirschap van Oestrum ende die hoffstadt van Spraelandt, met alle heuren Rechten enz. ende transporteert snlcx voort op:

Jacob van Domborc/i, Ridder, heer to Sint Agaten- ende to Sint Johans kereken stadtholder .... welcke hoffstadt ende buyrschap met allen heuren R(echt) ende toeb^ehoir) voorss. ende met der hoeger heerlicheyt van Spraelandt, Oesterum ende van der buyrschap, geh. Lu lie, aen beyden sijden der wege, mit ons huysfre aller inder Kerspel van Venrad gelegen 27 Sept. 1532.quot;

Deze Jacob van Domborch heer van S^,e Aagtenkerken en S^te Jans-kerken (beide in Zeeland) was in hoog aanzien bij den Gelderschen vorst; zoo zond de hertog hem als Stadhouder van 't Overkwar-tier het land rond om de ketters inzonderheid de Lutherschen op te sporen en te vervolgen (3); in de eerste helft van 1534 was hij als hertogelijke Raad mede belast met het getuigenverhoor over het betwiste huwelijk tusschen Dirk Schenk van Nvdeggen op Bleyenbeek en Aleid Custers. Jacob van Domborch schijnt als Stadhouder vrij tyranniek te zijn opgetreden en als rentmeester geen voorbeeld te zijn geweest, want wegens zijne slechte administratie was hij over de w'mduizend gulden schuldig gebleven.

Wellicht is van Domborch op zijne dienstreizen met groote praal en machtsvertoon opgetreden, en heeft, op grooter voet levende, niettegenstaande een gunstig huwelijk en leengerechiig-

.1) stylsaet, slillo-zaet, schrijft siKhtcnhorst, is ocuc stll/ittiiij.', stilstand, verdrag. (2) Zie Pnblicntions lWt4 pa^. i-t' seq. U. de l'Kscaillcquot; I.es liefs dn haut-quartier de la Oueldre 1326—1598.

'8} Hahets, Kerkw. II 9.

8

— 34 —

lieden in 't Overkwartier, zeer slordig met de finantiën omgesprongen. Het leen Oostrum en Spraland had hij, volgens accoord met Jan van Eyll, enkel in tocht, om vervolgens aan de gewone erven weder te keeren; het kan hem als Stadhouder ook wel te doen zijn geweest om in 't Overkwartier als gezeten heer begroet te worden; tot zulk accoord zal ridder Jan mits de noodige goede woorden en geld, zich door neef Jacob van Domborch wel hebben laten vinden. De Stadhouder toch was in huwelijk getreden met Jan's volle nicht Elisabeth Schenck van Nydeggen (weduwe van Otto van den Bylant heer van Well).

De Geldersche hertog was gelijk te begrijpen valt, uiterst ontevreden over de kwade administratie van zijn rentmeester, en om hem zijne ongenade te doen gevoelen, contiskeerde hij het leen Spraeland en Oostrum en beleende 20 Julij 1535:

Acrt van Grnythuys Magister en Jurium Licentiatus, raed van den hertog, die den eed 23 Aug. 1538 vernieuwde. Hij was een belangrijk personaadje in den Hofraad en zoo vinden wij hen bij alle gewichtige beraadslagingen en vredesonderhandelingen tegenwoordig.

Jan II van Eyll was wegens Geysteren altijd lid der Staten gebleven nog in 1555, en had buiten de heerlijke rechten meerdere perceelen akkerland te Oostrum in privaat bezit (in 1533 en volg.). Hij was gehuwd met Maria van Domburgen of Dovibnrch vrouwe van S¹. Aactenkerke en van 't huis de Werve, dochter van boven-vermelden Stadhouder Jacob en diens 3^de gemalin Agnes Ruichroc van de Werve van wie het huis de Werve bij Rijswijk (1) en wellicht heeft het gemeenzaam verkeer van Jan met neef Domborch aanleiding gegeven tot nadere kennismaking met diens dochter.

Zij is ten jare 1501 overleden en haar grafzerk, waarop nog de uitgesleten wapens van Eyll en Domburch (2) te onderscheiden zijn, en die vroeger de groeve in het koor der kerk dekte, is thans in den binnenmuur des torens gemetseld.

Als broeders van Jan II komen nog voor Willem van .ZyV/heer te Baerloo (1526), en Sybert van Eyll ook heer te Baerloo (1530).

¹

In Z,-Holland lij 's Gravonluitfe.

Deze drie waren tevens Broeders van het O. L Vr. Gild te Oostrum. Ken vierde broeder, Thijs van Eyll, was lid der Staten 1535—1548, eene zuster, Anna van Eyll, stierf den 9 Oct. 1539 als suppriorin der Munsterabdij te Roermond; eene tweede zuster Lucia van Eyll genaamd van Rijnen, vermeldt het necroiogium op 28 Dec. 1548 (1).

Jacob van Eyll, zoon van Jan II en Maria van Domborch, heer der halve heerlijkheid Spraeland, Oostrum en Geysteren,

1548—1592.

Hij werd den 20 Juni 1556 beleend (2) „alle versuijm verlatenquot; en geeft: zijne echtgenoote den 14 Mei van het volgend jaar den tocht der halve heerlijkheid Oostrum. Den 2 Juni 1550 werden tusschen hem en zijne aanstaande echtgenoote Elisabeth van Grocs-beek de huwelijks voorwaarden gesloten. Deze stierf te Geysteren den 5 Februari 1584 en werd in de parochiale kerk begraven, waar een prachtige grafsteen hare rustplaats dekte. Bij de verbouwing der kerk in de 6U jaren dezer eeuw is ook deze zerk in de binnenmuur nabij den toren geplaatst.

In het midden van de zerk ziet men in haut relief de albeel-dingen van Jacob en Elisabeth; de eerste draagt een puntigen knevel en snor, is omhangen met een kleinen riddermantel, waaronder zijn harnas uitkomt, aan zijn rechterhand ter hoogte van de voeten ziet men zijn helm met vederbos, aan zijn linkerhand steekt het gevest van het zwaard, zijn handen zijn op de borst gevouwen. Elisabeth heeft de handen m dezelfde houding, draagt een hoogen kraag en haar kleed hangt tot aan de voeten af in bijna gelijke breedte. Rechts van het wapen des mans de woorden : Espoir en Dieu; en links van dat der vrouw; Fortune passé.

Heraldisch rechts de 8 wapenkwartieren van Eyll, links van Groesbeek.

J Eyll. Domburch.

Goir. Werve.

5 Broeckhuysen. - Borsselen.

Sj Kessel. Treslong.

0) 7Ao Publications du Umtuui'^, »1!. XIII, p. 278. •gt;) 7ao. vorder Muas^onw, 1*gt;' deel 18a*) hl/.. 11.

36 —

Groesbeek.

Jacob van Eyll, die tevens erfkamerling van het hertogdom Kleef was, ging een tweede huwelijk aan met Helena Turcq en vestigde zich te 's-Gravenhage, waar hij ook begraven is.

Daardoor laat het zich verklaren dat de datum van overlijden van Jacob op de grafzerk te Geysteren niet bijgekapt is.

Eene merkwaardige gebeurtenis in betrekking tot het heerlijk bezit van Spraeland cn Geysteren had in de laatste jaren der IGde eeuw plaats. Om hunne afwezigheid of om welke redenen dan ook verkoopen Jacob van Eyll en Helena Turcq de heerlijkheid Geysteren, Oerloo, Oostrum en Spraeland aan hun medeheer en neef Adam Schellart van Oppendorf. In het Venraysch archief bevond zich het volgend authentiek afschrift door Hendrik van der Locht, landschrijver des ambts Kessel. De akte was van 22 Januarij 1002.

Jacob van Eyll en zijne echtgenoote Helena Turcq, heer en vrouw te Domburg, St. Aagtenkerke, Werve, erfkamerling des vorstendoms Kleef, verschijnen voor den openbaren notaris bij den Provincialen Raad des Hofs van Holland cn de leenmannen, en stellen tot hunne momboiren aan: Johan Kern genaamd Froen-hoven, Cornelis van Randenrade, Meuws Gerwis, Aert Loefs en Hendrik Boenen, om van hunnentwege voor stadhouder en leenmannen des leenhofs Guyk te compareren, voor de heerlijkheid Geysteren, Oerloo, Oostrum en Spraeland met verzoek deze goederen over te dragen aan hun neef en medeheer te Geysteren, Adam Schellardt van Oppendorf heer te Gürzenich, Schinnen, Doorenwaard enz. Ondert: Cornelis van Reinegen. — Wijck not.— Hoe het leenhof van Guyk hier te pas komt, is ons niet nader gebleken, daar het in de laatste beleeningen niet genoemd wordt.

Jacob van Eyll overleed te 's-Hage den 30 Nov. 1592 en werd ook aldaar begraven; zijn weduwe stierf in 1595.

— 37 —

Gherardt van Eyll.

Hoewel de gebouwen, gronden en heerlijkheid bij verkoop van 1502 aan de Schellardts waren overgegaan, oefende een verwant van Jacob van Eyll, nog na dien tijd in Oostrum heerlijke rechten uit. Denkelijk was zulks eene der voorwaarden of werd de verkoop door de naastbestaanden niet gereedclijk aangenomen.

In 1598 waren de echtelieden Joncker Gherardt van Eyll en ^ frtw?/ Elisabeth van Broeckhuysen genaamd Oj'cn (van het kasteel Ooyen ⁰ⁿ^^cr Broeckhuysenvorst) geërfd te Wanssum, waar zij een derde quot;V/TÏ L gedeelte der groote tiende bezaten. Jonker Gherit zwierf in krijgs-pt* s // dienst om en kwam in bovengemeld jaar, toen zijn tiende in beslag genomen werd. te Cranenburg van een krijgsavontuur terug.

Den 14 Julij 1G03 sloot hij in tegenwoordigheid van den Geys-terschen pastoor Johannes Floeris CFlorentii) met het Augus-tinessenklooster „Jerusalemquot; te Venray eene overeenkomst over het kost- en leergeld zijner dochter, juffer Elisabeth, die nochtans maar één jaar het onderricht der religieusen aldaar genoot.

In Mei 1G09 laat hij nog een persoon uit Oostrum dagvaarden over het zetten van een meiboom.

De opvolgers in zijne Wanssumsche tiende hadden de verplichting jaarlijks in de kerk van Geysteren een anniversanum te doen houden voor zijn ziclerust.

Den 12 Juni 1G07 wordt met Oostrum-Spraeland beleend Cornelia van Geysteren, „erv», haeres nevenquot; Jacob van Eyll. Haar huider (ophouder van het leen) was Gerhard Provinck van Deventer, Ambachtsheer van Crimpen aan den IJssel. Het vermoeden ligt voor de hand dat èn Cornelia, die in Holland schijnt gedomicilieerd te zijn, èn joncker Gherit nicht en neef van Jacob geweest zijn, personen die beide hier nog een weinig het heerlijk gezag (dat voortaan den Schellardts toekwam) staande hielden.

Nakomelingen dezer van Eyll, gehuwd met de Bocholt's onder Lobberich, die ook de tiende te Wanssum geërfd hadden, nomen later nog zitting in de Staten van 't Overkwartier wegens 't huis Geysteren; zoo Johan van Bocholt 1G56 f 1G78, Eduard Rein van ^ Bocholt 1G97. ^Yaal;sclMf«lijJc iüjri zij;,in 't bezit van de huizinge de Spieker (1) geweest. i /

(1) Spiekers, Spijkers, Dultsch Speieher, mauoir In 't Fransch, waren versterkte adellijke huizingen, welke in t'roottc ver beneden de burgen, kasteelen of sloten bleven. Men vond

Dc familie van Sc/tellardt, half heer en sinds l')9ü heer van de heerlijkheid Oostrwn-Spraeland

Bij de verdeeling der heerlijkheid in 1469 kwam, gelijk wij hiervoor zagen, de helft van Geysteren cum annexis d.i. Oostrum aan de erven van ridder Adriaan van Broeckhnysen in huwelijk met Margareta van Arnhem. Dezer dochter

zo door liet ^eluclo Ovlt; rkwariicr. Soms, al riddonnai i^r erkend, waren ze hier en daarop (rnltfen a island van het hoofdslot gebouwd, en dienden tot bewoning van jongere zonen of doehlers, ook wel als huwelijks uitzet bij eene mésalliance.

leeuw van sabel, getongd en genageld van keel; helmteeken een uitkomende leeuw tusschen een vlucht; als schildhouders rechts een leeuw, links een griffioen.

De familie, wier naam door haar zelve en anderen op verschillende wijze geschreven werd (want op dit punt der orthographie waren onze voorouders minder Juist), stamt uit het bisdom Keulen en had haren hoofdzetel te Gürzenich bij Keulen. Oudtijds werd zij ook genoemd van üppendorff gen. Schellard, wat aanduidt dat Oppendorf een harer oudste bezittingen geweest is.

Men vindt geschreven: ') Schellaerdt, Schellaert, Schellardt, Schellart, ¹) Schelaert, Scheilart, Scellaert, met de noodige de, van of Oppendorp, Oppendorlï, Obendorff enz., al naar gelang

een Guliksche of Geldersche scribent aan 't werk was.

We zullen in den loop der verhandeling de meest gebruikelijke en met de volksuitspraak overeenstemmende schrijfwijzen volgen (1). De familie werd in den Gravenstand verheven in den persoon van Jan Albert van Schellardt d'Oppendorf f 1731.

Het medebestuur van dezen eersten Schellardt viel in een zeer bewogen tijd voor onze gewesten, want de Geldersche hertogen waren in strijd met de Bourgondische vorsten om het bezit van Gelderland.

Daar heer Frederik voor het hevigste van 't krijgsrumoer was gestorven, zoo vond zijne weduwe Ariaentje het raadzaam niet alleen te blijven en kreeg voor echtgenoot een „erentfester en tugenthafter manquot; Andries van Vischenich genaamd Bell, een krijgslustige en werkzame figuur in den benarden Gelderschen toestand. Hij was met Mathijs van Merwijk „ritmeesterquot; benoemd voor 't Overkwartier en toonde eene groote bedrijvigheid en kloeken raad in 1497 en 1490 bij de versterking der Geldersche stadswallen Deze echtelieden leefden nog in 1500.

De halve heerlijkheid ging over op Frederiks zonen:

1° Wynand Schellardt van Opbendorf

werd in 1504 wel beleend maar niet formaliter (naar den vorm) te boek gezet, wijl hij volgens Wolters, de verschuldigde rechten

¹

verre zij niet Spraeland-Oostruni in betrekking slaat.

niet gekweten had. Hij was genoemd na^r Wynand van Arnhem, een oom zijner moeder, en komt in 1518 nog als heer voor en was dus in weerwil der bovengemeldt weigering van leenautho-risatie als gebieder opgetreden. Wynand komt ook voor als broeder van het O. L. Vr. gild te Oostrum en stierf kinderloos, waardoor hij als opvolger kreeg zijn broeder :

2quot; Jan I Sc he Hardt van Oppendorf

had tot echtgenoote Caecilia van Vlodorp en schijnt 153.'} overleden te zijn een zoon nalatende :

Frederik II Sc he Hardt van Oppen iorf, heer van Schinnen.

Beleend 13 Decemb. 1533, hernieuwt den leeneed 2 April 1539 en 17 Mei 1544, en werd in 1539 bij de volle landschap te Arnhem vergaderd als heer van Rosande (een uur bezijden Arnhem) verklaard. Deze heerlijkheid was afkomstig van Margareta van Arnhem Jan's-overgrootmoeder (1). Hij had tot vrouw Maria van Pallandt, dochter van Johan v. P. heer zu Frechen, Bachum, landdrost van Gulick, ambtman te Wilhelmstein en diens echtgenoote Cfecilia von Hompesch.

Den 22 Augustus 1548 sloot hij eene overeenkomst met zijn familielid Bertram Raitz von Frentz over het patronaat te Oerloo en diens vicaria perpetua. (Kerkarchief Geysteren).

In 155G was hij niet meer onder de levenden.

Adam I of Daem Schellardt van Oppendorf, 1557 - f 1602,

krijgt den 7 Sept. 1557 uitstel tot verheffing van zijn leen, waarvan hij echter den 16 Oct. daaraanvolgende de acte passeert.

In 1558 was hij inden echt getreden met Walcrarna of Walrava van Voorst van den Doorenwaard, zijne leenvrouw voor Rosande-en heeft alzoo beide „den Doornweerd en Rosande aan zijn geslacht vast gemaeckt ende de dienstbare met de heerssende Heer-

(1) Zie SllclUenliorsl |i. Ui,

„lyckheyd onder een gemenghtquot; zegt Slichtenhorst (1). Deze schoone bezittingen wekten echter nijdige begeerten bij de van Voorsten op, die den Doorenwaard bij gebrek aan mannelijke opvolgers als een sadelleen wilden beschouwd hebben. Die toeleg mocht echter niet gelukken, daar de Schellardts, zegt onze Gelder-sche advocaat, „na een hard en haperlyck ding-taelquot; in het bezit gehandhaafd bleven.

Na zijn dood treden achtereenvolgens als heeren van Oostrum-Spraeland op zijne zonen

1° Jau II Sche Hardt van Oppendorf heer van Dooreivaard, 1603.

werd den 10 Oct. 1G03 beleend door zijn gevolmachtigde Jan Goldstein.

Als weduwnaar van Cat har in a van Goltstein, erfdochter van Muggenhuysen, was hij in 1G02 hertrouwd met Ursula Scheijfart van Merode, erfvrouw van Borgharen, Argenteau en Her mal.

Hij was een lastig heer voor zijne Harensche onderdanen ne overlaadde bovendien de heerlijkheid zijner vrouw met zware schulden. Op kerkelijk gebied had hij geschil met bisschop Cuyckius over het kanoniek aandeel in de pastoreele tienden van Borgharen. Hij overleed te Argenteau den 20 April 1(514 en werd te Hermal begraven; zijne weduwe volgde hem in den dood den 16 Januarij 1622 (2).

De Doorenwaard ging over op zijn zoon Adam Willem van Schellardt, terwijl Oostrum c. a. reeds 1604 in het bezit kwam van zijn broeder:

2° Vincent Schellardt van Oppendorf 1604 — f 1617 Dec.

verhief het leen in 1604. nam zitting in de Staten van 1607 tot aan zijn dood in December 1617. Hij was de 5^de zoon uit den echt van Daem Schellardt en Walerama van Voorst.

Hij had tot echtgenoote Elisabeth van Sc hagen (dochter van Jan van S. en Anna van Assendelft), wier zuster Adriana van Schagen gehuwd was met Jan van Wittenhorst, heer van Sons-feld (3) en Drongelen.

(11 zie Slichtenhorst p. 112,

(2) Zlc Publications de I.imbourg 1H73 pag. ir^j,

(3) Sonsfeid ligt bij Rees,

I

/,W. /V)^ //,/~quot; quot; ⁷

/ /y^^r ' __/?/ // '/ ' ■

^ ~ _ 'V.Try, At/jWi/j .

^ _;/h )L^ if Vquot;gt;^ - quot;'X - - 4» _

De van Schagens's hadden hun oorsprong in Willem (f 1473), éérsten heer van Schagen in Noord-Holland, een natuurlijken zoon van hertog Albert van Beieren graaf van Holland.. Deze Willem had tot echtgenoote Aleydis van Hodenpijl en voerde deswege het Hodenpijlsche wapen zijnde een gouden veld beladen met drie rechterdwarsbalken van keel voor een vierendeel gebroken met het wapen van Beyeren, Henegouwen en Holland, een schild dat de familie van Beyeren- Schagen of Schagen voortaan bleef behouden. (1)

De weduwe Elisabeth van Schagen leefde nog in October 1630. Uit dit huwelijk sproten zes kinderen, waaronder Adam die volgt, Adriana (elders Maria genoemd) gehuwd met Winand van Eynat-. y^-ten, heer van Homburg, Opsinnich en Antweiler en Maria Wale-_

jVM (2) den 1 Juni 1027 getrouwd met Willem Taets van

me rongen (f 18 Sept. 1G57). Uit de echtverbintenis van Maria •■yè' alerama ontsproten 12 kinderen, waarvan een zoon bij eene

. schermutseling te Wanssum het leven inboette.

/f [//peVth -

' ///quot;quot;' De heerlijkheid pro indiviso [onverdeeld) beseten door de

gezamenlijke kinderen van Vincent Sch. van Obhendorf.

Den 26 Jan'ü 1617 deed Johan Guillem krachtens procuratie van de weduwe Elisabeth van Schagen leenverhefFmg voor jonker Daem Schellartz, oudste zoon van wijlen Vincent, zoo voor hem zelve als voor zijne broeders, alle nog onmondig, pro indiviso Geysteren en Oostrum bezittende. Den 26 November 1638 hernieuwt Adam voornoemd den leeneed door zijn gevolmachtigde Jan Guill. van de Waterschappe, schout te Ge3fsteren.

(Zie M. J. Wolters: „Recherches sur l'ancien comté de Kessel et sur l'ancienne seigneurie de Geysterenquot;. Gent 1854 pag. 117— 120, bijlagen n^os 32 en 33, waar de leenacten in extenso zijn aangegeven).

(1) Kabinet van Nederlundsche en Kleefsche oiulhoden en goziglon I Deel pag. 113 Dordrecht 1770.

(2) In Nnyens, Gesch. der Ned. Beroerten, I, 2 vindt men, pag. 285 onder de lijst der Kath* edelen van Holland in 1C56 :

Xomen doniini| : GhyesstMibiircli-Taets d'Ameronghe. lila est e baronibns Scliellarl d'Olien-doriquot; et Geysteren. — Ibidem in castello sno Gliyessenbnroh propè Gorcoiniiim,

Adam II Sc/ie Hardt van O-pfendorf 1639 -1662 heer van Sprae land ■Oostrum en Geysteren,

werd wegens Geysteren als lid der Staten aangenomen den 2 Dec. 1645 en was gehuwd met zijne volle nicht Aleidis van Wit-teuhorst, dochter van Jan van W. en Adriana van Schagen. Reeds sedert 1639 lag hij met de ^ enraysche schepenen overhoop wegens geschil van jurisdictie ol hoogheidsrechten, waaraan bij vonnis van het Souvereine Hof van Roermond de dato 18 Maart 1648 een einde gemaakt werd en men terugkwam op het bescheid van 8 Sept. 1406. Dit vonnis is in de Oostrumsche gerechtsprotocollen geboekt. (Zie bijlage n^u VI).

De echtelieden lieten ten jare 1641 de in de heide (thans in de dennenbosschen) te Geysteren gelegene Sint Willibrordskapel herstellen, zooals een gedenksteen met hun gecombineerd wapenschild boven de kapeldeur te lezen geeft:

16 Adamus Schellaert 41 Baro d. Oppendorlï et Alyda Witenhorst Conjuges restaurarunt.

Dit steenen wapenbord met onderschrift zijn beide blijkens het verband der inmetseling, eerst eenigen tijd na de herstelling of opbouw geplaatst.

Adam Sch. overleed in den morgen van 2 November 1662, zijne vrouw was hem reeds 26 November 1654 in de eeuwigheid voorgegaan.

Oudtijds moest de pastoor van 't naburige Wanssum jaarlijks op 3 November te Geysteren bet Misoffer opdragen en tegenwoordig zijn bij het jaargetijde van Adam Schellardt. Hiervoor beurde hij een halve kroon, die hem door het adellijk huis betaald werd. (Maasgouw 5^de Deel bladz. 1092).

Joh an Vincent Schellardt van Oppendorjf heere tot Geysteren, Oostrum, Oerlo, Spraclandt en Wanssum,

was een der beduidendste heeren van 't Overkwartier zoowel om zijne dienstbetrekkingen als wegens den geldelijken steun, dien hij

, /7 / V , ^ ^T~'

tch^i'quot; ^mcM V ^

/ — 44 —

zijn Koning verleende. Hij had tot eerste echtgenoote Albertina , } ,, ) Louisa van Beyeren-Schagen, doch in welken familiegraad deze met //?lt;« t/ .zijn grootmoeder Lisbeth van Schagen stond is ons onbekend^ reeds ten jare 1G53 gaven de echtgenooten een raam in het pand ^{vari n}'^euw gebouwde Mindcrbroedersklooster te \^renray ten

E/fêt'^^^y.gcschenke, waarin hun beider wapenschild was aangebracht.

In Maart 1057 werd, na het afsterven van Marccllus van Gelder heer te Arcen, Jan Vincent door Koning Philips benoemd tot het gewichtig ambt van drost van Kessel, een titel waarop de benoemde immer veel prijs gesteld heeft.

Den 5 Maart bekent de Koning van Johan Vincent eene som van 70,000 ponden van veertig grooten Vlaamsche munt te hebben opgenomen tegen een interest van 6^/^ ten honderd; voor de zekerheid van dit kapitaal en interest verpandt de Koning de beden, subsidiën, licenten en andere rechten en inkomsten van het Over-kwartier.

De benoeming tot Drost van het ambt Kessel schijnt bij de Staten van 't Overkwartier kwaad bloed te hebben gezet, want reeds 3 Maart antwoordde de landvoogd don Juan van Oostenrijk, dat de zaak niet zoo was als zij door de Staten was voorgesteld; dat de vergeving van het Drostambt van Kessel niet bij wijze van verpanding geschiedde, maar bij enkele benoeming; dat Johan Vincent eene som, tegen rentebetaling, aan den Koning heeft voorgeschoten, was een feit, dat met de benoeming in geen verband stond. Overigens moest die geldverstrekking in deze tijds-standigheden beschouwd worden, als een uitstekende dienst aan den Koning bewezen. En daarmee was de interpellatie afge-loopen.

Reeds tijdens het leven zijns vaders had Jan ^ incent 10 Nov. 1658 wegens Geysteren zitting genomen in de Staten van t Overkwartier, waarvoor hij weldra gewichtige zendingen zou ondernemen.

Den 27 October 1GG2 krijgt hij met andere heeren eene instructie om naar Brussel te reizen, ten einde aldaar het geschil met den bisschop te beslechten en tevens te onderhandelen over het bedrag der beden en licenten, en geeft dan ook in brieven van Januari Mei 1663 verslag van zijne zending.

Den 2 Maart 1665 werd hij benoemd tot lid der commissie van onderzoek naar een rekwest door de geestelijkheid, eenige adellijken

— 45 —

en geërfden ten platten lande aan den Landvoogd opgezonden (1).

In 1GGG vinden wij Jan Vincent als bouwmeester werkzaam in zijne heerlijkheid Gej'steren en te Venray; in gemeld jaar toch liet hij het kasteel Geysteren optrekken, zooals het heden ten dage nog is met zijne fraaie colonnade, cene reminiscentie aan den Spaan-schen tijd en stijl.

Aan den nieuwen bijbouw der kapel te Merseloo (thans door een andere vervangen) schonk hij in 1GG6 ook even als in 1G53 aan het Patersklooster, een raam waar onder do gekleurde wapenschilden van hem en zijne echtgenoote de volgende opschriften voorkwamen:

In hetzelfde jaar trof den Landdrost een gevoelige slag in huise-lijken kring, want, zegt het sterfregister van Geysteren: „Mevrouw Albertina Lowisa van Schagen vrouwe tot Geesteren etc. storff in 't 2 kinderbedde den 1 Sept. 1GGG tusschen Den 10 uhre voor-midd., het soontjen des avonts te vooren een weynich geboren ende van de vroevrou gedoopt sijnde.quot;

Bij den verkoop van meerdere Kesselandsche dorpen als heerlijkheden door de Spaansche kroon tot steun harer finantiën kocht Jan Vincent het naburige dorp Wmissum en voegde dien titel bij zijne overige heerlijke bezittingen.

Ten jare 1G70 was er questie of geschil over het eikenhout op gemeente staande; de koninklijke rentmeester vorderde nl bij verkoop den lOden penning, iets waartegen Jan Vincent opkwam, als strijdende met zijne rechten van grondheer op zijn dominium.

Den 27 Juni 1GÏ7 sloot hij op nieuw een accoord of regeling van schatting met de schepenen van Venray, waaronder Oostrum in dat punt ressorteerde. (Zie Bijlage n⁰ VII).

In Oostrum liet de Drost zich ten volle als heer gelden bij gelegenheid van besmettelijke ziekten, jachtovertredingen, herberg-

;l) Sivró, Inventaris van het oud archief der gemeente Roermond, -t'quot; stuk, Ijlz. 159,1C1, 308 en 344.

— 46 —

politie en feiten tegen de eerbaarheid, gelijk het dagboek van den richterbode Jacop Jan Cuyppers ons op menige bladzijde te lezen geeft. We zullen dit ter gelegener plaatse melden.

Reeds een jaar na het overlijden zijner eerste echtgenoote trad Johan Vincent in 1667 in tweede echtverbintenis met Maria Henrica van Sc he Hart, een familielid uit den tak van Gürtzenich, waaruit negen kinderen geboren werden (zie in de genealogische tabel onder Bijlage iv VII geplaatst).

En daarna is „mijnheer Johan Vincent baron de Sciiellardt van Oppendorff Here tot Geysteren gestorven den 27 April 1683 omtrent 7 uhren 'savontsquot;.

'Johan Albert van Se he Hardt (f Oppendorff 1698, heer van Geysteren en Spraelandt (voor den eersten keer).

Hii was de tweede zoon uit het tweede huwelijk van Jan Vincent en volgde dezen op in de heerlijke rechten. Wanneer de leenverhefiing heeft plaats gehad vinden wij niet, wel dat hij in 1698 als gebiedende heer van Oostrum optreedt en naderhand de heerlijkheid Oostrum en Spraelandt afstond aan zijn jongeren broeder Philip Frederik Ambrosius van Schellardt, die reeds in 1700 den titel droeg van heer van Oostrum. Den verderen, levensloop van dezen heer Jan Albert zullen we naderhand vermelden, als hij na het overlijden zijns broeders ten 2^cl'^: male als heer van Spraelandt optreedt.

Philip Frederik Ambrosius van Se he Hardt dquot;¹ Oppendorff,

heer van Oostrnni, Proost van Aken,

Dit zesde kind uit het tweede huwelijk van Johan Vincent werd te Geysteren geboren den 26 Juni 1675 omstreeks 8 uren's morgens. Bij den H. Doop trad als peter op Ambrosius baron van Virmondt van de Duitsche orde te Gemert, vertegenwoordigd door den secretaris van 't huis Geysteren, Herman Morini Pottebacker, zijne plaatsvervangende peettante was Wilhelmina Caecilia van Bocholtz Vrouwe ter Horst; naar zijn peetoom droeg de doopeling dan ook

— 47 —

den naam Ambrosius (1). L)c jongeling werd voor den geestelijken stand opgeleid, maar deze bestemming nam niet weg dat een adellijk machtsvertoon en ridderlijke grootheid de jeugdige borst van Ambrosius doortintelde met een gloed, die enkel met den dood van den 46jarigen man werd uitgedoofd. Zulke hooghartigheid, die wel niet al te best met de apostolische eenvoudigheid te rijmen is, was aan meerdere hoogere geestelijken uit dien tijd eigen.

Op 21 jarigen leeftijd werd de politieke loopbaan van Ambrosius geopend, door zitting in den landdag „onder de raadslieden des landsquot;. Naar opvolgende besluiten konden beschreven worden en hadden recht tot zitting ieder Katholiek edelman, die acht kwartier (vier van vaders- en vier van moederszijde) kon bijbrengen en in het bezit was van een erkend riddergoed. Het Landdagsreglement van 20 Dec. 1Glt;S0, dat meer dan eene eeuw van kracht was, stond toe dat vader een zoon, twee broeders, oom en neef te gelijk op den landdag verschenen, mits ieder van hen een riddergoed bezat. De oudere broeder had reeds zitting voor Geyste-ren en van waar zou nu Ambrosius met zijne acht adellijke kwartieren het gevorderd riddergoed bijbrengen ?

Op eene deftige wel ingerichte woonstede of hechte burg lette men niet, en het goed dat eens de ridders van Spraelandt bezeten hadden en dat voor het gewenschte doel aan den jeugdigen aspirant werd. afgestaan, was volgens de bepalingen der wet voldoende. Reeds eeuwen voor Ambrosius' tijd was de burg Spraelandt in puinen, maar wellicht heeft er toen nog een of ander brokstuk in of boven den grond van bestaan; doch 't was een riddergoed, hoewel onbewoonbaar, 't Scheen wel wat bar, maar aan de wet was voldaan.

Zoo werd nog in de vorige eeuw het brok toren, aan deSwalm gelegen, waar thans het spoor voorbijsnort, als titel van riddergoed benuttigd, om voor den opvolger in het bezit van den Aldenhof of huis Rathem de deuren der Staten te openen.

Philip Frederik Ambrosius Schellardt van OppendoriT werd alzoo den 9 Mei 109(3 wegens het huis Spraelandt tot de vergadering

(1) Anlljroslus bimm do l.orod Vinium li was ltn;iimaiiil.'i:i^É der Dullscho orde to ocmci'l van 1G54—f 18 Maart 1684. zie Schutjes, Kerk. Gesch, 's Bosch ; art. Gemert.

— 48 —

toegelaten en een paar jaren later zien wij hem optreden als gebiedende heer van Oostrum.

Den 21 April 1700 geeft hij uit Venray een bevel aan alle zijne onderdanen der heerlijkheid Oostrum om, buiten speciaal verlof, aan niemand eenige diensten te presteeren, op strafte dat deze hun niet zullen gevalideerd worden. De gerechtsbode wordt diensvolgens gelast dit ter behoorlijke plaatse af te kondigen en aan te plakken.

Den 19 Februari 1702 was hij te Roermond tegenwoordig bij de inhuldiging van Philips V (van Anjou) als hertog van Gelder.

Ten jare 1705 moest de generaal-majoor de Schellardt (broeder van den tijdelijken heer van Oostrum) zijne thynsboeken doen hernieuwen en veranderen en daar zulks niet gevoeglijk te Oostrum, waar de zinsgelders woonden, kon geschieden, had de te Venray wonende scholtis Bodinckhuysen, met de regeling dier registers belast, de lieden verzocht bij hem te Venray te komen. Tot het medewerken voor zulken administratieven arbeid wilden de Oostrum-sche niet buiten hunne heerlijkheid gaan, „vermits de quaede consequentie in het gevolgh van dyenquot;.

Heer Ambrosius verklaart hierop den 20 Juli „tot weghneminghe van alle quaede gedachtenquot;, dat een en ander niet het minst zal strekken tot nadeel voor de inwoners van Oostrum, maar dat zij zullen blijven in hunne oude gewoonten.

Ondertusschen was ons Oostrumsch heerschap tot eene aanzienlijke kerkelijke waardigheid bevorderd, de prelatuur van Proost van het Keizerlijk-Koninklijk Stift van O. L Vr. te Aken, van het Akensch munster of dom, in 't Latijn Regalis Basilica genaamd. In die hoedanigheid werd hij voortaan in de geschriften vermeld, en had wegens die betrekking o. a. het vergevingsrecht der pastorie van Erkelenz.

Den 21 Febr. 1707 bevorderde hij tot pastoor dier Geldersche stad Andreas Knippenbergh uit Helden, die van 1691 tot 1707 pastoor was van Overloon, een Cuyksch dorp in de nabijheid van Oostrum en Geysteren. Deze Knippenbergh, een bloedverwant van onzen geschiedschrijver, overleed als deken van 't district den 1 Nov. 1726.

Den 15 Juli 1710 had de Proost aan den Scholtis Wierix volmacht gegeven om de bouwhoeve, op de herstraet te Blitterswyck

— 49 —

gelegen, over te dragen aan zijn oudsten broeder Johan Albert. Dezelfde volmacht werd vertoond van Bertram Degener van Schellardt, een jongeren broeder des Proosten.

Den 13 Sept. 1713 schitterde de keizerlijke Proost, Geldersch edelman en Oostrums heer, aan de zijde van Jan Garsilius baron van Dornick van Walbeek in den ridderstoet, die te Gelder de inhuldiging van Frederik Willem I opluisterde.

Den 5 Juli 1714 kocht hij uit handen van den Baron van Wil. deren, heer te Hegum, en diens echtgenoote Anna Gatharina Dumont de hoeve „den Beyenbruggenquot; te Meerloo, en vinden wij hem reeds hetzelfde jaar betreffende rechten van dezen hof in proces gewikkeld met den grondheer van Meerloo, Constant des H. Roomschen Rijks graaf van en tot Winckelhuysen, heer van Calcum. Morb enz.

De uitslag van dit rechtsgeding is ons niet bekend.

De residentie in zijne proostdij te Aken schijnt van Schellardt minder bevallen te hebben; een vrijer leven en meer grondheer-lijk optreden vond hij in zijn Oostrumsch gebied; want, na de kanonieke voorschriften betrekkelijk zijn verblijf te Aken volbracht te hebben, woonde hij ongeveer twintig jaren bij de kloosterzusters in 't Convent Betlehem, waar hij den 20 Juni 1721 overleed in den ouderdom van 4lt;! jaren en midden in die kerk tegenover het altaar begraven werd.

Gaarne schijnt de Proost vereerd te zijn geweest met het peterschap bij den H. Doop in familiën, welke in een ot andere dienstbetrekking tot hem stonden, ten minste wij vinden hem in de omliggende parochiën een tiental keeren als zoodanig geboekt over kinderen, die schier allen naar den hoogen peetoom Philip of Frederik genaamd werden.

Nu eens was „reverendissimus ac perillustris dominus^r/peterquot;*quot; over het zoontje zijns pachters, een ander maal over een kind van een Oostrumschen schepen, dan weder over de telgen van den Geys-terschen koster of rentmeester enz., en onnoodig erbij te melden dat dan eene flinke pillegift uit de toparchale handen vloeide.

Hoe overigens de üostrumsche grondheer op zijn adel gesteld was, blijkt uit het volgende staaltje: Een Venrayer stugge boer had eensdaags, denkelijk na ruim gebruik van bier of „Wacheler waterquot; (jenever), tegen den adel der van Schellardts grof uitgevaren, dat het metal dat adellijk gerei niet veel beteekende, en bezigde daarbij uit-

4

drukkingen, die men kieschheidshalve moeielijk kan weergeven. De proost was in zijne hooghartigheid onnoozel genoeg den boer voor de Rooysche Schepenbank te doen dagen en hem voor dit crimen attentatum of liever beuzelarij in proces te trekken. De uitslag, zoo hij in de Venraysche Gerichtsprotocollen voorkomt, is ons niet bekend.

De rustplaats van den Proost van het eertijds zoo luisterrijk Koninglijk Akensch Kapittel, is, door de slooping der kloosterkerk in den Franschen tijd, verlaten en onbekend.

Johan Albert van Sc he Hardt dquot; Oppendorff,

heer van Geysteren en Spraelandt (voor den 2^den keer).

Hij werd op het slot Geysteren geboren den 6 November IGOD, en aan het in levensgevaar verkeerende knaapje door den pastoor van Oerloo de nooddoop toegediend, terwijl de ceremoniën naderhand door den Geysterschen herder Antoon Gieskens aangevuld werden. Zijn peter was Jan Albert van Schellardt heer van Doorenwaard, voor wie de eerw. heer Gerard Riquart optrad; zijne meter was de eerwaarde doorluchtige Vrouwe abdis van Burt-scheidt (bij Aken), vertegenwoordigd door de echtgenoote van den Scholtis Ant. van Litt.

Op 22jarigen leeftijd nam de ridder den 21 Oct. 1691 wegens Geysteren zitting in den landdag te Roermond.

Ten )are 1G98 trok hij naar den Paltz en huwde aldaar den 21 October „Eleonora Magdalena Anna von Metternich, der Chur-fürstin zu Pfalz Hofdame und Kammerfraulein.quot; Zij was eene dochter van Jan Frederik Vrijheer „von Metternich herr zu Nie-derberg. Heistert und Schirpenbroich, Churpfaltzlicher Geheimer Rath, Cammerer, Bergischer Oberjagermeister und Ambtman zu Monheimquot; f 1G91 en zijner echtgenoote Maria Anna Constantia Freiïn von Spiering. Het Geystersch register zegt, dat dit huwelijk voltrokken werd „praesente Aula et approbatione Serenissimi Electoris Palatiniquot;.

Bij de deeling der erfgoederen van Eleonora's kant viel dezen echtelieden het adellijk goed te Müng genaamd Elpenich ten deel; later kochten zij een deel van het huis Heistert en een hof te Oberzier,

Den 13 Sept. 1713 woonde hij, evenals zijn broeder de Proost, de inhuldiging te Gelder bij en ging in den optocht tegenover Adolf Renier Antoon vrijheer van Gelder te Arcen.

Ten jare 1720 streed hij ten zeerste voor de belangen en rechten van Pruissisch Gelderland en liet de bezwaren, welke de Staten hadden, in druk verschijnen, waarover de zoogenaamde Interims-Commissie een niet malsch advies naar Berlijn opzond. Deze merkwaardige strijd voor de rechten van het oude Gelderland in kerkelijk en politiek opzicht vindt men omstandig beschreven in: „Fried. Nettesheim, Geschichte der Stadt und des Amtes Geldernquot; (Grefeld 18G3, bladz. 472—493).

Jan Albert was de eerste uit den tak Schellardt—Geysteren, die-den titel van graaf voerde; „zijne Excellentiequot; werd hij voortaan begroet en was general-luitenant der cavallerie in dienst van den Paltz en Ridder van de Sint Hubertus-orde, waarin hij later tot Kommandeur bevorderd werd.

Op den 31 Juli 1720 geven de echtgenooten volmacht aan Gerard Adolf Schluys, scholtis te Oostrum en hun rentmeester te Geysteren, om de twee hun toebehoorende bouwhoeven (allodiaal) te Blitterswijck gelegen, nl. Brouwershof en Coppenhof, te veronderpanden voor een som van 1800 pattacons ten behoeve van juffrouw Maria Agnes van Aefferden.

Na den dood van den proost Ambrosius ging zijne heerlijkheid Oostrum—Spraelandt over op Jan Albert en werd zijne excellentie daarmede beleend den 20 Febr. 1723 in den persoon van zijn gevolmachtigde den scholtis Schluys.

Niet lang bleef hij in dit rechtsgebied, want in het laatst van

1730 of begin van 1731 is hij uit deze wereld gescheiden en werd opgevolgd door zijn zoon:

Jan Willem Joseph Bernard graaf van ScheHardt (C öppendorf heer van Geysteren, Spraelandt—Oostruui.

Deze werd ten jare 1700 geboren te Dusseldorp, waar de latere graven van Schellardt hunne huizinge en residentie hadden. Hij was later kapitein van Z. Keiz. Majesteit en werd den 12 Febr.

1731 met de heerlijkheid Wanssum, de halve hooge heerlijkheid Oostrum, Spraelandt en de buurtschap Lull „met de gerechte

— 52 —

wederhelftquot; dezer laatste beleend. Op dienzelfden dag werd ook Geysteren verheven.

Sedert de verdeeling van 1469, tusschen de Schellardt's en de van Eyll's nl., moest ieder dezer partijen de/^///der resp. heerlijkheden bi) het Hof ter leen verheffen, en zulks bij ieder versterf of overdracht. Ofschoon de latere bezitters heeren van gansche onverdeelde leengoedereji waren, bleef de eenmaal bij het Hof aangenomen term bestaan: ¹/₂ heerlijk. Geysteren, Oostrum enz., zooals 1731, 1740; om echter geene tweede verhelling of acte te passeeren, wat doelloos en omslachtig was, voegde men bij de uitdrukking „halve heerlijkheidquot; als aanvulling „met de gerechte wederhelftquot;, wat genoegzaam het geheel aanduidde.

Jan Willem was gehuwd met Alexandrina gravin van Renesse tot Eldereu, uit welken echt twee zonen en eene dochter geboren werden. Aan deze laatste, Eleonora genaamd, werd den 23 Aug. 1732 het H. Vormsel toegediend.

In 1740 was graaf Schellardt overleden, en zeven jaren later verzocht de gravin weduwe geb. Renesse aan den Edelen Hove te Gelder om eenige gelden te mogen negotieeren tot aflossing van een kapitaal staande ad G ⁰\₀ en dit te vervangen door een ad 3^2 procent. Den 13 Nov. 1747 stond het Hof het gevraagde toe en werd uit Roermond den 27 Nov. daaraanvolgend de rentmeester Arnold Verblackt tot handelen gevolmachtigd. Het klooster Bethelem verschoot 1100 pattacons op Brouwershof lo. Blitters-wyck behalve 3 permissie ducatons aan 't kasteel aldaar, op onbezwaard goed.

In haar request aan het Hof zegt de douairière, dat aan haar bij deeling was toegevallen Va ^van verschillende kapitalen door de ouders van wijlen haar man van scholtis Aerts opgenomen; bij transactie met den vrijheer von Hatzfeld ingegaan over de „er-stadinghquot; der Zutphensche leenen nam zij nog Va er bij en bovendien de kapitalen welke haar man privatieve van gemelden schout tegen 6 ⁰\_o had gekregen. De moeder van haar „eheheerquot; had zooveel schulden nagelaten dat de revenuen hier en in 't land van Cuyk tot 1744 inclusief daartoe waren aangewend. Uit het huis Steirum in 't hertogdom Berg kwam wegens de schulden van de Schellardt ook niet veel terecht en bovendien had men te Dussel-dorp moeten procedeeren en reizen ondernemen.

Uit hun huwelijk sproot een dochtertje Theresia, dat te Dussel-dorp door een ongelukkig toeval het leven verloor. Te Geysteren vertoefde hij zelden, zijn kasteel aldaar was tijdelijk door eene andere adellijke familie bewoond. Adam Alexander stond evenals zijne voorgangers hoog in aanzien bij het Keurvorstelijk Hof, hij was Geheimraad en kamerheer van seiner Kurfïlrst Durchlaucht.

Inmiddels waren de Franschen in deze landen binnengerukt en hadden de heerlijke rechten, heerlijkheden, adellijken voorrang en w it dies meer zij, vernietigd en de meeste oude dorpsheeren aan deze zijde van den Rijn waren veelal slechts groote grondeigenaren gebleven; hun autokratisch gezag was vervangen geworden door de destijds niet minder geduchte Liberté républicaine.

In dezen toestand besloot de graaf zijn testament te maken, waaraan den 25 Januarij 1804, te Dusseldorp gevolg gegeven werd. Behalve kerkelijke diensten en eenige legaten, stelde hij tot alge-meene erfgename aan zijne nicht Mimi of Marianne Louise van Hoensbroeek, destijds te Yenlo wonende en dochter van den broeder zijner vrouw Lotharius Frans Victor Hyacinthus, Markgraaf van en tot Hoensbroeck en dezer echtgenoote Sophia Charlotta Maria Catharina Walburgis, Rijksgravin van der Leyen en Hohen-Gerolsegg. -f- yi faA.

Dit testament werd geopend en voorgelezen te Dusseldorp den 7 Febr. 1804 en geregistreerd te Maastricht 20 Pluvióse an XII (10 Febr. 1804). Zie Bijlage N° IX.

M aria Anna Louisa van Hoensbroeck was in hare jeugd kanon-nikes van het Damesstift te Thorn, dat door de Franschen werd opgeheven , waarna de gravin zich metterwoon te Venlo vestigde. De regeling van meerdere zulke adellijke abdijen en stichtingen eischte enkel de voortdurende belofte van kuischheid van de abdis; doch den overigen klooster jonk vrouwen stond het vrij naar keuze in de wereld terug te keeren.

In dezen stand of onmiddelijk na de suppressie had de kanonnikes, die veel minder in erfgoed bezat dan haar broeder-stamheer, doch in hare hooge jaren nog eene vrouwe van statig voorkomen was, een huwelijksaanzoek gekregen van een Westphaalsch edelman.

Nauwelijks echter had de laatste heer uit den stam Schellardt-Geysteren, ten gunste der oud-kanonnikes getesteerd, ot op eens hadden Amor met Cupido en harten gn verlangens van adellijke

— 55 —

candidaten vermeesterd, ja, „te peerd en te voetquot; werd de bezitster van Schinnen en Geysteren hulde gebracht.

Nicht Mimi schijnt echter het oud Hoensbroeksch devies „Verus amor nunquam peritquot;, eerst goed gelezen te hebben en reikte in 1806 hare hand aan den Westphaalschen getrouwe:

Caspar freiherr van Weichs zur Wenne, wiens kleinzoon thans Geysteren bewoont.

Ter wille van de oude rechtsverhoudingen tusschen de adellijke heeren van het huis Geysteren en Spraelandt, zoomede om de innige toegenegendheid welke de familie de Weichs de Wenne immer voor de O. L. Vr. kapel te Oostrum koesterde, volgt een kort genealogisch fragment, bijlage N⁰ VII.

En hiermede eindigen wij ons beknopt overzicht over de aloude heeren van Oostrum en Spraelandt, die tot aan den Franschen tijd aan het hoofd der heerlijkheid stonden, om vervolgens eenige bladzijden te wijden aan de beschrijving van het Schepengerecht met schout, secretaris en richterbode, de heerlijke rechten, leengoederen en verdere geschiedkundige voorvallen daarop betrekkelijk.

Heerlijke Rechten.

In den beginne had de Heer van Oostrum in deze zijne heerlijkheid niet de hooge of crimineele jurisdictie, alleen had hij de lage gerechtigheid. Dit blijkt uit het hierachter (1) in zijn geheel medegedeeld, merkwaardig recordium, door de oudste inwoners van Venray gegeven in 1542. Toen getuigden 24 der oudsten van Ven-ray, waarvan de oudste 95 jaar oud was, en waaronder heer Pauwels vicarius aldaar, dat hun kondig was, dat de hooge heerlijkheid van Oostrum te weten klokkenslag, gebod, verbod, dienst, waken, bekeuren („broeckenquot;), schattingen, hooge beboeting („hoich-broeckquot;) en al wat tot de hooge heerlijkheid behoort, altijd heeft toebehoord gelijk met het kerspel Venray aan den hertog van Gelre, en den Heeren van Geysteren alleen de lage heerlijkheid tot een waarde van vijf marken (d. i. beboetingen die vijf marken bedragen). Als bewijs haalt een der ouden aan, dat hij zijn vader had hooren zeggen, dat de huislieden eens een misdadiger gevat hadden, die brand had willen stichten („wieken had gelegdquot;) en dat deze zong : „Sy huyden daer sy huyden, ick salsyn maecken muy-den, sy wachten dayr sy wachten, ick spreek myn lief!' bynachtenquot;. (Een lied dat moeielijk te verslaan is); dat terwijl hij zoo zat te zingen niemand den misdadiger durfde rechten, totdat Hertog Adolf zelf kwam om hem te oordeelen en deze heeft hem „setten laetenquot; tusschen „Oitioe ende Oesterum.quot; Verder verklaarde Jacob Goessens, dat eenigen tijd geleden, toen hij gerechtsbode te Venray was, hij te Oostrum een misdadiger gehaald had en te Horst bij Wittenhorst, die toen drossaard des lands van Kessel

1 CliarUT uil hel m-hUTlijk aivliiclquot; van Venray in hei Ki.jksaivliic.l Ie Maaslnrhl. '/Ac bijl. n.V

Was, gevoerd heeft, alwaar den misdadiger de oog-en werden uitgestoken. Reeds in 1454 op sint Bartholomeus' avond (1) had hertog Arnold getuigd, dat Oostrum tot zijn klokkenslag, schattingen, beden „endeandersquot; van zijn kerspel van Venray behoorde; dat „ende andersquot; laat veel te denken over, en met het oog op het hier meegedeelde charter van 1542, zou ik meenen, dat daartbij in 1454 ook begrepen was de hooge justitie, die in 1542 ook nog tot de schepenbank van Venray behoorde.

Hoe het zij, later kwam de hooge justitie aan de Heeren van Oostrum, zooals blijkt uit het merkwaardig vonnis door het Sou-verein Hof te Roermond den 18 Maart 1648 geveld, in zake den gebiedenden heer Adam Schellardt van Oppendorf, en de Schepenen met de naburen van Venray en dat ons een juiste om-schrijving geeft van het rechts- en machtsgebied der heeren van Spraelandt-Oostrum.

Dit vonnis steunde op een bescheid van 8 Sept. 1406, welk bescheid echter niet van de hooge justitie spreekt, maar alleen dat het recht van manschap, klokkenslag en beden (belastingen) behoorden aan den Hertog, gelijk wij ter plaatse hebben aange* stipt. De Souverein of leenheer behield zich voor het recht van manschap, doeken slag en bede, wat voor den beleende ten gevolge had medehulp in krijgsdienst, het verschijnen ter dogvaart en geldelijke verplichtingen. Overigens hadden de Spraelandtsche heeren volkomen jurisdictie in hunne heerlijkheid; van daar het recht tot benoeming van Schout, Schepenen, Secretaris en richterbode, het politie-toezicht op openbare wegen en herbergen (ook feiten tegen de eerbaarheid ontgingen veelal niet aan zijn gestreng oog). In crimineele zaken had hij oudtijds gevangenis en galg, tevens de rechterlijke boeten, breuken enz. over geheel zijn dominium, de boomplanting der wegen, jacht en visscherij, hand- en spandiensten. Venray bleef in haar recht van beleering der Oostrumsche schepen, eveneens in het verdeelingsrecht der schattingen en andere lasten, alsmede in het beheer der gemeente goederen, voor zoover de Oostrumsche ingezetenen daarop berechtigd waren (Bijlage VI).

Vandaar dan ook dat de inwoners in 1G97 aan het Hof te

1 Olmrtor uil hot rccliuTlIJk archief vim Vrnray in hoi Uijksaivhlcf ti' Maasli-ichl : Zio bijl. IV

Roermond meldden, dat zij op het punt van politie (1), uitschrijving der lasten, contributiën of anderszins onder Venray behoorden.

Steuerrechnungen, gemeente rekeningen, schatlijsten van onraeds-penningen, vee en ambachtsbelasting,hoofdgeld,consumptie, generale kapitatie, naderhand van Werbefreiheitsgeld, fixumlijsten vindt men van Oostrum geene; in alle deze zaken ressorteerde het onder Roy, evenals voor het armwezen onder het parochiaal bestuur.

Enkel het jurisdictioneele, de schepenbank met alle daaraan verbonden ambtsverrichtingen, werd te Oostrum uitgeoefend; vandaar spraken de Schepenen ook recht namens hun gebiedenden Heer of Vrouwe.

De vele pachten, erftlwnsen en lijfgewinsgoederen in Oostrum wijzen ons in het leenverband op het aloude bezit der villa Oesterham in handen der Spraelaendtsche heeren

De erfpachten, die het huis Geysteren in de vorige eeuw onder Lull en Oostrum trok, bestonden uit ongeveer 21 malder rogge.

De Thynsgoederen, veelal erfthins genaamd, daar de meesten erfelijk gevestigd bleven, waren bezittingen, waarop de last van een jaarlijks te leveren cyns of rente rustte. Deze opbrengst bestond of wel uit vruchten, naturaliën, ook wel hoenders, kapoenen, of eene bepaalde geldsoort, en waren bij hunne vestiging eene beduidende bron van inkomsten, die echter naar mate de economische toestanden veranderd waren, ook in waarde daalden. Deze goederen waren door den oorspronkelijken grondheer aan de gebruikers tegen die verplichtingen afgestaan.

Men had b. v. een census van eene bepaalde hoeveelheid of quantum wijns, zooals een mengelen, een kwart; een cijns van was, vooral ten behoeve van kerken; een cijns van hoenders of kippen; een cijns van geld b. v. 1 alt moerken, één pond Vlaamsch, 1 Brabantsch oort, enz.

Bij overdracht zulker thynsgoederen werd voor den heer de 12^de penning betaald.

Verder vond men in de heerlijkheid lijfsgewingoederen. De benaming duidt aan, dat ze met den lijve gewonnen, geworven en verkregen werden en moesten overgedragen worden. Het waren oor-

T Heteelcem barKcrlIJkc administratie, volgens (Ie oorsproukeiyke betenkenls des woords.

59

spronkelijk goederen, welke de landheeren aan hunne lijfeigenen ter beakkering overlieten, laetgoederen, en moesten veelal aan twee handen staan, Twee personen, twee lijven, twee handen moesten geboekt worden, stierf de eene hand dan moest eene andere in de plaats gesteld worden, en om niet dikwijls de overgangsrechten (hier de 10^tlen penning) te betalen, koos men veelal jeugdige personen of kinderen.

Deze goederen van erfthyns en lijfgewin werden, niet gelijk allo-diale bezittingen, op het gewoon Schepenregister geboekt, maar de overdrachten, scheidingen, acten enz. werden verleden voor den grond- ot landheer, voor wien gewoonlijk diens officier of stadhouder van leenen optrad, en twee laeten of hofhoorige schepenen.

Deze goederen konden zonder verlof of consent van den grond-heer nóch verkocht, nóch verruild, nóch gesplitst worden en zulke vergunningen en overdrachten werden op des Heeren legerbocck ingevuld.

Werden in later tijd ook, tengevolge van gewoonte of reglementen, deze goederen ten overstaan van gewone Schepenen verkocht, dan was de toestemming van den oorspronkelijken hofheer of landheer toch altijd noodig.

Als voorbeeld geven we een paar acten van octrooi uit het laatst der vorige eeuw:

1773, 27 Augustus geeft de rentmeester Arnold Verblackt, gevolmachtigd door den hooggeboren heer Adam Alexander, graaf van Schellardt enz, verlof aan Jacob Vermeulen om zijn huis en erven onder üostrum „soo ten lijffgewins als ten erfthinsrechtenquot; staande aan het huis Geysteren, te verkoopen.

1789. „Permitteere mits deesen aan Henricus Biestervelts, omme te vercoopen en te transporteeren seekere veld-pasch, synde ten erlthins rechten aan 't hoogadelijck Huys Geysteren uytgeldende jaerlyx eenen brabantsch Stuver mits den Heere sijn goet recht voor te behoude. Aldus gegeven tot Venray den 15 9^,ll'^is 1789. Lamb. Verblackt.quot;

Niet enkel de aloude grondheeren of vroenhoven, ook kerken en gestichten hadden zulke goederen. Zoo was de kapel van O. L, Vr. van Oostrum grondheer van meerdere cijnsplichtige goederen en had dientengevolge haar eigen overdrachts- of cijnsboek. Als haar officier trad de pastoor van Venray, als laeten of hofhoorige sche-

I

- fiO —

penen, een tweetal schepenen van Oostrum op en als secretaris fungeerde de gerechtsschrijver der heerlijkheid. Bij zulke perceelen staat gewoonlijk in 't register : „ind ons lyeffrouw is daer landt' heer affquot;.

Gedurende de Fransche overheersching werd eene groote opruiming gehouden onder de rechten van thyns- en lijfgewins-goede-ren; meerdere wetten en besluiten komen in de „Bulletins des Loisquot; en de „Actes de Prefecturequot; deswege voor.

Enkele staaltjes van heerlijke rechten uit de 17^de eeuw, in het dagboek van den richterbode Jacob Jans (1) opgeteekend, doen ons zien, dat het geen tirannieke handelingen waren, maar enkel maatregelen van bestuur en voorschriften, die in onze gemeentewetten, wetten op jacht en visscherij en dergelijke, niet het minste opzien baren. Ze vallen voor onder het bestuur van Johan Vincent, landdrost van Kessel:

1G65, 15 Febr., laat de gebiedende heer van Geysteren, naar aanleiding der uitgevaardigde plakkaten, aan alle zijne onderdanen der heerlijkheid Oostrum verbieden, dat iemand na 9 uren'savonds bier in de herbergen mag tappen of drinken, op verbeurte van 3 gulden, voor waard en gast. Op gelijke boete wordt verboden „vooijen te jagenquot;, geen kraamfeesten noch bruifloften te houden met meer dan 25 paar luiden.

Op 26 Nov. 1673 laat de heer aan de kerk afkondigen, dat niemand van Oostrum'zich na 9 uren 'savonds in eenige herberg mag bevinden „om te dryncken byer ofte waechholen waeter (2)quot; op boete van 3 goudgulden, en de waarden dobbel. — Op gelijke straf wordt het den „spuylluydenquot; ontzegd in de herberg of over de publieke straat te spelen, alsmede het plegen van alle baldadigheid of burengerucht. Zelfs de gerechtsbode of ieder ander, die zulke feiten niet ter kennisse bracht, beliep eene even hooge boete.

1666, den 26 April laat de „woleedele heer van Osterumquot; verbieden eenige meiboomen te houwen op straffe van 3 goudgulden; hetzelfde geldt voor alle die daarbij tegenwoordig zijn of daar die boomen gezet worden.

11 Op hel ItIJksarclüet te Maastrlrlu.

;^-2) Waeehholeu = Jeneverstruik en wnecliholenwater = jenever. In Zuid I.linlmrji heet die slmik, wacheltern.

16GG, den 20 Juni wordt afgekondigd, dat de inwoners van Oostrum moeten dienen, hand- en spandiensten verrichten op de heerbaan van Oerlo naar Vierlingsbeek, de inwoners van Lull op den weg van Geysteren naar Venray.

1GG7, den 9 Januari had Jan op Spraeland tegen zonsondergang onder de veldhoenders geschoten en die nageloopen, en krijgt diensvolgens bezoek van den richterbode.

1673, den 9 Mei moest de gerechtsdienaar op verzoek van Evert, den kamerling van Mijnheer, arresteeren Jan Claessen, Jan Faessen van Venray en Ruth Cuytten, omdat zij met eene waai of zegen in de Oostrumsche beek in de weiden aan 't visschen waren. Des anderendaags liet de baron het vischtuig ten huize van den bode halen.

1668, den 12 Nov. laat de scholtis verbod doen aan Trijn Brouwers haar huis te verlaten met beesten of kippen, alsmede geen mest van't erf te vervoeren „op pene als mijn heer belyeven salquot; (1).

16G8, den 23 Nov. verbieden de schepenen aan dezelfde persoon om vee met den hard uit te drijven en gelasten haar hond en katten te binden op „so hoege pene als mynheer gelyeven sal want Trijn haer misbruiktquot; (2).

Den 2G Nov. gebiedt de heer aan de naburen tot Lull, onder de heerlijkheid Oostrum gehoorende, die ten huize van Trijn Brouwers geweest waren „doen Trijnen Soen gestorven was aen de peestquot;, dat zij hun vee niet op den publieken weg mogen drijven, en zij afgezonderd van de menschen en uit de kerk moeten blijven, op verbeurte van 3 goudgulden.

1G70, 9 Nov. werd gepubliceerd, dat geen naburen van Oostrum zullen volgen eenigen bode of schutter van Venray, in zake arrest, gebod of panding; waarschijnlijk stond dit in verband met het geschil over de eikenboomen, van welke de koninkl. ontvanger de gewone landsrechten vorderde en waartegen de Heer zich had verzet.

1671—1674. Worden eenige personen gerechtelijk vervolgd wegens „haer oneerelijck levenquot;.

1(575, 15 Sept. laat de Baron door den bode afkondigen, dat de

,1 en 2, Waarschljiilijk uit vrees voor gevaar van besmeltin^: wegens de pent, /ie op 20 Nov, hierna.

I

— é2 —

huislieden hunne honden zullen jukken. — Op de overtreding stond 2 goudgulden en het doodschieten der dieren door den jager of bode. v

1G76, den 22 Maart werd hetzelfde herhaald, doch nu op straffe van 3 gulden.

167G, den 30 Aug. Streng gebod van den Heer aan de inwoners van Oostrum op pene van 20 goudgulden, hunne honden te jukken „dat sy niet en loepen in de huyser daer die kranckheyt in isquot;.

ê

i

I

Schepenbank te Oostrum.

Gelijk uit de oorkonden blijkt, had van oude tijden her, zeker reeds in het begin der 15^cle eeuw, de villa Oostrum haar schepengerecht of bank, maar moest volgens bescheid van 1406 te Venray „ter bcleeringquot; gaan. Zulke hoofdvaart of beleeringsrecht werd bestendigd bij plakkaat van 1618, dat luidt: „Waert soo d'onder-richters hun niet wijs genoeg en vonden, om vonnis in saecke voor hun hangende te geven, sullen mooghen ten hoofde ofte leeringhe gaen ter plaetse, daersulcx van oudts plagh te geschiedenquot;.

De schepenbank bestond hier, gelijk elders, uit zeven schepenen, die uit de inwonende geërfden der heerlijkheid genomen, door den tijdelijken heer benoemd werden.. Alvorens hunne bediening te aanvaarden legden zij in handen van den scholtis den ambtseed af.

Hunne bediening was niet enkel het aanhooren en vonnis vellen in zake rechtsgedingen of strafzaken, het benoemen van voogden, gelijk bij onze kantongerechten of hoogere rechtbanken geschiedt, ook het politietoezicht en dat op het onderhouden der gemeente-verordeningen, het „beleydquot; of de heerschouw berustte bij de schepenen.

Een ander niet minder beduidend en omvattend werk was in handen der schepenen, nl. de ambtsbezigheden onzer notarissen. Voor scholtis, schepenen (ten minste twee hunner) werden de akten van verkoop of overdracht, verruilingen, schuldbekentenissen en hypothecaire inschrijvingen, magescheydingen (1), huwelijksche voorwaarden, testamenten en dergelijke, verleden en door den gerechtsschrijver of secretaris onderteekend, waarna het schepens-domszegel aan de akte kracht bijzette.

;i) Erfdeelingen,

— 64 —

Voor testamenten of uiterste willen werd veelal slechts de aanwezigheid van twee schepenen met secretaris gevorderd.

In zaken, waarin zij zeiven of hunne familie onmiddelijk in betrokken waren, konden de schepenen niet fungeeren, maar werden de stoelbroeders van naburige plaatsen ter hulp geroepen.

Was de schepenbank door afwezigheid der schepenen of sterfgeval niet sterk genoeg, dan kon geen vonnis geveld worden, zooals de Oostrumsche schepenbank in 1612 overkwam bij het afsterven van Peter Vermeulen, en in 1(3:56, toen de pest hevig woedde en Jan Smits de eenig overgebleven schepen was. De oudste in dienstjaren kreeg in later tijd den naam van presidentschepen en verving meermalen den scholtis.

De Oostrumsche schepenen hielden hunne zittingen in de gerichtscainer, in het midden der vorige eeuw bij den medeschepen Lambert Laemers, later bij den waard of herbergier aan den watermolen.

De Geldersche Land- en Stadrechten vorderden, dat iedere Schepenbank haar eigen zegel zoude hebben tot bekrachtiging der van haar uitgaande akten. Waar het niet aanwezig was, moest het volgens dit wetboek gemaakt worden. Vele dezer zegels stellen een heilige, inzonderheid den kerkpatroon, voor met of zonder het wapen van den gebiedenden Heer; zij werden veelal onder aan de acte afgedrukt, in gewoon of groen was met eene papieren ster, of sierlijk uitgeknipte ruit overtrokken.

Het zegel, dat de Oostrumsche schepenen in de vorige eeuw gebruikten, stelt voor de H. Maagd Maria (zoo als bekend is, is O. L. Vr. Geboorte 8 Sept. het patroonfeest der kapel), met het Christuskind; zij draagt eene kroon en houdt in de linkerhand eenen schepter; randschrift: „Segel der schepens Oosteromquot;. De middellijn was 3,5 centimeter.

A.an het hoofd der bank stond de Schout of Scholtis door den Heer benoemd; ook deze ambtenaar moest, volgens het landrecht, ten overstaan of ter presentie der schepenen of van den vertegenwoordiger des Heeren, den eed alleggen van zijn ambt trouw te te vervullen. Hij trad in politie- en strafzaken, waarover hij het opzicht had, officieel, ambtshalve „nomine officiiquot; als klager op» legde de vonnissen ten uitvoer en vertegenwoordigde den heer; vandaar dat hij niet onbedreven in rechtszaken was en veelal uit

— 65 —

den landadel, of oude bekende schepenfamiliën genomen werden (I). Crimineele misdaden tegen het gemeen recht werden in het land of het ambt van Kessel ambtshalve door den ambtman of zijn stadhouder vervolgd.

Eene der gewichtigste posten van de banken was de betrekking van gerechtsschrijver, later veelal secretaris genoemd. De afzonderlijke heerlijkheden hadden hun eigen schout en gerechtsschrijver dooiden tijdelijken heer benoemd, terwijl de overige dorpen of banken in den lande van Kessel gezamenlijk maar één laudscholtis en één landsciirijver hadden.

Bij de dikwijls zeer geringe kennis van wetten, gewoonten of rechtstoestanden, welke de landelijke schepenen bezaten, (meerdere waren destijds, hoewel met een gezond verstand begaafd en in landbouw ervaren, toch schrijvens onervaren'), berustte de geheele loop der werkzaamheden op de schouders van dien schrijver, van wiens kennis en ijver veel afhing.

De behoorlijke invulling der gerechtsprotocollen of gichtboeken was zijne taak, kortom alle schrijfwerk, ook het opstellen van de verschillende staten of tabellen, die als extraordinaire devoiren voorkomen, ging hun van de hand. Zeer dikwijls was hij met zijn superieur de scholtis de vraagbaak der schepenen en inwoners.

De partijen welke voor het gerecht traden waren meestal vertegenwoordigd door procureurs of advocaten, welke hunne behoorlijke aanstelling moesten hebben, ja zelfs mocht in later tijd geen rekwest of welk stuk ook, wilde het geldig wezen, door eenige personen aan de rechtbank opgezonden worden, zonder eerst door zulke rechtskundigen onderteekend te zijn

De laagste beambte bij de schepenbank was de richtersbode of bode, insgelijks door den heer te benoemen. Hij was, gelijk zijn naam aanduidt, de bode van den richter, vandaar dat hij de vonnissen moest beteekenen, citaties aanbrengen, beslag leggen op goederen enz., en hierin stemde zijne bediening in menig opzicht met onze deurwaarders overeen. Ten andere was hij belast met publicaties, omroepingen, uitroepen bij verkoopingen en het politietoezicht op jacht, visscherijen, vagabonden, herbergen enz. Zijne

(1) Mei voorkennis van tien Heer werd deseholtls somliids door lt;«.11 sulistilmit vervmwn, zoo was moester Jan van Bercoen In 1027 plnatüvervtuvymr van Jan Uulllamne uil kraclué vau volmacht hem verleend door vrouwe Kllsabeth van Schaden.

5

— 66 —

bediening stond vroeger niet hoog in aanzien. Een dezer Oostrum-sche richterboden Jacop Jans Cuyppers was voor zijn tijd een merkwaardig man, en wij zullen later nog eens op zijne persoonlijkheid en bedrijf terugkomen.

Gelijk in de oude gerechtsprotocollen van den Lande van Kessel heelt men ook in die van Oostrum dezelfde rechtstermen van „gespunner banck — aan s Heeren I^oede getast eene ci clei niss gegeven, en gcHuclitiitgc gehalden. L)cze laatste teim stamt hei \an dequot;oude Germanen, die hunne tijden bij nachten berekenden, en beteekent zooveel als zitting van 't Gerecht, welke gewoonlijk om de 14 dagen plaats had. Geregeld komt hij het laatst in 1646 voor; de secretaris de Haen schref voortaan „Gerightsdagh gehouden of

gedingh gehoudequot;.

Een staaltje van het rechtsgebied des heeren van Geysteren over Oostrum hebben wij hiervoor reeds meegedeeld, ter zake van een gerechtelijk verhoor van oude inwoners van Venray. Ten tijde van hertog Adolf (quot;j^-147() namelijk, alzoo om de jaren dat do heerlijkheid Spraeland-Oostrum tusschen de van Eyll's en de Schellardt's verdeeld was, hadden de inwoners van Oostrum een boosdoener gevangen, die aldaar brand gesticht had. Zij durfden hem echter niet vonnissen, zoolang (aldus zegt terber t. a. p) de deugniet een liedje zong, welks eerste strophe aldus luidde:

Sy huyden daer sy huyden,

lek sals yn maecken muyden,

Sy wachten daer sy wachten,

lek spreeck myn lieff by wachten (i;

En inderdaad hertog Adolf kwam persoonlijk te Oostrum, waar hij den misdadiger liet terechtstellen.

De verdere inhoud van dit lied is ons niet bekend, evenmin als de juiste beteekenis van die eerste strophe, maar er moet wel eene verbazende tooverkracht of heilige macht in gezeten hebben, die uitstekend werkte op het hart der vroede schepenen van Oostrum nu 400 jaar geleden, als ten minste Ferber het juist voorstelt. Ik meen, dat in het charter alleen maar te lezen is dat de schepenen, wijl zij toen de hooge jurisdictie misten, niet durfden vonnissen

(1) Ook Kerber deelt in zijn Geschichle der Familie Schenck von Nydeggen p. 206, dit liedje mede volgens een exemplaar in het charter, dat zich in het archief te Geysteren bevindt.

- 67 —

en dat de booswicht hen bespotte, door een deuntje te zingen waar in van wachten spraak is.

De Franschen, die in de vorige eeuw hunne heilgaven voor de overwonnen volkeren ten beste hadden, waren met de aloude Geider-sche justitie-zaken niet gediend en hieven, zoo zij voorgaven tot betere verdecling en toepassing der justitie, de schepenbanken op.

Het Oostrumsch Schepen-archief werd naar de hoofdplaats Venray vervoerd en berust thans grootendeels op het Rijksarchief te Maastricht, d. \v. z. voor zoover het te Venray was, maar te Dusseldorf in het Staatsarchief kunnen ook bescheiden berusten, en daar moesten zij berusten als de Fransche wet is uitgevoerd. (1) Te Maastricht zijn aanwezig:

Gerechtsprotocolle 18 Jan. 1594—26 Mey 1615. Het tweede protocolle 6 Oct. 1615—1 Dec. 1626. 't Derde protocolle 18 Jam 1627—29 Maart 1639. verder; 1 Gerechtsprotocolle (ingeb. in perk.) 4 Oct. 1639—22 Jan. 1774 — dan: Overdrachtsprotocol (met arresten) enz. 6 Julij 17.'gt;!J— 5 Aug, 1797, alsmede de dag- en citatieboeken van den richterbode Jacob Jans Cuyppers.

Wij laten hier eene lijst van Schepenen, Schouten, Gerechtsschrijvers en Richterboden volgen, zooals zij ons in verschillende akten en stukken zijn voorgekomen, met enkele genealogische bi-zonderheden en eenige aanteekeningen uit de vermelde Gerichts-en Üverdrachtsprotocollen.

Schepenen 16^lt;le eeuw.

Jan Willemkens 1514. 1535 (2) / Goerdt Vermoeien 1533/Jacob Decker 1533, Thijs Hueben 1535 / Theus Goessens 1562,1580, was in 1597 overleden / Jan Vermeulen 1562 Dirck Groenen 1572, 1595 / Ruth Vermoeien 1572 / Heyn Vermoeien 1580, 1601 Hueb Boensen 1596, 1609 / Jan Hermans 1595, 1609 / Lenardt Verros-mulen 1561 / Jacob van Spraelant 1567 / Hendrick de Smidt 1595, in 1598 al overleden.

(1) Do I' ranscliG wot bcpiuikle, dat do roohlorlijkf» {ircliiovon op dr f^riiIirMi dor arrondisse-ments rechtbaiik(^n worden verzamold, dat die van Ooslrum to Clovo, maai' lator zijn die documoiiten naar Dusseldorf ^cbraclu in hot Staalsaivhiof.

(2) De cijicrs duiden de jaren aan, waarin die sohepenon hoi oorsl en het laatst in de door ons geziene registers voorkomen.

— 68

Schepenen 17^d= eeuw.

Peter Symons 1608, 1618/Jan Beltgens senior 1G01 / Teus aen de Meuten 1601, 1610 / Thys Vaeghs 1616 / Jan Schoenmaekers 1609 / Peter Vermuclen 1609 (in 1612 reeds overleden) / Aert Cuppen 1615 / Anthonis Vermuelen 1609, 1618 / Jan Gaert Heynen 1611 / Seger Hermans Kill / Peter Smedts, April 1613 / Aert Seuren 1613 I Jan Smidts in 1636 alleen nog als schepen in leven / Peter Michels 1649 / Dirck van Rickel 1640, 1661 f vóór 1675; zijne huisvrouw, genaamd Gertgen en hij had ook herberg / Peter 1 heus Vermuelen 1644, 1681 (zijn zwager was Seger Princen) / Hendrick Coppen 1640, 1665 / Jan Herstraet 1679, 1691 / Seger Hendriks alias Prinsen gekozen den 29 Sept. 1652, wegens ziekte later beëedigd, nog 1661 / Peter Vermeulen 1649, 1669, zijne echtgenoote was Metgen Bom; hunne dochter Tunnisken maakt huwelijks-voorwaarden te Gennep 6 Dec. 1666 met Reyner Bosch/.

Janus Peters uit Lull beëedigd 10 Sept. 1652, nog in 1689 | Jan Derickx 1653, 1666 ] Peter Vaeghs Vermulen 1665, 1666 | Jan Seuren 1683, 1684 | Michiel Vermeulen beëedigd (! Oct. 1671 nog 16S6 | Toenis Vaeghs legt den eed af 25 Dec. 1684 | Dirck Toenissen beëedigd 15 Dec. 1684 | Toenis Geurts Dec. 1684, nog Dec. 1686 | Jan Verblackt 1689 Maart | Lambert Peters 1G90 | Jan Lemmen beëedigd 5 Dec. 1690 — President-schepen nog Dec. 1734 | Geurt Thoenis beëedigd 5 Dec. 1690 | Gherit Peters Hesen beëedigd 5 Dec. 1690 nog Dec. 1691 ] Dirck Basten 1693 | Jan Hesen en Jacob Jacobs beiden beëedigd 22 Maart 1698. ] Thunnis Poels beëedigd 15 Dec. 1694 was gehuwd met Elis. Vermeulen, nog Apr. 1724 | Jan Dircx alias Jan op Spraeland (pachter) beëedigd 15 Dec. 1694, was gehuwd met Anneke Herstraten, nog 1734 | Jan Vermeulen beëedigd 15 Dec. 1694.

Schepenen IS'^1, eeuw.

Jacob Vermeulen 1715, 1721 | Lambert Laemers (meester smid) beëedigd 11 Sept-1715, nog Mei 1759 | Gerrit Koopmans (meester timmerman) beëedigd 1 Dec. 1734, nog Sept. 1744 [ 1 homas Millen beëedigd 1 Dcc. 1734, nog Mei 1759 ] Gerrit Lemmen beëed. 19 Sept 1744, nog 1754 | Joannes Jacobs beëed. 19 Sept. 1744 nog 1747 | Jacobus Vermeulen beëed. 18 Mei 1754, nog Dec. 1772 | Mathijs Hermans alias Nolt beëed. 25 Mei 1759, nog li72 \

Jacobus Hermans beeed. 16 April 1761 nog 1714 | Geeret Rasten beëed. 16 April 1761, Aug. 17⁽.)7 | Jacobus Tylen beeed. 16 April 1761 I Hendrik Hensen beëcd. 2 Aug. 1775 nog Aug. 1797 |

Schouten der heerlijkheid Oostrnm —Spraelandt.

De eerste, die ons als scholtis is voorgekomen was Hendrik Van ' •

. ' • • /-r'

Randenraedt (Rindenrode) en zulks in 1579 en was nog in dienst-betrekking 1617. Hij was van de bekende familie, die de godvruchtige Johanna van Randenraede onder hare leden mocht tellen en voerde ook hetzelfde stamwapen : een geschakeerd schild beurtelings goud '1^ rn' en keel van 20 stukken. Hij was tevens rentmeester van het huis Geysteren en liet meerdere kinderen na. Een broeder Cornelis genaamd was scholtis te Schinnen; een zuster Anna was gehuwd met Jacobus Constant alias Timmermans.

Ja)i Guillaume van de Watcrschappe ook voorkomende onder de namen Johan Gulllem en Johannes Gwilielmi was eerst rentmeester op Geysteren (1617, 1623) en treedt in eene acte van 1627 als scholtis op. Hij stierf 5 Dec. 1653. Met zijne echtgenoote Enngar-dis van Randenraede had hij in zijne woonplaats Geysteren de volgende kinderen :

Elisabeth gedoopt 15 Maart 1624 peter: Henricus Randenraedt

meter : Elisabeth van Scage domicella.

Cornelis gedoopt 8 Maart 1626.

Henricus gedoopt 14 Maart 1G28 peter: de heer Willem van

Randenraedt. Official van 't bisdom.

Gilliam gedoopt 10 Oct. 1630.

Catharina Gertrudis 2 Dec. 1G32.

AV 'aterschap had een huis te Venlo en meerdere gronden te Oostrum en Geysteren. Bij zijn overlijden werd op verschillende perceelen arrest gelegd , alles wegens schulden en rekeningen dateerende reeds van 20 jaren herwaarts.

An than vis van Litt, van aft begin 1G54, was een bloedverwant van den verdienstvollen Venlooschen prior der kruisheeren Godfried van Litt. Hij overleed te Gyesteren 8 Augustus 1680, zijne weduwe

42/ ■

In yC Ji'i ^ ^

— 70 —

Theodora Driessens den 4 Mci 1083. Aldaar werden hun de volgende kinderen geboren: Aleydis Joanna 1 Maart 1G55, peetoom: Adam Schellardt van Oppendorf, in wiens plaats kapitein Lem optrad, meter: Anna van Lom. Vincent Frederik 21 Mei 1657, peter: de landdrost Vincent Schellardt van Oppendorf f 13 Junij 1681, meter: Maria van Haren.

Na het overlijden van van Litt bleef de scholtisplaats eenige jaren onbezet; met de tijdelijke waarneming werd door den Baron Schellardt zijn leenstadhouder Everard Ketz belast, die tevens zijn cubicularius of kamerling was. Monsieur Evert stierf in den avond van 4 Dec. 1(584.

S' Joha)i van Dijk beëedigd 23 Dec. 1086, was gehuwd met Johanna Driessens weduwe van Godfried Verheijen. Hij stierf in de parochie Venray en werd aldaar den 20 Augustus 1720 begraven.

Gerard Adolf Schluys legde den 13 Oct. 1718 den eed als Schout af, welke bediening hij door den „Proostquot; (13 verkregen had. Meer dan 20 jaren was hij rentmeester van 't adellijk Huis en overleed 13 Feb. 1731 en werd den 1(3 daaraanvolgende in de Geystersche kerk begraven. Zijne weduwe Rosalia Berren overleed te Wanssum 9 Mei 1740 ten huize van haar heerzoon Adriaan Willem, die aldaar kapelaan was.

Hendrik Kutten werd bij patent van ö Maart 1731 door de douarière van Schellardt als Scholtis benoemd en den 15 daaraanvolgende beëedigd. Hi) overleed in zijne woonplaats Maashees 1 Juli 1745,als echtgenoot van Mechtildis Wijenbergh (-j-'J Sept. 1760) en bekleedde tevens den post van rentmeester van 't adellijk Huis.

Jan Joseph Lambotte, advocaat, legde als scholtis van Oostrum den diensteed af in 1745 en woonde te Venray, waar hij als weduwenaar van Anna Maria Christina Elsenitz, den 14 April 1741) een tweede huwelijk sloot met Maria Ida Con in x, uit Gelder (dochter van Simon Peter, Raad en Momboir en Cunera Gertrudis Portmans). Van af het najaar 1752 was hij Scholtis van Venray, en sedert het

.1) I'lilllp Fred, Ambfosius van schollai-rit, heer van Ooslrum, zie hiervoor,

— 71 —

begin van 1757 ook te Afferden, insgelijks vervulde hij die betrekking te Grubbenvorst. De Schout overleed te Venray G Dec. 1^84, zijne weduwe Maria Ida Goninx den 25 Juni 1798 en voor dezer begravenis werden gedurende vier dagen driemaal daags de klokken in treurtoon geluid.

Kinderen uit het tweede huwelijk te Venray geboren waren o. a.: Alexandrina Leopoldina 27 Jan. 1751, naderhand religieuse in het klooster Jerusalem, gesupprimeerd 1802. JUur : ■ -1

Gunera Francisca Catharina geboren 10 April 1754 later gehuwd met Scholtis Haffmans.

Het wapen van Lambotte was: een ovaal schild waarin naast elkander drie tulpen met stengels, waarvan de middelste de grootste. Een open aanziende helm met eene markieskroon gedekt.

Johan Arnold Antoon Haffmans (zoon van Jan Nicolaas en Maria Teresia Willems) geboren te Gelder als Scholtis van Oostrum beëedigd 16 Febr. 1785 bleef in functie tot 179^/was justiz-commissar en eigenaar van het huis en de heerlijkheid Ooyen (onder Broekhuyzenvorst). Zijn echtgenoote Gunera Francisca Gatharina Lambotte overleed 15 Maart 1846.

Na den Franschen tijd was Haffmans grifïier van het vredegerecht ter Horst, Lid der Provinciale Staten van Limburg, en sedert 1819 Schout van Horst-Sevenum en stierf 16 Febr. 1828, oud 64 jaren. Hij was de grootvader van het bekende lid der 2^e Kamer, M^r Leopold Haffmans. Arnold Haffmans was ook Scholtis te Well tot Juli 1792', waar hij het gemeente-archief inventariseerde.

Frans Hendrik Joseph Herckenrath, de laatste Scholtis 1 1798. Geboren te Weert 24 Oct. 1747 zoon van den medicijnen dokter Jan Gerard en Gatharina Petronilla Schouten, woonde beurtelings te Meerloo, Afferden en Well, in welke laatste plaats hij den 9 Oct. 1819 overleed. Zijne echtgenoote was Maria Mag-dalena Walburgis Pelman uit Dahlen.

Cerechtsschrjvers of Secretarissen der heerlijkheid Oostrum.

In de registers komt het eerst als gerechtschrijver voor .sw;/ van den Scholtis Randenrade 1594—1(326.

Hij had een bizonder lastig schrift, veel gelijkende op hanepooten die over het papier heen en weer gespoord hebben. Ruim dertig jaren (met uitzondering van enkele andere inlasschingen) vulde onze gehciinschrijvende hanepoot de Oostrumsche protocollen in, tot hij vervangen werd door een meer geroutineerd schrijver:

Mathijs Alarts, landschrijver des ampts Kessel,1626—Dec. 1645; hij was eerst organist te Ven ray en vice-landschrijver toen hij in 1627 voorgoed met dit aanzienlijk ambt bekleed werd. Hij stierf 1663; zijn zoon Joannes Alarts was kanonik te Roermond en rector van 't klooster Oostrum.

Hendrik de 11 oen werd 12 Oct. 1648 aangesteld door Daem Schellardt d'Oppendorf en den 9 Febr. 1649 beëedigd, hij was 1652 nog in functie.

Joannes Roggen van 1666 af tot aan zijn overlijden omstreeks 1()81, was met dispensatie den 6 Jan. 1661 te (jeysteren gehuwd met Catharina van Litt (f 1703), bij wie hem vijf kinderen geboren werden. Roggen was ook secretaris te Meerloo 1666—1681, tevens secretaris en later, sedert 6 Julij 1671, Scholtis te Blitterswyck.

P au lus Paderborn van Sept. 1681 tot Dec. 1691, was van 1663 landschrijver van 't land van Kessel, maar door den verkoop der heerlijkheden werden zijn bezigheden merkelijk verminderd. Hij was rentmeester der Domeinen en woonde te Venray, waar hij den 29 October en zijne echtgenoote Sibilla Maes de Loockere den 3 November 1694 overleed. Ten jare 1667 gaven zij een nieuw raam ten geschenk^ aan de toen vergroote Kapel te xMerseloo, waarin hun gecombineerd wapenschild geplaatst was, zijnde rechts, op een veld van sabel een rechter dubbel getinneerde schuinbalk van goud, links een liggende halve maan de horens naar boven, vergezeld van drie merletten (2 boven, 1 onder) van sabel op gouden veld.

- 73 —

Gerard vin Eyndt beëedigd den 22 Maart 1698, stierf te Venray en werd den 10 April 1721 aldaar begraven.

Hendrik Oltendorff procureur werd als gesubstitueerd secretaris den 20 April 1719 beëedigd om deze dienstbetrekking bij provisie te bedienen. Denkelijk had zulks plaats tijdens den ziekelijken toestand van van Eyndt.

In andere gevallen trad anders bij afwezigheid of ontstentenis van den gerechtsschrijver de jongste schepen als secretaris op en onderteekende de desbetreffende stukken.

Oswald Theodoor Lief keus 1721—1775, werd den 18 Mei 1690 te Maashees geboren uit het huwelijk van den postmeester Marcus en Esther van den Boom; zijn peetoom was Illustrissimus Domi-nus Oswaldus Comes van den Berch etc. (te Boxmeer). Hij legde den 16 Augustus 1721 den eed af als secretaris van Oostrum en huwde 30 Jan. 1733 te Venray Anna Margareta Saesen, f aldaar als president-schepen en gildebroeder van St. Nicolaas 1775; te WanssLim, waar hij ook secretaris was, maakte hij zich zeer verdienstelijk voor het behoud van 't archief (1). Hij voerde een gedeeld schild rechts en links hetzelfde : een keper waartusschen drie vijfpuntige sterren 2—1. 6 Juli 1747 beëedigd als schepen van Venray.

Gerard Adolf Knops 1775—1798, de laatste secretaris, was zoon van Jan Knops en Maria Theresia Schluys (d^r van den Scholtis) geboren te Geysteren 26 Aug. 1745, beëedigd als secretaris 2 Aug. 1775, was Koninklijk Pruissisch Licentontvanger en gehuwd (te Wanssum) met Sibilla Kaeters. In 1798 was hij municipaal-agent en later adjoint de la mairie de Wanssum, waartoe Geysteren behoorde en koster zijner geboorteplaats, waar hij den 15 April 1803 aan eene beroerte overleed.

Richterboden.

Willem van Spraeland 1514 / Peter die Jonge 1533/Gerrit Bosnians 1535. /

{!) Zie Maasgouw (11. IX (1892) p. r,4.

Peter van Schelburch 1561,1580 / Jacob Casters of de Cuester 1594.

Jan Hasenackers 1610 / Jan Beltgens 1611, 1631./

Jacop Jans Cuvppers van 1659 af, nog 1676,was in 1678 overleden. /

Bartholomeus Frodemont beëedigd 18 Dec. 1700.

Peter Saeren 1722.

Jacobus van Helden beëedigd 27 Nov. 1723.

Godefridus Hoben aangesteld en beëedigd bij provisie 7 Febr. 1725.

Joannes Brouwilders eed afgelegd 9 Juni 1736.

Thunnis Custurs beëedigd 22 Febr. 1749.

Jan Deegens beëedigd 25 Mei 1759, nog 1763 en volgg.

De Oostrumsche Richterbode Jacop Jans Cuijppers.

In het naburige land van Cuyksche dorp Overloon geboren, was hij een voor dien tijd zeer ontwikkeld man uit den gegoeden landbouwersstand, gelijk zijne nagelatene aanteekeningen bewijzen. In het geboortedorp hield hij een paard om bi) de min talrijke bezigheden op den akker ook huurvrachten te verrichten, waaraan zijne bedrijvigheid een winkel en herbergnering voegde, die de verzorging van een hut bijen niet uitsloot. Van 1630—32 was hij te Loon schatbewaarder en in de de rookhoender- en lammer-tiende van den Prins van Oran)e. De beroemde Pastoor der Keulsche St. Lupuskerk en beurzenstichter Joannes Roevers (Roverius) was zijn heeroom, de vroegere herder van Overloon, later 1634 van Beesel, h^r Aert Verssefelt zijn zwager.

Of Jacob te veel ambachten had of welke oorzaken ook in 't spel waren, zeker schijnt zijn finantieele toestand gaandeweg aan 't dalen geraakt en moest hij zich naderhand met meer bescheiden, hoewel door velen geminachte, dienstbetrekkingen tevredenstellen. Overal waar hij zich bevond, hield hij echter trouw boek van zijn levensloop, zoodat men schier dag aan dag zijn bedrijf en de geschiedenissen in zijne omgeving voorgevallen, kan volgen. Te Overloon kostte in zijn winkel een „abéboeckquot; 1 stuiver, een „taeffelboeckquot; 2 stuivers; in 1633 heerschte in zijn geboortedorp de mazelen, op den Meidag van hetzelfde jaar richtten de „jongeestquot; (jonge gasten) of jongelingen o. a. den meiboom op aan de pas-toreele woning, voor welk huldeblijk de pastoor hun 8 vaenen bier vereerde.

— 75 —

1

Wegens het krijgsrumoer moest Jacob den 24 Aug. 1635 met have en goed naar Venray vluchten, waar hij ten huize van Lisken van Helden een onderkomen vond. Den geheelen kleederen-inventaris van hem en zijne vrouw noteert hij puntig, opdat later alles goed terecht zou komen, wat ook gebeurde.

In den herfst van 't jaar 1()35 vestigt Jacob zich te Beesel, waar hij behalve zijn heer zwager ook nog een oom had wonen. Ook hier had hij wederom een winkel opgeslagen en geneerde zich met het bijengewin, terwijl hij zijn beschikbaren tijd, vooral om in het noodige levensonderhond te voorzien, besteedde aan het verrichten van gewonen handenarbeid ten dienste van heeren en boeren. Op last van den schepen Peter Quitten deed hij meerdere dienstreizen voor de gemeente o.a. naar Nijmegen, Bruggen, Cruchten, in 1640 naar Gulick om tijdingen in te winnen over het krijgsvolk, waarvoor hij alle dagen 14 stuiver loopend geld verdiende. Voor den pater van het Venloosche Klooster „de Weidequot;, dat te Beesel een tiende had, dorschte hij het koren, zoo ook voor het Kerkbestuur der parochie. Als koerier was hij in dienst der adellijke familiën van Lynden en von Baexevi op Nieuwenbroeck en moest hiervoor meerdere uitstapjes doen naar Someren in de Meijerij van 's Bosch, waar de Lindens verwanten hadden. Zijne vrouw was meermalen in daghuur bij dezelfde edellieden. Na zijn goederen aan zijn oom Jan Heijnen verkocht te hebben, vertrok Jacop in de lente 1642 naar Oostrum, waar hij ook zijn leven zou eindigen.

Op halfvasten 1642 aanvaardde hij aldaar de betrekking van koster en schoolmeester op voorwaarden door ons nader te vermelden. Na deze functies neergelegd te hebben was hij Richterbode der heerlijkheid Spraelandt-Oostrum, uit welk tijdstip een citatie-boek in verschillende quaternen, loopende van 14 Sept. 1660 — 30 Aug 1676, van hem aanwezig is.

Meerdere aanhalingen en afkondigingen van zijn gebiedende Heer zijn onder de rubriek Heerlijke Rechten pag. 62 aangehaald. P2en ander dagboek over zijn schoolmeesterschap, ambtsbetrekkingen te „ Venray en huiselijke aangelegenheden 1657—1675 fol. S3 in 8° is

op het Rijksarchief te Maastricht aanwezig, dat 's mans verderen levensloop meldt. Winkelier spelen was zijn aangeboren zwak, dat hij met zijn pedagogisch talent nader ontwikkelde, maar ook

-TG-

als koster waren hem de handen tot boerenarbeid niet verlamd geworden, waarbij zijne ega hem trouw ter zijde stond. Enkele staaltjes:

1557 voor Jacob Thonissen den 4 Mei ¹I₂ dag lijnzaadland gespit 7 stuiv. — 9 Mei een dag turf gestoken 12 st.; met zijn vrouw den turf afgedragen 7 st. — 9 Juni ¹I₂ dag bulten gehouwen 7 st. in Sept. vlas gebraakt en gezwongen.

1661 voor Peter aen de Meulen in Juni in de Peel torf gestoken, op die Cloyéenbeek (Kluitenbeek) geiverkt, en op St. Anthonis-morgen.

1068 voor het Klooster naar den Peel geweest 13 stuiver per dag, item gewerkt op de Clottenbeek.

1067 arbeidt hij voor den heer van C^esteren aan de Rosmolen.

1669 Nov. en Dec. aan den ijskelder van mijnheer Rossen gestoken.

1670 Oct. en Nov. werkzaamheden aan de sluis.

Jacobs verdere ambtsbezigheden waren de volgende:

Van 1658 tot 1661 was hij belast met het nazien en teekenen der beesten vooral op de marktdagen van Venray en Wanssum, waarvoor hij vaste „gagiequot; bezoldiging of dienstloon ontving. Wegens gebrek aan nadere gegevens kunnen wij dit oüicie niet juist omschrijven. 1658 3 Oct. ontving hij van den ontvanger Wolter van Riemsdijk 10 st. op het teeckengelt op den merkt van Wanssum, 10 Nov. teekengeld van den Raetsenmarkt(l) 4guld. 16 st.

1659 31 Oct. van den ontvanger Gaert in gen Huis het teekengeld van de stieren die naar Luik gingen 2 st.

1660 9 Oct. „heb ick gecregen eenen man mit een vereken omtrynt bij Jacob Neesen buys ende ick heb hem gebroecht op het cantoer bij den ontfanger te Venray daervan ick ontf. 4 st. de meerrest en wete ick niet, ho dat gegaen is, hij wolde mit het vereken naar Helmont in Brabant.quot;

Roode Roede van Venray, 14 Mei 1662—10 April 1666.

„Op huyden anno 1652 so hebben die schepenen en geswoeren naobueren mij aengenoemen voer de royroey te weten die schepens en geswoeren van Venray, soo soelen sy mij geven soo Henrick Robben heeft te Wanssum en den aenvang is gedaen op den

¹

Venraysehe markt.

— 77 —

1

14 Mei op den myeddag.quot; Nu volgt eene opsomming van al de dagen die hij voor Venray gegaan heeft en eindigt:

„Den 10 April 1GG6 so compt Jan de Wilt en segt my de royroey op en dat my compt (1) sullen de schepens aen my voldoen en betaelen — voelgens Jan die wartheyt segt, maer my also geseyt.

Veldschutter voor Venray 11 Juni 1G71—1(374.

Den 11 Juny anno 1G71 so heeft den heere Landtscholtis en die sampelycke Schepenen van Venray my aengenoemen voer haeren schutter te schutten in de gemeenten van Venray so in peel, hey en broeck en op het lant en veeltweyen en vvaer het gelcegen moecht syn daer van sal ick hebben in dyt voerschreven jaer eens 12 malder ende daen alle jaer tot jaer 25 gl. en een paer schoen, den aenvanck is gedaen op den voerschreven daech ende ock alsdoen mynnen eede gedaen om te doen als behoert, ende die ick schudt van ider persoen X st. voer het schoet, dyt also gedaen ende hiervan is een gerychttelycke acte geschrieven van ⁴ wederseyden onderteeckent.

Gezworen teller der Oirloosche tiende.

Als leden der Geystersche grondheerenfamilie hadden de Sche-lardt's de korentiende onder (iroot- en Klein Oirloo tegelijk met de smaltiende o. a. lammeren en varkens; in de jaren 1GG9 tot 1G75 was Jacob bijgestaan door zijn zoon Mathys, beëedigd teller der tiend, waarvoor hij jaarlijks 15 gulden genoot.

Bij al zijne bezigheden had hij te Oostrum in den jare 1GG1 een nieuw huis laten bouwen, waartoe hij i5 roeden gronds van de gemeente bijkocht. De timmerman Hendrik Daemen voltrok het op eigen kosten, maar Jacob leverde alle timmerhout, kalk, leem, metselloon, strooi, ijzer en steenen, eene levering waardoor hij zich anno 1GG7 genoodzaakt zag 200 gulden op te nemen van suster Mary Gerits uit het klooster Bethlehem te Oostrum.

Het huwelijk van den richterbode was met 5 kinderen gezegend, die hij allen in zijn dagboek vermeldt met de pillegiften hunner resp. doopheffers en aanverwanten:

(1) Toekomt.

1

Jacob Jans Cuyppers (in den beginne schreef hij: Cupers)

X

Geritghen Jacob

1) 1635 Pinksteravond (26 Mei) te Loon : geboren f Beescl 1641.

2) 1638 Maart 21 te Beesel Jeune ken.

3) 1641 Nov. 19, gedoopt Zondag 24 Nov., Anna-, peetoom : heeroom

Joës Roever — 8-4-0 holl. en zijn zwager de pastoor van Beesel.

4) 164;quot;) Maart 7 te Oost rum Jan^ peetoom o. a. Geert Gerits pas

toor onze neef van St. Anthonis.

5) 1646 Aug. 19 „ „ Mathijs gedoopt Venray den 15 Aug. Door familiebetrekking was Jacob voor zijn zoon in bezit gekomen eener rente ten behoeve zijner studiën. Wellicht kunnen de opgaven dezer inkomsten den lezer aanleiding geven tot nadere opsporingen dezer stichting en genealogische verhoudingen.

„Den ontfanckt van die rente in den Kloeckert dat mynnen soen Mathys overgewesen is van die execuytter van onsen heeroom zalyger die mynen soen heeft gemaeckt een rente van 39 rycdae-lers des jaers om daer op te moegen stuydiren is aengevangen in anno 1655 op synte Andryes apostel.

In anno 1655 op synte Andrya ontfangen van Jan in den Cloec-ker ad XV gl. loepent gelt item van 1656—1659.

Ontfangen int jaer 1660 van die rente uit den Cloeckert van Jan Claes als rentmeester van het Munster tot Ruremundt in den naem van Jan in den Cloeckert ad 15 gl. Clefs gulden.

In anno 1661 ontfangen Thys Cloeckers in den naem van mynnen soen Mathys van wegen syn costgelt van Jan in den Cloecker ad XV gl. ontfangen.

In anno 1662 ontfangen van Jan in den Cloecker van die rente van Dansius ten iersten oevergewiesen aen Thys Cloecker ad 13 gl. noch myn soen ontfangen aen boeter ad 2 gl. van Jan Cloecker.

In anno 1663 ontfangen van Jan inden Cl. van die rente van Dansius ten irsten oevergewiesen aen Thys Clockers ad XV gl. van pensione.

In anno 1664 oevergeweesen aan Thys Cloeckers ad 12 van Jan in den Cloeckert van die pensione van Dansius zaliger, rest 3 gl. van dit jaer.

Van die rente tot Rees ten irsten ontfangen te hebben int jaer 1655 toe weten X rycdaeler, ieder rycdaeler te betaelen met 3 gl. Clefsge voeluatie dat myn soen toecompt van de rente van Roverius zaliger.

In anno IG5G ontfangen X rycd. Clefsge voeluatie.

In anno 1G57 ontfangen tot Rees van den Knoncknirtck (1) Spae-renmaecker 30 gl. Clefs gelt, waervan alle jaer quitantie afgegeven aen de heren, doen vertert 2 gl op die reese.

In anno 1658 ontf. van den E. vveerdigh here Sterremans tot Rees toe weeten X rycdaeler op den 5 Juny.

Anno 1(559 ontfangen het jaer 1658 vermigens quitant. daer wy voer gekoeft hadden 50 kannen honich „in den haenquot; doen vertert 2 gl. en drie daech uitgeweest.

Ontfangen in anno 1659 van Render Hopmans van de rente van Rees ad X rycdaeler Clefs gelt, vertert 2 g. 3 st.

Ontfangen van den Schollaster tot Rees van die rente van Dan-sius zal, X rjx. CI. ano 1660.

Ontfangen van den heere Conninck (1) Bensum in anno 1661, X rycd. van de rente Dansius, item 16(52—1663.

Noch ontfangen van heer Bensum buerder tot Rees van het capytel van het jaar 1664 ad X rycd. van een jaer pensione van zalyger heer Dansius, en die reyse vertert 2 gl. 4 st.quot;

Op veertienjarigen leeftijd, na het elementaire onderricht van zijn veel bedrijvigen papa genoten te hebben, ging zoon Thijs naaide Latijnsche Scholen te Venray, waar hij bij Thijs Clockers in den kost besteed werd voor 20 rijksdaalders, doende in loopend geld 63 guld. 3 st.

In Nov. 1661 kreeg hij een ander kosthuis bij Jenneken Cuypers, alwaar Mathijs zou slapen en „aen het vier zijn aen den beertquot; alle maanden te betalen 1 gulden en de vader zou op den koop toe een dag komen dorschen. De student was er vier jaren en het laatst werd afgerekend in December 1665. Zoon Thijs schijnt het niet verder dan tot de vijf scholen gebracht te hebben, want vier jaar later vinden wij hem in 's vaders zaak te Oirloo en Oostrum werkzaam.

(1; Kanoulk.

— 80 —

De volgende notitie nopens de familie Van Dans, die te Venray in de Hofstraat woonde, is door ons uit het archief aldaar getrokken:

Jacob van Dans S^r (den alden)

I

Michiel van Dans 1554 I

Mattheus — Jan — Jacob van Dans reeds pastor en canonicus

1585; Deken te Rees Mettha van Dans maakt zijn testament X

29 Aug. 1596 Willem Jans gen. Roevers reeds 1599. alias Hopmans.quot;

De executeurs van het testament des dekens van Rees waren Ste phanus van Pluren senior et canonicus, Lambert Brauns van Weert vicarius, Joannes Heiskamp J. M. Lie. et praetor Reessensis.

De copie gecollationeert door Hend. van Bredbach notarius.

Eenige historische aan te eken ingen uit het archief te Venray en de Schepenregistt rs van Oostrum.

1584 in de maand Januari waren de Spanjaarden te Roy ingekwartierd en bij het vertrek van Appio Conti moest het kerspel nog 500 gulden uitkeeren. Terwijl dit volk er lag kwam er voor tien dagen nog het regiment Walen van Baron de Liques bij, dat gelegerd was te Oostrum, Lull en aan 't Eind te Venray en groote schade veroorzaakte door huizen en schuren af te breken.

1586 liet de Overste Schenck van Bleyenbeek de volgende personen halen of oplichten : Gueltjen Verheit, Hendrick aen de Meulen en Jacob de puester van Oostrum en hield hen zoolang gevangen, totdat Venray provisie van granen zou bezorgen.

(Reeckenboick fol. 59 V⁰, arch. Venray).

1587 werd het garnizoen te Well veranderd en nu liet Joseph Malagambo gevankelijk wegvoeren Arrien op Spraeland en Jacob de Cuester, wijl hij van 't kerspel gediend en torf wilde hebben. Dit opsluiten kostte 106 gulden.

_ 81 —

1G01 December trad AeloefT van Gelre op als momboir of procureur voor het klooster Oostrum, in rechtsgeding.

1G02. Aan de inwoners van Oostrum en Lull wordt van wege den gebiedenden heer verboden „eerde oft strouzandquot; op's Heeren erven te laden.

1G02 Voornoemde Adolf van Gelre, als subsituut van den landdrost van Kessel, klaagt over Jan Hermans, dat deze zich ettelijke jaren geleden zou hebben plichtig gemaakt, sommige kerken-pachters voor ongeveer 20 gulden af te zetten, onder voorwaarde, dat hij te Roermond reconciliatie zou verkrijgen voor een ongeval onder dit gericht voorgevallen, hetwelk op de gemeene naburen verzocht of verhaald werd, maar vergeten had rekening af te leggen of restitutie te doen.

Over dit ongeval is verder niets bekend, doch wijl het geld door de pachters van kerkgoederen voorgeschoten was, mag men denken aan eene schending, violatie, van kerk of kerkeigendom, ot wel de aanranding van een of ander met kerkelijke immuniteit

• bevoorrecht persoon of daaruit gevolgde excommunicatie of interdict.

1(315, 20 Januari. In de genachtinge of rechtszitting daagt Peter Claes voor zich zelf en voor zijn broeder heer Jan Uaessen, pastoor van Sint Severijn te Keulen, zijnen zwager Theunis aen de Meulen, wegens geschil in familieaangelegenheden. Deze laatste had eene voordochter Mechtel of Mettel, welke ook te Keulen woonde. Als wij op het getuigenis der ouden mogen afgaan was de pastoor der St. Severijns parochie, de latere Wijbisschop van Munster, Johannes Claessen (Nicolaï) op den Boshuizen onder Oostrum geboren, in alle geval is hij een Venraysch parochie-kind. (Zie Maasgouw jg. 1881, bladz. 4ül en 4° deel jgg. 1882—83 bladz. G28 en G42).

1740, 1 Sept. De echteheden Martin Coopmans en Catharina Cremers nemen van de kapel een kapitaal van 100 gulden ad 5 ⁰/₀ en veronderpanden hun goed den Touwer te Lull.

1747. De erven Maria Theunissen verkoopen hun goed aan Aldert Pauwels en Alitga Boogers, beiast met 4 vat rogge aan devicarie

* te Oostrum.

1752 en 1759 een paar staaltjes „zur Culturgeschichtequot; uit het leven onzer voorouders!

9

— 82 —

In een magescheid van April 1742 voor de Oostrumsche schepenen opgemaakt, tusschen Jan Oerickx, weduwenaar van Anneken Herstraeten, en diens kinderen, komt aangaande den schoonzoon Jan van Dick en diens echtgenoote Willemke de volgende verplichting voor:

„dat sy gehouden sullen wesen hunnen voers ouden vader te „onderhalden in cost ende dranck ende oock smorgens geven den „caffie, thee ofte een roomerken naer welgevallen van den voors. „Jan Derrick haeren vader, ende voorts soo als kinderen aen „hunne ouders verplicht sj'n te doen, ende in cas denselven vae-„der siek oil'te suchtigh soude worden, sullen de voorss. ehel. „gehalden wesen haeren vader te geven, alle het geene hij soude „van noode hebben, alnogh sullen de voorss. ehel. moeten betae-„len de doodkiste, de costen van begrall'enisse soo aen custer ende „H^r pastoir, ende de andere begraflenisse sal staen totter vollen „boedelquot;.

1759. Eene sterke boerenkoemeid, die tevens alle ander werk verrichten moest, verdiende per jaar:

als loon 13 gulden permissie,

als toebaat: „één tierteye schcrt, twee ellen grofwereke doek, „acht ellen hemdendoek, een paar klompen, één paar socken, één „paar hosen (kousen^) en één flessen (1) schortel (voorschoot).quot;

1747, 2G Juni. De aanpachter van den hof van den molen Johannes Cuenen (vroeger behoord hebbende aan Thönis Poels) pretendeert recht van doorvaart en schaapsdreef door en recht over het ge-meene broek. Op dato voorschreven werd het broek door den scholtis Lambotte en de schepenen „beleydquot; en werd ten algemee-nen nutte aan Johannes Ceunen van stonden aan verboien den weg over het broek als vaarweg of dreef te gebruiken. Hij moest den molenweg volgen en vervolgens door het dorp Oostrum Lmgs de kapel omvaren, alles op boete van drie goudgulden; bij verder attentaat zou de straf verdubbeld worden.

1764, G October, verkoopen de kinderen van Martin Custers hun ouderlijk huis en erf aan Arn. Verblackt. Het lag tegenover de kapel, noordwaarts de huizinge van gemelden Verblackt, westwaarts het „kapellehofkenquot; of moestuin van de kosterij, alsmede eene weide

(1) Vau vius,

aan de Beek op den „Juffrouwenpasquot;. Dit huis was eenige jaren 1 iter nieuw opgebouwd en wordt in eigendom bezeten door den koster-winkelier M Verheijen, terwijl naast hetzelve in den tuin eene tweede woning met smidse is aangebouwd.

1771, 4 Mei. Voor scholtis en schepenen compareeren de echtelieden Arnold Verblackt en Jacomina Laemers alsmede hun heer-zoon Christiaan, pastoor te Geysteren, welke laatste afstand doet van zijn titel bij schepenakte van 8 April 17GD gesteld en zulks in handen zijner ouders. Deze stellen nu als wijdingstitel voor hun zoon Theodorus Vcrblack/, student in de theologie te Roermond, 1° een kapitaal van 400 patacons ad 3^[l₂ perc. staande op de gemeente Venray, 2° bovengemeld nieuw opgebouwd huis doende volgens de schatting 12 patacons aan huur, 3° eene weide of hooi-pas aan de steenenbrug.

Daar de pastoor van Geysteren ook voor zijn broeder afstand had gedaan van het beneficie der Oostrums;he kapel, bleek, dat hetzelve, afgetrokken de schattingen en bediening door anderen, nog zuiver ;32 patacons afwierp en dat dus de titel voldoende was.

1772, 25 November. Voor schepenen van Oostrum compareert ten huize van Jacobus Cremers, Joftrouw Gertruj van Kessel uit Rotterdam, geassisteerd door den scholtis Lambotte. Zij had met wijlen haar man heer Peter Simons zaliger, daar zij geene kinderen hadden, op elkander getesteerd voor notaris Johan van Gessel in Rotterdam [24 Sept. 1759].

Bij haar tegenwoordig testament legateert zij:

1° aan Joannes Ribbergh GOOguld. holl. met de „sackhorlogie 2° aan Catharina Man nay 400 guld.; 3° aan Helena Mannay item; 4° aan Mathijs Wolvers 4000 guld.; aan Maria van Kessel de „garnate ketting in het gok ingevatquot;, aan Koba Wolvers oock 2000 gulden en alles wat na aftrek der legaten nog zal overblijven; en daar Mathijs en Koba Wolvers nog minderjarig zijn, stelt zij tot voogden en executeuren aan Henricus van den Bergh en Dirck van Kessel.

1775,18 November. Anneken van der Linden (van de Lind,weduwe van wijlen Peter Heesen, staat hare goederen af aan hare zonen Gerardus en Joannes Heesen, en aan hare dochter Margareta Heesen, gehuwd met Peter Hoex. De familie Hoex-Heesen is door deze

84 —

-4 fU / f

/

A ' /

Anna van der Linden, (van gen Lindt, acngen Lind, gelatiniseerd de Lindane, verwant aan de Horster beurzenstichters Joannes Muiiers en Christiaan Mullers (Molitoris), Smollers, Smulders of Mulders.

'I'

Gaspar van gen Lindt

x

1° Margareta Simons.

Anna, gcb. Venray 12 Sept 1700 peetoom: V. D. Guilielmus van der Lindt,

meter: Anna van gen Lindt.

x

Peter Hesen of Heesen in Nov. 1775 reeds overleden.

1. Griet of Margareta Heesen (een enkele maal 2 Gerardus. 3. Jan,

17G2, 24 Oct. Peter Hoex.

Willem Hoexgeb. 3 Oct. 17G3, doopborgen Joannes Hoex en Anna van de Lind Vcnray 19 Mei 1814.

Gertrudis van Heyster geb. 31

Jan.1754 d^r van Jan en

lt; Engelin Derix Brouwers.

,7c.

1778, 1 October. De Venrayer secretaris Lambert Verblackt en Laurens Verstraeten, schepen te Mill, worden als gerichtelijke mom-mers of voogden aangesteld over Jacomina Crcmcrs, minderjarige dochter van wijlen Jacobus Gremers en Francina Verblackt.

1781,10 Februari. Huwelijksche voorwaarden tusschen den jonkman Peter van Lijndt en Francina Verblackt, wed, Jac, Gremers.

1793, 26 September. Huw. voorwaarden te Roermond opgesteld tusschen den jonkman Joseph Hankx en Jacomina Gremers.

— 85 -

1781 den 10 Nov. legt de Geldcrsche Hofbodc M. Erps arrest op de goederen van den heer Baron Probst de Folleville (wiens rentmeester de kloosterrector tc Oostrum was) en zulks voor de som van 1000 gulden Hollandsch voor den heer Metzgens tc Gelder.

1785, 15 April. Gerechtelijk arrest op de goederen en mobilia van J. W. Punloivitz von Unbino, wegens geleverde eet- en drinkwaren en verdere benoodigdheden door zijne crediteuren. Het beslag wordt 25 Mei opgeheven.

1818. Het O. L Vr. Schuttersgild te Oostrum, dat in den Fran-schen tijd aan verval van krachten en bloedarmoede leed, begint te herleven; de. Broeders koopen voor gezamenlijke rekening eenige zilveren ornamenten.

1872, 15 Februari is ten Raadhuize te Venray aanbesteding van een nieuwe kiezelweg loopende van het dorp, door de Lull'sche steegen, Lull naar Oostrum ter lengte van 3020 meter. De oplevering moest 1 Aug. geschieden. Aangenomen en gemaakt door J. Verschuur van Oellelt voor 7G19 gulden. Later is deze grindweg van Oostrum naar Wanssum tot op de grenzen der gemeente doorgetrokken. Het traject Venray—Oostrum bleek, na de opening der spoorlijn, door het veelvuldig berijden en vrachtvaren niet stevig genoeg, en is sinds meermalen met groote kosten veranderd en met de stoomwals bewerkt.

1883, Vrijdag 1 Juni. Opening van de nieuwe lijn der Staatsspoorwegen Venlo — Nijmegen. Het station Venray komt op enkele minuten afstand van de kapel en bij deze regeling werd dc oude Molenbeek langs den Kiezelweg om het stationsterrein geleid en verlegd. Dien dag te Venray vlaggentooi en zang, begroeting van den feesttrein, toeten en blazen, groot vischmaal, menu superlin met keurige wijnen en Venrayer Havanna-cigaren „vuelta abajoquot;.

Nadien zijn meerdere nieuwe woningen, voor handel en herberg-nering in den omtrek verrezen.

1

II

'S¹

, j i

H i ■

I

De Rosino/cn cn de Rosniolenschc hoeve ouder Oostrnni,

Bij dc verdeelingen van de goederen der Schellardt's in het begin der vorige eeuw was de hoeve „dc Jonckhofquot; te Geysteren met den „Rosmolenquot; te Oostrum in andere handen gekomen, In het laatste kwartaal dier eeuw was het molentje in bezit van de Paula wo-njnde te Geysteren (reeds 17GG), waar meerdere kinderen van hem geboren werden. Elders wordt hij genoemd Hofraad. Op den 3 December 1771 legde dc Geldcrsche hofbode (1) Jan Gcorg Wolffram volgens ordonnantie van den 2^den, namens de baronnes van Blu-mcnthal arrest op de goederen cn den Rosmeulen te Oostrum.

Een ander gedeelte der goederen onder Oostrum, evenals de tiende te Geysteren en dc hof „den Boomgaartquot; was icn deel gevallen aan Anna Theresia van Schellardt gehuwd met Ernest Hendrik baron dc Folcvillc. Uit dit huwelijk werd ten jare 17;37 te Dusseldorp geboren Jan Joseph Christoffcl baron de Folcvillc, proost der St. Adelbertskerk te Aken cm. overleden te Venray 22 Juli 181G. (Zie Maasgouw 5 Deel jgg. 1884 cn 85, bladz. 1121 cn volg.).

Dc heerlijkheid Wanssum en de hoeve bij den Rosmolen alsmede dc Spickersche goederen te Geysteren kwamen aan Maria Anna van Schellardt (f 21 Nov. 1759), gehuwd met Jan Willem Ferdinand vrijheer van Hatzfeld. Dezer erfgenaam Ernest van Hatz-feld had reeds in 1770 de heerlijkheid Wanssum aan de van Lynden van Blitterswijk verkocht. Door welke omstandigheden dan ook, werden goederen der van Hatzfeld's den 13 Mei 1772 te Geysteren gesubhastcerd en kwam de Rosmolender hoeve, ongeveer 22 morgen groot en genietende vrijdom van twee schattingen onder Venray in handen van de Overste Hofmcesteresse vrijvrouw von Blumenthal, geboren gravin von Harscamp. Den 15 December 1772 had voorde Oostrumsche scholtis en schepenen de overdracht plaats.

Den 2 Juli 1774 droeg deze de hoeve over aan den kapitein

(1) In hot rruisisch Ovrrkwartifr koi don dc adolUikc gofdcren niet vork och l, bezwaard of mot arrest idf^d worden dan itjc i locstcinmin^ van hot Kouvcreino Mof te (ioldor; vandaar dat de Hofbode do aai.zo^ingon en execiitios moest vorrieliten. Op gowono goederen word n imens de Schepenbank onkel de ricliterbode afgezonden.

von Ilublein, wachtmeester en commandant van het Geldersche bataillon von Schiefen, en diens echtgenoote Carolina von Treyn. De aankooper verbindt den bouvvhof als onderpand ten voordeele van den heer Fournier tot Bellinghofen wegens een wisselbrief.

Den 7 Juli liet de kapitein von Hublein door den hof bode arrest leggen op de effecten en vruchten van den pachter Arnold Ariaens.

1791, 15 Juni draagt de „Justizcommissarquot; en scholtis Haffmans met de Oostrumsche schepenen namens den kapitein en deszelfs me-vrouwe (blijkens volnucht gegeven te Gelder 11 Juni aan den luitenant Karei von Gabain) de Rosmeulensche hoeve over aan Jan Bartholomeus Pattera als gevolmachtige (dd. Pannerden 11 Juni) aan den heer Johan Baptist van der Veecken.

In het begin dezer eeuw was de Rosmolen zelve tegelijk met den Rosmolensche hof wederom in bezit van het huis Geysteren. Op een nacht in de jaren GO brandde de hoeve geheel af en is sinds niet meer opgebouwd; een gedeelte der gronden werd nu door den molenaar beakkerd, een ander gedeelte met houtgewas beplant. Op de plaats der oude pachterswoning werd een jachthuis opgetrokken, terwijl de Rosmolen midden tusschen de bosschen gelegen den jachtlievenden adellijken eigenaar doet kennen aan het hert boven op de windspil geplaatst. Deze goederen liggen op de uiterste grens der gemeente Venray.

Reguliere Kanonikken te Oostrum.

Krachtens testament van Vrijdag 15 Mei 1450 stichtte ridder Jan van Broeckhuysen, bezitter der heerlijkheden Geysteren in het Luiksch en van Loë in het Keulsch bisdom, alvorens in het jubeljaar de Roomsche reis te aanvaarden, het Augustijner convent op zijn erfgoed Oestrum.

Ter stichting en oprichting van een klooster der orde van reguliere kanonikken bij de kapel in zijn Overmaasche heerlijkheid Oostrum onder de parochie Rooy gelegen, geeft hij eeuwig en erfelijk :

Zijne hoeve gewoonlijk genaamd „den Mackenschen hofquot; in het kerspel (Vierlings) Beek onder voornoemd Luiksch bisdom, insgelijks zijne hoeve geheeten den hof „ter Maesenquot; te Kevelaer onder de parochie Weeze in de Keulsche diocese gelegen, en alle hare rechten en aanhoorigheden. Bovendien wil hij zijne tegenwoordige en toekomstige novaaltienden (1) onder Oostrum en daarbij eene som van 4000 Rijnsche gulden eens geven. Van deze som heeft hij „versetquot; en veronderpand twee rentebrieven betrekking hebbende op de inkomsten van Raede en het ambt Kessel. Degene welke na den door des testateurs deze brieven in bezit krijgen moeten eerst en vooral voor gemeld kapitaal van 4000 Rijnsche gulden (of voor elke 1000 dezer gulden jaarlijks volgens koers 50 erfmalder rogge) bepaalde waarborgen naar de keuze der uitvoerders vaststellen.

Het jaar daarna 1451 gingen de executeurs van 't testament met

(1) Dc oude grooto en kloino liciulo waren rcorts door ridder Gerard van Ooy, heer van Spraeland, ten jare aan liet Munster te Uoermond verkoeht.

de weduwe Anna van der Straeten, een „magescheydquot; (deeling van familicgoederen tusschen bloedverwanten) aan waarbij de bovengemelde renten bevestigd bleven.

Het anniversariënboek van „Bethlehemquot; heeft het volgende : „In den jaer ons Heren 1450 heeft heer Jan van Broeckhuysen „zl. gedachtenis syn testament gemaeckt ende dese stede gefundeert „ter eere Godts ende syne moeder Maria tot een Regulierclooster, „en is in den selven jaere getrocken naer 't heilich lant van Jeru-„salem, op wekken wegh hy is gestorven.

„Daerna over 12 off 13 jaren storff tot Gollen vrouw Anna van „Broechuysen en ligt by de Predikheren aldaer begraeven.

„In den jare 1458 heeft de Prior van de Gaesdonck Helmicius „van Wesel dese plaetse aengenomen ende dan geset den eersten „Prior heer Hendrik van Erp ende heeft broeders aengenomen en „den plaets bewoont 11 of 12 jaren.quot;

Het waren dus de reguliere Augustijner kanoniken uit de stichting van den bekenden Geert Groete, wier moederhuis te Windis-heim bij Zwolle gelegen was, die de oprichting volgens testament ten uitvoer brachten. (Clerici et fratres vita; communis).

De Gaesdonk zond de eerstelingen naar Oostrum, en nadat deze de toestemming van den Venrayer pastoor erlangd hadden, bouwden zij huizinge en klooster naast de kapel van O. L. Vr., waarvan hun het gebruik tot uitoefening der kerkelijke diensten vrijstond. De reeds aanwezig zimde kapel vormde alzoo het uitgangspunt der stichting, die in hare nabijheid werd tot stand gebracht, (juxta Cappellam in villa de Oostrum )

Ruim een tiental jaren bewoonden de koorheeren het nieuwe klooster Oostrum, toen eene groote gebeurtenis, een schitterend wapenfeit in het Geldersche hertogdom verandering zou aanbrengen.

De droevige verhouding tusschen vader en zoon, de hertogen Arnold en Adolf, speelden dezen laatste de teugels van 't bewind in handen, echter niet zonder verzet der naburige vorsten. Jan I van Kleef viel plunderend in Gelderland, bedreigde het geheele Overkwartier en hield Wachtendonk, zonder dat de Geldersche vorst hiertegen veel vermocht uit te richten. Eindelijk kwam het den 2.'i Juni, daags vóór Sint Jan 1468, dicht bij Straelen aan de kapel der smartvolle Moeder in het Sand, tot een formeelen veldslag. De Geldersche krijgsmacht bestond uit GOD ruiters en GOOO

voetknechten, allen met eikenloof als kenteeken getooid, benevens uit 200 paarden, welke de Keulsche aartsbisschop uit Kempen ter hulp gezonden had. De Kleefschen waren naar schatting 2400 ruiters en 5000 man voetvolk sterk. Vóór den slag gaven beide hertogen aan hun adellijke medestrijders, ter aanwakkering, den ridderslag; en als de vanen en banieren ontrold waren, sprak onze hertog van het paard en hield voor zijne getrouwen eene begeesterende redevoering. „Laat U, zoo riep hij, geen schrik op het lijf vallen, door het trompetgeschal en krijgsrumoer der Cleefschen, houdt moedig stand en doet wat U bevolen wordt; met Gods hulp en zijner lieve Moeder, onder wier leus wij vechten, zal de dag van heden ons eer en goed aanbrengenquot;. Driemaal stormde het Kleefsche heir er met een hevigen aanval op los, doch werd telken male met groot verlies teruggeslagen, wat echter niet verhinderde dat ook de Gelderschen vele dooden en gewonden hadden.

Drie Geldersche banierdragers Scheffard van Merode, Gerard van Vlodorp en de ons bekende Mathijs van Eyll, medeheer van Geysteren, Oostrum en Spraeland verloren het leven en zelfs werd de hertog op twee plaatsen door pijlschoten verwond. Ten laatste sloegen de Kleefschen op de vlucht, waarbij hun standaarddrager met 00 ridders en schildknapen gevangen genomen, alsmede de vaandels van hunnen hertog, de banieren der steden Soest en Wesel buit gemaakt werden. Vele legeraanvoerders, de ritmeesters van Uedem, Gennep en Cranenburg bleven op het slagveld en enkel met de grootste moeite werd hertog Jan door de Weselsche burgers gered en in veiligheid gebracht. De slag had den geheelen dag geduurd maar was voor de Gelderschen een der schitterendste overwinningen die ze in jaien behaald hadden.

Naar het vroom gebruik dier tijden moest het aandenken aan die roemvolle gebeurtenis door eene godsdienstige stichting vereeuwigd worden. Zoo had ongeveer een kwart eeuw vroeger de Guliksche hertog zijn zegepraal over de Gelderschen door de vestiging van een Kruisheerenklooster te Dusseldorp en de stichting-der St. Hubertusorde in dankbare herinnering gehouden.

Niet minder wilde Adolf, wiens kinderlijke liefde voor zijn vader overigens weinig aan de goddelijke geboden getoetst kon worden, de gedachtenis aan dezen heerlijken wapentriomf, op godsdienstige wijze bestendigen. Zijn voornemen was een klooster in

de nabijheid van Straelen tot stand te brengen en daarom liet hij zijn oog vallen op de nieuwe stichting van Oostrum.

Al spoedig had deze, gelijk meermalen met nieuwe fondaties het geval is, niettegenstaande de gestelde rente, met mocijelijkheden te kampen. Ook het terrein in den omtrek was moerassig en nog niet geheel ter bebouwing bereid, en van den anderen kant, stond de Hertog zelve door de pandbrieven in nauwere verbinding met het Convent. Er werd besloten de stichting met renten en rechten van Oostrum over te plaatsen naar Mariensande bij Straelen.

De eerste aanvraag en toestemming moest uitgaan van het Kapittel van Windesheim aan den IJssel.

De Voorzitters van dit Kapittel zonden nu een smeekschrift naar Rome om van den regeerenden Paus Paulus II (14G4 —1471) de machtiging te bekomen de Oostrumsche fundatie met alle inkomsten en rechten naar het Sand bij Straelen te verleggen.

De redenen, waarop hun verzoek steunde, waren de volgende :

Dat de plaats van Oostrum voor den bouw van een klooster niet geschikt en passend was wegens de daar aangrenzende samen woning van meerdere vrouwenkloosters, alsmede van de talrijke bevolking en er dientengevolge „pocius ruina timenda quam struc-tura captandaquot; zou zijn.

Nog dat de Geldersche hertog alle moeite aanwendde voor de overplaatsing en den bouw te Straelen „ex certis cnusis animum suum moventibusquot;, uit zijne eigene goederen verder wilde voltooien cn de rente van 200 malder onaflosbaar vaststellende. (1) De hertog zou nog meer geven, hadde hem de macht en tijd niet ontbroken. (De niet uitgedrukte beweegredenen des hertogs zullen wel geweest zijn de victorie naar het gebruik dier tijden te gedenken op eene hem zoo min mogelijk kostbare manier, daarin geholpen door de regulieren, die allerwaarschijnlijkst liever Straelen dan Oostrum voor standplaats hadden).

Verder hadden zij door bemiddeling des hertogs de toestemming gekregen van den Straelschen pastoor Willem van Brede, Doctor beider Rechten, executeur des testaments van ridder Jan, alsmede die van Gobelinus rector der kapel van Mariensande.

gt;1) Nog iu d;'vorige eeuwMvordrn do mulders rogge door de domeinen aan de kloosterlingen ia quot;t laad vaa straelen uitbetaald.

— 94 -

Jan van Broeckhuysen had onder zekere voorwaarden nog ecne som bepaald voor de vestiging van een Karmelieterklooster te Zalt-Bommel, doch wijl de Broeders van den Karmel er nog geen werk van gemaakt hadden of in gebreke gebleven waren dit te voltrekken, was dc bepaalde stichting op de gemelde koorhecrcn vervallen.

Op dit verzoekschrift van het Kapittel gelastte de H. Vader, den Cistercienser abt, Hendrik van Kloosterkamp bij Rheinbergh onder het Keulsch bisdom, om de Karmelieten en allen die rechtens moesten opgeroepen worden te dagvaarden, en na dezer afstand, aan gemeld Kapittel vergunning te schenken het klooster te Straelen te bouwen. De toegestane renten en goederen zouden ten eeuwigen dage aan het Kapittel te Windesheim onderworpen blijven.

De pauselijke goedkeuring volgde den 5 November 14G9.

De koorhecrcn van Oostrum hielden met hun Prior Gerardus Kerskorf op Allerzielendag van het volgend jaar 1470 hun plechtiger intocht in het nieuw Convent op 't Sand.

Niet alleen de leden der regeering van stad en land Straelen maar ook ridders en meerdere aanzienlijke familiën en weldoeners waren op dit najaarsfeest tegenwoordig, terwijl mede de reeds gemelde pauselijke commissaris abt Hendrik van Camp en dc openbare notaris Joannes Moer van Xanten de plechtigheid met hunne tegenwoordigheid vereerden.

De eerste prior te Oostrum was Henricus van Erp, die aldaar ten jare 1470 overleed.

In hetzelfde jaar was als zijn opvolger gekozen Gerard Kerskorf die de bliide inkomst te Straelen hield en reeds het volgend jaar 1471 overleed.

De derde prior was Peter van Gnliek, die in 1474 als zoodanig voorkomt en later de vierde prior werd te St. Elisabeth bij Nunhem. Hij leefde nog in 1484. Zijn anniversarium werd in November gehouden.

De vierde prior was Petrus van Aide kerk overleden in 148G.i

De Augustijnen van 't land, zaten intusschen het eerste tiental jaren niet op hun gemak. Hadden de Geldersche Karmelieten na de machtsverduistering van hertog Adolf, zich de stichting van Jan van Broeckhuysen bijzonder aangetrokken, of knaagde het ge-

— 95 —

weten der koorheeren over de informaliteit, waarmede de pauselijke toestemming van Paulus II obreptitie zou verkregen zijn? Het fijne van de zaak is ons niet bekend, wel dat er iets niet 'in den haak was, en er om de gemoederen in rust te kregen, eene nieuwe bulle van Paulus' opvolger Sixtus IV (1471—1484) verscheen, die aan de translatie voorgoed de eindbeslissing gaf.

Bij sommigen toch was over de wettigheid twijfel gerezen en wel om de volgende redenen:

1quot;. Minder juist was opgegeven dat de plaats Oostrum ongeschikt was wegens de samenwoning van verschillende kloosters van het vrouwelijk geslacht. En inderdaad in het geheele land van Kessel was behalve de Norbertijner proostdij te Kessel zelfs geen enkel religieus huis dan het „Susteren Convent Jerusalemquot; te Venray, op een half uur afstand van Oostrum.

2°. Onjuist was als mede-reden der ongeschiktheid aangehaald de grootte of dichtheid der bevolking „propter populi multitudinem.quot;

De verslaggever van de toenmalige Oostrumsche bevolking had zeker geen onderzoek in loco ingesteld, nog na vier eeuwen is de menigte volks niet bijster groot.

3°. Werd gezegd dat de pastoor van Straelen Willem van Brede executeur van Joris testament was, iets wat zeker „minus veraciter expressum fuit.quot;

4°. De Cistersienser abt Hendrik van Klosterkamp had zich niet aan de termen zijner lastgeving gehouden, en was op Marien Sande zelve „qui locus insignis non estquot; overgegaan tot het ten uitvoer leggen zijner brieven. Hij scheen zich zoo spoedig mogelijk van de zaak afgemaakt, korten mette gezongen te hebben.

Het kapittel verzocht dus de concessie van Paulus II en de uitvoering van den Kamper lasthebber te willen bekrachtigen.

Sixtus IV beveelt zulks aan den Proost van St. Cunibertus te Keulen, aan de Dekenen der kerken van St. Paulus te Luik en van St. Victor te Xanten, met machtiging om elkander hiermede te belasten. Deze zouden de bul plechtig afkondigen en de tegenstrevers of hen die het kapittel van Windesheim in zijn bezit zouden hinderen door de kerkelijke Censuur of straffen tuchtigen (1).

1, zie; quot;Dor McrtoiTliolnquot; Wochenblutt tilr NlederrUeiiilsclie Onsdildito und Altnrlhums'amrte o.a. rlnilt J. IM.eutzeu in Fischcln (Red. L. Henrkhs in Wachtendonk) Jg. 1818 blz. 9 eu volggt. Oolc do daarop volgende jaargangen dor quot;NUidcri'heinisehe Geschiclitsfrem.dquot; 1881—1883,

De bullc was gegeven te Rome den 3 April 1483. De vertaling van dit pauselijk schrijven, dat zich in het parochiaal archief te Straelen bevindt, luidt in Nederlandsche vertaling:

„Sixtus, Bisschop, Dienaar der Dienaren Gods, aan onze geliefde „Zonen den Proost van Sint Cunibert te Keulen en den Dekenen „der kerken van St. Paulus te Luik en St. Victor te Xanten „heil en apostolischen zegen! Heden hebben wij de brieven van „onzen voorganger Paulus II zaliger gedachtenis, waarin den be-„minden Zonen van het Windesheimer kapittel uit dc, orde der „Reguliere Koorheeren van St. Augustinus, in de Utrechter diocese, „de toestemming verleend werd om op het erf der Lieve Vrouwe „Kapel in het Sand onder het kerspel Straelen, in het Keulsch „bisdom, een klooster te stichten en op te richten, met ons appsto-„lisch gezag bevestigd en goedgekeurd. Insgelijks voor zooveel hun „aanging, alles wat betrekking had op de oprichting, overbrenging, „aanleg en toewijzing in hetzelfde schrijven vervat. Mede hebben „wij alle gebreken, welke misschien daarin mochten zijn binnenge-„slopen, verholpen zooals onze daarover uitgegeven brieven nader „inhouden.

„Dientengevolge gelasten wij U, omzichtige Heeren, door dit „apostolisch schrijven, dat gijlieden of twee of één uwer, als geknelde brieven U zullen aangeboden zijn, hetzij door U zeiven of „door een of meer anderen, al het bovengemelde op welke plaatse, „wanneer en zoo dikwijls het geschikt voorkomt, plechtig zult doen „afkondigen, en alles, zooals zulks door Ons goedgekeurd is, „onderhouden.

„Daarbij zult gijlieden niet toelaten, dat onze geliefde zonen „de Prior en het Convent van genoemd klooster van Windesheim „van gemelde orde, wegens het aangehaalde lastig gevallen worden, „beteugelend de weerspannigen of tegenstrevers met de kerkelijke „censuur met ter zijde stelling van 't appel, in weerwil van alles „wat wij in bovenvermelde brieven hiertegen zouden kunnen doen „gelden. En zulks al mocht er ook voor eenigen in gemeenschap „of afzonderlijk een apostolisch indult bestaan, dat zij noch met „interdict, suspensie of ban gestraft konden worden, door eenige „apostolische brieven die geen volledige, uitdrukkelijke en woordelijk aangehaalde melding maakten van dergelijke ontheffing.

„Gegeven te Rome bij Sint Pieter in het jaar van 's Heeren

— 97 ~

„Menschwording duizend vier honderd drie en tachtig den 3 April „in het twaalfde jaar van ons Pausschap.quot;

In een beknopt verslag van dien tijd stond enkel vermeld dat de plaats des kloosters te Oostrum voor den prior en conven-tualen minder geschikt was om daar volgens hun staat en orde te leven.

De eerste dezer Pauselijke gevolmachtigden Jan van Arssen (1), Proost der Sint Cunibertus kerk te Keulen en van den H. Geest te Roermond volbracht zijn last in zijne residentieplaats Keulen op Woensdag den 7 Juli 1484, Hiermede was de zaak voor goed van de baan en het recht van de Reguliere Kanoniken bevestigd, die tot het jaar 1802 de Canonie bewoond en bezeten hebben. Een der laatst overgeblevene koorheeren uit het Sand van Straelen was de eervv. heer Jan Willem Bovens geb. te Urmond 1770, geprofest te Straelen ü Juni 1793, na de suppressie kapellaan te Swolgen 1803 — 1844 en overleden te Maashees (Noord-Brabant) 1 April 1860.

Den gehcelen executoriaalbrief van Jan van Arssen met ingelaschte pauselijke bescheiden, welke op het Rijksarchief te Maastricht aanwezig is, geven we als bijlage n⁰ X. De Straelsche kloosterlingen hadden dit stuk gemerkt „Execucio domini Johannis de Arssen super translantione conventus nostriquot; en het is met het zegel in rood was van den Roermondschen Proost voorzien.

(1) Het memoHobock Viiu hot voorniulig II. Goostkaplttcl tc Roennoiul lieort : 20 Aug. Ami-vemuium magisiri Joamii» de Arssen si. spiritus RurieiTiuii icasis nc Six'uniberlicolonlnisisecclo-sic rrcepositi, qui eonuilit Iiui,: etciosit' collegiate aiimiatiimmum II remim UencnK'm in auro pro suo aniiivcrsario singulis uiinis iiora^cndo juxta moroni. 01.IJl am.o Domini HSSponultiniu mensis Augusti, non est hic scpultus.quot; In 1474 was IiiJ pastoor van Kempen, in HTS komt liij voor ais aartsdiaken van Deutz lij Keulen.

Reguliere Kanunnikessen te Oostrum.

„In den Jaere 1468 heeft hertog Aelff van Gelre die fondatie „mitten broederen transfereert en overgelacht tot Mariensande bij „Straelen, so is dese stede ledig bleven totten jaer 1474 wanneer „heer Peter van Gulick prior tot Mariensande en heer Derick van „Achelen pater van Well deze stede wederom geordineert ende „geërigeert hebben tot een Susteren convent — hebben Susters „vergadert en gemelte heer Peter van Gulick, Prior daerna tot „St. Elisabeth die onsen commissaris was, heefft 12 Susters ge-„kleet in den jaere 1477 ende daerna in den jaere 1478 de processie aff'genoemen in den regel van St. Augustinus.quot;

Ziedaar het eenvoudig beknopt verslag van de vestiging der kloosterzusters zooals meergemeld Anniversariënboek ons aangeeft.

Bij het vertrek der kanoniken waren deze met den Venrayschen pastoor overeengekomen, dat in de stede, zoo deze, om welke redenen dan ook, niet door eenige mannelijke ordensüeden of reguliere koorheeren zou bewoond worden, Augustijner kanonikessen of zusters dier orde konden geplaatst worden.

't Was de eerwaarde koorheer Dirk v in Ac/tel, pater van het vrouwenklooster te Well, die op aandrang van de Straelsche Regulieren de tweede stichting op zich nam en de nieuwe kolonie van uit het Maasdorp aanvoerdde. Well was dus het moederhuis der Oostrumsche bagijnen.

Behalve de aanwezig zijnde verlaten timmeringen der kanoniken schijnen de nieuwe kloosterlingen voorloopig geen groote gebouwen te hebben opgetrokken. Aanvankelijk hebben zij wel nevengebouwen geplaatst om eene doelmatige inrichting te verkrijgen. In het begin

der IG¹'⁰ eeuw schijnt men eene vergrooting te hebben willen ondernemen, want de pater-rector had om dien tijd 1G,000 tigchel-steenen ter zijner beschikking gereed. Of de gebouwen klaar waren en deze steenen nog overig blijkt niet, maar de pater leende ze aan de Venraysche kerk, toen in 1519 het portaal aan dc Markt-zijde getimmerd werd. Twee jaren later werden hem hiervoor 37 hornsche gulden te goed gedaan.

Zeer zeker zijn in den loop der tijden meerdere veranderingen aangebracht, is afgebroken en opgebouwd zooals overal geschiedde. Het buitenkwartier met daaraan verbonden waschhuis, thans nog overig, dateert eerst uit de vorige eeuw evenals de kloosterkerk die in den franschen tijd gesloopt is.

Tot het geheele gebouw verleenden slechts twee poorten vrijen toegang. Eene teekening van den kunstschilder J. de Beijer, dooiden hoogedel gestr. heer referendaris de Stuers aan het Prov. Oudheidkundig Genootschap van Limburg te Maastricht geschonken, geeft ons een gezicht op de kloostergebouwen der vorige eeuw.

In de middeleeuwen was het voor meerdere kloosters gebruikelijk hunne stichtingen of wel naar den patroonheilige te noemen, of hun een afzonderlijken naam toe te kennen, meestal ontleend aan bekende plaatsen uit het Heilig Land. Het Augustinessen Convent te Venray voerde den naam Je nis a lent, te Venlo droeg het vroegere Cellieten- later Annunciaten-klooster den naam Irans-Ccdrou, wijl het ook over eene beek gelegen was; te Gelder hadden de Reguliere Kanonikessen een convent Nazareth en te Oostrum werd haar gesticht met den naam Bethlehem begiftigd, doch wanneer men met dien titel begonnen is hebben we niet kunnen ontdekken.

Het volk noemde hier in den regel alle kloosterlingen paters en bagijnen zonder op de oorspronkelijke betcekenis dier woorden te letten.

Reeds een jaar na hare vestiging, 2 Dscember 1470, sloten de prior van Straelen, Peter van Gullek van Aldekerk als vertegenwoordiger zijner Conventualen, die aan de Wellsche zusters afstand hadden gedaan van hunne goederen in Oostrum, en de pastoor der parochie te \ enray eene overeenkomst of concordaat over hunne onderlinge verhoudingen.

— 100 —

De Venrayer zielenherder was destijds Gysbertiis van der Gact, (gelatiniseerd de Foramine) (l). Kanunnik van Lubeck en Collecteur der Apostolische kamer, ook pastoor te Rotterdam, een veelbeduidend man in die bewogen tijden, opbouwer der grootsche en prachtige gothische kerk, die Venray meer dan vijf eeuwen tot sieraad en roem heeft verstrekt. Van der Gaet, een van Venray's grootste zonen, was een man wiens vernuft, ijver en godsdienstzin niet enkel den stoffelijken tempel deden verrijzen, maar ook den zielen tempel, het geestelijk leven wist op te bouwen en te onderhouden.

Deze overeenkomst komt in hoofdzaak op het volgende neer :

1° De zusters mochten ten bekwamen tijde het Goddelijk Ollicie of de kanonieke uren bidden of zingen, wijwater zegenen en het volk daarmede besprengen, de rector kon ook de biecht hooren, de H. Communie uitreiken en het laatste H. Oliesel toedienen aan de kloosterzusters en vaste commensalen, deze konden ook naar verkiezen de kerkelijke begravenis hebben binnen het kloos-tererf (infra cepta mon.)

2° De zusters mochten processie houden met vaandel en kruisen zelfs met het Venerabel en Reliquien, onder deelneming van het volk.

3° De rector mocht, op welken dag ook, in de kerk of op eene andere geschikte plaats, niet enkel voor de kloosterlingen maar ook voor alle anderen het woord Gods verkondigen.

4° Zij mochten alle offergaven ter gelegenheid van lijkdiensten, schenkingen en giften, onder welken titel ook gedaan, behouden om deze nuttig te besteden.

5° De pastoor stond zijne canonische portie of aandeel aan de zusters af.

0° Voor alle schaden welke de pastoor en de parochiekerk door bovengemelde vergunningen mocht lijden, betalen de kloosterzusters met Kerstmis aan den Herder drie goudgulden (munt van hertog

(1' Foi'amen licleeltem i opsmng, gilet. Gysboi't van der Gaet vond zijne grafstede op het h lügUoor jnist voor het hootdaltaar, waar eens een prachtige zerk met koueren platen zijn eerbiedwaardige assche dekte. (Zie Maasgouw 8 dl. 1S91 hladz. P.i? en voIg.^rfi^SK een halve ceaw geleden ten jare 1838 werd zeker uit historische kennis ol' dankbaarheldsgevoel. de kerk door een verknoeier der Christelijke kunst van het koor verwijderd en onder den toren gelegd, waar zij In een soort rommelkamer tot standplaats der klokkenluiders dient. WIJ schamen ons hier den naam van dien ridder van den Nederlandschen Leeuw te noemen, jjeiicta mulorura

— 101 —

Arnold zal. gedacht.) of in hunne plaats drie gewone gulden wettige muntspecie) ter waarde van 43 Keulsche witpenningen.

7° Daarenboven zouden Gijsbert van der Gaet en zijne opvolgers, opdat de zusters niet door arbeid overstelpt werden en in vervolg van tijden Gode gerust dienen, haar in den Paaschtijd den H. Olie bezorgen toereikende voor het geheele jaar. (Zie Latijnsch stuk bijlage n⁰ XI).

Zoo was dan de grondslag gelegd tot een vreedzaam samengaan met den Herder der parochie, en van dien kant het mogelijke te werk cesteld om min stichtende verwikkelingen te voorkomen, maar de inkomsten-toestand van de nieuwe stichting liet nog veel te wenschen over.

De Koorheeren hadden met toestemming der overheid al de inkomsten aan de oorspronkelijke stichting verbonden, naar het Sand overgebracht, en lieten de Zusters in meer of min behoefti-gen stand hun verlaten gebouwen bewonen, van daar eene wrijving welke allengs in kibbelarijen en twistgeding ontaarde.

De inwendige kloostertucht kon onder zulke omstandigheden minder gedijen; het geestelijk leven leed onder den indruk dezer tijdelijke oneenigheden, die eindelijk 13 September (daags voor Kruisverheffing) 1484 door eene minnelijke schikking werden opgeheven. (Bijlage n⁰ XII).

Het Kapittel van Windesheim benoemde twee zaakgelastigden nl. Johannes den prior van O L. Vr. klooster bij Neuss (1) en Thomas prior van het klooster „Corpus Christiquot; te Keulen (2); als bisschoppelijk Luiksch commissaris voor Oostrum trad op Petrus van Gulick, prior van St. Elisabeth bij Nunhem die een zoo levendig aandeel in de nieuwe stichting had genomen.

De gevolmachtigden besloten, dat de Prior en 't Convent van Straelen die de gebouwen om Godswil aan „sommighe Susteren van den jofferen clostcr van Wellquot; overgegeven hadden, deze kloosterlingen ook ten eeuwigen dagen daarin zouden bevestigen nl. „alsulcke huess, hoffstaet ende alle ghetimmere mitten der capelle ass nu op der sclver steden steijt.quot;

(1) In 179*2 was to Neuss Praoposilus : Frans colwnbarli ; subprior: Martin Wobcrs, Thool. profess.: Hcrnar.l Clorck on KiiclKMiincistcr Tliood. liroich

(2) In 1702 word de canonic U» Keulen botilold : Kronloiclniamshorron, canoniri Kojjulares ord. s. Aujj. Subprior : Jan W illem Hues; rellarius; Joseph NVorner M'-itlono, saeristu: llenr. Jos. Zoll.

— 102 —

Verders werd aan de zusters afgestaan oen tiende van omstreeks vier of vijf malder rogge en eene kleine weide, waartegen de kanonikessen verklaarden, dat zij zich voortaan nimmermeer zouden vermeten eenige geestelijke of wereldlijke rechten te vorderen van de stichting van Jan van Broeckhuysen. Deze overeenkomst was bekrachtigd met de zegels der 3 scheidsrechters alsmede van de kloosters Mariensande en Oostrum.

Hiermede waren de zaken voor goed geregeld, had ieder convent voortaan zijn eigen beheer en hield de betrekking tusschen beide gestichten op, uitgenomen het algemeen kapittelverbond en de daarvan uitgaande beschikkingen en benoeming der Rectoren.

Kloostcrbcstier.

Aan het hoofd der inrichting stond de Priorin of Maiersche bijgestaan door de Suppriorin (Suppriersche) en voor de innerlijke huishouding zorgde de Procuratrix (Procuratersse). Met de opleiding der nieuwelingen of novicen was de novicen-meesteres belast. In het klooster waren rcligosae gewielde zusters en

zusters, welke geene wiel of hulle droegen; bij hare inkleeding of professie ontvingen zij, ten minste in de vorige eeuw, een afzonderlijken kloosternaam ; tot de bedieningen in het klooster, werd door de zusters in kapittel vergaderd, de benoeming gedaan, zooals wij bij de keuze van mater Maria Feyen uit de Acta episcopalia zullen aangeven.

In IfiTl bestond het personeel uit den Rector, de priorin en 14 zusters, welke bij gelegenheid van een hoofdelijken omslag op de geestelijkheid van het Overkwartier respectievelijk 9, 3 en 14 gulden betaalden.

Den 2G Juli 1743 werd de clausuur, zooals die in het bisdom Roermond gebruikelijk was, ingevoerd. Gertrudis Sweijen was toen mater of priorin, Monica Janssen suppriorin en Jan Daniel Pirovano rector.

Uit de Acta Episcopalia van 1745 blijkt dat de kloosterlingen gedeeltelijk van den landbouw en gedeeltelijk van het werk barer handen leefden, tevens werd er (kost) school gehouden

Als geestelijk hoofd werd door het kapittel meestal een ordens-geestelijke uit de verschillende kloosters benoemd, die tevens de

tijdelijke belangen des convents met de buitenwereld onderhield en regelde. Zijn titel was pater-rcctor eene benaming welke ook den seculiere geestelijken, welke van het midden der eeuw, af tot de helft der 18^(le toe, door den Roermondschen bisschop als rectoren aangesteld, bijbleef. (1)

Voortaan met eigen bestuur begiftigd begon de kloosterlijke bedrijvigheid zich meer en meer te ontwikkelen , novicen werden aangenomen met wier inbreng of dote men weldra meerder grondbezit vermocht aan te koopen, waardoor in de toekomst het bestaan der kloostergemeente nader verzekerd werd, Van oudsher nam men ook vrouwelijke personen in de stichting op, die in de noodige kennis en handwerken onderwezen werden, of wel deze plaats uitgekozen hadden om hare laatste levensjaren buiten het gewoel der wereld in stille godsvrucht tc slijten.

Lijst van Religiensen en goederen.

De kleine tiende door de minnelijke schikking van 1484 door de Straelsche conventualen aan Oostrum gelaten, werd reeds in 1488 aan de abdis van 't Munster tc Roermond overgedragen , die hiervoor vier erfmalder rogge, staande op'sHeeren boek van Ge\^rs-teren, in ruil teruggaf.

Deze pacht moest gelijk meerdere oude Spraelandsche goederen aan iwee handen staan , zoodat bij het afsterven van eene hand of bezitter, wederom een andere moest worden aangezet. (Zie over Thyns- en lijfgewinsgoederen blad. n. 58). Meestal stond de rector en één kloosterlinge of wel twee zusters tc boek. De rogge lag in Oostrumsche onderpanden.

Allengskens zocht het klooster naar dc toenmalige tijdsgebruiken, zijn grondbezit uit te breiden en zoo vinden wij het omstreeks 1533 in bezit der volgende perceelen :

Drie morgen land in de Eng aan de Lullsche Steeg; Wolters-pesken; een pas hergekomen van Hendrik Clacs; Goessens kamp;

(1) De ocnv. heer .1. A. van Hegolsom in zijn boekje quot;Onze I.ievo Vrouw van Ooslrnm, Troosteres dei' Hedrukten en liolioiidenls der Krankeuquot;. MaastrlelU si. l'aahisdrukkerl.i 1884 zest bladz. 12 ;quot;l)e priors (lees rectors) des kloosters wuren te gelljktertljd rectors der kapel.quot; 1)11 Is eene onjulsilield. eene kleine vlek welke het overigens lieve boekje aankleelt. (icvii enkele der kloosterrectors is rector der kapel geweest, deze hail hare eigene rectoren oC vicarissen en ollicianten.

— 104 -

Verwersgoet; Gordtz Camp van der Moeien; Huyben goet van den Rosmoelen; de hofstadt an der porten; Jennekens goet van Beyk; deze erven waren allen belast met rogge en thins aan de O.' L. Vr. kapel.

In den loop onzer studie zijn ons de volgende namen van religieusen bekend geworden, die wij hieronder met cenige aan-teckeningen en geneal. fragmenten zullen wedergeven.

In 1488 komen voor de susters Petcrke van der Horst en suster Willem van de Grave,

In 1533 Suster Peter Jaspers van der Horst.

1490 maakt suster Aleyt van de W averen één erfmalder rogge aan 't convent; het was patrimonieel goed.

„ Sr. har ie van Triest.

15G0,15G4 Sr. Catharina Hagens later procuratrix f vóór 1602.

„ „ Sr. Lisbeth Cr cessen.

1597 Sr. Deel ken Groenen.

Sr. Maria Fyten alias Feyen procuratrix 1GÓ9, werd in 1009 als Priorin gekozen. Ziehier wat de Acta episcopalia van het bisdom Roermond onder het bestuur van den vicaris-generaal Jacobus van Oeveren dienaangaande melden:

1GG9, ]4Febr. Prfevia exhortatione nostra et facto scrutinio electa est in Priorissam canonice, Maria Feyen habens XI suffragia et statim post electionem preconisata et flatus terminus conventui in seq diem si quid contra electam aut electionem haberet.

15 Febr. Convocatus fuit totus conventus capitulariter et rogatus an aliquid haberet contradicendum et unanimiter responsum se acceptare electam in priorissam suam , quo facto a nobis fuit conlirmata et installata solemnitatibus requisitis.

1053, 1055. Sr. Anna Clabbers uit Well.

1007 Juni. Sr. Christina Michels procuratrix 1(573, Oct. 1084.

Sr. Stijneken llenskens deed professie 10 Juli 1G01 f 4 Oct. 1074.

Sr. Marie Gerrits 1G77.

— 105 —

Sr. M. Clacsscns procuratrix 1705; Sr. Mechtildis Becrens procu-ratrix 1712. -i k- c(i. /«■li'r JUthiS'ji* óamp;eyeetj,

a/StflilU' t*7 l/jf-nri ^ w /ie.i i/ f-n-m iSW). / £ (i/tril t^r- j ^¹quot;'''

''Sr. Lij she th Vermeulen IGGS, 16G7. ~A/rO^. (■Aiutf'V/.

Sr. Isabella van Schellardt | 8 Juni 1728.

Sr. Mechtildis Cleven alias Pottcbackcrs (1), geb Meerloo in Novemb. 1G88, deed professie 2 Sept. 1709, f 17 Juli 1739.

Sr. Lambertijn Laemers, d¹' van den schepen meester Lambert Laemers, 1741, 1750, bespeelde het orgel der kapel.

Sr. Augustijn 1749, speelde insgelijks het orgel. Sr. Anneken 1724 maakt cingels voor de alben der kapel. S^r Anna Lisbct'i 172;5 maakte bloemen voor de kapel. S^r Petronella Vos 1759 dito. S^r Eli-saleth Lovcndael (novice) 1739 uit Vierlingsbeek.

S^r Dorothea Sehenek van Nydcggen. De Acta episcopalia onder Jacobus van Oeveren vic.-gen. (sede vacante), zeggen:

1GG7, 1 July. Consentimus in investitionem et professionem do-miccllai Theodora; Schenck filia; nobilis Domini Andrete Schenck pretoris generalis patrio; Kessclensis, in conventu de Oostrum, juxta conditiones initas inter dictum conventum et prastorem.

Zij was de dochter van den landscholtis Andrics Schenck en diens éérste echtgenoote Elisabeth Roemer, geboren te Sevenum 7 Juli 1G49, geprofest te Oostrum 10 Juni IGGS en aldaar overleden den 4 April 1740, oud 90jaar. (Zie Ferber, Geschichte der familie Sch. v. Nyd. pag. 70 en stamboom).

S^r Maria Caiharina Aerts, geboren te Svvolgen 4 Nov. 1723, procuratrix sedert 1745 f overleden 30 Januari 17G3; in het klooster werd zij genoemd S^r Anna Maria, zij was de dochter van Seger Aerts en Petronella Peeten en zuster van den Swolgenschen pastoor en landdeken van Kessel Arnoldus Aerts (f Grubbenvorst 24 Dec. 1809, oud 79 jaar).

¹

Do i'.-imilic ('leven ooJendo lid ami «'iclil vjiu potlCnl akkcr uil. ^'ij bczilten eon Iniilen-gewoon j^roole te^icl niet email van haar wt rkplaals afkonisii^.

— 106

Zuster Kampers geboren te Weert op Hushoven en zuster v.in Colts geboren Weert op Laar ondergingen beide de suppressie 15 Sept. 1802 en leefden nog in het eerste kwartaal dezer eeuw. (1)

S^r Christina de Raedt geboren te Overloon (land van Cuyk) 30 Aug. 1711, uit het huwelijk van Gerit of Gerard de Raedt en de Venraysche Jacomijn Remmer. Door deze was zij verwant aan de Heldensche Knippenberghs. Christin's heeroom was de eerw. heer Jacobus Remmen, klooster-rector te Oostrum, die bij den H. Doop ook haar peter was. Zij werd geprofest den 28 October 1727 en overleed 20 Nov. 1742.

Hare zuster Maria Gertrudis de Raedt (geb. Overloon 22 Jan. 1715) trad in het Augustinessen klooster „Jerusalemquot; te Venray en deed aldaar professie 27 Sept. 1737 was eene „gewielde Susterquot; en bracht in 't Venraysch Jerusalem als doce :

300 patacon, 1 pistoel (muntstuk), 2 malder gerst, ¹j_i malder weyt, 2 schenken, 1 kalf, ^ aem wijns, 1 bed met toebehoor, 1 dozijn servetten, 1 zilveren lepel en vork, 2 telieren ende Heerom sal haer alle geven 2 ducaten tot speelgelt.

¹

Wolwilleiulo modedecliiijj van den WEerw, heer Jan Mathijs I.eons (uit Wccrll pastoor te Oirloo.

Jacob de Raedt

x gesubstitueerd Richter Gerarda RoelTen Jacobs^dr

Gerardus de Raedt Heyltjen of Helena de Raedt

geb. 11 April 1077. Schepen te geb. 29 Juni 1G84 f 28 Juli 1755

Loon. X 15 Febr. 1703

x Peter Swijen. 27 Mei 1G9G Jacomijn Remmen uit Ven ray.

Over de Wellsche kloosterzuster Derisken Pauwels, over Sibilla Janssen, S¹' Monica uit (iriet en de allerlaatste Oostrumsche kloosterlinge S^r Maria Agnes Aerts (f te Asten 18G2) zal later ter zijner plaatse gesproken worden, waar ook de lijst der maters of priorinnen en der klooster-rectoren volgt.

Eene lijst heeft nog de volgende obituana :

1G7G, Dec. 13. De suppriersche tc! Osterum (Lysbeth Vermeulen?) 1G80, Oct. 22. Een suster uit convent Oostrum.

„ „ 29. Suster Anna.

„ Nov. 15. Eene suster.

¹

Dev.quot; Alii'Mliain Jaiissoii was de bot-over^rootvjulor van (1lt;mi st'hrijvor diver notitie. Dal valei' Abraham in spijt van hol (';ilvinlsiis,-h si'lioolro^lom Mil in don lando van (quot;tiyk hel ocr/.aam hcrocp van koMcr sch KilinoosUn' hlt;cl'l kunnen uiiocicin'ii, ja /clls ;ils substituut schonl, instriiniquot;iilo( r.lo, zal wel ;; licbixMi am do in-'onlcro (oegovendheid van ilou

(iriUifschcn ambtp'an on aan do ^onco! katliollcke bevolking van Loon.

- 108 —

In dc twee laatst verviogene eeuwen was Oostrum in het bezit van meerdere kapitalen gelijk uit het volgend overzicht blijkt:

Bij acte van 9 Aug. 1070 bekennen de echtelieden Mathijs Hens-kens en Elisabeth Aertsen van het Godshuis Bethlehem opgenomen te hebben G03 gulden Venrayer munt en stellen bepaalde onderpanden.

1749, 1 Maart leent het huis Geysteren 1100 patacons ad 3 i/o, percent van het convent en stelt zijne erfpachter onder Oostrum-Lull, circa 21 milder rog^c tot pand.

Well. Het klooster had reeds 1659, 1G73 een kapitaal van 300 gulden op de gemeente Well, waarvan de intrest met Paschen verscheen.

1070. De kloosterrector Henricus van Haren plaatst nog een kapitaal van 400 gulden ad 4⁰/o, éérste vervaldag 23 Sept. 1G77.

„ De eerw. matersse een van 1000 gulden ad 4 %, éérste vervaldag 17 Juli 1G77

Op het Huis Well had het convent Bethlehem twee kapitalen te samen 2.118 gulden permissie ad 3¹/₂, vervielen St. Andries 174G, stond nog uit 17(50.

Item „ nog 1100 patacons specie ad 3¹'., %, verviel St. Jan 1740 17GO.

Oycn onder Broeckhuy/envorst. 1700. Een kapitaal van G50 gulden op Horrerkoeweide.

BUltcrsvjyck. 13 Feb. 1748 op Brouwerhof (afkomstig van Geysteren) eene som van 1100 gulden ad o^]l₂ percent.

Naar aanleiding van het Keizerlijk Decreet van 21 Aug. 1810 stonden op de gemeente afdeeling Well-Bergen, afkomstig van het klooster Oostrum nu ten name der Domeinen, twee kapitalen : een van francs 428G en 25 cent een van „ 303 en 88 „

4590 — 13

Stichtingen en vervolg der geschiedenis.

Ten jare 1518 kwam het convent in bezit van een aanzienlijk grondterrein. Matthijs III heer van Kessel besteedde in bovengemeld jaar zijne twee natuurlijke dochter Elisabeth en Nccskcn van Kessel in het convent tegen 13 ¹2 morgen bouwland, in het Oos-trumsch veld gelegen. De hierover gepasseerde akte, werd namens de schepenen van Oostrum, door Wynand van Oppendorf, heer van Geysteren bezegeld. (Zie Slanghen, Bijdragen tot de geschiedenis van het tegenwoordig hertogdom Limburg, bladz. 312).

Deze bezittingen werden niet allen verpacht, maar het klooster beakkerde zelf een niet onbeduidend gedeelte der gronden, van daar dat we in de oude bescheiden 1569, 1G28, een bouwknecht vermeld vinden, die de kloosterboerderij bestierde. Ook zegt een verslag dat de conventueelen gedeeltelijk van den landbouw leefden.

Een diefstal had in den winter 1593/94 in het convent plaats want de Ambtman van 't land van Kessel daagde den 18 Junij Willemke Vaecx voor de schepenbank te Oostrum wijl deze „hum geweldiglich heeft laeten geloestenquot; inbraak te plegen en spek met andere eetwaren te ontvreemden.

In den Geuzentijd ten jare 1572 leende pater-rector eenig geld aan de Zusters van Jerusalem te Venray, die toen naar Well en Nieuwklooster moesten vluchten. Deze som werd twee jaren later gerestitueerd.

Berokkende bovenaangehaalde diefstal, slechts eene geringe schade aan de kloosterlingen, erger zouden de soms half verwilderde soldatendrommen gedurende de Nederlandsche beroerten er huishouden. Tot „twee ende dry reysequot; werd het klooster door het

- 110 —

krijgsvolk beroofd en uitgeplunderd en ten laatste van Rijksvolk. Wegens den daardoor ontredderden toestand van het Godshuis werden in 1GÜ2 ambtshalve gedagvaard Willem Wynantz, pastoor te Wanssum, heer Johannes Floeris, pastoor te Geysteren, alsmede der scholtis Hendrik van Randenrade en Peter Gerats, om den 1 Maart getuigenis af te leggen over deze bedrijven. De drie laatstgenoemden verklaarden, wel gehoord maar niet gezien te hebben, dut het voornoemde convent beroofd was geworden, de pastoor van Wanssum daarentegen bevestigt, dat hij en eenige naburen, destijds in het klooster geweest zijn, en kisten en kasten opengebroken, papieren en andere bescheiden verscheurd vonden liggen.

Waarschijnlijk is deze derde plundering geschied door de Rijkstroepen van den Westphaalschen Kreitz, die onder bevel van den graaf Van der Lippe het Kleefschland waren binnengetrokken en hunne promenade militaire tot Oostrum hebben voortgezet.

Eene andere gebeurtenis welke op de tijdelijke verhoudingen van het Oostrumsch convent een gunstiger invloed uitoefende, greep ten jare 1597 plaats.

Het Wellsche moederhuis der Reguliere Kannunikessen lag ten gevolge der oorlogen en der strooperijen van de in den omtrek zwervende ketters, grootendeels verwoest en de inkomsten waren niet meer toereikend voor het onderhoud der gebouwen en Zusters. Roermonds bisschop, Henrick Cuyckius, gaf dientengevolge den 12 Januari van gemeld jaar zijne toestemming tot de incorporatie of inlijving van het Wellsche klooster bij dat van Oostrum, zoodat de nog aanwezige conventualen naar Oostrum verhuisden, en de bezittingen met die van Bethlehem werden saamgesmolten. De laatste der Wellsche Zusters, welke tengevolge dezer regeling naar Oostrum waren overgekomen, was zuster Der is ken P ouwe Is, die den 15 September 1630 overleed. Een en ander geschiedde echter niet tot volle tevredenheid der Wellsche ingezetenen gelijk uit een verzoekschrift blijkt. Eenige jaren later had de Oostrumsche pater een proces te Well, waarin hij in 1G19 triumpheerde.

(Over het inlijvingsstuk zie Sivré Inventaris IV st, bladz. 13G.)

De eerste helft der IT⁰ eeuw schijnt intusschen rustig voor de bagijntjes te zijn voorbijgevloten tot dat ten jare 1G3Ü zich een hevige en min stichtende twist ontspon tusschen het klooster, gesteund door den adel van Geysteren en de schepenen met kerk-

— Ill —

meesters over het bezit en bestier der kapel, waarin zij gezamenlijk de Goddelijke diensten verrichtten en bijwoonden. Deze twist, proces en vonnis waren gewichtig, wijl, naar de uitspraak van het Souvereine Hof door de bisschoppelijke Cancellarie bevestigd, het kapelbeheer tot aan den Franschen tijd geiegeld werd.

Onder de geschiedenis der kapel zullen wij dezen rechtsstrijd nader bespreken.

Eene nieuwe fondatie kwam weder het convent ten goede. Aangezien het klooster wegens zijne geringe middelen geen rector kon onderhouden, stichtten Jan van Lil/i en zijne zusjer Anna een eeuwigdurend beneficie? onder den titel en aanroeping van de Maagd Maria, van welke stichting en het onderhoud van den rector zij een kapitaal bestemden van 3000 gulden Venloosche munt.

Dit kapitaal zou bestaan uit de volgende goederen en renten:

1° Een huis tc Venloo op het Schriksel.

2° Een kapitaal van 40 Hollondsche gulden op de stad Zalt-Bommel.

3° Een kapitaal van 200 gulden op de tienden, genaamd die Sachtienden, tc Velden, toebehoorende aan den heer van Bocholt.

4° Twee morgen (jurnalia) akkerland te Blerick nabij het huis de Staai.

5° Een halven morgen akkerland te Tegelen.

0° Een halven morgen akkerland te Holt-Blerick en

7° Het kapitaal van een jaarlijksche rente van een daalder, gevestigd op het huis tc Venloo op het Helschriksel, toebehoorende aan Helena Overdyck.

Deze stichting werd den 9 Julij 1(557 door Jacobus van üeve-ren, lie. der Theologie Deken en Vicaris generaal goedgekeurd. (Sivré, Invent. IV stuk 302.)

De landsheeren in het Geldersch Overkwartier, zeker beanquot;--

⁷ O

stigd dat de kloosters tc rijk zouden worden, legden er zich op toe de aanwerving van onroerende goederen tegen te gaan. Meerdere plakkaten waren reeds met dat doel uitgevaardigd, doch naar het scheen met weinig gevolg, zoodat andermaal ten dien opzichte een strenger gebod gegeven werd. Deze ordonnantie was uitgevaardigd tc Brussel den 24 November 1G38 (zie Bijlage n⁰ XIII).

Ten jare 1005 zoude de klooster rector Joannes Alards betrekkelijk dit punt in moeielijkheden geraken. Uit het sterfhuis van

— 112 —

den Schepen Dirk van Ryckel had de rector bij publieke veiling drie morgen bouwland aangekocht, waarop terstond het praatje liep dat ze voor het klooster bestemd waren, een gerucht dat allen schijn van waarheid voor zich had.

De heer van Oostrum-Spraeland, Johan Vincent Schellardt van Ohbendorf, drost van het ambt Kcssel, kwam zoowel nomine officii als uit eigenbelang tegen dezen koop op en zond zijn protest aan de Schepenbank ter registreering. Het was van den volgenden inhoud :

„Alsoo ick voor dese hebben verstaen als dat de Conventuale „tot Ostrum so directelick als indirectelick tot groot prejudicie „ende nadeel van myn heerlicke gerechticheyt so van erfthynse „als liefgevvinsgoederen tot hun syn treckende. So ist om sulcks „voor te commen als dat mits deze de schepenen van Oostrum „wordt belast hun nu voortaen niet meer te laete vinden in al-„sulcke acte die smaek hebbe van amortisatie ende by aldien het „tot descr uure is gesciet buyten onsen kennis so is dat ick mits „desen daer van ben protesterende begere omdat het selve hier „namaels bij UE. indachtig wil wesen, omni meliori modo sal „woorde geregistreert actum den G feb. 1GG5 : Jo: Vin: Ba: von „Schellaert von Oppendorff.quot;

Pater-rector Jan Alarts, zoon van den landschryver, was van zulk protest niet erg beschroomd en wist zich gansch eenvoudig, voor Schout en Schepenen te verantwoorden, want:

„Dit voerss. aen Eervv. Heere Joës Alarts, rector van het Con-„vent Oestrum, voorgelesen, heeft tot antwordt gegeven als dat „hy de 3 morgen lants van 't sterffhuyse van wijlen Dierick van „Ryckelt op heden voor den 2 en lesten zitzdagh vercocht ende aen „zyn Eerw. als lesten meestbiedende verbleven, hadde gecocht tot „Sijn Eerw. sellls gerieils sonder meeninge omt selve aen dooder „handt overlaeten dan met speciael consent van Syn Hoogh Eed. „den Heere van Geysteren aen wekken 't selve landt tot thins en „te gewin is gaende.

„J. Alarss. A.v. Litt.

„Hendryck Coppen, Peter Faechs Vermuelen.quot;

In den zomer van 1040 was de eerwaarde Mater des convents Marie Sypkens eene groote injurie aangedaan door een zekeren Hendrik Jans Gueyt, zoodanig dat de zaak voor de Schepenbank diende. Op de zitting van 10 Juli verklaart baas Cuijt dit in dronkenschap te hebben gedaan; waarschijnlijk was hij vol^hê-lerwater geweest, en werd het zaakje nu op een accoord gegooid.

Bouwing der Kloosterkerk in de 18^de eeuw.

De merkwaardigste gebeurtenis in deze eeuw was voor het convent ontegenzeglijk de bouwing van een eigen kloosterkerk.

Tot dan hadden zij rechtens gebruik gemaakt van de aloude Maria-kapel van Oostrum, waarvan zij ook gedeeltelijk het bestier in handen hielden, maar hadden allerwaarschijnlijkst binnen de muren een oratorium privatum, een eigen bidplaats, doch eene eigene kapel of kloosterkerk hadden zij tot daaraan niet.

Op aandrang van den gebiedenden Heer van Oostrum, den Akenschen Proost Philip Ambr'osius van Schcllardt, werd met den bouw begonnen.

Aan de zuidzijde der gebouwen lag zij vlak aan de Molenbeek en was in 1721 reeds voltooid. Een der éérste begrafenissen die er in plaats vonden was die van den Proost, welke de laatste 20 jaren in het klooster zijne huisvesting genomen had, en voor het altaar begraven werd. Dit altaar was aan de H. Maagd Maria toegewijd, breed en hoog in renaissance stijl opgetrokken met zware kolommen omgeven. De koorvloer was in Namenschen steen geplaveid, een geschenk van Beatrix Wijnhoven, weduwe van Jan Versieyen, en moeder van de latere priorin Fr. Agnes Versieyen, In deze kerk en het kloosterpand werden ook de zusters begraven, terwijl vroeger of wel het parochiaal kerkhof te Venray of wel het terrein om de Oostrumsche kapel gelegen tot begraafplaats diende, gelijk opdelvingen, een kwart eeuw en ook een paar jaar geleden, aan het licht brachten. Meerdere geschenken en slichtingen werden voor dit gebouw besteed, zoo o. a. een uit Breyl, nl. een prachtige remonstrans, een geschenk dat echter eerst in de laatste helft

I*

II

quot;7^

tymf

115 —

na

dezer eeuw voltrokken kon worden, toen Bethlehem met zijne kloosterkerk reeds lang opgeheven waren.

Te Oostrum in 't convent woonde een tijd lang de persona van Üirloo, de clericus Franciscus Neuforge, protonotarius apostolicus, die tc üirloo den 21 Augustus 1747 overleed.

Konden de religieuzen zich verheugen in het bezit van een eigen Godshuis, de dood zou in het convent op eene verrassende wijze deze vreugde temperen. Ongeveer in ééne week, in Januarij 17(33, rukte de kwade koorts „febris malignaquot; niet minder dan zes kloosterzusters uit de levende gemeenschap: de Eerw. Moeder Gertrudis Sweyen, de suppriorin, de procuratrix Maria Anna Aerts, de novi-cenmeesteres en twee andere conventualen. Pastoor Arnold Aerts van Swolgen (zie bladz. 1U(J) heeft achter in het doop-, huwelijk- en sterfregister zijne parochie 1712—1798 een geslachtsboom zijner familie ingelascht, waarin hij het volgende meldt onder de „lilii parentum meorumquot;: „Nata 1723, 4 9bris Maria Catharina, postea „dicta Maria Anna, obyt febri maligna aet. ferè 40, procuratrix „actualis annis 18 in monasterio de Oostrum, 30 January 17(.)3. „Eadem circiter septimana, mater monasterii, suppriorisa, procu-„ratrix, novitiarum magistra et duae aliae sepultae sunt, ita pro „dolor!quot;

Volgens traditie overleed in de vorige eeuw in Bethlehem eene zuster aan den vreeselijken kanker, welke in Ijet lichaam dei-arme kloosterlinge zoodanig gewoed had, dat men het lijk in twee gedeelten moest kisten.

Klooster-Pensionnaat.

Het bestaan des kloosters werd niet enkel bevestigd door landbouw, handenarbeid, vooral spinnen, en geschenken, zooals het ollicieel verslag aangeeft, maar ook de kostschool vormde eene niet geringe bron van inkomsten. Reeds in de 16^de eeuw werden, zooals boven aangestipt is, kinderen „uitbestaedquot;, niet enkel in de kost, maar tevens in het aanleeren van nuttige handwerken en andere huishoudelijke bezigheden, waarbij men het onderwijs in de moedertaal, schrijven, rekenen, en het aanleeren der Fransche taal voegde (1).

1 Zie Nkttesuhim, Geschicliie der Srlmlcn im alten Herzojrilmm Gekleni, bladz. 421,

— 116 —

Ecnige jaren na de stichting des kloosters was hierin het éénig pensionnaat in den lande van Kessel, dat echter nochtans zijn hoog-sten bloei eerst bereikte op het einde der vorige eeuw, toen in hetzelve jonge dochters uit de voornaamste familiën der landen van Kessel en Cuyk werden opgenomen (1). De laatste klooster-pensionaire was vicjufv. de weduzve van de Voort, geb, teGroeningen.— Vierlingsbeek 21 Dec. 1788, f te Beugen 24 Dcc. 1879.

Commensalen.

Gelijk in meerdere kloosters naiw ook Bethlehem vrome personen van het vrouwelijk geslacht als commensales perpetui, voortdurende, vaste kostgangers olquot; dischgenootcn, welke in sommige voorrechten der Congregatie of Orde deel hadden.

Veelal waren het bedaagde maagden of weduwen, welke, afgetrokken van de wereld, bij de Godgewijde jonkvrouwen haar leven in den dienst des Heeren wenschten te eindigen. Deels waren het ouderlingen die een gerusten ouden dag of verpleging in ziekten verlangden en die liefdediensten veelal niet onbeloond lieten. Een enkele maal was het bij uitzondering een mannelijk persoon, die verpleging behoefde. Tot woning was hun het buitenkwartier met daaraan verbonden waschhuis (thans als boerderij nog overig) aangewezen.

Wij willen uit de archieven en overdrachtsboeken eenige dier commensalen vermelden, zoowel tot kenschets der toenmalige kloostertoestanden als tot eene genealogische bijdrage van meerdere aanzienlijke familiën.

1757 den 5 Januari worden de Oostrumsche schepenen Lamert Laemers en Jacob Vermeulen met den secretaris Oswald Liefkens in het klooster Bethlehem geroepen om het testament te passeeren van juli rouw de weduzve Ger rit van de Renne, bijgestaan door den pater rector B. Moubach. Zij vermaakt hare goederen aan hare dochter, gehuwd met den raad Severs van Loon, wonende te Roermond, als universeele erfgename.

(1) Zlo v;iu Ilogolsoin. O. L. Vr. van Ooitrmn enz., bliulzz. 0 cn 12.

(2) Oostrum was hot hüste pensionnaat voor chimes en juirrouwen, dat langs Ui- heele Maasstreek en inhei land van Kleef gevonden werd, zoo verklaarde ten jare 1841 eene deftige oud-penslonnalro aan den toonmaligen kapellaan van Heek (hy Maastricht), den ISerw. heer J. M. Leens, thans pastoor te oirloo.

— 117 —

1759 den 27 September overleed als commensaal in het convent Oostrum Henrina van Gnlick alias Bnuinans, weduwe van den schout Jan Aerdts en werd in de kerk barer woonplaats Broekbuysen begraven.

Het sterfregister van die plaats heeft het volgende:

f 1759, Septembris 27 obiit domicella Praetorissa Henrica van Gulick vidua Domini praetoris Joannis Aerds.— Obiit in Oistrum in conventu sanctimonialium canonissarum regularium, ast bic sepulta.

De echtelieden Jan Aerts Cof Aerdts) en Hendrica Boumans waren mede stamouders der bekende familiën Strauven en Borret.

Joannes Acris, geboren te Maashees (toenmaals parochie Geys-teren), den ;]1 Maart 1(570, uit het huwelijk van Leonard Jans'quot; Aerts en Anna Hermens, x te Broekhuyzenvorst den 11 Febr. 1701 met Hcndrina Bolivians (1) alias van Gulick, aldaar geboren 8 Aug. 1G75.

Zij woonden eerst te Broekhuysenvorst, later te Broeckhuysen.

Jan Aerts werd Secretaris der heerlijkheid Broeckhuysen 26 Sept. 1712, beëedigd den 20 Juni daaropvolgende en als scholtis dier heerlijkheid beëedigd 9 Juni 1717. _/yj7

Hij stierf in zijne laatste woonplaats den 24 Maart als „Pagar-. chusquot;.

Deze echtelieden waren zeer gefortuneerd en op 27 Maart werd in de kerk van het naburige Swolgen hun anniversarium gehouden. De stichting ontstond uit „eene goede aalmoes wegens pretensie aen de kerk kwijtgeslagen in materiaal tot opbouw der kerk.

1) Tc Brockhuysonvorst bij de kerk liyt thans nog de stauihoeve genaamd quot;aau Boumuns,

— 118 — Hun kinderen waren,

— 119 —

y; X

Francisca Henrina, Mr. Theodoras An- Jan Joseph Strau-gcb. 25 Nov. 1758. tonius Borrct, consul- ven, rentmeester van

tissimus Dus, rent- 't Nieuwklooster on-meester der Duitscli dcr A sperden (bij Ordens Commanderie Kleef), geb. te Cont-tc Gemert, geb. te Ra- zen bij Montjoie, f As vcnstein 31 Juli 175G, perden 27 Oct. 17^4. f te Gemert op 't kasten! 15 Juni 1 78G (1).

Antoon Joseph Lambert Rorrct,geb.te Ge mert 12 Aug. 1782, Staatsraad, Commissaris des Konings in Limburg 12 Juni 1839—12 Jan. 1841, Gouverneur van Noord-Brabant 20 Apr. 1842, f te Delft 7 Sept. 1848.

Syberts te Broeckhuysen.

Jan Sjberts, koster te Broeckhuysen, f 13 Oct. 1(578, x 12 Juli 1054:

Johanna Janssen.

o. a. Sybertus S3^rberts, geb. 2!) Sept. 1GÖ3 f 20 Sept. 1722.

X Maria Cremers alias van den Klef,

geboren te Maashees 30 Nov. lfgt;77,f te Broeck 13 April 1728.

(Haar broeder was Petrus Cremers (geb. 1GS7 x Joa Syberts) stamvader der Maasheesschefamilie Cremers(zie „Limburgquot;blz.128.)

Maria Syberts, geb. Joannes Syberts,geb. Maria CatharinaSy-

19 Juni 1707 x Wil- 17 Juli 1710, eerst as- berts,geb.l8 Feb.1716,

lem Potten. sistcnt te Alïerden,dan was in Maart 1737 no-

desservitor dcr kapela- vice te Oostrum (Beth-

nie te Wel), pastoor te lehem), huwde later

Brocckhuysen vorst _ , . St. Jan 1755 — 4 Mei Aerts, zoon van den boortcplaats 1 ((gt;;),f 5 ^ _{was daar deser}. B_roeckhuyserScholtis Jan. 1 (Bo te Ge dei ge- _vj_{tor van af Au} 1704, Jan Aerts.(Zie boven.) storvcn,teHroenr» voor het koor bcèraven.

«.T

,1 kou broeder van Mr. Theodor Antoon was quot;de Hoog Kenv. Vicaris Apostollcus Arnoldus l'Muard Aloysius Iliiborlus Horrol, geboren Uavonstcin nrjl, t pastoor te Reek •gt;amp; April 1R39. (Zie verder Publications 1881), blz. 20 seq. art. van Jlir. de Stuers.

— 120 —

Voor het Lieve Vrouwe-altaar te Broeckhuysen ligt een zerk met het volgend wapen en opschrift:

! M®sMaia BjgeaAiE^Eis ®E

iHlIj'dAKIÊ ITftlE1L®(l¹ M J@MAM

Z^Êfelf IT^ aC'fH]@ILTDS ILC SKDJEJ^/W JllS.®ÊKM WD^IIEINI @I£§|. '• liS® IZSP ®l£S

NAfCSir EM IE !ülÊJS)Eiamp;iMMM ©MILyeK ©IfSKSWiWO/^rfM9i JEM X7 fËS W/^EMJTf SÊPTrÜ'MggR iMIl£¥ M/ASISLS LJIg.

O IF.

17G0 den 22 Augustus verschijnen de Oostrumsche schepenen in het convent ten verzoeke van juffrouw Godefrida Szveyen (zuster van de toenmalige overste of mater S^r Gertrudis Sweyen). Zij maakte tot algemeen erfgenaam haar neef Jacobus vande Steen te Arcen. Aan de kinderen van Peter Nabben, in huwelijk met Ca-tharina Sweyen, valt ieder een legaat van 100 permissie-gulden, eveneens aan de kinderen van Jan Sweyen en zijner echtgenoote Elisabeth. Haar petekind Henricus Sweyen, zoon van Jan voornoemd,

krijgt extra 50 gulden. Het convent Bethlehem .'iOO gulden Kleefsch voor een solemneel jaargetijde.

1763 den 2 Februari worden de schepenen van Oostrum in het convent Bethlehem verzocht ter toezegeling van het besloten testament, dat den 29 Januari te voren, juffrouw Eva Maria van Wijkcrsloot in tegenwoordigheid van de medicijnendoktoren J. J. Herckenrath en G. .1. Knapen verzegeld had, en dat tegelijk met het te Utrecht op 9 Augustus 1T4() gepasseerd testament, effect moest sorteeren.

De testatrice overleed in het convent den 2i3 Februari 17G3, en den 22 Maart werd hare uiterste wilsbeschikking geopend. De voornaamste bepalingen waren :

1. Haar lichaam moest in de kerk van het convent Oostrum begraven worden.

2. Als universeele erfgenamen zullen optreden hare broeders Cornelis van Wijkersloot en Theodoras van W., alsmede hare zuster Juf¹' Maria Wijkersloot in huwelijk met Cornelis van Wijn-gaerde, allen wonende te Utrecht, hare nicht Elisabeth van Duyn-kereken, nagelaten dochter van wijlen hare zuster Odilia van W. en den heer Nicolaas van Duynkercken.

3. Aan het convent Bethlehem 1000 guld. Holl. voor eene jaar-lijksche zingende Mis, nog 1000 guld. Holl. voor onkosten der begra-venis cn 200 gulden voor recreatie der religieusen.

4. Hare dienstmeid Mechtildis krijgt een legaat en eenige meubelen, evenals de rector van 't convent.

5. De kloosterkerk kreeg haar witte zijden kleederen, alsook haar ander zijden kleed, zwart en rood, voor ornamenten

G. De katholieke armen van Utrecht eens 1000 gulden Holl. en die van Oostrum 200 gulden, welke laatstede rector van 't convent zal uitdeelen. (Het geheele testament volgt als bijlage n⁰ XIV.)

1777 den (i Dec. Mevrouw A. B. Draper, weduwe van Jan Rudolph Smelicma van Dnirscma, tegenwoordig wonende in het klooster Oostrum, verzoekt aan de schepenbank een gerichtelijke bijstand ot momboir. Het gericht staat zulks toe en Thomas Keunen inwoner te Oostrum treedt als zoodanig op. Den volgenden dag 7 Dcc., verzoekt gemelde mevrouw benevens hare dochter in huwelijk met den heer P In lippens eenen bijstaanden momboir, wijl zij gaarne hun huis en hof, gelegen te Roermond op den

steenweg zouden verkoopcn, en zij tot momboir „daertoe niet gevoegelyck en connen versoeckcn welgemelden heere Philippens soo om dessclfs affwescntheyt, als ter oirsaecke sy van malcandercn syn gescheydenquot;.

1793, 15 April. „Requeste aan den Eersaemen Gerichte der Heerlyckheyd Oostrumquot; door Josepha Jumef, geboortig van Strae-len, thans meerderjarig, wonende in 't klooster Oostrum tot een momboir, nl. Petrus van Eyndt. Al/.oo zij eene eenige dochter is, wil zij hare erfgoederen overgeven aan haren oom en hare tante Petrus Dorenbosch en Maria Kemkens binnen Straelen;zij vermaakt eenige legaten en een jaargetijde.

1794, 9 Dec. Voor de Oostrumsche schepenen testeert juf. Christina ten Bosch, zij geeft aan den rector Math. Eymaels de macht om hare begravenis te regelen, zooals zulks in het klooster voor de commensalen gebruikelijk is

Zij stelt tot erven hare nichten Johanna ten Bosch, huisvrouw van Jan Kleyn, Maria ten Bosch, huisv. van Jan Eesseling en Johanna Sterenberg. Item de kinderen van hare overleden neven Gerard Groottinck, Henricus Sterenberg en haar nicht Alyd Groot-tinck, in huwelijk gehad hebbende Laemert van der Beek. Tot executeur testam. stelt zij den heer Jan Besseling tot Amsterdam.

Zooals gemeld is had het klooster bij uitzondering een mannc-lijken commensaal of kostganger en zulks in de jaren 17S7 en 1788 nl. den heer Jan Bruyning, uit Amsterdam. Dit heerschap was sukkelend, had eene groote ulceratie aan zijn linker been en werd in 't buitenkwartier des kloosters (het gewoon verblijf der commensalen) verzorgd. Blijkens de proces-acten had Jan soms kwade luimen, was pruttelend en knorrig van humeur wat de Venraysche chirurgusJ Hoemoet zou ondervinden Van de ulceratie kwam het tot een proces over de rekening van 87 gulden en 18 st. Hollandsch die Bruyning te hoog vond. Op de zitting van 26 Februari 1788 verklaart de chirurgijn, dat hij zeer dikwijls voor des Brynings huis tot verbinding der wonden had geklopt, maar hem niet geopend werd en dientengevolge moest retourneeren, om andermaal terug te komen. Voorts had hij ook dikwijls vele beleedigingen moeten afwachten, als hij door andere patiënten belet zijnde, wat later als gewoonlijk gekomen was.

Hoemoet zegt verder, dat hij het eerst verzocht was den Bruyning

— 123 —

te bedienen op den 2S Februari ITST en daarmede was voortge. gaan tot den 9 November 1787, uitgenomen van 1—4 Juli, toen de patient naar Venlo was gereisd, maar anders hem dagelijks verbonden had, en derhalve persisteert hij bij zijne aanklacht cum expensis.

De partijen konden het echter niet eens worden en nu werd de rekening opgezonden aan Z. Kon. Majts. medicinaal collegie te Gelder, op welks advies het „Königl. Preuss. Landes Administrations Collegiumquot; den 10 April 17S8 besliste:

„Dass man nicht zu hoch angesetzt finde — indem wann er sich „in ansehung dieser Curen, nach der Königlichen Medicinal ord-„nung gerichtet, und seine Giinge noch besonders libellirt hatte, sotane Rechnung sich noch weit hoher belaullen wurdequot;.

Jan schijnt nog geprutteld te hebben, want den 1G Juni daaraanvolgend moest hetzelfde Administrations Collegie nogmaals verklaren dat deszelfs verordening van !0 April c. a. „sein bewen-den behalt.quot;

Die verordening was onderteekend; v Plessman, v. Keverberg, Heinius Poell.

Moe het verder met „den Bruyningquot; en zijne ulceratie afgeloopen was, is ons niet gebleken.

Het meergemelde Anniversariënboek des convents, dat tevens Memorieboek was, had ook vele weldoeners des kloosters ingeschreven, tegelijk met meerdere merkwaardige feiten. Eenige uittreksels, zoover ze in onze aanteekeningen voorkomen, laten wij hier na de commensalen volgen.

Anniversarienboeck van het convent Bethlehem, bladz. 16 en volgg.

Januari 5. Heer Gessen Coninx, het anniversarium wordt gehalten na d' Octave Innocentium. Hij is in llS.'Jii overleden. Ten jare 1G30 resigneert hij als bedienaar der S'⁰ Annakapel te Blitterswyck,

Januari 9 overleed in 1044 M^r Johan Coninx.

Heer Goswinus Coninx, geboren te \^rcnray in Juli 1594, zoon van Jan Coninx f schepen 1G29 en van Jaecxken of Jacoba, wonende „in de roosquot; was ook rector te Leunen.

— 124 —

f 2G Februari 1755, heer Petrus Brnuzvcrs, ge we es .n capellaen te Roy (Venray), was als zoodanig aangesteld 23 Juni 1709.

f 14 Februari 1772, Ja com inn Lmners, echt. van Arnold Ver-blackt, heeft gemaakt 100 gulden Holiandsch tot oen zingend jaargetijde voor haar en de familie (zie hiervoor).

f 3 Mei 1710, Eva van Holsnet; zij had eene zuster Elisabeth, eene andere Catharina f 1G98, was Geestelijke Moeder van 't Paters-klooster, haar heeroom was Peter Verbcrckt, uit Maashees, pastoor van Venray en Deken van 'tland van Kessel.

Petrus Claessens (Nicolaï), vicaris van St. Lucia-altaar van Venray, pastoor van Bergen van af 1073; hij stierf aldaar op Palmzondag 11 April 1G8S en werd den 13 April begraven.

1707 legateert Elisabeth Versleyen, huisvrouw van zaliger den scholtis Bernt Portmans, 100 gulden staande op de gemeente Venray, het pensioen hiervan blijft aan hare nicht S^r Agnes Versieyen, suppriorin te Oostrum, later moet het dienen tot een vigilie en memorie.

Item heeft Baetje Wijnhoven, weduwe van Jan Versieyen en haar dochter S^r Agnes Versieyen 100 gulden gegeven voor een vloer van Namenschen steen in het koor der kloosterkerk.

(Aert Versieyen, schepen van-Venray, x Wendel van Eisen.)

o. a. Elisabeth Ver- Meditildis, Jan Versieyen, Arnold Versieyen,

sle yen, geb. 5 Feb. 1Ö17, geb. 15 Aug. 1627 geb. 3 Mei 1630

geb. 1615 v ^ X 28 Febr. 1649 pastoor Afferden 1656

BarthoIomeusMacs Bernt Portmans, Baetgen Wijnhoven 128 Oct. 1678.

. Werckens Zn. scholtis Venray,

o a. Agnes Versieyen. Peter Versieyen, Wendel Versieyen,

geb. 1658, geb 9 April 1660, X

deed professie te Oostrum X te Broeckhuysenvorst Aert Kessels,

8 Oct. 1684 28 febr. 168quot;) zij t als weduwe te Oirlo

Suppriorin, dan gedurende Jenncken op Wis. 17 Aug 1740.

33 jaar mater, t 26 Juni 1745 .

f 14 August 1084 Joannes Daemen pastor te Broeckhuysenvorst en landdeken van Kessel. Daemen alias Damiani geboren te Strae-„len (?) was eerst pastoor te Uedem (Kleefschhnd) en sedert 4 September 1G41 te Broeckhuysenvorst, waar hij, na den 15 Jan. 1G74 tot Deken benoemd te zijn, overleed.

-—Sept. 1755. Gedachtenis van Helena of Heyltjen de Raedt, weduwe Peter Sweyen in Loon (zie hiervoor).

[)en 21 September l(j.'30, heer Rencrus van Boeckholt heer tot Macken heeft „ons convent gemacckt eens hondert veerthien gulden, wacrvoor men sal halden jaergetijdt, misse en vigilie. Dit gelt is aen den muyr neflens de beke gcleytquot; (1).

Macken, een kasteel onder Vierlingsbeek, behoorde reeds in het begin der lG^dlt;! eeuw aan de familie van Boeckholt, 150S Arent van B. — in 1G0G aan vermelde Reinerus van Boeckholt. In 1624 was hij met de kerkmeesters vanOverloon in proces over de St. Theo-baldus pas of weide in de Spurkt te Ven ray, dat echter bij minnelijke schikking geregeld werd. Hij was een weldoener van Oostrum, in 1G2-1 was zijne erfdochter Anna van Boeckholt reeds gehuwd met Albert Bouwens van der Boye, landrentmeester. Uit dit huwelijk drie kinderen :

Catharina Francisca Jan Renicr B.van der Anna Margareta B. v. d. Boye, in IG-lü Boye, gcb. Roermond x

wondervol te Kevelaer 17 April R)4.'] Jan Hendrik baron

genezen. 1° x 1G71 Maria Isa- de Ketteler.

bella de Jfövinis uit (Zie later.)

Brussel f 1G7G;

2° X den 1G Sept.

1G77 met Lucia Maria van Cortenbach. erf-

voogd van Roermond (2).

in 1846 behoorden de eigendommen van Macken aan August Marie Chretien d'Overschie dc Macken, thans aan diens erven

„Den 27 September heer Johan van Goch pastor te Aefferden, „heft ons beset eens hondert gulden Ruremondssch, waervan ge-„halden wordt erffjaergetydt. Storll' aquot; 1G2G.

Over dezen ijvervollen priester en beurzenstichter, zie Jaarboekje van Alberd. Thijm 1895, bladz. 170 — 173 en Jos. Uabets : Studiebeurzen, pag. i3G, en Geschiedenis bisdom Roermond 111, pag. G09.

(1) Besteed.

(2) Door dit huwelijk kwam hei orfvougdschaiJ in bezil der lainilie Houwens van de Boye,

— 12G —

't Was over de begrafenisrechtcn van zulke commensalen of weldoeners, dat de Venrayer pastoor Christiaan Hoeben in Februari 171)2 een heel gehaspel had en drukke correspondentie voerde met den kloosterrector Eymaels; alweer een „bitter kookergevecht!quot; Zulke kibbelarijen, soms van ernstigen aard, treffen we in de Kerkelijke Geschiedenis van het Roermondsch bisdom (III, 403—108) meermalen aan, en hoe ze in den regel afliepen kan men daar ter plaatse lezen. Of het hoofd van onzen pastoor onbestoken uit dien bijenkorf gekomen is, kunnen we echter niet melden.

li Pastoor Christiaan Hoeben, geboren Ie Uoormond 2ü Deo. 17.'«, sliimde uil de lierlici-^ ••de Heiquot; op den Herter.schen weg, was eerst pastoor van Herten, toen bij door de Munster abdis Maria Cfecilia van Eyck de Nunen, wier portret nog op de pastorij to Venraj aanwezig Is, als pastoor aldaar word voorgedragen. Hij aanvaardde zijne bediening in Juni 1708 en stier! 29 Md I8C5. Zijn zegel was als volgt: in een rond scliild een twecai'mig kruis, onder den voet en aan weerszijden ond( r den eersten arm twee zespuntige sterren l oven elkaar, boven het «ehild een zelfde ster.

r

A

Fransche Tijd en opheffing des kloosters.

Eindelijk sloeg ook voor Bethlehem het laatste uur zijns be-staans; wat in Frankrijk reeds voltrokken was, zou in het Roerdepartement wel uitgesteld maar niet kwijtgescholden worden. De kloosterinrichtingen aldaar stonden, zoowel wat hunne innerlijke en uiterlijke werkzaamheden, alsmede wat hunne bezittingn, tienden en rechten betrof, onder streng toezicht der Republikeinsche agenten. Reeds in Februari 1798 werd het aannemen van nieuwelingen verboden, een weinig later vergunden zij eigenmachtig eiken monnik of non de vrijheid uit de kloostergemeente te kunnen treden, ja beloofden in dit geval een vast jaargeld. De kloosters moesten volop betalen in de schattingen welke de Fransche veroveraars uitschreven en zoo werd o a. in de zittingen van het arrondissements bestuur of Bezirks Verwaltung (1) van Gelder, op 27 en 28 Januari 1795 gehouden, ecne contributie van viermil-lioen livres op dat gewest geheven, waarvan het contingent of quota van het canton Gelder op 857,142 livres gesteld was, in drie termijnen te betalen (voor 15 en 2G Pluvióse en G Ventóse—3 en 14 en 24 Febr. 1795). Het deel van de kloosters en geestelijke genootschappen bedroeg 0)3,182 livres, waarvan het convent Oostrum alléén voor zijne Wellsche bezittingen 900 livres moest opdokken.

(Ii Onder hol u.-sirn of aiTouaissemsut Ooldcru ressorteerde destijds Pruissisch en Oosten rijksoli Gelderland, Mours on Kloet (linker Uijaoover). — H,;t kanton Gelder bestond uit hei toenmalige Pruisisch Geider. In dio dagen, .lauuari-Septomber 1705, was kantonbestunrder te Gelder de folie republikeinsche advocaat (later notaris) Jau Willem Servaas Herckenrath (geb, te Weert 17-18 t In Noord-America).

- 128 —

Art. 11 van gemeld besluit voegt er heel laconisch aan toe:

„Alle geestelijke corporaties zijn gemachtigd, niettegenstaande voorafgaande tegenstrijdige bepalingen, hare goederen te verpanden.quot;

Na het sluiten van het Concordaat werden in het bisdom Aken (waartoe het oude land van Kessel behoorde) bij consulair besluit van den 20 Prairial jaar X =- 9 Juni 1802 de kloosters opgeheven, waaronder ook Bethlehem begrepen was.

Na de ophelling bleven de rector Eymaels en eenige religieusen nog eenigen tijd een gedeelte der gebouwen als pachters bewonen, terwijl de overige veelal naar hare geboorteplaatsen terugkeerden, onder genot van een jaarlijksch pensioen ten laste van het Fran-sche gouvernement.

De laatst levende religieuse van Oostrum was Zuster Maria Agues Acrts, geboren te Asten in de Meierij van 's Bosch, geprofest te Oostrum ü Februari 1790; zij overleed in hare geboorteplaats in het gesticht van liefdadigheid den 31 Januari 1862 in den gezegenden ouderdom van 97 jaren. Haar bidprentje ingelijst, heeft langen tijd als een aandenken in het portaal der Oostrum-sche kapel gehangen.

Het klooster met de kerk werd den 25 Juni 180G in't openbaar te Aken verkocht. Aankooper was de toenmalige heer van Blit-terswijck, Barthold Baron de Cocq van Haeften , van de gereformeerde religie, die de kerk en het eigenlijke klooster deed sloopen, zoodat enkel het buitenkwartier of waschhuis overig bleef. Als eene bizonderheid kan dienen, dat zekere Vermeulen, genaamd Keute, als kind mede had helpen werken aan den bouw der kerk en op zijn stokouden dag andermaal zijne diensten beschikbaar stelde om hetzelfde gebouw te helpen afbreken.

Het nog bruikbare gedeelte werd naar Blitterwijck vervoerd om bij de groote verbouwing van het kasteel, vooral der stallingen, benuttigd te worden , terwijl het kloosterklokje naderhand in de Protestantsche kerk aldaar gehangen, en de vloertegels in twee vertrekken van het veerhuis gelegd werden (Zie Maasgouw I jg. 1879 bladz. 111).

Flet altaar kwam in de kapel van Leunen, het orgel in de paro-chiekerk van Grubbenvorst tereent. Flet mobilair des kloosters, zoover het niet verkocht was, werd door de zusters verdeeld of weggeschonken. Zoo kreeg de Overloonsche schatbeurder en boom-

- 129

kweeker Martin Janssen van dc Conventualen eene schoone huisklok, welke hij in den rosdoek onder de kar naar Loon vervoerde. Deze klok is nog in gebruik der familie, en een schoon tafreel op hout, het vergaan der wereld of'swerelds ijdelheid voorstellende, is in het bezit van schrijver.' '/

Een grondplan der kloostergebouwen werd indertijd door Martin Goemans aan den toenmaligen Venrayschen kapellaan den Eerw. Heer Sax gegeven, welke teekening echter schijnt verloren te zijn gegaan.

In eene weide nabij den grindweg zijn nog sporen van de kloostervijvers of weiers zichtbaar.

De overige goederen werden eerst door de Domeinen verpacht en later verkocht, waarbij het buitenkwartier en waschhuis met de noodige grondstukken voor eene boerderij in handen kwamen der familie Jenneskens, wier erven, o. a. dc echtelieden Antoon Loonen en Elisabeth Jenneskens, ze nog bewonen en beakker.en.

Op het terrein der kloosterkerk en eigenlijk klooster waren twee aangebouwde woningen met stallingen opgericht, gedurende dc laatste halve eeuw in bezit der familie Goemans. Bovengemelde Martin Goemans, genaamd Klomp, die tevens kapelmeester was en den zondagspenning voor het herstel der kapel trouw met de schaal ophaalde, had bij testamentaire beschikking zijn erf onder zekere voorwaarden aan de Venraysche kerk vermaakt. Het kerkbestuur liet het geheel ; huizing, tuin en boomgaard ter gezamenlijke grootte van 29 aren en 70 centiaren den 2 October 1893 publiek in veiling brengen, waarbij het voor de som van 660 Ne-derl. gulden toegewezen werd aan het Raadslid Antoon Loonen, die het bij zijne overige oude kloosterbezittingen trok. (Zie kaartje pag. 130).

De Eerwaarde heer Eymaels, die na de suppressie tegelijk de kapel als rector of vicaris bediende, vertrok na zijne benoeming als vicaris-desservant van Geysteren , naar deze plaats, waar hij zijn intrek nam in de oude grootsch aangelegde pastorie.

Met hem vestigden zich te Geysteren de kloostervrouwen, welke nog te Oostrum onder zijne geestelijke leiding gebleven waren, om ook hier, zooveel de tijdsomstandigheden toelieten, den kloosterregel na te komen.

j ^A ( /■ t/' [S 'l ftS■ f ^! i^•

—/ i .

.

- km —

De volgende overleden in de parochie Geysteren :

f 1823, 30 Decembris. Monica Janssen filia legit. Wilhelmi et Judith van Tuyl conjugum ex Griet (: nomen saecularis Monica; Janssen erat Sibilla Janssen:) religiosa velata in üostrum, et so-lemniter sepulta est in caemeterio 2 Januarij 1824.

f 1831, 12 Februarii. Receptis moribundorum Sacramentis Rom. Eccles. obiit reverenda mater Maria Josepha Lnlsdorjf ord. canon, regular. S. Augustini e conventu Oostrum aet. 90, et decima quinta febr. in caemeterio nostro sepulta est.

Deriske Pouwels of Pauwels was de laatste Wellsche kloosterzuster van Oostrum en overleed 25 Sept. 11^30.

Lijst der maters of Priorinnen van Bethlehem.

Aleydt van der Hcyden, l^ste priorin, f 14 Juni 1490.

1 rijn van Aerssen f 5 Oct. 1538.

Anna Gossens, f 3 Aug. 1557.

Aleyd van den Gracff, f 10 Juni 1586.

Johanna Col/arts, f 9 Dec. 1607.

Maria Sybkens, f 25 Januari 16G9, oud 69 jaar, was 38 jaren

in bediening.

Maria F ij ten (Feijen) alias Kesscls uit Wanssum, gekozen 14 Feb.

1669, f Nov. 1718.

Agnes Versieyen, geb. Venray, geprofest 8 Oct. 1684, f 26 Mei

1745, oud 87 jaren. (Zie pag. 114).

Gertrndis Swijen, gcb. te A reen, deed professie 1714, f 23 Jan. 1763,

Maria Agnes Engels, geb. te Helden, geprofest 23 Juli 1748,

gekozen als priorin 8 Febr. 1763—1775 28 April 1780.

Willulmina Smits, geboren te Puijflick (Maaswaal), geprofest

28 Oct. 1755, gekozen 30 Januari 1775, bedankt als mater.

Maria Catharina Josepha Lulsdorf, geboren te Heppeneert bij

Maeseyck, geprofest 1770, als mater geko-3 Febr. 1790, onderging de suppressie 1802, vestigde zich te Geysteren, waar zij den 12 Febr. 1831 in den ouderdom van 90 jaren overleed en den 15 daaraanvolgende op het kerkhof begraven werd.

R. I. P.

Lijst der rectoren van het klooster Bethlehem te Oostrum.

Hendrik van Goeh, 1505, f 30 Januari 15**.

Johan van Santen, f 31 Jan. 1517.

Lcnardt Smits, f 1517.

Thijs van den Bergh, alias bruder Thijs van der Horst, f 16 Juli 1539.

Gysbrecht Goejer of Goijers, van Juni—October 1556.

Deze was eerst pater in het St. Agneten-convent der orde van St. Augustinus te Maaseyck, later te Culenborg bij zijne familie verblijvende, „daar heeft hij noet in eyn beyn gekregen : soe heb-..ben syne vrunden verkregen dat hi in eyn doester pater is gewor-„den, geheyten Oestrum. Hi is daer gekoemen in den braemant „(Juni) op einen Sondach doen men screef 56, des anderen daechs „na Franciscusdag op einen maendag is Gysbrecht Goyen weder „hier (te Maeseyk) comen te wone.quot; (Zie, Publications torn. VI 18(59, 3^e en 4^C livraisons.) (1).

Cornelius van Asselt, f 24 Nov. 1618.

Antonins Gooien, 1639.

7heodorus Bijn, 1654, f 7 Oct..... per multos annos rector.

De volgende zijn seculieren :

Johannes Alarts, reeds 1606, f 26 Oct. 1675, geb. Venray, zoon van den Kesselschen landschrijver Mathijs Alarts en Maria Groenen,

(1) Waarschyiiiyk bij zieklo of ontstentenis van een IdoosteiTector Meld lie pastoor nit iiet naburige Wanssum liet klooster; want zegt liet register; Willem Wynants, pastoor Ie Wanssum, heeft liet convent voorgestaan en gediend omtrent 28 jaren; hU t 1quot; Seiit. Kiln.

— 133

zuster van den beurzenstichtcr Jacobus Groenen. Joannes werd den 15 Dec. 1651 cantor en domheer te Roermond, van welke bedieningen hij in Aug. 1657 afstand deed. Alarts was van St. Jan 1661 bedienaar van 't Officie in de kapel Oostrum en vicaris van het Beneficie SS. Jacobi, Crucis en Catharinae ter Horst.

Hcnricus van Haren werd den 12 Febr. 1670 door den bisschop als kloosterrector benoemd en stierf Si-Jan,ijigtri •

quot; 't

Jacobus Remmen alias Degens, benoemd 1709, f 1 Juli 1742. Hij werd vicaris S¹¹quot;' IAicicO in de parochiekerk te Venray 27 Maart 1733 en ontving daarna de institutie.

De volgende rectors waren reguliere kanunniken van St. Augustinus-

Joannes Daniel Pirovano, geboren te Straelen uit eene schepenfamilie, rector 1742—1748. Den 12 Mei 1748 werd hij gekozen tot Prior van Mariensande bij Straelen en f 2(5 Juni 1753.

Bartholomeus Moubach was kloosterling van St. Elisabethsdal bij Nunhem, dan rector van Bethlehem, later prior van de Gaes-^

donck, f 7 Januari 1760/ V* ? Jfm* IJW■

Joannes Mathijs van de Mortel, geb. te Maeseyck, rector te Oostrum 1776, 1778, werd in 1789 tot 21ste prior gekozen van St. Elisabethsdal, waar hij als jubilaris den 15 Oct. 1795 overleed.

Wilhehnus Matthias Eymaels, geboren te Heythuysen 24 Februari 1754, zoon van Mathijs en Catharina Ramaekers, deed belofte te St. Elisabeth 14 Juni 1777, priester gewijd 11 Maart 1778, rector te Bethlehem (Oostrum) den 24 Juni daaraanvolgende, gesupprimeerd 15 September 1802, bediende de kapel Oostrum 1803 —

St. Jacob (25 Juli) 1811, vicaris te Geysteren 13 November 1810,

waar hij den 1 Juli 1822 's namiddags ten 6 ure overleed. Hij stichtte aldaar een anniversarium. tcfiw*

R. I. P. ■ -é ,

Toen de bagijntjes in September 1802 het kloosterhabijt moesten afleggen, werden na eenige jaren de gebouwen langzamerhand gesloopt; wat er nu nog van overig is, geeft op den eersten oogslag duidelijk een oud kloostergebouw te kennen, en toont ons wat er

— 134 —

nog rest van de aloude oorspronkelijke stichting van ridder Jan van Broeckhuysen, Ook op dit oude klooster-overblijfsel van Oostrum is toepasselijk het afscheidsliedeken aan de abdij Binderen bij Helmond na hare sloping in 1658 (Publ. 1880, 369—372).

„Adieu! dan voor het laatst gy borgers ende Heeren.

Wanneer gy met uw kroost, hier nogmaals komt spanseeren, Zoo doet hun een verhael, zoo ick U heb gedaen En zegt: Hier is de plaets, waar Bethlem heeft gestaen!

( Wordt vervolgd).

HISTORIE

DER ALOUDE HEERLIJKHEID

SPRAELAND-OOSTRUM (VENRAY),

VAN DE

0. L Vr. Kapel met het miraculeus beeld

en het gilde aldaar

DOOR

den Eerwaarden Heer

HVCsLirt, J~os. üquot;sirxssezx.

Kapellaan te Well.

ii. ■ :

I

■l'

■ . |p. ..■..■. , , .

II.

U IE

O. If. W. Kapel te Oostrum

(ONDER UK PAROCHIE VENRAY,)

met het daarin berustende miraculeus beeld.

In oorkonden wordt het eerst van de kapel melding gemaakt in de Luijksche registers ten jare 1400 (/.ie Habets Kerk. Gesch. I 256).

1400 Venrode — Capella in Oestrem.

148;quot;) Capella S. Marie in Oestrum.

1585 Capella S. Marie in Hosterhem.

De tegenwoordige kapel in zuiver gotische vormen is in verschillende tijden gebouwd, gelijk zulks duidelijk aan den binnenkant van koor en schip te bespeuren is. Het muurwerk van den toren op Romaansche wijze aangelegd werd slechts tot de hoogte van het kerkdak voltooid, toen men, om welke reden dan ook, den arbeid staakte en enkel een klein klokkentorentje van ongeveer 5 meter hoogte op den nok plaatste. Het muurwerk der kapel bereikt 9 meter.

— 138 —

Dc aanleg van dezen toren (1) met steenen trap had onder een ruimte van tien meter vierkant, het muurwerk onder het leijeiv dak aan de noordzijde had 2 meter, aan de zuidzijde 1.90 breedte-

Het gebouw op dien kolossalen maatstaf te voltrekken heeft zeer zeker buiten het bereik der ingezetenen of der geldelijke hulpmiddelen gelegen, maar opmerkenswaardig mag het heeten dat, evenals in het naburige Oirloo, de kerk aan de noordzijde enkel blinde ramen heeft, zoodat men beide gebouwen gereedelijk aan denzelfden meester mag toeschrijven. Deskundigen stellen het tijdperk in het midden der l;')¹'² eeuw, tijdens of onmiddelijk na het bestuur van ridder Jan van Broeckhuysen, wiens invloed aan beide werken niet vreemd schijnt geweest te zijn.

Het patroon- of titel feest der Oostrumsche kapel is O. L. Vr. Geboorte, dat ook de kermis stelt nl. Zondag na 8 September, evenals dc Venraysche parochiekerk tot titulus heeft ^S. Petrus Banden (St. Petrus ad Vincula), 1 Augustus, in welks octaaf de kermis gehouden wordt. Dc tegenwoordige kadastrale grootte der kapel met toren is 12 aren GO centiaren (Sectie F n⁰ 2;5;50).

In dc kapel zelve werden oudtijds geene parochiale diensten verricht; het doopen, trouwen, de H. Paaschcommunie en het H. Oliesel werden in en van uit de parochiale kerk bediend; het kerkhof om de groote kerk was ook de laatste rustplaats van Oostrum's ingezetenen. Een enkele maal stond de Venrayer pastoor toe, dat een huwelijk in de kapel gesloten werd; zoo b. v. 17G8 12 Juli, toen de schout van Oirloo, Jacobus Henricus Rutten, daar met Maria Christina Verblackt in den echt verbonden werd. Mede-getuige was de latere secretaris Lambert Verblackt: „Hi juncti sunt in sacello de Oostrumquot;, zegt het register, 't Was zeker gedaan ter wille van de Oostrumsche familie Verblackt en der eer van den Oirlooschen praetor.

Allerwaarschijnlijkst, ja als zeker kan men aannemen dat dc

¹

Nopens dezen torenbouw, de redenen van wallis voltooing ons onbekend

²

«niet, als hij den grondslag gelegd heeft en niet voleindigen kan, allen, die het «zien, hem beginnen te bespotten zeggende; Deze mensch begon te bouwen, maar «heeft niet kunnen voleindigen«,

- 139 —

oorsprong, stichting en uitbreiding der kerkgebouwen moet worden toegeschreven aan eene gebeurtenis, welke op het godsdienstig gevoel van het geloovig volk dier dagen zeer groeten invloed uitoefende en de grondslag legde van die teedere. devotie jegens de Moedermaagd, welke tot heden de onverbasterde Venrayers als het geheiligd erfdeel hunner voorvaders bewaren en in eere houden.

't Was de vinding en vereering van het Mirakeleuse beeld der Moeder Gods Maria (1), omtrent het midden der 14^dc eeuw, ten tijde van de oude heeren van Spraeland.

Dit voor Oostrum en de geheele parochie zoo merkwaardig feit werd bij overlevering van vader op zoon door alle opvolgende eeuwen heen trouw voortgeplant en werd in de laatste tijden in schrift gesteld.

Wij laten hier de lezingen volgen welke de eerwaarde heeren Welters en van Hegelsom (deze laatste meer uitgebreid en oratorisch) in hunne beknopte beschrijvingen over Oostrum desaan-gaande geven:

(i) H. Welters, rector in't Ursulinenklooster te Grubbeuvorst, in het werk : Maria's heiligdommen in Nederland en België — 's Hertogenbosch Maatschappij de Katholieke Illustratie z. j. (doch iSSaj, bladz. 246—251, waarbij eene atbeelding van het beeldje gelijk het op een troonje te Oostrum berust.

J. A. van Hegelsom in zijn werkje: Onze Lieve Vrouw van Oostrum, troosteres der bedrukten en behoudenis der kranken. Maastricht, St. Paulusdrukkcrij 1884. Het boekje heeft 113 bladzijden.

— 140 —

(i) In hetzelfde werk: Maria's heiligdommen bladz. 179 en volgg. staat eene bijdrage door S. Daems over O. L. Vr. van den Hlshout vereerd onder den titel v.in Wonderbare Moeder, waar eene soortgelijke wondervolle gebeurtenis van het rijpende vlas verhaald wordt.

— 141 —

en van nu van af aan is zijn besluit genomen. Hij keert, van vreugde buiten zich zeiven, naar de zijnen terug en zegt: „Verheugt U met mij; het Maria-beeldje is teruggevonden; als mijn vlas goed gelukt, zal ik daar een kapelletje laten bouwen.

Hoe verbaasd stond hij op te zien; hoe groot was zijne verwondering, toen hij daags daarna op zijn veld kwam ! de vlasakker was op één nacht bloeiend en welig opgeschoten, en weldra mocht hij tot zich zeiven zeggen: „Nooit heb ik schooner vlas gerooid. De wil van Maria, door dit teeken des Hemels nogmaals erkend en bevestigd, spoort den vromen landman aan, onverwijld de hand aan het werk te slaan, en niet te rusten, alvorens haar wensch vervuld en de kapel voltrokken was.

Hoe gelukkig was de godvree-zende stichter, toen hij het miraculeus beeldje eene waardige plaats in de nieuw gebouwde Maria-kapel mocht geven!quot;

De vlasteelt was van oudsher nog in de helft dezer eeuw een hoofdgevvin voor den landbouwer in deze streken, het vulde zijne kist en laden met de schoonste stukken doek en bracht menig gereed stuivertje binnen.

Het vlas wordt gewoonlijk in het laatst van Maart, op sommige andere gronden begin April gezaaid. De eigenlijke wiedetijd (1)

(i) Wieden heet in het Venraysch dialect gèjen, naar liet Duitsch gaten, jaten. (fr. sarder).

— 142 -

valt in de tweede helft van Mei en omstreeks het feest van Sint Jan Baptist staat het gewas in volle blauwe bloemen om in Augustus na de rijping geplukt te worden.

De bloeing van dit vlas te Oostrum had dus naar den gewonen loop der dingen en den natuurlijken groei der plant één volle maand te vroeg plaats gegrepen, en hierin lag voor den braven landman het bewijs der duidelijk te kennen gegeven goedkeuring aan zijn godvruchtig voornemen.

Het was dus op den grond van den vlasakker dat het eerste heiligdom ter eere van Maria opgericht was, de plaats waar sedert eeuwen niet enkel de Gelderlanders, maar ook de omliggende volkeren hunne hulde, hunne schatting van kinderlijke liefde en dank aan de Moeder des Heeren zouden brengen, waar duizendtallen een toevlucht in 's levens ellenden zochten, een plek van verkwikking in dit tranendal.

Daar werd de eerste woonstede en eereverblijf van de wondervol gevonden beeltenis opgericht.

Het beeldje is van eikenhout hoog 35 centimeter, beschadigd en zonder kunstwaarde en droeg eenige sporen van polychromie Het was oorspronkelijk noch met kroon noch met eenig soort van hoofdwrong of diadeem versierd, maar de mantel is bij wijze van hul of wiel over het hoofd omgeslagen, waaruit van beide zijden langs hoofd en hals lange haarvlechten te voorschijn komen. /gt;-

In de -Hftfcerhand heeft O. L. Vr. een scepter, op den linkerarm draagt zij haren goddelijken Zoon. Dit Jesu-kindje, dat volgens het gevoelen van wijlen pastoor Habets er later schijnt bijgemaakt, is in een eenvoudig gewaad en draagt in zijn linkerhand den wereldbol terwijl het zijne rechter zegenend opheft.

Het beeld was naar het gebruik der tijden gedurende honderd jaren lang gekleed (1) en zoo werd nog ten jare 187G door de firma F. Stolzenberg te Roermond eene verandering en verfraaing gemaakt aan den mantel en kleed van O. L. A^rr. ter somme van fl. 15,20.

Eene gelukkige gedachte kwam tijdens de voorbereiding tot het

(i) Welke kleederen en sieraden dit beeld in 1665 had kan men zien in den inventaris op bladzijde 20 te vermelden.

kroningsfeest (1884) bij den weleerwaarde rector van Hegelsom op, om evenals in het Zand te Roermond, het onlangs hersteld beeld, wederom zonder bekleedsel aan de vereering uit te stellen.

Tegelijk liet hij keurige prentjes vervaardigen, waarop het beeld in prachtgewaad en in den oorspronkelijken vorm is voorgesteld. De eerste werden bij den bekenden drukker van den apostolischen stoel 13. Kühlen in München-Gladbach vervaardigd, de latere naar eene te;kening van freule de Weichs de Wenne van Geysteren, in de steendrukkerij van F. A. Wartenbergh te Roermond.

Ook liet deze rector goed gelijkende gipsen afgietsels van het wonderbeeld vervaardigen, die eenvoudig doch smaakvol gekleurd een gunstigen indruk maken, en zelfs tot naar onze Oost-Indische bezittingen verzonden werden.

De oudste nog bekende afbeeldingen of prentjes van Oostrum dateeren uit de eerste helft der IT¹'⁰ eeuw, zij zijn op perkament en hebben onder de beeltenis van O. L. Vr. het opschrift: „Mira-kelense beidt van O. L. Vr. in Oostrnuir Een dezer is nog in bezit van den WelEerw. heer Ramaekers, pastoor te Maasniel, die het in April 18G1 van Mejufr. Petronella Oomen, zuster van wijlen den President van 't Groot Seminarie te Roermond, ten geschenke kreeg.

Het heiligdom had reeds in de eerste eeuw na zijn bestaan eene voor dien tijd wijde vermaardheid, want men kan aannemen dar de plaats der keuze van de stichting van Jan van Broeckhuysen mede aan de beeltenis van O. L. Vr. mag worden toegeschreven, hoewel de ridder zulks niet aangeeft en slechts zegt dat hij de fundatie op zijn eigen dominium Oostrum wenscht gevestigd te zien.

Het klooster werd dan ook, gelijk wij boven zagen, naast de kapel die er toen reeds meer dan eene halve eeuw bestond opgetrokken: „juxta capellani in villa de Oestrum.quot;

Daar de Gonventualen aanvankelijk geen eigenlijk gezegde kloosterkerk bezaten, moesten zij dus gebruik maken van de O. L. Vr. kapel, iets wat door verloop van tijd allicht aanleiding tot verwikkelingen kon geven. Het parochiaal bestuur des Herders met de inwoners van het gehucht Oostrum, die de kapel als onder hun beheer en gebruik staande beschouwden, dulden destijds geen

— 144 —

inbreuk op datgene wat zij meenden hun van rechtswege toe te behooren.

Denkelijk door toestemming te geven tot de oprichting van het oorspronkelijk bedehuis of wel door vergrooting of stichting van een tweeden bijbouw met toren in hunne heerlijkheid Oostrum geraakten de heeren van Geysteren in het bezit van het medepatronaat van het rectorschap der kapel, alsmede in dc vergeving der kosterij. Zij hadden dus aangeboren rechten op deze kerkelijke stichting, iets wat ook uit het testament en de volmacht voorliet nieuwe klooster blijkt.

Ridder Jan zegt, dat hij pia legata, vrome vermakingen, bestemd heeft ad furidandnni ct crigendum claustrmn de capella in dominis suo de Oestrum sita.

De pauselijke Breve van Sixtus IV, getuigt dat de ridder een klooster wenscht te stichten „sub parochia Venrada et fnudo capelle m Ostrnmquot;.

Het fundurn capelle. Dit fundum, grond of terrein, was alzoo in bezit van den erflater evenals hij beschikt over de vaste rechten op de kapel zelve, de Capella; van zijn kapel wilde hij eensamen-hangend kloostergebouw optrekken.

Wij vinden dan ook nergens eenig consent, toestemming of vergunning van welken eigenaar ook, van den omliggende bodem van het bedehuis, den oorspronkelijken vlasakker.

Hun recht op het Godshuis, welk recht ontstaan was uit de stichting van ridder Jan, dragen de koorheeren, gelijk vermeld is, bij accoord van 13 Sept. 1484 over aan de zusters derzelfde orde.

Bestuur der Kapel en oude stichtingen.

Twee kapelmeesters, ook wel kerkmeesters geheeten, evenals de kapel onder den naam kerk voorkomt, beheerden van oudsher de inkomsten, welke regeling tot het jaar 1G30 schijnt voortgeduurd te hebben. Uit de oudste nog aanwezig zijnde rekeningen en uit de rente- en thynsboeken laten wij een chronologisch overzicht volgen van dc stichtingen, uitgaven en voornaamste gebeurtenissen, welke in den loop van dat tijdvak plaats grepen.

1519 onder Leo X worden aflaten aan de Kapel verleend.

— 145 —

1514, 8 Febr. „Der erber ind froemer Coe^ Sassensquot; slicht eene erfmis op alle zaterdagen te lezen, waarvan de vergeving of collatie aan de Kerkmeesters, Schepenen en gezamenlijke naburen van Oostrum toekomt, op vier erfmalder rogge. Deze H. Mis moest gelezen worden nadat de rector der kapel zijn dienst geëindigd had. Insgelijks vermaakt hij een vat rogge om de kapel te onderhouden.

1535, 8 Juni. Jan Steijnckens en Alitghen zijn huisvrouw geven en stichten „ter eeren goidtz ind onser liever Vrouwe tot Oesterum in die capellequot; eene vrijdagsche Mts ter eere der Passie O. H. Zij wijzen hiervoor vijf erfmalder rogge aan. Deze beide stichtingen zijn in het Rente- en Thijnsboek der Kapel ingevuld.

1535,21 September. „OpSt. Mattheusdag een conventie ind tractaetquot; gesloten tusschen den rector, heer Jan Schoenmaekers, en de Kerkmeesters, Schepenen en naburen over de regeling der diensten in de Kapel. „Item oick sail heer Johan alle onser liever vrouwen „daegen dess morgens syngen, ind verkondigen die aflaeten in „der capellen gegeven ind verleent.quot;

1550 heer Jan van den Bosshuvsen maakt bij testament een altaarsteen en „voort dwalen en induculenquot; van de kapel (inducüla beteekent volgens Mayer's lexicon : onderkleederen).

1562, 20 Januari. De Schepenen der dingbank Oostrum begeven zich naar Venray om een „kondschap der waerheytquot; af te eischen aangaande 3 missen „daer Peters Soen van Aederdenquot; priester op gewijd is. De ondervraagden verklaren dat Peter van Aefferden de Kerkmeesters, Schepenen en naburen gebeden heeft hem „te settenquot; in de drie missen totdat zijn zoon priester was en na dien tijd wilde hij de coilatiebrieven den Schepenen wederom ter hand stellen en veronderpandt deswege geheel zijn goed.

1502, 23 Januari Twee naburen van Oostrum verklaren hetzelfde: de ééne Mis was gesticht door Janus Vermeulen, de andere door Peter Loeckermans, de derde door Jan van den Boschusen, (volgens het Thijnsboek had Janus van der Moeien de Maan-

— 146 —

dagsche Mis gesticht op 4 erfmalder rogge in het groot stuck, later in het goed den Boegaert.quot;)

1567 in Juli, de Kerkmeesters verkoopen ten overstaan van gerichtsboden en naburen een kamp lands groot vier morgen voor 100 Joachimsdaalders en twee daalders.

1599 werd reeds het miraculeuse beeld in processie omgedragen en zulks op kermisdag.

Telken jaar op Paaschmaandag werd van wege de Kapel eene verteering gehouden door den pastoor, volgens de gewone uitdrukking dier dagen „paepquot; genoemd, koster, zangers en kerkmeesters.

Met Vastenavond kregen de gezamenlijke mannelijke naburen van Oostrum een vierdel bier.

1602. Aan den pastoor van Wanssum, Willem Wynants, 16 stuiver wegens dienst te doen „doen die priester gevangen waren.quot; (1)

In dezen winter 1602/03 werden bij de kapel eiken en linden geplant die later verkocht werden.

1605. Komt gelijk op meerdere plaatsen eene uitgave voor op Goeden Vrijdag als wanneer de kerk gekeerd en gepoetst werd wijl er op dien dag toch geen diensten in plaats hadden.

1605. De verteering op Vastenavond voor de naburen was 1 ton bier doende 3 gulden. Die op Kermisdag, toen het beeld plechtig werd omgedragen 5 gulden en Lambert Lirtgens die vóór het beeld speelde ontving voor zijn spel (pijper ot' fluit) 18 stuiver, Tryn Vissers de vrouw die met het bewaren en verzorgen van het Mariabeeld belast was kreeg 1 gulden jaargehalt.

De uitgaven voor staven aan de berrie, waarop het beeld gedragen werd, beliepen 10 stv.

1605. Reparatie aan de brug: Het onderhoud van dc steenen brug „dair men geyt nae Oerloequot;, was ten laste der kapel. Om de kerk of

(i) Wellicht was de Venraysche geestelijkheid tijdens het beleg der stad Grave gevangen genomen.

— 147 -

kapel dien last te verlichten hadden in het begin der 1 G^t,c eeuw Gondt van den Moellen, Abel van den Valderen en Katrijn zijn zuster, Grijet Duysen en Meth Beelkens, eene jaarlijksche inkomst van 3 vat en 1 lester roggen aan de kapel vermaakt, waarvoor zij bepaalde onderpanden aanwijzen,

In 1(515 moesten er voorslagen aan de brug gemaakt worden.

In 1745 eeno uitgave van 8 stuiv. voor eiken heesters die ten laste der kapel bij de brug werden geplant. In 1839 uitgave voor metselwerk.

I hans berust het onderhoud der brug op de gemeente Venray.

1G10. Een „aflaetsbrie£' gemaakt 20 st. Trijn Vissers was nog belast met het toezicht en verzorging van het miraculeuse beeld.

1011, 14 Augustus. Verdrag met de leidekkers die voor reparatie jaarlijks 4 vat rogge ontvangen, om het even of er in den loop des jaars ook als eens geen werkzaamheden verricht waren.

1G13. Verteerd met den pastoor toen hij het zielboek schreef 4 vaenen bier (de vaen had vier kannen, de oude kan l¹/^ liter).

1G15. Nieuwe banken in de kapel.

1G1G. Een nieuwe kelk gemaakt, vervaardigd uit destijds koers hebbende koningsdaalders.

Venvikkelingen tusschen de kloosterzusters cn de behcervocr-ders der kapel resp. de naburen van Oostruin,

Gelijk boven is verklaard werd het klooster gedeeltelijk op het eigendom der O. L. Vr. kapel gebouwd, en wist zijne erven reeds van den beginne behoorlijk af te ronden door aankoop van omliggende perceelen en hoeven, zoodat de kerkgebouwen, behalve van den kant van den openbaren weg, allengs geheel door convents terrein omgeven werden. Op een grooten stap afstands stond eene haag die de scheiding uitmaakte.

Langzamerhand ontstond er .zekere wrijving tusschen de kloostergemeente cn de inwoners van Oostrum, eerst over het grondbezit, later over de rechten en het gebruik der kapel zelve.

We willen deze strijdigheden nader uiteenzetten, daar zij aanleiding gaven tot eene vaste overeenkomst van beheer dat tot aan

— 148 —

dc Fransche Ovcrhccrsching heeft blijven voortbestaan, ten andere wijl ze een blik geven in het leven onzer toenmalige voorvaderen.

Het kloosterbestuur schijnt omtrent het midden der lG^de eeuw zijn eigendomsrecht tot het uiterste toe te hebben willen doorzetten. Het klooster liet om zijn recht in stand te houden, ofschoon het overigens op andere plaatsen grond genoeg bezat, kuilen graven en zand delven langs de kerkmuren waardoor men genoodzaakt was ze door pijlers te stutten. Deze zandgraveiij geschiedde niettegenstaande de kerkgrond zich ruim een stap buiten het gebouw uitstrekte. Langs den zuidelijken muur stond struikgewas o. a. vlieren ruw opgeschoten, zelfs waren ei „aen der kerekmueren oock quaesicken (1) uijtgeslagen, wat nu wel juist niet voor het goede toezicht der kerkmeesters pleitte, maar voor de begijntjes een reden scheen te zijn, deze eigenmachtig af te kappen en door de haag heen op haar erf te trekken.

Het kon niet uitblijven of het vermaarde summum jus dei begijnen kwam in botsing met het dito geschatte recht der nabui en.

Ten jare 1569 werden getuigen opgeroepen: ouderlingen, voormalige kerkmeesters, vroegere akkerlieden van het klooster, die allen eenparig verklaarden dat het eigendom der kapel door dc

zusters geschonden was.

Twee Schepenen van het Hoofdgerecht ^ enray met den richter-bode Sixtus van Flodrop kwamen op verzoek der Oostrumsche Schepenen wijl het één kerspel was. den .31 Maart van gemeld jaar aldaar om de zaak in der minne tc schikken.

Dit gelukte. Pater, Mater en Conventualen beloofden dat zij de groeven zouden dempen en hiermede was dan deze twist geëindigd. Zie Bijlage n⁰ XIII.

Een tweede geschil dat grootere verhoudingen aannam en verdere gevolgen na zich sleepte, had zich lang aangekondigd en barstte ten jare 1G30 in alle hevigheid uit; 't was lang een gewapende vrede geweest, thans evenwel een proces in optima forma.

Geen Oostrumsch Schepengerecht, noch Venrayer hoofdvaart, maar het Souvereine Hof zelve te Roermond zou de zaak onder handen nemen.

(i) Kwazen of kwazaken zijn dunne takjes, rijsjes, uitspruitsels van hagen of boomen, struikjes die soms in muren wassen.

— 149 —

Den 23 September des jaars 1 G.'ïü zond dc grilïier van het Hof Nicolaas Maen namens „Stadhouder, Cancelaer en Raeden des vorstendombs Gelrequot;, een citatie aan de schepenen, kerkmeesters en ingezetenen van Oostrum „sampt en besonder,quot; om den 8 October 's morgens ter „inganck van den Raedequot; in Roermond te verschijnen om met alle bewijzen in rechten zich in zake der ingesloten suppliek der conventualen van Oostrum, die mede moesten compareren, te verantwoorden. Met de kloosterlingen sloot zich mede aan de gebiedende Vrouw van Geysteren, Elisabeth van Schagen weduwe van Vincent Schellardt van Oppendorfl.

Deze suppliek cl rechterlijk aanzoek, namens de kloosterlingen door den Roermondschen procureur N. Fabri (1) onderteekend, was eene alles behalve malsche portie voor de eerzame schepenen. Deze kregen bittere pillen te slikken, maar of alles den toets der volle waarheid heeft kunnen doorstaan, blijkt geenszins uit het later geveld vonnis.

De suppliek is van den volgenden inhoud:

Aen Ed: hove van Gelderlant.

„Geven seer oytmoedelick te kennen die pater, mater ende semp telicke conventualen van Oostrum wesende van de ordre van St. Au. gustinus hoe dat sy supplianten aldaer tot Oostrum syn hebbende seker capelle totten selven Cloester mit alle syne appendentiën ende dependentien gehoerende, wy notoir is, ende blyckende by de copye authentyeque vande Brieven hier mit gaende, welcke capelle die ingezetene van Oostrum geduerende dese trobble tyden de facto occupert hebben, ende den oiler ende andere innecompsten der selver capelle nac hunne phantasye aen geloeghen van slempen ende drincken syn employerende tot groete ontstichtinghe van de geheele gemeynte en apparentelick oyck groot nadel ende prejuditie van hunne ziele salicheyt ende schaede des voorscreven convents.

otTtc Goedtshuys gelyck 't selve 't HolV oyck onder anderen sal connen sien vuyt die missive dewelcke zijne hooclivv: den hoochw : h. Beschop geiiefl't hefft gehadt in faveur vande kerek ende cloyster aen 't iioll' te schryven ende hierinne wel soude connen ende moeghen versien nae teneur ende inhalt der canonycke constitutiün, maer raedtsommer gevonden hefft om verscheydene consideratiën, dat 't selve soude connen gescheyden deur autho-riteyt vanden hove mits hebbende die macht van d'executie mitter daet int werek te stellen, ende als oyck niet twyvelende olf 't hoff soude hierinne ende in sulcke godtlicke saecke dactehxk o\'ck versien, ende doen versien naer behooren, sonder dat noodich syn sal, dat de supplianten daervan langh sullen behooren te procederen, ende also de voorscreven van Oostrum te weten d'ingesetenen in der vrindtschappe versocht synde, geenen affstandt en begeren te doen, to seer aen desen offer ende geystelycke incompsten der cappelle verleckert synde, soo eest dat de voorscreven supplianten seer diensteliek syn versenekende, oyck doet die vroive toe Gisteren wesende patronersse der selveu capellc, dat den Ed. hove geheven wil den h. drossart des ampts Kessel daer onder dese capelle gelegen is, te committeren, om die van Oostrnm bij alle middelen en iveghen daertoe te halden, dat zij moghen affstandt doen van alsulcke on-godtlicke occupatie, van alsulcke geestelycke goederen, ende den supplianten deselve te laeten volgen nae behoeren, ende in cas van weygeringh offquot; vertreck deselve te verdachwaerden om mit schyn en bescheydt op sekeren competenten dagch voor desen hove te erschynen, te meer alsoe dit een capelle is daer in voor-tyden veel mirakelen plychten te gescheyden, dit doende ende was ondertekent N. Fabri.quot;

Zulk schrijven zette natuurlijker wijze kwaad bloed bij de Oos-trumsche inwoners die zich bij al de zoetsappige bezorgdheid dei-begijntjes niet onbetuigd lieten. Vier dagen voor den gestelden termijn 4 October 1630 was er eene rumoerige vergadering bij de kapel. Door klokgelui opgeroepen kwamen kerkmeesters, schepenen en naburen op het terrein om de kapel, op het zoogenaamde kerkhof, te samen en beloofden bij handslag, in plaats van eed, elkander de kosten in solidum te helpen dragen en deze naar den maatstaf der gewone contributie te verdeden, alsmede het proces tot het uiterste te vervolgen.

De daarvan opgestelde akte bevat de onderteekening van acht en dertig deelnemers, waarvan de elf laatste later schijnen bijgevoegd te zijn, zoodat men kan aannemen dat minstens zeven en twintig inwoners die merkwaardige bijeenkomst bezocht hebben.

Reeds den 11 daaraanvolgende velde het hooge Hof der Gelder-sche Cancellarij een vonnis, „doende recht bij forme van reglementquot;, dat in hoofdzaak op het volgende neerkomt:

1° Het Hof verklaart dat den Conventualen recht toekomt op de Kapel van Oostrum volgens titel van 13 September 1484, behoudens dat de inwoners der buurt en een ieder wie ook vrijen toegang zullen hebben.

2° Dat de inkomsten der kapel zullen geadministreert worden door twee bekwame kerkmeesters te benoemen door de schepenen.

3° De vruchten en goederen der kapellanie of rectoraat en altaren zullen blijven ten behoeve hunner titularissen naar inhoud der stichting.

4° Wijl de voornoemde kapel „van aide tiden eene platse van „groete devotie was ter eere van de hej'lige moeder Godts ende „Maget Maria die zeer placht gevisiteert ende gefrequentiert „te worden van alle quartierenquot; (van Gelderland), werden ten einde „die aide viericheyt te verweckenquot; eenige maatregel genomen in betrekking tot de oilers.

De opbeuring derzelve zou door iemand uit het convent geschieden, die ze in een met twee sloten voorziene kast of blok zou doen, waarvan een sleutel bij den pater of mater, een tweede bij de voornoemde kerkmeesters zoude berusten.

Deze offers alsmede de opbrengst der door het klooster verkochte granen, was of vlas, moesten telken halven jare aan de kerkmeesters die een ontvangstbewijs dienden af te geven, uitgeleverd worden. De rekening moest jaarlijks gedaan worden aan den Bisschop van Roermond of zijn gecommiteerde met tusschen-komst van pater, mater of een hunner, alsmede van twee Oos-trumsche schepenen.

5° Deze offers en inkomsten moesten besteed worden voor de fabriek, ornamenten in dienst der kapel volgens advies van den Bisschop Het overschot zal volgens bevel van den Bisschop ten bate komen van het klooster, eveneens al hetgeen geofferd wordt in eieren, hoenders en dergelijke kleinigheden.

2

— 152 —

0° Wordt bevolen, dat de originecle aflaatsbulle uit het jaar 1519 bij de conventualen zal berusten, welke deze echter op de solemneele dagen in de voornoemde kapel in 't openbaar zullen afficheren of aanplakken.

Deze verordening door den Roermondschen kerkvoogd goedgekeurd diende tot leiddraad der volgende rekeningen, waaraan ook zoo stipt mogelijk de hand werd gehouden.

Met het reglementeeren der voorgewende slemppartijen en de bezorgdheid der zusterkens voor het zielenheil der Oostrumsche naburen schijnt het Souvereine Hof zich niet ingelaten te hebben, alhoewel de suppliek er zich warm over maakte.

Niet lang daarna viel de bisschopstad en een groot gedeelte van het Overkwartier in de macht der Staten en werd de uitoefening van den Katholieken Godsdienst in deze streken zeer bemoeilijkt; 't was in den tijd der retorsie.

Het Hof te Arnhem had de functie overgenomen van het Roer-mondsche en de bescheiden en registers gedeeltelijk medegevoerd.

In die troebele dagen had dientengevolge ook geene formeele tenuitvoerlegging van het Roermondsche vonnis in de Oostrumsche questie plaats gehad en eerst in het begin van 1653 had het convent de sententie te Arnhem doen opzoeken en moest ze ter wille van de verjaring andermaal door het Hof doen berechten.

Vandaar een nieuwe suppliek door den procureur F. de Lion onderteekend, waarop den 18 Februari 1653 „de eersaeme, vrome onze lieve besondere schepenen ende kerekmeesters tot Oostrum soo sampt als besonderquot; andermaal naar Roermond gedagvaard werden om den 5 Maart e. k. nogmaals hetzelfde te hooren als den 11 October 163.0.

De zaak was nu voor goed afgedaan en van de baan en bij de bisschoppelijke visitatie te Venray den 18 Oct. 1668 gehouden wordt betredende Oostrum gezegd: „fiunt computus capellae annuo coram dominis Decano, pastore loei, rectore et duobus scabinis^ singulis annis juxta ordinationem de dato 11 Octobris 1G30. Repa-ratio capellae fit ex oblatis et aliis reditibus dictae capellae.quot;

Reeds eenige maanden vroeger had de Venraysche pastoor Matthias Roebroeck over deze regeling naar het bisschoppelijk Ordinariaat geschreven en ontving 10 Juli (1668) van den vicarius capitularis, Jacobus van Oeveren, het volgend antwoord:

„Respondimus ad litteras Domini pastoris Venradiensis praeten-dentis jurisdictionem et dispositionem sacelli B. Mariae in Oostrum sicuti in omnibus aliis sacellis ejusdcm parochiae appendicibus contra monasterium monialium ibidem in Oostrum prout sequitur:

„Keverende Üomine! Sententiam Gancellariae quoad admini-strationem sacelli B. Mariae Virginis in Oostrum vidimus, exa-minavimus et approbavimus nee argumenta per R. tuam allegata subsistimus, administratores enim ac dominia rerum temporum intervallo mutantur et transferuntur qua non inquietabit monasterium in sua pacifica possessione. Hisce vale!quot;

Roebroeck, de Leuvensche Baccalaureus formatus, die ook al eens op den Kloosterkorf geklopt had, kreeg nu een rechtskundig snuifje van den vicaris, de groeten, de begijntjes voortaan met rust te laten; Hisce Vale!

Een register te Venray in het kerkarchief thans gemerkt n⁰ G1 heeft pag. 385 het volgende:

„Volgens sententie gegeven tot Ruremondc den 11 S^r 1030, ende int clooster tot Oostrum berustende, moet de reeckeninge van d'incomste revenuen en offer van de capelle tot Oostrum geschieden door de kerekmeesters aen den Eerweerdigsten Hcere bisschop van Ruremonde oft syne gecommitteerde met interventie van voorscreven Pater en mater ofte een van hun en van twee schepenen te Oostrumquot;.

Innerlijke toestand van de kapel.

Hoe het in de helft der ]7^dc eeuw met de ornamenten der kapel gesteld was, geeft ons een inventaris te kennen, welke in Juni 1665, in tegenwoordigheid van rector, schepenen en kerkmeesters werd opgesteld, 't Was ter gelegenheid dat de nieuwe koster Arnoldus Joannis (Jansen Schreurs) deze van de weduwe Olivier Pytlingh overnam en bij handtasting trouwe bewaring beloofde,

„Copia van de ornamenten ende de meubelen.

Declaratie van ornamenten ende meubelen bij de wed. Olivier Pytlingh den Juni 1665 aen de kapclle van Osterum overge-levert ter presentie van schepenen ende kerkmeesters.

Jerstelyck vier alben, neghen amickten, drie cingels, vyf casuls, twee dienrocken, eenen kelck met een patene ende een lepelken,

— 154 —

acht kelckdoexken, vyf corporale, vyf velums te weten swart, groen, blaeuw, root en geel, drie pallen, drie kelcksaxkens en rochele.

Drie altaerdoecken, twee pellen ende een linden, thien dweelen, vier cussens, twee missalen, acht doeckens tot lavabo, eenen vas-tcndoeck mit ruyten doerwerckt rontom met eenen cant, drie langh doexkens op het banxken van den altacr ende twee corten op de kleyn banxken van de syden altaerken (1), seven hant-doecken soo pellen als lynden.

De kleyn L. Vrouw (2) heeft met het Kyntien ieder een syl-vere krone ende ieder een ander, eene sylvere ketene met een groot sylvere Agnus Dei ende twee penninxkens, noch eensylvere keten met een groote sylveren penningh, ende twee sylveren ryn-ghen, een coralle noster (3) met seven sj^lveren groote corens, ende een sylvere medalie; noch vyf rocken, een wit van fyn sylvere stof, een gebluymt violet, een aschgrauw satyn, een root schaerlaeken, ende ander vyten gulden, geelen swarten, twee sylvere hullen. Daar syn vier tinnen bloempotten, ses aerde bloempotten met gemaeckte bloemen, noch vier gemaeckten bloemkens.

Vyf grote altaer luchters coper, ende twee tinnen, drie coperen hanchluchters, ende eenen coperen taeffelluchter en vyf (and)ere luchters soo groete als cleyne, twee crucifixen, een groen altaer-deken.

St. Anna heeft maer een kleedt; de groote L. Vrouw ter syden heeft drie kleeder ofte rocken, eenen witten gebluymden, eenen blauwen damasten, eenen rooden gebluymden, noch eenen quaeden rooden, ende twee sylveren hullen, twee swarte gette (4) nosters, ieder thien thientiens met thien sylveren groote corens noch een Agnus Dei, noch een root corallen noster met sevenenvertich sil-

(1) Wordt in de oude rekeningen of inventarissen van kleine altaartjes gesproken dan zijn daaronder schier altijd te verstaan troontjes met baldakijn, zelfs glazen kasten waaronder het beeld van dezen of genen heilige, naar de wijze dier dagen veelal gekleed, geplaatst was. Zulke „altaerkensquot; vond men voor ettelijke jaren nog in de meeste kapellen van het dekenaat Horst.

(2) Dit is het miraculeus beeld.

(3) Koster was een pater noster, soort rozenkrans of bidsnoer van koralen met zeven zilveren korrels.

(4) Gett = git.

155 —

vere corens op de derde coral, met een groote medalie, ende een rinxken, noch twee croone voor L. Vrouw ende 2 voort kyndeken ende 6 voor de bruyte.

Noch synder dry smeken stof uytten blauwen ende witten totte barie ende twee voorhengselkens.

Noch eenen gebloemden doeck op de communiebancke uytten geelen ende witten, ende twee witte communledoecken eenen fynen en eenen groven. Noch eenen blauwen doeck ende twee lappen den eenen uytten blauwen ende witten, ende den anderen uytten rooden en witten, twee witte lynen hullen, noch een hulle.

Eenen wywatersketel, een lavoor (waschbekken), een lanterne, 2 tinne ampullen ende een aarden schootelken, 2 vaenen drie antependien vor den altaer van ons L. Vrouw behalven voor de kleyn altaerkens, noch een tinnen beker ende eenen gedraeyden swaerten biechstoel, noch een ysere vvaegh, yseren sweengel ende eenich ander ysere werek.

Noch twee aide nuesdoecken (1) met buytenwerk.

D......en geschreven bekenne lek onderschreven in

presentie van den heer Rector, Schepenen ende kerekmeesters op dato vs. ontfangen te hebben, waer van ick de Schepenen hand-tastinghe van trouwe bewaringhe hebbe gedaen.

Arnoldus Joannis.quot;

Troon voor het miraculeus beeld.

Oudtijds waren in de kapel twee altaren, het hoogaltaar en aan de Epistelzijde het H. Kruisaltaar. In den beginne berustte het miraculeus kruis op het hoofdaltaar totdat het op het laatste der 17^de of begin der vorige eeuw op een afzonderlijk troontje werd uitgesteld, waarbij de zilveren en gouden ex-voto's in verschillenden vorm gehangen werden.

Meerdere krukken en andere gedachtenissen van genezingen aan Maria's voorspraak toegeschreven, berustten vroeger onder den toren.

(i) Aan eigenlijk gezegde neusdoeken of zakdoeken moet hier niet gedacht worden, neusdoeken noemt men in deze streek de halsdoeken der vrouwen, doeken

die somtijds met fijn gestikte randen of buitenwerk voorzien waren. Denkelijk waren zij bij sterfgeval aan de kapel vereerd.

Dit troontje stond ter zijde van het H. Kruisaltaar, en werd onder het bestuur van rector Ramaekers door een sierlijken gotischen troon vervangen en zoo werd er ten jare 18G4 eene verandering aangeboden door de firma Cuijpers en Stolzenberg tot een bedrag van 50 Nederlandsche gulden.

Ten jare 1865 werd door den bouwkundige Seger Beckers van Ven ray een nieuw altaar gemaakt waarop het miraculeus beeld met troon geplaatst werd. De predikstoel werd lager geplaatst en in deszelfs plaats kwam dit altaar, maar door deze regeling werd in de kerk het uitzicht op het hoogaltaar zeer belemmerd.

Tot verfraaiing van dit altaar en troon gaven meerdere inwoners blijken van belangstelling o, a. de familie Poels te Oostrum (later ter Horst en Swalmen^ gevestigd): op de achterzijde van dit troonaltaar leest men: „IJ Maria! Bid voor vader \ 18 76, moeder f 18 ²¹/_li (gt;0 en voor ons allen. Lamb. Poelsquot;

Deze echtelieden waren Johannes Poels en Wilhelmina Janssen. Later zijn de zware gordijnen of vela achter het altaar vervangen door houten steekwerk, vervaardigd door H. Geelen, beeldhouwer te Roermond.

Van dezen troon en beeld met het onderschrift „Sancta Maria, Mater Driquot; d. i. Heilige Maria, Moeder Godsquot; werden bij de firma Romen te Emmerik vele gekleurde en ongekleurde gravuren in steendruk vervaardigd, waarop in het verschiet de kapel met omliggende woningen en processiën waren afgebeeld en er bij gemeld is,dat Oostrum (Venray) op den weg van Eindhoven naar Kevelaar lag. Als omschrift om het geheel was de considerans uit het vonnis van het Hof van Roermond d.d. 11 Oct. 1030 aangebracht: „Die capelle is van alden tiden een platze van groote devotie ter eeren van de H. Moeder Godts ende Magt Maria, die seer placht gevisiteerd ende gefrequenteert te worden van alle Quartieresquot;. (Oud Register der kapel MDGXXX).

Deze prenten hadden binnenwerks eene hoogte van 20 bij eene breedte van 12 centimeter en allen waren aan het mirakeleuse Beeldje van O. L. V. aangestreken door L. Ramaekers, rector der kapel.

Eene verandering welke uiterst doelmatig en sierlijk mag genoemd worden werd in den zomer van 1893 door den weleerwaarden rector. Obers, aangebracht. De schoone beeltenissen van

het H. Kruisaltaar werden tot triomphkruis op zwierig ornament in den koorboog benuttigd, het troonaltaar met het miraculeus beeld op de plaats van het oude zijaltaar gesteld en de kansel, waarvan men vroeger het zoo doelmatige en sierlijk klankbord verwijderd had in zijn vroegeren vorm op zijne oude standplaats teruggebracht.

In de Meimaand 1896 waren om den troon van het miraculeus beeld 42 zilveren ex-voto's gegroepeerd, de meeste waren in den vorm van harten, armen, beenen, een paar schaapjes, een paard? een ander was voorzien met de beeldtenis van Sint Jan Evangelist. De volgende inschriften bevinden zich op eenige dezer geschenken:

1) Op de ster van den voormaligen Keizer van het O. L. Vr. Gild ,

„A. Paulzen Keizerquot;

2) H. Maria, bidt voor mij.

3) W. van der Linden geb. Brungs, Venray Mei 1880.

4) Maria Troosteres der bedrukten.

5j H. Hart van Maria bid voor ons!

6) Hulde en dank aan onze Lieve Vrouw van Oostrum ter blijvende herinnering aan de van haar ontvangen weldaden.

Horst, Juni 1893 (get.) A.......

Kelk,

„Anno 1(316 den 21 Decembris heft Jheronimus vanThorendie kerk tot Oestrum eenen kelck gemaekt voer ein summa van G gulden en V st. mit die verterde kosten, het stof is geweest totten kelck van cunnixdalder ende daertoe oevergulden ende gebruickt is voer 27 gulden goldt. Die kerekmeisters doen ter tijt s}'!! geweest Jan van Spraelant en Claes Schoenmeckers, Tijs Faechs als schepenquot;.

Deze kelk uit destijds koers hebbende Koningsdaalders gesmeed is in Romaansche stijl met een achtlobbige voet. terwijl het middenstuk of nodus later vernieuwd is. Op de bordvormige pateen of offerschaal evenals op den voet van den kelk bevindt zich het volgend opschrift:

f Maria f Cappell f Osterum f anno f 1616 f

Een tweede kelk van Jongere dagteekening heeft noch eenig opschrift noch ecnige kunst- of historische waarde.

Klokken.

De oudste nog in den toren hangende klok dateerd uit het Jaar 1392, of zij echter oorspronkelijk voor Oostrum bestemd is geweest valt om meer dan ecne reden te betwijfelen.

1° Zij heeft eene doorsnede van 75 centimeter en het omschrift: f Anno Domini liCCCXCIJ mensis Septembris f ich keys Maria Magdalena.

In het begin der 17^de eeuw loste Aert Saeren uit zijne kleine bouwhoeve vijftig rijder ad 24 stuiver het stuk, welke ten jare 1C12 besteed werden „totten kloek doen die clock vergoten is.quot;

„In 't jaer ons Heeren 1003 is tot Oostrum de kloek geborste in Augusty ende wederom hergoten in 't jaer 1004 ende ghedoopt in den naeme van S, Katryna duer last van schepen en nabueren Peter Hofs Henrick Coppen kericmeester; de peter Henrick Op de Blackt, de meter Eelyezabeth aende Meulen ende Katryna Coppenquot;.

Deze klok schijnt later weer gebarsten te zijn want in 1815 werd te Aerle-Rixtel de oude hergoten ; deze tweede klok heeft eene middellijn van 65 centimeter en tot opschrift: Henricns Petit me feeit anno 1815.

2quot; Zij w^Teegt 330 halve kilo's of ponden.

De desbetreffende rekening in het archief der Kapel aanwezig heeft het volgende:

„De gemeente van Oosterum debet aan Henricus Petit klokgieter woonende te Aerle-Rixtel wegens het vergieten van het oud geborste klokje aldaar, als volgt:

Het oud klokje van Oosterum weegt 370 IP.

het nieuw klokje weegt 330 (C koomt volgens mondeling accoort zeve stuijvers per IC hollands geld voor gietloon. . / 115.10.

hierbij nog 5 pet. wat het nieuw klokje weegt voor lacatie dus IG¹/? IC, deese getrokke van de 370 ir blijft 353^]/₂ IC, zoodat het oud klokje meerder weegt als het nieuwe 23 ^ hier voor 12 sts per tC terug,

maakt................./ 14.2.

Deeze getrokke van de bovesiaande somme blijft, ƒ 101.8.

/ —.12

— 15'J —

Verschotte aan transportkosten van het oud klokje

van Melis (1) na de gieterij

nog voor de geps tot den riem om de klepel met

in de klok te hangen

als nog voor het overbrengen van het nieuw klokje

zoodat de geheele koste beloopen eenc somme van / 104.8. De bovestaande somme van een honderd vier guldens en agt stuijvers hollant aan mij voldaan te Oosterum den 12 Meij 1815. namens Petit—Fritsen.

Orgel.

Aanvankelijk was gelijk in meerdere landkcrken geen orgel aanwezig tot begeleiding van den zang of opluistering der godsdienstplechtigheden. Het Oostrumsch orgel schijnt eerst omtrent het midden der vorige eeuw in de kapel te zijn aangebracht. In de jaren 1739 en 174:0 werden voor het orgel en orgelmaken betaald 122 gulden en 12 stuivers; voor dien tijd vindt men geen uitgaven voor het orgelspel of trekken, welke posten voorliet eerst in 1741 voorkomen.

Dit orgel was geplaatst op het oxaal onder den toren, maar ten jare 180(3 werd dit zangkoor afgebroken en een nieuw oxaal achter in de kerk geplaatst, waarop ook het orgel zijne plaats vond, een werk dat de uitgave van 128 Kleefsche guldens vorderde. Hoewel de ruimte niet te groot was, stonden aan de straatzijde toch nog een paar banken onder het St. Antoniusbeeld voor betalende personen die niet tot het zangkoor behoorden. In 1834 had gedurende veertien dagen eene groote herstelling plaats, gedaan door den heer van Dinther, een werk dat 235 francs kostte.

Het orgel met oxaal vond ten jare 1874 wederom zijne oude bestemming onder den toren, waardoor de kapel veel aan ruimte en sierlijkheid won.

Het orgel werd tijdens de H. Diensten door eene kloosterzuster bespeeld. Suster Lambertijn Laemers bediende het orgel in 1741 alsmede nog in 17(55; een enkele maal komt voor suster Augustijn 1749 en van 1745—1748 Hermanus Brul, de zoon van den koster.

(i) Is Milhczc bij Bakel.

— 1G0 —

die ook vergulder was; zij ontvingen voor het spelen en zingen van iedere Mis één schilling (ongeveer 18 cent van onze tegenwoordige munt), de calcant of orgeltrekker (met den riem) telken male 1 stuiver Kleefsch. Uit de rekeningen blijkt dat zulks 30 a 35 keeren per jaar plaats had. Later werd het orgelspel op een vast jaarlijksch traktement ad 25 Kleefsche gulden of 10.87 ^ hollandsch gesteld en de bediening door de opvolgende Venraysche schoolmeesters waargenomen :

Willem Zeelen 1T9G—180G,

Peter Frans Pubben 180G—1832, (geboren te Sevenum 25 April 1760, was ook voorzanger te Venray).

Joseph Oswald Poell 1833 vroeger onderwijzer, (geboren te Arcen 15 November 178G).

Naderhand verrichtten andere Venrayers dezen dienst en in den laatsten tijd is de koster van Oostrum tevens organist.

De calcant, orgeltrapper, in casu riemtrekker ontving jaarlijks voor zijne moeite fl. 1.18 later 2 fl., zoo 18-tl de weduwe Theu-nissen. De volgende trekster Catharina van Riswyck, welke dagelijks met allerhande bestellingen naar Venray marcheerde en deswege „de post van Oostrumquot; betiteld werd. was indertijd eene om hare kwinkslagen bekende persoonlijkheid. Haar opvolger in het trek- en trapofficie was Peter Hoex f 12 Sept. 1877.

Altaren.

Het oude hoofdaltaar waarop het miraculeus beeld rustte, werd in de laatste helft der 17^deeeuw door een ander vervangen, in den stijl dier dagen: de renaissance.

De edele schenkster was de hoogwelgeboren Vrouwe gareta van der Boye, in leven echtgenoote van 'Jan Hendrik baron von Kettelcr.

Hun gecombineerd wapenschild stond boven het altaar en stelde voor:

Rechts: een gouden veld beladen met rooden crémaillère of ketelhaak (von Ketteler).

Links: een veld van sabel waarop een naar rechts gewende klimmende aanziende leeuw van goud., getongd van keel.

Zij was uit het geslacht des heeren Bouwens van der Boye, land-rentmeester van het Overkwartier, eigenaar van het kasteel Mac-

ken onder Vieiiingsbeek (zie bladz. 125). Later kwamen do van der Boye's in het bezit der heerlijkheid Venray.

Den 21 Mei 1671 werden de huwelijksche voorwaarden gesloten tusschen haar en den aanstaanden echtgenoot baron von Ketteler en na dit kinderloos huwelijk vestigde de weduwe zich in het Augustinessenklooster „Jerusalemquot; te Venray, waar zij hare dagen in stille godsvrucht sleet. Het professieboek heeft over haar de volgende notitie:

„Anno 1090 den 13 January hier op ons plats woenende is in den Heere overleden de HooghWelgebore Mevrouwe Anne Mar-grita van der Boye, Baronesse de Kettelaer — die ons Closter met veele schoene ornamenten en andere weldaden vereert heeft, ende geordineert ons Sondaghse en H. daghse vrugh-misse tot haer intentie en onsen dinst, ut consideratie omdat wy maer eene misse en hadden, hetwelck seer ongelegen was soo dat de religieuse als ter krancke waere naer de Groete Kerck moste gaan. Hier toe heeft de WelEdHooghgebore Mevrouwe gegeven duesent gulden bb. die staen op dese gemeente ende Overste van ons closter gestelt tot vergifsters. Requiescat in pace. Amen quot;

Voornoemd altaar heeft met zijne piramiden uit het midden der vorige eeuw in de kapel gestaan tot in de Meimaand 1878, toen het werd afgebroken, waardoor een gebrandschilderd glas meer in het oog viel.

Het is een zoogenaamd gotisch vleugelaltaar, middeleeuwschen stijl en vervaardigd in de Roermondsche kunstateliers van Cuijpers en Stolzenbergh. De dichtgeslagen deuren bevatten twee schilderingen, de Geboorte van Christus ter Evangelie , de aanbidding der HH. Driekoningen ter Epistelzijde. Open zijnde geven vier zwaar vergulde tafereelen in hoog beeldwerk de oud testamentarische voorafbeeldingen van het H. Misoffer aan nl.:

1) Melchisedech offert brood en wijn, 2) Abraham slachtoffert zijn zoon Isaac, 3) De Joden eten het Paaschlam, 4) de mannaregen in de woestijn.

Op de tabernakeldeur zijn de zinnebeelden der Evangelisten voorgesteld, waar onder den uitstellingstroon hetvolgende opschrift geschilderd is:

Ecce thronus magni fulgescit regis et agni.

— 162 —

Het zijaltaar van het H. Kruis aan den Epistelkant, zijnde het oud altaar van het officie der Vrijdagsche Mis, was eenvoudig, zelfs zonder kunstwaarde, meermalen veranderd nog in 1782 en werd in den zomer 1893 opgeruimd om plaats te maken voor het troonaltaar van het miraculeus beeld.

Beneficie en Officie in de kapel.

a. Beneficie.

De rector der kapel was enkel belast met het vervullen zijner ambtsbezigheden en het beheer zijner vicarie goederen of beneficium (non curatum), die buiten het toezicht der kapelmeesters bleven. De inkomsten bestonden uit vaste of erfpachten, meestal in rogge en het gebruik van eenige landerijen.

De dienstregeling was op Zon- en feestdagen zoo vroeg te Oostrum, het H. Misoffer wérd zoo vroeg opgedragen dat de inwoners weer tijdig te Venray den Hoogdienst konden bijwonen. Residentie of vast verblijf was niet gevorderd, vandaar dat de rector of vicaris deze dienst door andere geestelijken kon laten uitoefenen, en zelfs op andere plaatsen eene kerkelijke bediening vermocht waar te nemen.

De vergeving (collatie) berustte beurtelings bij den pastoor van Venray en den tijdelijken heer of baron van Oostrum resp. Geys-teren. In 1G66 was de toerbeurt aan den baron, in 1717 aan den pastoor, in 17(58 vergaf de baron en in 1771 weer de pastoor.

De eerste rector, die wij in bescheiden der l(3^tle eeuw aantreffen was de eerw. heer Jan Schoenmakers 1538; de laatste vóór de Fransche Revolutie door den baron benoemde was Peter Antoon Hoeba.

Tot bevordering en steun van de inkomsten der kapel werd in 1759, na afstand door den eerw. heer Jan Mathijs van Straelen, pastoor te Boekei (land van Ravenstein) door de bestuurders der kapel een voorstel gedaan tot het voorloopige niet benoemen van een titularis. Dit voorstel vond ingang bij de geestelijke Overheid waarop de kapelmeesters zelve de pachten van het beneficie opbeurden en de H. Diensten volgens tarief aan den deservitor uitbetaalden, wat tot 17G8 duurde en zoodoende eene aanzienlijke bate aan de kerkekas bezorgde.

— 163 —

b. Officie.

Het onicic (zooals in liet onderhavige geval) was eene kerkelijk goedgekeurde stichting van HH. Missen of andere oefeningen, die echter destijds niet meer als wijdingstitel werden erkend, en wier stabiliteit niet verzekerd was. Zulk oliicie werd in 1514 door Coenraad Sassens gefondeerd nl eene zaterdagsche Mis te „appliceren voer hem en zijne alderen zielenquot;.

Tot vergevers stelde hij aan de kerkmeesters, schepenenen naburen.

In 1535 stichtten Jan Steintgens en zijn echtgenoote Alcidis eene heilige Mis ter eere van de Passie des Heeren, alle Vrijdagen te lezen en wezen de kerkmeesters als collatoren aan.

Deze laatste stichting was reeds eene eeuw later teruggebracht (gereduceerd) op eene Vrijdagsche Mis in den Vasten en Advent (feestdagen uitgenomen). Beide stichtingen werden als één officie beschouwd, te vergeven door kerkmeesters en schepenen.

Daar dit patronaat in leekenhanden was werden verschillende geestelijken met de bediening belast, nu eens den klooster-rector of pater, dan een pastoor uit de buurt. Zoo vinden wij vermeld dienstverrichtingen van den eerw. heer Willem Wynants (f 17 Sept. 1G/3), pastoor van Wans sum, die ook het klooster trouw voorstond.

De opvolgende pastoors van Oirloo Rutgerus Woest (1584—1004) en de beurzenstichter Joannes Smollers (Molitoris) (1G04— f 29 April 1003) waren respectievelijk 1002 en 1G04, 1G12 in het bezit van dit oliicie.

Den 23 Juni 1GG1 werd Jan Alarts er mede voorzien en na zijn dood 1G75 werden, denkelijk tot vermeerdering der inkomsten voor een beter bestaan, de rectoren der kapel, steeds voorzien met dit oflicie, zoodat het beneficie en officie vereenigd de geheele dotatie des rectors uitmaakten. In 1730 waren de inkomsten 29 malder rogge waarop de last der schattingen drukte.

In 1794 was de opbrengst 29 malder en 3 vat waarvoor 87 daalder aan schatting betaald werd.

Daar de vroegere rectoren geene jurisdictie bezaten werden de buitengewone diensten in de kapel, als het mediteeren des Zaterdags in de vasten, het biechthooren, de catechisatie der jeugd, de gezongen H. Missen onder de L. Vr. Octaven door verschillende

— 1G4 —

geestelijken uit de parochie verricht, wien daarvoor een extra-honorarium werd toegezegd.

Om een meer geregelde toestand in het leven te roepen waren de bestuurderen der kapel met de geestelijke Overheid overeengekomen om den tijdel ij ken rector voor deze diensten een vaste toelage van GO Kleefsche gulden toe te wijzen, wat de opvolgende vicarissen of rectoren tot aan de Fransche Overheersching genoten.

De eerste was de eerw. heer Petrus Driessens, die deservitor voor een ander was, de laatste de eerw. heer Hoeba voornoemd.

Lijst der rectoren van de Kapel tot aan de Fransche Revolutie.

Joannes Schoenmaekers, komt voor in de jaren 1535 en Sept. 1545; hy was broeder van het O. L. V. Gilde, f vóór 1570.

In 1594 komt voor als bediende of deservitor heer Jan van Hei .den, (hij verzocht zijn loon van de erven Derk Groenen.)

Michaël van den Heergraeef 1()44, bedankte in 1666 en werd later kanunnik. Bij bisschoppelijke dispositie van 9 Januari 1666 werd voor hem op het afgestaan beneficie een pensioen vastgesteld:

„— 1666 9 Januarii creavit Ill^mils Dominus (Eugenius Albertus d'Allamont) pensionem sex malderorum siliginis super beneficio B. M. V. in sacello de Oostrum sub parochia de Venrai a domino Michaele ab Herregraedquot; presbytero de consensu pastoris . . . ., quae pensio quotannis solvi debet praefato Domino Michaele ab Herre-graeff in festo Squot; Andreae apostoli, eritque primus terminus in festo S' Andreae proximo 1666 et sic de anno in annum et vita resignatoris durante tantumquot;. (Acta episcopalia).

Joannes Veriieyden geb. te Venray, benoemd als rector 11 Febr. 166G; hij was tevens vicaris der S' Antonius-kapel te Heukelom onder Afferden en werd 17 Febr. 1681 pastoor te Broeckhuysen, waar hij den 1 Juni 1722 in den ouderdom van bijna 87 jaren overleed. Hij deed afstand van het beneficie.

In 1695 en 1702 was deservitor sacelli in Oostrum Henricus Driessen van Venray.

Joannes van Vlocichoven, geboren te Venray 19 Nov. 1692, (zoon van Paulus en Catharina Cuylits alias Omen), rector te Oos-

— 165 —

trum 1717, pastoor te Geysteren sedert S'Jan-Baptist 1721, waar liij den 4 Maart 1734 overleed. Ook hij deed vóór zijn dood afstand.

Marcus Joannes Rutten, geboren te Maashees ponder de parochie Geysteren) den 7 Sept. 1704, zoon van Hendrik Rutten en Esther van den Boom (weduwe van Marcus Liefkens); zijn peetoom was de eerw. heer Joachim Vcrberckt vicaris van het beneficie der H. Anna ter Horst. Marcus werd rector der kapel in 1727 doch resideerde in 1730 niet. Ten jare 17/32 werd hij pastoor te Balgoy en Keent en stierf den 21 Januari 1745.

Jan Mathvs van Straelen, geboren te'koenrfond; in 1755 liet hij het beneficie door den Venrayschen priester-schoolmeester Jan Raymaekers bedienen.

Van Straelen werd in 1751 kapellaan te Boekcl enden 13 Nov. 1755 aldaar als pastoor ingehuldigd en in 17()7 pastoor te Uden, waar hij den 25 Juli 1772 overleed.

In 1771 legde hij te Venlo ter perse: „Udensche devotie tot iie alderheyligste Maget en moeder Gods Mariaquot;. Onder de beel-van O. L. Vr. leest men het jaarschrift:

eCCe effigies Marlae eX tILIa UDensI.

In de volgende tusschenruimte bedienden het beneficie de hee-ren Petrus Driessens en Arnold Groetiiuvsen de latere pas. toor van Leuth en deken van Kriekenbeek (J- 27 Dec. 1801).

Ghristiaan Verblackt, geboren te Oostrum (Venray) 2(.i Juni 174G, zoon van den Geysterschen rentmeester Arnold en Jaco-mina Laemers, werd vicaris te Oostrum 2 December 17G8. Pastoor te Geysteren in 1771 stierf hij aldaar in den avond van den 8 Maart 1778 en werd nabij het O. L. Vr. altaar begraven.

Tiieodorus Verblackt, broeder des voorgaande, geboren 24 Mei 1749 werd tot vicaris voorgesteld 28 April 1771, geïnstitueerd den 21 Mei daaraanvolgende en tot Priester gewijd te Roermond 5 Juni 1773; hij werd 21 Juni 179G pastoor teMaasbree, deed afstand der kapel van Oostrum 1797, nam ontslag uit de kerkelijke bediening in 1811 en werd adscriptus aan de succursaal te Venray. Van Aug.—Oct. 1811 bediende hij wederom zijne vroegere kapel Oostrum. Den 14 November 181G werd hij belast met de fonda-ties van het oud beneficie van S' Nicolaas en Barthobmeus in de Venraysche parochiekerk en overleed er 28 November 1824.

Petrus Antonius Hoeba geboren te Venray, was de zoon van den timmerman Hubertus Hoeba en Gertrudis Cremers; in Nov. 1750 werd zijn wijdingstitel vastgesteld. In 1780 werd hij vicaris B. M. V. 2^d' fundationis en vicaris te Oostrum in 1797; tevens bediende hij de kapel op de Smakt. ZEervv. overleed den 3 Dec. 1802, oud 67 jaren. Ten jare 1783 waren heer Hoeba en zijn buurman Gerard Litjens als aanschietende geërfden in proces met de looiers (resp. het S' Crispinusgild) wegens beplanting van boomen bij de looikuipen aan de velkuil.

Na zijn dood trad weder als deservitor op de meermalen gemelde heer Petrus Driessens.

Diensten in de Kapel.

De tijdelijke rector der kapel was, zooals gezegd is, oorspronkelijk noch met zielzorg, noch met het bestuur der inkomsten van het godshuis belast; een enkele maal vinden wij hem soms met het catechetisch onderricht bemoeid. Vandaar dat bij feestoctaven van O. L. Vr., processiedagen en gedurende den vastentijd steeds eenige Paters Minderbroeders of andere heeren geestelijken uit de parochie, daar geregeld biechthoorden, het woord Gods verkondigden, de H. Communie uitreikten en andere functiën verrichtten.

Zoo kwamen de Venraysche Paters Franciskanen op de feestdagen der Moeder Gods en in de Octaven hulp verkenen minstens 7 keeren, bij welke gelegenheden zij met den vicaris bij pater-rector in het klooster te gast waren. Voor deze diensten waren op de begrootingen der vorige eeuw uitgetrokken 5 patacons doende 1G gulden permissie of 20 gulden en 15 stuiver Gleefsch welke aan de procuratien betaald werden.

Aan de procuratien werd mede vergoed het wasschen, herstellen en regelen van het linnen en kerkgewaden alsmede het leveren van den Miswijn, insgelijks moest de kapel aan het klooster betalen een jaargetijde van den pastoor van Singendonck (1743, 1705), dat pater-rector celebreerde.

Andere geestelijken uit de parochie kwamen mede, tot gerief der inwoners en toestroomende pelgrims, hunne diensten in Maria's heiligdom bewijzen. Biechthooren, zingende diensten in den vastentijd, leesmissen in de Octaven van O. L. Vr. Hemelvaart

— 1G7 —

en Geboorte werden door verschillenden volbracht en als extraordinaire posten of dienstbetoon geboekt.

Zoo o. a. de eerw. lieer kapellaan Godfried Linders (1) 1737—1757 wegens biechthooren in de Vasten en de octaven en zingende Diensten.

(Hij stierf 2 Sept. 1770 en was in 't v/oorjaar van 1743 deser-vitor der pastorie). . gt; /'V- ■ ''

Lambertus de Vos (1) 1739—1740 wegens missen in de octaven (later rector monialium in Kalkar en kanunnik te Kranenburg).

Jan Albert Thomassen 1743—45, wegens het geven van catechismus, biechthooren in de Vasten en de octaven; (hij was vicaris van St. Antonius-altaar en zoon van den substituut-Scholtis f 176G).

Wilhelmus Saesen 1749, k. diensten in de Vasten (was officiant te Velsum en vicaris van Sint Anna f 1754.

Joannes Raemaekers deed behalve het aangenomen catechismus onderricht, ook nog meerdere diensten in de kapel van 1750--57, was schoolmeester te Venray 1744 en tevens sedert 1737 in bezit der kapellanie te Well (welke verplichtingen hij door anderen liet vervullen). Deze geestelijke stierf 3 October 17G7.

Petrus Driessens deed meerdere diensten en was plaatsvervangend rector of deservitor van 1759—17G8, insgelijks van 1802—03. Hij werd geboren te Venray 1 April 1734 en was de zoon van Peter en Maria Stroecken; zijn peetoom was de eerw. heer Michael Loijens. Door de collatoren, de barons van Hugenpoth te Macken, werd hij benoemd tot vicarius van het Sint Antonius-altaar 3 Sept. 17G7 en den 5 October daarna in bezit gesteld door den Deken J. B. Alberts, waarbij als getuigen optraden de kapellaan Ger. Antoon van der Crabben en Jan Leonard van Lendt deservitor der pastorie. Hij was professor der Latijnsche scholen tot 1793, toen zij aan de Minderbroeders werden overgedragen, en Pastoor van Venray van 7 Aug. 1805 tot f 29 Maart 1810. Hij was een zeer bedrijvig man, die met leede oogen het verval der Latijnsche scholen beschouwde, en van zijne werkkracht getuigt wel dat hij nog op 71 jarigen leeftijd den herderstaf zijner geboorteplaats durfde torschen. Driessens was

(1) Beider portretten op doek zijn in bezit van schrijver dezes.

3

— 168 —

een persoon van strenge plichtsbetrachting en zeer gehecht aan de Mariakapel van Oostrum.

Op de feestdagen der Moeder Gods naderden vele personen te Oostrum tot de HU. Sacramenten, hun aantal mag, de tijden in aanmerking nemende, overgrcot genoemd worden. Ken vaste maatstaf biedt ons het aantal species of hosties die jaarlijks verbruikt werden.

Zoo in 1797 werden 525 groote en 1100 kleine hosties, van Juli 1800—Aug. 1801, 425 groote en 950 kleine hostie; genuttigd.

De Meditaties op de Zaterdagen in de Vasten, waarvoor de predikant een bepaald honorarium genoot, werden te dien tijde als volgt gehouden;

1811. Door den pastoor van Oirloo Jan Renikr Aerts.

1812. l door den Venrayer kapellaan Joannes Antonius Arts

1813. (later pastoor te Wanssum).

1814. „ „ „ „ Urselmans.

1815. „ „ pastoor van Oirloo, Cornklius Kemmelings.

181ü. „ „ kapellaan van Well, Martinüs Janssen, geboren te Oeffeit, in 1817 assistent te Gennep, in December 1817 te Well, waar hij 5 Maart 1818 definitief als kapellaan werd aangesteld; hij overleed als pastoor van Vlodorp in 1852.

1817. door den vicaris van Merselo, Jan Jacobus Arts.

Deze was geboren te Gemert, was aldaar professor der Latijnsche scholen en schreef eene Latijnsche grammaire; hij overleed in 1825.

In deze laatste jaren was de toevloed der pelgrims bijzonder groot, zooals uit de rekeningen der kapel ten duidelijkste blijkt.

Caicchismus voor tic jeugd.

In 1GGG vinden wij den rector Joannes Verheyden belast met het geven van dit onderricht, dat waarschijnlijk op Zon- en feestdagen plaats had. Later schijnt de rector des kloosters deze taak op zich te hebben genomen, want reeds van 1719 tot 173G werd door het kapelbestuur jaarlijks 3 gulden en 4 stuiver in handen van dien klooster-overste gesteld „aen de categismuskinder voor pryse.quot;

— 1G9 —

In de volgende jaren gaven de heeren tegelijk met hun extraordinaire diensten het godsdienstig onderricht aan de Oostrumsche jeugd, een toestand welke echter niet doelmatig bevonden werd, want:

„Op den 18 December 1750 hebben wy capelmeesters, so or-donneerende de hooghweerdigsten H. Bisschop, accordeert met den bedienden h^c J. Raemaekers dat hy Sondaghs den Catechismus in Ostrum soude houde voor 4 patacons jarlix.

Jannes Jaecops — Tomes Mellen.quot;

Sinds dien heeft dan ook de eerw. heer Raemaekers zich gedu-durende zeven jaren van die plichten gekweten. De latere rectoren der kapel of hunne plaatsvervangers treden nu voortaan, tot meer geregeld onderwijs, zeiven als catechisanten op, en deden ook de meditatie, het biechthooren en de HM. Diensten onder de octaven van Augustus en September.

Offers in de kapel.

Van oudsher brachten de geloovigen in de kapel hunne offers niet enkel in gouden, zilveren en koperen geldspecies, maar ook in veldvruchten, huisdieren en eieren.

Zoo was dan ten jare 1030 bepaald, dat de offeranden in eieren, hoenders en „diergelycke clynicheydenquot; tea behoeve van het convent zouden strekken.

(jelijk heden ten dage, zoo vond ook destijds niet meet gank-bare munt veelal haar koers naar de offerschaal, doch de kerk meesters wisten er raad mede, zoo o. a.

„1742 ontfangen voor quaey duyten dye verkocht syn 2-4-0.

1741) van quaetgelt aen den Joedt verkocht 2-17-0quot;.

De naturalia werden of wel in 't openbaar of wel in winkels bij particulieren te gelde gemaakt en voor de rogge was een kast of groot offerblok aanwezig, door welker gleuf men met de schop of „schoepquot; het koren kon inschudden.

Meerdere landbouwers hadden de vrome gewoonte een of meer hunner schapen een tijd lang te onderhouden ten dienste dei-kapel en na het scheeren brachten de schepers de wol naar den koster of kapelmeester, waar zij als fooi, enkele malen eene kleine vereering in geld, meestal een of twee schaapscharen of messen

— 170 —

Ver teer ingen.

Zooals vroeger gemeld is had er op Paaschmaandag eene verteering of recreatie plaats van pastoor, koster, kerkmeesters en zangers of klerken. Met Vastenavond was er biergelag voor de gezamenlijke mannelijke ingezeten. Gelijk bekend is hadden onze voorvaderen de gewoonte op hunne rekendagen, bijeenkomsten en feestvergaderingen een stevige teug te drinken, iets wat destijds in de zeden en gewoonten lag, maar dat hiervan wel eens misbruik gemaakt werd, laat zich gereedelijk begrijpen. De angstige bezorgdheid der begijntjes in 1G30 over de voorgewende slemppartijen der naburen zal hierin wel zijn oorsprong gevonden hebben.

1. In de rekeningen der vorige eeuw komt voor, dat de Ven-raysche pastoor jaarlijks op Paaschdag 's namiddags het sermoon hield en deswege alsmede voor het overstaan der rekening de som van 2 gulden ontving.

2. Bestendig verschijnt de halve ton bier voor de naburen op den rekeningsdag.

3. De verteering op Paaschdinsdag.

Tot het gelag op den rekeningsdag werden later slechts uitge-noodigd (zoo in 1797) de pastoor, de kloosterrector, 2 schepenen,, 2 kapelmeesters en de gerichtsbode te samen zeven personen, die in plaats van het traditioneele bier, het middagmaal gebruikten. Deze

— 171 —

post verviel bij de nieuwe regeling in het fransen tijdperk.

Bij de recreatie op Paaschdinsdag, later op Beloken Paschen waren tegenwoordig de kapelmeesters en de koster met zijn vrouw, die 's middags en ook des avonds zich eerzaam vermaakten. Deze verteering, welke het laatst met Beloken Paschen van 1830 gehouden werd, bedroeg toen slechts de som van 11. 1,71 Nederlandsch

Zielboek.

Op geregelde tijden werd in de kapel eene lijst afgekondigd van overleden weldoeners en al diegenen welke door hunne verwanten op dit register geplaatst werden. Voor de zielen dezer algestorvenen werd een afzonderlijk gebed verricht, terwijl de dienstdoende geestelijke voor het aflezen der namen in de vorige eeuw de som van 1 gulden en 12 stuivers permissie genoot.

Uit de rekeningen van 1720 — 17G3 volgt eene korte lijst „van degeene die iet aen de capel gemaeckt en gegeven hebben om naemen op het zielboeck te stellenquot; en van andere giften:

1720—21 van Lambert Peeters.........9-12-0.

„Hier is het wjTooksvat van gekoecht; de uitgave heeft: betaelt aen meester Amtoni Gudden voor het wyroeckvat 9-00.quot;

Van heer Jacobus van Lent (rector te Merselo 1G82—f 24 Sept.

1721)...................4-0-0

„van Lijsken Rutten en Jan Sueren, ieder 4-00 . . . 8-00

van Geurt Jacobs..............32-

Uyt handen van Lambert Lammers X ryxd: voor Guert Jacobs die datselve aen de capel gemaekt heeft.

1722 ontfangen van Wijlem Cuppen om zyne naem op

het zielboeck te stellen.............8-0 -0

van Thonis Guerts, en van Jacob Wynnen voor syn

moeder . . . . •..........................7-0-0

van Jan Derijckx om zijn vader Deryck Tonissen en Bertie zijn moeder op het boeck te stellen......4-0-0

1724 ontfangen van Wendel Maes (d^r van Barth. Maes

en Elisab. Versieyen) voor op het boeck te setten. 6- 8 -0

1725 ontfangen van het boeck setten van Jan den Haerd . 2-0-0

1727 van Antieken Nabben ) , , , 12-0-0

wn t i van op het boeck te setten. o _A

en Willem 1 leien ) ¹ 8-0-0

1728 van Jan Linders van op het boeck te setten . . 8-0-0 1730—31 van te boeckstelling zonder naam aangifte in

het rekenboek..........12-1G

1732—33 .........25-

1734—36 .........12-11-

1737—38 .........8-0-0

1739 ontfangen 4 Sept. van Jan Buys 14 gulden hollans

dat aen de kapel gemaeckt was.....17-18-1

1742 „ van Arnoldus Teesen een ducaet tot een

aelmoes.............7-1-0

„ van Jan op Spraeland tot een aelmoes

een patacon, doet.........3-4-0

„ van Jan Hermans 2 due. voor een aelmoes. 8-0-0

„ van Lysbeth van Lerp door heer Linders. 4-0-0 „ door heer Hoefnagels tot een aelmoes G

pat. 2 schilling..........20-0-0

In de twee volgende jaren meer aelmoessen door anonymi.

1745 van Laurent Laemers voor syn vrou op 't Seil-

boek te setten.............4-0-0

1749 aelmoes van Gereth Beuijs.........G-14 0

van sijn hooghweerdigst heer bisschop van Rure-mund [Joannes Antonius de Robiano] tot een aelmoes ontfangen hetgeen hem quam van het

visiteeren der kapel een patacon.......3-4-0

175G een aelmoes van Kornelij van der Steen . . . 4-0-0

1757 een aelmoes van Kathrijn Smits......25-0-0

van Willemke Boers...........4-3-0

17G2 27 Feb. ontfangen een aelmoes van Maria Stermans. 10-19-0

17G3 van Wyllem Linders........,.. 16-0-0

Procession.

a. Op strum.

Voor dat andere processiën het miraculeus beeld kwamen vereeren, geschiedde reeds te Oostrum zelve de plechtige omdracht van dat miraculeuse beeld en zulks op den Kermisdag. Wij vinden reeds in 1599 van deze omdracht melding gemaakt en in 1605 de

uitgave geboekt welke de speelman of pijper, die vóór het beeld optrok, voor deze zijne dienstverrichting ontving; denkelijk werd het beeld door zes jonkvrouwen, zoogenaamde Lieve Vrouwenmeiden of bruiden, op eene troontje of berrie gedragen. Op den inventaris van 1G65 staan behalve 2 vanen zes croone vermeld voor de „bruijte', steeds voorhanden zijnde of gereed liggende kroontjes of kransen, waarmede de hoofden der draagsters in den optocht getooid waren.

Hoe dikwijls in het )aar, behalve Kermisdag, en hoe lang deze omdracht heeft plaats gehad is ons onbekend, maar in de vorige eeuw wordt er geen melding meer van gemaakt.

De weleerw. heer rector Lodewijk Ramaekers herstelde onder zijn bestuur de aloude omdracht met het beeld, en koos hiervoor de groote weg van Oostrum naar Geysteren via Spraelant, doch later moest wegens de vitterijen in zake Processiën de omdracht tot het kerkhof om de kapel beperkt worden. Viermaal in het jaar had zulks des namiddags na het Lof op de voornaamste feesten van O. L. Vr. plaats; den 2° en kaatsten Zondag der Meimaand en op de twee Zondagen onder de Octaven van Maria Hemelvaart en Geboorte.

In den laatsten tijd, onder het bestuur van rector Obers, is deze omdracht nog tot alle Zon- en feestdagen in de Meimaand uitgebreid.

h. Venray.

Wanneer de processie uit de Moederkerk voor het eerst naar Oostrum ter bedevaart getogen is, is ons bij gebrek aan nadere bescheiden onbekend gebleven, maar zeer zeker had ze reeds ten jare 1721 getrokken. Vroeger ging Venray evenals meerdere andere dorpen uit deze streek b.v. Blitterswyck, Well enz.de in 1G42 ontstane bedevaartsplaats Kevelaer bezoeken, doch deze processiën zijn naderhand, gedeeltelijk ook om destijds voorkomende misbruiken tegen te gaan, opgeheven. In de rekeningen van het begin der vorige eeuw, die we allen doorlezen hebben, komen geregeld voor de uitgaven voor den vaandrager, de jonge dochters die de kaarsen brachten, enz.

Ten jare 1775 werd onder de oflerkaars der parochie een koperen plaat gehecht, waarop de figuren uit het Venraysch wapenschild gedreven waren n.1. de bijenkorf waarbij de kruislings liggende

__ 174 -

St. Pietersleutels. Een later geschilderde plaat onder een andere waskaars geeft het gehcele wapen te aanschouwen.

Alles nam zijn geregeld verloop tot aan de fransche Republiek, toen de Centrale Administratie van het Roerdepartement, waaraan de apostaat Antoon Joseph Dorsch als commissaris van het Uitvoerend Bewind was toegevoegd, strenge maatregelen nam tegen elk uiterlijk godsdienstig vertoon.

Zoo kwam den 1(5 Juli 1798 (18 Messidor VI) weer een scherp besluit uit tegen het houden van processiën buiten de kerkgebouwen, dat met de volgende hatelijke considérant doorspekt was:

„Considérant qu'il est urgent de faire cesser cette violation des ordres supérieurs et d'éclairer Ie peuple sur les principes de la raison, en l'écartant des préjugés du fanatisme par lesquels 11 est encore aveugléquot;.. ..

Het begraven der afgestorvene geloovigen onder assistentie van den priester in ambtsgewaad was zelfs in geheel katholieke parochiën verboden, en zoo teekent de pastoor van Wanssum bij een sterfgeval op 9 Juli 1798 in het register aan: „Cessarunt hic publicae et solemnes functiones ecclesiasticaequot;.

Zoo vinden wij van de Venrayer processie naar Oostrum in 1799 vermeld:

July 25 de mans die de kaars gebrocht hebben . . . 6-10-0 „ 20 de vrouluij „ „ „ „ „ ... 5-13-0

eene uitgave welke of op eene groote verteering of op een groot aantal personen moet doelen.

Ziehier echter wat er gebeurd was. De openbare bedetocht was door het Fransch Gezag verboden, en nu trokken bij wijze van protest op St. Jacobsdag de manspersonen in groepen met de offerkaars bij zich naar het geliefde Oostrum, om zoo hunne hulde te brengen aan Maria, en de aloude processie levendig te houden; den volgenden dag op Sint Annadag, geschiedde hetzelfde door de vrouwelijke bevolking.

Bij dit protest is het dan ook gebleven en wachtte men gunstiger tijden af om de vroegere bedevaart naar Oostrum te herstellen.

Wel had men hier en daar beproefd bij het Concordaat, na de proclamatie van de vrije openbare uitoefening van den Katholieken Godsdienst, de publieke dienstverrichtingen in te voeren, maar de geest der vroegere republikeinsche heethoofden was nog niet

— 175 —

behoorlijk afgekoeld en de novo vexatio, de oude drilling begon te herleven; eerst op het einde van 1804 „cessavit vexatioquot;, hield de plagerij en kwelling op.

Eerst in 1808 trok weer, na tien jaren onderbrekens de processie van Venray, op het Patroonfeest der kapel, 8 September, naar Oostrum. Nog in het begin dezer eeuw trok de Oostrumsche O. L. Vr. Gilde de Venraysche processie eenige minuten veld-waarts in tegemoet, een gebruik dat later in onbruik geraakte, en sinds dien niet meer hersteld is.

Sedert trekt de processie op O. L. Vr. Geboorte ten 8 ure uit de Parochiekerk, neemt haren weg door de Hofstraat en komt door de buurt Lull Oostrum binnen, waar ten 9 ure eene plechtige Hoogmis gecelebreerd wordt, waaronder Predicatie. Na den Hoogdienst wordt eenigen rusttijd genomen, waarbij den zangers, vaandragers, bruidjes, die de 2 offerkaarsen droegen, enz. eene verkwikking wordt aangeboden. De terugtocht heeft plaats door het Oostrumsch veld langs de Huls, het bidkapelletje der H. Moeder Anna op het Broekje of bruekske. Op dit kapelletje staat de volgende uitnoodiging te lezen;

o Mensch! Vergeet toch niet te eere,

Die moeder is van die den Heere,

Als reine Maget heeft gebaard Die zegen gaf voor vloek op aard!

Na het Venraysch veld gepasseerd te zijn wordt in de kloosterkerk der eerw. paters Franciscanen de zegen met het Aller-heiligte gegeven, waarna men door de Patersstraat, Groote Straat en Markt onder liet zingen van „Te Deum Laudamusquot; weer de parochiekerk binnentrekt.

Eene plechtige processie had plaats op liet feest van O. L. Vr. Geboorte, Maandag 8 Sept. 18G2, toen de kapel in het bezit gesteld zou worden eener reliquie van de allerzaligste Maagd, een schat die ze tot dusverre niet bezeten had. Met het pluviale bekleed droeg pastoor van Haeff het heilig overblijfsel, dat door de inwoners van Oostrum aan het bedehuisje van Sint Antonius van Padua werd opgewacht. In rijen geschaard stonden de schoolkinderen met veelkleurige vaantjes in de hand, en een groote schare mannen en vrouweu uit Lull, Boshuizen en Oostrum sloot

zich aldaar vreugdevol bij den tocht aan om door het geheel met vlaggen versierde dorpje Maria's heiligdom binnen te treden.

Zeventig jaren had de bedevaartprocessie ongehinderd kunnen plaats grijpen, toen tusschen de jaren 1876 en 1880 van Regee-ringswege verschillende moeielijkheden werden in het leven geroepen, om deze uitingen van het katholieke leven in Limburg te belemmeren.

Op Zondag 8 September 1878, toen volgens oudergewoonte de processie uittrok, stond in de Hofstraat de marechaussee van Horst op wacht en maakte pastoor van Haeff proces-verbaal; hetzelfde had op dien dag plaats met de Horster processie naar Tienray, doch beide vervolgingen zijn in den steek gebleven.*ten jure 1891.

-lo—dtrt jrrar werd deze processie door G55 personen.meegemaakt.

c. Oirloo.

Deze processie, welke van de vorige eeuw dagteekent, bezoekt jaarlijks de kapel op het feest van O. L. Vr. Hemelvaart, 15 Augustus. Onder de offerkaars geven de woorden „Processie van Oirloquot; de herkomst te kennen. In 1890 werden door toedoen van den eerw. rector Jeuken van Castenray een sierlijk schild en kaars aangebracht als „Hulde aan O. L. V. Oostrum-Oirlo 1H90quot;. Na de fransche vervolging kwam sinds 1808 Oirloo geregeld ter beevaart.

d. Geysteren—Maashees.

♦

De oude parochie Geysteren, waaronder tot het jaar 1804 het Cuijksche dorp Maashees ressorteerde, kwam in de vorige eeuw geregeld Zondags in de Octave van O. L. Vr. Geboorte (Oostrumsche kermis) het genadebeeld bezoeken. De uitgaven, zooals gewoonlijk bij processiën plaats hadden, vindt men in 170.3, ook nog in 1793 geboekt. Sedert den Franschen tijd heeft deze bedetocht opgehouden.

Com in nu ie kind er en.

Te Venray bestaat het gebruik dat jaarlijks de kinderen die voor de eerste maal tol de H. Tafel worden toegelaten des Woens-

- 177 —

dags voor dien heugel ijken dag (de laatste jaren den 2^clen Zondag na Paschen) naar Oostrum trekken, daar het H. Misoffer bijwonen, om door tusschenkomst van Maria waardig den Zone Gods te mogen ontvangen.

De zeer eerwaarde heer Jac. Sax, vroeger kapelaan te Venray (van December 1844—October 1SÓ6), later provisor en professor aan het Seminarie van Roermond (f 1864), sloeg geen enkele maal over deze tocht, die immer onder de Paaschvacantie inviel, te verge' zeilen en zijne gebeden met de kinderlijke stemmen van Venray's jeugdige burgers te vereenigen, 't Was steeds voor den edelen man eene herinnering aan zijne H. Bediening te Venray uitgeoefend.

Schrijver dezes, was het ook gegund, kort na zijne priesterwijding, op Woensdag 1 Mei 1878 het H. Misoffer, aan het Oos-trumsch troonaltaar voor zijne kleine, weldra overgelukkige dorps-genooten te mogen zingen.

Bedetocht der studenten.

Jaarlijks van af 1862 togen op St. Aloysiusdag, patroonfeest der studerende jeugd, dc studenten van het Collegie, later Gymnasium der E.E. P.P. Franciskanen, naar Oostrum, om ook hunne hulde aan het miraculeus beeld te brengen. Onder leiding der Professoren trok de studentenschaar lofliederen zingend door Venray's straten over Lull naar Oostrum, de primi der verschillende klassen met vaandels, terwijl een zestal anderen de offerkaars overhandigden. Onder de Hoogmis, die het studentenzangkoor uitvoerde, was de feestrede waarna men door het veld huiswaarts keerde. Ten jare 1877 heeft deze pelgrimstocht het laatst plaats gehad. Om de beeldtcnis der Onbevlekte Ontvangenis, patrones van 't gymnasium, staat nog bij de kandelaar ter zijde van het altaar „Collegie van Venray 1862.quot;

Congregatie der jonge dochters van Venray.

In de Meimaand waren de congreganisten van O. L. Vr. ünb. Ontv. vereenigd met de leden dier vereeniging uit het pensionaat „Jerusalemquot; gewoon hare bedevaart naar Oostrum te doen. Op het schild harer kaars staat om de afbeelding van M aria Onb. Ontv. het omschrift: „Congregatie van Venray.quot;

Behalve de schoolkinderen der verschillende afdeelingen, kwamen ook geregeld de schaapskooplieden der firma C. Raedts en C⁰ na hunne afrekeningsdagen veelal in Januari, een collectief bezoek aan Oostrum brengen. In de jaren van 70 kwamen de broederschappen der H. Familie van Boxmeer, Sambeek en Overloon ook ter bedevaart, maar deze vrome bezoeken zijn veelal verslapt of vervallen Beter hield het vroom gebruik der gehuchten Merseloo en Leunen stand, om hunne afgestorvenen bij het Miraculeus beeld te komen gedenken.

Processie van Eindhoven naar Kevelaer.

Deze bedevaart ondernam door de Peel te voet de reis naar Kevelaer, en trok in de laatste jaren van dezen tocht op O. L. Vr. Hemelvaart, met het O. L, Vr. Beeld, vaandels en al, processieswijs Venray binnen, waar overnacht werd.

's Anderdaags werd in den vroegen morgen in de parochiekerk de hoogmis gezongen, waarna men groepgewijze onder leiding der broedermeesters en vergezeld van de noodige huifkarren naar Oostrum trok, waar bij het miraculeus beeld eenigen tijd werd vertoefd, om via Well naar Kevelaer te vertrekken.

't Was in dezen tijd, dat de gekleurde platen van O. L. Vr. van Oostrum te Emmerik vervaardigd zijn met de aanwijzing der reisroute Eindhoven—Kevelaer. In het laatst der G0^er jaren vertrok de processie voortaan per spoor naar hare bestemmingsplaats, maar toch knielen jaarlijks honderden Meijerijers, die uit Deurne, Vlierden, Bakel, Milheze, Helmond, Stiphout, Asten, Aarle—Beek, Lieshout, Lierop en dezer omtrek, te voet over Venray en Well naar Kevelaer trekken, bij O. L, Vr. te Oostrum neder, om ook hier de wonderdadige beeltenis van 's Heeren Moeder te vereeren.

Ckroniek (vervolg der) tot aan den Fransehen tijd.

1722 Aan den heer pastor tot Geysteren tot postgelt voor de

bulle om den aflaet te besorgen..........G-8-0

(deze pastoor was de oud-rector der kapel, Joannes Vlock-hoven, sedert 24 Juni 1721 pastoor van Geysteren.

— 179 —

1722 Op de canonieke visitatie van zijn hooghweerde

waren verlopen...............2-5-0

1723 Aan de Oostrumsche kloosterzuster Anna Lisbeth

voor het maken van kunstbloemen voor de kapel 8-0 0

„ Voor een kolfje om de silveren lamp in te setten. 0-8-0

172G Het witten der kapel kostte........27-4-0

Voor verven en afzetten......., . . . 3-G O

De jonge dochters die toen de kapel gepoetst hadden kregen toen eene tractatie.

1729 Zuster Anna Lisbeth had alweer bloemen gemaakt

welke met het verschot te staan kwamen op.....3-12-0

1729 Noch aan de nieuw myskleren 2 kassuyllels ende

dienrocken .... ........... 100-28-18

1738 kwam een nieuw dak op de gerfkamer of sacristy.

1743 aan de suppriorin voor geleverde bloemen 8 guld.,

holl. in permissie...............10-4-2

1745 voor geleverde telders dye geverft syn boven voor

het wuffsel.................2-Ö-1

17GG een nieuw missaal of misboek.

„ aen moetje Saesen getelt voor een nieuw casuifel. 31-10-2 1747 aen Doermans voor het goet mee te brengen voor

het nieuwe ornament tsamen betaelt........89- 1 -2

Voor gelevert goet tot het ornament aen Etro betaelt 7-8-0 Aan vrouw van Melles voor het goldt aen een te setten

tot het ornament ..............4-0-0

Aen paeter van Rijel voor het maecken en ordonneren

van het ornament bet.............7-1-0

1747 aan moetjen Saesen een swart casuilfel gemaekt. 3-17-0

1751 en 1752 tot Ruremond van pyramiden betaelt (1) 25-19-0 Van geleverde kanten aen de nieuw anti-

pendiums...........11-3-2

„ aan paeter van Riell een nieuw anti-pendium te maken..............1-5-0

(1) Onder rector Lod. Ramaekers werden deze pyramiden op nieuw wit gekleurd en verguld waardoor aan de oude sierlijkheid veel afbreuk werd gedaan.

Pater Joannes van Riel (zegt het Franciskaner Recommandatieboek) sacerdos, praedicator, confessarius, sacrista zelosus ut et rector Chori obiit 2 Maji 1785 aet. 76, profess. 52, sacerdotii 50, jubil. 3.

— 180 —

Acn Lenekc de naaister............0- S -0

1753 ( nieuwe banken voor de kapel vervaardigd door 34-2-0

1754 Joannes Gossens Mr. timmerman te Well. 35-17-0 175()f Het kapelbestuLir moest ze te Well laten afhalen. 44- 7 -2

1755 den 1!) Mertt hebbe wij uyt de kapel een grootte blaeuwe blecke doos met goldt ende silverwerek op de suppryers sel gebrocht ende den sleutel daer van is hyer in de kapelle sack eene kleynen sleutel.

1758 aan juffr. van Vechgel voor de geleverde waeren

tot een nieuw casulTel betaelt door heer Raaimaekers. . 57 12-0

1759 aan suster Petronella Vos voor geleverde bloemen

9 gulden Ivleefs — . ............7-14-0

17G1 aan Wilberdijn van Vechgel voor een kleet om

den preekstoel................8-5-0

17G2 aan pater van Leuven voor den orgel te repareren 8-19-0 aan het klooster verteering voor den paeter als

hij den orgel repareerde.........5-14-0

1704 Pater van Leuven den orgel gerepareert. ... 17 1-0 aan Jacop Stermans voor verteering van den pater

van Leuven..............7-7-0

1772 uitgaven door den kapelmeester Thomas Cuenen voor af-laatsbrieven.

1781 14 Mei door Thomas Kuenen kapelmeester 200 Kleefsche gulden voor den biechtstoel aan de kapel geleverd door M. Martin Boncour.

1782 leverde Martin Boncour te Roermond eene nieuwe communiebank, sacristiedeur, en bracht veranderingen aan het H. Kruis-altaar. (1)

178G Reparatie aan den toren en een nieuwe uurplank of cijferbord.

— 181 —

Lijst der kapel- of kerkmeesters.

1 öJi.'S, 1535 Peter van Ac Herd en en Hendrik Boensen. 15(52 Derk Groenen en Peter Vermeulen.

vóór 1569 Dirk Vaeghs (2 of 3 maal), Willem Olyslagers Peter Vermeulen.

15G7 Dirk Groenen en Ruth Vermoeien.

15G9 Dirk Groenen (f 1595) cn Giclis. . .

1580 Goerdt Biynen of 13ryn — Hendrik de Smidt. 1595 Gerardt Lemmen — Goert Vermoeien.

1597 Jan die Wever cn Jan Brouwers.

1599 — 1600 Reinder Vergraest — Hendrik Hoeck.

1601—02 Thijs Vaeghs — Jan van Rysen.

1603—04 Thonis Vermueleiv— Aert Saeren.

1605

1607 Theus Coppens.

1608 Jan Brouwers — Jan Vertheinen,

1609 Thijs Vaeghs cn Jan Ruth Vermoelens zoen.

1610 Jan Vermoeien voornoemd.

1611 Hucb Boensen —■ Teus Gille.

1612 Teus Gille — Seger Hueben.

1(513 Willem Haencn.

1614—15 Willem Segers.

1615 Thijs Vaeghs.

161(5 Jan op Spraeland cn Glacs Schocnmaekers.

1618 Jacob, Tonis Vermoeien soen en Jan Smits.

1636 Peter aen de meulen — Jan Vacshs.

1640 Peter Vermeulen — Lambert Dirix.

1642 Jan Hocnen en Seger Hendriks genaamd Princen.

1643 Seger Prynsen — Thys Vermoeien.

1644 Thijs Vermoeien cn Hendrik Huijben.

1645 Jacob Basten.

1646 Jacob Basten en Hcndrich Jans Smijts.

1650 Jan Derks alias Jan op Spraelant en Peter Hendriks.

1651 Seger Necssen.

1656 Jacob Gerits — Aert Hendriks.

1660—61 Seger Hendriks alias Princen (1) en Hendrik Prangh.

(i) Seger Prinsen testeert i66y; eene dochter van hem was gehuwd met Jan Thijssen.

— 182 —

1GG3 Peters Hofs en Hendrik Coppen.

1GG5 Hendrik Coppen en Mychel aen de Meulen.

1(506 Mychel aen de Meulen en Hendrik Huyps.

KUIT Hendrik Coeppen en Mychel aende Meulen.

1G79—80 Jan op de Rosmeulen en Antoon Vaeghs.

1(58-1 Jan Saeren.

1G89 Jan Verblackt en Jan Peelers.

1G90—91 Jan Lemmen.

1G93 Jan Hesen — Dirk Basten.

1G9G Lambert Peters en Jacob Jacobs.

1700—01 Gerrit Schreurs.

1708 Peter Janssen.

1709 Peter Heesen (Rosmulders) en Jan Creemers.

1719—21 Jan Bongers en Jacob van Helden.

1722—17:31 Jan Hermans.

1735—3G Michiel Basten en Jan Hermkens.

1739 aangesteld den 1G Augustus Thomas Millen en Thonis Aerts (1739—40).

174:1—1750 Thomas Millen.

1743—1747 en 1751—17G3 Arnold Verblackt.

1748—1751 Jan Jacobs (deze vertrok in 1751 uit Oostrum), 1751—1754 Jacobus Vermeulen.

1755 — nog 1771 Mathijs Hermans.

17G4—G5 Gerrit Basten.

1772 Thomas Kuenen (zijne echtgenoote was Margareta Seuren). 1785—1797 Peter van Eyndt (had volgens patentlijsten jenever-branderij en tapperij).

179G Lambert van Dyck.

1798—1802 Jacobus Kuenen.

1803, nog 1814 Joseph Hanckx. (1)

d) Joseph Hanckx was 1793 gehuwd met Jacomina Cremers, later met Maria Agnes Coonen (geb. te Helen bij Maaseyck d¹' van Jan en Gertrudis Lucas); hij stierf in 1819.

De wquot;' Jos. Hanckx, Maria Agnes Coonen, trouwt in den herfst 1820 metHenricus van ter Velden (geb. te AfTerden 25 Januari 1775) wonende ter Horst als weduwnaar van Anna Catharina Hoogers met wie hij den 16 April 1799 te Afferden gehuwd was. Joseph's zoon P. M. Hanckx woonde in 1840 nog te Oostrum, zijne nakomelingen te Wanssum.

- 183 —

1803 nog 1814 Hendrik Jeuckcn.

1803 nog 1823 Peter Vermeulen.

1828 nog 18'43 Gerard Thielen (deze familie vertrok later naar Lottum).

Koster-schoolmeester te Oostrum.

De kosterij der kapel stond ter begeving van den gebiedenden Heer, die na gemeenzaam overleg met de schepenen den titularis benoemde, denkelijk wijl de bediening der school voor de regeerders een gewichtig punt van volksbelang uitmaakte. Als inkomen werd hem van het kosterschap een vast jaargeld alsmede het gebruik der kosterij, die steeds door de kapel onderhouden werd, aangewezen; als leermeester genoot hij enkel het schoolgeld der kinderen. In den loop onzer studie kwamen ons de namen dei-volgende personen in die hoedanigheid voor:

Aert Noet 1599, 1015.

Jacop Jans Cuyppers van Overloon van halfvasten 1G42, nog in 1659.

Olivier Pytlinck, — was reeds in 1G57 te Oostrum gevestigd van uit Horst — 1GG1; zijne weduwe bediende het kosterschap tot St. Jan 1G65.

Arnoldus Janss Schreurs vanaf 24 Juni 16G5; nog in Oct. 1GG8.

Peter Rutten, Juli 1G70, 1671.

Jan Segers (Syegers) werd den 30 Nov. 1G73 doodgeschoten.

Meester Andries Maes 1G90 tot 1727.

De Weduwe Briil 1728, later hare zonen Antoon Brul 1740,1753 en Herman Brul 1754.

Jacobus H. Catelaen 1754 nog 17G5. (i/f3)

Leonardus of Lindert Lemmen 1794, f den 30 Mei 1823's mor-,

gens om 8 ure in den ouderdom van 70 jaren.'iï/'v» f¹* /-'(y

Joannes Deenen 1823-1874, geboren te Ven ray 28 Oct. 1801 en gestorven op Palmzondag 25 Maart 1877 's namiddags om 2 ure;

(zijne echtgenoote Hermina Raaimakers geb. tc St. Anthonis 20 Aug. '

1810, overleed te Oostrum 23 Januari 1869).

De bediening van kosterschap en orgel waren in Deenen's laatste levensjaren toevertrouwd geweest aan Gerardus Verheyen (geb.

Oostrum 19 Maart 1855, f als onderwijzer te Well 10 April 1888)

_ 184 -

en diens broeder Martinus Verheyen. Het schoolonderwijs werd door 's meesters zoon, Jacobus Deenen, voortgezet.

Martinus Verheyen (gehuwd met Antonetta van der JETeyden) koster en organist sedert 1877.

De eerst ons bekende koster had een vast inkomen van 2 mal-der rogge. Koster Jacob Jans Cuyppers had 4 malder rogge, 2 morgen land ter beschikking, een koe weyens, een tuin, één pond vlas „van die heylighen te versyenquot;, 2 gulden voor wasch-loon en 8 stuiver voor het smeeren der klokken.

Later hadden de kosters een fixum of vast bedrag van 5 malder en 3 vat rogge, in geld 17 permissie-gulden, dat later voor bijwerk tot 19 verhoogd en in 1790 met 25 gulden 11 stuiver en 1 oort Kleefsch uitbetaald werd.

Dit honorarium werd in 1830 den koster met fl. 11,12 of juister met 11 gulden 11 en een halve cent hollandsch vergoed.

Het buitengewoon poetsen en schuurwerk der kapel werd meer dan eens aan afzonderlijke personen extra betaald.

De kosterij tevens schoolhuis lag te üostrum op ruim eene kar breedte van de noordzijde des torens op den hoek van het zoogenaamde kerkhof met de voordeur naar den straatkant, zij was van stallingen voorzien en haar tuin met put lag aan de overzijde van den landweg. Eerst in 1877 werd deze woning tot sieraad van de kapel gesloopt.

Op ruime lokalen letten onze eerzame voorvaderen minder, want de tijd van schoolpaleizen was toen nog niet aangebroken. Daar het aantal leerlingen veelal niet groot was, kon de magister behalve zijn kosterschap er nog gemakkelijk een of ander beroep bij uitoefenen en zoo deed Lindert Lemmen, die tot zijne eer gezegd een bijzonder fraaie hand schreef, als wolspinner ook somtijds in het schoollokaal zijne spoel driftig snorren.

Het onderwijs beperkte zich tot lezen, schrijven en rekenen; wie verder wilde moest naar de hooge school te Rooy (Venray) gaan of naar de vijf scholen, het Latijnsch gymnasium op het kerkhof voor den hoofdingang der Groote Kerk gebouwd.

Het getal scholieren en hun schoolgeld geeft ons de koster Jacob Jans in zijn dagboelc aan.

Met Nieuwjaar 1046 had hij 23 scholieren.

„ Paschen waren er 18 „

— 185 —

Met Pinksteren waren er 22 scholieren.

„ Allerheiligen „ 14 „

„ Nieuwjaar IG-iü waren er 11 scholieren.

„ Paschen „ „ 17

„ Pinksteren „ „ 20 „

„ Allerheiligen „ „ 15 „

Voor het vierendeel jaars ol' drie maanden werd door ieder leerling 10 stuiver betaald; een catechismus kostte toen 3 stuiver, een abéboek 1 stuiver 1 ort.

Sedert de Fransche üverheersching kwam het lager onderwijs onder bewind van het burgerlijk bestuur, hoewel de titularissen de gecombineerde dienstwoning voor school en kosterschap bleven bewonen, iets wat in volgende jaren op meer dan eene plaats verwikkelingen en moeielijkheden te weeg bracht tusschen Kerk en Gemeentebesturen. In den Belgischen tijd genoot de Oos-trumsche schoolmeester 50 francs salaris van de gemeente, en 21 cents per maand van ieder leerling en in het jaar, waarin dit verslag werd overgelegd, waren er 36 jongens en -i.J meisjes.

Het lokaal in de oude kosterij werd niet meer dienstig geoordeeld en deswege achtte het Venraysche Gemeentebestuur het noodig een nieuw gebouw vooraan in het dorp te doen oprichten, waarin meester Deenen zijne lessen op meer genefelijken voet kon geven. Na het eervol ontslag van dien waardigen ouderling en het ad interim voorgezette onderwijs van zijn zoon Jacobus werd met 1 Januari 1875 de heer Jan Derksen, tot dusverre hulponderwijzer te Well, als hoofdonderwijzer te Üostrum aangesteld, en was later tevens onderwijzer aan de Rijks normaalschool te Venray. Altijd ontbrak nog bij de school eene doelmatige woning, die dan weldra den 7 Mei 1877 te Venray door Burgemeester en Wethouders in het openbaar werd aanbesteed. Het bestek met teekening en voorwaarden lagen ter secretarie dei-Gemeente, waar ook inlichtingen gegeven werden, alsmede bij den ingenieur van den Waterstaat J. A. E. Musquetier te Roermond en den bouwkundige Beuyssen te Boxmeer. Het werk dat half October gereed moest zijn werd aangenomen door J. Niessen, metselaar te Bergen.

In den laatsten tijd is het aantal leerlingen zoo toegenomen, dat een tweede onderwijzer moest worden aangesteld.

De Kapel onder en na de Fransche Overheersching.

Bij de geheel veranderde toestanden onder het Fransch bewind, het aanslaan der kerkelijke goederen van kapellen, beneficiën, de afschaffing der patronaatsrechten, waren krachtens de wet van 7 Thermidor an XI (2G Juli 1803), de marguilliers, kerkmeesters, belast met het beheer der renten en terugvordering voor de kerken. Ook was hun de zorg opgedragen over de kapellen die behouden bleven, maar moesten zij een afzonderlijk register dezer inkomsten hebben. Voordat echter een meer geregeld verloop kon plaats hebben, waren eenige jaren heengegaan en hadden de oude kapelmeesters, voor zooveel zij konden, hunne vroegere functiën waargenomen.

De bisschop van Aken, Marcus Antonius, had onder de nieuwe succursale Venray, üostrum als „chapelle auxiliairequot; (1), hulpkapel, behouden en den 27 Februari 1807 als beheervoerders benoemd: Joseph Hanckx, Peter Vermeulen en Hendrik Jeuken, zoo nog-thans dat zij aan den Venrayschen pastoor rekenplichtig bleven. Eenigen tijd later werd nogmaals uitdrukkelijk verklaard, dat de kapelgoederen door het bestuur der hoofdkerk moesten beheerd worden.

(i) Het decreet van 30 Sept. 1807 verstaat onder chapelle auxiliaire: chapelles aux églises établies sur la deraande d'une commune entière. Chapelles annexes daarentegen waren; chapelles aux églises établies sur la demande des principaux contri-buales de la commune. Een en ander gaf voor het geestelijke wel weinig of geen verschil, voor het tijdelijk beheer en den onderstand der dienstdoende heeren kon het echter van overwegend belang zijn.

Ten jare 1823 5 November richtte de Staatsraad-Gouverneur der Provincie Limburg, C. de Brouckère, eene aanschrijving aan de kerkbesturen omtrent het beheer der goederen en inkomsten der kapellen, welke circulaire de Venraysche Schout, Frans Ver-blackt, in eensluidend afschrift aan de Oostrumsche kapelmeesters uitreikte. Den 19 Januari daaraanvolgende gaf de ontvanger der Venraysche kerkfabriek, M. van de Pasch, opdracht en last aan Peter Vermeulen te Oostrum om namens hem de renten en pachten der kapel en vicarie te ontvangen, en daarvan kwijting te geven, ten einde door den kerkeraad de noodige mandaten van de te doene uitgaven kunnen afgegeven worden. (Zie Bijlagen n^os XVI-XVII).

De toestand door het Keizerlijk Decreet van 't jaar 1809 geordend en bestendigd, bleef tot de laatste jaren in voege.

Volgens artikel 40 van het „Algemeen Reglement voor de parochiale kerkbesturen in het bisdom Roermondquot;, dat den 1 Januari 1877 in werking kwam, kunnen de bijkerken of kapellen haar eigen bestuur verkrijgen, wanneer de Bisschop daarvoor toestemming geeft.

Daar dit laatste tot heden toe niet is geschied, blijft het tijdelijk beheer der Oostrumsche kapel en goederen nog steeds volgens den ouden voet aan het parochiaal kerkbestuur van Venray. De zoogenaamde kapelmeesters, die ook in de parochiekerk evenals de kerkmeesters, eene afzonderlijke zitplaats hadden, waren slechts belast met het collecteeren, enz.; zelfs de eenvoudigste reglemen-tatie over het vaststellen van het plaatsgeld op het oxaal behoorde wettig aan het parochiaal bestuur. Onder pastoor van Haelf droegen de kapelmeesters den troonhemel in de plechtige processiën op H. Sacramentszondag en Kermisdag.

Rectoren of vicarissen der kapel.

Tengevolge van het Concordaat tusschen Z. H. den Paus en den eersten Consul Napoleon gesloten, benoemde voortaan de Bisschop, zonder zich om eenig patronaatsrecht behoeven te bekommeren, tot de pastorijen van zijn diocees. Ook de andere dienstdoende geestelijkheid werd door den Kerkvoogd bij bepaalde kerken aangeschreven en hare jurisdictie of geestelijke rechtsmacht nader

— 188 —

aangewezen. Daar de tienden en meerdere kerkelijke fondsen afgeschaft, aangeslagen of verduisterd waren, werd de bezoldiging der geestelijken gedeeltelijk door het Gouvernement verstrekt, terwijl voor het overige, de burgerlijke gemeenten, de kerkfabrieken of particulieren het hunne bijbrachten. De kerkelijke stichtingen, waarop lasten berustten, waren in de eerste jaren na het Concordaat aan de kerken teruggegeven, met de verplichting de diensten te laten verrichten. Dit geschiedde veelal naar den maatstaf der oude gewoonte of van het bisschoppelijk tarief.

De oude sacellanien of kapellanijen, rectoraten, vicariën, officies enz. waren als stichtingen en rechtspersonen opgeheven, en hunne goederen meestal op bovengemelde wijze bij die der kerkfabriek vereenigd, terwijl de voormalige titularissen op eene dienstaan-stelling van den Ordinarius, hunne ambtsbezigheden omschreven vonden.

Zoo was het ook te Oostrum gegaan. De laatste onder het patronaat van graaf van Schellardt benoemde rector Hoeba was den 3 December 1802 overleden, waarop zijn diensttijd met catechismus tot St. Jan-Baptist door den oud bekende van Oostrum, Petrus Driessens, werd waargenomen. De HH. Diensten op O. L. Vr. Onb. Ontvangenis, Lichtmis en Boodschap werden door den oud-kloosterrector Eijmaels verricht. Driessens zette zijne bediening voort tot S. Andries 1803 en meerdere buitengewone oefeningen werden in dit en volgende jaren door den hooggeboren heer Baron de Meer (1) (zoo celebreerde hij 8 September 1805 den Hoog-dienst) en eenige gesupprimeerde paters Minderbroeders van Venray verricht (o. a. pater J. van Rossum, pater A. T. Braekman).

Door de zorgen van den pastoor, de geestelijke overheid en het kapelbestuur kwam eene nadere regeling tot stand.

Een geestelijk zou voor vast aan de kapel verbonden worden, de H. Diensten en fundatiën verrichten alsmede het catechetisch onderricht houden tot gerief der inwoners van Oostrum, Lull en Boshuizen, dit alles onder toezicht van den pastoor.

(i) Albert Frans Baron de Meer, geboren op het huis Dalenbroeck, zoon van Frederik Victor en Albertina Carolina de la Tour, woonde langen tijd te Venray, was aldaar lid der Caecilia-broederschap voor heeren geestelijken en overleed er 20 December 1811 oud 76 jaren. In de wandeling (zie Publications Limb, tome XXVI jr. 1889 bladz. 136) werd hij „het baronnekequot; genoemd.

— 189 —

Daar de goederen der oude vicarie enkel de fundatierechten opbrachten stelde het kerkbestuur voor den nieuwen rector met eene jaarlijksche som van 200 Kleefsche gulden tegemoet te komen en bovendien de buitengewone diensten met de Octaven, het mediteeren in de Vasten als anderszins extra door de kapel te vergoeden. Als éérste vaste rector treedt nu op de eerw. heer

Wilhelmus Matthias Eijmaels.

Na de suppressie des kloosters Bethlehem woonde hij nog met eenige religieusen als pachters in een zijvleugel van het voormalig kloostergebouw; van daar dan ook dat hij de wasch en het linnen der kapel kon verzorgen. Eijmaels trad in bediening 30 November 1803 en bleefs zulks doen tot St. Jacobsdag, 25 Juli, 1811. Hij overleed te Geysteren 1 Juli 1822. ^

Theodürus Verblackt.

Sedert het vertrek van rector Eijmaels naar Geysteren werd de voormalige rector der kapel of vicaris Verblackt, thans rustend te Venray, andermaal belast met de bediening zijner vroegere kapel en voltrok als zoodanig de verplichtingen in het H. Ministerie vanaf St. Petrus-Banden, 1 Augustus, tot 31 October 1811.

Melchior Laureijs.

Deze was een Belg van geboorte en lid van het Oratorium te Kevelaer welks suppressie hij in 1802 beleefde. Gelijk bekend is werd door den Roermondschen vicaris capitularis Antonius Bosman ten jare 1G4G de zorg over de Kevelaersche bedevaart aan de Oratorianen van den H. Philippus Nerius opgedragen en derhalve mag ons de benoeming van Laureijs en zijne aanstelling bij Maria's heiligdom te Oostrum, waar zijn tractement met 50 Kleefsche gulden verhoogd werd, geenzins bevreemden. Hij was te Oostrum in functie van 1 November 1811—1815. Vervolgens ging hij naar zijn geliefd Kevelaer terug, waar hij als laatste Oratoriaan den 30 November 1851 in den ouderdom van 90 jaren overleed.

— 190 —

Joannes Theodorus Baltasar Raijmaekers

was een oud-Minderbroedcr van Venray en had met nog eenige andere kloosterlingen na de suppressie de gebouwen van het domein-bestuur gepacht en bewoonde dezelve nog in 1820. Na het vertrek van pater Melchior Laureijs fungeerde hij te Oostrum, maar kon in het vroegjaar 1822 den H. Dienst aldaar niet meer waarnemen. Hij overleed te Venray den 11 Juni 1822, oud 52 jaren.

Franciscus Roelofs,

^een jeugdig Venrayer, den 2 Maart 1822 te Munster priester gewijd, P werd reeds den G April daaraanvolgende als rector te Oostrum JT benoemd doch bleef slechts drie maanden in bediening, daar hij reeds den 25 Juni 1822 als kapcllaan te Scvenum aangesteld werd.

De eerw. heer Frans Roelofs geboren te Venray 2 December 1797, studeerde aan het seminarie van het bisdom Aken te Keulen gevestigd, werd kapellaan te Maasbrce 12 October van hetzelfde jaar 1822, pastoor te Baerloo 21 Februari 1840, op zijn verzoek • overgeplaatst naar Wanssum 20 September 1850, waar hij den 25 Februari 18G2 overleed. Zijne ouders waren Antoon Roelofs en Antoinetta Arts.

Na het vertrek van den eerwaarden heer Roelofs was er moeije-lijk een vicaris voor Oostrum te vinden, daar het onvoldoende inkomen der stichtingen door de geringe draagkracht der ingezetenen aldaar slecht kon verbeterd worden. De Venraysche pastoor Lambertus van Elsberg met zijne kapellanen voorzagen wel naar vermogen in de H. Bediening, doch door de vele diensten in de parochiekerk en in de annexe der voormalige Minderbroeders was het hem onmogelijk Oostrum naar eisch te bedienen.

De eerwaarde heer van Issum uit Sambeek was wel bereid gevonden ten minste op Zon- en Feestdagen te Oostrum de H. Mis te lezen en catechismus te doen, doch had wegens zijne zwakke gezondheid hiervan moeten afzien.

Van Elsberg verzocht nu zijn confrater den eerw. heer Rudolf Berns, pastoor van het naburige Oirloo, om des Zondags twee H. Missen te willen doen, de vroegmis met instructie te Oostrum en de Hoogmis te Oirloo, daar beide plaatsen dan

— 101 —

geholpen waren, Op de toestemining van den Oirlooschen Herder verzocht nu de pastoor van Venray den 8 December 1822 aan den administrator apostolicus van de toenmalige cantons Horst en Sittard, Joannes Arn. Barrett te Luik, de licentia binandi op Zondagen, alsmede op de verplichte en afgezette feesten, totdat de vacature aangevuld was (zie Bijlage n⁰ XVIIl).

Na de noodi^e volmacht trad nu gedurende anderhalf jaar als vicaris te Oostrum op de Oirloosche pastoor:

Henricus Rudolpitus Berns 1823—1824,

geboren te Gennep, werd in 1824 pastoor te Kessel, waar hij den 27 Maart 1857 in den ouderdom van 63 jaren overleed. Zijn portret bevindt zich bij de weduwe J. L. Otten-Nass vroeger te Heyen thans te Well. Op hem volgde de eerw. heer

Cornells van Dongen van 1824 tot het begin 1826,

geboren te Zeeland bij Uden, waar hij ook den 9 Januari 1843 overleed.

Een meer geregelde toestand volgde door de benoeming van den eerw. heer:

Henricus Joseph Oomen

van 11 Febr. 1826 — 14 Mei 1834 rector bij de O. L. Vr. te Oostrum.

Gedurende zijn verblijf te Venray bewoonde hij den zooge-naamden „wijnkelderquot;, een oud wijndepót der familie Oomen. Deze huizinge van bijzonderen bouwstijl lag in de groote straat, is thans geheel vertimmerd en bewoond door den tapper Paul Lutters. Het fixum of vast inkomen van den vicaris bestond destijds uit 120 gulden Ned. van de kapel; 13,05 voor de Meditaties in de vasten en 84,37 voor gefundeerde missen.

Over dezen merkvvaardigen Venrayer, die de éérste President van het hersteld Groot-Seminarie te Roermond en vicaris-gene-

— 192 -

raai van het bisdom geweest is, en in zijne geboorteplaats begraven ligt, zie men Maasgouw 4^de Deel jg. 1882—83 bladz. 0G4.

Jan Baptist Albert G. Rousseau

werd den 5 October 1834 tot rector benoemd en bedankte in het laatste van 1860. Zijn Eerwaarde was geboren te Hasselt (België) ten jare 1805, priester gewijd in 1828. Na met een pensioen van 492 gulden de H. dienst verlaten en Maastricht als domicilie gekozen te hebben, begaf de oud-rector zich naar het bisdom Luik waar hij den 2(5 Mei 1885 te Grand Axhe overleed. Hij was een neef der opvolgende geneesheeren J. B. Rousseau en Jos. Arnold Hub. Rousseau en wijl hij bij neef doctor zijn kosthuis had noemde onze bevolking hem in de wandeling „Üokters-heerke.quot;

Chroniek (vervolg der) van af den Franschen tijd tot op de helft dezer eeuw.

1802 een nieuwe haan op den toren, weegt 5¹/₄ pond voor 11 guld. 10 st. Kleefsch, geleverd door den smid Peter Fleuren.

1806 het oud oxaal onder den toren afgebroken en een nieuw achter in de kerk gesteld kostte met andere reparatiën. 128 guld. 1 st.

1806 nog voor het witten der kapel betaald .... 59-7-0

1807 te Gelder betaald om volgens wettelijk voorschrift

de quitanties te laten zegelen, (met de reiskosten) . . 41-9-0

1807 den 20 Juni „ontfangen uit den omgang doen

sy hebben kommen bidden om regenquot;....... 7-9-0

20 Juni was dat jaar op een Zaterdag, op welken dag van oudsher de kapel door talrijke pelgrims bezocht werd.

1807 twee koperen kandelaars en 3 kasuifels met toebehoor gekocht van den ouden klooster-rector Eymaels ad. 40 gid. KI.

1823 11 Augustus, De kapel wederom laten witten.

1828 de pachten en goederen der vicarie en kapel herzien naar de officieeie opgaven van 1G Juli 1798, 15 Pluvióse an X en 7 Prai-rial an XIII (resp. 4 Febr. 1802 en 27 Mei 1805). (Zie Bijl. n⁰XIX).

1833 de Lindenboom op het üostrumsch plein bij het H. Huisjen omgekapt en een nieuwe (de tegenwoordig nog staande) geplant-

1834 Groote orgelreparatie door van Dintcr.

1837. Bouw van een portaal aan de noordzijde, waarin het Mariabeeld uit het gesloopte H. Huisjen geplaatst werd. Tegelijk werd een Calvarieberg achter het koor opgericht. Het geheel kostte aan arbeidsloon, met bijlevering van eenige materialen, lijsten en frontispice, de som van 345 francs, bewerkt door F. Ver-straelen. Deze Calvarieberg werd later tusschen de sacristij en voorportaal geplaatst, doch is op zijne beurt, daar de overgroote beelden wegens hun vorm op het godsdienstig gevoel der tegenwoordige bezoekers geen gunstigen indruk meer maakten, eenvoudig weggeruimd. Als voetstuk voor het groot houten kruis diende een overblijfsel van de oude kunstvolle theotheca uit de parochiekerk, dat nog aan de kapel aanwezig is.

1851 21 September, de Gildebroeders ontwerpen een nieuw reglement.

18G6 1 Februari, stierf te Venray in de Hofstraat de oud-Burgemeester Frans Verblackt. AVijl zijne familie uit Oostrum herkomstig is, vermaakte hij aan de kapel een legaat van 150 gulden Nederlandsch, Hiervoor moet jaarlijks in de octave van Allerzielen een H. Mis gelezen worden voor den testateur en zijn verwanten. Na het stipendium voor den celebrant dient de rest tot opbouw en versiering der kapel. Dit kapitaal is besteed bij de toenmaals plaats gehad hebbende restauraties der kapel.

Simon Deckers maakt stichtingen in de kapel.

Het Heiligen huisje of kapelletje van O L. Vr.

Ongeveer in het midden van Oostrum op een soort plein bevond zich van oude dagen her een groote linde, onder welker takken een kapelletje of zoogenaamd heiligen Huisje stond met de beeltenis der Moeder Gods.

Dit gebouwtje, in den vorm van een pilaar ter manshoogte in baksteen opgetrokken, op de wijze, van het nog bestaand van Sint Jan te Merseloo, was daarenboven aan de vier zijden door traliewerk omgeven, waartusschen onder het leien dak het beeld geplaatst was.

In de ontvangsten ten jare 171G brachten de afgekapte takken van deze linde de som van 1-14 0 op.

In 1825 werd er een kuip om die linde aangebracht door Jacob Vermeulen.

In 1831 was er nog eene uitgave aan den Waalschen leidekker Modave voor herstellingen van dit kapelletje.

In 1833 werd de oude linde door den timmerman Hendrik Jochyms gekapt, en ontving hij voor zijne moeite fr. 3,25 cent of 1,54 holl. Rij die gelegenheid werd het gedeeltelijk vervallen H. Huisje gesloopt en een nieuwe lindenboom, de nog bestaande, geplant.

Het Mariabeeld bleef voorloopig in de sacristie der kapel berusten, totdat het in 1837 in eene nis der kerkmuur tusschen twee kandelaars in het nieuw portaal geplaatst werd. Dit portaal werd in 1889 afgebroken en door een sierlijker vervangen.

Be de huisje van den H. Antonius van Padua te Lull.

Hoewel de vereering van den grooten wonderdoener van Padua sinds lang door schier geheel het Christenrijk verspreid was, nam te Venray de eeredienst van den H. Antonius, sedert de vestiging der Minderbroeders aldaar, ontegenzeggelijk eene hoogere vlucht.

Wanneer of door wien dit kapelletje ter eere van dien Heilige in de buurt Lull, op de uiterste grens der oude heerlijkheid Oostrum gelegen, gebouwd is, valt bij gebrek aan nadere bescheiden moeielijk te zeggen; denkelijk had dit plaats op het laatst der 17^de eeuw.

Het onderhoud berustte bij het kapelbestuur te Oostrum, dat deswege ook meermalen 'sjaars het offerblok lichtte, gelijk uit de rekening van 1719 blijkt, een gebruik dat tot heden bleef voortbestaan.

Ten jare 1724 is het voor het grootste gedeelte, misschien wel geheel nieuw opgetrokken, blijkens de rekening volgens welke hiervoor nieuwe leien en ongeveer 2000 tichelsteenen gebezigd werden. Thans nog prijkt het heiligen huisje tusschen pijn, linden, en eiken en ontvangt menig bezoek van Antonius' trouwe vereerders.

Ludovicus Ramaekers

geboren ter Horst 18 October 1829, priester gewijd te Roermond 24 Maart 1855 door Mgr. Vrancken, kapelaan te Blitterswyck

— 195 —

Juli 1855, item te Helden 5 Januari 1856, item te Venray October 1856, en rector aan de Lieve Vrouwe Kapel te Oostrum in April 18G1.

De benoeming van dezen ijverigen zielzorger was ecne weldaad voor Oostrum. In April 1861 benoemd werd zijn Eerw. door den HoogEerw. Heer Deken Verheggen verzocht, de functiën in de parochiekerk voorloopig te blijven uitoefenen, wijl er nog geen nieuwe titularis voor Venray was aangewezen. De H. Diensten te Oostrum werden in dien tusschentijd door de Eerw. Paters Minderbroeders verricht, 't Was een geschikte tijd om te Oostrum eene woning voor den rector te kunnen bouwen, daar het al lang ge-wenscht vast verblijf voor den dienstdoende geestelijke aldaar in eene wezenlijke behoefte voorzag. Met bekwamen spoed werd voorige-werkt om in den herfst gereed te zijn, waarbij het bestuur der parochie door aankoop van terrein het zijne bijdroeg. Om de kosten te dekken werden bij deze gelegenheid eene aanzienlijke hoeveelheid gouden en zilveren ex-voto's, als harten, armen, beenen, kruisjes, gouden kettinkjes met schuiven, oorbellen, welke bij sterfgevallen als anderzins aan het miraculeus beeld vereerd waren, te gelde gemaakt. Daardoor laat het zich verklaren dat er zoo weinig oude sieraden gevonden worden, de meeste zijn dan ook giften van lateren tijd. In December 1861 vestigde zich de eerw. heer Ramaekers in zijne nieuwe woning te Oostrum.

Aanstonds toog de rector aan 't werk en ontzag geene moeite om de uitwendige restauratie van toren en kerk te ondernemen waaraan de ingezetenen ieder naar vermogen bijdroegen, 't Was ook door 's mans aanwakkering dat niet enkel op de Zaterdagen, gelijk van oudsher, maar ook in de Meimaand en op de feestdagen der Moeder Gods, de stroom der beèvaartgangers uit de landen van Kessel en Cuijk zich verdubbelde, dat het vertrouwen op Maria's macht in de harten der geloovigen werd aangesterkt en meerdere broederschappen naar Oostrum optrokken, waarvan wij slechts willen vermelden het collegie van Ven ra}', de H. Fa mil ie n van Overloon, Boxmeer en Sambeek,

Een kort chronologisch verslag zal ook beter dan een breedsprakige rede, de werkzaamheden van den nooit vermoeiden arbeider in 'sHeeren wijngaard schetsen.

1865 Juli. Het troontje met het miraculeus beeld, opeen altaar geplaatst; de werkzaamheden en omwerking verricht door den bouwkundige Seger Bekkers te Venray, ad 80 gulden.

— 196 —

1865. Dc schoone schilderij der bedevaart door den schilder Jan Adriaan van der Drift vervaardigd, en destijds geplaatst in het voorportaal.

Het tafereel heeft eene breedte van 1 meter 50 centimeter bij eene hoogte van 1 meter en stelt voor de kapel te üostrum met omtrek en meerdere processies o.a. eene Meyerysche, denkelijk doelende op den doortocht der Eindhovensche processie naar Kevelaer. Boven het geheel twee vliegende engelen die een banderol houden, waarop de volgende in jaarschrift aangebrachte vertolking van de 3^lIc strophe van het Magnificat is uitgedrukt:

ziet! toCh Van nU af zaL leDer gesLaCht MIJ zaLIg heeten. (Luc. I, 48).

onderaan staat: L. Ramaekers, rector ad sanctam Mariam in Oostrum en J. A. van der Drift pinxit 1865.

Deze schilder van der Drift vertoefde in de jaren GO te Ven ray in het pensionaat der eerw. zusters Ursulinen en herstelde destijds in de parochiekerk al de altaarstukken, die echter tien jaar later, als overtollige sieraden werden verbannen.

Zie verder Maasgouw Deel 9, 1892, bladz. 9, waarde heer A. J. Flament dezen kunstschilder bespreekt en er bijvoegt, dat Jan Adriaan van der Drift geboren werd te 'sHage 1808 en te Weert den 23 Maart 1888 overleed.

Van Beurden in Maasgouw Deel 8, 1890—91, pag. 119, zegt: „Eigenaardig is eene schilderij der bedevaart, die in de kerk hangt, en door een Venraysch kunstenaar vervaardigd isquot;.

In den herfst 1893 is deze schilderij, wegens de bekrompen ruimte van het nieuw portaal, in de kerk zelve gehangen.

1865. 2 Juli. Pauselijke Breve, waarbij Pius IX, den vollen aflaat door zijn voorganger Pius VI op de zeven L. Vr. dagen verleend, uitstrekt tot al de octaafdagen van O. L. Vr. Hemelvaart en Geboorte, alsmede op het feest van den H. Aloysius.

18G(). Werden door meergenoemden Seger Beckers twee nieuwe eikenhouten koorbanken geplaatst, de éene voor 15 Augustus, de andere later, te samen............ƒ 200._

1866. Nieuwe banken, 18 in het schip en 3 langs

de zijden, door van den Brand te Broeckhuysen ... ƒ 300.—

1867. Twee nieuwe gebrandschilderde vensters op het koor geplaatst voor de feestdagen van O. L. Vr. door

— 197 —

den Roermondschen kunstschilder Frans Nicolas, geschonken door den rector en diens familie. Zij kostten,

behalve het draadwerk............f 500.—

Het eerste aan den Evangeliekant van het hoofdaltaar stelt voor ile Onbevlekte Ontvangenis, liet bovenschrift luidt:

„Conceptio est hodie S¹'quot;' Marine Virginis — cujus vita inclyta cunctas illust rat ecelesias.

Ter rechterzijde onder de afbeelding der Onbevlekte Ontvangenis staat:

Jota pnlchra es Maria et macula originalis non est in te. Tn gloria Jernsalern. Tji laetitia Israël.

Ter linker onder de beeltenis van Pius IX met de bulla dogma ti ca :

Ipsa con ter et caput tun ui. Gen. III, 13.

en onder het geheel: L. Ramaekers Rector te Oostrum 1S67.

Het tweede raam aan de Epistelzijde van het hoogaltaar stelt voor den H. Dominicus den Rozenkrans ontvangende, den hond met de fakkel naast zich. Onderschrift: Familie Ramaekers, Horst 1867.

1868, 1-1 October Pauselijke Breve, waarbij Pius IX meerdere gedeeltelijke aflaten aan de kapel verleend.

18G9. In den loop van dit jaar werden wederom zes nieuwe gebrandschilderde vensters geplaatst door denzelfden heer Frans Nicolas, insgelijks geschonken door de familie Ramaekers. De kosten, behalve het draadwerk door Jos. van der Loo te Venloo, bedroegen 1440 gulden, het tusschenwerk in tufsteen werd geleverd door O Grod, Stein- und Bildhauer te Kleef, voor ;!77 gulden.

Op deze acht prachtig geschilderde vensters berust ten laste dei-kapel een jaarlijksche verplichting van acht leesmissen voor de familie Ramaekers.

De ramen stellen voor:

1° Achter het hoofdaltaar, dat bij die gelegenheid van schilderij en kolommen ontbloot werd: De kroning van Maria in den Hemel.

Onderschrift: II. Maria verkrijg voor Lambert B. Ramaekers, f overl. 47 en Anna Maria Hoogen de eetnvige rust f overl.

Win 61.

2° voorstelling: De opdracht van het Kind Jesus in den tempel op O. L. Vr. zuivering (Lichtmis).

Onderschrift: II. Maria bid voor Anna Maria Ramaekers.

— 198 —

3° voorstelling: Bezoek van Maria aan hare nicht Elisabeth.

Onderschrift: //. Maria verkrijg voor de overledene kinderen van L. Ramaekers en A. M. Hoogen de eenzvige rust.

4° voorstelling: De boodschap des aartsengels aan Maria.

Onderschrift: //. Maria bid voor Joannes Ramaekers '[IS..

5° voorstelling: De opdracht van de H. Maagd in den tempel.

Onderschrift: //. Maria bid voor Helena Ramaekers f 18 . . en haar eeltig kind Maria Helena Hoeijmaekers, non in het klooster te Grubbenvorst | 18 ..

G⁰ voorstelling: De geboorte Christi in den stal te Bethlehem.

Onderschrift: II. Maria verkrijg voor Mathijs Hoeymaekers, echtgenoot van H. Ramaekers (de eenzvige rust) f 18 ¹⁷l_u 52. (1)

1870 21 Sept. werd in de kapel door Mgr. Paredis kerkelijk opgericht de Broederschap van de Allerzaligste en Onbevlekte Maagd en moeder Gods, Maria, onder den titel van O. L. Vrouzo, Behoudenis der Kr anken!'' (Zie bijlage n⁰ XXI) en

1871 den 15 Augustus werd zij op verzoek van den Eerw. Rector met de aartsbroederschap in de kerk van den H. Laurentius te Parijs vereenigd. Later werd ook gezegend water ter eere van O. L. Vr. van Oostrum voor kranken beschikbaar gesteld. Het getal ingeschrevenen bedraagt tot heden (Juni 189(j) 7850.

1872. Werd in de lente de kapel fraai gepolychromeerd door den Venrayer kunstschilder Louis Custers. Op de binnenzijden van den koorboog staan de zinnebeelden uit de Litanie van Loreto. De onkosten van het geheele werk beliepen ruim derdehalf honderd Ned. Gulden.

1873. Werkzaamheden aan de kapel verricht door den stukadoor P. R. Lutters.

1874. Werden uit de offers der kapel wederom twee nieuwe gebrandschilderde vensters geplaatst, geleverd door dezelfde kun stenaars; het steenwerk te Weeze (Pruissen) afgeladen, werd door Oostrumsche karren aan het station aldaar afgehaald, en via Well over de Maas ter bestemming gebracht.

(i) De tabella genealogica der familie Ramaekers uit Horst volgt als bijlage n⁰XX.

— 199 —

1° voorstelling: De Geboorte vim ü. L. Vr., het titelfeest der kapel.

Onderschrift: II. Maria bid voor de weldoeners uwer kapel(1).

2°. Die onder den toren stelt voor den troon van het miraculeus beeld te Oostrum zeilquot;.

Onderschrift:

Saneta Maria Mater Dei Mirakuleuze Beeld van 0. L. Vrouw te Oostruin. Bedevaartplaats.

Dat de ramen zoo geheel buiten het verloop der historische en bijbelsche gebeurtenissen gesteld zijn, is ongetwijfeld te wijten aan de op verschillende tijdstippen plaats gehad hebbende bestellingen.

In den loop van het jaar 1874 had een schoone verandering plaats: het oxaal dat voor de torenruimte in de kapel vooruitsprong en daardoor noodeloos plaats benam, werd afgebroken en het orgel in twee gelijksoortige kasten onder den toren gebracht. Eene schoone ballustrade sluit den torenhoog van het schip af. De onkosten met verdere verlloonen en werkzaamheden beliepen de som van 100 gulden.

1875. Nieuwe fraaie koperen luchters vervaardigd. De oude in de kapel waren veelal het werk van den bekenden Venrayschen koperslager Arnold Weyers. Deze woonde in de Hofstraat en quot;was 6 Mei 1772 gehuwd met Johanna Maria Groethuysen (f 1810), zuster van den deken Groethuysen. Eene andere zuster was gehuwd met den Meerlooschen koster van Haeff. Meerdere fraai bewerkte stukken van hem, vooral kandelaars, waren aanwezig in de kerken van Oostrum, Meerloo, Venray, Well.

1875 11 Juni. Pius IX verleent eene eeuwigdurende dagelijksche aflaat aan de kapel. De geheele 15reve met de Nederlandsche vertaling door een bekend Latinist vervaardigd, zooals zij beide op een fraaie tabel in de kerk hangende voorkomen, volgt als bijlage n° XXII.

1875. Daags na het Patroonfeest der kapel. Donderdag 9 September, werd eene H. Missie geopend door de EE. Paters Eran-ciskanen te Venray, waarin op Zondag den 12'¹â„¢ onder de Hoogmis

(i) In dit oude kerkraam stond het gebrandschilderd wapen der fomilie van Schellardt.

5

— 200 —

het H. Missickruis gezegend werd. De broederschap der H. Familie van Boxmeer (op Zondag 29 Augustus) en later die van Sam-beek en Overloon bezoeken de kapel.

De dagen van den WelEerwaarden rector Ramaekers waren te Oostrum geteld; in het vroegjaar 1877, als pastoor te Maasniel benoemd verliet hij de plaats, waar hij ongeveer zestien jaren Maria's eer bevorderd had. Den 20 Februari werd hij als pastoor van Maasniel ingehuldigd, waar bij die gelegenheid om zijn portret te lezen stond;

eCCe VIr qUl pasCIt gregeM DlVI LaUrentll.

Op zijne nieuwe standplaats verkoelde geenszins de hooge ver-eering die hij in Maria's heiligdom te Oostrum had aangekweekt en onderhouden, en zoo richtte hij aldaar de Vereeniging of Broederschap van O. L. Vr. van altijddurenden bijstand, wier schoone Beeltenis in de parochiekerk van den H. Laurentius te Maasniel door talrijke pelgrims bezocht wordt, en vele zegeningen in den omtrek verspreid heelt.

Franciscus Martinus Cornelis Omes

geboren te Middelaar 3 September 1835, Priester gewijd te Roermond 21 Maart 1863, kapellaan te Wessem, item te Well 30 September 1865, te Heyen Juli 1870, en benoemd tot rector van Oostrum 4 Februari 1877.

Hoewel reeds geknakt in gezondheid kwam de ijverige man vol moed op zijne bestemmingsplaats en aanstonds had hij de plannen gereed om het werk van zijn bedrijvigen voorganger verder uit te breiden. In hetzelfde jaar werd de rectorswoning ot rectoraat merkelijk veranderd en tot den toren doorgetrokken; tevens werd om de omgeving der kapel te verfraaien de oude kosterij afgebroken. De door velen bewonderde versiering der kapel verraadde in meer dan een opzicht den aestetischen zin des rectors. Ook werd het oude beeld van St. Antonius abt, op nieuw gepolychromeerd en een prachtig beeld van St. Joseph in de kapel geplaatst. Reeds was er gedeeltelijke uitvoering gegeven aan zijn plan, om gelijk op meerdere plaatsen, de nieuwe devotie tot O. L. Vr. van Lourdes aan de kapel te verbinden, toen de dood een einde maakte aan zijn rusteloos streven.

— 201 —

Den G April 1878 overleed rector Omes en werd den 10 daar] aanvolgcnd op het kerkhof te Venray, naast den HoogEenvaarden Heer Deken Verheggen, begraven.

Joannes Matthias Hubertus Canjels,

geboren te Venloo 22 Mei IH,'})], Priester gewijd te Roermond 9 April 1859, in hetzelfde jaar 30 December kapellaan te St. Odi-liënberg, in gelijke betrekking overgeplaatst naar Muasbree 30 September 18G2, Rector te Oostrum 12 Mei 1878.

Een langwijlige ziekte was het deel van dezen goedigen man, die weinig opgeruimde dagen te Oostrum mocht tellen en in den laatsten tijd zijn H. Dienstwerk door de heeren uit de parochiekerk en de WelEervv. Paters Franciskanen moest zien verrichten. Den 18 December 1882 maakte de dood een einde aan de kwelling en na den lijkdienst in de parochiekerk te Venray, werd het stoffelijk overblijfsel van den Eenv. Rector ter begravenis naar Venloo vervoerd.

Joannes Andreas van Hegelsom

geboren te Grubbenvorst 24 Maart 1841, Priester gewijd te Roermond 6 April 18G7, werd zijn Eenv. 1 October daaraanvolgende kapellaan te Tegelen enden 19 Maart 1874 als zoodanig naar Horst verplaatst. Rector te Oostrum benoemd 30 December 1882 vestigde hij zich in Januari 1883 met ter woon aldaar, als wanneer boven 't portaal der kerk de volgende tijdspreuk was aangebracht:

PaX IntrantI VeneranDo CapeLLae Vlrglnls reCtorl Joannl Van HegeLsoM!

Uit eene oude familie van Kessel., verwant aan den beroemden Keulschen vicaris-generaal en beurzenstichter. Jan van Swolgen, gesproten, was die rector niet alleen een ijvervol priester en redenaar gelijk zijne loopbaan te Horst bewees, maar ook een uitmuntend beoefenaar der Vaderlandsche historie, waarbij zijn open karakter menige vaste vriendschapsband wist te strengelen. Terstond bij

— 202 —

zijne vestiging stelde hij ten gerieve der pelgrims het meermaals aangehaalde devotieboekje te samen, dat in 1884 te Maastricht verscheen. Op zijne aansporing vooral vervaardigde zijn aanverwant, de WelEenv. heer Gerardus Johannes Wijnhoven, het bekende „Oostrumsch Pelgrims-Liedquot;, dat het boekje besluit. Ook de eenvoudig reine doch gemoedverhefiende melodie of toonzetting is van denzelfdcn dichter (1).

Een merkwaardig feit, een lichtstraal in de eeuwen, zou den naam des rectors voor immer aan Oostrum verbinden.

Dat glanspunt in Oostrum's historie, die eeuwig gedenkwaardige dag voor de pelgrims is de kroning van het miraculeus beeld. Reeds lang hadden vrome en vurige vereerders van Maria den wensch gekoesterd de roemwaardige beeltenis van Gods moeder de eere der pauselijke kroning te beurt te zien vallen, toen de rector der kapel, de ijverige van Hegelsom, met het Hoofd van Venray's parochie, den WelEenv. Heer Henricus Wilhelmus Hubertus van Haeff, deswege een smeekschrift naar Rome opzonden, waarop van wege den Heiligen Vader allergunstigst beschikt werd. Z. H. Leo XIII gelastte zijne Doorluchtige Hoogwaardigheid Monseigneur Joannes Augustinus Paredis, bisschop onzer Roermond-sche diocese, of eencn door dezen aan te wijzen gevolmachtigde, in zijnen naam de kroningsplechtigheid te verrichten. Deze heuglijke feestviering (2) werd bepaald op Zondag ouder de octave van O. L. Vr. Geboorte, 14 September 1884, waarom men besloot de jaarlijksche bedevaartprocessie van 8 September uit de parochiekerk tot dien dag te verschuiven.

De blijde mare vloog over het dorp en haar echo weerklonk in al de katholieke bladen van het bisdom en verre daarbuiten. Oostrum, ja geheel Venray was reeds op het laatst van Augustus in feestelijke stemming en druk in de weer zich voor te bereiden tot eene grootsche viering op den jubeldag der Onbevlekte, voor wier genadebeeld de Venrayer geslachten meer dan vijf eeuwen

(1) Van denzelfden schrijver verscheen: „De dies Jrae, Dag des toorns, vertaald en toegelicht door G. J. Wijnhoven, pastoor te Sevenum. Roermond, J. Romen 1887. Niet enkel voor jeugdige priesters en theologanten onzer Seminariën, maar ook voor ieder geloovige is het een boekje van ware beleering.

(2) Het programma der plechtigheid volgt als Bijlage n⁰ XXIII.

— 203 —

vertrouvvvol hadden neergeknield. De adellijke familie de Weichs de Wenne van het naburige kasteel Geysteren, dat immer nauw met Oostrum verbonden was en der kapel steeds een warm hart toedroeg, schonk de gouden prachtige kronen om de hoofden van het Jesu-Kindje en Maria te sieren. Rij het naderen van den gedenkwaardigen dag begon men de kapel op te smukken met vanen, veelsoortige draperiën en toepasselijke opschriften. Hoog boven het torenspits der kapel wapperde de kruisbanier; een witte vaan met rood kruis; talrijke slanke hoornen met veelkleurige kransen en vlaggen getooid, waren, onder elkander met slinger-snoeren verbonden, langs het ijzeren staketsel der kapel geplant. Drie schoone praalbogen met dichtspreuken werden op den weg naar de hoofdplaats opgetrokken, alle gesteld door de inwoners van Oostrum en Lull, wien geen arbeid en moeite te zwaar viel, om iets bij te dragen tot opluistering van Maria's feest en waardige ontvangst der hooge gasten.

Eindelijk brak de langgewenschte dag, het Hoogtij der kroning aan.

In den voormiddag van den Zondag waren reeds de broederschappen der II. Familiën van Venlo en Blerick ter bedevaart overgekomen, waarvoor ten 10 ure de plechtige Hoogmis werd opgedragen door den Hoog Eerw. kanunnik Gust. J. H. H. Verzijl, provisor aan het groot seminarie te Roermond. Als diaken en subdiaken werd Z. H, Eerw. bijgestaan door de eerwaarde heeren Henr. J. F Joosten en Andr. Stassen, kapellaans en bestuurders der HH. Familiën te Venlo en Blerick. Onder dien Hoogdienst gezongen door het koor der Venloosche Broederschap onder leiding van Ed. Krips, hield de eerw. Jac. Verheggen, kapellaan van Meerloo de feestrede. Deels om de betrekkelijk geringe ruimte der kapel, veel te klein voor zulk een toeloop, deels om den luister te verhoogen en de eer der feestelijkheid aan Venray's grijze moederkerk te doen toekomen, was besloten de kroning in den statigen parochialen tempel van Sint Petersbanden te doen plaatsgrijpen. Het groote gotische gebouw met zijne middeleeuwsche fresco's, vooral het koor waarop een troon voor het miraculeus beeld, kwam in zijn smaakvoller), doch niet overladen tooi, overheerlijk uit. Groene sierplanten, door het Urselienenklooster „Jerusalemquot; bezorgd, temperden den veelkleurigen glans der omgeving.

— 204 —

Inmiddels was in het middaguur het genadebeeld door den heer rector per wagen naar de groote kerk overgebracht, toen de opgetogen menigte reeds van alle kanten aansnelde.

Van over de Maas en den Peelkant kwamen zij te voet of met rijtuigen en zoowel de voorvaderlijke huifkar als de snelvarende tilbury's en landauers vulden Vonray's straten, tenvijl de namiddagtreinen van Noord en Zuid talrijke pelgrims aanvoerden. De Oos-trumsche we^ wemelde van menschen.

Z. D. H. Mgr. Paredis was omstreeks een uur van uit Tienray, waar Hij in de kapel het H. Misoffer had opgedragen, omgeven van de hoogeerwaarde heeren Mgr. P. J. Hoefnagels, Geheim-Kamerheer van Z. H. en Mgr. D^r Willi. Everts, Eere-Kamerheer van Z. H. en Directeur der scholen van Rolduc, beide kanunniken van het kathedraal-kapittel, op de pastorie te Venray aangekomen. Ten 2 ure verkondigde het majestueus klokgebrom uit Venray's eeuwenouden toren dat de plechtigheid zoude beginnen. Toen de geestelijkheid in de koorbanken en de adellijke familie van Geys-teren, waarvoor een afzonderlijk gestoelte naast den koperen adelaar op het beneden koor gesteld was, plaats hadden genomen, las vanaf het Hooge Koor de Zeer Eerwaarde heer Jacobus Geene, deken van Horst, de pauselijke kroningsbulle met luider stemme voor. Het ruime Godshuis scheen te klein, op de zijkoren en in de banken, stonden dubbele rijen vrome toeschouwers, een op de kniel-, een andere op de zitplaatsen, reikhalzend de plechtige stonde, het indrukwekkend oogenblik af te wachten.

Daar treden de Hoogeerwaarde Heer President van 't Seminarie Mgr. Hoefnagels, een van Venray's grootste en dierbaarste zonen, en Oostrum's rector de WelEerw. heer Joannes Andreas van Hegelsom voor den grijzen bisschop en bieden op een kussen de gouden kronen aan.

En vol aandoening plaatste de OOjarige kerkvoogd de kleinere op de kruin van het Jesu-Kindje en drukt de grootere op het hoofd der Onbevlekte Moedermaagd. Daarop weergalmen de machtige tonen van het „Magnificatquot;, beurtelings door priester en zangkoor aangeheven Maria ter eere, langs de beuken der kerk, waarna de eervv. heer Gerardus Lemmens, kapellaan ter Horst den kansel beklom om de feestrede uit te spreken.

Z.Eerw. schetste in duidelijke taal de beteekenis van Maria's

kroning niet enkel bij hare ten Hemelopneming, maar ook de eer en hulde die 's Heeren moeder door de kroning van hare genadebeelden hier op aarde wordt aangedaan. Heeft Venray, zoo sprak de gewijde redenaar, veel waarop het roemen kan, zijn trotsch gothischen tempel, zijne kloosters met onderwijsinrichtingen van Europeesche vermaardheid, zijn bloeiende handelsstand, zijne vrome en geleerde mannen van ouderen en jongeren datum, dat alles wordt overtroffen door een schat, die de glorie der eeuwen trotseert, nl. Maria's heilige beeltenis in Oostrum.

Die machtige Beschermvrouw der Christenheid, is zulks op bijzondere wijze voor Venray's parochie geweest, onder hare hoede en het patronaat van den hemelschen sleutelvoogd Sint Pieter, is het oude Rooi, de parel der Peel, zichtbaar beschermd, en is daar immer het katholieke vaandel hoog gehouden. De eer die Maria heden door hare dienaars gewordt, is een diepgevoelde hulde van en een glorie voor Venray. Met gespannen aandacht gehoord, maakte deze rede van den Venrayschen priester een diepen indruk op de verzamelde menigte.

De stoet of processie die in plechtigen optocht Maria's gekroond beeld naar Oostrum zoo terugbrengen, zette zich in beweging en dank der afgekondigde volgorde en leiding der eerw. heeren kapel-laans en rectors ging de ontzaglijke menschenmassa geregeld voort.

Voorop het parochiaal kruisvaandel gevolgd door de kinderen met de onderwijzers, vervolgens de breede rijen der vrouwen, waarna de broederschappen der H. Familiën van Venlo, Blerick, Overloon en Venray, die beurtelings lofliederen zongen. Het zangerskoor der Groote kerk gevolgd door de Eerwaarde Broeders en Paters Franciskanen, de wereldlijke geestelijken allen in super-pellicium. Z. D. H. Mgr. Paredis omgeven door de Hoogecrw. kanunniken in ambtsgewaad ging den praalwagen vooraf. Herdertjes en bruidjes op kunstige wijze gegroepeerd vormden op den wagen de eerewacht van het H. Beeld, terwijl de adellijke familie de Weichs de Wenne te voet volgde en de fanfare „Euterpequot; op gezette tijden hare frissche accoorden deed hooren. Eene breede schare mannen uit alle standen sloot den optocht.

Langs het Groote Marktplein en de Hofstraat, alle in vlag en wimpel, trok men statig door de drommen van eerbiedige toeschouwers voorwaarts, duizenden en nogmaals duizenden, want een

— 200 —

vluchtige telling bracht het aantal op meer dan tien duizendmen-schen, volgden biddend en jubelend Maria's zegetocht. In deze roerende omdracht waren velen diepbewogen bij het aanschouwen der aloude beeltenis, meerdere konden hunne tranen niet weerhouden en forsche mannen met baarden zagen wij een stille traan op hunne oogen wegpinken. Aan het einde des dorps nam de kerkvorst plaats in het galarijtuig en naderde men aan den kruisweg in de buurt Lull de eerste ark of triomphbocg, die tot opschrift had:

Heel Lull is nu verheugd van geest

Op Maria's blijde kroningsfeest.

Langs het bedehuisje van St. Antonius van Padua fraai opgesmukt, trok men den tweeden boog door, toen in het Oostrumsch veld reeds het gelui der klokken, de wapperende driekleur, de kwistig aangebrachte versieringen bij de derde eerepoort ons de feestelijke stemming van Oostrum's ingezetenen te kennen geven. Het schoone herfstweder was waarlijk een zegenend teeken des Hemels en een paar lichte stofwolken deden niet den minsten afbreuk aan de feestviering der geloovigen. Groot was de aandrang der duizenden, toen onder het zingen van het Oostrumsch pelgrimslied begeleid door de fanfare, de stoet genaderd was op de plaats waar eenmaal volgens de overlevering Maria's stem aan den landman gezegd had: „Hier wil ik rustenquot;. Door gelint en haag borst de menigte; op het gevaarlijk punt van den rand eens waterputs hadden meerdere zich eene standplaats uitgekozen, zelfs de boomen zagen op hunne takken rappe toeschouwers als andere Zacheüssen, een plaatsje veroveren. Nadat onder goede regeling der politie, de menigte zich om het miraculeus beeld voor de kapel opgesteld, geschaard had, en Z. D. H. in een faldistorium in het portaal gezeten was, beklom de weleerwaarde heer Andreas van Soest, pastoor te Well, eertijds kapellaan aan de O. L. A^rr. kerk te Maastricht, het opgeslagen preekgestoelte om in de open lucht Maria's lof te verkondigen.

Machtig in woord, wees de predikant er op hoe de Moeder Gods in hare beeltenis door honderde jaarkringen heen, door tallooze pelgrims hoog vereerd was. Venraysche geslachten zijn opgekomen en heengegaan, andere geslachten hebben haar gevolgd, maar de

liefde voor 's Heeren Moeder was in de harten der generaties gegrift gebleven. Maria is hier in de eeuwen aangeroepen door de jeugd, voor den gelukkigsten dag baars levens de eerste H. Communie, jongelingen en maagden betraden den drempel van dit heiligdom om hulp af te smeeken in de onstuimige levensjaren; zieken en afgestorvenen werden aan haar aanbevolen, ouders en kinderen, priesters en leeken volgden. De kinderen van den Seraphijnschen vader Franciscus knielden hier neder, om Maria's machtige voorbede, als zij het zendelingswerk des Verlossers op onze dorpen gingen voortzetten en heden, nu het ijzeren stoomros met zijn vliegende wielen tallooze vereerders heeft aangevoerd, krijgt de dankbetuiging en hulde eene nieuwe vlucht. Nauwelijks had de redenaar geëindigd of de Venraysche Herder Van Haeff, zong het solemneel Lof, waarna met afwijking van het Program, de Pauselijke Zegen door den Bisschop zelve gegeven werd.

Te Deum laudamus, „U o Groote God loven en danken wijquot;, klonkt uit duizende monden en harten, „U o Koning der Glorie die den Schoot der Maagd niet geschroomd hebtquot;, prijzen wij voor de eer Uwe onbevlekt ontvangene Moeder aangedaan.

En nadat de tonen der hymne waren weggestorven, verdrong zich het geloovig volk om de verheerlijkte beeltenis; de rijken der aarde gaven het goud en zilver, de armen het koperen penningske, de duizenden stortte blijmoedig het liefdeoffer voor de Koningin des Hemels. Prentjes en pelgrimsboekjes werden medegenomen als aandenken aan den hoogen dag, dien de pelgrims tot hun laatste stonde in herinnering zullen houden. De stoet werd nu ontbonden, en na eenige rust in de rectorswoning ge noten te hebben, werd ZDH. door de fanfare naar het Station uitgeleide gedaan, van waar Hij naar de mijterstad en de pelgrims naar hunne woonsteden wederkeerden, want de avond was ingevallen; zoo eindigde een der schoonste dagen in Oostrum's historie.

Behalve bovengenoemde hoogere geestelijkheid namen de volgende eerwaarde heeren uit het Dekenaat Horst deel aan de plechtige kroning:

Venray: de weleerw. heer pastoor van Haeff (f 18 Dec. 1884), de eervv. heeren kapellaans Lud. Aerts (thans pastoor te Poster-holt) en Henri Leon Tacken (thans pastoor te Beesel); de

— 208 —

weleerw. rectoren van Hegelsom van Oostrum; Antoon Grubben rector van Leuven (thans pastoor te Well); Peter Frans Chris-tiaan Cremers, rector op de Smakt; Franciscus Dooremans rector in het Urselienenklooster (thans pastoor te Sevelen bij Gelder); de wel eerw. heer Jacobus Beerkens missionaris uit het bisdom Little-Rock (Noord-America), die toen wegens eene zware oogziekte in zijne geboorteplaats Venray vertoefde; de eerw. priesters-seminaristen Martin Matheus Jacobus Verbeek (thans kapellaan te Broekhuyzenvorst) en Henricus Asselberghs (thans pastoor te Ophoven bi) Maasej'ck) beide Venrayers.

Horst: de zeereervv. heer Deken Jacobus Geene (thans rustend tc Grubbenvorst), de weleerw. zeer geleerd heer Gerard Slits professor der Christelijke oudheidkunde, Bouw- en Schilderkunst te Rolduc (f 7 Februari 1888); de eerw heer kapellaan Ger. Lemmens (thans pastoor te Grubbenvorst) een Venrayer.

Broekhuyzenvorst: de eerw. heer kapellaan Joannes Augustinus Geurts (thans rector te Castenray).

Geysferen: de weleerw. pastoor Gerard Joannes Wijnhoven (thans pastoor te Sevenum), de dichter en toonzetter van het „Oos-trumsch pelgrimslied.quot;

Lottum: de eerw. heer kapellaan Antonius Hub. Janssen (thans pastoor te Einighausen) een Venrayer.

Meerloo: de eerw. heer kapellaan Jac. Joannes Verheggen (thans in ziine geboorteplaats Buggenum verblijvende )

Oirloo: de weleerw. heer rector van Castenray Petrus Matthias Litjens (f als pastoor te Beegden 31 Januari 1891).

Szvolgen: de weleerw. heer pastoor Jan Baptist Hub. Maessen.

Wanssum: de weleerw. heeren Gerard. Cornelis Hafmans (thans pastoor te Herkenbosch) en de kapellaan Clemens Aug. Gisbert Otten (thans pastoor te Wellerlooy.)

Uit het dekenaat Gennep.

Gennep: de weleerw. heer kapellaan Bernard Janssen (f als pastoor te Melick 28 Oct. 1895).

Aff er den: de eerw. heer kapellaan Peter Jan Janssen (thans rector te Leunen).

— 209 —

Bergen: de vveleerw. heer pastoor Jan Hubert Ingendael (thans rustend te Echt )

Heyen: de eerw. heer kapellaan Martinus Hub van Otbergf-N (thans kapellaan te Afferden), een Venrayer.

Middelaer: weleerw. pastoor Engelbert Wismans (thans rustend in zijne geboorteplaats), een Venrayer.

Otter sum: eerw. heer kapellaan Antonius Sanders (thans pastoor te Arcen).

Well: weleerw. heer pastoor Andreas van Soest (f als pastoor-deken van Gennep 16 Januari 1891) en de eerw. heer kapel-laan Martin Joseph Janssen, een Venrayer.

Dekenaat Venloo.

Venloo: de eerw. heer kapellaan Hknricus J. F. Joosten (thans pastoor te Svvalmen) en Eduard Th. Krips.

Blerick: eerw. heer kapellaan Andreas J. Stassen (thans pastoor aldaar).

Verder uit:

Brunssum (dekenaat Schinnen): weleerw. heer pastoor Leon. Schrijen, vroeger kapellaan te Venray en

Overloon (dekenaat Cuyk): weleerw. heer pastoor Jan Joachim Deenen (thans pastoor te Puyflijk).

De grijze kerkvorst door wiens handen het miraculeus beeld van Oostrum gekroond werd, zou nog eenmaal het hooge geluk te beurt vallen, een ander beeld der Moeder Gods te mogen bekronen nl. te Thorn aan de Linden, toen de tijdwijzer ter eeuwigheid 188(5 als het eindjaar des levens aanwees.

„Het was op den 18 Juni van dat jaar dat onze hooggeschatte „kerkvoogd zijn schoone ziel aan haren Schepper teruggaf, om in „den Hemel, naar wij terecht vertrouwen, van zijnen langdurigen „arbeid uit te rusten en de onverwelkbare kroon te ontvangen, „welke Maria, viermaal door zijn hand op aarde gekroond, voor „haren getrouwen en vurigen dienaar bij den regtvaardigen Rechter „ongetwijfeld gereed hield.quot;

Met deze woorden meldt de coadjutor Mgr. Boermans het verscheiden van zijn verdienstvollen voorganger in zijn Herderlijk

— 210 —

schrijven van 27 Juni 188G, waarmede Hij den geloovigen zijn optreden als Bisschop van Roermond aankondigt.

Deze vier plechtige kroningen, welke Mgr. Paredis heeft mogen verrichten waren de volgende:

1° Het Beeld van O. L. Vr. van het H. Hart te Sittard bij de Urselienen 11 December 1873. Donderdag in de octaaf der Onbevlekte Ontvangenis.

2° Het Miraculeus Beeld van O. L. Vr. op 't Zand te Roermond 19 Augustus 1877. Zondag in de octaaf van O^ L. Vr. Hemelvaart.

3° Het Mi raculeus Beeld van O. L. Vr. van Oostrum onder de parochie Venray 14 September 1884. Zondag in de octaaf van O. L, Vr. Geboorte.

4° Te Thorn aan de Linden 21 September 1885.

Ook de man, die zooveel geijverd had voor Maria's heerlijkheid, rector van Hegelsom mocht slechts drie en een half jaar den dag der kroning overleven. In den avond van 29 Februari 1888 overleed de rector in den ouderdom van bijna 47 jaren, en werd den 3 Maart op het kerkhof te Venray ter aarde besteld.

Pktrus Joannes Hubertus Obers,

geboren te Swalmen 19 Juli 1841, priester gewijd te Roermond (5 April 18(57, benoemd als rector in het klooster te Grubbenvorst 13 Mei volgende, rector in het Tertiarissenklooster te Mook 13 Januari 1870 en rector van de O. L. Vr. kapel te Oostrum 23 Maart 1888. /V/rKveLi 1 'iS,

Zijn weleerwaarde uit eene Grubbenvorster familie te Swalmen geboren, een neef van zijn voorganger van Hegelsom, begon reeds in denzelfden zomer met de uitwendige herstelling der kapel.

1888. Zomer, zijn de daken aan den Noord- en Zuidkant ge-heel en al hersteld. De kosten beliepen ü. 1212.

1889. In dit jaar is het oud torentje op den nok des daks gesloopt en een nieuw torentje naar de plannen van den architekt Joannes Jorna opgetrokken.

_ 211 —

Gelijk wij weten, was de oude toren op een kolossalen maatstaf aangelegd, en naar dit plan voort te werken, bleek voor üostrum ondoenlijk. Het front van den ouden toren ter hoogte van het dak der kerk werd opnieuw bekleed, en hooger op een slank en sierlijk torentje, een waar sieraad voor de kapel, opgebouwd, dat aan legger en bouwkundige eer aandoet. Deze toren is 38 meter hoog.

Vooral uit Venray en Geysteren werd de weleerw. heer rector door welgemeende giften ondersteund.

Hij deze gelegenheid werd ook het portaal, dat in 1837 in minder passenden stijl aan de noordzijde der kapel was aangebouwd, gesloopt, en door een kleiner doch sierlijker vervangen; ook hadden eenige veranderingen in de rectorswoning plaats.

De uitgaven dezer werkzaamheden bedroegen 4728 gulden.

1891. Augustus. In de kapel een plechtig Triduum of dricdaagsche oefeningen door den eerwaarden pater Karmeliet Michaël Smits (een Venrayer), Procurator in 't klooster te Boxmeer.

Het werd gesloten in den avond van Maandag 17 Augustus.

1892. „'t Was in de Passieweek van 1892 dat de weleerwaarde rector Obers zijne 2quot;) jarige priesterwijding herdacht, doch wegens den H. Vastentijd werd hieraan geen uiterlijk feestbetoon bijgezet.

Maar daarom hadden zijne oud-leerlingen den jubilaris niet vergeten; van alle kanten gewerden hem persoonlijke geschenken die de bedienaar van Maria's heiligdom edelmoedig benuttigde om het volgend jaar menige schoone verandering in de kapel tot stand te brengen, zoowel aan het Triumphkruis als aan het troonaltaar, predikstoel en kinderbankjes. Zoo werden als huldeblijk en feestoffers geschonken:

2 prachtige communie-doeken uit het Franciscanessenklooster te Mook.

1 keurig afgewerkte stola door eene familie uit Cleve.

I altaardwaal met zeven el gehaakte kant erlangs, geschenk eener familie uit Essen en Materborn.

1 albe, door eene familie uit Cleve.

Verder uit Amsterdam, Rotterdam, Arnhem, Nijmegen, Helmond, Beek en Donk, Emmerich, Unna, Horde, Vorst, Minden en Oostrum een bedrag van ongeveer 500 Nederlandsche gulden.quot;

— 212 —

1803. Zomer. Eene schoone en doelmatige verandering in de kapel aangebracht. Door de goede zorgen van den rector praalt de koorboog met een triumphkruis omgeven door de beelden van Maria en Joannes, alles op prachtig en zwierig aangebracht ijzeren loofwerk. Om het uitzicht op het hoofdaltaar vrij te hebben is de troon met het miraculeus beeld evenals de fraai gebeeldhouwde predikstoel verplaatst. Ter bevordering van het stemgeluid en om het min of meer kuipachtige aan den kansel te ontnemen, werd later ook het klankbord door Roermondsche kunstenaars in cere hersteld. De pelgrims konden zich met de O. L. Vr. feesten van deze op kunstzin gebaseerde regeling overtuigen en bekenden dat verandering hier werkelijk verbetering geweest is.

Onbekommerd om wereldsche loftuitingen gaat de weleerwaarde heer rector steeds met gepasten spoed voort zijne krachten in te spannen tot opluistering van Oostrum's heiligdom, en moge het Hem gegeven zijn nog lange jaren Maria's eer te bevorderen!

Lijst van Priesters en Kloosterlingen te Oostrum geboren of daar gewoond hebbende.

Over den Munsterschen Wijbisschop Joannes Claessen (Nicolai) zie hierboven. Het wapen dezer familie bestond uit twee kepers waartusschen drie pijlspitsen.

Laurentius Christian! (van den Eent) was den 4 Aug. IGO'J tegenwoordig bij de aanneming zijner zuster Christina van den Eent, als kloosterzuster in het convent Jerusalem; hij onderteekende: Reverendus dominus Laurentius Christiani Venradensis.

Den 3 September van hetzelfde jaar 1G09 wordt hij door bisschop Cuijckius ingehuldigd als pastoor te Swolgen, op denzelfden dag dat daar het hoogaltaar geconsacreerd werd. Ten jare 1G14 werd Laurens Christiani en Oostrum, naar elders gepromoveerd.

De eerw. Broeders:

Christiaan Verblackï, geboren te Oostrum (Venray) 26 Juni 174G, f pastoor te Geysteren 8 Maart 1778, en

Tiieodorus Verblackt, geboren te Oostrum (Venray) 24 Mei 1749, f Venray 28 November 1824.

(Zie bladzijde 31, lijst der rectoren.)

)i' lt; ,

— 213 —

Nicola as van den Berg, geboren üostrum (Venray) 13 September 18G9, zoon van Willem en Anna Gertrudis Michels, werd priester gewijd te Roermond 10 Maart 1894, kapellaan te Blitters-wyk 15 September 1894. . Tw /hf f-

' / l.'i. 'J,_n

Kloosterlingen^^/ƒ

Broeders van den 3^llc Regel van S' Franciscus op Koningslust onder Helden.

1). Tiieodorus Hoex, geboren Oostrum (Venray) 29 Augustus 181G, zoon van Pieter en Anna Maria Kusters, deed professie 30 December 1851 en overleed te Helden 14 October 1890.

Broeder Benedictus.

2). Antonius Veriieijen, geboren Oostrum (Venray) 22 Mei 184G, zoon van Herman en Wilhelmina Hoex, geprofest 15 April 1874. Broeder Ludovicus.

3). Petrus Hoex, geboren Oostrum (Venray) 15 November 1871, zoon van Jan en Gertrudis van Hugten, geprofest 5 Juli 1893. Broeder Dominicus.

4). Antoon Hoex, geboren Oostrum (Venray) 15 November

1869, broeder van den voorgaande, geprofest 1 Mei 1895. Broeder. , , _/

Paulus. -f ^ 'f ^aiW^l Jt ^ i

^ / ⁷

Urse Hen en.

Gertrudis Wismans, geboren te Lull-Oostrums, d^r van Martinus Wisman (f Januari 189G) en van Hendrina Trynes (f5 Juni 1880),

geprofest in het klooster „Jerusalemquot; te Venray onder den kloosternaam Zuster Cordula.

Johanna Verheven, geboren Oostrum 28 Juni 1850, d^r van Herman en Wilhelmina Hoex, geprofest te Grubbenvorst in het klooster „de Voorzienigheidquot; den 2G Mei 1874; Moeder Maria Clothildis.

— 214 —

M aria Verheven, d^r van Gerard en Anna Peeters, geboren te Eindhoven 31 December 1873, ingekleed te Grubbenvorst onder den kloosternaam Zuster Maria Oda.

Catharina Peters, geboren 8 September 1873, d^r van Jacobus en Petronella Wismans, ingekleed te Posterholt onder den kloosternaam Zuster Maria van het H. Hart van Jezus.

Religiensen Tertiarissen.

Wii.iielmina Jenniskens, geboren Oostrum 27 Maart 1805, d^r van Gerard en Maria Poels, geprofest te Heythuysen 21 Juni 1887, thans in het klooster te Silvolden bij Terborg (Gelderland). Zuster Georgia.

Duitse he zusters van de 5^de orde van den //. Dominieus.

Petronella Jenniskens, geboren Oostrum 18 Februari 1808, zuster van voornoemde Wilhelmina, geprofest in het klooster „Marienthalquot; bij Venloo, 23 Januari 1890. Zuster Lucia.

Cohgregatie der Liefdezusters van den H. Car olies Borromeus.

Wilhelmina van Hiclden, geboren Venray 13 November 1804, dochter van Willem en Petronella Jenniskens, nicht van bovenvermelde zusters Georgia en Lucia, deed professie te Maastricht 4 November 1884, thans werkzaam in de R. C. Ziekenverpleging op de Heerengracht Amsterdam. Zuster Virginia.

Maria van Helden, geboren Venray 7 Juli 1808, zuster van voormelde Wilhelmina, deed professie te Maastricht 7 Februari 1891. Zuster Monica.

Grilde van 0. L. Vr. te Oostrum.

Evenais in de meeste plaatsen van 't Geldersch Opper-kwartier had ook deze broederschap een godsdienstig karakter, gelijk men uit de naamlijst der leden kan afleiden, daar geestelijken en leeken, zoowel de edellieden van C^'steren als de eenvoudige landbouwers van Oostrum in dezelve waren opgenomen.

Onderlinge bijstand in en na dit leven door gebeden en offeranden, de verheerlijking van Gods Moeder en opluistering der godsdienstige plechtigheden schijnen het hoofddoel der vereeniging te zijn geweest.

De patrones van het geliefde bedeoord was ook de hemelsche beschermvrouw der Gilde.

Een tweede doel was de weerbaarheid en rustverzekering des dorps, daar deze schuttersgilden in den regel ten tijde van gevaar op wacht stonden en de boosdoeners vervolgden. Oefening in den wapenhandel, het schoone koning- en vogelschieten, het optrekken bij de inhuldiging van kerkelijke en wereldlijke overheden waren hiermede ten nauwste verbonden.

Een derde doel was de gezelligheid, het kameraadschappelijk samenzijn der broeders en zusters. Niet enkel werd te samen gebeden, voor elkanders veiligheid gezorgd, maar ook te samen zoude men zich vermaken en vrolijk zijn vooral op den koning-schut en teerdagen. Vele dorpsche gildebroeders van vroegeren tijd waren soms niet vrij te pleiten van zekere mate stijfhoofdig-

— 216 —

heid en hardhandigheid, waartegen de reglementen wel zorgden, maar toch menige hevige oneemgheid niet verhinderen konden.

„Het oorspronkelijk schoone doel der gild niet meer indachtig, huldigden in lateren tijd sommige schutters meer den Heidenschen Bacchus dan de Christelijke Moedermaagd, zoodat meer dan eene zuip- en vechtpartij ten hunnen laste staat.

De Oostrumsche gilde (l) is ontstaan in de eerste helft der zestiende eeuw, minstens vóór 1535, gelijk o. a. uit de volgende van het kerkarchief afkomstige lijsten ten duidelijkste blijkt:

Copie.

Dit syn alle broeders und susters die noch in den leven syn van onser lieven frouwengilde te Oestrum A⁰ 1570.

Her Jacob Verschuren pastor te Ray.

Jaspar van Tryft, Jenneken uxor.

Theus Goessen.

Jan Goessen, Peterken uxor.

Willem d'Alisleger, Willemker uxor.

Gerit Vermeulen, Thisken uxor.

Peter de Best, Bed uxor.

Gaert Gupers, Lysken uxor.

Jan Gupers, Gritgen uxor.

Rut Theus.

Jan van Alpen.

Gerit Nagels.

Henrick de Best, Gerten uxor.

Derick van Alpen, Geritgen uxor.

Gaert Lynnaerts.

Heijn Vermoeien, Met uxor.

Jan de Braband, Lenartgen uxor.

Goossen Vermeulen, Peterken uxor.

Peter Vermeulen, Libeken uxor.

(i) Wij gebruiken het woord gild, gilde, meestal in het vrouwelijk geslacht, het volk in deze streek zegt en schrijft de gild.

— 217 —

Jan Koenen, Henrisken uxor.

Klaes Schomeker, Barber uxor.

Kerstgen Werkens, Gritgen uxor.

Jan Derick soen van Alpen, Perken uxor.

Gerit Tonisken Claessoen, Gert uxor.

Lysbeth Styn Beltgens dochter.

Jan van der Horst, Trijn uxor.

Jan Vermolen, Peierken uxor.

Zyl van Haef, Lysbeth uxor.

Jacob lluben, Styncken uxor.

Jan Boshusens.

Jan Lynnaertz, Igt;ely Uxor.

Gerit Verhiept.

Theus Jans, Peterken uxor.

Jan van Tweinen.

Jan Heldemans.

Henrick aendcn Stap, Lisken uxor.

Jan Jans soen van Alpen, Nael uxor.

Gisken opten Gent, Alyt uxor.

Dinis van Westenbeeck, Alercken uxor.

Lambert Smitz, Huepken uxor.

Derick Pouwels, Gertgen uxor.

Lambert Beltgens, Mercken uxor.

Jacob Rutgens, Libeken uxor.

Jan Belgens, Heilken uxor.

Jan van Kick.

Michel Gaert Heynen, Heil uxor.

Gesken Peter Hermans uxor.

Peter Peter Groenen soen.

(wat nu volgt is van eene andere latere hand).

Her Wilm passtor tot Wansum.

Thj's Faechs, Lisken de huisfrouw.

Jan aen geen Meulenn, Jetgen de (h.)

Jan Brouwers, Hcilke de (h.)

Hoeb Bonsen, Heies de (h.)

Jan Scliimmekers, Leinken de (h.)

— 218 —

Peter Vermuelen, Percken de (h.)

Peter Sloets, Lein de huysfrou Seeger Hoebben Bertgen de lui3'sf.

Derick Deinj's, Mercken de liuysf.

Cop ie.

Dit syn alle bruders und susters die gestorven syn uter Onzer Lieve Vrouwen Bruederschap na Oestrum.

Mr. Henrick Wynter pastoor to Ray.

Her Jan Schomaekers pastor to Oestrum.

Her Jan van Hoelem.

Jan van Eill.

Sybert van Eill.

Wyllem van Eill.

W ynit van Oppendorp.

Gairt Vermolen, Lysken uxor.

Jan Willemkens, Bee! uxor.

Thys Iluben, Hilliken uxor.

Hueb van Aken, Katryn uxor.

Henrick Boenssen, Immel uxor.

Rener Boenssen oer soen.

Jan Shans, Neesken uxor.

Gobbele aenden Stap, Alitgen uxor

Jan oer soen.

Metis Roffers, Beel uxor.

Seger onder die Willig, Tryn uxor.

Jan Schocmeker, Beel uxor.

Gisken van Hoelem, Alyt uxor.

Henrick van Rosmoelen, Tryn uxor.

Gerit Bosnians, Gritgen uxor.

Willem die Laen.

Gaert Vermoeien, Lisken Uxor.

Henrich Vermoeien.

Jan Theus, Alit uxor.

Ruth Theus, Lisbeth uxor.

Willem Bcltgens, Henrisken uxor ende Styn uxor.

— 219 —

Peter van Oss.

Jan Cupers, Mcth uxor.

Mens Cupers, Trijn syn suster.

Hermen Optenhof, Heilken uxor.

Arrien Schroers, Trin uxor.

Jan Hermans, Alit uxor ende Gertrudt uxor.

Alert Goermans, Gertrudt uxor.

Gerit Hermans, Mery uxor.

Jan Koenen, Jenniken uxor.

Claes Fossen.

Peter die Alisleger, Tryn uxor.

Henrick van Helden, Griet uxor.

Coenraet Rassen, Alvert uxor.

Lynnert Rassen.

Jan Stenskens, Alit uxor.

Gerit van Hoelem, Jenneken uxor.

Peter die jonge, Thysken uxor.

Met Theus Gaessen uxor.

Jan Lynnaertz.

Gryt Jan Heldemans uxor.