^ • ■

y

I

1 ¹

I

•• : • ■ • ■ :■ ■ ■ ■ . ....... ■ • - - • ■ ' • ■ ■ ■

- • • ' - • .....■; quot; -

-

■

■ • •

• • -•gt; ■,,■■■ ■

■ ■ - ■ ■• ■ ■ ■

-

....... •■ • . : .. . . ; • - ■

■ gt;**y ■

gt;fl|Wi?4^gt;-i-' ' - ■- . . . - ...........■ ,•■ .....;..... ......

^^^■1................ I s

00!Mifa- .. .....

I 'quot; '^;

r •

.. .. j

.■vgt;... . ■ .■ . . firn ■ ............ ........ ■ . ■ - .......

..... ■ ........^................ .......

■ . - . ■ ■ ^ ■■'

....... . - .

H ' ......... .,

• '

■ *;•«: ■ ¹¹ ......

....... ...

........... , . ,..■■■:... ...

...... ■ ...-. ■ . • .■ ■' ■ .■■ •■ ■.. .............. ■-. ■ ■ - ' '

■ ' ■ - ■ . .. , . ........ .

•••■•;•■ ■ • ■ ..... ■-■••■

. . .

........ ■ ■■ ....... . ...

..... ............ ....:. ^

. . - ■ ...... ■ •

.-gt;•gt; - ^: ■ •'-;•gt; •

• 't^w ' ■ ^■-- ■ -quot;fr quot;quot;W% ' ' #4 quot; ■quot;• fsp i-H* W-MV-S

• . ■ - ■ ......

• ■ ■ ....... .. .■.■■.

..... ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■•■■■

.... -.;. V

..... i . . ' ■ •. ts*-#- ■■ •.:.; ■ ... ^!

. ■ .. ;.; r-- - ........ ....................■ . . ...■,. ;nfp

■. , . ....... i'rti- ¹ ' ■ ........ ...'. . • ¹ ■... i.

...

|

: .. . . .

THEORIE EN BESCHRIJVING

ÜEU THANS BIJ DE NEDERLANDSCHE MARINE IN GEBRUIK ZIJNDE

ZEEVAARTKUNDIGE WERKTUIGEN.

..... ' ........

: • n* .......*' ®

gt;0 -

THEOEIE EN BESCHRIJVING

DER THANS BIJ DE NEDERLANDSCHE MARINE IN GEBRUIK ZIJNDE

i)ü(}|{

J)\ P. J. KAISER

ADVISKI K-VKIUFICATKÜR VAN 's RIJKS /KK-INSTRU.M KNTKN TK I.KIÜEN.

Deel I.

DE KOMPASSEN, BENEVENS ENKELE ANDERE WERKTUIGEN. GEHEEL OMGEWERKTE TWEEDE UITdA A V'.

U ITO KOT; VEN 01' LAST VAN ZWNK EXOULt,UNTIE DEN MINISTBU VAN MAIUN'E VOLG KNS UESOWriH VAN 8 MEI Isllü DUIIKAÜ I) Nquot; 18.

RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT

1972 7035

■ -t ■

BOEKHANDEL EN DliUKKEIU.I

VOOKHlilïN .

E. J. imiLL,

I.EIDKN - 1897.

HOliKUKlMsKEUIJ, VOOlllCCU lï. J. DRILL TH LUIDEN.

INHOUDSOPGAAF.

lilailz.

Voorwoord.

Inleiding.......................XVI

Het Kompas........................................|

De Kompasrozen....................................4

Standaardpeilkorapassen groot model......................19

Standaardpeilkompassen klein model......................53

Stuurkompassen....................................59

Vloeistofsloepskompassen met lampjes......................74

Boussoles van Breithaupt..............................yg

Kajuitshangkompassen................

Clinometers........................................-j 20

Plaatspassers..........................................^22

Walker's Cherub patentloggen............................^26

Thomson's loodingtoestellen............................133

Grondverklikker met luchtdruklood van James (Submarine Sentry) . 148

VERBETERINGEN.

- ij,,:..: .v'v-vtr';..;,. _N.i| ;_r. ; ..... ..... ,

•( (- :W:$ ■ tjpWI-------- ■

.....

■.■- V-:- '..... ■ .-■gt;

■ ■ ■ •...........

... _!t.,. .

■

■

■

lü

- . ...... ■■■■.; ■ ' '

...■,-. samp;k mi ■ ■

■

.. mê

. ........... ■ ■ • ^;mi' - ..... i lil

■..., .,...,.. .....

.

,

.,,, •. - • ^! ■

... ■ • 1 ~ •

. . ,, .,,.... :. .. .. , ■ , .....■,. , ...'. • ,. .■,^... ', . ■ . •■.•■•.,■ ■ ' ■ - ,; ■ i....... ■■■ ■■ ■ ■ ■■■ ■ ■■■ ■ ■■ ■ , ■

..... ■ ■ - ■ • ■ ■ ■ • -1 - ...... ..... — ■

• ... . -- ' - -:

■

. , . . ■ . ■ ■ . . ..... ■ ......

,'..., ■ ■■ ■ .

VOORWOORD.

Bij het bewerken van de tweede uitgaaf der „Theorie en Beschrijving tier thans hij de Nederlandsche Marine in gebruik zijnde zeevaartkundige werktuigen'' Deel 1 kwam het mij, na met den leeraar in de zeevaartkunde aan het Koninklijk Instituut tot opleiding van Adelborsten, te Willemsoord, den Luitenant ter zee eerste klasse U. V. Tijdeman over de zaak gesproken te hebben, weuschelijk voor, om een anderen weg in te slaan dan voorheen. Het quarto-fonnaat is veranderd in octavo, opdat het boek aan boord handelbaarder zoude zijn. Maar bovendien heeft het boek eene ge-heele wijziging in redactie ondergaan. De theoretische beschouwingen zijn, voor zoo ver zij geen dadelijk belang den praktischen zeeman kunnen inboezemen, weggelaten en meer ruimte is ingenomen door verschillende opgaven van praktischen aard.

Om het zoeken naar de verschillende onderwerpen die behandeld worden, zoo gemakkelijk mogelijk te maken, zijn er kantschriften gegeven, die in korte woorden aangeven welke zaken op de verschillende pagina's worden behandeld. Hierdoor is zekerlijk het gebruik van het boek voor de zeeofficieren veel gemakkelijker gemaakt.

Het spreekt van zelf dat het werk geheel in overeenstemming is gebracht met den tegen woord igen toestand. Van daar ook dat eene geheele omwerking onvermijdelijk was. Sedert de verschijning van de eerste uitgaaf (1880) hebben bijna alle kompassen wijziging ondergaan, en is eene beslissing gevallen

over die werktuigen welke alleenlijk ter beproeving aan boord werden verstrekt. Vele kompassen zijn sedert de invoering der nieuwe zijden kompasrozen aanzienlijk vereenvoudigd en wel voornamelijk de stuurkompassen. Daarentegen zijn middelen bedacht moeten worden om de quadrantale afwijking, zoo zij eenig aanzienlijk bedrag heeft, op te heffen, waardoor weder eenige meerdere samengesteldheid ontstaan is.

üe Boussoie van Breithaupt heeft nu het Gilbert's Azimuth-kompas geheel vervangen. De theorie en beschrijving van dit instrument gegeven in het Marineblad Jaargang 1890—1891 Ah. 0 p. 394—4:10, dooi*den Adjunct-verificateur van 's rijks zee-instrumenten, den Heer M. 0. F. J. Cosijn civ. ing. heb ik nagenoeg ongewijzigd overgenomen. De teekeningen zijn echter nieuw en naar het instrument zelf ontworpen. De kleine noodig geworden wijzigingen zijn door den Heer Cosijn aangebracht. Dit instrument is met meer uitvoerigheid behandeld dan de anderen. Hoofdzakelijk is dit geschied in het belang der zee-officieren, die zich met hydrographische werkzaamheden moeten bezighouden, daar de Boussoie van Breithaupt aan hen in vele opzichten zeer goede diensten bewijzen kan.

Uitslaande platen zijn vermeden en alle figuren zijn zoogenaamde zinco-phototypen. De perspectieve geschaduwde teekeningen zijn zinco's naar photographieën door den Heer photograaf J. Goedeljee Jr. te dezer stede vervaardigd en de doorsneden der instrumenten zijn zinco's naar teekeningen gemaakt in de teekenkamer van de Directie der Marine te Amsterdam, onder toezicht, van den Heer W. 6. L Gerner l^ste teekenaar bij de Marine.

Behalve de werktuigen meer in het bijzonder bij de verificatie van 's rijks zee-instrumenten onder beheer, zijn op last van Zijne Excellentie den Minister van Marine, ook eenige andere bij de Marine thans in gebruik zijnde werktuigen afgebeeld en beschreven. Zij zijn;

Walker's Cherub-palenlloj; T/iomsons loodinytoestel; James's yrondver klikker met iae id druklood.

Eindelijk zy nog vernield dat de clinometers in het algemeen tijdens de bewerking van deze herziene uitgaaf bij Min. Ees. van 5 Febr. j. 1. Bureau D. Nquot; 46 zijn afgeschaft, op grond van onbetrouwbare uitkomsten waartoe zij leiden. De theorie waarnaar de in dit werk beschreven clinometer, gegevendoor Jungclaus te Bremerhaven, vervaardigd is, deed een zoo ongunstige uitkomst niet vermoeden. Het instrument kan in zoodanigen vorm gebracht worden, dat de waarschijnlijkheid bestaat dat de theorie beter met de praktijk in overeenstemming zal zijn, reden die mij ertoe gebracht heeft om de afbeelding en de beschrijving, die gereed waren, toch op te nemen, alhoewel het instrument niet meer tot de thans bij de Nederlandsche Marine in gebruik zijnde behoort. Onder de bestaande clinometers is de beschrevene ongetwijfeld een der beste.

Leiden Mei 1897. Dr. P. J. Kaiser.

INLEIDING.

Toen voor 16 jaren het l^9tc deel „Theorie en beschrijving der thans bij de Nederlandsche Marine in gebruik zijnde zeevaartkundige werktuigenquot; verscheen, hadden alle kompassen eene geheele verandering in vorm ondergaan, waardoor het noodig was de zeeofficieren daarmede bekend te maken. De sedert dien tijd veranderde inzichten hebben andermaal groote wijzigingen in de kompassen gebracht, daarbij steeds rekening houdende met de eischen die de praktijk stelt.

Om gevolg te kunnen geven aan de Ministeriëele opdracht,

om eene nieuwe uitgave van bedoeld deel te bezorgen, bleek het noodig het geheel te herzien en werd het wenschelijk geacht den vorm te brengen in groot octavo-formaat, de uitslaande platen te doen vervallen en de figuren in den tekst op te nemen. Alle afbeeldingen en schetsen zijn zoogenaamde phototypen, en om flnauciëele redenen zijn gekleurde figuren vermeden.

De „Verordening omtrent de bepaling van den invloed van wijziging hot scheepsijzer op de kompassenquot; is bij den herdruk volgens n°quot;.^im8'^jour' Ministeriëele Resolutie van 23 Februari 1895 Bureau D. Nⁿ,

21 mede aanzienlijk gewijzigd, en wordt thans eenvoudig genoemd „Kompas-journaalquot;. De reden dier wijziging is de volgende.

Het is namelijk gebleken dat meer zorg gewijd moest worden aan het bepalen en nauwkeurig opgeven van de plaats die de vaste kompassen aan boord innemen, en vooral dat de plaatsen der magneetstaven steeds bekend moeten zijn.

In het nieuwe journaal zijⁿ daarom een aantal tabellen ge-

n

geven op die zaak betrekking hebbende, die zeer gemakkelijk ingevuld kunnen worden.

De pagina's waarin opgegeven wordt hoe men in volle zee de fouten van het kompas moet bepalen als het schip naar stuur- of bakboord overhelt, en die waarin de bepaling van B en C uit drie waarnemingen gegeven wordt, zijn vervallen omdat gebleken is dat men die handelwijze aan boord toch niet volgt, verinoedelijk wegens de groote moeielükheden daaraan verbonden. Bij de stuurtafel heeft eene vereenvoudiging plaats gehad, door het sturen naar streken geheel te doen vervallen. Men meende dat het uitsluitend gebruik van graden, steeds tellende van Noord over het Oosten tot 300 graden, thans bij de zeelieden genoeg gewaardeerd werd en het begaan van vergissingen aanzienlijk daardoor minder wordt, zoodat de stuurtafel in streken en onderdeelen is achterwege gelaten.

Uitvoerige tafels (Tabel III) zijn echter aan het journaal toegevoegd ter opteekening van dagelijksche waarnemingen met het standaardkompas. Aan eene juiste en volledige invulling van die tafels wordt groote waarde gehecht.

Het over- _cii_eQt hier nogmaals uitdrukkelijk op quot;ewezen te wor-

drijven van ⁰ ulo

nauwkeurig- den, dat met kompassen aan boord nimmer eene grootere

heid bij ge- ' ^ * ⁰

bruikv»nzee-nauwkeurigheid dan van ± 1 graad verkregen kan worden.

korapasaen,

Zijn bij de fouten-bepaling deze in graden gegeven, hetgeen meestal geschiedt en voldoende gerekend mag worden, dan is het zekerlijk volkomen overbodig de coëfficiënten van de afwijkingsformule in meer dan één decimaal te berekenen en op te geven. Meestal doet men dit zeer willekeurig, nu eens geeft men die coëfficiënten in volle graden, dan weder in graden met 5 decimalen. Als men nu bedenkt dat de 5^do decimaal ± 4 honderdste deelen van een boogsecunde aangeeft, dan ziet men lichtelijk in dat vier decimalen verwaarloosd moeten worden. De eerste decimaal geeft niet meer dan zestallen minuten boogs aan zoodat, als men ter volkomene zekerheid alleenlijk tiende deelen van graden bij de berekening gebruikt, dit voldoende is. De berekende fouten van het

Ill

kompas kan men dan gerustelijk in volle graden opgeven,

daarbij de sommen der decimalen meer gevende dan een halve, voor een graad nemende.

Ook dient er bijzonder op gewezen te worden dat de thans Zorg voor

i * i i • • i i • i ztlden kom-

gebruikelijke zyclen kompasrozen met boogvormige naalden pasrozen, evenals alle andere lichte kompasrozen, met buitengewone zorg behandeld moeten worden. De zijde zal in vochtige lucht geheel opgesloten, door vorming van schimmelplanten worden aangetast en de noodige sterkte verliezen, bovendien ontstaan daardoor vele vuile vlekken die het voorkomen ontsieren. Tengevolge van de afwisselende vochtigheidstoestanden gepaard met groote temperatuursverschillen, zal de zijde onregelmatig kunnen krimpen of rekken, waardoor eenige vormverandering van de roos ontstaat. Een roos die bij de aflevering cirkelvormig is zal min of meer elliptisch worden. Het nadeel hieruit ontstaande is uitermate gering, indien die vormverandering niet zoo groot is, dat de roos zich vrijelijk in den kompasketel kan bewegen. De fouten die bij de aflezingen optreden zijn zelfs zoo onbeduidend, dat men daarmede geene rekening heeft te houden. Om nu het zoogenaamde verweeren van de zijde en die vervorming tegen te gaan, moeten de kistjes waarin de rozen opgeborgen worden aan een kier worden gezet door het tusschen-brengen van een stukje hout ter dikte van een centimeter,

en moet men zorgen dat de rozen zoo min mogelijk aan groote temperatuursafwisselingen worden blootgesteld. Zelfs een weinig vocht doet de magneetnaalden roesten en bederft de zijde.

Geheel onafhankelijk van de al of niet voortreffelijkheid Nauwkeu-der kompassen , kan men zonder twijfel bij de peilingen fouten m'^kmnpas-begaan die uitsluitend geweten moeten worden aan eene wijze kaVwordenquot; van waarnemen, die zelfs bij gebruik van een volkomen kompas, zoodat te verkrijgen ware, tot verkeerde uitkomsten leiden moet. Als men nagaat dat aan boord van een schip de peilinrichting, de kompasroos en de voorwerpen daarbuiten steeds met betrekking tot elkander in beweging zijn,

IV

clan zal de bewering geen tegenspraak uitlokken, dat men te doen heeft met eene zeer samengestelde zaak en is het noodzakelijk vooraf' te bepalen, welken graad van nauwkeurigheid men te bereiken heeft. In vele geschriften worden nog steeds de kompas-aanwijzingen in het algemeen opgegeven in graden en minuten, terwijl zonder eenigen twijfel die aanwijzingen zeiven een fout van een of twee graden kunnen hebben. Neemt men daarbij in aanmerking, dat het sturen op 1 graad tot de onmogelijkheden behoort, dan komt men tot het besluit, dat de nauwkeurigheid van kompas-aanwijzingen nimmer verder dan tot dat bedrag behoeft opgevoerd te worden. Hieruit volgt wederom, dat de verschillende berekeningen voor het bepalen en in rekening brengen van de fouten der kompassen, die aan een wet gebonden zijn, aanzienlijk bekort kunnen worden. i3ij de samenstelling-van het kompas-journaal is dan ook uitgegaan van het beginsel , dat alle kompaswaarnemingen op ± één graad nauwkeurig kunnen zijn en worden alzoo de minuten niet meer neergeschreven, maar alleenlijk graden en tiende deelen bij de berekening gebruikt. Om echter onder de meest gunstige omstandigheden de fouten van het kompas, tengevolge van den invloed van het magnetisme van het scheepsijzer, te bepalen, moet men de meest mogelijke voorzorgen in acht nemen, terwijl onder minder gunstige omstandigheden, bijv. in volle zee, die graad van nauwkeurigheid onmogelijk bereikt kan worden.

Nadat de bepaling gemaakt was, dat ook bij de Neder-landsche Marine alle kompasrozen van standaardpeil- en stuurkompassen zoogenaamd miswijzend moesten zijn, eene bepaling die een gevolg is van de onmogelijkheid om geheel bruikbare schuivende rozen te vervaardigen, kon zonder verwarring te veroorzaken eene scherpe afscheiding gemaakt worden tusschen de bepaling van de fouten der kompassen ten opzichte van den magnetischen meridiaan van de plaats alwaar het schip zich bevindt, en die ten opzichte van den sterrenkundigen meridiaan van die plaats. Kent men de eerst

V

bedoelde fouten, dan kent men den magnetischen toestand waaronder het kompas zich bevindt, dus juist dat, wat in den tegenwoordigen tyd nu groote hoeveelheden ijzer en staal tot de sam(instelling van het schip aangewend worden,

noodig heeft, terwijl het gebruik maken van een dergelijk kompas, waarvan de fouten nauwkeurig bekend zijn, een vraagstuk is van de stuurmanskunst, dat in alle goede leerboeken over dat onderwerp met uitvoerigheid behandeld wordt. Het kompas-journaal heeft dan ook voornamelijk ten doel met voldoende juistheid te leeren kennen de afwijkingen der kompassen tengevolge van den invloed van het magnetisme van het scheepsijzer, en den daarmede samenhan-genden magnetischen toestand van het schip ter plaatse alwaar het kompas zich bevindt. Om alzoo met de noodige duidelijkheid eene verklaring van het kompas-journaal te geven , zoude een verhandeling over magnetisme moeten voorafgaan, De bewerking van de „Admiralty Manual for the deviations of the Compassquot; van Evans door den Luitenant ter zee B. J. G. Volck in het licht gegeven onder den titel:

Bijdrage tot de kennis van het kompas en zijne afwijkingen,

naar verschillende bronnen samengesteld door B. J. G. Volck geeft meer dan het Engelsche boekje dat gevolgd is, en daarin wordt het kompas-journaal besproken in de derde af-deeling, § 10, 22 en 2G. Daar ter plaatse vindt men de afleiding der formulen die in het kompas-journaal worden gebruikt , terwijl de toepassing dier formulen behandeld wordt in de vijfde afdeeling, § 25. Volkomen onnoodig schijnt het mij daarom toe hier eene nadere verklaring van de bedoelde eindformulen te geven.

Eenige beteekenis kan het echter hebben om door waar- voorbeelden nemingen, aan boord verkregen, aan te toonen, dat de aan-pXtie'quot;'aar bevolen wijze om iiit de fouten, verkregen bij de acht hoofd- ^A9tr,in'^L streken van het kompas, door de in het kompas-journaal gegevene interpolatie, ter verkrijging van de fouten voor de 24 overige streken, tot voldoende uitkomsten leidt. De Tabellen op pag. vn, vin, ix en x geven hiervan een voldoend

VI

overzicht. De waarnemingen zijn volbracht op 32 streken van het kompas. Berekent men door de gezegde interpolatie, uit de fouten bij de acht hoofdstreken, de fouten voor al de streken van het kompas, dan zal het verschil tusschen waarneming en berekening de fout doen kennen die men begaan kan. Het spreekt van zelf, dat alleenlyk die waarnemingen genomen zijn waarbij het vrij zeker was, dat de waarnemingsfout zoo klein mogelijk is. De schepen waarop de waarnemingen volbracht zijn, behooren op één na tot de mailbooten van de Maatschappij „Nederlandquot;, terwijl slechts één van een oorlogsvaartuig van de Nederlandsche Marine is. Men ziet, dat de middelbare fout kan opklimmen tot het bedrag van één graad. Worden de waarnemingen bij acht hoofdstreken met inachtneming van de gegevene voorschriften gedaan, dan moet de interpolatie natuurlijkerwijze nog nauwkeuriger den loop van de fouten over de 32 streken aangeven. Evenwel geeft de toets van de formule aan de gegevene waarnemingen het voldingende bewijs van hare deugdelijkheid voor hen die nog mochten twijfelen.

vu

VIII

IX

X

XI

Kan men zich alzoo bepalen tot het waarnemen van acht fouten, namelijk die bij de acht hoofdstreken welke het schip daartoe moet voorliggen, dan is de arbeid om eene zoogenaamde roos te verkrijgen aanzienlijk verminderd en is het hoogst wenschelijk eenigen meerderen tijd aan de bepaling van iedere fout te wijden. Men zal in de eerste plaats moeten zorgen dat het schip bij den voorliggenden koers zoo stil mogelijk ligt en zóó lang tot dat de kompasroos in rust is gekomen, terwijl men door zacht kloppen tegen den kompasketel trachten moet de wrijving, die de kompasroos belet zich in den magnetischen meridiaan te stellen, onschadelijk te maken. Is men in volle zee en wil men door middel van azimuthen van de zon of sterren de fouten van het kompas bij de acht hooidstreken met voldoende nauwkeurigheid bepalen , dan is men verplicht bij ieder der streken eenigen tijd den koers van die streek te houden, wederom om de kompasroos gelegenheid te geven zich naar het magnetisch noorden te stellen. Kortelijk samenvattende zal men nimmer de waarneming moeten verrichten tydens het wenden van het vaartuig hetgeen voorheen bij de bepaling der fouten zoogenaamd op 32 streken immer geschiedde.

Is het kompas aan boord zoodanig geplaatst dat het mag- ^Foquot;^{ten be}-

paling zonder

netisme symetnsch met betrekking tot de kompasroos ver- tekende mag-

netische ricli^-

deeld is, hetgeen bijna immer indien het midscheeps staat ting, het geval zal zijn, voor zoo ver althans de praktijk zulks vordert, dan kan men met een enkel oogopslag aan de acht verkregen waarnemingen de nauwkeurigheid van de bepaling der fouten toetsen. In de genoemde veronderstelling toch moet de fout bij West voorliggen van het schip volgens de foutieve kompasroos gelijk zijn aan de fout bij Oost voorliggen , terwijl de zin waarin die fout valt tegenovergesteld is. Was het schip zoogenaamd rechtopliggend dan zal dit ook het geval zijn by Noord en Zuid voorliggen volgens de foutieve kompasroos. Alleenlijk zal dit echter plaats hebben als de constante fout van de kompasroos, de coëfficiënt A van de formule voor de afwijking, nul is. Het spreekt toch

XII

van zelf dat aangezien die fout immer hetzelfde teeken behoudt zij bij het West voorliggen zal moeten worden opgeteld of afgetrokken als zij bij Oost voorliggen afgetrokken of opgeteld moet worden en evenzoo bij Noord- en Zuid voorliggen van het vaartuig. Bij een goed geplaatst kompas is die coëfficiënt altijd zeer klein en heeft zij eenig bedrag dan kan men vóór de toetsing haar in rekening brengen, als de acht bedoelde fouten allen bepaald zijn. Geheel hierop gegrond is in het Engelsche tijdschrift Naval Science, dat thans niet meer verschijnt, in het Aprilnummer van het jaar 1874 eeue wijze aangegeven om de fouten van het kompas te bepalen , als alleenlijk een minstens 5 geographische mijlen verwijderd voorwerp zichtbaar is, en omtrent het astronomisch of magnetisch azimuth van dat voorwerp niets bekend is. Heeft men, volgens het kompas voorliggende N. NO. O. ZO. Z. ZW. W. en NW., een zoodanig voorwerp gepeild dan zal het gemiddelde uit de peiling bij Oost- en West voorliggen van het schip het magnetisch azimuth van het gepeilde voorwerp zijn, in de veronderstelling dat de collimatiefout van de kompasroos nul is. Heeft het schip niet geheld gedurende de waarneming dan zal het gemiddelde uit de peilingen bij N. en Z. eveneens het magnetisch azimuth van het voorwerp aangeven, en dus gelijk moeten zijn aan het gemiddelde uit de peilingen bij Oost- en West voorliggen. Is men zeker dat het schip noch naar de eene noch naar de andere zijde overgeheld heeft gedurende de waarnemingen, dan heeft men in de gelijkheid dier middelwaarden een toets aan de nauwkeurigheid der waarneming en is men volkomen gerechtigd, om zoo er eenig verschil mocht bestaan, de peilingen bij N. O. Z. en W. te middelen ter bekoming van het bedoelde azimuth. Weet men dat de zeilstreep niet juist in de midscheeps ligt en de kompasroos een constante fout heeft dan zal men dat magnetisch azimuth moeten verbeteren met het bedrag van A , bij vorige gelegenheden bepaald. Het is toch duidelijk dat zoo de waarnemingen nauwkeurig zijn men immer voor do coefficient A van de formule van Archibald

XIII

Smith op weinig na dezelfde waarde moet vinden, indien men zich steeds bedient van denzelfden kompasketel en dezelfde kompasroos.

Dat werkelijk de gegevene handelwijze tot goede uitkomsten kan leiden zal ik met een voorbeeld, ontleend aan waarnemingen gedaan aan boord van het Stoomschip Prins Hendrik der Nederlanden behoorende tot de Maatschappij Nederland, aantoonen. Op den 19^Jen Juni 1876 werden volledige waarnemingen op de zon verricht bij rechtsch en linksch draaien van het vaartuig. De plaats waar dit geschiedde ligt op 111°,7 Ooster Lengte van Greenwich en 6°,2 Zuider Breedte.

Men verkreeg de volgende peilingen van de zon.

Iedere geheele omdraaiing werd in twintig minuten tijds vol) tracht en in dien tijd verplaatste de zon zich l graad naar het Westen. De beweging had regelmatig plaats, zoodat zonder een merkbare fout te begaan de peilingen herleid kunnen worden tot het oogenblik, waarop bij bakboord omdraaiende die bij NVV voorliggen genomen zijn. Doet men dit, dan zijn de peilingen gedaan op de zon volkomen zoo, als of zy op een zeer ver verwijderd vast voorwerp waren verricht. Deze kleine herleiding uitvoerende, verkrijgt men de volgende getallen:

XIV

Het is duidelijk dat wegens het betrekkelijk snel draaien, een geheele omdraaiing van het schip werd volbracht in 20 minuten, de kompasroos medegesleept werd. Om de fout hieruit ontstaande zooveel mogelijk te elimineeren, heeft men de waarnemingen bij dezelfde voorliggende koers te middelen. Draait het schip in den eenen zin dan wordt de kompasroos in dien zin medegesleept, draait het in den anderen dan zal ook de kompasroos in dien zin iets medesleepen. Het midden uit beide waarnemingen is dus gezuiverd van de fout ontstaande uit de wrijving op de kompaspen. Omdat echter tus-schen het begin van de eei'ste reeks en dat van de tweede de zon zich 1 graad naar het Westen bewogen heeft zal bij de tweede reeks eerst 1° opgeteld moeten worden.

Het midden der peilingen geeft ons na het in rekening brengen van die verbetering:

XV

De geraiddelcle peiling bij Oost en West voorliggen moet nu het magnetisch azimuth van het voorwerp zijn, nadat de collimatiefout van de kompasroos er op toegepast is. Uit zeven afzonderlijke vroeger gedane bepalingen is voor de coëfficiënt A gevonden 2^o,0. De peiling bij Oost voorliggen is N 287°,4 O en bij West N 301°,3 O; het gemiddelde daarvan N 294°,3 O, zoodat het magnetisch azimuth van het voorwerp moet zijn

N 296°,3 O.

Het berekende astronomisch azimuth van de zon voor het oogenblik van de eerste waarneming is N 296°,7 O, de declinatie van de magneetnaald voor de plaats alwaar de bepaling gedaan is bedraagt -f 0^o,8, alzoo was het werkelijke magnetische azimuth van de zon op bedoeld oogenblik N 295°,9 O.

Om nu met behulp van het door het kompas verkregene magnetische azimuth de fouten tengevolge van den invloed van het magnetisme van het scheepsijzer te verkrijgen heeft men dat azimuth eenvoudiglijk te vergelyken bij de onmiddellijke peilingen. Men heeft dus

De onmiddellijke waarneming heeft de volgende fouten van het kompas doen vinden.

XVI

Men ziet alzoo dat er alleenlijk een standvastige fout van — 0^o,4 is overgebleven, waarschijnlijk eeu gevolg van de mindere juistheid waarmede de collimatie-fout van de kompasroos bekend was.

Het blijkt alzoo dat in die gevallen waarin het magnetiscli azimuth van een ver verwijderd voorwerp niet onmiddellijk te bepalen is, de gegevene handelwijze tot voldoende uitkomsten kan leiden. Is men goed bekend met de eigenschappen van het kompas ter plaatse waar het zich aan boord bevindt, dan zal men altijd het gebruikte magnétisch azimuth van eenige richting aan een controle kunnen onderwerpen, komt dat azimuth met dat verkregen door het kompas overeen dan kan men ontegenzeggelijk meer vertrouwen in de ver-kregene einduitkomst stellen.

Het kompas.

In het algemeen is het kompas een werktuig, waarmede in een horizontaal vlak hoeken gemeten moeten worden ,

tellende van een zekere richting, die het werktuig zelf ten allen tijde en op alle plaatsen van de aarde middellijk of onmiddellijk behoort aan te geven. Kennende de eigenschap aan een magneetnaald , die geheel vrij opgehangen zich plaatsen zal met hare as in de richting van den magnetischen meridiaan , is liet zeer natuurlijk, dat men ter bereiking van dit doel magneetnaalden heeft aangewend. Een kompas voor den dienst op zee bestaat daarvoor nog altijd in hoofdzaak uit een zoogenaamde windroos, die aan eene magneetnaald of aan een stel van meer magneetnaalden bevestigd is, welke magneetnaald of welk stel magneetnaalden op eene spitse pen, de kompaspen, horizontaal in evenwicht hangt. Do kompas-

Het geheel is besloten in een doos van eene zelfstandig-heid, die geene magneetkracht kan verkrijgen, en gesloten is met een glazen deksel. Deze doos, de kompasketel genaamd. De kompas-wordt opgehangen in beugels, volgens de inrichting door Cardanus bedacht, zoo dat zij bij helling van het schip een horizontalen stand behoudt.

Een zeker deel van zoodanige roos zal krachtens genoemde eigenschap der magneetnaalden, dus immer met betrekking tot den magnetischen meridiaan denzelfden stand innemen,

zoo lang geene bijkomende oorzaken de magneetnaalden storen.

De windroos is verdeeld in 360 graden en behalve deze verdoeiing verdeeling heeft zij er nog eene in 32 gelijke deelen, ^ ^{ller winilroos}-

i

2

streken van het kompas genoemd, welke ieder wederom in vier gelijke deelen of kwartstreken onderverdeeld zijn.

Deze verdeeling wordt aangebracht aan de boven- of onderzijde naar gelang van de plaats, waar het kompas gebruikt moet worden. De kompaspen, waarop de roos drijft, is gewoonlijk van gehard staal somtijds van iridium-platina of dop. quot; quot;^¹¹⁸ aluminium-brons en de dop, kovipasdop genaamd, die aan de roos bevestigd is, bestaat uit een saphirensteen of chrysoliet van een komvormige uitholling voorzien, die zoo volkomen mogelijk gepolijst en in een koperen van binnen kegelvormig uitgedraaiden knop bevestigd is.

Zoodanig eene roos zal dus, indien het met Noord getee-kende deel van de windroos overeenkomt met de as der magneetnaald of de as van het stel magneetnaalden, een volkomen voorstelling geven van den horizon in graden of streken Het gebruik verdeeld. Om nu van die roos gebruik te kunnen maken kompasroos, voor de scheepvaart is het noodig de richting van de kiel van het schip onmiddellijk bij die roos te kunnen vergelijken, met andere woorden den hoek te kunnen meten, dien de kiel van het schip maakt met de lijn door het Noorden en Zuiden van de roos gedacht.

Hiertoe kan men twee middelen kiezen.

Men kan in den kompasketel eenvoudig een streep trekken die, loodrecht op den horizon verlengd, de kiel van het schip snijdt, of wel men kan het kompas voorzien van een zoogc-naamden peiltoestel, om daarmede de richting van de kiel aan te geven. Is de peiltoestel beweegbaar om een as, centrisch met d) roos, dan kan hij tevens dienen om van alle voorwerpen buiten het kompas magnetische azimuthen te ue zeiistreep. bepalen, volgens de kompasroos. Bij de gewone stuurkom-passen, die alleenlijk dienen om aan den roerganger den weg te wijzen dien hij sturen moet, is een enkele streep in den kompasketel, de zeiistreep genaamd, op de behoorlijke plaats getrokken, geheel voldoende, terwijl bij die kompassen , welke dienen tot werkelijke koersbepalingen en standaardpeilkompassen genoemd worden, een peiltoestel onontbeerlijk is.

3

Daar de kompassen even goed bij nacht als bij dag gebruikt moeten worden zijn de standaardpeil- en stuurkompassen,

de vasle kompassen aan dek, voorzien van lampen die zoodanig ingericht zijn, dat zij alleenlijk de roos en de zeilstreep verlichten. De standaardpeilkompassen worden van onderen verlicht en de stuurkompassen van boven. De lampen tot die verlichting gevorderd, worden gebracht in de zoogenaamde nac/rf-huizen, waarin de kompassen tevens eene beveiliging vinden tegen schadelijke invloeden, en die onwrikbaar bevestigd kunnen worden op de plaats waar zij staan moeten, opdat de zeilstreep, eenmaal juist in de kiellijn gebracht, daarin gedurende geruimen tijd met voldoende nauwkeurigheid blijve.

De thans bij de Nederlandsche Marine ingevoerde kom- oe by de passen zijn: ^nievoenic^e

kompassen.

Standaardpeilkompassen groot model.

(Magazijnsinventaris Hoofdstuk XXII n⁰ 1G).

a. met olie verlichting.

b. met electrische verlichting.

Standaardpeilkompassen klein model.

(Hoofdstuk XXII nquot; 18).

a. met olie verlichting.

b. met electrische verlichting.

Stuurkompassen.

(Hoofdstuk XXH n⁰ 10).

a. met kaars verlichting.

b. met electrische verlichting.

Vloeistofsloepskompassen met lampjes.

(Hoofdstuk XXII nquot; 20 en 50).

Boussoles van Breithaupt.

(Hoofdstuk XXII nquot; 23).

Kajuitshangkompassen.

(Hoofdstuk XXII nquot; 25).

4 *

Andere in- Behalve deze kompassca zullen in dit deel nog worden be-

strumentcn

lij tie Ned. schreven de volgende bij de Marine in gebruik zijnde instru-

]V! arine in ge-

braik. menten:

Clinometers.

(Hoofdstuk XXII nquot; 99). i

Plaatspassers (Stationpointers). *

(Hoofdstuk XXII nquot; 100).

Patent-loggen (Walker's cherub).

(Hoofdstuk XXII n⁰ 129).

Thomson's loodingtoestellen (Hoofdstuk XXII n⁰ 149).

Grondverklikkers met luchtdruklood (Submarine Sentry).

(Hoofdstuk XXII nquot; 145).

- -....... f ,

De kompasrozen.

zydenkom- Alle thans in gebruik zijnde kompassen behalve de vloeistof-''boogvormige kompassen en de boussoles van Breithaupt zijn voorzien van de

magneetnaal- i •• i i i i • i

den zoogenaamde zijden kompasrozen met boogvormige magneet

naalden, naar het stelsel van Dr. P. J. Kaiser. Alleenlijk bestaat verschil in grootte. Een algemeene beschrijving en beschouwing van die rozen is alzoo voldoende en laat ik hier volgen.

Bij het ontwerpen van de kompasroos is uitgegaan van de thans bijna algemeen aangenomene eischen waaraan een kompasroos voldoen moet, om aan boord rustig het Noorden te blijven aanwijzen, onder de daartoe dikwijls zoo hoogst ongunstige omstandigheden.

Het is eene uitgemaakte zaak dat een kompasroos aan boord van een der tegenwoordige schepen in volle zee aan allerlei invloeden is blootgesteld, die het blijven in de eenmaal aangenomene richting zeer verzwaren. Om eenigerraate het complex van invloeden te ontwarren is het noodig de mechanische invloeden te scheiden van de magnetische. Is

* 5

het mogelijk een kompasroos zoodanig te construëercn dat /ij niet gestoord wordt door de mechanische invloeden, dan blijven toch nog de magnetische hunne nadeelige werking behouden, en onder zekere verhoudingen der magnetische

krachten zal de roos moeten gaan slingeren. Evenwel is men ... . . . ■

vrij wel in staat deze storingen te vernietigen door de zoogenaamde compensatie van de kompasroos of liever van de plaats waar zij aan boord wordt gebruikt. Wij hebben dus bij de constructie der kompasroos alleenlijk te letten op de voorwaarden waaraan zy voldoen moet om wederstand te kunnen bieden aan de bewegingen die het schip op zee ondergaat en de trillingen die ontstaan zoodra de stoommachines in werking zijn. Om nu aan die voorwaarden te voldoen moeten de rozen:

1° zoo licht mogelijk zijn,

2° een groot magnetisch vermogen bezitten, t . 3ⁿ een zeer groot traagheidsmoment en

4quot; een schommelduur van zb 12quot; hebben.

Het magnetisch moment is natuurlijk een betrekkelijke Magnetisch grootheid. Om een absolute waarde te verkrijgen neemt men zijden kom-het getal, verkregen door het magnetisch moment der roos ^|,anquot;^l'^UL te deelen door het gewicht. Afgezien van de totale zwaarte zal dus die roos het meest richtend vermogen hebben, waarbij dat getal het grootste is. Evenzoo wordt met het traagheidsmoment gehandeld. In het kort zal men dus om de waarde van een kompasroos voor zeegebruik te beoordeelen te letten hebben op het totale gewicht, de verhoudings-getallen tus-scheu magnetisch moment en gewicht, traagheidsmoment en gewicht, en den schommelduur.

Bij de samenstelling der zijden rozen met boogvormige Samenstei-magneetnaalden heb ik getracht de bedoelde getallen zoo kompYsroze™ gunstig mogelijk te verkrijgen, door bijna alle massa zoo ver mogelijk van het midden of draaipunt te brengen, dus in den omtrek van de windroos en door de magneetkracht zelve ook in den omtrek te doen huisvesten. Op de volgende wijze is dit verkregen.

6

Tussehen twee gedeeltelijk van dun bandstaai en gedeeltelijk van bandkoper van gelijke afmeting vervaardigde ringen wordt een lap zijde geperst, waarop vooraf door middel van lithographischen druk eene windroos is afgebeeld. Heeft men de bewerking goed uitgevoerd, dan verkrijgt men een metalen hoepel bespannen met zijde, die nagenoeg cirkelvormig is. De stalen deel en van de ringen vormen na magnetisatie de eigenlijk gezegde magneetnaalden, en de koperen gedeelten tis'he ervan worden zoo lang genomen, dat de polen der buiten-rozei|^koinigt;1'⁹quot; magneten 24 graden en die der binnenmagneten 9G graden van elkander verwijderd zijn, of omgekeerd. De noord-zuidlijn van de windroos moet natuurlijk gelegen zijn in het midden van de uiteinden der boogvormige stalen deelen. In het midden van het geheele stelsel is een kompasdop met saphiren steen aangebracht. De kompasroos moet nu gemagnetiseerd worden hetgeen op verschillende wijzen geschieden kan. Op de meest eenvoudige manier gaat men op de volgende wijze te werk en kan zoodoende gemakkelijk eene volkomen gesa-t i see re nquot; quot;^de' Cureerde magnetisatie verkrijgen. Men legt de roos op een zijden kom- tai'el, brengt de zuidpool van een sterke kunstmagneet in

pasrozcu. ^{0 1 0}

aanraking met den buitenrand van den metalen band juist ter plaatse alwaar zich het Noorden bevindt, strijkt dan langs den rand tot het Westen, van daar teruggaande over het Noorden tot het Oosten en weder terugkeerende tot het Noorden alwaar de magneet in de richting van den straal der roos wordt verwijderd. Men drage goed zorg dat het midden van den magneet, vóór dat men hem verwijderd, juist samenvalt met de streep der graadverdeeling die het Noorden aanwijst. De Noordelijke helft van de kompasroos is nu gemagnetiseerd. Doet men juist dezelfde handeling met de Noordpool vail de kunstmagneet ten opzichte van de Zuidelijke helft, dan is de kompasroos voor gebruik gereed.

De kompasroos verkrijgt na het magnetiseeren 2 Zuid- en en 2 Noordpolen in beide ringen, die op de genoemde afstanden van elkander liggen, alzoo 8 magnetische polen op zoodanigen afstand, dat geheel aan de theorie van Evans

7

voor magneetnaalden met groote lengten voldaan wordt.

Zooals men weet zal eene afwijking van de door hem te dien opzichte gegevene voorschriften, bij de opheffing van groote quadrantale afwijkingen aan boord, sextantale-, octan-tale- en decantale-fouten doen ontstaan, als men daartoe zacht ijzer op korten afstand, hetgeen noodzakelijk is als men de hoeveelheid daarvan eenigszins beperken wil en moet,

gebruikt. Bedoelde fouten worden tengevolge van de constructie der kompasroos vermeden, met eene voor de praktijk voldoende nauwkeurigheid.

Er dient nog op gewezen te worden dat de zijden kom- Traagheids-

⁰¹⁰ moment ten

pasrozen zoodanig geconstrueerd zijn, dat aan den eisch lt;'i^,zichte

' ^{0 0 J} ' . drie hoofd-

van een goeden bouw geheel voldaan wordt. De traagheids- assen, momenten ten opzichte der drie hoofdassen toch behooren even groot te zijn. Krachtens den cirkelvorm van de kompasroos moeten de traagheidsmomenten ten opzichte van de f , hoofdassen, gelegen in het vlak evenwijdig aan de windroos,

gelijk zijn, en om nu ook deze even groot te maken aan het traagheidsmoment ten opzichte van de hoofdas loodrecht op de windroos, heeft men alleenlijk het cirkelvormige magneetnaaldenstelsel op een bepaalden afstand onder het draaipunt te brengen. Deze regelt zich naar de noodige loos in de zyde. Die loos wordt natuurlijk vereischt op dat de zijde bij verandering van temperatuur vrijelijk zoude kunnen uitzetten en krimpen zonder het magneetnaaldenstelsel te vervormen. Hoofdzaak is dat de traagheidsmomenten ten opzichte der andere genoemde assen gelijk zijn, hetgeen wel , immer bij de zijden kompasrozen het geval moet zijn.

Het is duidelijk dat een goed gemagnetiseerde kompasroos ₁._i^ ®^er^hquot;^_e^e' zeer gemakkelijk door onvoorzichte behandeling bedorven kan kompasrozen, worden. De onmiddellijke aanraking der stalen banden met ijzer, staal of magneten doet zoogenaamde consequente poolpunten ontstaan. De roos verkrijgt meer of minder dan acht polen op verschillende en verkeerde deelen van den omtrek. Is eenmaal een kompasroos behoorlijk gemagnetiseerd en heeft men bij de behandeling en bewaring de noo-

8 *

dige voorzorgen iu acht genomen, clan blijft zij evenwel jaren goed, zonder vermindering van magneetkracht van eenige beteekenis. Bij het bewaren der kompasrozen zij men indachtig dat ze steeds zoogenaamd gearmeerd zijn.

De volgende voorschriften dienen gevolgd te worden om de kompasrozen langen tijd bruikbaar te doen zijn:

1 . De kompasrozen moeten steeds bij den dop aangevat worden en nimmer bij den rand, om dat de stalen banden niettegenstaande zij gelakt zijn, met vochtige handen aangepakt, licht roesten en dit vooral vermeden moet worden.

2°. Zij moeten in de kistjes steeds met het Noorden naaide scharnieren gekeerd zijn.

3°. Eenmaal in den kompasketel gebracht, moet de kompasroos niet zonder gewichtige of overwegende redenen daaruit verwijderd worden.

4°. Het op de kompaspen leggen moet met de meeste omzichtigheid geschieden, om dat de punt van de pen zeer scherp zijnde, onvermijdelijk de zijde beschadigt, zoodra die teedere stof met de spits in aanraking komt.

5°. De kompasrozen moeten op een zoo droog mogelijke plaats bewaard en van tijd tot tijd gelucht worden, door het openzetten van het deksel der kistjes,

0°. Bij het opstapelen van eenige kisjes met kompasrozen zij men erop bedacht ze om en om te leggen, met dien verstande, dat steeds een Zuidpool tegenover een Noordpool komt te liggen.

7°. Is men verplicht een kompasroos een oogenblik ergens neder te leggen dan doe men dit nimmer op ijzeren of stalen maar steeds op houten voorwerpen.

8°. Men late zoo min mogelijk directe zonnestralen op de zijde der kompasrozen inwerken.

Do zooge- Het aantal afgeleverde rozen is reeds geklommen tot 700. staiiten X Van iedere roos worden de zoogenaamde constanten bepaald,

SSJquot; quot;•MP'.

het gewicht,

het magnetisch-moment in millioenen Gaussische eenheden,

de schommeltijd in secunden,

en hieruit wordt afgeleid de verhouding tusschen magnetisch-moment en gewicht, en het traagheids-moment en gewicht; dus noemende M. het magnetisch-moment, K. liet traagheids-moment eu Gr het gewicht, de waarden van:

M K Gr ^e11 Gr

De volgende tabel, waarin van iedere soort rozen een tiental waarnemingen worden medegedeeld, doet zien dat het maaksel voor dezelfde soort nagenoeg hetzelfde is, waaruit blijkt, dat de wijze van samenstelling leidt tot een groote gelijkheid in eigenschappen.

/

10

Voor rozen van dt 242 m. M. middellijn vindt men alzoo gemiddeld:

Gewicht = d 5.1 gramm.

Scbommcltijd = 13.7 secunden.

M

0.386

(i

|=13.49

Voor rozen van J 224: m. M. middellijn:

Gewicht == 13.G gramm,

Sohommeltjjd = 12.9 secunden.

M

0.376

(jr

? = 11.60 (jT

11

Yoor rozen van ±. 200 raM. middellijn:

Gewicht = lO.'i gratnm.

Schommeltijd = 11,8 secunden.

= 0,^45.

br

Voor rozen van ±. 1G3 mM. middellyn:

Gewicht = 0,6 gramm.

Schomineltijd = 40.4 secunden.

= 0.275 O - ⁶ quot;⁸-

Natuurlijkerwijze zijn al deze kompasrozen tot verzadiging toe gemagnetiseerd. Men kan zeer gemakkelijk door zwakkere magneetkracht aan de roos te geven den schommeltijd aanzienlijk langer maken. In de meeste gevallen zal dit echter niet wenschelyk zijn. Een groot magnetisch-moment toch moet al daarom verkozen worden, dewijl aan boord der tegenwoordige schepen een aanzienlijk verlies in horizontale magneetkracht ontstaat, waardoor het vermogen van de roos om zich te richten wordt verminderd.

De maat waarmede de magneetkracht gemeten wordt is de Maat der Gaussische eenheid, en die magneetkracht wordt gevonden kracht' door de formnle

M = e³ lang y.

waarin M heteekent het magnetisch-moment van de staaf, H de horizontale component van de magneetkracht der aarde, e de afstand van het midden van do magneetstaaf die onderzocht moet worden tot het midden van een kleine magneetnaald , cp de afwijking van de magneetnaald, de staaf loodrecht genomen op den magnetischen meridiaan, en zoo dat in het verlengde van zijne as het draaipunt van de magneetnaald ligt; kent men alzoo H, welks bedrag in Gaussische eenheden bij ons is 1.8414, e uitgedrukt in millimeters en cp

12

uitgedrukt in graden en onderdeelen, dan laat zich M berekenen. De getallen in de opgegeven tabellen zijn in millioenen Gaussische eenheden gegeven om met weinig cijfers te doen te hebben. De eenheid van kracht is alzoo grammen,

Traagheids- dus nagenoeg een milligram. Kent men den tijd waarin een roos zijne schommelingen volbrengt, dan wordt het traagheids-

moment gevonden door de formule

lt;²

K = ,-M H.

n

waarin K beteekent het traagheids-moment van de kompasroos ten opzichte van de verticale as, dus die waarom zij draait, t clc duur van eene schommeling, n de verhouding van de middellün eens cirkels tot den omtrek, li de horizontale intensiteit van de magneetkracht der aarde en M het raagnetisch-moment van de roos. Men heeft alzoo alleenlijk de kompasroos te doen schommelen; en den duur van de schommelingen met een secunden-uurwerk te bepalen, om het traagheidsmoment te leeren kennen.

Grootte der De zijden kompasrozen kunnen van verschillende grootte pasrozen. worden gemaakt. Bij onze Marine zijn thans 4 soorten, namelijk:

kompasrozen van i 242 mM. middellijn. » » ¹ 224 „ „

„ i 200 „

» » ¹ 163 „ „

Nauwkeu- Het is wel te begrijpen dat het bijna onmogelijk is en zeer quot;et'^maaksel zeker den prijs der rozen aanzienlijk hooger zoude zijn, indien komj'tasrozcn. gevergd werd dat alle van één soort precies dezelfde middellijn liadden. Daarom zijn de maten in ± opgegeven. Allicht kan het verschil in middellijn een paar millimeters bedragen. Zoo ook zal men bemerken dat niet alle middellijnen van dezelfde roos even groot zijn. Binnen grenzen, waarbij de rozen voor de practijk volkomen geschikt zijn, worden zij echter afgeleverd.

Bestemming De kompasrozen van ± 242 millimeters middellijn zijn

der zijden _lt; '

kompaerozen, bestemd voor de stu arkom passen, die van j 224 voorde

13

standaardpeilkompassen groot model, die van i 200 voor de standaardpeilkompassen klei li model en eindelijk die van zh 1G3 millimeters voor de kajuitshangkompassen. Daar deze laatste rozen van onderen bekeken worden is de windroos links-rechts gedrukt.

Al deze kompasrozen bewegen zich op stalen punten. In Komimspcn-ieder bergkistje voor eene roos bevindt zich een goed gesloten glazen buisje met drie stalen kompaspennen. Wegens de geringe volstrekte magneetkracht van de rozen, moet aan die punten bijzondere zorg worden gewijd. Het is dan ook uiterst moeielijk die punten aan boord te scherpen, en daarom wordt voor iedere kompasroos drie kompaspennen mede gegeven die verwisseld kunnen worden. De pennen worden om ze tegen roesten te vrijwaren ingesmeerd met vaseline. Vóór dat men de pen in den kompasketel brengt, moet men haar geheel van de vaseline ontdoen en vooral zorgen dat de punt volkomen droog is. Een kleine hoeveelheid vaseline aan de punt,

zal den kompassteen met de kleverige vaseline bevuilen en oorzaak zijn, dat de kompasroos totaal onbruikbaar schijnt.

Zij zal door de kleverige massa tusschen pen en steen niet voorzorgen

.... , . .. 1 •• 1 • i . i • ^bi-i ^l'^e bchan-

vrij m hare beweging zijn, eu bij beweging van het schip deling der allerlei standen aannemen alsof de roos geene magneetkracht ncm in acht te bezit. Het reinigen van steen en kompaspen (vooral de punt) quot;^tmLU' brengt in dat geval de zaak weder volkomen in orde. Met de punten zij men uiterst voorzichtig. De fijue punten zijn zeer gemakkelijk te beschadigen. Brengt men de kompaspennen met de punten naar onderen in het glazen buisje, dan zullen zij onmiddellijk tegen den bodem van het buisje afstompen en bederven. Steeds moeten zij zoo in de buisjes gedaan worden, dat de punten alleenlijk de kurk waarmede het buisje gesloten wordt kunnen raken. Ook dient men de kompaspennen te zamen, gelijk in het buisje te brengen. Doet men dit één voor één, dan stoot men licht met den onderkant van de eene pen tegen de punt van de reeds in het buisje aanwezige, welke daardoor volmaakt onbruikbaar wordt.

14'

Onderzoek De punten der kompaspenneu worden alle vóór afgifte onder pennen. een sterk vergrootend mikroskoop onderzocht en zoo noodig bijgeslepen. De buisjes worden dicht gelakt, zoodat zich in ieder nog niet opengemaakt buisje, hetgeen men aan den ongeschonden toestand van de lak zien kan, zich immer drie onderzochte en goed bevonden kompaspenneu bevinden.

Met eenige uitvoerigheid heb ik bij dit onderwerp moeten stil staan, omdat mij gebleken is, dat de enkele malen aan boord ondervondene moeielijkheden met de lichte zijden kompasrozen veelal ontstaan waren door onbekendheid met de minitieuse voorzorgen, die bij het gebruik van lichte kompasrozen in acht genomen moeten worden.

Tot gemak bij herleiding van streken in graden en omgekeerd, wordt de volgende Herleidingstafel gegeven.

15

HERLEIDINGSTAFEL

1()

H E11L E I D [ N G S ï A F E L

VOOR STREKEN (tot '/3) IN GRADEN EN TIENDE DEEL EN, DAARBIJ DE VERDEELING OP DE KOMPASROOS TELLENDE VAN NOOKD TOT NOORD OVEll HET OOSTEN.

17