VAN DEN VOS REYNAERDE.

BIBLIOTHEEK

VAN

Middelnederlaiidsche Letterkunde

OiN'DEK ÜEDACTIE VAN

Prof Dr. J. VERDAM,

Hoogleeraar te Loiden,

MET MEDEWERKING VAN

Prof. Dr. J. TE WINKEL, _ Prof. Dr. J. FRANCK,

EN

Hoogleeraar te Amsterdam. Hoogleeraar te Bonn.

q

- V

VAN

DEN VOS REYNAERDE,

1)001!

Dr. W. L. VAN HELTEN,

Hoogleeraar te Groningen.

UllVe7:!(ls

i| 'irsis i A. W: STüTHOFF

..... . .... .......

■ , ■■■■■■

'''quot;quot;WWW «W» •H-wv.

■

^ m

. . ........¹ ,,......-............ .......... - ................•........-........... - i H» ......' .-......

■

. . . ...S . '^N-...................... .............

i

..... ........

'■-quot;r-f- -i 'Hfiiti^mBtt

¹

■ gte-Hh ■ : amp;mm - ^ ^

IN L E11) I N (J.

In den jare 188(J oen inleiding oji ons Mnl. kleinood Van den vos Hrijnaerde te schrijven is eon liohte, doch onaangename en ondankbare arbeid, want — hij kan nit don aard dor zaak roor een groot deel slechts bestaan in hot vermelden der uitkomsten, vroeger door anderen bij hun navorschingen op dit gebied verkregen. Wat toch ware hier bij de gegevens, welke ons ten dienste staan, en na hetgeen door Qiumm, Jonckhloet, Maktin en anderen in dezen is geleverd, van hernieuwde nasporingen te verwachten? Weinig, gelijk zich roods a priori laat vermoeden en mij dan ook bij eigen ondervinding ten stelligste is gebleken; weinig, zooals het volgende zal leeren, waar ik den stand onzer wetenschap betreffende de letterkundige geschiedenis van den Reynaert wil uiteenzetten en mij in den regel tot de bescheiden rol van een verslaggever zal moeten beperken ¹).

A.

Willem „die Madock maectequot; (z. vs. 1) heeft bij het scheppen van zijn Rcynaerl uit Fransehe bronnen geput; zijn gedicht is niet omgekeerd hot voorbeeld geweest voor de bewerking dor bekende Oudfransche branche (Kenart I. in Martin's, XX in Mkon's uitgave). Zie hierover Jonckbl. in diens Geschied, d. Ned. Lelt., 3do dr., I, bl. 352 vlgg. ').

¹

Voor don oorsprong on do ontwikkeling dor dierensarje. vorwijs ik naar Mul-MiMioi r in do Zeilschr. f, I). All. XVIII, 1 naar Sciikkek in zijn vorhandoling Ueher Jacob Grimm, hl. 150 vlgg., on in do Zeilschr, J'. d. öslerr. Gymu. 187U, bl. 42—41), on naar Voicit in zijn LCinleilaiu] up don ) 'seuffrimus, LX XX VIII vlgg.

INl.KIDINU.

B.

In hoofdzaak lieoft do eerste helft der bovengenoeiudo Oudfra. /ïcnart-hranr.hc aan de eerste helft van Willem's gedicht ton grondslag gelegen (Jonckbl.'s Gescji. d. Ned. Lett. t. laatst a. pl.), doch op zulk oen wijze: dat hier alleen kan sprake wezen van oen navolging uit de verte, waarbij bestanddeolcn van het origineel zijn weggelaten, elementen, welke in dat origineel ontbreken, zijn opgenomen, ontleende elementen op een andere manier zijn te pas gebracht, en in den regel, bij de bewerking van het over-genoinene zelve, in do détails meer of min belangrijk van hot voorbeeld is afgeweken, of, bij grooter overeenkomst, dat voorbeeld toch alles behalve woordelijk getrouw gevolgd is. M. a. w. het bedoelde gedeelte van den Reiinaerl is een vrijo en zelfstandige navolging, die zich doorloopend on duidelijk ais een bewerking kenmerkt, waarbij do dichter van sterke of zwakke herinneringen uit zijn voorbeeld heeft gebruik gemaakt, zonder zich in 't minst nauwgezette aansluiting aan dat voorbeeld tot taak te stellen. Een vergelijking der beide teksten zal ons dat volkomen klaar doen worden.

het geding (/.. lieiuh. 1366—'TS, Renart bij Mkt. 1, ));ig.2, vs. 55 , bij Mkon vs. 9705);

2quot;. de opmerking van den vos, dut de wolt' door /.ijo itanklacht den naam zijner vrouw in opspraak bracht (z. Jieiuh. 1396 —'S, Jienart bij Mrt. I, bl, 4 . vs. 127—12!), bij Mbon 9779—'SI);

3quot;. de vermelding van de koorts, welke de haas krijgt van sebrik over de woede des leemvs (z. Reinh. 1484, Reu. b. Mkt. I, bl. 11, 351—'60, b. Mbok 10041—'50);

4quot;. de genezing van dat dier op het graf der gedoode ben (z. Reinh. 1489—'93, Ren. b. Mrt. I, bl. 13, vs. 451—'55, b, MÉon 10149—'53);

5quot;. bet kapelaan spelen van den beer (z. Reinh. 1485 '8, Ren. b. Mrt. F, bl. 12, vs. 398—'9 en 403—'4, b. MÉok 10090—'1 en 10097—'8);

6quot;. den sehimp, door den vos eau zijn burcht uil den yoociyiynaHrfe» boor aangedaan (z. Reinh. 1595 vlgg., Ren. b. Mrt. I, bl. 20, 686—'94, b. Mbon 10402—'10);

7quot;. de poging van den vos om zich door bet maken van een kruis tegen de macht zijner vijanden te vrijwaren (z. Reinh. 1831—'4, Ren. b. Mrt. J, bl. 32, vs. 1142, b. Mbon 10868).

1) Dat de inleidingen der beide gedichten geheel verschillend zijn, spreekt vanzelf.

2) Zie de noot op de volgende pagina.

INLEIDINO.

vóór het afleggen daarvan uit do voeten had gemaakt'),

Ren. 43—54 (b. MÉ. 9093—9704). üo leeuw meent, dat Ysengrin van die zaak niet zooveel ophef moest maken.

Ren. 55—78 (b. Méon 9705— 9728). Daarentegen wijst Brun „li

INLKIDINCi.

orsquot; op don plicht dos konings om in de zon recht to doen en Renart ter verantwoording te roepen. Hij 7,elf wil, zoo verzekert hij, den aangeklaagde gaan halen.

lien. 79—102 (b. Méon 9729— 9754). Waarom de aangelegenheid op die manier te bohandolon, brengt daarop Bruianz „li torsquot; in 't midden. Do misdaad was immers bewezen! Ware hem zelf zoo iets gebeurd, hij zou hot Renart wol anders ingepeperd hebben. En spottend zich tot Hersent wendende vraagt hij deze, hoe zij tc moede was, toen de vos achter op haar klom.

ix

tot de klachten, door C or toys en Paneer ingebracht, en de bewering, dat Reyn. als een vroom kluizenaar leefde, zich van allo vroegere zonden onthield on zware boeto deed.

inlkiding.

¹

v_ui.:

„Cur sire Cliantcclcr li cos e

Et Pintc et Blanco et la Russete

Amenoient une charete,

Q,iii envouxe evt (rnne cortine.

Dcdenz gisoit nnc geline,

Que ren amenoit en litere

Fete antresi eon nne bere.

Kenart Pavoit si manmenee

Kt as rlcnz si desordenee,

(^ue Im enisse li avoit (Vete

Kt une ele hors del eors trete.'^,,

283—quot;94 (b. M. 9073 ^,84). „ICz les gelines meintenant c

Ét Chantoler paumes batant.quot;

207 en '8 (b. M. 9087 en 'S).

inleiding.

I) Zie de 1ste noot op dc volgende pagina.

TNlvKÏDINfi

INLEIDING.

INIiKIDINO,

lien. 624—704 (b. M. 10328—10420) en Reyn. 667—874, In het verder verloop van dit avontuur stemmen de Ofra. en de Mnl. bewerking in hoofdzaak, althans wat de voorstelling betreft, vrij wel overeeii: de beschrijving van Keyn.'s aftocht, van Lamfroyt's komst en diens terugkeer naar 't dorp om hulp to halen, hot verhaal van het aanrukken van Bruun's bestokers ¹), van het wanhopige middel van dit dier om zich uit zijn val te bevrijden ^s) en van den aanval van Lamfroyt en diens gezelschap ⁴) kenmerken zich in beide gedichten slechts door afwijkingen in détails. In den h'enart ontbreekt evenwel: hot verhaal van Ernun's sprong te midden der oude wijven, van hot te water raken van „vrouwe Julockoquot;, van Bruun's riviertochtje en vervloeking der oorzaken van zijn ongeval ⁵), van Royn.'s uitstapje om een geroofd hoon to gaan verorberen, van Lamfroyt's verwensching door den vos, wanneer deze, aan de rivier gekomen, merkt, dat de beer niet dood is, en van den hoon, door Reyn,

1) Vgl.:

„(Reimrt) De long s'estut, si 1« nmpvone, en „Vim verren was Reynaert ghcstaou „Brunquot;, let el, ^jel savoie bicn .............

Quo qiieric/. art et engien Q4c ja del micl ne goateroie.

Mes je sai bien i(iic je feroie,

S'nne autre Ibis avoie a tere.

Molt estes ore deputere Que de eel miel ne me paes.

Alii! con ine eonduisiez,

Et eon soroie a savete,

Se g'estoie en enfremetel Vos me lairees poires moles.quot;

«12 -'23 (b. M. 10316—'27).

2) Vgl. hier:

„Qui porto tinei, et qui haehe, en „Sule was, die eenen bessem brochtc.

Qui Hal^l, (|iii baston d'espinequot;, Sule eenen vleghel, sulc een rake;

()34- '5 (b. M. 10338 en 'O). Sulc qimm gheloepen met eenen stake.

So si quamen van haren werke.quot;

680—'3.

„(Lanfroi) Qui devant vient a une haeequot;. en „Voer hem allen qnam Jjamfroyt met siere 641 (b. M. 10356), haex,quot; 695.

3) Vgl. hier naar aanleiding van Bruun's verminking:

„One nus ne vit si leide bestequot;. en „Nve'maecte God so leelic dier.quot;

648 (b. M. 10364) | 704.

4) Vgl. hier bij de opsomming van Bruun's bestokers;

„Cil qui t'et pinnes et lanternesquot;. eu „Eere hout(/. horen)makigghe van Inn-

677 (b, M. 10398), | tornen.quot; 744.

5) Een dergelijke vervloeking wordt echter in 't Kranseli wel aangetroffen aan liet slot van Tvbert's avontuur; z. aid. 899—-907 fb. M. 10621—'29).

INLEIDING.

den gewonden, in 't water drijvenden boer aangedaan¹). In plaats van die laatste episode vernemen wo echter in het Ofra. poëem, hoe de vos, naar zijn burcht terugkeert en van daaruit schimpredenen aan het adres van den vluchtenden beer richt ').

¹

Vgl.:

„Li rois dit: _tJ»ruu, qui fa cc fet?quot;

713 (b. M. 10429).

²

Vgl.:

_fctR(gt;is^u, tet il, _t(ainsi m'a bailli Kenart com vos poes veoirquot;.

718—quot;g (b. M. 10434 — 5^

INLElJMNCi.

INIiKIDINt.

INI,RIDING.

¹

Vgl. hier;

_ttila n'en aures el iiue la mort,

Ne vos no tuit vostre cliael.quot;

98G—'T (b. M. 10708—quot;!)).

-'3.

¹

Zie de noot op de vorige iiiijj;.

²

Vgl.:

„„Qar jo n'i vol prostre plus pres.quot;

1022 (b. M. 10744).

³

Zie noot 1 op do volgende pag.

INLElDINCr.

,

¹

3J Vgl.:

^Vers cole cort a ces geliues Lu est bi voie que lessons.quot;

1100—quot;l (b. 11)888 '9).

²

/ie boven noot 2 op biz. XIX.

INLEIDING.

¹

Vgl. beneden noot 2 op biz. XXIV.

²

'0 Vgl. beneden noot 1 op bl?.. XXV.

INLEIDINO.

üo leeuw laat zich intusschen door deze woorden niet beetnomen.

»0 wy Reynaert«, is zijn antwoord,

»0 wy Reynaert, onreyne quaet, Wat condi al scone ghelaet!

Maer dat en can hu ghehelpen een cal'. Nu comt huwes smeekens af; Ic werde bi sraeekene niet hu vrient«.

Ik zal u laten boeten voor hetgeen gij hebt misdreven.

Onderbreking van 's konings speech door den voorbarigen Canticleer, dien het stilzwijgen wordt opgelegd ^l); en voortzetting van Nobel's rede, waarin hij op de parten doelt, den boer en den kater door Reyn. gespeeld, en den misdadiger met den dood dreigt.

Reyn.'s verdediging met betrekking tot zijn houding tegenover Bruun en Tybeert ; zijn opmerking

IJ Dozo scone herinnert eenigszins uan de wat later volgende (■/., ben. ]gt;. XXVJin't Krimsche gedicht, waar de koning Uenart's luidruchtige vijanden verzoekt te zwijgen. Vgl.: ..Mes li reis les fet en sus terre, eti „Die conine sprac; ^Ilont liuwcn mont,

Lui en lest en venchance t'ere.quot; Here Canticleer, nu laet mi spreken,

1333—'4 (b. .M. 11(177—quot;8) Laet mi antwoerden sinen treken.quot;

1660—'2.

2) Vgl. met deze verdediging de overeenkomstige, die in het Fr. gediclit wat vroeger (z. buv. pag. XXlil) is te pas gebvaelit;

INLEIDING.

¹

Vgl. met deze opmerking ilc overeenkomstige, welke in hel Fr. gedicht wat vroeger voorkomt (z. bov. p. XXII):

en

_4fcC'oninc lyoen,

Wien twit'elt des, ghinc moghet doen, Dat ghi ghebiet over mi,

Hoe goet mine sake zi?

Ghi moghet mi vromen ende scaden. Wildi mi zieden ofte braden,

Ofte hanghen ofte blenden ,

ie ne mach hu niet ontwenden;

Alle diere zijn in hu bcdwane.

Ghi zijt groet ende ie bom cranc;

Mine hulpe es eleene ende dhmve groet. Maer bi Gode, al slooehdi mi doot, Dat ware eene crancke wrake;

Lichte men daer af bilde sprake.quot;

1689- -1 702. (Vgl. voor het laatste vs. ben. Aant. op 1702).

²

*i) Behalve de boven in den tekst en de noten geciteerde bewijzen voor een nauwere

INLEIDING.

c.

Na Roynaort's veroonloeling houdt do grootero of goringero overeenkomst tussohoii do beide gediohtou op. In de tweede hol It van de bYansehe

dat de Dictschc wederga bij een geheel andere gelegenlieid is te pas gebracht dan liet Honmansehe voorbeeld. Op de meeste daarvnn heel't .Ionckjil, r^eds de aandacht gevestigd (/.ie bl. LXXXIX -XCV1 zijner Inleid, op den licyn.); t w. op:

_ttXoniini dame Cristnm tile!quot; cu _kkNomine patrnm christum lile!quot;

537 (b. M. 10237), in lirnifs IC72, in Heyn\s verdediging

geestdriftige uiting uver_t de voor den kon.

heerlijkheid van quot;t honig eten.

„Onques ifi ot resne tenu eu „Doe so namen si np die vaert

De si a tant «pril sent venu Ende liepen, daer si wesen wilden,

KI bois LantVoi Ic tbrester.'quot;^, Dat si nye toghel uphilden.'quot;'

577—quot;9 (b. M. 10276—'S), in het 1066—quot;S, in het verhaal van

verhaal van Brnn^sen Hen/s tocht ! Tvbeerfs en Keyn/s tocht naar

naar den „chesne'^gt;, van Lanfroi. ' des „papen scuere.^,,

_ttOr del mangier, si iron boivre.quot; en _kkHebdi gheten, so suldi drinken.quot;

588 (b. M. 10290), Ken quot;s woorden, 1 666, Ueyn/s woorden, wanneer

wanneer hij den beer uitnoodigt hij den gevangen beer bespot,

zijn bek in den eik te steken.

_tfcAles done tost, sel nTamenes, en _kk(Jaet wech ende, eer ghi wederkeert,

Gardes sans lui que ne venes.quot; Besiet, dat lleynaert mot hu come.quot;

931—^ (b. M. 10653 en quot;4)1, j 926—'^,7, quot;s konings woorden,

quot;s konings woorden tot Grin- i wanneer hij Tyb. beveelt den

bert, als hij den vos zal gaan vos te gaan halen.

halen.

_t(lt;Et Hruns qui la toste ot vormeille.quot; en ^here Hrune,

Die noch bloedich es zijn crime.quot;

1668, bij de verwijtingen, door aan quot;t hof verschijnende Ken. een den kon. tot Reyn. gericht met

minder aangename welkomst be- betrekking tot diens houding

reiden. ' tegenover Rruun en Ysengr.

Bovendien maak ik echter nog opmerkzaam op:

„Grimbert li Taissons se leva, en „Doe sprane up Grimbert die das.

Se il puet Renart aidera,

Que ses cousins germains estoit.quot;quot;'

b.M 9869 '71 (ontbr. bij M art.),

als aankondiging eener in 't Mnl. gedicht ontbrekende pleit- ■

rede van Grinbert voor Ken.

_ttSe. Uenart s'en estoit tornez , en Ne ware wert hem dit vergheven,

James ne seroit retornez. i Hi sal noch boenen binnen ere maent

Tex ifen set mot (jui en plorroit.quot; I Sulken, dies niet ne bewaent.quot;

1347—quot;So rb. M. 11091 quot;4 , als j 162—quot;4, aan quot;t slot van Ysengr/s

quot;s konings betoog om het over rede over de noodzakelijkheid

Hen. gevelde vonnis snel uit te voeren.

INLEIDING.

branche vernomen we, hoe de koning ilon vos op voorspraak van Grin-bert vergilïenis schenkt op voorwaarde, dat do boosdoener een pelgrimstocht naar 't heilige land zal doen; hoe Honart te paard wegrijdt en Coart den haas, die hem beschimpt, beetpakt en naar zijn hol wil meenomen; hoe hij op een hoogte, buiten 't bereik van den leeuw en do andere dieren gekomen, in 't gezicht van dezen zich van pelgrimsstaf en tascli ontdoet (bij welke gelegenheid Coart weet te ontsnappen) en door de verontwaardigde dieren tot aan zijn burcht wordt nagezet ; hoe hij daarop in zijn sterkte wordt belegerd, van de borstwering uit zijn vijanden beschimpt, bij een nachtelijken tocht buiten zijn kasteel, terwijl hij de koningin schoffeert, wordt gevangengenomen en gehangen zal worden, wanneer nog te juister tijd zijn vrouw en kinderen met oen grooten schat van zilver en goud als losprijs aankomen en op voorbede der koningin Reyn.'s genade weten te verwerven.

Niets, althans bijna niets van dat alles wordt in Willem's verhaal aangetroffen. Hier wijkt de ontwikkeling en de loop dor gebeurtenissen geheel af van hetgeen ons de tweede helft van hot Fr. gedicht weet te vertellen, evenals ook van hetgeen er in de andere Rcnart-hnmches te vinden is. Hier kan zelfs van navolging uit de verte geen sprake meer zijn, maar hebben we zonder den minsten twijfel aan een schepping te denken, die niet alleen wat de samenstelling, de onderlinge verbinding en de voorstellingswijze van de hoofdbestanddeelen der historie, maar evenzeer wat de vinding dier bestanddeelen zelve betreft, het voortbrengsel van Willem's genie moet hoeten; want aan het vroeger bestaan van een Franschen lienart, met een 1ste stuk, = de 1ste helft der 1ste(ofXXste) branche, en een 2de stuk, dat als voorbeeld voor de 2de helft van den Itcynacrl, kon gediend hebben, valt het moeilijk te gelooven, dewijl, bij de vrij aanzienlijke massa der bewaard gebleven /fewar^-gedichten, het te loor gaan van een poëtisch prodnkt, dat zóózeer boven al het andere had moeten uitgemunt hebben, niet zeer waarschijnlijk te noemen is. Weliswaar heeft .iGNCKBLOET gemeend, dat de Vlaamsche dichter de aanleiding tot zijn hoofdmomenten in hot Fransche stuk had gevonden (z. diens

INLEIDING.

Inleid, op den Reyn. bi. Cl vlgg.). Weliswaar is hot voorzeker niet onmogelijk, dat de schat, waarvoor Kenart onder bemiddeling der leeuwin wordt vrijgekocht, Willem tot de verdichting van Ermelinc's schat cum annexis eu van 't bemiddelend optreden der koningin heelt geleid, dat van do woorden »Si vos döussiez confessor® (vs. 19G4, b. M. 11716) do stoot is uitgegaan tot het verzieren van Reynaert's tweede biecht (vs. 1889 vlgg.), dat aan het denkbeeld om Cuwaert zulk een treurig lot toe to doelen de zoo even in herinnering gebrachte geschiedenis van Coart heelt ten grondslag gelegen, en dat do mishandeling van Rcnart door Jh'iin, Ysengrin en Tybert (z. vss. 1855—1800 bij Mht., 11605—11616 b. Mie.) den Dietscher op do idee van het driemanschap zijner candidaat-beulen heeft gebracht. Maar ook wanneer deze mogelijkheid werkelijkheid is geweest, dan kunnen do hooldmomentcn in het Mul. gedicht toch nog in zóó hooge mate op zelfstandige vinding boogen, dat het boven geuite oordcel zijn volle kracht en beteekenis moot behouden ').

O Even weinig afbrcult doet daaraan oollt; de overeenkomst ol' ile verre verwant-schal), welke .Ionckbi,. (7. diens Inleid, bl. XCV1 en OVII vlgg.) in de tweede helft dor beide gedichten in ondergeschikte punten heeft aangewezen tiisschen;

Devroie ge avoir chere.

Et molt par devroit estre licz l'or qni proier dengeriez.quot;

1443—6 ;'b. M. 11189—'92;.

heeft echter m. i. geen voldoende reden van bestaan, dewijl de geciteerde Mnl. verzen naar alle waarschijnlijkheid niet voor eehl kunnen doorgaan (■/.. ben. de Aant. op de vss. 2507 en 'S).

inl-klüino.

D.

Volgens Willom's eigen getuigenis (z. 7—9 van onzen tekst) had hij bij het (lichten van Reynaert's „vijtequot; van moer dan 6én „walschequot; liron gebruik gemaakt. Vandaar, dat we in den itcynaerl de sporen kunnen verwachten en ook werkelijk vinden van ontleening uit andere Fr. Renarl-branches dan de Iste (of XXste). Verschillende van deze zijn reeds door Jonckbl. ter sprake gebraciit (op bl. CX en vlgg. zijner Inleid.)] t.w.:

a. De vermelding van den worstdiefstal in Cortoys'klacht (vs. 89—95), herinnerende aan oen Fr. verhaal (z. Maut.'s ed. II, bl. 354 vlgg.), waaide vos den kater in 'toog krijgt, die in 'tbezit van een worst is, dezen wijsmaakt, dat hij vlak bij een muis heeft gezien en daardoor Tiebert's aandacht van de worst aftrekt, zoodat die lekkernij op den grond valt en door Ren. voor goeden prijs wordt verklaard. (Evenals in Willem's verhaal de hond zelf de worst te voren aan Tybeert had ontstolen, z. 98—114, is de „andoillequot; in 'tFr. stuk een voorwerp, 'twelk oorspronkelijk het gemeenschappelijk eigendom van den kater en drie andere dieren was geweest, maar dat Thieberz voor zich alleen in beslag had genomen).

h. Het optreden van Tybeert als verdediger van Reyn. (vs. 90—104), dat zijn weerga vindt in de Xde branche, llö—194 (b. Méon de XXViste, 17992—180S0), waar de kater don vos, hoewel op andere gronden dan in het Mnl. gedicht, tegen zijn aanklagers verdedigt¹).

c. De vermelding van de historie met de „pladijsequot; (vss. 192—200), welke eenigszins herinnert aan het verhaal in de Fr. branche (b. Mkon de Xde, 3939 vlgg.), waar de hongerige Renart een kar met visch ziet aankomen, voor dood op den grond gaat liggen, door do voerlui, die hem voor een lijk aanzien, op den wagen wordt geworpen, zich dan aan do

¹

Natuurlijk is het hier en beneden, bij de vergelijking der Fr. branches, niet de bedoeling, dat juist de bewaard gebleven teksten Willem's lectuur zouden hebben uitgemaakt. Ook een oudere bewerking, welke aan de ons bekende heeft ten gi oudslag gelegen, kan denzell'den dienst hebben gedaan, ja zal dat ongetwijlehl hebben moeten doen, waar de vergeleken branche een betrekkelijke jeugd verraadt (gelijk o. a. dl' Xde of XXVlste) en het vermoeden wekt van jonger datum te zijn dan het Mnl. gedicht.

INI.EiniNG.

„liarenz et plaïzquot; to goed doet en daarna, als hij verzadigd van de kar is afgesprongen en zijn makker Primaut den wolf, dien lüj vroeger ergens had achtergelaten, weer heeft opgezocht, dezen zijn avontuur vertelt, wat ten gevolge heeft, dat Primaut ook op die manier buit wil maken, op den weg, dien het voortuig moet komen, eveneens voor dood gaat liggen, maar door de nu slim geworden voerlui aangepakt en behoorlijk afgerost wordt. (Men lette intusschen op de afwijking in het Dietsche gedicht, waar de wolf niet als do bedrogene, maar integendeel als de bedrieger wordt voorgesteld en waar ook de fopperij zelve een ander karakter heeft).

lt;/. Do vermelding van do geschiedenis met den „bakequot; (vs. 201—213), welke herinnert aan het Fr. verhaal (in do Vde br. bij Makt. vs. (!! vlgg. = de XVIIIde bij Mkon, 7807 vlgg.), waar we vernemen: hoe Renart in gezelschap van Ysongrin oen boer ontmoet, die een varken op zijn rug draagt, en door op den grond te gaan liggen de aandacht des landbouwers tot zich trekt, zoodat deze den vos achternazet en hot varken laat vallen; hoe Ysengrin, die zich achterbaks heeft gehouden, van deze gelegenheid gebruik maakt om het zwijn in zijn bezit te brengen en geheel te verorberen; en hoe de vos, die na zijn vervolger te zijn ontkomen, zich naar den wolf terugbegeeft om zijn vooraf bepaald aandeel aan de buit te ontvangen, daarvan niets meer over vindt dan ,,le hartquot; (den strik), waaraan het beest gehangen had ^).

e. De aanbieding van den gewaanden vredebrief (334—344), welke eenige overeenkomst vertoont met het verhaal in „Le desputement de la Mesange avec Renartquot; (bij Maiit. I, bl. 104, vs. 4ö9 vlgg., bij Mkon 1721 vlgg.), waar Renart de mees tracht te verlokken door zich op den afgekondigden rijksvrede te beroepen.

f. De grap van het luiden der klok (vs. 1.357—'72), ten deelo terug te vinden in de branche (bij Mbt. XIV, vs. 409 vlgg., b. Mkon 1X, vs. 3319 vlgg.), waar Primaut de wolf op Renart's raad in een klooster.,fait les seins sonerquot;, en dit op zulk een manier doet, dat een geestelijke er van wakker wordt en, ziende wat er gaande is, na om hulp te hebben geroepen, met zijn helpers den wolf afranselt; ten deelo ook te herkennen in de branche (b. Mbt. XII, 1038—1046, b. Mkon 21528—21536), waar Tybert, door Ren. verlokt,

„Atant s'en est en piez sailli.

Si est desus le banc montes

1) »)onckbl. meent, in verband met deze episode, dat de woorden:

„Reynaerde waes lettel te bet,

Dat hi den goeden bake ghewan In suiker zorghen, dattene een man Vine ende warpene in sinen sae,'quot;^,

welke iets vertellen, dat in de Fr. branche niet gevonden wordt, een toevoegsel zouden zijn van den loozen advokaat (Grimbeert) om zijn klient des to meer als een gemartelde onschuld te doen voorkomen. Men vergel. echter hetgeen omtrent deze plaats is opgemerkt op bl. 24G en 'T van ons Tsch. (^Jrg. V).

rm.EiDTNo.

el la/, a ses piez botes Et apres i bota son col;

(Je cuit qu'il s'en tenra a lol).

Les cordes a prises as denz.

liors primes le voient les gonz Qui vindrent au mostor garder Qui ce est qui tant puet soner.quot;

(j. De historie der kruinschering (1373—'7), herinnerende aan hetgeen we verhaald vinden in de lilde br. (hij Mrï. 334—'4(5, bij Mkon 1091)—1102): „Renart mist 1'eve sus le feu Et la fist trestoute boillant.

Puis li est revonus devant Et sa teste encoste de 1'uis Li fist metre par un pertuis:

Et Ysengrin ostent lo col.

Renart qui bien le tint pour l'ol L'eve boillant li a geteo Et sus le hasterel versee:

Molt par a fait que pute beste.

Et Ysengrin escout la teste Rechigne et fait moult laide chiere.

A reculons se trait arriere.quot;

(Vgl. ook een dergelijke scène in de XIV br., bij Mrt. , 391—'99, de IXde bij Meon, 3301—'9).

h. Het verhaal van het middel, waarmee Reynaert de aandacht op den vastzittenden wolf weet te vestigen (vs. 1403—'33), opmerkelijk wegens den trek van gelijkenis met de geschiedenis van een dorgelijken kunstgreep (z. Méon, 9272—'80), waarvan Renart zich bedient om do schuilplaats van den kater aan te wijzen:

„Et Renart s'en va droit esrant Une oe saisi par le ooi,

Et les autres out fet lor vol Par desus la meson Poufile.

Lors crie en haut, ga bele lillo,

Renart le rous enporte i'oie,

Sire Goubert n'en aura joie.

Maintenant celos escrierent.

Et li vilain qui laienz erent,

Saillirent fors isnelement,

' Fors quo qatre taut solement.

Apres Renart orient et huent Et tant le chacent con il puóont:

Et cil qui Brun ont en prison,

Vireut Tybert par la meson.quot;

INLKIDINCi.

i. Het verhaal van den onvrijwilligen afstand van oen stuk hunner huid door Bruun en Ysingriju (vs. 2573—2G08), een historie, waarvan do grondgedachte buiten kijf' lo herkennen is in do bekende wraakneming van den vos-geneesheer op zijn aanklager of' aanklagers. Ten onrechte meende hier .Iongkix, evenwel aan don invloed te moeten denkon van een dor bewaard gebleven Fransche gedichten, want de eenige branche, waar van zulk een meesterwerk des slimmerds wordt gewag gemaakt (do Xdo bij Mart., de XXViste bij Méon), spreekt wel van een golieel of gedeeltelijk verlies dor epidermis, door Ysengrin en het hert ten behoove dos konings en op aanzetten van Renart geleden, weet wel te vertellen van een gevaar, dat Tybort ten opzichte van zijn vel heeft geloopen, doch bewaart een volstrekt stilzwijgen omtrent een dorgelijken door Hrun gobrachten tribuut. Voel grootor ovoroonkomst vertoont daarentegen de Mhd. Reinharl, welke bij het optreden van don geslopen medicus niet alleen Isongrim en den kater, maar ook don beer onder do slachtoffers vermeldt, die door het afstaan hunner huid do gezond-heid des leeuws moeten bevorderen. Ware het daarom niet waarschijnlijker te achten, dat Willem de aanleiding tot do schepping der besproken episode in een verlorongogane Oudfransche branche heeft gevonden, welke met de Mhd. bewerking in betrekking stond, d. i. of in het voorbeeld zelve dier Hd. navolging öf in een daarmee nauw verwante redactie? Ik geloof van ja, en dat te meer, dewijl er ook andere gegevens aanwezig zijn, welke op een bekendheid van don Dietschen dichter met een zoodanig Oudfra. gedicht wijzen, nam. de overeenkomst en gelijkenis tusschen:

„Daz (Reinhart's) loeh in einem en „(Mauportuus) Daer trachi in, als iii Isteine was |in zorghen

Da er (Reinh.) vor sinen vindon

| genas.quot;

Reinh. 1619—'20.

»Ich hoero manegon guoten knecht en »Ghi hoeren, ghi hebt meneghen raet.

inmcidino.

„ün quamen schiei-e sehso man, m „Den pape volchdon si zosse, Der ieglJchor ein stange znehI Die allo met groeten staven quainen.quot; 51G—'7, in hot verhaal eenor | 1430—'7, in het verhaal eoner vervolging van Isengrlm en drijljacht op Reyn.

Hersant.

Aarzelend wordt door Jonckhl. (op bl. CXV1II on CXIX dor Inleid) ook voor het tooneoltje van Brnun's sprong onder do oude wijven en van hot te water raken dezer schepsels (vs. 758—'62) de prototype gezocht in oen plaats uit de XXlsto branche (b. Mkon), waar do wolf, voor zijn vervolgers vluchtend (z. vs. 12347 vlgg.),

„Bntre la porte et le vilein

Fet......un sant a plein;

Si fort le hurte qu'il 1'abat En une lange trostot plat.

Par les vileins s'en va fuiant,

Et cil le vont apres huiant.

Le vilein trovent en la boe Grant ot parfonde, si qu'il noe;

Fors 1'on ont tret a moult grant paine.quot;

(gedurende welke bezigheid der »vileinsquot; Ysengrin weet te ontkomen). Zonder twijfel is deze vergelijking ovenwei, ofschoon niot onvoorwaardelijk te verwerpen, toch niets moer dan een bewering, welke goon grootere waarde bezit, dan men b.v. zou willen toekennen aan de inee-ning, dat hot denkbeeld van hot voorwenden van den schat bij Kriekeputto zijn oorsprong had gevonden in een Fransch verhaal (z. Makt.'s ed. 11, bl. 3Ü0), waar Renart den leeuw fopt door hem een huwelijk met de gewaande dochter van koning Yvoris voor to spiegelen.

Volkomen onaannemelijk is daarentegen, wat dezelfde geleorde (z. bl. CXX der Inleid.) omtrent do herkomst van hot woord taverne in vs. 1175 (naar de lezing van 't nis.) in 't midden brengt: dat een plaats uit do X X11sto branche (bij Mkon 12903 vlgg.)

»Moult par ostos de mavès estre De poior ne poioz-vos estre,

Qar plus ostes pute que moche (Jui en osté la gent entoche.

Qui quo viegne no qui quo ant,

Vostre taverne no li faut«.

onzen Vlaming zou hebben verleid om datzelfde woord (= »cunnusquot;), hoewel min eigenlijk, voor een aangrenzend lichaamsdeel te bezigen: want, de gezochtheid van een dergelijke verklaring nog daargelaten, zoo volstaat een uiterst geringe wijziging (z. Tsch. 5, 251) om hier aan den Mnl. tekst oen woord terug te geven, dat /onder den minsten salto morfnle uitnemend begrijpelijk wordt.

tNLi:ll)IN(.

JEet het bovenstaande is hot getal der aanrakingspunten tusschen het Mnl. epos en do Fr. Itenart-yoë'iie, zoover ik heb kunnen nagaan, uitgeput. Misschien zou intusschen cou vergelijking met andere thans verlorene Renarl-hranches ook nog elders do sporen kunnen aanwijzen van het gebruik, door den Dietschen epicus van zijn herinneringen uit do lectuur dier gedichten gemaakt. Misschien echter ook niet; want dat eigen vinding en wellicht ook volksoverlevering zelfs in het eerste gedeelte van den Reynaerl een gewiohtigen factor voor de wording van een groot aantal elementen hebben uitgemaakt, lijdt geen twijfel. Zoolang het ons echtei' niet gegeven zal zijn over meer materieel te beschikken, dan totnogtoe het geval is geweest, zoolang zal een besliste schifting van datgene, wat geheel uitsluitend aan Willem zijn bestaan te danken heeft, en van dat, wat door hom na overneming alleen verwerkt is, een volstrekte onmogelijkheid blijven ').

E.

Voor don tijd der vervaardiging van ons epos is als terminus post (|uem hot begin der 13do eeuw aan te nemen (z. Jonckbl. Geschied, d. N. L. :{(lo dr., D. I, bl, 357); als terminus ante quom het jaar 1280 (z. t. a. pl.), of zelfs aireede rt 1205, wanneer do meening juist mag hoeten, welke door Kranoic in de Inleid, op den Alex. (bi. KVII vlgg.) wordt voorgestaan en in. i. op goede gronden berust, dat Maerlant bij liet dichten des Alexander''s den Reynaerl gekend heeft¹).

¹

De vergelijking van Alex. 4, Gitl vlgg., met de vss. ..DU was heneden ere rioiere — Due tras daer lettel 'jcdintjheC* zou ik echter niet onder de bewijsgronden voor bovengenoemde meening willen opnemen (vgl. de Aant. ben. bij vs. 724).

De plaats uit den liijmh. „No Uevnaei'ds no Artiirs boerdenquot; (34847), welke volgens Martin (z. diens Inleid, up den Jici/n. bl. XV111) voor Maerlant's bekend-

INLEIDING.

Als het vaderland, ten minste als do woonplaats des dichters moet Oost-Vlaanderen, en bepaaldelijk liet land van Waas gelden (z. Grimm's Einlcit. op Rcinh. F. CLVI—'VII). Dit blijkt: 1°. uit de manier, waarop die laatste streek wordt vermeld („in Waes, int soete lantquot;, vs. 2063); 2°. uit het bij voorkeur te pas brengen van plaatsen, in dat landschap te vinden, een voorliefde, die voor een intieme bekendheid niet dat gedeelte van Vlaanderen getuigt (vgl. Abstal, in vs. 742, en Besele, in vs. 1917, — Baseele, het eerste volgens Sandkk, Flandria ilkistrnta, 8, 258, een in de nabijheid van Hulst, het andere volgens den zelfden, 8, 221, oen dicht bij Rupelmonde gelegen dorp; Ebnare, in vss. 351 on 1357, volgens Sander 1, 251 en 283, een van St. Peter te Gent afhankelijke abdij, die in 1144 gesticht was en in de nabuurschap van Zeeland lag: en llnlstcrloe, in vss. 2347 en 2421 , niettegenstaande deze benaming hier van een bosch en niet van het nabij Hulst gelegen dorp gebezigd wordt, dat blijkens oorkonden (z. Jonckbl. Inl. bl. CXL1V) reeds in 1141 en 1156 bestond ¹).

¹

Begrijpelijk is in verband met deze omstandigheid: de toespeling op Ghenfs lakenweverijen (z. vss. 80 en 81); het vermelden van de Lei je (vs. 2400) en van////j/ite (z. vs. 2068 en quot;0), volgens Sandkk 3, 256, een ten noodoosten van Gent gelegen plaatsje; alsmede het bezigen van den naam eens konings Ermclinc (vss. 2049, 2.336 en 2'J75), die in verbasterden vorm de herinnering vertegenwoordigt aan een eertijds in Vlaanderen heersehende overlevering, volgens welke een zekere IJcrmeuricus den Gentsehen bureht zou hebben gestieht vgl. de noot o)) bl. CLll van Giii.mm's Eiulait.),

Aan welke landstreken heelt Willem eehter gedaeht, toen hij, om een groote uitgestrektheid aan te wijzen, zieh bediende van de plaatsbepalingen „Tussehen lⁱor-taengen ende Polanequot; (vs. 283), ../russclien hier ende Porteynlequot; (vs. 563) en „Tus-sehen PoUnnen ende Scoudenquot; (vs. 2745)? Martin (z. diens Einleil. op den Reyn. bl. XVII) meent in Portnemjeii Portugal, in l'oKtyanen l'olen, in Portegale het koninkrijk van dien naam te mogen erkennen en vermoedt in Scouden een benaming voor Schotland; en ware het niet, dat men de eerste en de vierde opvatting hoogst gewaagd moest noemen, dan zou men het met dezen Duitschen geleerde vrij wel eens kunnen wezen. Intussehen zijn diezelfde vier nomina ook tevens namen, uit de oude geographic van Nederlandsehe gewesten bekend, en konden we daarom desnoods in Scouden het eiland Schouwen wedervinden, en in Portnenyen een Utreehtsch plaatsje, in Polnne en Portefiale twee Hollandsche dorpen herkennen, die wel in onze oude oorkonden 'z. v. d. Beiio's Oor kb. en Gcocjr. Le.cic.) respectief eerst in 1320, 1295 en 1305 worden vermeld, maar toch zeer goed aireede in quot;t begin der 13de eeuw kunnen bestaan hebben. Doch zou het ons dan niet raadselachtig moeten voorkomen, dat de Oostvlaamsche dichter voor het bovengenoemde doel juist zulke plaatsen had uitgekozen, die uit den aard der zaak minder algemeen bekend mochten heeten dan de groote landen Polen, Portugal, enz.? Mihi von liquet!

Voor het thuis brengen van het verzonnen Krieke/mtte mogen we ons natuurlijk de moeite sparen.

INLKfDING.

Oinlroiit den persoon van Willem on liel door liem vermelde grdicht Madock vorkeereu we tegenwoordig nog in onzekerheid (z. jonukbl. Gcsch. d, Ned. L., 3de dr., D. 1, 35ü en 301—'2).

F.

Gelijk men weet, is Willem's poëzie') slechts in één hs. bewaard gebleven, in hot zoogenaamde Comburgsche hs., dat thans op de Kon. openbare Bibliotheek te Stnttgart berust (als no. 22 der inss. poet. cl phil.), omstreeks het begin der 15de eeuw is geschreven (z. kausler op bl. XXIX—LUI van het Tste D. zijner Dmkmiiler Allniederliindischer Sprache and Litleratur) en een aantal grootere en kleinere Dietsche gedichten bevat (z. t. a. pl.), welke, met uitzondering van den Reynaert en den ut. Brandaen*), door laatstgemelden Duitschen geleerde zijn in 't licht gegeven (in IJ. I—III der genoemde Denkmaler). Voor een critische behandeling van den alles behalve onbedorven tekst van ons epos zouden we mitsdien uiterst verlegen moeten staan, ware het niet, dat we het geluk hadden een paar niet genoeg te waardeeren hulpmiddelen te vinden: l⁰in j oen Latijnsche vertaling der Mnl. schepping, vóór 1280 door een zekeren ^ | balduinüs vervaardigd¹) (z. de voorrede der editie campbell); en 2° in een uit datzelfde gedicht voortgekomen uitbreiding, tieinaerts Historie (door mij aangewezen met Reynaert II *), waarvan het tweede deel een voortzetting van het oudere verhaal bevat en het eerste dat oudere verhaal zelve behelst, met eenige wijziging van den loop der gebeurtenissen, zooals die in verband met de voortzetting was noodzakelijk geworden. Bij een doorloopende onderlinge vergelijking van laatstgenoemd eerste deel, van de vertaling en van Willem's bewerking (die wc met Reynaert I zullen aanwijzen) blijkt hot namelijk, dat op verschillende plaatsen niet alleen Rryn. 1, tegenover Ueyn. 11 en het Latijn,, een lezing heeft, welke om de een of andere reden als de meer oorspronkelijke is aan te merken, maar dat ook meermalen

¹

Njinr d^n eenigen i fcrwilUsdum incimabcil (van 1473) afgedrukt door M. K. A. Camthkli. Den Haag, 185!)); en als eriliseln' trkst uitgegeven door W. Ivnorr

Kutin, 18GO).

INLEIDING.

of' Reyn. TT en 't Lal. samen oorspronkelijker of minder verknoeid mogen heoton dan 11. 1,

oi' Reyn. 1 en Reyn. 11 samen voor oorspronkelijker ol' minder verknoeid moeten golden dan het Lal.,

of Reyn. I en 't Lal. samen oorspronkelijker ol' minder verknoeid blijken te zijn dan Reyn. II,

ol' Reyn. 11 alleen oorspronkelijkor of minder verknoeid mag iieeten dan R. 1 en 't JmL samen,

of 't Lal. alleen voor oorspronkelijker ol' minder verknoeid moot gelden dan R. I on R. II samen 'j.

INLEIDING.

Wolk voordeel cn nut voor de verbetering van Reyn. I uit deze omstandigheid te trekken valt, is reeds herhaaldelijk uit menige vroegere proeve van teksteritiek gebleken. En voortgezette studiën, in gelijken zin, wier resultaten in den beneden volgenden tekst zijn aan te treffen, zullen, naar ik wensch en hoop, niet dienen ora het tegenovergestelde te bewijzen •).

Of we ons daarom evenwel met de verwachting mogen vleien Willem's tekst ad verbum te kunnen herstellen? Op zulk een uitslag te rekenen zou al to vermetel zijn. Het herkennen van een lezing, die vergelijkenderwijs ile beste mag worden geacht, is nog lang niet hetzelfde als het vinden der volstrekt beste lezing, d. i. van die, welke uit de pen van den dichter zei ven is voortgekomen. En al ware dit zoo, dan blijven er immers nog genoeg gevallen over, waar alle drie redacties te zamen, hetzij onderling overeenstemmend of afwijkend, de onmiskenbare blijken van verbastering vertoonen. Zal men daar bij het verbeteren der lezing van Reyn. 1 mot vertrouwen durven meenen de juiste woorden des auteurs weder in den tekst te kunnen brengen? Voeg hierbij do groote onzekerheid, waarin we veelal omtrent Willem's spraakgebruik verkeeren, de onmogelijkheid in den regel om met eenige beslistheid uit te maken, of de Vlaming, bij hot voorkomen van twee of meer wisselvormen in 't Middelnederlandsch, slechts eén of ook meer dan cén van deze hoeft gebezigd '), en men zal moeten toegeven, dat

INLKIDING.

het reconstrueeren van een tekst, die met meer of minder waarschijnlijkheid den oorspronkelijken ongeveer nabijkomt, het hoogste is, wat we hier met de gegevens, die ons ten dienste staan, mogen hopen te bereiken. Naar meer te streven zon slechts tot grove willekeur leiden en aan hot gevaar blootstellen denkbeeldige uitkomsten voor werkelijke resultaten aan te zien.

(vgl. vss. 2383, 148, 875, 8!H, 927, 1606, 2536); de reden kortom, die mij genoopt heeft wijzigingen in taalvormen alleen dan aan te brengen, wanneer er clengdelijke gronden bestaan om aan te nemen, dat de vorm, die in 't hs. voorkomt, te jong is om in een geschrift der 13de eeuw gebezigd te kunnen zijn, of, gelijk soucken, houc/cen, enz. (voor soecken, boecken), een zoodanig karakter draagt, dat hem een domicilie in Oost-Vlaanderen onvoorwaardelijk moet worden ontzegd.

Ook heb ik ons hs. getrouw gevolgd in de honderden gevallen, waar het in den aanvang eens woords de normale h weglaat of omgekeerd een abnormale aspiratie vóór de vocaal plaatst; want wanneer in den tegenwoordigen tijd de bewoners van het land van Waas op gelijke wijze met betrekking tot den „anlaut'^,, weifelen, dan mag de mogelijkheid niet worden geloochend, dat ook Willem eertijds op dit punt evenmin vast is geweest en zijn uitspraak alzoo in dezen niet verschild heeft van die, welke we in het Comb. hs. voorgesteld vinden.

Aan een zoogenaamde normaliseering der spelling heb ik me evenzeer niet gewaagd, aangezien in een gedicht uit een taalperiode, waarin men van ortho-graphische systemen nog geen do minste voorstelling had, het invoeren van zulk een eenparigheid niets anders dan een zonderling anachronisme zou moeten heeten. De eenige verandering, die ik me in dezen, en wel stilzwijgend, heb veroorloofd, is het verbinden der nu en dan gescheiden geschreven deelen van een samenstelling.

A D D E N I) U M.

I)e vss. 45(1 en '1 zijn wegens liet metrum te lezen als:

Ende men van dien dinghe Hrune (O) die bodscap sonde laden (^1).

In den eersten reg. zijn drie arseis voldoende (vgl. 449 „Toten eónine int ghc-dnlghe^,,); de tweede moet noodwendig vier heftingen bevatten (vgl. 452 „Dies was dio cóninc seiere ben^den^,,). Let ook op R. 11, 506 en '7:

„LCnde men hier ol' sonderlinghe

Brnnn die boodseap soud doen laten (/. soud lad(!n).'^,,

C OER TG END A.

0 P M E R K IN CT.

Toen de tekst van dit gedicht reeds vastgesteld en de daarbij belioorende Aan-tee/ccmuf/eu gesebreven waren, bleek het mij bij de herziening van mijn arbeid, djit een ])aar malen een te voren door mij aangenomen athetese op te zwakke gronden berustte, m. a. w. dat enkele regels, die vroeger door mij waren verworpen, het recht hadden in den tekst te worden behouden. Bij het invoegen van deze heb ik, ter vermijding van vergissingen, die zoo licht uit een wijziging der versnummers hadden kunnen voortkomen, de oorspronkelijke indeeling zooveel mogelijk onveranderd gelaten en mij op de bedoelde plaatsen beholpen met het bezigen van een zelfde nummer voor twee verzen, bij het eerste zonder, bij het tweede met bijvoeging van het teeken *.

EEN WOORD VOORAF.

Een critischon tekst te geven is on blijft steeds een hachelijk werk. Kwalijk zal men een anderen wetenschappelijken arbeid kunnen aanwijzen, waar in zulk een mate als hier persoonlijk inzicht en persoonlijke beoordeeling een gewichtige rol spelen. Wat ik omtrent de te bespreken plaatsen van onzen Itcijnaert heb in het midden gebracht, is door mij zorgvuldig gewikt en gewogen en, zoo objectief zulks mogelijk is, herzien en nogmaals herzien. En toch zij het verre van mij, bij de vakgenooten op een algeheele en onverdeelde goedkeuring van de uitkomsten dezer studie te durven rekenen; want instemming met de methode laat immer nog voldoende ruimte over voor verschil van meening omtrent de toepassing van die methode in een of ander bepaald geval.

Waar ik intusschen wel op mag hopen, is een onbevooroordeelde toetsing mijner beschouwingen en bewijsgronden. En mocht in de toekomst een klemmend betoog het onhoudbare van enkele mijner opvattingen en argumenten aantoonen, niemand zal meer dan dc onder-geteekende bereid zijn om zich te laten overtuigen.

Groningen, 15 Dee. I88C.

W- - -

, ■ ■ ... • ..... ■ ' - ■ ■ ■ ....... ........... — .

m

■ ipfawm «to ......Mfquot; niwmm*

■ ■.....''HlTi-.v . . .

■■■ ..•■ ■■..■ ■■................ ,.:.₅fc

.....

-

■ ■

■■ quot; g a. 'r « ».......:lt;* ■ ¹ .

gp; ^,i:^,r SC -r ¹ ■ -■ ......

...... .....

^:

,

^; ■ • • ■ . ■ . ■......-

«1 'ï ül ■ m

.:quot; ..... ' ' ■-- ■ ■■.■.■

quot; • • ■ • ■■ - ■■ ■ ■ • ^;- '■■ ■■■•. • ■ ~êê^:- '

■ ■ ■ ' -■ ■ : . .....

_v,' .

' ■ ■ . -v •

¹

^{; :i} '' quot;Mi quot; 'quot; quot;iffi' ' ■' ■ ^:: ■■ ■■ ■ - ■• ■ '•■ , ■: •• :■■: ■ ■ -■

■ '■ • . : .■ .............. , . .....

■

vy l)EN VOS REÏKAERDEquot;',

Willem, die Madock maocte,

Daei' hi dicken omme waeete,

Hem vernoyde so haerde,

Dat die avonture van Reynaerde,

5 Die wel nutte ware be.screven, (O)

In Dietsche was ongheraaket hieven, (O)

Dat hi die vijte dede soeeken Endo hise na den walschen boecken In Dietsche dus heeft begonnen.

10 God moete mi ziere hulpen jonnen!

Nu keert hem daer toe mijn zin,

Dat ic bidde in dit beghin Beode den dorpren enten doren.

Ofte si eomen, daer si horen 15 Dese rijme ende dese woort,

Die hem onnutte scijnen ghehoort,

*) Met uitzondering van de wijziging, ben. in dc noot bij vs. 7 besproken, is iedere verandering en invoeging in de lezing van ons lis. door een cursieve letter aangeduid, liet teeken (NB) wijst op de uitwerping van een of meer woorden; het teeken (O) op de omzetting van woorden of verzen. Met (A) wordt te kennen gegeven, dat in de Aanieekeningen omtrent het vers een of ander is opgemerkt.

1 mie bouke]. Zie de Aanteek. op dit vs.

⁶¹¹ 6; In dietsche onghemaket bleven,

Die Willem niet herd vulscreven].

Zie de Aant.

7 Dat hi die vijte van liei/naerde soucken], ,1. (d. i. .Ionckiiloet), naar He.iin. II, 7: „Daerom dede hi die vite soekenquot;.

De ou (voor oc), welke in ons hs. regelmatig vóór een labiaal en gutturaal wordt aangett offen (b. v. in soucken, bouckcn, (jhcnouch, tjhevouch, enz.), is overal stilzwijgend door mij in oe veranderd. Vgl. § 65 mijner Mnl. Sprk. 10 ons], Z. A.

1G sijri]. Kennelijk is de hier vereischte gedachte niet: woorden, die hnn „onnuttequot; zijn, maar; woorden, die hun „onnuttequot; voorkomen; vgl. ook in Jiei/n. II, 15 en Ifi; „dese woort, Of si hem dunken niet goet ghehoortquot;.

1

2

Dat sise laten onbesproken.

Te vele slachten si den goken,

Die emmer sijn al even malsch: 20 Si maken sulko rijme valsch,

Daer si niet meer of ne weten,

Dan ie doe, hoe dat si heeten.

Die nu in Babilonien leven;

Daden si wel, si soudens begheven. (NB) 25 Al begripic (NB) die dorpren ende die doren, Ie wille, dat die ghene horen.

Die gherne pleghen der eren Ende haren zin daer toe keren,

Datsi loven hoofschelike,

30 Sijn si arem, sijn si rike.

Nu hoert, hoe ic hier beghinne, (O)

Diet versiaet met goeden sinne. (O)

Het was in eenen sinxen daghe, Dat beede bosch ende haghe 35 Mot groenen loveren waren bevaon.

Nobel die couinc luidde ghedaen Sijn hof crayeren overal.

Dat hi waende, hadde hijs gheval,

Houden te wel groeten love. 40 Doe quamen tes coninx hove

17 onhescave.n], Z. A. 18 rnvcn\. Z. A. 19 cs].

24 Tusscluin dit en liet volgende vs. leest men in ons lis.:

Dnt en segghic niet dor minen wille.

Mijns dicht ens ware een ghesti/le,

Ne hads mi eene niet gheheden,

Die in groeter hovesscheden Gherne keert hare salcen :

Soe bat mi, dat ic sonde malen Dese avontuere van Reijnaerde.

Al begripic die grongaerdé]. Z. A.

25 Knde die dorpren]. Z. A.

31 en 32: Diet verstaen met goeden sinne,

Nn hoert, hoe ic hier beghinne].

„Diet verstaen met goeden sinne^,, volgt in het hs. als een lam aanhangsel achter de vss. 26—30, doch past uitstekend, met verandering van verstaen in verstaet, als relatieve zin achter: „Nu hoert, hoe ic hier beghinne'quot;; want alleen hen, die het verhaal gunstig willen opnemen, wenscht de dichter zich als hoorders. Vgl. voorts de correspondeerende vss. van R. 11, 43 en 44:

„Hoort die woorden ende merct den sin.

Onthout: daer leit veel wijsheit in^,,)

die voor de oorspronkelijkheid der door mij voorgestelde volgorde pleiten.

33 tsinxen\. w. (d. i. Willems). 30 ien\. »7. 40 sconinx\» G. (d. i. Guimm).

3

Allo die diere, groet ende cloeno,

Souder vos Reynaert alleene.

Hl hadde te hove so vele mesdaon, Dat hire niet dorste gaen.

45 Die hem besculdioh kent, ontsiet;

Also was Reynaerde gcsciet,

Ende hier omme souwedi sconinx hol', Daer hi in hadde cranoken lof.

Doe al dat hof versamet was, 50 Was daer niemen sonder die das,

Hine haddo te claghene over Reynaerde, Den feilen metten roden baerde.

Nu gaet hier up eene claghe.

Isingrijn endo sine maghe 55 Qhinghen voer den coninc staon.

Ysengrijn begonste saen Ende sprao: »Coninc heere,

Dor hu edelheit ende (NB) hu ere Ende dor recht ende dor ghenade 00 Ontfaorme hu der scade.

Die mi Reynaert heeft ghedaen,

Daer io af dicken hebbe ontfaen

03 Groeten lachter ende verlies.

03*Voer al dandre ontfaerme hu dies,

04 Dat hi mijn wijf hevot verhoert 04*Ende mine kindre so mosvoort,

05 Dat hise besookede, daer si laghen.

Dattor twee si7it niene saghon Ende si worden staerblent.

Noch tan hoondi mi sent:

Wï warm sint overeen comon,

70 Naer datter eenon dacli (NU) was ghenomon, Dal Roynaord soude hebben ghedaen Sine onsculdo; ende also saen

quot;gt;2 f/rijsen}. AV. naar li. II, 70; „den feilen mitten roden baertquot;.

SS dor hn ere]. Deze uitlating wordt door het metrum gevorderd; vgl. vs. 57, dat slochts 3 heffingen telt.

GO Uit de verbinding der vss. 02 en 03 met scade blijkt ten duidelijkste, dat de dichter dit nomen heeft gebezigd in den zin van „kwaad, kwade bejegening'quot; (niet in dien van „niideelquot;). Daarom past hier het possessiefin geenen deele. Vgl. ook A'. 11,78: „Ontfermt u der groter seadenquot;. 66 noint ne]. Vgl. It. II, 86: „siut uie enquot;.

—71 ; He! ivas sint so verre eomeu ,

Datter eeuen dach aj' was ghenomon

Ende Ueynaeid sonde hebben ghedaen]. /. A.

1*

4

Alse die heleghe waren broolit,

Was hi andersins bodoeht 75 Ende ontfoer ons in sine veste.

Hero, dit kennen noch die beste,

Die te hove zijn comen hier:

Mi hevet Reynaert, dat felle dier.

So vele te leede ghedaen,

80 Ie weet wel al sonder waen,

Al ware al tlaken paerkement.

Dat men maket nu te Ghent,

Inne ghescreeft niet daer an.

Dies xwyghic noehtan;

85 Neware mijns wives lachter,

Ne mach niet bliven achter.

No onghebetert no onghewroken«.

Doe Ysengrijn dit hadde ghesproken,

Stent op een hondekijn, hiet Cortoys,

90 Ende claghede den coninc in Fratisoys,

Hoot so arem was wijlen eere.

Dat alles goets en hadde meere In eenen winter, in eene vorst, (A)

Dan alleene eene worst,

95 Ende hem Reynaert die felle nam. (NB)

Tybeert die cater die wart gram (NU)

Ende spranc midden in den rinc Ende seide: »Heere coninc,

Dor dat ghi Reynaerde zijt onhout,

100 So en es hier ionc no hout,

Hine hebbe te wroeghene ieghen hu.

Dat Cortoys claghet nu,

Dats over menich iaer ghesciet:

Die worst was mine, al en claghic niet.

105 Ie hadse bi miere lust ghewonnen,

Daer ic bi nachte quam gheronnen Omme beiach in eene molen,

Daer ic die worst (Nil) hadde ghestolen

84 zwijflhics]. W. 87 onversweriheu']. Zie V. (d. i. Vbbdam) in Tschr.l, bl. 3 en 4.

90 Francsoys], G.

95 man, terwijl tusschen dit en het volgende vs. in ons lis. nog wordt gelezen:

Die selve worst stal ende nam].

Zie V. in Tschr. 1, bl. 4 en 5.

96 Achter dezen regel volgt in het ms. nog:

Aldus hi sine tale began].

Zie V. in Tschr. 1 , 4 en 5.

108 in hadde]. Vgl. R. 11, 128: „Daer had ic die worst ghestolenquot;.

5

Eonon slapenden molenman.

110 Hadder Cortoys yowet im,

Dan was bi niemene dan bi mi.

Hets recht dat omberet zi Die claghe, die Cortoys doct«. (A)

Paneer de bever sprac: »Dinct hu goet,

115 Tybeert, datmen die claghe ombeere? (J)

Reynaert es een recht morüenere EnJe eon trekere ende een dief.

Hine heeft oec niemene so lief,

No den coninc, minen here,

120 Hine wilde, dat hi lijf ende cere Verlore, mochtire ane winnen Een vet morzeel van ere hinnen.

Wat sechdi van derrr claghe?

En dedi ghistren in den daglio 125 Eene die meeste overdaet

An Cuwaerde, den ha se, die hier staot,

Die noyt eenich dier ghedede?

Want hi hem binnen sconinx vrede Ende binnen des coninx gheleede 130 Ghelovede te leerne sinen credo Ende soudene maken capelaen;

Doe dedine sitten gaan Vaste tusschen sine hem;

Doe begonsten si overeen 135 Spellen ende lesen beede

Ende Inde te zinghene crede. (A)

Mi gheviel, dat ic te dien tijden Ter selver stede soude lijden;

Doe hoerdic haerre becder sanc 140 Ende maecte daerwaert minen ganc Met eere arde snelre vaerde. (A)

Doe vandic daer meester 'Rcynaerde, (^1)

Die ziere lessen hadde begheven,

Die hi te voren np haddde gheheven,

145 Ende diende van sinen houden spele Eude hadde Coewaerde bi der kelen (.1)

112 omherechQ. 7,. 'J'srhr. 5, 24.'i, op vs. 124: al is inttissclien omheret als grondslat; Hei' verknoeiing omberecht waarschijnlijkei' dan het door Hi et en Veudajt voorgeslagene ombaren, zoo blijft toch natuurlijk de mogelijkheid, dat Wili.em zelve oorspronkelijk ombaren geschreven heeft, niet uitgesloten.

123 cere laghe]. /. A.

133 beciw], ,1. 134 ecne], .7. 145 spf.lo.n]. O.

G

Ende somle hem tliocft af hebben ghenomen,

JVaeric hem niet te hulpen eomen Bi avontneren in citer stonden.

150 Siet hier noch die verssehe wonden Ende die teekine, here coninc,

Die Coewaert van hem outline. (/I)

Laetti dit bliven onghewroken,

Dat hu verde dus es tebroken,

155 Grhine rechtel, als huwe mannen wij sou,

Men saelt huwen kindren mesprijsen Hier naer over wel menich iaer«.

»Bi Gode, Paneer, ghi seeht waer«,

Sprac Ysengrijn, aldaer hi stoet,

100 »(jVB) Ware Eeynaerd doot, liet ware ons goet,

Also behoude mi God mijn leven.

Neware wert hem dit vergheven,

Hl sal noch hoenen binnen ere maent Sulken, dies niet ne bewaent«.

105 Doe spranc up Grimbert die das,

Die Keynaerts broedersone was,

Met ere verholghenliker tale:

»Here Ysengrijn, men weet dat wale Ende hots een hout bijspel:

170 Viants ment seit solden wel.

Verstact, neemt miere talen goom:

Ie wilde, hi hinghe an eenen boem Bi ziere kelen als een dief.

Die andren heeft ghedaen meest grief.

175 Here Ysengrijn, wilt ghi tale angaen, {NB)

Die meest andren hehl mesdaen, (AT?)

148 ]Vlt;ier ((•]. In het oudere Mul. was een conjunct, zonder -e iillecn bij enclisis in gebruik. 149 dien],

155 wrekeQ. Een naar li. II, 175 opgenomen lezing, welke in verband met het voorafgaande „onghewrokenquot; gewis de voorkeur verdient boven die van ons hs. Z. o. Fr. (d.i. rnancit) in Muli.er's Troefschr.: De oude en de jongere bewerking van den Rein., bl. 24.

159 daer;. Metri causa; vs. 100 telt 4 arseis.

160 Here, mier — wner']. De weglating van Here wordt gecischt door de metriek; voor ware vgl. men hetgeen boven bij vs. 148 is opgemerkt.

1(17 nerbolijhenlike].

1 75—177 In plaats van deze drie vss. leest men in ons ins.;

Here Ysengrijn, wildi angaen

So end ine ende dnt ontjhen,

Düer toe wiilic hel/jen r/herne.

Mijn oein en saelt hem oec nicl wernen.

Entie meest andren heeft mesdaen,

.Sn/ den andren in baten staen

Van miiien oem cude van hu]. Z. A.

7

Van minen oem ende van hu!

A1 comt hi niet claghen nu ,

Ware mijn oem wel te hove 180 Ende stonde in sooninx love,

Here Ysengrijn, als ghi doet,

En sonde den coninc niet dinckon goot Ende ghino hieves (NB) onbegrepen,

Dat ghi sijn vel so hebt ghenepen 185 So dicwile met hiiwon scerpen tanden, (A)

Dat hi niet no conde ghehanden*.

Ysengrijn sprac: »hebdi glieleert An huwen oem dus lieghen apecrt?«

— »In liebbe daer an niet gheloghen.

190 Ghi liebt minen oem bedroghen Arde dicke in meneghor wijson:

Ghi mesdeelelen van den pladjsen,

Die hi hu warp van der kerren:

Doe ghi hem volghet van verren 195 Ende ghi die beste pladijse up laset,

Daer ghi hu ane sat asd,

Ghine gaoft hem no goet no quaet Sender alleene ooncn pladijsengraet,

Bic glii hem te ieghen broclit,

200 Dor dat ghine niet en mocht.

Sint hoendine van eenen bake,

Die vet was ende van goeder smake,

Dion ghi loit in huwen muxeel.

Doe Reynaert heessehede zijn deel,

205 Andwoerdi hem in scerne:

Hu deel willic hu gheven gherne,

Reynaert, scone ionghelinc.

Die wisse, daer die bake an hinc,

Becnause; so es so vet.

210 Reynaerde waes lettel te bet, (A)

Dat hi den goeden bake ghewan In sulkor zorghen, daerne die man

IS.quot;! hedcu onbegrepen]. Eene door .). voorgestelde en door hot metrum gevorderde uitwerpingj vgl. ook li. II, 203: „Knde ghi en blijft niet onghewrokenquot;.

1!I2 mesleellenej. Nnai' It. II, 212; „(ilii misdeilde hem aen tier pladiscn'quot;, on do liiit. vert. 101; „Non pnrtiris ei pladisquot;. Voor eon vorm mesdeciel vgl. men § 1Ü9 mijnor Mtd. Sjir. en zie ook ben. vs. 104 volghet, voor volghedct. ■— pladijs»]. G.

1!IC hndt vcrsadet \. '/.. A. lil!l Dn!\. J. 203 muzeelé]. Cl. 204 deelej. G.

212 dnllene een']. Z. Tschr. 5, 246 en 247, o)) vs. 228, en vgl. voor do daar besproken uitdrukking iu sineii sac werpen — „opvretenquot; de volkomen overeenkomstige Zegswijze iu .sine male (zak) leyyhen, in vss. 37S en 817 van ons gedicht gebezigd.

8

Vine onde warpene in sineu sac. (/1) Dit mesval encle dit onghemac 215 Hevet hi leden dor Ysengrijne,

Ende ondert werven mere pijne.

Ghi heeren, dinct hu dit ghcnoech? Nochtan eist emmer onghevoech, Dat hi olaghet om sijn wijl',

220 Die Reynaerde hevet als haer lijf Gheraint, so hi doet (O) hare. (NB) {NB) Langher eest dan VII iare, Dat Keynaert lievet hare trauwe. Of dan Haersint, die scone vrauwe, 225 Dor minne ende dor hove schede Reynaert sinen wille dede,

Wattan? So was sciere ghenesen. Wat talen mach daeromme wesen? Nu maket here Cuwaert die hase 230 Eene claghe van eere blase:

Of hi den credo niet wel en las, Reynaerd, die zijn meester was,

M och te hi sinen clerc niet blauwen? Dat ware onrecht entrauwen. 235 Cortoys claghet om eene worst,

Die hi verloes in eene vorst. [A) Die claghe ware bet verholen. Fm hoerdi datso was ghestolen?

Male quesite male perdite.

240 Over recht wert men qualike quite,

214 Dcxc piné], In verband met het in 216 volgende pijne, overgenomen uit R. II, 236: „Vit, misval ende desen nootquot;'.

216 meer clan ic hu rijme'J. naar li. 11, 2.')8; „Ende twewart'noch (in) meerrepijn.quot;

218 om meer]. / A.

22(1 al'}. Bij de tegenspraak, die er heerseht tusschen „nl haer lijfquot; en de wat later vermelde „VII iarequot;, zal men tegen deze verandering wel geen bezwaar maken, niettegenstaande in It. II, 242 datzelfde dwaze al wordt gevonden.

221 doel /ii]. Z. Tschr. !), 247, op vs. 2.'t7. - Tnsschen dit en het volgende vs. leest men in ons ms. nog; Al ne. makedenl zijl niet mare,

Ir dart wel segyhen over ivaer], Z. A.

222 JJa! langher es dan Vil iVrer], Z. A.

224 Om dat]. Mi., naar li 11, 246; „O/'dan vrou Herswijn die vrouwequot;, en het Lat. 115: se Reinardo snbjeeit amorequot;.

225 Quade sede\. Naar J{. II, 247; „Door minne (myn eyndequot;) ende door huescheidequot;; vgl. ook Fk. in Mi,.'s Proefschr. bl. 26 , op vs. 243.

238 Vi'n j. W. 240 Onrecht \. Z. V.'s uitnemende verbetering, in Tschr. 1, 7, op vs. 258.

O

Dat mon hevet qualic ghewonnen.

Wie sal Reynaerde dat verjonnen,

Of hi ghestolen goet ghinc an?

Niemen die recht veraceodon can.

245 Reynaert es een ghereclit man:

Sint dat die conine sinen ban Hevet gheboden ende sinen vrede,

Sc weetic wel, dat hi ne dede Dine negheene dan of hi ware 250 Hermite ofte clusenare.

Naest siere hunt draecht hi een hare.

Binnen desen naesten jare Sone hat hi vleesch, no wilt no tam.

Dat seide een, die ghistren danen quam.

255 Malcroys hevet hi begheven,

Sinen easteel, ende hevet upheven Eene cluse, daer hi leghet in.

Ander beiach no ander ghewin,

So wanic wel, dat hine hevet 2G0 Dan karitate, diemen hem ghevet.

lileec es hi ende magher van pinen. (A)

Hongher, dorst, scerpe ka rij non Doghet hi voer sine zonden.

Recht te desen selven stonden,

265 Doe Grimbert stont in dese tale,

Saghen si van berghe te dale Canticler common ghevaren,

Ende brochte up eene bare Eene doode hinne, ende hiet Coppe, (^1)

270 Die Reynaert hadde bi den croppe (A)

Hoeft ende hals afghebeten.

Dit moeste nu de conine weten.

Canticler quam voor de bare gaende, (yt)

Sine vederen zere slaende.

275 In wederzijden van der baren Ghinc een hane droevich twaren;

254 seidi]. Naar ƒ?. 11, .lOO; „(Dat seide) een rlic gliistcren van hom '|iiiim⁰. 273 Canticlere]. G.

276 wide mare]. Vgl. It. II, 322: „Ohinghnn twco hanen, die droevich warenquot;', en het Lat. 135 en 136; „utrimquc De feretro gallns ibat cratquc doleusquot;-. en let o|) de onbeduidendheid van 't |)racdikiiat wide mure, nevens het onontbeerlijke van de vermelding der droefheid van Coppc's broeders. (Tegen een volledige overneming der lezing van A'. II verzet zich de bulk, dien de woorden Ghinqhen twee hniieu en wnren blijkbaar in hun wapenschild voeren.) Hoe begrijpelijk is tevens de verknoeiing van

10

(Die een hare hiet Cantaert,

Daer wijlen na gheheeten waert Vrauwe Alenten goeden hane;

280 Die antler hiet, na minen wane,

Die goede hane Crayant,

Die scoenste hane, diemon vant Tusschen Portaengen ende Polane). Elkerlijc van desen hanen 285 Droech eene berrende stallicht, (A) Dat was lane (O) ende richt;

287 Om haerre susier Coppen doot (0)

287*Dreven si claghe ende jammer groot. (0)

288 Daer waren occ Coppen sustren twee, (O) 288* Die rinpon; »o wy ende wee«, (0)

289 Pinto ende Sproete, ende droeghen die bare: 289* Hem was te moede arde zware

290 Van der snster, die si hadden verloren. 290*Men rnochte arde verre horen (A)

Haerre heider carminghe.

Dus sijn si commen int ghedinghe.

Canticler spranc in den rync Ende seide: »Heere coninc,

295 Dor God ende dor ghenade Nu ontfaermet der scaden.

Die mi Eeynaert heeft ghedaon,

Ende minen kindren, die hier stacn Ende seere hebben haren onwille. {A) 300 Ten ingane van Aprille,

ucn oorspronkolijk tirnren zoowel tot waren als tot ntnre. en, daarmede samenhangende, ter eencr zijde de genesis van een meervoudig subject, ter andere zijde de vervanging van liet niet moer te begrijpen droevich in vide !

277 liane]. Misschien zoo te lezen ten einde de hinderlijke herhaling van /kiiic te doen verdwijnen.

SST) Droucht]. O. 286 lane was]. Metri causa, dewijl 285 vier hettingen heeft.

287—288*: Daer waren (..'oppen broeders twee.

Die riepen o wy ende wee ;

Om haerre sustre Coppen doot Dreven si claghe ende jammer groot.]. Z. A.

28!i ende ontbr.]. Z. A,

28(1* ontbr. ardequot;]. J. metri causa en naar R. 11, 338: „Hem was te moede herde swaerquot;. 290 haerre'], J. metri causa. 2!)0* mocht],

291 txoeer], Metri causa, naar li. 11, 341 : „Haerre heider kerminghequot;; vs. 292 bevat nam. vier arseis.

296 miere], Vgl. R. II, 346: „Ende ontfermt n der groter scadenquot;, en zie de noot bij vs. 60.

298 mine .sustren], W.; vgl. ook Ji. 11, 348: „Ende minen kinderen, die hier staenquot;.

11

Doe dio winter was vergaen Ende men sach die blommen staen Over al die velde groene,

Doe was ic fier ende coene 305 Van minen groten gheslachte.

Ic hadde jongher zonen aehto Ende jongher dochtren zovene, [A)

Dien wol lustc to levene,

Die mi Eoede die vroede 310 Hadde brocht tenen broede.

Si waren alle vet ende staerc p]nde ghinghen in een scone paero, Dat was beloken in eonen muere. (.1) Hier binnen stoet eene scuere,

315 Daer vele honden toe hoorden, Die menighm diere tfcl scoorden;

Dies waren mijn kindre onvervaert. Dit benijdde die dief Reynaert,

Dat siero waren so vaste binnen, 320 Dat hire negheen conste ghewinnen.

Uoe dicken ghinc iii om den muere, (A) {NB) Reynaert, die felle ghebnore,

Ende loido om ons sine laghen! (^1) Alseno dan die honde saghen, 325 Liepsine na met haerre cracht.

Eene wart' wart hi up de gracht Bi avontueren daer belopen.

Dat ie hem sach een deel becoepen Sine dief'te en sinen roet',

330 Dathem die pelse zoere stoof;

Nochtan quam hi bi harate Ikmen, dattene God verwate! Doe waerwi zijns langhe qnijto. (/1)

Sint quam hi als een hermijte, (y()

302 siei], W. 308 lusten]. G.

310 te dien]. J.; vgl. Lat. 148: „Trutula (puis uno protulit ^lC(^,llbitl^^

3H) JDatsi menieh dier fel scoorden]. Vgl. H. 11, 366: ^Die mennuje dieren den j/els scool'clcll.^,, Heeds J. noteerde: dier fel 1. dier-vel'i Voor de lezing Die i. 1)1. v. Dut si pleit ook het Lat. 152 : ,,(amp;« bene noverunt exagitare tenls.^,, Z. o. Ml., bl. 27, op vs. 338.

317 mine], Metri causa.

318 dus], Vgl. R. 11, 368: „Dit benijdde die dief vos Ueinaertquot;. Wat zou hier het woordje dus moeten beteekenen? 322 Want Keynaertj. /. A.

325 Liepen si na]. Z. Tschr. 1 , bl. 7, op vs. 347. 331 baraten]. J.

332 Dattene God moete verwaten ]. naar /i. II, 382 : „ Van danen. Datten God venvaeC.

12

385 Reynaerd, die mordadeghe dief,

Ende brochte mi enen brief To lesone, heere coninc,

Daer hu segliele ane hinc.

Doc ic dien brief hadde ghelesen, 340 Dochto mi daer an gliescreven wesen, Dat ghi haddet coninclike Over alle huwen rike Allen dieren gheboden vrede Ende oec allen voghelen mede.

345 Oec brochte hi mi ander niemare Ende seide, dat hi ware Een begheven clusenare Ende hi hadde ghedaen vele zware {A) Pcnitencie voer die sonden sine. (O en NB) 850 Hi toechde mi palster ende slavine,

Die hi brochte van der Elmare;

Daer onder eeno scerpe hare.

Doe sprac hi: «Here Cantecleer, Nu mooghdi wel vorwaert meer 355 Van mi sonder hoede leven:

Ic hebbe bi der stole vergheven (A) A1 vleesch ende vleeschsmout.

Ic bem voertmeer so hout,

Ic moet miere zielen telen;

800 Gode willic hu bevelen,

Ic ga, daer ic hebbe to doene:

Ic hebbe middach endo noene Ende prieme te segghene van den dagho«. Doe nam hi neven eero haghe

•T'lfi zeyhelc. emle brief]. M. imiir /{. II , .quot;iSG: „Ende bnichte tnit hem cum brie/.quot; Het zegel wordt in vs. 338 vermeld.

33'.) en 340; Doe ic die. le.llercti ber/nn lesen ,

Dochte mi daer an gcscreven].

Vgl. do veel betere lezing van R. I I, 38!) en 3!I0;

„Poe ie den brief had ghelesen,

Docht mi daer in ghescreven icesenquot;.

BrieJ is liet hier vereischte woord wegens „daer nn ghescrevenquot;: hadde fiheleseu de juiste voorstelling, aangezien iiirn den inhoud van een schrijven gewoonlijk eerst kent na, en niet reeds bij 't begin van de lectuur daarvan.

343 AUé], J. 34ÏI Voer sine sonden meneijlw. J'iué]. Z. A

356 wo/e]. Zie Dn Vriks's prachtige emendatie in den Tnalg. 9, 198.

303 jiriemeii]. De reeds door .1. in den tekst gebrachte singul. behoeft geen verdediging. Voor do onjuistheid der verandering van priemen in primen (z. G. en M.) verwijs ik naar mijn Mnl. S/ir. § 76.

13

305 Sinen wech, mde, to dien ghesceede (Uiinc lii lesen sinen orede.

Ie wart bilde onde onvervaert Ende ghinc te minen kindren waert,

Ende was so wel al sender heede,

370 Dat ie al met minen broede (yl)

Sender zorghe ghinc buten muere.

Daer glieviel mi quade aventuere:

Want Reynaert, die felle saghe,

Was ghecropen dor de haghe 375 Ende hadde ons die porte ondergaen.

Doe wart miere kindre saen Een ghepronden huten ghetalc;

Dat leido Reynaert in sine male.

Groot mesval mi doe nakede:

380 Want sint dat lüse smakede In sinen giereghen ment,

Ne conste ons wachtre no (NU) iiont

383 No bewachten no bescaermen.

383'^|!Heere, dat laet hu ontfaennen! (A)

384 Reynaert lelde sine laghe 384*Beede bi naehte ende bi dagho

385 Ende roefde emmer mine kindre.

So vele es tghetal nu mindre,

Dant ghewone was te zine,

Dat die XV kindre mine Sijn ghedeghen al tote vieren.

390 So zuver heefse die onghiere (A)

Reynaert in sinen inont verslonden.

Noch ghistren wart hom metten honden Ontjaghet Coppe die mare,

Die hier leghet up dese bare.

395 Dit claghic hu met groeten zero;

Ontfaremt hu mijns, wel soete here 1«

Die coninc sprac: »Orimberl, die das,

Hu oem, die clusenare was,

365 ende ontbr.]. W. en «1.

379 Cluade avontueré]. Naar Ji. II, 429: „Daer ons groot misval om naectequot;. De herhaling van het reeds in vs. 372 gebezigde quade nvonture is als een voortbrengsel van Willem's pen niet quot;waarschijnlijk. ,1. en M. lezen hier alleen mesval, met weglating van (/root.

382 owsehont]. Vgl. li. II, 432 : „jagher noeh 11011^'', en 't Lat. 1 75:„nec custos nee canisquot;. 397 In het hs. staat: „G. die dasquot;. Op het eigenaardige van dezen aan quot;'t Fr. ontleenden vocativns (vgl. „Ou estes vos, Ti/berz li chazf lien. ed. Mart. 1, 729, ed. MiiON 10445) heeft reeds »1. in zijn Inleid., bl. XCVll, opmerkzaam gemaakt.

14

Hi hevot ghedaen so goede cavine; 400 Levic een jaer, het sal hein seinen. Nu hoert hier, Canticleer,

quot;Wat sal der talen meer?

Hu dochter leghet alhier versleghen; Wi moeten haerro huieden pleghen 405 (Wine moghonso niet langer houden; God moeter alnu ghewouden!)

Ende doen haer vygelyen zinghen. Daerna sullen wiso bringhen (NB) Ter eerden met groten eren. 410 Dan sullen wi met desen heeren Ons beraden endo bespreken,

Hoe wi (NB) best ghewreken An Reynaerde dese moort«.

Doo hi ghesprac dese woort, 415 Beval hi ionghen ende houden,

Dat si vygelyen zinghen souden.

Dat hi gheboet. was sciere ghedaen. Doe mochtemen horen aneslaen

404 God moei haerre zielen pleghen]. Vgl. li. 11, 456: „Daer willen wi eens doden recht me pleghenquot;; en let op den inhoud vim het ben. volgend vs. 400, dat in verband met vs. 404, naar de Comb, lezing, slechts een lamme herhaling zou zijn. De graphisch begrijpelijke verknoeiing van /luleileu (voor uleileu, begrafenis) tot zielen kan de aanleiding' zijn geweest tot de verbastering van een oorspronkelijk wi en moeten.

406 aQ. Het woordje al heeft hier niet den minsten zin; alnu is de tijdsbepaling, welke te dezer plaatse juist te pas komt.

407 Ende sullen onse vygelyen zinghen], Vgl. H. 11, 4!)fl; „Ende (hen vighelie mor haer siel singhenquot;. Sullen is hier waarschijnlijk ingeslopen ten gevolge van een verkeerden blik des afschrijvers op het volgende vers.

40!l Den iichame ter eerden 7net eren . M. Vgl. K. 11, 460 en 461:

„Daer na willen wise brengen Ter erden mit groten erenquot;.

In verband met het in beide redacties voorkomend object se van bringhen, vertoont Den Iichame onmiskenbaar het karakter van een glosseem.

Voor de verdedigbaarheid der lezing van ft. 11 „met groten erenquot; en der overneming daarvan in onzen tekst verwijs ik naar mijne Mnl. Sjir. § 28quot;, opm. 5.

412 Hoe wi ons best ghewreken]. De verknoeiing, welke in ons hs. het verschil van constructie in dit en het volgende vs. veroorzaakt heeft, laat zich beter verklaren bij een vroegere lezing, als de boven voorgeslagene, dan bij de oorspronkelijkheid eener redactie, gelijk ze J. heeft aangenomen:

„11 oe wi ons best ghewreken An Keynaerde aan deser moortquot;.

4 IS ionghej. (i.

15

Encle beghinnen harde ho 420 Dat placebo domino

Ende die verso, die daertoe horden. Ic soit oec in waren worden,

Ne ware het ware ons te lane.

Wie daer der zielen vers zanc 425 Ende wie der zielen lesse las.

Doe die vygelye ghehent was,

Wart Coppe in erne serine yheleit, In een graf, dat was hereit Onder een linde, in een gras.

430 Van niaerbersteene {NB) slecht als een glas Was die saerc, die daer up lach, (O) Mei letteren, daormen an sach, (O) Wie daer onder lach in den grave. Dus spraken die boeostave: {NB) 435 »Hier leghet Coppo begraven.

Die so wale conste sera ven. Die Eeynaert die vos verbeet Ende haren gheslachte was te wreet«.

Nu leghet Coppe onder moudeu. 440 Die coninc sprac tsineu houden.

Dat si hem alle bespraken,

Hoe si aire best ghewraken Dese groete overdade.

Doe worden si alle te rade,

445 Datsi daer den coninc rieden,

Dat hine dat soude ombieden.

421 horen], G. 423 oec]. G. Vgl. R. II, 473; „Ic seide u meer, mer Mvaer

te lanequot;. 425 die . Naar „der zielen versquot; in 424.

427—433 In plaats van den hier gerceoiistrueerden tekst geeft liet lis. te lezen: Doe teidemen Coppen iu dat firn/',

Dnt bi engiene gJiemaect tvas Onder die linde, in een gras.

Van maerbersteene die slecht was.

Die letteren, rf/emen daer an sach.

Die saerc die daer up lacli Dcdc an UjraJ' bekinuen,

Wie daer lach begraven binnen.]. Z. Tschr. 5, 247 en 248. 434 Achter dit vs. volgt in het hs. nog;

An den zaerc up den grave]. Z. Tschr. 5, 247 en 248. 4 44 luaren]. Zie Tschr. 5, 248, op vs. 470.

44(1 dan]. De voorloopige aanwijzing van een volgenden objectszin met het demonstrat. dat ot' dit is een bekende Mnl. eigenaardigheid. (Voor ne algt;i dativns vgl. men mijne Mnl, Sjir. § 340).

1(5

Dat hi no dor scaden no dor vromen (O)

Ne lette, hine sonde te hove coinen (O)

Toten coninc int ghedingho;

450 Ende men IJrune van dien dinghe v . Die bodscap soude Iaden. (^1)

Dies was die coninc sciere beraden,

Dat hi dus sprac te Bruun den beero:

»Here Bruun, dit segghic hu voer dit here,

455 Dat ghi dese bodscap doet. (yf)

Oec biddic hu, dat ghi zijt vroet.

Dat ghi hu wacht van baraet.

Eeynaert es fel ende quaet:

459 Hi sal hu smeeken ende lieghen;

459*Mach hi, hi sal hu bedrieghen 4(50 Met valschen woorden endo met sconen;

460*Mach hi, bi Gode, hi sal hu honen».

— »Here«, seit hi, »laet hu castyen!

So inoete mi God vermalendyon,

Of mi Reynaert so sal honen,

Inne saelt hem weder lonen,

4G5 Dat hijs an deu dulsten si.

Nune zorghet niet om mi«.

Nu neemt hi orlof ende hi sal naken, (/I)

Daer hi zero sa) mesraken.

Nu es Brune up die vaert 470 Endo hevet in ziere herten onwaert, (NU)

Dat hem Reynaert hoenen soude.

Dor dat donker van eenen woude Quarn hi gheloepen in eene woestine,

Daer Reynaert (NU) de pade sine {NB)

447—449: Dat hi te hove sonde coraen ,

No dor scaden no dor vromen Ne lette, hine quame int ghedinghe;]. 'A'. A. 454 hu ontbr.J. Het pron. is hier onmisbaar. Vgl. ook R. 11, 510: „ie segghe u als een heer'quot;.

470 Achter dit vs. geeft het ms. nog te lezen :

Ende het doekte hem overdoet,

Dat yemeut soude sijn so quaet].

Zie Tschr, 5, 248 en 249, op vs. 409—501.

471 Ende dat]. Zie Tschr. 5, 248 en 240.

472 deu keer], M. Zie ook V. in Tschr. 1 , 10. 473 dor \.

474 en 475 In pl. van deze beide vss. vinden we in het ms.:

Daer lleynaert hadde de pade sine Ghesleghen erom ende meniehjoude,

Also als hi huten woude,

Hadde gheloepen om sijn beiach.].

Zie Tschr. 5, 249 en 250, op vs. 502—507, en ben. de A.

17

475 Gesleghen {NB) hadde om sijn beiach. Beneven der woestinen lach Een berch oech ende lanc;

üaer moeste Bruun sinen ganc Te middewaerde over maken,

480 Sal hi te Maupertus ghoraken.

Reynaerd hadde so menich huns;

Maer die castooi Maupertuus, (A)

Dat was die beste van sinen borghen. (A) Daer trachi in, als hi in zorghen 485 Endo in noede was bevaen.

Nu es Brune dien berch ghegaen,

Dat hi te Maupertuus es comon,

üaer hi de porto hovet vernomen, (A) Daer Reynaerd hute plach te gano. 490 Doe ghinc hi voor die barbecane Sitten over sinen staert Ende sprac: »Sidi in huus, Reynaert? Ic bem Bruun, des coninx bode. Die hevet ghezworen bi (NB) Godo, 495 Ne comdi niet ton ghedingho

Ende ic hu niet voer mi bringhe, (yl) Recht te nemene ende te gevene Ende in vreden voert te levene.

Hi doet hu breken ende raden. 500 Reynaerd, doet dat ic hu rade,

Ende gaot met mi te hove waert«. Dit verhoerde alnu Reynaert,

Die voer sine poerte lach,

Daer hi vele te ligghene plach 505 Dor waremhede van der zonnen.

Bi der tale, die Bruun heeft begonnen, Bekenden altehant Reynaert Ende tart bet te dale waert In sine donckerste haghedochte. 510 Menichfout was zijn ghedochto,

Hoe hi vonde sulken raet,

Daor hi Bruun, den feilen vraet.

47G Beneden]. M.; vgl. ook /{. H, 532- „Besideu dor woestinenquot;.

482 en 487 Mapertu(u)s). 486 die here]. Naar ik vertrouw, heeft deze eenvoudige verandering noeh een verklaring noch een aanbeveling noodig.

494 bi sinen Gode]. Het possessief vóór (Jode is onzinnig, ook al wordt het eveneens in Jé. II, 550, aangetroffen.

2

18

Te scheme mede mochte driven Ende selve bi ziere eeren bliven.

515 Na dit peinsen ghinc Reynaerl huid Ende sprac al overluut:

»Here Bruun, wel soete vrient,

Hi iievet hu qualic ghedient,

Die hu beriet desen ganc 520 Ende hu desen berch lanc Over te loepene dede bestaen.

Ic sonde te hove sijn ghegaen,

Al haddet ghi mi niet gheraden;

Maer mi es den buuc so gheladen 525 [NB) In so litermaten wise

Met eere vremder, niewer spise,

1c vruchte, in sal niet moghen gaen.

Inne mach sitten no ghestaen;

1c bem so utermaten zat«.

530 — »Reynaert, wat haetstu?« — »Wat? (A)

Here Brune, ic liat crancke have.

Arem man dannes gheen grave;

Dat mooghdi bi mi wel weten.

Wi aerme liede, wi moeten heten,

535 Hebben wijs raet, dat wi node haten.

Groeier versscher honichraten Hebbic coever arde groet;

Die moetic heten dor den noet,

Als ic hel niet mach ghewinnen.

540 Noch tan als icse hebbe binnen,

Hebbicker at' pine ende onghemac«.

Dit hoerde Brune ende sprac:

»Helpe, lieve vos Eeynaert,

Hebdi honich dus onwaert?

545 Honich es een soete spijse,

Die ic voer alle gherechten prijse. (NB)

Edele Reynaert, soete neve,

(Also langhe als ic sal leven,

.^r)l.^r) en 510: Doe sprnc Reijnaert over lanc:

^Hmres (jocts mets hebbel rfaïïcquot;.]. /. A.

52,^r) Kvde in]. .

535 Hadden}. Z. Tschr. 5, 250, op vs. 567.

536 Goeder]. Naar R. II. 624: „Grote varsche honichratenquot;. In den mond van Reyn. heeft r/oedi: hier natinirlijk geen zin. *

546 Tussehen dezen en den volgenden regel leest men in ons hs. nog:

I'Jtide icse voer alle gherechten minne.

liii/naerd hel/iet mi dut ics (/hewinne.]. /. A.

19

Willie hu (laer omme minnen),

550 Roynaerd, helpt mi dat ics ghewinne».

— »Ghewinnon, Bruun? Ghi hout hu spot«.

— »In doe, Eeynaert; so warie zot,

ilildic spot met hu; neen ic niet«.

Eeynaert sprae: «Bruun, mcendijs yet?

555 Dat secht mi. Of ghi honieh inoghet heten, (.\lgt;) Ie saels hu so vele meten.,

Ghiae hatet niet met hem tienen,

Waendic hu hulde daermet verdienen«.

— »Met hem tienen? Hoe mach dat weSen? 5G0 Eeynaert, hout huwen mont van desen,

Ende sijts seker ende ghewes:

Haddic al thonich, dat nu es Tusschen hier ende Portugalo,

Ie haet alleene up te male®.

505 Roynaerd sprac: «Bruun, wat sechdi? Een dorper, heet Lamfroit, woent hier bi. Hi hevet honieh so vele te waren Ohine hatet niet in Vil jaren.

Dat soudic hu gheven in hu ghewout, 570 Here Brune, wildi mi wesen hout Ende voer mi dinghen te hove«.

Doe ghinc Brune (NE) gheloven Ende sekerde Reynaercle dat,

Wildine honichs maken zat 575 (Des hi eume ombiten sal).

Hi wilde hem wesen over al Ghestade vrient ende goot gheselle.

Hier omme loech Reynaert die felle Ende sprac: «Bruun, heelt mare,

580 Vergave God, dat mi nu ware Also bereet een goot gheval,

Alse hu dit honieh wesen sal,

554 mochlijs]. Z. A. 555 Dn! secht mi on tbr.; en aclltcr dit vs. lezen \vo in

ons hs. nog: Bi huwer trauwau, laat mi weten ;

Mochlijs i/et, ic souls hu saden.j. A.

550 beraden], Z. A. 557 en 559 hu cn ni(J. Z. Tschr. 5, 250 en 251.

5(14 Ic haet at up teemn male.J. Met de bier voorgeslagen eenvoudige wijziging wordt het bezwaar opgeheven, door mij in Tschr. 5, 251, geopperd. Vgl. ook het Lat. 254: „omnia solus edamquot;.

507 Hi ontbr.]. Vgl. li. II, 655: ..lli heeft honichs so veel twarenquot;.

572 Doe quam Brune emte (jliinc gheloven]. Z. A.

570 hem ontbr.]. M. naar H. II, 604: „Ui sonde hem wesen over alquot;.

2*

20

Al wildijs hebben VII hamen!»

Dese woort sijn hem bequame,

585 Bruun, ende daden hem so sochte:

Hi loech, dat hi nemmee no mochte.

Doe peinsde Reynaerd, daer hi stoet;

»Bruun, es mine avonture goet, (A)

Ic wane hu daer noch heden laten,

590 Daer ghi lachen suit (O) te maton«. {NB)

Ui sprac; »Hier no mach sijn gheen langher staen. Volghet mi, ic sal voeren gaen;

Wi houden desen crommen pat.

Ghi suit noch heden werden sat,

595 Saelt na ininen wille gaen.

Ghi suit noch (NJi) hebben sonder waen Also vele als ghi moghet ghedraghen«.

Reynaert meende van groten slaghen;

Dit was, dat hi hem beriet.

000 Die keytijf Bruun ne wiste niet,

Waer {NB) Reynaerd die tale keerde.

Die hem honich stelen leerde.

Dat hi wel seere sal becoepen.

Aldus sprekende quam {NB) gheloepen 005 Reynaert met sinen gheselle Brune Tote Lamfroits bi den tune.

Wildi horen van Laml'reyde?

Dat was, eist waer (O) somen mi seide,

590 snit lachen], J. om het metrum. .^rgt;91 Vóór (lit vs. leest men in ons lis.: Na dit peinsen qhmc Rei/naert huul Elide sjjrac al ooer luut:

„Oem Bruun, (/heselle, u'illecvme.

Hei staet so, suldi hebben wromequot;,].

Op het verdwaald raken naar hier van de twee eerste verzen, die oorspronkelijk achter 514 (van onzen tekst) moeten hebben gestaan, is alrcede in de Aanteek. op reg. 51 :quot;gt; en 516 gewezen. Dat de twee andere als een inlapsel moeten gelden, blijkt uit de onzinnigheid van een welkomstgroet te dezer plaatse, uit de onbeduidendheid der woorden: Hel staet enz., en uit het ontbreken der beide vss. in Ji. 11, waar „Daer ghi lachen suit te matenquot;, onmiddellijk wordt gevolgd dooi': „Keinaert sprac: Hier en dooch gheen langher staenquot; (vs. C75).

De invoeging van Hi sprac in 5!)1 wordt door den samenhang gevorderd en door de lezing van H. II aan de hand gedaan.

506 heden hebben]. J. metri causa. Aanleiding tot de invoeging was waarschijnlijk vs. 504 van onzen tekst.

601 hem Reynaerd]. Vgl. R. II, 601: „Waer Keinaert die tael weyndequot;. Hetpron. heeft bier niet de minste reden van bestann. 604 Al sprekende i|uam dus gheloepen].

608 Dat waer was eist somen mi seide,]. .1. Vgl. U. II, 7(10: „III wax, int loner Aat men mi seit.quot;

21

i üil

Eon temmerman van goeden lovo,

G10 Ende liadde bi sinen hove

Eene eecke brocht huten wonde,

Die hi ontwe dieven sonde,

Ende hadde twe wogghen daer in ghesloghen. Also temmorraans noch pleghen.

615 Die eecke was ontdaen wol wijde;

Des was Reynaert arde blide.

Te Brunen sprac hi ende loech;

»Siet hier hu grote ghevoech,

Brune, endo nemot wol gocm.

620 Hier in deson selvon boem Es honichs utormaten vele.

Proeft, of ghijs in Imwo kele Ende in huwen buuc moghot bringhen. Nochtan suldi hu selven dwinghen: 625 Al dinken hu goet die honichraten,

Hetet te zeden ende te maten.

Dat ghi hu selven niet en deert.

Ic ware daermede onthoert, (NB)

Wol soete oom, mesquame hu yet«. 630 «Brune sprac: »Reynaert, ne sorghot niet. Waendi, dat ic bem onvroet?

Mate es tallen spele goet«.

— »Ghi secht waer«, sprac lieynaerd,

»Waer omme bem ic ooc vervaert?

635 Gaet toe ende crupot daer in«.

Bruun peinsde om zijn ghewin Ende (NB) liet hem so verdoren,

Dat hi thoeft over die horen Ende die voordore twee (O) voete in stac. 640 Ende Reynaert poghede, dat hi brac (.1) Dio wogghen beede huter eeckon.

Die daer te voren ghinc so smeeken. (.1) Bruun bleef ghevangen in den boom.

I)iis hevet de novo sinen oom 645 Jlfrl loesheden bracht in suiker achte.

Dat hi mot liste no met crachte

(iaf) diulcct i

(gt;27 en 028; Dat ghi hu selven niet mrdevuel.

lo ware onthoert cudc, ontherve!/. A,

636 lie.ijruie.rl . W. naar R. 11, 7quot;2S : „Bruun die rloelit om sijn ghewin'quot;.

637 Brune liet). W. naar li. 11, 72!l: „linde Her. 6.3!) twee voerdere]. (lm 't metrnrn.

644 jYuJ. Vgl. U. 11, 737: „Aldus hevet die neve en/,.quot;

645 In boesheden bracht met],Vgl. II. 11, 738: „Ghebrocht mil lmishe.il in suiker achtenquot;.

i

22

In ghere wijs ne can ontgacn Ende bi den hoefde staet ghevaen. Wat raeddi Brunen nu te doene?

G50 Dat hi was sterc ende coene,

Sal hem niet ghehelpen moghen.

Hi sach wel, hi was bedroghen.

Hi began briesschen ende dulen.

Hi was begrepen bi xiere muien 655 So vaste ende bi den voeten voren; Al dat hi pijnde was verloren.

Hine waende nemmermeer ontgaen. Van verren was Reynaert ghestaen Ende sach oom men Lamfreyl,

6C0 Die up sinen hals brochte gheleit

Een scaerpe haex ende niet en spaenle. Mier mooghdi horen van Reynaerde, Hoe hi sinen oem ghinc rampineeren: »Oem Brune, eten gaet numeere!

DOS Hier comt Lamfroyt ende sal hu scinkon; Jlebdi gheten, so suldi drinken*.

Na der talen so ghinc Reynaert Weder te sinen casteele waert Sender orlof; ende mettien 070 Hevet Lamfroyt den bere versien Ende vernam, dat hi was ghevaen. Doe ne was daer gheen langher staen; Hi liep weder wech metter haest,

Daer hi die hulpe wiste naest, (NB) 675 Ende riep, dat daer stont ghevaen een bere. Doe volchde hem een mekel heere; Int dorp ne bleef man no wijf.

Den beere te nemene sijn lijf

649 Binnen tc doene]. Vgl. R. II, 741: „Wat raedi Binnen nu to doen?quot; en Lat. 289: „Quid modo Brunns agiit?quot;

654 yhegrepen en rj'er'J. J. 659 Lam/rei/dé], Zie A.

660 brochte heide]. Zie A. 661 eene bnerde]. Zie A.

664 vnste gaet mineeren.]. Zie A.

666 Iladdi gheten, so souddi drinken.]. Vgl. T/schr. I, 12.

673 Ui liep wech], Vgl. het Lat. 298: „rediens concito qnaerit ojiemquot;. I)c door gemaakte verandering Hine is onnoodig. Vgl. Tschr. 2, 315 en 316.

674 Achter dit vs. volgt in ons ms. nog;

Daer da! naeste dor/i «lont,

Ende dede hem allen conlZie A.

675 Ende riep ontbr.] Zie A.

23

I jiopt al dat loepen mochte.

080 Sulc was, die eenen bessem brochte,

Sulc eenen vleghel, sulc een rake;

Sulc quam gheloepen met eenon stake,

So si quamen van haren werke.

Solve die pape van der kerke 085 Brochte eenen cruusstaf,

Die hem de coster noede gaf.

Die coster droech eene vane Mede te stekene ende te slane.

Des papen wijf, vrauwe Julooke,

01)0 Quam gheloepen met haren rocke,

Daer so omme hadde ghesponnen.

Daer quam up haren stap gheronnen Sulke queue., die van houden Cume eenen tant hadde behouden.

095 Voor hem allen quam ( NB) Lamfroyt met siere haox. Al liadde Brune lettel ghemaex,

Hi ontsach meer ongheval Ende sette al ieghen al,

Doe hi dat gheruchte hoorde. (/I)

700 Hi spranc up, so dat hem scorde Van sinen aensichte al die huut.

Al brochtï {Nli) dat hooft {NB) mot pinen huut (O),

()8!l spnperi]. G.

092 — 694 Deze drie verzen worden in het Comb. hs. eerst vóór reg. 710 (van onzen tekst) gevonden (zie de vss. i—'j. in het ben. bij 716 7IS vermelde citaat nit genoemd ms.). In K. II (zie aid. 788—789) en in het Lat. (zie aid. .'iü7 en 308) volgt de overeenkomstige passus onmiddellijk achter de vermelding van „des impen wijfquot; met haar spinrokken; en hier te recht als een bestanddeel, dat bij de teekening van de verschillende categorieën der in beweging komende dorpsbewoners volkomen op zijn plaats is. Zie ook Ml. bl. 33—35.

De verandering van qhespronyen in yherunnen en de weglating van na in het eerste vs. (z. vs. i in de ben. bij 716—718 vermelde aanhaling) spreken vanzelf. Voor het behoud vnn stap, tegenover Hrisr's en M.'s lezing staf, zie men Fr. in Ml.'s dissert., bl. 37.

69!) In plaats van dit vs. lezen we in ons ms.:

Voer hem allen ([nam (jheronuen Lamfroyt met ecra scerjjer haex.].

De behoefte aan een rijmwoord op f/hesponneti, ontstaan ten gevolge van het verdwalen der zooeven besproken regels, had hier kennelijk de inlasscliing van (jheronnen en tevens do verdeeling der oorspronkelijk in één vers staande woorden over twee regels veroorzaakt, waarbij scerjjer als aanvulling van het vers ter wille van't metrum diende. De vervanging van eere door siere vereiseht gewis geen toelichting.

702 en 703 In plaats van deze vss. geeft ons hs. te lezen:

Al brochte Brnne. dat hoeft hunt Met aerhcidc. ende met pinen,

Nochtan liet hi daer vnn den zinen Eene oere ende beede sine lier.]. Zie A.

24

Nochtan liet hi?r, (A^T/?) eene oere encle beede si ju lior. Nyo maecte God so leelic dier.

705 Hoe raoehte lii zeerre sijn mesrocht?

Al haddi thooft hute brocht,

Eer hi die voete conde huut ghewinnen,

Blever alle die claeuwen binnen Ende sine twe anscoen beede.

710 Dus gheroohte hi huut met leede.

Hoe moehte hi zijn ontheert meer? (A)

Die voete waren hem so zeer,

Dat hi tloepen niet eonste ghedoghen.

Dat bleet liep hem over die hoghen,

715 Dat hi niet wol eonste ghesien.

(iVÖ) Lamf'royt qnam tote hem mettien,

Ende die priester {NB) ende alle die prochiane, Ende hei jonden hem te slane.

(NB) Wie so wille, wachte hem dies:

720 Die scade hevet of verlies Ende groot ongheval.

Over hem so willet al.

Dit seeen arem man Brunen wel:

Si dreechdem alle an sijn vel; (NJ!)

7(17 conde ghewinnen], Vgl. /{. II, 801; „Eer hi die voeten ««(eond ghewinnenquot;. 716—718 In plaats van de/.e vss. leest men iu ons hs.;

a ïliue florste bliven no vlicn.

;3 Hi mch suut onder die zonne y Lamfroyt commen (jheronnen ,

5 Dner na die priester die here,

! Hi quam (jheloejien vele sere;

? Dner no die coster metier mne;

1 Daer na alle die prochiane,

0 Die houde Heden metten ionffhen.

1 Dner na f/uniu up hnren stnji ghespro/iyhen / Sullce i/uene, die van houden

A Cwne eenen tant hndde behouden.]. Zie A.

724 Sak dreeehdetn nu], Vgl. in It. II, 818: „6V waren hem nlle had ende tel.quot; Op dit vs. volgen voorts in ons hs. nog de regels:

(x Die des y/iesiveghen hndde stille,

/3 Hndde Br aan qhestnen tsinen wille.

y Dit was beneden eere riviere,

5 Dat Hrune, onsalichst aire diere,

i Van meneghen dorper was bering hei.

C Doe urns daer lettel ghedinghet,

ri Hem naecte groet onghemac ;

S Die een slouch, die ander stoc,]. Zie A.

25

725 Die een sloech, die ander warp, (yl) Lamfroyt was hem alte scar]).

Een, hiet Lottram lancvoet,

Hi droech eenen verhoornden cloet Ende stacken emmer na dat hoghe. 730 Yrauwe Vuelmaerte ende Scerpeloghe, Abel Quae ende mijn vrauwe Bave (O) Ghinckene stolen met eenen stave. (0) {NE) Ludmoer metter langher nese Droech eenen loedwapper an een pese 735 Ende ghincker met al omme slinghercn. Ludolf metten crommen vingheren Dode hem allen te voren,

Want hi was best ghoboren.

Sender Lamfroyt alleene;

740 Hughelijn metten crommen beene (.1) Was sijn vader, dat weet men wale, Ende was gheboren van Abstale,

Ende was sone vrauwe Ogernen,

Eere /«orewmakigghe van lanternen. 745 Ander wijf ende ander man.

Meer dan ic ghenomen can.

Daden Brunen groet onghemac.

So dat hem zijn bloot huutlac. (A) Brune outline al sulc payment,

750 Als hem elc gaf daer omtrent.

Die pape liet den cruusstaf Ghedichte slaen slach in slaeh, (.1) Ende die coster metter vane Ghinc hem vastelike ane.

755 Lamfroyis broeder ter selver wijlen Quam met eere scerper bijlen

720 aire scaerpstï], »1.

728 verhoorden']. Zie de emendatie van De Vu. in Tschr. 1, 13 en 14.

730 Vuhnaerte scerpe log he]. Zie A.

731 en 732: G inekene koken niet eenen stave.

Abel Quae ende mijn vrauwe Bave]. Zie A.

733 Vóór dit vs. leest men in quot;t lis. nog :

Layhen beede onder die voete Ende sfreden beede om eene cloele.\. Zie A.

735 zwinyheri], V., in Tschr. 1,0, naar /i'. 11,825: „daer hi... mede ghine .v/tm/Z/erc»/¹ 737 alles]. ,1. 730 LamJ'roy]. W.

744 Eens houtmakifjghe]. Zie A. 752 Gestichte], G.

755 en 756 : LamJ'roijt quam ter selver wijlen

Met eere scerper bijlen]. Zie A.

20

Endo sloechene tusschen hals endo hoeft,

758 Dat hi wart sere verdoelt 758*End6 hi verspranc van den slaghe

759 Tusschen eenre riviere ende eenre haghe 759* In eenen trop van houden wiven,

760 Ende warper een ghetal van vivon In die riviere, die daer liep,

Die wel wijt was ende diep.

Des papen wijf wasser eene;

Des was spapen bliscap cleene.

765 Doe hi zijn wijf sach in die vliet,

Doene luste hem langher niet Bruun te stekene no te slane.

Hi riep: »Siet, edele proehiane,

Ghinder vloot vrauwe Julocke 770 Beede met spillen ende met rocke.

Nn toe, die haer helpen mach!

Ie gheve hem iaer endo dach Vul pardoen ende aflaet Van aire sondeliker daet«.

775 Beede man ende wijf Lieten den aermen key tij f Brune ligghen over doot Ende ghinghen, daer die papo gheboot, Beede met stringhen ende met haken. 780 Die wijle datsi die vrauwe huuttraken. So spranc Brune in die riviere Ende ontswam hem allen sciere. Die dorperen waren allo gram,

Doe si saghen, dat hem Brune ontswam, 785 Datsi hom niet mochten volghen.

Tipt oever stonden si verbolghen Ende ghinghen na hem rampinieren.

Bruun die lach in die ryviere;

Daer hi vant den meesten stroem 790 Al drijvende, bat hi, dat God den boem (A) Moeste verdoemen ende verwaten,

Daer hi zijn hoere in hadde ghelaten 793 Ende beede sine lier.

793*Voert vloecto hi dat felle dier,

758 Brune]. 758* DnI lii], 759 der en ender \.

781 i/urnn . Vgl. A'. II, 882; „Spratic lii int waterquot;, i;)i quot;t Lat. 353; „Vob'itnr in llnviiimquot;. 78J Dof, untbr.]. 780 louwr]. 787 mwiyyiiiercnj.M. 7!M oerdrouveiij. G.

27

794 Den boeson vos Reynaerde,

704*Diene, met sinon brunen baorde,

795 So diepe in die eeeko dede crupeu,

Daeme Lamfroyt vant ier stupon,

Daer hi liem so leede dede.

In aldustanen ghobede

Es Brune (NB) wel een (NB) mile (NB) ghedrcven 800 Van (NB) daer die dorpers waren bleven.

Hi was verpijnet ende moede Ende ondereommen van den bloede, [A)

803 So dat hi hadde crancke vaert.

803* Doe zwam hi te lande waert

804 Ende croep ligghen in dat hoever.

804*Ghine saghet noint droever

805 Gheen dier no gheenen man.

Hi lach jammerlic ende stan

Ende sloech met beede sinon lancken. (A) Des mochte hi al Reynaerde dancken. Nu hoert, wat Reynaert heeft ghedaeu. 810 Hi hadde een vet hoen ghevaen,

Eer hi danen was versceiden, {O) Bi Lamfroyts; an der hoyden, (O)

(NB) Verre hunt allen weghen hijl drocch,

Daer het eenlic was ghenoech (NB)

815 Ende hi dor niemen (NB) dorste rumen.

Doe hi dat hoen toten plumen

706 Daer na Lamfroyt van der stupen], Z. A.

700 («li 800 In plaats van deze lezing vindt men in ons ms.:

Lach Brnne also lang he wijle,

Dat hi wel een halve mile Van der stede was ghedreven,

Daer die dorpers waren bleven.]. Zie A.

811 en 812; Bi Lamfroyts an der heyden,

Eer hi danen was versceiden.].

De bepaling an der hei/den kan onmogelijk bij Bi Lamfroyts behooren, maar past uitstekend bij hetgeen op dit verzenpaar volgt, nam. bij de aanwijzing der plaats, waarheen Keyn. zich bij het oppenzelen van zijn prooi terugtrok.

813 815 In plaats van deze vss. leest men in quot;quot;t hs.:

a Hi hadt up eenen herch fjhedreyhen /3 Verre hunt allen weghen,

y Daer het eenlic was ghenouch.

ö Dat was wel zijn rjherouch,

s Dor dat daer zuas niemens (janc,

% Knde hi dor niemens hedwanc ri Sine projje dorste rumen.]. Zie A.

28

Hadde gheleit in sine male,

Doe ghinc hi neder te dale (NB).

Dat weder was scone ende heet;

820 Hi hadde gheloepen, dat hem dat zweet Neder liep neven die liere;

Daer omme liep hi ter riviere. (jVZ?)

In bliscap (NB) was sijn herte ende lonch; Hi hopcde(NB),datLamfroyt(NB) den boreverdoech. (Nil) 825 Doe sprac lü: »Hets mi wel ghevaren;

Die mi te hove meest soude daren,

Die hebbic doot in desen daghe. (A)

Noch tan wanic sonder claghe Ende sonder wanconst blivcn.

830 Ic mach te rechte bliscap driven®.

Doe Reynaert was in dese tale,

Sach hi nederwaert te dale

833 Ende vernam Bruun, daer lü lach.

S33^:'^:Enten eersten als hine sach,

834 Hadde hijs rouwe ende toren 834*(Daer die bliscap was te voren,

835 Daer lach nu thoren ende nijt),

Ende sprac: »Vermalendijt Lamfroyt moet.vlt;?lt; emmer sijn!

Du best dulre dan een zwijn. (NB)

Hoe es di dese becre ontgaen,

840 Die di to voren was ghevaen?

Hoe menich morseel leghet der an.

Dat gherne hetet menich man!« (NB)

818 Achter dit vs. volgt in ons ms. nog:

Kenen ver holen li leen [tal.

Hi was utermnten sat,]. Zie A.

822—823 In plaats van deze vss. lezen we in het hs.:

a Dor dat hi hem vercoelen soude.

/3 In bliscap arde menichj'oude 7 Was sijn herte doe bevaen:

o Hi hopede wel al sonder waen,

« Dat Lamfroyt hadde den bere versleghen $ Ende hine thuus waert hadde f/lmdrefihen.]. Zie A.

835 in'j. Fr. in Ml.^,s dissert, op vs. 915. 837 moet dijn herte]. Zie A.

838 Hierachter volgt in het hs. nog:

Lamj'rojit, er;!har J'uten sonc,

Lettel eeren besta (jhewone^. Zie A.

842 Achter dit vs. leest men in ons hs. nog:

O wy LamJ'roi/t, verser oven druut,

Jloe rilcelike een berehuu!

Ilee/'stu heden verloren.

Die di (jhewonnen was le voren.']. Zie A.

2!)

Dit scelden hevot Eoynaert ghelaton Ende ghinc neder bi der straten 845 Dor te siene, lioet Bruun stoet.

Doe lüne sach ligghen al een bleet Ende ziee ende onghesont Den aermen bere te dier stont,

(Dat sach Reynaert arde glierne),

850 Doe bescait hine te sinen scheme:

»Siere priester, die vous sant!

Kendi Reynaert don rybant?

Wildine scauwen, so siettene hier,

Den roden scalc, den feilen ghier!

855 Seght mi, priester, soete vrient,

Bi den here, dien ghi dient,

In wat ordinen wildi hu doen,

Dat ghi draghet so roeden capproen?

(NB) Weder sidi abt so pryhore?

860 Hi ghinc hu arde na den hore, (VI)

Die hu dese crime hevet bescoren.

Ghi hebt huwen top verloren;

Ghi hebt hu anscoen afghedaen.

Ic wane, ghi wilt zinghen gaen 8(i5 Van der complete dat ghetijde«.

Dit hoerde Brune ende waert omblijde,

Want hine const doe niet ghewreken.

Hem so doohte sijn herte breken (A)

Ende sloech weder in die riviere;

870 Hine wilde van den feilen diere Nemmeer hoeren die ovaria li'.

Hi liet hem neder daer te dale (yl)

Metten strome drijven te hant Ende ghinc ligghen np tander sant.

875 Hoe sal nu Brune te hove comen?

Al mocht hem al de werelt vromen,

Hine ginghe niet over sijn voete voren,

{NB) Daer hi te voren van (NB) hadde verloren

851 vo j. M. nam- /i'. II, 9rgt;7. 858 dnujUcn]. »!. - so untbr.j. A1 Uhmi uit de

vroegere iiiuiwe/.igheid vim dit woordje Imit zieli de vorm roeden, d. i. roedeen, verklaren. 8r)!l So weder], M. SGf) huwenj, /ie Tschr, .^r), 'J51 . op vs. 1)51.

871 lale.j. Zie Ml,., bl. 40, o]) vs. 957. 874 datj. Zie A.

877—878 In plaats van deze vss. leest men in ons lis.:

a Hine ^uiglie niet over sine voete;

ft Hi teas (jhenoopt so onsoete ■/ In die eecke., daer hi te voren 5 Van Iwecn melen hadde veiiorenj. Zie A.

30

Alle die olaeuwen ende dat vel. 880 Hine oonste niet ghepeinsen wel, Hoe hi best ten coninc gaet.

Nu hoert, hoe hi die vaert bestaet: Hi zat over sine hamen Ende began met groter seamen 885 Rutsen over sinen staert;

Ende als hi dus moede waert, (A) So wentelde hi dan eene wile. Dus dreef hi meer dan eene mile, Eer hi tes coninx hove quam. 890 Doemen Brune daer vernam

In derre wijs van verren comen.

Wart ghetwifelt van hem zomen, Wat daer quam ghewentelt zoe.

Dien coninc waert de herte onvree, 895 Die Brune bekende te hant

Ende seide: »Dit es mijn seriant Brune; hom es dat hoel't so roet.

Hi es ghewont toter doot.

Ay God, wie heeftene so mesmaeet?« 900 Binnen desen so was Brune ghenaect, Daer hi den coninc claghen mochte. Hi stan ende versuchte onzochte Ende sprac: «Coninc, edel heere, Wreket mi dor hu selves ere 905 Over Reynaerde, dat lelie dier,

Die mi mine scone lier Met ziere lust verliesen dede,

Ende daertoe mine hoere mede,

Ende hevet mi ghemaect, als ghi siet«. 910 Die coninc sprac: »Of ic dit niet No wreke, so moetic zijn verdoomt!« Ende hier na so hevet hi ghenoomt Alle die hoechste bi namen Ende ontboet, datsi quamen

890 daer ontbi'.]. .1., zoowel om den zin als om 't metrum niiar 11, 1002: „Ende als men Brunn ducr vernamquot;.

Ü0I Dlt;it]. Zie ook Ml. op vs. !l!ll—0!t2. !)0.^r) diet],

!I08 hoeren]. Voor don sing'. vgl. men bov. 703, 7fl2 en 800, alsmede het Lat. 419: Aurem laevnm. De verandering van mine in mijv is onnoodig, dewijl die vorm van 't possessief als femin. bij een vrouw, hoere, past (vgl. mijne Mnl. Sjjrh. § 28C) of desnoods ook als neutrum bij een onzijd. hoen; op zijn plaats zoude zijn (vgl. gemelde Sjirh. § 343 b).

31

015 Alle gader an sinen raet

I'Jnde rieden (NB), hoe dese daot Best werde gherecht tes coninx ere. Doe rieden die meeste heeren, (A) Dat inenne anderwovven daghen sonde 920 Reynaerde, of die coninc wonde,

Ende horen tale ende wedertalo.

Oec seiden si, si wilden wale

923 Dat; Tybeert die cater van desen 923*ïote Reynaerde bode sonde wesen.

924 Al ware hi eranc, hi ware vroet.

924* Dese raet dinct den coninc goet.

925 Doe sprac die coninc: »Here Tybeert, Gaet wech ende, eer ghi wederkeert, (A) Besiet, dat Reynaert met hn come.

Dese heeren segghen some.

Al es Reynaert andren dieren fel, 930 Hi gheloevet hn so wel.

Dat hi gherne doet hnwen raet.

Ne comt hi niet, hets hem quaet: Men salne derdewerven niet daghen,

Maef rechten te lachtre alle sinen maghen. 935 Gaet Tybeert, dit secht hem«.

— »Ay lieere®, sprac Tybeert, »ic bom Een arem wicht, een cleene dier.

Hero Brune, die staorc e.v ende fier, Ne conste Reynaert niet ghewinnen. 940 In welker wijs salics beghinnen?« Doe sprac die coninc: »Here Tybeert. (Hii zijt wijs ende wel gheleert.

Al sidi niet groet; nochtan (yl)

Hets menich, die mot Inste can 945 Dat werken ende met goeden rade.

Dat hi met crachte niet no dade.

Gaot, doet sciere mijn ghebod«.

Tybeert sprac: »Nn holpe mi God, (,l)

'.Ufi Doe rieden si hoe]. .1.

919 tv'ee werven]. Voor de juistheid van liet rangtelwoord is in R. II, 10.')2, de lezing anderwerf te vergelijken (z. o. Ml,, in diens dissert, bl. 42). Het behoud van den vorm werven bij het ordinale vindt zijn rechtvaardiging in § 383, opm. 2, mijner Mnl. Sjji-,

92fi ende ontbr.]. .1.

933 drie werven daghen |. Zie A. 934 Te lachtre alle sinen maghen]. Zie A.

938 tons]. Vgl. II. II, 1 onil; „liriinn die sterc is ende lierquot;.

Dat hot mi moete wel vergaen.

950 Ic sal dese vaert bestaen;

Doch mi es zwaer in minen moet.

Node ghevaller mi af (JVB) goot«.

Nu maect hem ïybeert viet speet up die vaert,

Die zeere es droeve ende vervaort. {NB)

955 Doe sach hi van verren ende vernam,

IVaer sente Martins voghel(NB)ghevloghenquam, (O, NB) Ende riep: »/1/ heil, edel voghel,

Kere herwaert dine vlotjhel Ende vliech te miere rechter hant!«

960 Die voghel vloech, daer hi vant Een haghe, daer hi in wilde lijden,

Ende vloech Tybeert ter luchter zijden.

Dit teekin ende dit ghemoet Dochte Tybeert niet wesen goot.

965 Hadde hi ghesien den voghel lijden Scone tsiere rechter zijden.

So waende hi hebben goot gheval;

Nu was hi dies onthopet al.

Nochtan muecte hi hem selven moet 970 Ende gheliet hem, als menich doet,

Bet dan hem te moede was.

Dus liep hi henen sinen pas,

Tes hi quam te Maupertus Ende vant Keynaerde vore zijn luuis 975 Alleone staen verweendolike.

Doe sprac Tybeert (O): »lt;io(l die rike Moete hu goeden avont gheven.

Die coninc dreecht hu an hu leven,

!t5it «ciif . /1« A. 951 Diem\doet\./wA. 952 Godgheveremi al'al goet.^. ZieA. 95.3 Nu moet Tybeert doen die vuert]. Zie A.

955 cm 956 In plaats van deze vss. leest men in ons lis.:

« Ende als hi up den weck quam,

/3 Saeh hi van verren ende vernam y Sente Martins voghel ende quam ghevloghen.

o Doe wart Tybeert vroe ende in lio(jhen\. Zie A.

957 an sente Marlins voghel]. J., M. en ten deele reeds G. Vgl. in li. 11, 1073: „So riep hi: al heil, edel voghelquot;; en in 't Lat. 450: „Saloe larequot;.

958 ontbr.J. G. Vgl. /i. II, 1074: „Keer herwaert dinen vlogher'. Z. o. A.

959 Nu]. 966 ter']. J.

974 m]. Vgl. R. II, 1090: „vor sijn huns^,,, en 't Lat. 459: „ante domus'quot;. Z. o. Ml. op 1066.

976 Tybeert spraej. Metri eausa naar li. II, 1092- „Doe sprac Tibeert'quot;; het voorafgaande vs. bevat namelijk vier heffingen.

33

Ne comdi niet te hove niet mi®.

980 Reynaert sprac: »Tybeert, helet vrij,

Neve, ghi zijt mi willecome.

God gheve hu ere ende vrome;

Bi Gode dat jan ic hu wale«.

Wat coste Reynaerd scone tale? (A)

985 Al seghet sine tonghe wel,

Sine herte die es binnen fel; (iVB)

Eer die ripne ten hende wert ghelesen, {O)

Wert dit Tybeerde gotoghet (O, NB). Ende met desen Sprac hi\ »]S^Teve, ic wille te hove waart,

990 Maer tavont willic sijn hu waart,

Ende morghen ga\\[ metten daglie. (Nil)

In hebbe oec onder al mine maghe Niemen, Tybeert, daer ic mi nu Bet up verlate dan up hu.

995 Hier was common Bruun de vracl;

Hi toechde mi so fel ghelaet Ende dochte mi so overstaerc,

Dat ic omine duaent maerc Den wec!i met hem niet luidde bestaen.

1000 Dat sal ic met hu al sender waen Maerghin metter dagheraet;

_ Dat dinct mi den besten raet«. (O)

985 wale]. Vgl. 1{. II, 1101 en 1102;

„Al seit syi) tonghe teel,

Sijn herte dat is van binnen fel.quot;

7j. o. Ml. op 1075— 1078.

987 en 988 In plaats van deze twee verzen leest men in 't hs.;

a Dit wert Tybeerde ghetoghet wel,

/3 Eer die lijne wert ghelesen

•/ Ten hende: ende met desen]. Zie A.

989 991 In plaats van deze drie regels vindt men in ons lis.:

a Sprac Reynaert; ^Neve, ie wille dat ghi ft Tavont herberghe hebt met mi,

'/ Ende morghen willen wi metten daghc S Te hove wnert sondcr sa^/iequot;.]. Zie A.

992 allé], Metri causa. 995 braet\. G.

1002 en 1003 Tybeert sprac; filets beteren raet,

L'nde het dinct mi beter ghedaenquot;,].

tegenover deze redactie, met haar lamme herhaling, de oneindig betere lezing van li. II, 1118 en 1119; „Dat dunct mi den besten raetquot;.

Tibeert sprac: „twaer beter dat wiquot;,

waar het eerste vs. nog bij Uoyn.'s woorden behooit.

De vervanging van beter, in 1003, dooi* bet (zie .1. en M.) is niet gerechtvaardigd; men bedenke toch, dat dit woord in deze en dergelijke constructies ook nog als adject, kon gelden (vgl. de Vondet-gr. § 217«).

3

84

Tybeert sprac; »Trvare beter ghedaen, Dat wi noch tavont te hove gaen, 1005 Dan wi tote morghin beiden.

Die mane scijnet an der heiden Also claer alse die dach.

Ic wane, nicmen ne sach Beter tijt tote onser vaert«. 1010 — »Neen, lieve neve«, sprac Keynaert; »Sulc raochte ons bi daghc ghemoeten, Hi sonde ons quedden ende groeten, Die ons neramermee dade goet, (.1) Quame hi snachts in ons ghemoet. 1015 Ghi moet herberghen tavont met mi«. {A) Tybeert sprac: »Wat souden wij Eten, Keynaert, of ic hier bleve?«

— »Daer omme zorghe ic, lieve novo; Hier es der spijsen cjoeden tijt.

1020 Ghi mocht heten, bogheerdijt.

Een stic van eere honichraten. Die beqnamelic es utermaten.

Wat sechdi, moochdi shonichs yot?« Tybeert sprac: »Mine roekes niet. 1025 Keynaert, hebdi el niet in huns?

Gavedi mi eene vette mnus,

Daer mede ivario, wel bewacrU.

— »Eene vette muus?« sprac Keynaert, »Soete Tybeert , wat sechdi ? (A)

1030 Hier woent na oen pape bi;

Een scuere staet na an sijn huns,

Daer in es meneglio vette mnus; Ic waense niet ghedrooghe oen waghen. So dicken hoere ic den pape claghon, 1035 Dat sine drijven hu ten husc«.

— «Keynaert, zijn daer so vette muse? Vergave God, waevio nu daer®.

— »Tybeert«, seit hi, »sechdi waer ? Wildi muse?« — »Of icse wille?

1040 Keynaert, doet dies een ghestille.

1011 daer]. W. naar R. II, 1127: „Sulc mocht ons bi daghe moetenquot;. 1019 (/«aden]. Zie A.

1025 el ontbr.]. J. Vgl. li. II, 1141 : „Hebdi anders niet int huns?quot;

1027 Hetic hu ghewaert]. Zie A. 102!) secht dij. G. 1030 noch]. Zie

1031 noc/i]. Zie A. 1037 waer ic]. Zie de noot bij vs. 148.

35

Ic minne muse voor alle saken.

Weetti niet, dat muse smaken Bet dan eenich vonisoon ?

Wildi minon wille doen,

1045 Dat ghi mi leet, daer si zijn,

Daer mede mochti die hulde mijn Hebben, al haddi minen vader Doot ende mijn gheslachte al gader*.

Reynaert sprac: »Neve, houddi hu spot?«(/!) 1050 — «Neenic, Reynaert, also helpe mi Ood«.

— »Weet God, ïybeert, wistic dat, Ghi soutter sijn noch tavont sat«.

— »Sat? Reynaert, dat ware vele«.

— «ïybeert, dat sechdi thuwen spele«. 1055 — »In doe, Reynaert, bi miere wet.

Haddic een muus ende waerso vet,

In gael'se niet omme eenen busant«.

— «ïybeert, .so gaet met mi te hant.

Ic leede hu daer ter selver stat,

10G0 Daer icker hu sal maken zat.

Eer ic nemmermeer van hu scoede«. (.1)

— »Ja ic, Reynaert, up dal gheleede Ghinghe ic met hu te Mompelier«.

— »So gaen wi dan; wi sijn hier 10G5 AI te langhes, sprac Reynaert.

Doe so namen si up die vaert (NB)

Ende liepen, daer si wesen wilden,

Dat si nye toghel uphilden.

Eer si quamen tos papen scuore,

1070 Die met oenen erdinen muere {A)

Al omme ende omme was beloken,

Daer Reynaert een vac hadde tebroken Des ander nachlcs daer te voren,

Doe die pape hadde verloren 1075 Enen liane, die hi hem nam.

Hier omme was tornich ende gram

1047 en 1048 vadre, c/adré], 1056 ivaer so]. Zie de noot bij vs. 148.

1058 so ontbr.]. Vgl. li. 11, 1174: „So ga wi, Tibeert, al te hantquot;. 1062 die], 1060 Aehter dit vs. heeft het hs. nog:

Tybeert ende sijn oem lieiinaert,].

M. Vgl. ook li. II, 1182. — De verandering van Doe in Dus (z. M.) is onnoodig. 1067 loepeii]. Vgl. R. 11, 1184: „Ter stat daer si iccsen wilden'quot;.

1072 in was]. Zie A.

1073 daghes]. Fu. in Ml.'s Proelsclir. op vs 1 165.

3*

3G

Des papen sone Martinet Ende hadde voer dat gat gheset Een strec den vos mede te vane;

1080 Dus gherne wrake hi den hane.

Dit wiste Reynaert, dat felle dier,

Ende sprac: »Neve Tybeert, hier Crupet in dit solve gat;

Ne weset traghe no lat,

1085 Gaet al omme ende omme gripen.

Hoert, hoe die muse pipen. (NB)

Ie sal hier voer dit gat bliven(O) staem.{NB)

— »Willic te desen gate ingaen ?

quot;Wat sccluli, Reynaert, eist hu raet?

1090 Dio papen connen vele baraet;

Ie bestoetse arde noode«.

— »0 wy, Tybeert, twi sidi bloode?

Wanen quam huwer herten desen wanc?« Tybeert scaemde hein ende spranc,

1095 Daer hi vant groet ongherec:

quot;Want eer liijt wiste, was hem Astree Omme sinen hals arde vast.

Dus hoonde Reynaert sinen gast.

Alse Tybeert gheware wart 1100 Des strecs, wart hi vervaert

Ende spranc voert; dat strec liep toe. Tybeert moeste roepen doe (NB)

Mot eenon iammerliken ghelate,

Dat Reynaert hoerde up der strate 1105 Buten, daer hi alteenen stoot,

Ende riep: »Vindiso goet.

1087 In plaats van dit enkele vs. leest men in ons hs.:

a Keert toeder kuut, als ghi zijt sat.

/3 Ic sal hier bliven voer dit gat,

-/ Ktide sal hu hier buten leiden.

S Witw moghen niet tavont sceiden :

s Morghin gaen ivi te hove ivaert.

% Tybeert, siet dal ghi niet en sjmert.

ri Gaet heten, ende laet ons keren 0 Te miere herberg hen met eeren:

t Mijn wijf' sal ons wel ontJ'aen,\. Zie A.

lOitl hesteecsé]. Zie A. 1096 een strec], .1.

1102 Tussehen dit en het volgende vs. geeft het hs. nog to lezen:

Knde wroughede hem seleen dor den noot;

makede een ghcrouji so groot]. Zie A.

1105 alleené]. Hen bepaling alleene heeft hier geen zin; wel daarentegen een adverb, met de beteekenis „steedsquot;.

37

Die muse, Tybeert, onde vet?

Wiste nu dat Martinet,

Dat ghi (NB) dit wiltbraet (NB) hatet alsoe, 1110 (NB) Hi sander lui saeuse maken toe; So hovesch oen cnape os Martinet.

Tybeert, ghi singhet als ghi et.

Pleecht men tos coninx hove des? Verghave God, die giieweldich es, 1115 Tybeert, dat (O) daer met hu ware Ysingrijn, die mordenare,

In suiker bliseap als ghi zijt!«

Dus hooft Roynaort groot delijt Dor Tybeorts ongheval.

1120 Ende Tybeert stout endo glial So hide, dat Martinet ontspranc Ende, riep: »Ha ha, Goddanc!

Ter goeder tijt hooft nu ghostaon Mijn strec; ic hebber mot ghovaen 1125 Den hoenredief na minen wane.

Nu toe, gholdon wi hem don hane!«

Met doson (A7i) weote hi moeder ende vader Ende die kindro allo gader,

Ende riep: »Nu toe, hi os ghovaen!« 1130 Doe moehtemon sien porren suen Alle die in dien huus waren. (.1)

Solve die pape no wilde niet sparen,

Quam huten bedde moedornaeet.

Martinet hi was gheraect

1109 In plants van dit vs. vindt men in 't ms.;

Dat ghi ter tajlen sntet

Ende dit wiltbraet dus hatet,

Dat rjhi verleert, in weet hoe,]. Zie A.

1112 in lane so hef]. Vgl. 11. 1J, 1238: „Tibeert, mi dunct, ghi singt als ff hi etquot;. Alleen bij een lozing, als de laatste, erlangt de uiting in het volgende vs. reden van bestaan.

1115 Dat Tybeert]. Deze eenvoudige omzetting, welke aan den tekst een volkomen gezonden zin geeft, is gewis meer aan te bevelen dan do moer omslachtige verandering, naar de lezing van U. 11 door W., J. en M. noodzakelijk geacht, namelijk: de vervanging van Ti/beert door Ysingrijn en van Ysingrijn, in 1116, Aoor Die felle die/.

1122 Martinet]. J.

1127 In plaats van dit vs. leest men in 't ms.:

Met desen wart hi loten viere I'Jnde ontstac ('enen stroewisch sciere Ende wecte muedre ende vadre]. Zie A.

1128 ijadre]. 1133 hute sincn]. J.

38

1185 Toto Tybcort ende riep: »Hijs hicrx Die pape spranc an dat vier Ende ghegreep zijns wijfs rocko. Een offerkeersso vranwe Julocko Nam (O) ende ontstacse metter haest. 1140 Die pape liep Tybeert naest

Ende ghincken metten rocke slaen. Doe moeste Tybeert daer ontfaen Wel meneghen slach al in een. (NB)

Martinet ghegreep eenen steen 1145 Ende warp Tybeert oen hoghe huut. Dio pape stont al bloeter huut Ende hief up eenen groeten slach.

Alse Tybeert dat ghesach,

Dat hi emmer sterven soude,

1150 Doe dedi een deel als die boude

(Dat dien pape verghinc te scanden):

Beede met claeuwen ende met tanden (JVJi) Spranc hi dien pape tusschen die been Ende haelde hem dat em van dm iween 1155 Uter burse al sonder naet,

Daer men dien beyaert mede slaet.

Dat dinc viel neder up den vloer. Die vrauwe was zeerich ende zwoer Bi der zielen van haren vader,

llüO Si wilde wel om al gader Die offerande van eenen jare,

Dat niet den pape ghevallen ware Dit vernoy ende dese scame.

So sprac: nn tsleets duvels name

1138 cn 1139 nam vrauwe Julocke Ende]. Metri causa.

1143 Tusschen dit en liet volgende vs. lezen we in 't hs. nog;

Die pape stont, als hem icel sceeu,

Al meet emle slouch slach in slach Up Tybeert, die voer hem lach.

Daer ne spaerde haer ver/heen.'].

Deze serie van fraaie herhalingen wordt niet in R II aangetroffen (z. aid. 1273 en 1274). lialduinus heeft ze blijkens den passus „nemoque parcit eiquot; (537) in zijn origineel gelezen, doch, met uitzondering van gemelden laatsten regel, als onnut materiaal in zijn vertaling achterwege gelaten.

1153—1155: a Dedi hem pant, alsoet wel scheen,

fi Ende spranc dien pape tusschen die been •/ In die burse enz.]. Zie A.

1160 Sine]. Vgl. li. II, 12!)2; „Si woude dattet haer ghecostwaerquot; enz. .1. las Soe. 11C4 int sleets']. J.

39

1165 Moete dit strec sijn ghoset!

Siet, lieve sonc Martinet,

Dit was van huwes vader ghewande. (.1) Siet hier mijn scade ende sijn scande Emmermeer voert in allen stonden.

1170 Al ghenase hi van der wonden,

Ui blivet ten soeten spele inat«.

Reynaert stont noch doe voer tgat.

Doe hi dese tale hoerde,

Hi loech, dat hem bach ten scorde 1175 Ende hem crakede die cavcrne.

Doe sprac hi te sinen scheme:

»Swighet, Julocke, soete vrauwe,

Ende laet zyncken desen rauwe. {NB) Wattan, al he vet hu here verloren 1180 Eenen van den clippelen vorm, (NU)

Laet bliven dese tale achter.

Gheneset de pape, en os gheen ladder, Dat hi ludet met eere clockon«.

Dus troeste Reynaert vrauwe Julocken, 1185 Die haer arde sere mcsliet.

Die pape mochte langhor niet Ghestaen, hl viel in ommacht.

Doe hiefsene up ende heeften bracht {NB) Te bedde waort. Doe keerde Reynaert 1190 Alleane tsiere herberghen waert Ende liet Tybeert in groter noot Ende in zorghen van der doot. {NB)

1166 neve]. W. naar R. II, 1298. 1168 mijn]. Ml. op vs. 1278.

1171 den]. G. Vgl. R. II, 1303. 1175 taverne]. Zie Tschr. 5, 251, op vs. 1285.

1178 Tusschen dit en het volgende vs. vindt men in het hs. nog de lamme herhaling; Ende laet bliven huwen toren,

welke in R. JI ontbreekt (z. aid. 1310 en 1311).

1180 en 1181 In plaats van deze regels lezen we in 't ms.;

a Eenen van den elippelen zinen,

/3 Al te min so sal hi pincn.

•/ Laet bliven dese tale achter.]. Zie A.

1182 lachlré]. 1188—1192 In plaats van deze vss. leest men in 't lis.:

x Doe hiefsene up met haerre cracht /3 Ende drouchene recht te bedde waert.

•/ Uier binnen keerde Reynaert 5 AUeene ter herberghen waert f Knde liet Tybeert -eere vervaert $ Ende in zorghen van der doot.

rj Al was Tt/beerts zoryhe groet,]. Zie A.

40

Maar «loo hise allo onlodich sach Over dien papo, die daer lach 1195 Ghowont, doe ghinc hi hem pinen,

So dat hi motton tanden zine (A)

Die pose midden boot ontwoo.

Doe no wildi letten neramee Ende spranc weder liute ton gate (/1) 1200 Ende dede hom up dio rechte strate, Die tos coninx waert ghelach.

Eer hi daer quam, so waost daoh Ende die zonne begonste rij sen.

In eens arems ziecs wij sen 1204 Quam Tyboort in thof gheronnon,

Die tes papen haddo ghowonnen,

Dat hi langhe claghon mach.

Also die coninc dit versach,

Dat hi hadde dat hoeghe verloren, 1210 Doe mochtemen vroeselike horen

{NB) Dreeghen don dief Reynaert. (yl) Die coninc doe niet langhor no spaert, (J) Hine riep sine baroene te rade Endo vraoghde, wat hi bost dado 1215 Jeghen Reynaerts overdaet.

Doe waert ghindre monich raet,

iloemen Reynaert tor redenon brochte, Die doso overdaet wrochto.

Doe sprac Grimbeert die das, {A) 1220 Die Roynaerts broodersone was:

»Ghi heeren, ghi hebt tncneghen raet. Al ware mijn oom noch also quaet,

Salmon vrij recht voertdraghen,

Men salne dcrrfewaorven daghen, 1225 Alsomen doet eenen vrijen man.

Endo en comt hi niot dan,

So os hi sculdich aire dine,

Daer hi af' voer den coninc (A)

Van desen hoeren es beclaghet«. 1230 — »Wie wildi, Grimbeert, dattone daghet?»

1193 Mner ontbr.]. Vgl. in verband met de wijzigingen, in de voorafgaande vss. gemankt, de lezing van li. II, 132ó: _nMer doe hise al onledieh sachquot;.

1211 Den coninc dreeghen].

1224 drie waerven]. Vgl. li. II, 135C, denlc werj] en z. o. Ml. in diensProcfschr., bl. 42. Vuor den vorm waerven verwijs ik naar de noot onder den tekst bij vs. 01!).

41

Sprac do coninc, »\vie os hier,

Die sijn hoeghe ofte sijn lier quot;Wille setten in avontueren Omme eene felle creatuore?

1235 Ie wane, hier niemeno en es so zot«. (A) Grimbeert sprac: »So holpe mi God,

Siet mi hier, ic bem so coene,

Dat ic wel dar bestaen te doene Dose bodscap, ghebiedijt«. (A) 1240 — »Grimbeert, gaet weeh ende zijt (A) Vreet ende wacht hu icghen mosval«. Grimbert sprac: »coninc here, ic sal«.

Dus gaet Grimbeert te Maupertuus. Als hire quam, vant hi in huus 1245 Sinen oom ende vrauwe Ermelijne,

Die bi haren welpellt;ijnen Laghen in die haghedochto.

Ende ten eersten dat Grimbeert moehte, (/1) Groette hi sinen oom ende ziore moyon. 1250 Hi sprac: »En sal hu niet vornoyen Dos geruchts, daor ghi in zijt?

Dincket hu noch niet wesen tijt.

Dat ghi trect, oem Reynaert,

Toto dos conincs hove waert,

1255 Daor ghi wel zero zijt beclaghet?

Ghi sijt 111 waerven ghedaghet.

Vermerredi maerghin den dach,

So zorghic, dat lm ne mach Neghoene ghenade me ghescien.

1200 Ghi suit in den derden daghe sion Hu casteel bestormen, Maupertuus:

Ghi suit gherecht sion voer hu huus Eone galghe ofte een rat.

Over waer segghic hu dat:

12G5 Beede hu kludre ende hu wijf Stillen verliesen haer lijf Lachterlike al sender waen.

Ghine moghet solve niet ontgaon.

Daer omme es hu do beste raet,

1270 Dat ghi met mi te hove gaot.

Hots mosselic, lioet ghevallen mach:

Hu es dicken up eenen dach

1251 onrechts]. Vgl. li. II, 1385: „van den (jheru/te, daer glii in sijtquot;. 1257 Vermerrendï]. J. 12G1 //uwen]. gt;1. metri uausa.

42

Vremder ar on hi er a ghe vallen ,

Dan ghi noch quite van hem alien (^1) 1275 Met des coninx orlove

Maerghin sciet liuten hove«.

Reynaert seide: »Ghi secht waer.

Noch tan, Grimbeert, comme ic met vaer Met hu onder des coninx ghesinde; 1280 Die ic binnen den hove vinde,

Sijn up mi verbolghen al.

Quame ic danen, het ware gheval. Nochtan dinct mi beter wesen (Ghenese, of ic mach ghonesen), ■ 1285 Dat ic met hu te hove vare,

Dan het al verloren ware,

Gasteel, kindre endo wijf Ende daertoe mijns selves lijf.

In mach don coninc niet ontgaon. 1290 Also ghi wilt, so willic gaen«.

»Hoert«, seit hi, »vrauwe Hermelijne, Ic bevele hu die kindre mine.

Dat ghire wale pleghet nu.

Voer alle dandre bevelic hu 1295 Minen zone Reynard ine;

Hem staen wel die gram line An xinen muulkine over al;

Ic hope, dat hi mi slachten sal.

Hier es Rosseel, een scone dief; 1300 Die hebbic nochtan harde lief, (A) Ja, als yement sine kindre doet. (vl) (NB) Eist dat gi nu hen doet goet, Ic salt mi nemen arde na.

Up dat (NB) mach sijn, dat ic ontga, 1305 Dat iel hu weder mode lonen».

Met hoofschen woorden ende met sconen Nam Reynaert an do sine orlof (A)

Ende ruumde sijns selves hof.

1273 avontueren]. 1278 daer]. Zie A. 1279 Met hu ontbr.j. Zie

1280 en 1281 Dat — Jis]. Zie A.

1296 f/aerdeline]. Zie Tschr. 1, 16, op vs. 1415. 1297 In zine}.

1299 Rollet], G.

1302—1303: Al eist dat ic nu van hier moet,

Ic salt mi nemen arde na,

l!p dat ic mach, dat ic ontga.

Grimbeert, ueve. God moet hu lonen.] Zie A.

43

Ay, hoe droeve Weef vrauwe Hermeline 1310 Ende hare cleene welpekine,

Doe Reynaert sciet huut Maupertuus Ende hi hof liet ende huns Aldus omberaden staen.

Nu hoort, wat Reynaert heeft ghedaen.

1315 Teerst dat hi quam an der heyden,

Hi sprac te Griraberte ende zeide:

«Grimbert, siat, wel soete neve,

Van zorghen swetic ende beve.

Want ic in vresen ga van der dool,

1320 Ende mijn berotiwenesse es sa (jrool Van sonden, die ic hebhe ghedaen,

Lieve neve, ic wille gaon Te biechten hier te di;

Hier nes ander pape bi.

1325 Hebbic mine biechte ghedaen,

Hoe so die saken sijn vergaen, (.1)

Mine siele sal te claerre wescn«.

Grimbeert andwoerde na desen:

»0em, wildi te biechten gaen,

1330 So moetti dan verloven saen Alle diefte ende allen roef,

Of en diet hu niet een loef«. (/1)

— »Dat weetic wel«, sprac Reynaert.

«Grimbeert, nu hoert haerwaert {NU):

1335 Confiteor pater mater,

Dat ic den otter ende den cater Ende allen dieren hebbe mesdaen.

Daer af willic mi in biechten dwaen«.

1317 scone]. Vgl. de vert. C22: _nEn aspice, dnlcis mnicequot;. Sconc zou als epitheton hier in 't geheel niet te pus komen.

1318 suc/i(ic]. Vgl. de vert. G23; „surfo tremoqnequot;. In verband met de lezing siet, in 1317, ware suchtic ten eenenmale onbegrijpelijk. Vgl. ook Ml. onder aan bl. 50.

1319—1322 In plaats van deze drie vss. leest men in 't hs.:

Lieve neve, ic wille gaen,

Nu hoert mine redene sn«H.].

Zie Mi., in diens proefsehr., bl. 50. (In vs. 131!) heb ik evenwel meer getrouw de goede lezing van li. II overgenomen, en daarentegen in 1321 hot onjuiste mesdaen van li. II, 147!), veranderd in Ijheduen.)

1334 Tusschen dit en het volgende vs. staat in 't hs. nog:

a l'.ndc vnndel mi (jheraden.

i Siet, ic come lm te ghenndeu y Van alle (/ader minen mesdaden.

5 Nu hoert, Grimbeert, ende verstaet.•]. Zie A.

1337 alle diere]. W.

44

Grimbeert sprac : »Oem, walschedi ?

1340 Of ghi (NB) wilt, sprooct ioghen mi In Dietsche, dat iet mach verstaen«. Doe sprac Roynaert: »Ic hebbe mosdaen Jeghen allo diere, die leven;

Bidt Crode, dat hijt mi moeto vergheven. 1345 Ic dede minen oem Brune

Al bloedich maken sine crime.

Tybeert dede ic muse vaen, (A)

Daer ickene zere dede slaen Tes papen huus, daer hi spranc int slrec. 1350 Ic hebbe ghedaen groet ongherec Canticleer an sine kindre,

Waren si meerre ofte mindre. (NIJ)

Oec hebbic (NB) Ysengrijn mee (NB) bodroghen. Dan ic di sonde ghesegghen moghen. 1355 Omdat ic te bet hem dada quaet,

Hietic/cc/t oem dor baraet.

Ic maectene moonc ter Elmaron,

Daer wi beede begheven waren;

1340 i/et wilt]. J. Een uitdrukking, met den zin „uls 't u belieftquot;, is hier even juist van pas als de woorden van den tekst v-i- „zoo gij iets begeertquot; onzinnig mogen heeten.

1349 net.']. J. De weglating van huus (zie J.) is hier echter onnoodig; het metrum van ons vs. is, ook met genoemd woord, in orde.

1351 endé]. Bij deze kleine verandering wordt, naar ik meen, de dictie veel juister en nauwkeuriger. Ont/herec = „schade, nadeelquot; past uitstekend in verband met Canticleer, maar zou te zwak zijn met betrokking tot de vermoorde kinderen des haans.

13.')2 Tusschen dit en het volgende vs. staat in het hs nog;

Dicken makedicse tos.

Dor recht bectaghel hi den vos.

Die coninc en es mi oec niet ontfjaen;

1c hebbe hem toren oec (jhedaen Ende mesprijs der coninghinne,

Dat si spade sullen verwinnen Also vele eeren van mi.']. Zie A.

1353 In plaats van dit vs. leest men in ons ms.;

Oec hebbic, dat ser/ghic di,

Grimbeert, mee liede bedroghen |. Zie A.

1355 Ende Ysengrijn, dat verstaet]. Zie Tsehr. 5, 252. Ende, dat ik aldaar behouden had, meen ik thans als onpassend te moeten verwijderen.

Men lette voorts op de overeenkomst in gedachte tusschen de lezing der vertaling en de volgende plaats uit den Ysengrimua 1, II en 12;

„Dicebat patruum falso Eeinardus, ut illa ïamquam cognato crederct usijuc suoquot;.

1356 Hietic]. Zie Txchr. 5, 2r)2.

45

Dat wart hem al te zere te pinen:

1360 Ie (lede hem au die olnckelijnen Binden beode sine voete.

Dat ludon wart hem doe so soete,

Dat hijt emmer wilde lecren.

Dat verghinc hem tonneeren;

13C5 Want hi luudde so utermaten,

Dat alle, die ghingen bi der straten Ende Ihocrdm, worden dac.r af in vare Ende wacnden, dat die duvel ware,

Ende liepen daer si luden hoerden.

1370 Eer hi doe consto in cortcn woerden Ghespreken: »ic wille mi beghevcn«,

Hadsi hem na ghenomen tleven.

Sint dedic hem die crune gheven;

Hem maechs ghedinken al zijn leven,

1375 Dat weetic wol over waer:

Ic dede hem afberneu dat haer.

So dat hem die zwaerde cramp.

Sint dedic hem meerren scamp Up tliijs, daer icken loerde visscheu,

1380 Dat hi (NB) niet conste ontwisschen;

Hi ontfincker moneghen slach.

Sint leeddickine up oenen dach Tote dos papen van Ambloys.

In al dat lant van Vermendoys 1385 So en woende gheen pape rikcr.

Die solve pape hadde oenen spijker,

Daer menich vet bake in lach;

Des haddic d icken goot ghelach.

Onder dien spijker haddic een gat 1390 Verholonlike ghemaect; in dat

{NB) Dedic Ysingrijn [NB) crupen.

Daer vant lü rentvleesch in cupon Ende baken hanghende vele.

Des (NB) dedi dor sine kele 1395 So vele gheliden utermaten:

Als hi weder luiten gate

1367 Ende waren binnen der Elmaré]. Zie A.

1308 Ende ontbr.]. Zie A. 1373 die ontbr.]. .1.

1380 Daer lii mi niet]. De weglating vim mi was reeds door W. voorgeslagen. 1383 Umi- of Unubloys (het eene zoowel als liet undent kan men in ons lis. lezen)]. Knorr in diens PraeJ. X.

13U1 Daer dedic Ysingrijn in crupen.]. Vgl. li. II, 1553; „Dedic Isogrim gaen er.'quot; 1394 Des vleesch']. M. naar li. 11, 1536: „Die (1. Dies) liet hi given door sijn keelquot;.

46

Waende keeren, so verboet Hem (NB) dat liden sijn buuc {NB) groet, Dat hi beclaghede zijn ghewin, 1400 Daer hi was common hongherich in, Ne condi zat niet {NB) huut daernaer. {NB) Nu hoert, wat ic toebrochte daer (O).

Ie liep al daer die pape zat Te ziere taflen ende hat.

1405 Die pape hadde eenen cappoen;

Dat was dat aire vetste hoen,

Dat men in al dat lant vant; (.1)

Hi was ghewent al toter liant.

Dien prandic in minen mont 1410 Voer die tafle, daer hi stont,

Al daer die pape toesach.

Doe riep die pape: »Nu vanc, slach! Helpe, wie sach dit wonder nye? Die vos comt daer ic toezye 1415 Ende roeit mi in mijns selves liuus. So helpe mi sancta spiritus.

Te wers hem, dat hire quam!« Dat tafelmes hi upnam Ende stac de tafle, dat so vloech 1420 Verre boven mi arde hoech In middcwaerde up den vloer.

Hi vloecte zere ende zwoer Ende hi riep lude: «slach ende va!« (/1) Ende ic voeren ende hi na {NB) 1425 Up Ysingrijn, al daer hi stont.

Ic hadde dat hoen in minen mont.

1397 huter noet\. Zie A. 1398 Hem was dien leecleu buuc so groet.]. Zie A. 1401 en 1402 in plaats van deze twee verzen heeft het hs.:

a Ne eondi niet eommen huut.

/3 Ic liep, ic maecte groet yheluut y Int dorp ende maecle groet yherochle.

3 Nu hoert, wat ic daer toe broclite.]. Zie A.

1406 beste]. Mi- op vs, 1532.

1411 dnert], Vgl. ook ben. 1414. 1412 vant],

1415 selves ontbr.]. G. Vgl. 't Lat. 710: „In propria vulpes iam praedo domo spoliat mequot;. 1421 midden waerde']. Vgl. boven 479 en zie ook te middewaerde, Hijmb. 29788, 30G10, ter midderwerden, Kijmb. 107, in die middewaerde Rijmb. 470, 548!, enz.

1424 Tusschen dit en het volgende vs. heeft het hs. nog;

Sijn tafelmes haddi verheven Ende hrochte mi ghedreveti]. Zie A.

1425 al ontbr]. Metri enusa (het wederpaar bevat vier heffingen).

47

Dat arde groet was ende zwaer;

Datso moestic laten vallen daer Ende waest mi leet ol'te lief {NE) daer laten,

1430 {NB) Ende ic ghine miere straten Danen, daer ic wesen woudo.

Alse die pape upheffon sonde Dat hoen, sack hi Ysingrine.

Doe naecte hem eene grote pine:

1435 ïïi warpene int hoeghe metten rnesse.

Den pape volchden si zesse,

Die alle met groeten staven quamen;

Ende als si Ysingrijn vernamen,

Doe maecten si su groet ghelnut,

1440 Dat die ghebuere quamen huut,

Ende maecten Item mare,

{NB) Dat daer een wulf ware In spapen spijker ghevaen (O),

Die hem selven hadde ghedaen 1445 Bi den buke in een gat.

Als die gbebuere ghovreoscheden dat, {NB)

48

So (NB) ghinclt; hom (0) al huten spele; Want hi ontfincker arde vele Groote slaghe oiule grocto worpe 1450 Van den lieden van clou dorpo, {NB)

Diene haten gate traken (O)

Knde zeere slocyhen oude staken, (O, NB) Sc langhe dat hi ghelove was.

Doe viol hi neder up dat gras,

1455 Of hi ware al steeudoot.

Doe was der liede bliscap groot,

(Nil) Eude sleeptcne met groten ghehuke . Over steeue eude over struke Buten dien dorpo in eeue gracht. (A) 14C0 Daer bleef hi ligghende al dien nacht. Inne weet, hoe hi danen voer.

Sint verwarvic, dat hi mi zwoer Sine hulde een jaer al omtrent.

Dat dedi up sulo convent,

14G5 Dat icken viaecte hoenro sat. Doe leoddickeue in eene stat,

Daer ic hem dode te verstane,

Dat seven hinnen eude oenen liane In een groot huus an ere straten 1470 Up oenen aenbalke saten Recht ecre valdore bi.

Daer dedic Ysingrijn met mi Up dat huus clemmon boven.

Ic seide, ic wilde hem gheloven, 1475 Wildi crupen in die valdore,

Dat hire soudo vinden vore Van vetten hoenren sijn ghevoech. Ter valdore ghinc hi ende loech,

Endo croep daer in mot vare 1480 Ende began tasten harentharo.

1456 kvidre]. Vgl. de A. op 1446—1453.

1457 In plaats van dit vs. heeft het hs.:

Ghindre was (jrotc niemare:

Si namene cn leiclcne up eene bare Ende drouyhene met groten ghehuke]. Zie A.

1460 Daer ontbr.]. ^'gl. de A. op 1459.. 1465 sonde maheii]. Om 't metrum. 1468 twe], Vgl. R. 11, 1624: „sereu henneir''; en de Lat. vert. 683: „ter quater altiliaquot;, dat in verband met de laatste lezing als ter -f quater is op te vatten.

1471 teere']. J. 1472 bi], Vgl. R. II, 1628: „elommen en ^,t Lat. 685:

„ibi scandimusquot;.

49

Elide als hi taste (O) ende niet on vant, Sprae hi: »Neve, hets hier bewant Te zorghen; ic ne vinder niot«. (-1) Ic sprae: »Oom, wats (Nit) ghesciet, 1485 Cruuptor een lettel bot in;

Men racet wol pijnon om ghewin. Ic hebso weoh, diere saten voren«. Dus so liet hi hem vordoron,

Dat hi die hoenre te verre soohte. 1490 Ie sach, dat icken hoenen raochte,

Ende slielene so, dat hi voor Van daor boven np den vloer Endo gaf oenen groeten val,

Datsi ontspronghen over al,

1405 Die daer in dien hnse sliepen.

Die bi den viere laghen, si riepen, Dat ware in huus, sine wisten wat, Qhevallen doer dat valdoregat.

Si worden up ende ontstaken leeht. 1500 Doe sine al daer saghen, echt Wart hi ghewont toter doet.

Ic hebben brocht in menegher noot.

Meer dan ic ghesegghen mochte.

Nochtan, al dat ic nye ghewrochte 1505 Jeghen hem, des ne roecke ic niet Zo zere, als dat ic verriet Vranwc //erswenden, sijn scone wijf, (A) Die hi liever haddo dan sijns selfs lijf. Grod die moet mi vergheven!

1510 Haer dedic, dat mi liever bleven

1481 Hi taste ende als hi niet en vantjlt; Zie A.

M84 wats hu ghesciet]. J. Vgl. ft. li, 1G4U: „Je sprac: oeck (/. oem), wats ghescietquot;.

14⁽Jl hoendene], M. naar li. II, 1G47 : stieten.

1498 voer dat oyuergutj. Vgl. li. II, 1653: „(/oor dat vaklocryaf. (Dat Guütku hier juist heeft gelezen en de vorm viuergat een lictie is, zij hier terloops aangemerkt, in verband met de noot onder aan pag. 110 mijner Miit. Sjtrk.)

1500 al ontbr.] Om quot;'t metrum.

1505 6'one].

1507 i'swenden]. G.

1510 en 1511: Haer dedic, dat mi liever ware bleven

Te doene, dant es ghedaim.].

*f. Metri causa,

•I

50

Ware (O) te cloene, dant es ghedaen«.

Grirabeert sprae: »Of wilt gaen

Claerliken to biechten tote mi,

1514 Sohc suldi sijn van huwen zonden vrij (O). (JV7/) 1514*Ic hebbe ieghen sijn wijf meadaen,

1515 Oem, dat en can ic niet verstaen;

1515* Jn rreet, waer ghi dose tale koert«.

Reynaert sprac: »Neve Grimbeert,

Ware dat niet o/thoofschede groot,

Of ic hadde glieseit al bloot;

Ic hebbe ghoslapen bi uiiere moyen?

1520 Ghi zijt mijn maech; hu souts vernoyen,

Zeidic eeneghe dorperheit.

Grimbeert, nu hebbic hu ghoseit Al dat mi mach ghedinken nu.

Gheeft mi aflaet, dat biddic hu,

1525 Ende settet mi, dat hu dinct goet«.

Grimbeert was wijs ende vroet Ende brac een rijs van ere haghe Ende gatter hem mede XL slaglio Over alle sine mesdaden.

1530 Daer na in gherechten rade Biet hi hem goet te wesene Ende te wakene ende te leseno Ende te vastene ende te vierne Ende te weghe waert te stierno 1535 Allo, die hi buten wcghe saghe;