HANDWOÖEDENBOEK

■ -----

DOOR

J. V. HENDRIKS.

Oerde, herziene en vermeerderde druk.

yWET EENE VOORREDE VAN

VOORREDE.

Do voorstelling, die wij ons maken, wanneer wij het eene of andere woord liooren, verst'iiilt dikwijls hemelsbreed van die, welke hetzelfde woord eeuwen geleden hij onze voorvaderen wakker riep. Wordt er een woord uit eene andere laai Iegelijk met de zaak, die er door wordt aangeduid, hij ons ingevoerd, dan zal men zich hij het gehruik van dit woord niet afvragen, ol het wel oorspronkelijk en eigenlijk datgene aanduidde, wat wij er ons op dit oogenblik hij voorstellen.

Wie denkt heden ten dage, wanneer er over een kastelein wordt gesproken, terstond aan kasteel, of, wanneer er sprake is van een /«in aan de om-lieining om den hof. Voor ons is de klerk enkel de schrijver, de kantoorbediende, en niemand denkt meer aan een (jeestelijke of een gelcei'de, wat het woord vroeger beteekende in de dagen van den «klerk uten lagen landen.quot; Wanneer wij het woord kina gebruiken, bekommeren wij ons volstrekt niet om de eigenlijke heleekenis van het woord. Het is ons voor het gebruik volmaakt onverschillig, of het waar is dat de Peruanen elke schors ijuina noemden en dat quin rjuina do schors hij uitnemendheid was, n.1. die van den boom, die door de gravin Cinchon omstreeks het midden der 17e eeuw naar Europa gebracht is en thans beroemd is om hare heilzame werking hij koortslijders. Is er wel iemand, die bij moMseiwie aan stof, uit Mousoul in Azië afkomstig, denkt?

Zoo gaat hot met vele, ja haast niet alle woorden. Er zijn er, waarin men de oorspronkelijke beteekenis haast niet terug kan vinden — er zijn er zelfs, die lijnrecht het tegenovergestelde van vroeger beteekenen. Soms blijf! er hier of daar iets hangen van de vroegere beteekenis in do eeueol andere formeele uitdrukking, die dan, als eene versteening uit eene oudere periode, bestaan blijft naast de nieuwere; dan weder blijft de oude beteekenis, terwijl zij uit de spreek- en schrijftaal verdwijnt, leven in het een of ander dialect en sluipt later soms op eens weder de algemeene taal binnen. Zoo heelt in eene uitdrukking als de kastelein van Midden het woord kastelein zijne oude beteekenis bewaard en is aan slecht, in de uitdrukking slecht en recht nog de vroegere beteekenis van eenvoudig, goed eigen, terwijl het heden ten dage in den meest voorkomenden zin juist het tegenovergestelde van goed aanduidt.

Waar sommige woorden zoo geheel van beteekenis veranderd zijn, en hunne oorspronkelijke kracht geheel verloren bebbon, verkeeren andere woorden, die oven oud zij(i, op hetzelfde tijdstip nog in een stadium van overgang. De oude beteekenis is nog niet geheel uit het volksgeheugen

VOOItliliDE.

weggewischt en de nieuwe, die straks hare plaats geheel zal innemen, is nog niet geheel doorgedrongen_; leeft nog niet algemeen in het volksbewustzijn. Vandaar dat we soms eene zekere weifeling in het gebruik van een dergelijk woord waarnemen; nu eens wordt het in do eene dan in de andere beteekenis gebezigd. Niemand heeft dit geestiger in de woorden zelf aangetoond, dan do Fransche schrijver F. Sarcey o. a. in het artikel Bourgeois, dat deel nitmaakl van zijn zoo leerzaam als onderhoudend boek Ije Mot et la Chose.

Ook in onze taal hoeft men lal van woorden, die naast eene jongere beteekenis eone oudere bezitten, die nog niet geheel in onbruik is geraakt. Wanneer men aanspmak bezigt in do uitdrukking aanspraak maken op iets, heeft het nog de oude beteekenis van eisch op (jrond van recht, die in hot middelnederlandsch aan het woord aanspraa'i eigen was en welke ook in het w.w. aanspreken te vinden was; thans hoort men er naast aanspraak in den zin van rede en (oespmeefc, zooals in de uitdrukking aanspvirt/i hebben van dezen en geneti, waarin hel woord dezelfde kracht heeft als thans het w.w. aanspreken; beteekenissen, die zich reeds in vroegeren lijd ontwikkeld hebben.

Zegt men ik heb veel beleefd en hij is een beleefd man , dan is in beide uitdrukkingen het woord beleefd een verleden doelwoord van het werkwoord beleven. In de eerste uitdrukking geeft het te kennen, dat men in hot loven voel ondervonden heeft, en heeft het dus zijne oorspronkelijke beteekenis behouden; in het tweede is het, als adjectief gebruikt, door de beteekenissen ondervonden hebbende, ervaren, ervaren in helyeen in de wereld geschiedt of j)as geeft, overgegaan tot die van wellevend.

Thans zal men, al verstaat men nog volkomen wat hel woord aanbidder beteekenl niet meer schrijven, »God heeft veel aanbiddersquot;; in de 18e eeuw geschiedde dit nog wel, getuige Wdb. I, 70 »en God is zijn aanbidders mild en goedertierenquot;. Tegenwoordig gebruikt men het alleen in uitdrukkingen als de schoone had een aantal aanbidders of in samenstelling als vuuraanbidder en zelf aanbidder. /00 heeft gezel naast do ook al niet oorspronkelijke maar toch oudere beteekenis van begeleidende persoon die van ambachtsknecht en, met de adiectiva vrij en jong verbonden, die van ongehuwde man, eonloopend heer.

Wanneer men spreekt of schrijft, bekommert men zich meestal zeer weinig om de etymologische waarde of de historische ontwikkeling van een woord ; men weet welke beteekenis anderen, tot wio men spreekt, aan een woord hechten en, tracht men nu bij hen dezelfde gedachten te doen ontstaan, die men zelf heeft, dan is dit de hoofdzaak en al het overige voor hel oogenblik van minder belang. Zoozeer is de zaak zelve en het streven om het begrip voor anderen aan te duiden, hel hoofddoel, dat men, indien hel beste woord niet terstond voor onzen geest staat, een ander bezigt, dat hetzelfde begrip niet volkomen nauwkeurig, maar slechts ten naasten bij uitdrukt. Dit bewijst reeds genoegzaam, dal de mensch bij het gebruiken der woorden niet aan hunne etymologische waarde noch aan de oorspronkelijke kracht ervan denkt. Niet alleen gebruikt men een aantal woorden ,

VOOKUKDE.

die eigenlijk eene geheel andere beteekonis hadden, dan die, welke wij er heden ten dage aan hechten, maar men bezigt ook een aantal woorden, waarvsn men da beteekonis, die zij .heden. .UeWMm., .slncWs.. onv.allwUg;.Jkent_! waarvan het begrip of de zaak, die er door aangeduid wordt, ons zeer onvolkomen voor don geest staat. Menigeen zal b.v. spreken van merinos en alpacca, van eene fabriek en trafiek, van eene vcnnoolschap, een locomobiel en eene locomotief, zonder volkomen en nauwkeurig te kunnen zeggen, wat deze woorden beteekenen, tenzij hij bepaald deskundige is.

Alleen de hoofdtrekken van betgeen door het woord wordt aangeduid, staan den persoon, die het woord uitspreekt of hoort, onmiddellijk voor oogen, wanneer hem beide bekend zijn. Al naar mate de ontwikkeling der menschen verschillend is, zullen ook de voorstellingen, die door liet hooren of bij het uitspreken van een woord aanwezig zijn, verschillen. Vandaar die verschillende nuanceeringen, dat subjectieve, dat men over hel algemeen bij verklaring der woorden aantreft; vandaar ook die ruimte van beteekenis, die aan elk woord eigen is.

Evenzeer als sommige begrippen, denkbeelden of voorstellingen uit het volksgeheugen verdwijnen en niet aan de nakomelingschap worden overgeleverd, zoo gaan ook onderdeden, kleine schakeeringen in de beteekenis in verloop van tijd verloren, of maken plaats voor nieuwe nuanceeringen, doordat een woord in verband gebracht wordt met andere denkbeelden en andere voorstellingen. Elke nieuwe indruk, dien wij van de zaak krijgen, welke door het woord wordt uitgedrukt, wijzigt de voorstelling, die wij ons maken, wanneer wij hut woord hooren of uitspreken. Dientengevolge kunnen woorden, die in hunne ruimste beteekenis voor elkander gebruikt kunnen worden, wanneer enkele onderdeelen der zaak of van het begrip óf in het volksbewustzijn, óf in bijzonder zinsverband meer op den voorgrond treden, onderscheiden moeten worden. Komen woorden in beteekenis volkomen met elkander overeen, dan is de mensch geneigd om een van beiden te doen, óf om het eene meer te gebruiken dan het andere woord, en dan zal dit laatste langzamerhand uit de taal verdwijnen, óf om de beteekenis, die het woord had, te wijzigen en te beperken, óf zo uit te breiden. Niet zelden kan men zien, dat terwijl de beteekenis van een woord in de eene streek van het land meer beperkt, wordt, in eene andere streek de beteekenis van hetzelfde woord een ruimeren omvang verkrijgt. Wanneer men de taal van de menschen uil de ueno of andere streek bestudeert, zal men bemerken, dat er eenigen zijn, die nog de oudere vormen en beteekenissen vasthouden, terwijl bij anderen reeds kleine verschillen, die zich uit het oudere ontwikkeld hebben, kunnen waargenomen worden. Deze verschillen zijn meestal zeer klein; door het streven van allen om voor elkander verstaanbaar te zijn, blijven zij zich bepalen tot ondergeschikte punten. Het oudere volgt langzamerhand hel jongere, maar, terwijl de oudere vormen der woorden langzaam maar zeker uit de taal verdwijnen, blijft er door den invloed der ouderen, waar hel de beteekenis geldt, menig woord leven met de kracht, die hot in vroegeren tijd had, terwijl het daarnaast met do jongere wijziging der beteekenis in gebruik is,

VOOUHEDE.

Gaat du ruimere opvatting verloren, dan zullen de woorden, hoewel de begrippen, die zij uitdrukken elkander zeer dicht naderen, niet meer voor dezellde zaak ot' hetzell'de begrip gebruikt kunnen worden. Aan den anderen kant kunnen ook woorden, die vroeger in beteekenis ver uiteenliepen ten gevolge van gedurige wijzigingen van het begrip, dat er door wordt uitgedrukt, elkander naderen in beteekenis.

Zoo zijn er een aantal woorden, die in beteekenis zoo weinig van elkander afwijken, dat zij elkander kunnen vervangen, of die dezelfde hoofdgedachte uitdrukken, maar, dewijl bij het eene meer liet eene onderdeel, bij het andere meer een ander onderdeel van het begrip op den voorgrond gesteld wordt, in het gebruik niet verwisseld worden, en die alleen, waar hot verinogen om te onderscheiden niet genoog ontwikkeld is, door elkander gebruikt worden. Aan deze zinverwante woorden hoeft men den naam van synoniemen gegeven.

Deze naam is van zeer ouden datum; reeds in do 4e eeuw hield de Alexan-drijnsche grammaticus Ammonius zich met eene soort van Synonymiek bezig. Onder de Romeinen hebben Cicero en Quinctilianus hier en daar in hunne geschriften op het belang der zinverwante woorden do aandacht gevestigd, maar de eerste, die er zich meer bepaald mede bozig hield, was Fronto in zijn De Difforentiis Vocabulorum Libellus. De eerste die in den nieuweren tijd weder mot kracht do Synonymiek dor latijnsche taal opvatte, was een Nederlander, Simon Pelogromius, die in 1540 te 's-llortogenbosch Synonymorum Sylva uitgaf; kort hierna verscheen van Ansonius Popma te Franekor een dergelijk werk De Difforentiis Verborum, dat herhaalde malen, o. a. nog in 1741, herdrukt is.

Uijna honderd jaren vroeger had van der Schueron in do Teuthonista reeds zinverwante woorden verzameld; doze zijn echter door de andere verstrooid en niet geregeld medogodeold. Op hot einde van do eerste helft dor 10e eeuw wijdde eon Duitscher Jacob Sahoppor oen afzonderlijk werk aan de synoniemen zijner moedertaal {Synonyma, das ist manchcrlci Gnl-lungen Deutsche)' Würler, so im Grund einerley Dcdeulung habon ) Kon Vlaming, Gabriöl Mein ier, die in 1557 en 1502 liet eerste Vlaamsch-Fransche en Fransch-Vlaamsche Woordenboek vervaardigde, voegde hierbij ook een aantal synoniemen um le eotnene toller volmaecklheyl van vele divcrschc spraken. Terwijl do eerste uitgave van dit werk, bij Plantyn te Antwerpen, don nodorigen titel droeg van Vocabulaire Fr a n coi s-F I a men g, noemde hij hot Vlaamsch-Fransch gedeelte, dat in 1502 bij Jan Waesberghe verscheen. Dictionaire Flame n-F ra n c o i s. Op de universiteitsbibliotheek te Utrecht bevindt zich eene 2e uitgave d.d. 1570 van den Dictionaire (ook vermeld bij llolfmann von Fallersleben llorae lielgicae Vil, 12) en eeno 3e uitgave van den Vocabulaire Francois-Flamong, rnot de bijvoeging »revou, augmontó et de plusiours synonimes et formes de parlor de reelief onriohy.quot;

Wat synoniemen betreft, vereonigt hij hierin onder oen hoofd: ambacht, conste, schalckheyl, list en laat hierop de verschillende woorden in het Fransch volgen; op dezelfde wijze behandelt hij amjtc, bcnaulhcyl —

VOOIIItEDE.

arhcydcn, toereken, pyno oft mocyte doen — arbeyt, pync ende moeite — a r bey der, handwerekcr ■— areke, ko/fer, sehryne, kiste, liij peer dl vindt men do volgende woorden ionck puerd t oft veulen ehevalel, iioulain, h ii er p ee rd t eheval de louage, postpeerdt destrier, eenen ruyn un hongre, hengst estalon, merie jumaent, eenun nioor nn morenu, vuelken un puillet, wi 1 tpeerd t, graupeerdt, bontpeerdt enz. Achterin bevinden zich dertien bladzijden in handschrift uit dien lijd, waarop zich soortgelijke verzamelingen van synonieme woorden bevinden. Z. a. dab ions schanscorf, bastülon bolwerck, rempart on munition om een sehansse bolwerck, wal.

Ildstitlon, bolwerck, Reveün borstwerek extra portam, parapet borst-weringe, barbaeane bolwercke, cabanas hutten; Bastion ou ptalefonne de ter re rondelen mit aert gevult, courlinne gardine .... casamattes sont aux ravelins hutgens.

Het doel, waarmede Meurier e. a. deze synoniemen bijeenbrachten, was om liet aanleeren van eene vreemde taal gemakkelijk te maken. In de lï'e eeuw ontwikkelde Gabriel Girard eene andere methode van behandeling der synoniemen, met een ander doel. Dit doel was de juiste beteekenis der woorden te doen kennen aan den landgenoot. Door hem, maar nog meer door zijne tijdgenooten en volgers werd de etymologie vooropgesteld , als in de eerste plaats van gewicht bij do bepaling der waarde van zinverwante woorden. Hoewel zij een verkeerden maatstaf invoerden voor de beoordeeling der synoniemen, hebben zij toch do stutlie der synonymiek eene groote schrede voorwaarts gebracht. Terwijl lieauzée en Uoubaud in Frankrijk verder gingen op den ingeslagen weg, waren in Duitschland Stosch en l'.berland met groote kracht en scherpzinnigheid op dat gebied werkzaam. Dal Maasz. Gruber en Weigand in Duitschland, Guizot en Lafaye in Frankrijk in den aanvang dezer eeuw hoogst bruikbare handboeken hierover het licht konden doen zien, hadden zij in niet geringe male aan deze voorgangers Ie danken.

Hier te lande was het op dit punt gansch anders gesteld. Sedert den lijd van Meurier had niemand eenige aandacht aan de synoniemen geschonken; niemand had or aan gedacht om eenige verzameling van zinverwante woorden hel licht te doen zien. Wel schreef Mr. Q. de Flines in 1810 voor zijne Droeve van llollandsche of Nederduilsche Synoniema «onze taalkundigen hebben zich reeds eenigermale op de beoefening der synonyma toegelegdquot;, maar voor zijn werk verscheen, was or locli door niemand over dit onderwerp iets in hel licht gegeven. Wat hij op liet oog had bij deze woorden was eene verhandeling dooi' Mr. G. Van Lennep op hel letterkundig genootschap Concordia et Libertate Ie Amsterdam gehouden.

De Proeve van Mr. de Flines, advocaat le Amsterdam, was dus het eerste, wat er van dien aard in ons land verscheen; en wanneer uien het werk als zoodanig beschouwt, en als eene proeve, die de schrijver door meerdere hoopte te doen volgen, is zijn werk niet onverdienstelijk te noemen, al bevinden zich onder de synoniemen soms naamvalsuitgangen b.v. koninf/lijk — 's konings — van den koning, welke hier niet toe gerekend kunnen worden.

VOOIIREDE.

Sinds dien tijd werd er weder liet oog op dit gedeelte der taalwetenschai) gevestigd, dat aan do praktijk zulke groote diensten kan bewijzen. In 1819 richtte liet Koninklijk Nederlandsche Instituut van Kunsten en quot;Wetenschappen het verzoek tot zijno leden om bijdragen te verzamelen voor een werk over de nederlandsche synoniemen. Het werk van het Instituut verscheen wel niet, maar de leden waren opmerkzaam geworden op de bestaande leemte.

Toen er in 1 S'iO een werk van meer uitgebreiden aard over synoniemen verscheen, was een der eerste geschriften, die er de aandacht op vestigde, uit Zuid-Nederland. Het Septembernommer der Annales Belgiques des sciences arts, et littératures van ISSO wijst erop, dat de Nederlanders, die voor de latijnsche synoniemen zooveel gedaan hadden, nog niets voor hunne eigene taal op dit punt hadden verricht. Daarom waar-deeren zij ten hoogste dit werk, al onthouden zij zich van bepaalde beoordeeling. In menig opzicht had de schrijver ervan, G. Bruining, in zijne N ed erd ui tsc h e Synoniemen, taalkundig er. ton dele ook etymologisch behandeld, misgetast. Zijn werk beantwoordde niet aan hooge eischcn, vooral ook omdat het punt van uitgang, de etymologie, — en welk eene etymologie — verkeerd gekozen was.

Geen wonder dat Weiland en Landré in 1821, in het voorbericht van hun Woordenboek van Synoniemen, mededeelden »dat zij wel gevoelden dat hun werk niet dan onvolkomen en gebrekkig kon zijn door het ontbreken van handleiding en bronnenquot;, maar dat zij het in het licht gaven «aangezien er in onze taal geen woordenboek bestond, hetwelk de beteekenis dor woorden niet genoegzame Juistheid bepaalde.quot; Zij waren er volkomen van overtuigd, dat hun werk onvolledig was, doch meenden «dal het nog altoos zijne nuttigheid kon hebben als eene bijdrage tot een volledig werk over de Nederlandsche Synoniemen.quot; Hun werk was echter verre van onverdienstelijk, vooral ook omdat niet de etymologische beteekenis der woorden, maar hut gebruik in het dagelijksch leven door hen tot basis was genomen. Dit bepaalt de verdienste van hun werk, doch dientengevolge moet bij verdere ontwikkeling van de taal en verandering van de beteekonissen der woorden hun boek op den duur noodzakelijk verouderen. In 1845 verscheen er in Antwerpen bij J. P. van Dieren en Co. een verkorte nadruk van hun werk. Weinig jaren later, in 1829, werd nog door H. Martin te Amsterdam een Woordenboek van Nederlandsche Synoniemen uitgegeven, dat, klein en oppervlakkig, ternauwernood vermelding verdient.

Sedert volgde er een tijd van werkelooze rust, tot in den eerston jaargang (1847) van het Magazijn van Nederlandsche Taalkunde do Taalmijmeringen van Dr. H. J. Nassau verschenen. De tweede hiervan (blz. 72) bevatte na langen tijd weder een opstel, dat bepaald aan de studie dor synoniemen gewijd was. Helder en duidelijk toonde hij aan, dat niet de afleiding, maar alleen de beteekenis van het woord in de spreektaal als basis moe.st dienen voor de bepaling van overeenkomst en verschil van de synoniemen, d. z. «woorden die veel overeenkomst hebben in de beteekenis, maar zich door eene grootere of kleinere wijziging

vooiiRErm

dier betookenis onderscheiden.quot; liet gebruik werd door Nassau aangewezen als de ware leermeester in dit opzicht. Hij hooft dit nader aangetoond en in een aantal welgeslaagde proeven zelf in praktijk gebracht. Eenige jaren geleden zijn de voornaamste hiervan nog weder herdrukt in een werk De Levende Taal, nit Nassau's geschriften verzameld en bewerkt door A. W. Stellwagen, Oroningen, ISH'i.

Ditzelfde beginsel werd ook gehuldigd door den man, die in 1851 het ontwerp van een Nflderlandsch Woordenboek opstelde, l'rof. M. de Vries drukte zijne meening dienaangaande in de volgende bewoordingen uit: mnpn raadplege hier alleen de levende, dal is gesprokene taal; als het er op aankomt om do boleekenis der woorden in hare fijnste wijzingen te bepalen, dan putte men alleen uit deze bron; want — er is geen twijfel aan — zij is de eenige onvervalschte, de eenige, die nooit ophoudt te vlieten. Mocht hier of daar do toepassing van het beginsel eenige onzekerheid overlaten , doet zich enkele malen een twijfelachtig geval voor: Welnu dan, maar ook dan alleen, vrage men het gevoelen van eenig schrijver van den allereersten rang.quot;

Nog onlangs weder, in de Inleiding voor bet eerste deel van hel Neder-landsch Woordenboek, heeft hij er op gewezen, hoe er bij velen eone groote neiging beslaat om op de ware of voor waar gehouden afleiding van een woord een betoog over de hedendaagsche betookenis te gronden. Menig voorbeeld uit pleitrede of strijdschrift zou dit kunnen bewijzen. Men komt er zoo licht toe om hierin een bewijs te zoeken, daar feitelijke bewijzen voor de bepaalde betookenis van minder veelvuldig voorkomende woorden in do hedendaagsche taal niet altijd zoo gemakkelijk te vinden zijn en bet zich daarenboven voor kan doen, dat oen woord in do eeno streek eene gewijzigde beteekonis kan bobben, terwijl het in eone andere streek in ruimer zin gebruikt wordt.

In het Nederlandsch Woordenboek zullen eenmaal alle woorden met do verschillende beteekonisson, die zij gehad hebben van do helft der 10e eeuw tot heden, eone plaats vinden. Men zal, is dit eenmaal voltooid, niet alleen de synoniemen der hodondaagscbo woorden er in kunnen vindon, die, nauwlettend geschikt on bepaald, in eene afzonderlijke afdeeling achter elk hoofdwoord te vinden zijn, maar door de woorden en beteekonisson uil vroeger tijd te vergelijken, zal men met studie en arbeid in slaat zijn om ook uit vroegere tijdperken do synonieme woorden bijeen Ie verzamelen.

De thans voltooide artikelen, die niot genoeg door onderwijzers bestudeerd kunnen worden, geven ook op het punt van zinverwante woorden en botoekonisson zeer veel belangrijks.

Alle woorden, die eeno zelfde grondbetoekenis hebben, zijn voreonigd onder oen hoofdwoord, dat het algemeene begrip het ruimst uitdrukt, terwijl alle wijzigingen en fijnere onderscheidingen der andere woorden bierbij opgegeven en verklaard worden. Bij elk der behandelde woorden wordt dan weder naai dit hoofdwoord verwezen. Deze methode van behandeling is voor do praktijk, zoowol als voor hel onderwijs leerzaam en nuttig. Is hol woordenboek eenmaal voltooid, dan zal men onder elk woord de botoekonisson kunnen vinden, waarin hol bij goede schrijvers van vroeger

VOOIillKDK

zoowel als van don laatsten tijd voorkomt, torwijl bij het hoofdwoord ai de eigenaardige beteekcnissen der zinverwante woorden opgeteekend staan, welke zij in de levende volkstaal hebben, met al die kleine schakeeringen, welke zoo nuttig zijn om te kennen, waar hel op juistheid en zuiverheid van uitdrukking ol' op sierlijkheid in de rede aankomt.

liet aantal synoniemen, dat tot nog toe in het woordenboek op zoo uit-nemende wijze behandeld is, is niet groot. Vele woorden moet men bovendien vinden door geregelde lezing der verschillende artikels, daar do aanvangsletters dezer woorden nog niet in bewerking zijn. Deze leemte zal zich nog wel eenigen tijd doen gevoelen, want eer het Nederlandsch Woordenboek voltooid is, kunnen er nog vele jaren verloopen. Voor de veredeling onzer schrijftaal is het noodig, dat ook op de fijnere opvatting en de aanwending der verscheidenheden, die de woorden bieden, meer de aandacht gevestigd worde, dan thans bet geval is. Lang niet algemeen, maar toch door velen, wordt die behoefte levendig gevoeld, getuige een opstel in den Gids van -ISS^, 111, 543 van Mr. J. N. van Hall en zoo menig woord in Noord en Zuid over dit onderwerp.

De langdurige voorarbeid, de groote moeilijkheden, welke aan het schrijven van een goed en uitvoerig woordenboek van synoniemen verbonden zijn, hebben velen, die als bij uitstek aangewezen waren, maai'zich in dit opzicht zeer hooge eischen stelden, doen terugdeinzen voor zulk eene omvangrijke taak. De leemte bleef dientengevolge bestaan en daarom heeft eenige jaren geleden de lieer Hendriks en met hem de lieer Wikman, die bet toezicht op de eerste uitgave hield, de hand aan het werk geslagen, niet om een uitgebreid, wetenschappelijk woordenboek van synoniemen te vervaardigen, maar «om een practisch handboekje van synoniemen te leveren, dat voor iedereen bruikbaar was.quot; Hoe zwak, uit wetenschappelijk oogpunt beschouwd, deze' in ISSO verschenen Proeve van een woordenboek van Nederland sche synoniemen ook was, zij voorzag blijkbaar in de behoefte aan eene bruikbare, niet verouderde verzameling van zinverwante woorden; want binnen driejaren was de geheele oplage uitverkocht, zoodat een tweede druk van dit werk, dat onderwijl van uitgever veranderd was, noodig bleek.

Het verzoek mij door den uitgever, den heer D. Mijs, gedaan, om dezen tweeden , vermeerderden en verbeterden druk door te zien en er een inleidend woord bij te voegen, meende ik niet te mogen weigeren; vooral omdat ik hierdoor in de gelegenheid was om nog eens weder te wijzen op het groote belang, hetwelk dit gedeelte der taalstudie, dat bij het onderwijs nog maar al te veel op den achtergrond staat, voor allen heeft, die in woord of schrift hunne gedachten moeten uitdrukken.

Dij het onderwijs in het algemeen, maar vooral bij het onderwijs in hoogere klassen en voor aankomende onderwijzers, speelt op sommige plaatsen de meestal te spitsvondige zinsontleding, gepaard mei eene dorro en toch dikwijls willekeurige systematizeering van spraakkunstige voorschriften, eene te groote rol. Het oneindig aantal beteekcnissen, de lijne onderscheidingen tusscben de woorden, wanneer, en in welk verband het eene woord

VOOmiEUE.

de voorkeur verdient, wanneer een ander, dat min of meer dezelfde kracht heeft, kortom alles, wat dienen kan om den stijl in spreken evenzeer als in schrijven te verbeteren en Ie verfijnen, is hier te lande nog te weinig voorwerp van studie. In dit opzicht zijn de Franschen ons verre vooruit. Uit Zuid-Nederland, uit Antwerpen hoort men echter dezelfde klacht als ten onzent, getuige hetgeen de lieer A. Cornette onlangs over het onderwijs in het stellen aan de lagere en middelbare scholen in de Toekomst XXIX, 291 schreef.

De taalwetenschap heelt in de laatste halve eeuw eene hoogere vlucht genomen en de resultaten hiervan zijn het onderwijs in veel opzichten ten goede gekomen; in menig opzicht, bij name in de vormleer is veel verbeterd en vereenvoudigd, maar het prachtische is bij het taalonderwijs niet in gelijke mate vooruitgegaan. Op sommige scholen is, vooral door het gebruik van werkjes als die van den lieer A. \V. Stellwagen, het onderwijs in het uitdrukken der gedachten belangrijk verbeterd, maar over het algemeen staan de stijloefeningen nog te veel op den achtergrond.

Geoefent derf — eene spreuk van Roemer Visscher — verdient ook hier behartiging; want, wanneer de knaap niet door lange en veelvuldige oefening loert om zijne gedachten duidelijk uit te drukken en in de juiste bewoordingen neer te schrijven, hoe zal hij dan als man de kunst verstaan om wat hij zeggen wil nauwkeurig en bevallig mode Ie deelen?

Naar aanleiding van het woord van Boileau:

Ge ([ui se concoit bien 'sénonce clairement.

Et les mots pour Ie dire arrivent aisément.

schrijf A. Cornette: »ook het omgekeerde is waar; wat men behoorlijk weergeven kan, vooral in schriftelijken taalvorm, dal is geheel en al verstandelijk eigendom geworden, en er bestaat geen doelmatiger en zekerder middel om zich eenig onderwerp eigen te maken, dan zich te oefenen in het schriftelijk behandelen van dit onderwerp.quot;

Twee zaken zijn er, die bij de mondelinge of schriftelijke behandeling van het een of ander onderwerp, dat men bestudeerd heeft, van groot belang zijn: n.I. de juiste waardeering van do kracht van elk woord, en het vermogen om, wat men noemt, de taal te beheerschen, d. w. z. onderscheiden woorden te kennen, waaruit men kan kiezen, wanneer men een begrip of eene gedachte nauwkeurig wil uitdrukken. »In ons aller hart — heelt Du Vries eens geschreven — loeft een onmiskenbaar bewustzijn van de juiste kracht van elk woord tot in de fijnste schakeeringen.quot; Dat bewustzijn is bij den een tot eene heldere voorstelling ontwikkeld, bij den ander niet dan een donker halfsluimerend gevoel; maar dat het. Lij allen bestaat is eene onmiskenbare waarheid en juist omdat het aan allen gemeen is, zegeviert het telkens op iedere verbastering, die do fijnheden der taal, nu ginds, dan elders bedreigt.quot; Daarom trachte men met open oor en onvermoeide oplettendheid do taal op te vangen zooals zij voortstroomd uit het hart des volks. Dat bewustzijn moet men trachten te versterken en verhelderen en houdt men dit voor oogen, dan zal de beoefening der synonymiek goede vruchten dragen voor den stijl van het jongere geslacht. Hiertoe mede

voonilede.

te werken is het doel van dit Handboek en vindt de aandachtige lezer misschien niet overal het genoemde even nauwkeurig in het oog gehouden en .tog-gapas-t^ hel /.al hem stenig niet ontgaan dat de schrijver er naar gestreefd heeft. Er moge hier en daar nog wat ontbreken, het moge niet volledig zijn en de dellnitie der begrippen op sommige plaatsen nog wat te wenschen overlaten, zoo als deze tweede druk vermeerderd en verbeterd is, kan het werk inderdaad reeds goede diensten bij het onderwijs bewijzen en tot nadenken dwingen over het verschil en de overeenkomst in beteekenis vaa zoovele woorden, die men thans maar al te dikwijls, zonder dat men er zich rekenschap van geeft, voor en door elkander gebruikt. Moge het Handboek in dit opzicht nut stichten en eene welwillende ontvangst vinden bij velen.

Utrecht. . J. H. GalléE.

Voorbericht voor den 3^C1' druk.

In dezen nieuwen druk zijn eenige nieuwe artikels bijgevoegd, sommige zijn gewijzigd geworden; een dankbaar gebruik is er bij deze bewerking-van de heusche aanmerkingen en wenken der critiek gemaakt.

Mei 1890.

JL.

Aaien — pluimstrijken — streelen. Zacht met de haml over iets heen strijken om eene aangename gewaarwording teweeg te brengen. Aaien is een zachte liefkoozende streek met do hand geven. Het ontleent zijn naam aan het woordje ai, dat bij smeeken en liefkoozen in gebruik was. De eigenlijke daad was streelen, en aaien hel uitspreken van het woordje ai, nog in aaie poes in gebruik. Vandaar dat men nog spreekt van de poes aaien en den hond streelen. Bij dit laatste woord denkt men alleen aan de daad van strijken zonder begeleidenden uitroep van ai of aaie. Daar kinderen bij hun streelen en liefkoozen dit woordje dikwijls gebruiken, -wordt aaien vooral door en tegen kinderen gebezigd. Met eene eenigszins spottende bijbedoeling gebruikt men het ook voor op eene lage wijze vleien. Streelen geeft overdrachtelijk in 't algemeen Ie kennen, dat iets aangenaam aandoet: de zinnen streelen; streelend voor zijne eigenliefde. De beteekenis van aaien en streelen ligt ook in pluimstrijken, eigenlijk de pluimen of veeren strijken, thans iemand complimenten maken met het doel om zijne gunst te winnen.

Aaks — (aakse, aks) — bijl — hellebaard. De beide eerste woorden duiden een scherp werktuig om te hakken aan. De Hellebaard, ook van eene punt om te steken voorzien, vroeger als wapen in gebruik, was aan de scherpe zijde breeder dan de beide andere werktuigen. De aaks, die meer voor het vellen van boomen gebruikt wordt, is eigenlijk slechts een bijl met langen steel.

Aal — paling. Twee benamingen voor dezelfde visch (anguilla). De angnilla, jong zijnde, wordt aal, ouder en vetter geworden, wordt zij paling genoemd. Daar de kleur van de paling donkerder en de kop moer uitgegroeid is, meenen sommigen dat het eene andere visch is.

Aalmoes, zie Oaaf.

ê

Aalt, zie Drek.

Aamborstig — kortademig. Eene moeielijke ademhaling hebbende. Aamborstig ziet meer op de oorzaak; kortademig op het feit zelf, dat men bij sterke inspanning een versnelde ademhaling heeft. Aamborstig is ontslaan uit angborstig, waaraan een ouder angborst (asthma) ten grondslag moet gelegen hebben. Kortademig is hij, die eene snelle en krachtige lichaamsbeweging niet lang volhouden kan, zonder builen adem te raken. Aamborstigheiil doet zich ook gevoelen zonder voorafgaande inspanning.

Aanbegln — aanbef — aanvang — begin. Aanbegin wordt gebruikt, wanneer men nadruk wil leggen op den allereersten aanvang, het begin van het begin Van 's werelds aanbegin. Toegepast op den tijd, slaan aanvang en begin in beteekenis gelijk, niet echter in het gebruik: Begin

SYNONIEMEN. \

AANB.

is het gewone woord in het dagelijksch leven, aanvang is iets deftiger, Nog meer is dit het geval met aanhef; dit wordt meest gebruikt van den aanvang van .handelingen; waarbij het een of ander geluid gehoord wordt, de aanhef eenev rede, van een gebed of gezang, overdrachtelijk ook de aanhef van een bock. Waar van het aanvatten van een werk sprake is, kan men begin en aanvang, evenals beginnen en aanvangen, gelijkelijk gebruiken, van ruimte kan wel begin doch niet aanvang gebezigd worden, dewijl aanvangen eigenlijk beteekent de hand aan iels slaan. Men zegt zoowel de aanvang als hel begin eener onderhandeling, van eene regeefing, enz. maar niet de aanvang van de straat.

Aanbelanden, zie /lanlanden.

Aanbelang — belang. Beide drukken hol gewicht uil, dat men aan eene zaak hecht. Aanbelang, dal steeds voorkomt voorafgegaan door hel voorz. van, beteekent groot belang; men spreekt nooit van eene zaak van weinig aanbelang, wol echter van weinig belang.

Aanbelangen — belangen — aangaan — betrellen — raken.

De beide eerste woorden zijn alleen in den 3den persoon enkelv. tegenw. tijd in gebruik na de woorden wal, zoover en zooveel. Zij zijn deftiger dan aangaan en betreffen, en drukken meer uit, dal een of ander belang of voordeel met de zaak gemoeid is. Wal mij aanbelangl, kunt ge uw gang gaan. Tusschen betreffen en aangaan bestaat geen verschil, dan alleen dal met aangaan het denkbeeld van persoonlijke deelneming verbonden is. Dat betreft u niet, d. i. de zaak is niet gezegd of gedaan met hel oog op u; dat gaat u niet aan, gij hebt geen reden om u de zaak aan te trekken, uw belang is er niet mede gemoeid. Gemeenzamer en dikwijls met eene bijgedachte van toorn is raken: Wat raakt u dal? Haken is gemeenzaam, in een ontkennenden zin zelfs plat. Dal raakt u niet.

Aanbetrouwen — toevertrouwen. Beide woorden geven te kennen, dal men verwacht dal een persoon eene gegeven zaak goed zal behartigen en kunnen verzorgen. De beteekenis van aanbetrouwen is sterker dan die van toevertrouwen. Aanbetrouwen let op hel gevoel dat men voor het afgestane koestert, toevertrouwen ziel meer op het vertrouwen op den persoon. De hem aanbetrouwde kinderen waren hem dierbaar als zijn eigen. De kassier vluchtte met alle gelden, welke de goedgeloovige oudjes hem toevertrouwd hadden.

Aanbevelen — aanpreeken — aanprijzen. Eene zaak of persoon bij iemand noemen met vermelding der eigenschappen, die aanspraak op goede ontvangst geven. Aanbevelen heel hel pogen om belangstelling voor iemand of iets in te boezemen, en tot betooning daarvan op te wekken. Ik beveel u mijn zoon aan. Een persoon of eene zaak door het opsommen van al de goede hoedanigheden aan een ander zeer sterk aanbevelen, noemt men aanprijzen. Goede waar behoeft men niet sterk aan te prijzen. Sterk aanprijzen en iemand eene zaak opdringen heel aanpreeken; meestal geschiedt dit uit eigenbelang. Die koopman weet zijne waar zoo netjes aan te preeken, dat men wel van hem koopen moei. Aanbevelen kan

AANB.

ook het denkbeeld uitdrukken van de zorg voor het aanbevolene iemand

to« te vertrouwen, aanprijzen--heeft.deze-beteekems niet. Ik beveel u mijn huis aan. Hij beval Gode zijne ziel.

Aanbevelen (xlcli) — aanbieden (ielch). Iemand of zichzelven voorstellen als eene gunst of een beneficie waardig; zich aanbieden zegt dit zonder bijgedachte; zich aanbevelen sluit in, dat men hierbij met reden op de gunst van een persoon hoopt, van wien men de vervulling van zijn wensch kan verwachten. Er bood zich eerst niemand aan voor dit ambl, eindelijk verscheen er een jongeling, die zich nederig aanbeval om in aanmerking te komen dewijl hij reeds in dergelijke betrekking vroeger bij hen werkzaam geweest was.

Aanbeveling, zie Voordraelit.

Aanbidiieiijk — aanbiddenswaardig. Aanbiddenswaardig zegt men van iemand oi iets, die of dat op grond zijner hoedanigheden kan, aanbiddelijk, dat om diezelfde reden moet aangebeden worden. Aanbiddenswaardig e wijsheid. Aanbiddelijk Opperwezen!

Aanbidden — vereeren. Beiden duiden een toewijding door geboden of eerbiedige hulde aan. Aanbidden is sterker, wordt voornamelijk gebezigd van godsdienstige vereering. Men aanbidt God. Zij vereerden Baal, niet Jehova. Hij vereerde den ouden dichter om zijne schoone verzen maar nooit had hij hem zulks door woord of daad kunnen doen blijken. Figuurlijk. De opgaande zon aanbidden ----- de bovendrijvende partij naar de oogen zien en vleien. Vereeren is eerbiedige hulde bewijzen, doch zonder dat hierbij noodzakelijk aan uitstorting des harten wordt gedacht. In figuurlijken zin wordt aanbidden ook gebruikt in de beteekenis van hartstochtelijk beminnen : hun aangebeden kind. De gevierde schoone, die tal van aanbidders had. In deze beteekenis wordt vereeren niet gebezigd.

Aanbiddenswaardig, zie Aanbiddelijk.

Aanbieden, zie Geven.

Aanbieden (xicli), zie Aanbevelen (/.ich).

Aanbieden (zich) — Vertonnen («ich). Beide beteekenen, dat iets zich doet zien. Hat eerste woord is uit de figuurlijke taal ontleend en meer uitsluitend in deftigen en dichterlijken stijl in gebruik.

Aanbinden, zie Doordrijven.

Aanbinden, zie Aanhechten.

Aanblikken — aanzien — aanschouwen — beschouwen — bezien — aankijken — aanstaren — aanga|icn. Deze woorden beteekenen alle den blik op iets richten, liet oog korter of langer op iets gevestigd houden. Aanblikken veronderstelt een schielijk en kort de oogen op iets vestigen; bij aanzien wordt oplettendheid verondersteld van dengene die aanziet. Aanschouwen is dichterlijk, en wordt daarom alleen gebezigd van voorwerpen van verhevener aard. Niemand heeft ooit God aanschouwd. Beschouwen is iets met aandacht en opmerkzaamheid gadeslaan, evenals

1*

AANB—AAND.

het meer gemeenzame bezien. Aankijken is eene versterking van aanzien, een zien naar iemand met belangstelling, bepaaldelijk iemand in'^'tgezicht zien. Waarom kijkt gij mij zoo aan9 Aanstaren wordt gebruikt voor sterk aanzien, ten gevolge van een onweerstaanbaar gevoel van verwondering of begeerte, dat verwekt is. Nu slaat zij, sprakeloos, den krijgsheld aan te staren. Aangapen is verwonderd of dom met open mond aanstaren. De domme jongen stond de prachtige winkels aan te gapen.

Aanbreken, zie Dageraad.

Aanbrengen — aandragen — aankruien — aanslecpen — aanvaren — aanvoeren. In alle is de verplaatsing van een voorwerp naar de plaats zijner bestemming het grondbegrip. Zij verschillen slechts naarmate deze verplaatsing geschiedt door middel der handen of door een voertuig. Aanbrengen en aanvoeren laten dit in het midden; het laatste onderstelt, dat er veel verplaatst moet worden.

Aanbrengen — aangeven — overbrengen — overbrieven — verklikken. Eigenlijk gebruikt, beteekenen aanbrengen en overbrengen iets ergens heen voeren, brengen aan een persoon of naar eene plaats. Aanbrengen kan van iedere wijze van vervoer gezegd worden; overbrengen geeft tevens te kennen, dat het op de eene plaats opgenomen en op eene andere, min of meer verwijderde wordt neergelegd, en in figuurlijken zin, dat men eene tijding van een ander aanbrengt. Aanbrengen heeft de overdrachtelijke beteekenis van verschaffen, bezorgen, berokkenen, en van eene tijding, die onaangenaam is, die tot iemand doen komen. Aangeven en verklikken geven te kennen dat het een tijding van bedreven kwaad is. Wanneer men eene onrechtmatige daad ter kennis der overheid brengt en men doet dit niet uit een onedel beginsel dan geeft men die aan of doclt; aangifte ervan; geschiedt dit echter uit wraak, leedvermaak of hoop op belooning dan brengt men het aan en is een aanbrenger. Die flauwe jongen brengt bij den meester alles aan. Hebt gij den diefstal, die bij u gepleegd is, al aangegeven 9 Verklikken is meer een woord uit de schoolwereld en wordt niet buiten kinderzaken gebruikt. Overbrieven is eigenlijk de tijding van de schuld van een persoon per brief mededeelen, maar wordt ook oneigenlijk in ongunstigen zin van elk zeer ijverig mededeelen gebruikt.

Aandacht — oplettendheid — opmerkzaamheid. Alle drie beteekenen hot vestigen van liet denkvermogen op eene bepaalde zaak. Aandacht is alleen het vestigen der gedachte op een voorwerp. Bij oplettendheid denkt men tevens na over hetgeen men waarneemt. Hoort of ziet men iets met opmerkzaamheid, dan worden de verschillende kenmerken van een voorwerp of de inhoud eener rede geheel in den geest opgenomen.

Aandachtig — oplettend — opmerkzaam. Aandachtig is men, als men zijne gedachten bij eene zaak bepaalt; geeft men zich moeite om er bij te verwijlen en ze te overwegen, dan is men oplettend; tracht men bovendien de zaak te begrijpen in al hare kenmerken en er zoo mogelijk gevolgen uit af te leiden, dan is men opmerkzaam. Een redenaar, die niet meer verlangen mag, dan dat zijne hoorders niet aan andere zaken denken,

AAND,

zegt: Aandachtige toehoorders! Een onderwijzer, die wensclil dat zijne leeilingen nauwkeurig zijne lessen volgen, is tevreden als zij oplettend/Airi', hij zal ze prijzen als zij opmerkzaam zijn, d. i. als zij toonen het verband gevat te hebben van de zaken, die hij hun heeft medegedeeld, en het geleerde verwerkt te hebben.

Aandeel — deel — geileelte. Met aandeel is, in onderscheiding van deel en gedeelte altijd het denkbeeld van eigendom, bezitting of deelgenootschap verbonden. Het is dat deel van iets, dat iemand in eigendom behoort of toekomt. Deel en gedeelte drukken de betrekking van iets tot het geheel uit, in zoover als hel samen met andere deelen het geheel uitmaakt. Deel gebruikt men waar men minder de eenheid van het geheel op den voorgrond plaatst, maar alleen aangeeft waartoe iets behoort of waaruit iels bestaat. Bij gedeelte houdt men het geheel altijd in het oog en stelt ruen het eene deel tegenover het andere. Be verschillende deelen van het lichaam. Een gedeelte van den grond was beplant, /iet andere moest nog omgeploegd worden. Eenjwerk in vijf deelen. Overdrachtelijk gebruikt voor de belangstelling, die men toont, het deel, dat men voor zichzelf neemt in het wedervaren van anderen, drukt aandeel dit denkbeeld iets sterker uit dan het thans meer gebruikelijke deel. Aandeel staat ook voor aandeelbewijs, het bewijs van een bepaald aandeel in eene zaak, enz.

Aandeellioiider, zie Deelgenoot.

Aandenken, zie Gedachtenis.

Aandieliteii — toedichten — ten laste leggen. Iemand zonder goede gronden iels toeschrijven. Bij aandichten en toedichten ontbreekt de grond voor de verzinsels geheel , het is iets toeschrijven, dat verdicht of verzonnen is; meestal is het iets kwaads, en in dat geval hetzelfde als val-schelijk ten laste leggen. De domme menigte dicht hen, die als hervormers der maatschappij optreden, altijd zelfzuchtige bedoelingen toe. Ten laste leggen onderstelt altijd zekeren grond, waarop de beschuldiging rust. Wat men hem ook kan ten laste leggen, zeker geen gierigheid.

Aandienen, zie Aanmelden.

Aandoen — aanschieten — aantrekken — omdoen — omslaan — omwerpen — opzetten — voordoen. Al deze woorden beteekenen een deel des lichaams van een kleedingstuk of iets dergelijks voorzien. Opzeilen en voordoen zien op de plaats op het hoofd of aan de voorzijde van de plaats waar het kleedingstuk wordt aangebracht; aantrekken, aanschieten, omslaan en omwerpen zien op de wijze (bedaarder, vlugger, haagstig ot ter loops en achteloos), waarop de kleedingstukken aangedaan worden, hetgeen gedeeltelijk van hnn vorm afhangt. Aanschieten en omwerpen geven te kennen dat het aandoen vlug en niet haast geschiedt; aantrekken dat het kleedingstuk over lichaamsdeelen heen wordt getrokken; eenigermate is deze gedachte ook aan aanschieten eigen. Spreekt men in het algemeen, dan omval aandoen alles wat de laatste vier woorden beteekenen. Ter onderscheiding van aandoen bezigt men omdoen, als men sieraden of kleedingstukken bedoelt, die het geheele lichaam ot wel hals of

AANl).

romp gclieul omgeven, een boordje, een gordel, een das of doek omdoen. Terwijl aantrekken gebezigd wordt van kleedingstukken, die eenigermate sluitend zijn, worden omslaan en omwerpen alleen gebruikt van kleedingstukken en sieraden, die open zijn en het lichaam min of meer omgeven of omringen; een mantel, een doek enz. omwerpen of omslaan. Het onderscheid tusschen deze laatste en omdoen is voornamelijk gelegen in de meerdere zorgvuldigheid, waarmede deze laatste handeling gepaard gaat, terwijl aandoen gebruikt wordt van die sieraden, die niet een duel van het lichaam omringen, b. v. een doek goed omdoen, een collier omdoen, doch oorbellen enz. aandoen.

Aandoen — roeren — schokken — treffen. Aandoen = het teweegbrengen van een gevoel van droefheid, van medelijden, soms ook van vreugde. Treffen is sterker dan aandoen; ook bij verwondering kan men getroffen, dat is meer dan enkel aangedaan worden. Een nog dieper indruk wordt te kennen gegeven door roeren, dat een aandoen, een treffen gepaard met eene hevige gemoedsbeweging aanduidt. Door schokken wordt hetzelfde uitgedrukt, doch tevens gewezen op het plotselinge en onverwachte van den teweeggebrachten indruk. De predikant sprak een hartelijk woord, dal vele zijner hoorders aandeed Het verhaal van den dood des veldheers heeft de gemoederen getro/fen, geroerd, ja geschokt.

Aamloenlng — gevoel — gewaarwortllng. Elke indruk, die het lichaam of de ziel ontvangt is eene aandoening; gevoel is het gevolg van dien indruk. Die indruk tot bewustzijn gebracht is eene gewaarwording. Beide laatste komen zeer dicht bij elkaar maar gevoel is algemeener en wordt van alle soorten van indruk gezegd, terwijl gewaarwording bij voorkeur ziet op een gevoel, dat men bij zich zei ven waarneemt en min of meer plotseling is, terwijl gevoel meer van blijvenden .aard is. Op het lichaam toegepast, wordt aandoening meer van ziekelijke prikkels gezegd : aandoening van de long; üp den geest beteekent aandoening ook gemoedsbeweging: hij was zijne aandoening niet meester. Het gevoel van dankbaarheid verdrong spoedig de onaangename gewaarwording door het ervaren zijner onmacht ontstaan.

Aandoenlijk — gevoelig. Licht vatbaar voor indrukken op ziel of lichaam; aandoenlijk wordt dikwijls gebruikt voor indrukken van ziekelijken aard, terwijl gevoelig op alle soorten van indruk slaat. Dit meisje had een aandoenlijk hart; zij ivas uiterst gevoelig voor oen vriendelijk woord. Het kind bleef gevoelig voor elke weersverandering.

Aandragen, zie Aanlirengen.

Aandrang — nadruk. Eene krachtige beweging in oene bepaalde richting, ten einde invloed te oefenen. Aandrang onderstelt het doel om bij een persoon, op wien de aandrang gericht wordt, een bepaalde wilsuiting ingang te doen vinden, waardoor hij tot een besluit komt. Mohammed vermaande met ernst en aandrang om den afgodendienst te verlaten. Nadruk ziet meer op het gewicht, dat de persoon van wien de beweging uitgaat, hierbij op de woorden legt. De raad werd vriendelijk en bescheiden gegeven, niettemin met een zekeren nadruk.

AAM).

Aandrift — aans|iorlng. Bij het eerstu woord is vooral hot inwendig gevoel werkzaam; liet is eene sterke opwekking van eene hoogere macht uitgaande, in de spreektaal komt het minder voor, wel in deftige en dichterlijke taal, terwijl aansporing het meer gemeenzame woord is. Zie bij Aandrijren.

Aandrift — Instinct — geestdrift. De beide eerste woorden duiden een inwendigen prikkel aan, die den wil tot eene handeling aanzet. Aandrift duidt dit in het algemeen aan; instinct is meerde ingeschapen neiging, de natuurlijke aandrift om iets te doen en wordt bij voorkeur van de neigingen van dieren gebruikt. Wordt die inwendige prikkel door de hoogere aandoeningen beheerscht, zoodat de geest de overhand verkrijgt, dan ontstaat geestdrift of vuur.

Aandrijven — aanflitsen — aanjagen' — aanporren — aanprikkelen — aansporen — aanstoken — aanvuren — aanwakkeren — aanxetten — opwekken. Figuurlijke uitdrukkingen, waardoor de aandrang van buiten op iemand wordt aangeduid om hem tot sneller of krachtiger handelen Ie bewegen. Aansporen en opwekken geven het algemeene begrip te kennen. Zij drukken de wijze, waarop de wil bewerkt wordt, niet uit. Het eerste onderstelt eene bestaande neiging tot handelen, terwijl bij het tweede de wil nog in rust gedacht wordt. Aanzetten drukt deze werking het zwakst uit, aandrijven sterker, aanhitsen is eigenlijk iemand heet op iets maken, zijne vurige begeerte aanwakkeren. Met aanvuren drukt dit het sterkst het grondbegrip uit {tie paarden aanzetten, aandrijven, iemands ijver aanvuren). Tusschen iemand aanzetten en iemand tot iets aanzetten bestaat dit onderscheid, dat het eerste opwekking van don ijver, het laatste een opwekking om iels bepaalds te verrichten, te kennen geeft. Met aanjagen, aanprikkelen, aanporren, aansporen ver-eenigt zich het denkbeeld van eene meer herhaalde aandrijving; aansporen wordt doorgaans in goeden zin gebruikt, en onderstelt dat er reeds eenige neiging ten goede aanwezig is. Aanstoken wordt bijna uitsluitend in kwaden zin gebruikt; het vuur der tweedracht aanstoken; met een persoon tot voorwerp wordt het dikwijls, doch minder juist gebezigd: iemand tot verzet aanstoken; aanvuren daarentegen dient om den smeulenden ijver te doen ontsteken tot een blakenden gloed. Hetzelfde geldt van aanwakkeren. Aanprikkelen wordt bij voorkeur aangewend om eene werking op de eerzucht, den hartstocht, enz. aan te duiden. Be toejuiching, welke hem ten deel viel, prikkelde hem aan om nieuwe eer te bejagen. Wordt aanzetten gebruik met tot of om te, doch tot iets anders dan hot werk waartoe men verplicht is, dan krijgt het de beteekenis van aanstoken, doch met minder kracht.

Aanduiden — aanwijzen. Deze woorden drukken eene handeling uit die ten doel heeft een of ander zichtbaar voorwerp van andere voorwerpen te doen onderscheiden, om te doen welen wie of wat bedoeld wordt. Aanduiden onderstelt het opgeven van enkele kenmerken zonder door wijzen met den vinger de zaak, die men bedoelt, nader kenbaar te maken, terwijl aanwijzen in zich sluit het aantoonen met verwijzing naar de plaats, waar eene zaak zich bevindt. Het onderscheid tusschen aanduiden en aanwijzen

AAND—AANF.

bestaat liierin, dat onder het laatste eene stellige en duidelijke kenbaar-making der bedoelde zaak of persoon verslaan wordt, terwijl bij aanduiden nog veel in het onzeker celalen wordt. -Vgi. onder ...............

Aanduiden — uitdrukken. Door woorden of gebaren een denkbeeld ter kennis van een ander brengen. Rij uitdrukken staat meer het uiling geven van de gedachte op den voorgrond, het laat in het midden of de wijze zoo is, dat het denkbeeld gevat kan worden. Met aanduiden wordt bedoeld het begrip zoover kenbaar maken, dat het met eenige moeite wel te vatten is, al maakt de uitdrukking het niet geheel kenbaar.

Aanduiden — beteekenen — te kennen geven. Aanduiden is minder bepaald; bcteekenen is eigenlijk door aanwijzing van een teeken liet verstand te hulp komen, zoodat men het wezen der zaak gemakkelijker kan onderkennen, te kennen geven is door woorden of daden iemand iets duidelijk kenbaar maken. AUcs duidde een naderenden opstand aan. Gesiers hoed beteekende (Je Oostenrijksehe heerschappij. Door zijne houding gaf hij zijne doodsverachting te kennen.

Aiuiccn — aan elkander — samen geven eene vereeniging van twee of meer voorwerpen te kennen. Bij aaneen let men meer op de tot stand gebrachte eenheid, bij aan elkander meer op elk der verbonden voorwerpen afzonderlijk. Bij samen treedt het begrip der eenheid, die ontstaan is, nog sterker op den voorgrond dan bij aaneen.

Aaneen — achtereen. Aaneen, dat den duur van het geheele tijdsverloop als onafgebroken voorstelt, drukt de aansluiting in den tijd sterker uit dan achtereen, dat dien duur aanwijst als eene opvolging van afzonderlijke tijdruimten. Men bezigt dus aaneen, waar men zich het tijdsverloop als een geheel denkt, achtereen, waar men het zich als eene reeks van elkander opvolgende tijden voorstelt. Wij zijn jaren aaneen gelukkig met elkander geweest! Uren achtereen wachtte ik tevergeefs op zijne tehuiskomst.

Aanerven — overerven. Aanerven beteekent door erfenis als eigendom verkrijgen. Ook wordt het gebruikt voor verkrijgen van iets bij of met de geboorte (n.l. nog bij het leven der ouders); in dit geval heeft men voornamelijk het oog op lichamelijke of zedelijke eigenschappen. In dezen zin is het van gelijke beteekenis als het hiervoor meer gebruikelijke overerven. Kinderen erven dikwijls ziekten en gebreken van hunne ouders over. Al hel aangeërfde goed is door hem opgemaakt. Het kan gebeuren dat kinderen de ziekten en gebreken der ouders aanerven.

Aanfokken — aankweeken — aanplanten — aanpoten — aantelen. Door gebruik te maken van de voortbrengingskracht der natuur den bestaanden voorraad vermeerderen. Het eerste woord geeft te kennen dat men eene diersoort langs dezen weg tracht te doen vermeerderen. Schapenfokken enz. De andere drukken werkzaamheden uit, die de vermeerdering van gewassen ten doel hebben. Aanpoten en aanplanten duiden aan, dat bij bestaande gewassen nieuwe van dezelfde soort worden geplant of gepoot. Onderling verschillen zij als planten en poten; het eerste wordt van

AANG,

kleinere of groolere gewassen gezegd, die boven den grond uitsteken, het t weode van. knol vfprt^lg^ .die, in. grond gelegd worden j-oö var -bHomsn, wier wortels in den grond gestoken worden. Lc aardbeien zijn geplant en de aardappels en jonge eiken gepoot. Aankweekcn en aantelen omvatten al de werkzaamheden, welke noodig zijn om eene slak of knol tot vollen wasdom en bloei te brengen, liij aankweeken wordt hiervoor meer kennis en ervaring verondersteld dan bij aantelen. Figuurlijk wordt aankweeken ook gebruikt van geestelijke of zedelijke hoedanigheden, die dan met planten, welke ontwikkeling en groei hebben, vergeleken worden. Dc onderlinge liefde aankweeken. Ook van de opleiding van personen wordt het gebruikt. Met groote zorg opvoeden wordt soms door opkweeken uitgedrukt, terwijl opfokken ditzelfde zegt omtrent dieren. Deze beide zijn als zoodanig synoniem met opvoeden, grootbrengen.

Aangaan — aanloopen. Iemand een bezoek brengen. Het laatste wordt uitsluitend gezegd van een vluchtig meer vriendschappelijk bezoek. Langs zijn huis komende liep ik even bij hem aan. Ik ging hij hem aan om hem over de zaak te spreken.

Aangaan — sluiten — treffen — voltrekken. Eene overeenkomst beginnen, waaruit bepaalde verplichtingen ontstaan. Treffen en sluiten zien op eene vvederzijdsche verbintenis, aangaan meer op eene verplichting of schuld, welke een persoon op zich gaat nemen. Treffen is het vaststellen der voorwaarden, aangaan het aanvaarden der verplichtingen uit de verbintenis voortspruitende, sluiten het tot stand komen der overeenkomst, voltrekken ziet op de plechtige wijze, waarop de verbintenis gesloten wordt. Een wapenstilstand treffen of sluiten. Een vredesluiten. Een verbond sluiten. Een overeenkomst aangaan of sluiten. Eene weddenschap, eene schuld aangaan. Een huwelijk aangaan, sluiten of voltrekken.

Aangaan, zie Aanbelangen.

Aangaan — bulderen — leven maken — tieren — razen — woeden — uitvaren — kijven. Leven maken is het veroorzaken van gerucht in het algemeen, aangioan ziet vooral op gerucht maken door woorden. Tieren is heviger dan aangaan, razen en woeden weer heviger dan lieren; alle drie gaan vergezeld van hevige bewegingen. Bij bulderen heeft men meer het geluid op het oog. Uitvaren en kijven geschiedt alleen met woorden. Kijven wordt vooral van het twisten van vrouwen gebezigd. Kijvende vischwijven.

Aangaande — betreffende — rakende — nopens — ointrent.

Deze woorden duiden de betrekking aan tusschen de uiting eener werking van het denkvermogen en personen of zaken, die hiervan het voorwerp zijn. Aangaande, betrelfende en rakende geven eene figuuurlijke aanraking te kennen en laten onbeslist of het oordeel alle bijzonderheden van het voorwerp trelt of slechts enkele. Nopens en omtrent staan in gebruik hiermede gelijk, het eerste is deftiger en eenigszins stijf, het laatste vervangt in sommige dialecten aangaande enz. bijna geheel.

Aangapen, zie Aanblikken.

AAiNG.

Aangeboren — aangesoliapen — Ingeschapen. Alle drie woorden drukken iets uit. dat men aan de natuur ontleent, in tegenstelling van hetgeen aan tijd en omstandigheden te danken is. Aangeboren kan alleen van menschen en dieren gezegd worden, ingeschapen is op al hot geschapene toepasselijk. Aangeschapen is beperkt tot de uiterlijke eigenschappen, ingeschapen wordt alleen gebezigd van de innerlijke krachtenen hoedanigheden. De bulten zijn den kameel aangeschapen. Be aantrekkingskracht is der stof ingeschapen.

v'tls den mensch als aangeboren.

Bat hij ietwat heeft verkoren.quot;

Aangedaan — aangetast — aangestoken — besmet. Deze woorden duiden aan dat eene ziektestof zich op een deel of op een geheel van een lichaam gevestigd heeft. Aangedaan geeft dit in minder sterke mate te kennen dan aangetast. Aangestoken wordt van hevige ziekten gebruikt. Van vruchten enz. gezegd, drukt inen er door uit dat het verrottingsproces van het eene voorwerp op het andere is overgegaan. Besmet wordt van die ziektestof gebruikt, die zich gemakkelijk aan andere lichamen mededeelt.

Aangedaan — bewogen — geroerd —getroffen —geschokt—

ontroerd — ontzet. Aangedaan is het meer algemeene begrip en geeft te kennen, dat men onder den invloed van een sterk gevoel van vreugde of droefheid is, zoodat de zenuwen geprikkeld zijn. Bewogen ziet meer op het innerlijk gevoel en het gemoed. Getroffen is niet zoo sterk als geschokt, doch evenals dit woord is het de uitdrukking van den gemoeds-en geestestoestand, die het gevolg is van eene onaangename aandoening. Geroerd ziet meer op de innerlijke nandoening en verondersteld een teeder gevoel, terwijl ontroerd en ontzet eene hevige gemoedsbeweging te kennen geven, welke bij het laatste woord het gevolg is van schrik over bet vernomene.

Aangehuwd — aangetrouwd. Het eerste is deftiger. Beide be-teekenen door huwelijk vermaagschapt; zie verder Aanverwant.

Aangelegen — aangrenzend — aanliggend — belendend.

Aangelegen, aanliggend, aangrenzend, belendend worden eigenlijk gebezigd van huizen en landerijen, wier grenzen elkander aanraken. Overdrachtelijk gebruikt men aangelegen van onstoffelijke dingen, die iemand aangaan. In dezen zin is het synoniem met Van Belang.

Aangelegen, zie Helangrijk.

Aangelegenheid — belang — zaak. Wanneer zaak als synoniem hiermede voorkomt heeft bet meestal een bepalend woord bij zich: dal zijn mijne, dit uwe zaken. Do zaken, die van gewicht voor iemand zijn, wier goede voortgang of uitslag bem ter harte gaat en door hem zelf moeten behartigd worden, zijn aangelegenheden. Belang is datgene wat van groot gewicht of hooge waarde voor iemand is, doch dooreen ander kan behartigd worden, zonder dat deze iii de plaats van don persoon treedt, wien de zaak betreft. Terwijl het bij aangelegenheid in quot;t midden gelaten wordt of er voor of' nadeel bij in het spel is, veronderstelt belang eene zaak ten bate

AANG.

van den betrokken persoon. Ik bemoei mij niet mei eens anders anngc-legenheden. Hij heeft mijne belangen voorgestaan, zonder dal ik zulks kon vermoeden.

Aangemerkt — aangezien — doordat —«loordlen—dewijl — naardien — nademaal — omdat — daar — wijl. Doordien en doordal (het laatste in gemeenzamen stijl meer in gebruik dan liet eerste) geven de oorzaak te kennen, waardoor iets geschiedt, niet de reden waarom; de hoofdzin drukt in dat geval het gevolg van den bijzin uit. Wil men hierbij nu aanduiden, dat door den afhankelijken zin een bewijsgrond wordt aangebracht voor hetgeen in den hoofdzin beweerd is, dan gebruike men dewijl en vermits. Hel ijs smelt, doordat de dooi is ingevallen. Hij kan onmogelijk komen, dewijl hij ziek is. Drukt de bijzin eene rechtvaardiging uit van hetgeen men in den hoofdzin beweerd beeft, dan kan men, behalve dewijl en vermits, ook daar, naardien, nademaal, aangezien of aangemerkt bezigen. In dat geval is de hoofdzin eigenlijk eene gevolgtrekking van hetgeen in den bijzin wordt gezegd. Baar geeft dit eenvoudig weg te kennen, zonder dat er bepaalde nadruk op gelogd wordt. Dewijl, vermits en naardien veronderstellen, dat hot geheel in betoogtrant geschreven is en komen minder voor in den gemeenzamen stijl; terwijl aangezien en aangemerkt tot den stijl van strenge redeneering behooren, waarbij het meer op geregelde ontwikkeling van het betoog dan op sierlijkheid en losheid van taal aankomt. Nademaal is ouderwetsch. Wijl is eene verkorting van dewijl, die geen onderscheid in beteekenis oplevert. Omdat is zuiver redegevend en geeft van eene zaak of eene gewaarwording den moreolen grond, de reden aan, het antwoord op de vraag waarom. Ondanks zijne bekwaamheid wordt hij weinig geacht, omdat hij zoo verwaand is. Hij drinkt, omdat hij dorst heeft.

Aaiigenanm — genoeslijk — liefelijk — behaaglijk — plel-

xlerig xoet — streclend. Aangenaam is de algemeene uitdrukking en omvat alle andere; het kan zoowel van gewaarwordingen als van zaken en personen gebezigd worden. Een aangenaam gevoel, een aangenaam mensch, een aangenaam verblijf. Liefelijk geeft een edeler, een fijner gevoel te kennen en wordt bij voorkeur gebruikt van hetgeen door 't gehoor of 't gezicht wordt waargenomen, niet echter van personen. Een liefelijk gezang, een liefelijke streek. Behaaglijk ziet alleen op de innerlijke gewaarwording en kan nooit op zaken buiten ons toegepast worden; een behaaglijk gevoel. Pleizierig wordt meer in do gemeenzame taal gebezigd en ziet op gewaarwordingen van zinnelijken aard. Jk wensch u pleizierige kermis. Het wordt ook gebruikt om spottenderwijze iels zeer onaangenaams te kennen te geven. Wel, dal is pleizierig, nu hebt ge alles in de war gebracht. Genoeglijk is welbehagen verschaffende, een aangenamen indruk makende zonder hooger aanspraken, een genoeglijk leven leiden. Streelend is meer datgene, wat bepaalde zintuigen of het gevoel bijzonder aandoet. Zoet is gelijk van beteekenis met aangenaam en liefelijk doch meer uitsluitend aan dichterlijke taal eigen. Het is streelend voor zijne eigenliefde. Ai, ziet hoe zoel en liefelijk is 't, enz. Waar meer bepaald de smaak bepaald wordt, zijn lekker, keurig, heerlijk, fijn enz. synouienien van aangenaam.

AANG.

Aangetrouwd, zie Aangcliuwd.

Aaiigcsclin|icn, zie Aangeboren.

Aangenomen filat) — oiulersleld (dat) indien, (bijal-dien) _ al — gesteld O¹quot;') Door deze woorden woi-dt eene onderstelling uitgedrukt. Indien al wordt gebruikt, wanneer men onbeslist wil lalen of de onderstelling waar is of niet, indien hij al de schuldige is, zoo is hij nu toch buiten vw bereik. Aangenomen dat leidt eene gedachte in door een ander geuit, nu door den spreker herhaald met het doel om aan tetoonen, dat zij geen bewijsgrond bevat; ondersteld dal kondigt eene onderstelling van den spreker aan, waaraan hij geen geloof slaat, (ivstcld dal vei bindt een bijzin, welke eene onderstelling bevat, waaruit de spreker eene gevolgtrekking wil maken. Gesteld dal wij door een mctchligeti nabuur werden aangevallen, ondersteld dat wij geheel alleen bleven staan, aangenomen dal onze waterliniën en strijdkrachten in onvoldoenden toestand verhoeren, zelfs dan nog was verzet lot het uiterste een heilige plicht.

Aangeven, zie Aanlangen.

Aangeven , zie Aanbrengen.

Aangezicht — aanziebt — aanseliljn — gezicht — gelaat —

wezen — nlterlijh. Alle heteekenen het voorste gedeelte van's menschen hoofd, dat gedeelte dat men aanziet, wanneer men met iemand spreekt. Aangezicht, aanzicht, gezicht (dit laatste gemeenzamer, soms zelts plat) zien meer op den bloot uitwendigen vorm. Het kind gelijkt zijn vader alsof het uit zijn aangezicht gesneden was. Gelaat en wezen zien op de trekken van het aangezicht als uitdrukking van hut karakter; een edel gelaat, op zijn wezen lag vriendelijkheid uitgedrukt. Aanschijn verschilt alleen in zoover van aangezieht, dat de uitdrukking dichterlijk is. Zijn aenschiju slvaclt vol majesteit. Aangezicht staat ook wel voor tegenwoordigheid . Iemand in zijn aangezicht ■prijzen; zoo ook aanschijn: Komt voor zijn aanschijn met vroolijk gezang. Uiterlijk, de uiterlijke gedaante, het voorkomen, wordt soms geheel beperkt tot de uitdrukking van het gelaat: Die man heeft geen gunstig uiterlijk.

Aangezien, zie Aangemerkt.

Aangrenzend, zie Aangelegen.

Aangrijpen — aanpakken — aantasten — aanvatten. Aanvatten is stoffelijke voorwerpen aanraken en vasthouden (meestal met voorzichtigheid); aanpakken is do gemeenzame uitdrukking voor onbeschroomd aanvatten; aantasten wil zeggen met de volle hand aanvatten (meestal onbesuisd) ; aangrijpen plotseling, snel of krachtig iets aanvatten: ook figuui lijk; eene gelegenheid aangrijpen; eene stelling aantasten; eene zaak flink aanvatten; een werk aanvatten Aagt;itasten kan evenals aanranden eene slechte bedoeling hebben, zie aldaar.

Aangrijpen, zie Aanvallen.

Aangroeien — aanwassen — toenemen — «rooter worden —

AANH.

vermeertlcrci» — ïilcli uitbreiden. Hot algemecne begrip wordt uitgedrukt door toenemen. Van de drie laatste ■woorden ziet f/rooter worden echter meer op het toenemen in grootte, vermeerderen op het getal nn verbreiden op de oppervlakte, welke iets beslaat. Aangroeien en aanwassen zien op de wijze waarop de toeneming plaats heeft. Aangroeien of Aanwassen is eigenlijk door groeien of wassen groot worden. Overdrachtelijk wordt het gebezigd van dingen, die niet eigenlijk gezegd groeien, zooals vermogen, invloed, huisgezin, en is in dezen zin synoniem met grooter worden, toenemen, vermeerderen, zich uitbreiden. Door het toenemen van iemands inkomsten en het aangroeien van iemands kapitaal wordt zijn rijkdom grooter, vermeerderen zich zijne bezittingen en breidt zijn invloed zich uit. »Dan wast hier klein begin onmerkbaar aan tot groot.quot;

Aanhalen — aantrekken — aanlokken. Iemand door voorkomendheid enz. tot zich trekken, gnnstig jegens zich stemmen. Aanhalen veronderstelt, dat er rechtstreeks en met zelfbewustheid op anderen gewerkt wordt. Aantrekken en minder sterk aanlokken geven meer te kennen, dat sommige omstandigheden anderen voor een persoon of eene zaak winnen kunnen. Vandaar dat aanhalen zinverwant is met vleien, en alleen van personen gebezigd wordt, terwijl men ook aangetrokken en aangelokt kan worden door onbezielde voorwerpen, zij haalde het kind aan. Hare lieftalligheid trok hem aan. »De jcugt en 't welig groen, dat loc kt geweldig aenquot;.

Aanhalen — aanvoeren. Van plaatsen uit schrijvers of van woorden van anderen gezegd. Aanhalen wordt meer gezegd ten opzichte van het vermelden van de woorden van een ander, terwijl aanvoeren wordt gebruikt, wanneer men van do aangehaalde woorden voor het betoog gebruik maakt. Oudtijds was het van gelijke beteekenis als aanhalen. Hij voerde allerlei plaatsen uit oude schrijvers aan om zijne meening te bewijzen. Hij haalde allerlei verzen aan, te pas of te onpas.

Aanhalen — aanhouden. Aanhalen is het in beslag nemen van belastbare waren of goederen, wegens het ontduiken dor verschuldigde belasting. De vaar- of voertuigen, waarmede ztj vervoerd worden en de personen, die vervoeren, worden aangehouden. Aanhalen is niet hetzelfde als verbeurd verklaren, dat al of niet op de aanhaling kan volgen. Be komiezen hebben eene belangrijke aanhaling gedaan; zij hielden twee dames aan, die zeer kostbare kant wilden smokkelen.

Aanhang — bende — factie — partij — rot. Door aanhang verstaat men de personen, die zich bij iemand voegen ter bereiking van zeker doel. Partij drukt hetzelfde uit, maar wordt daarenboven van hen gebruikt, die dezelfde meeningen, beginselen enz. zijn toegedaan. Eene fa(tie is eene partij met staatkundige bedoelingen: de Loevesteinsche factie. Bende veronderstelt, dat zij, die er toe behooren, niet alleen in gevoelens en streven één, maar ook lichamelijk bij elkander zijn; rol sluit dit niet noodzakelijk in. Bende en rot, in den zin van aanhang genomen, hebben altijd eene slechte beteekenis, namelijk van verbinding met een laakbaar doel. Een dievenrot. Eene bende struikroovers.

AANH.

Aanhangen — volgen — voorstaan. De beteekenis is iemand toegedaan zijn. Bij aanhangen wordt bovendien eene zekere mate van gehechtheid verondersteld en verder dien ten gevolge, een vasthouden aan een persoon met betrekking tot zijne belangen, beginselen, of streven. Volgen duidt minder de gehechtheid aan, dan wel het aannemen en handelen naar de leer en beginselen van iemand; terwijl voorslaan bovendien het verdedigen van dien persoon, het bevorderen zijner belangen en hel verbreiden zijnor leerstellingen uitdrukt. Uit volle overtuiging hing hij Calvijn aan. De Prins volgde Gomarus, terwijl de Raadpensionaris Arminius voorstond.

Aanhanger — volgeling — medestander — voorstander — voorvechter. De aanhanger is gehecht aan een persoon of zaak en tracht in vereeniging met anderen, die hetzelfde bedoelen, aan den persoon, dien hij aanhangt, of aan diens leerstellingen invloed te verschaffen. Do aanhanger wordt als meer zelfstandig optredend beschouwd dan de aanhangeling. De volgeling omhelst slechts de gevoelens en handelt volgens de leerstellingen.

Medestander, voorstander en voorvechter onderstellen een strijd waarin de eerste naast den hoofdpersoon slaat, terwijl de laatsten enkel tot de. strijders ten behoeve van den persoon of van de zaak worden gerekend. Bij voorstander blijft in het midden de wijze waarop hij zich in de bres stelt voor hetgeen hij bevorderen wil, een voorvechter veronderstelt echte]¹ iemand, die op buitengewoon krachtige wijze ijvert, soms zelfs min of meer roekeloos is. Bij de beide eerste woorden wordt niet aan strijd gedacht.

Aanhangsel — bijvoegsel —bijlage. Aanhangsel, wat aan iets gehecht wordt, drukt eene nauwer samenhang met het hoofdwerk uit dan hijvoegsel, wat er bloot aan wordt toegevoegd. Bijlage duidt een minder nauw verband dan aanhangsel aan. liet wordt vooral gebezigd van de stukken, die aan eenig geschrift worden toegevoegd, om de waarheid van het daarin vervatte te staven.

Aanhechten — aanbinden — aanknoopen — aanvoegen — bijvoegen. Aanhechten, aanknoopen duiden eene nauwere verbinding aan dan aanvoegen, aanbinden en bijvoegen. Alle drie worden gebruikt van het aan elkaar vastmaken van twee zaken. Aanhechten onderstelt eene nauwe verbinding door een of ander middel te weeg gebracht; aanbinden is door een band vereenigen, aanknoopen de banden van het eene met die van het andere door een knoop vereenigen. Aanbinden en aanknoopen, evenals vroeger aanhechten, worden ook figuurlijk gebruikt van eene weder-zijdschc werking, waarbij twee partijen elkander raken. Onderhandelingen aanknoopen, een strijd aanbinden. Aanvoegen, bijvoegen en toevoegen worden gebruikt, wanneer eene mindere zaak aan eene grootere gehecht wordt. Aanvoegen en bijvoegen verschillen in zoover, dat het eerste eene nadere bijeenbrenging aanduidt, zoodat het aangeveegde met hetgeen, waaraan het is aangevoegd, als 't ware één lichaam uitmaakt, terwijl het tweede slechts eene vergrooting te kennen geeft. Men voegt een stuk aan hetgeen te kort is; men voegt meer geld bij eene som die te klein is.

Aanhef, zie Aanbegln.

AA Nil.

AanhcfTen, zit; Beginnen.

Aanhitsen, zie Aandrijven.

Aanlinoren — toehooren — luisteren — toeluisteren. Allu beteekenen een min of' meer aandachtig hooren. Toehooren en toeluisteren geven Ie kennen dat mon moeite aanwendt om Ie hooren; terwijl hooren enkel het opvangen van klanken door de gehoorzenuwen aanduidt, veronderstelt luisteren, dat men in staat en begeerig is om de klanken, die men hoort, te verstaan. Deze begeerte om te verstaan kan bij aanhooron geheel ontbreken, hoewel aanhooren meer op het opvangen van den zin der woorden dan van den enkelen klank toepasselijk is. Hij wilde zulke gemeene taal niet aanhooren en evenmin luisteren naar de vleiende woorden van den verleider. Hoor toe, wanneer gij zoo heen en weer draait, kunt gij niet verslaan wat ik zeg. Luister goed toe, want iemand met zulk een zachte stem kan men bijna niet verslaan. Den geheelen nacht hoorde ik het huilen van den wind in den schoorsteen, hoewel ik mijn best deed er niet naar te luisteren.

Aanhooriglieitl, zie Aankleef.

AAnhouden — volharden — volhouden. Alle drie beteekenen liet doen voortduren van eene werking of toestand. Aanhouden drukt alleen eene bestendigheid van werking uit; volharden, dat alleen van personen gezegd wordt, hel niet staken der werking ondanks de zwarigheden, die zich opdoen. Men houdt nan mot verzoeken; maar men volhardt in het weigeren. De aanhouder wint. Volhouden veronderstelt, dat men doorgaat met de handeling, tot zij als afgeloopeu kan beschouwd worden of het doel bereikt is. Hij hield vol en zag zijne moeite beloond. In den zin van voortgaan te bestaan of te geschieden is aanhouden synoniem met voortduren, doch heeft de bijbeleekenis, dat de handeling in dezelfde mate voortduurt; voortduren ziet meer op den tijd. De regen houdt nog steeds aan. Het wisselvallige weer blijft voortduren.

Aanhouden, zie Aanloopen.

Aanhouden, zie Aanhalen.

Aanhoudend — bestendig — hlijvend — duurzaam — gedurig gestadig langdurig — onafgebroken — onophou-delijk voortdurend. Alle geven het voortduren van eene werking of van een toestand te kennen. Blijvend en duurzaam worden bovendien van stoffelijke zaken gezegd. Bij bestendig en onafgebroken denkt men aan eene voortduring zonder, bij gedurig en gestadig aan de herhaling van een zelfde geval met. tusschenpoozen; gedurig komt meer in ongunstigen zin voor, gestadig heeft meest ee^e gunstige beteekenis: Uw bestendig welzijn, onafgebroken klachten, gedurige pijn, gestadige afwisseling. Onophoudelijk kan in beide beteekonissen voorkomen, het ziet op werkingen en heeft doorgaans een ongunstigen zin: onophoudelijk geklaag, gezanik. Aanhoudend staat gelijk met bestendig, met dit onderscheid, dat dit laatste alleen in goeden zin gebruikt wordt: aanhoudende kou, bestendige vriendschap, bestendig weer. Als bijwoord kan aanhoudend ook voor gedurig gebezigd

AANJ—AANK.

worden. Tusschcn blijvend en duurzaam, die ook op stoffelijke zaken toepasselijk zijn, bestaat dit onderscheid, dat duurzaam te kennen geeft, dat, eene zaak uit zich zelf de geschiktheid hoeft om lang te duren, terwijl blijvend op het lange voortduren zelf ziet. Duurzaam geluk. Een blijvend gedenkleeken. Langdurig zegt alleen dat iets lang duurt, doch bepaalt niets omtrent de hoedanigheid. Voortdurend drukt eenigszins hetzelfde uit, doch met de bijgedachte, dat hetgeen sinds eenigen tijd zoo geweest is, nog op het oogenblik, dat men spreekt, overanderd is. Deze voortdurende hitte zal wel door onweder gevolgd worden. Dezen winter hadden wij eene langdurige koude. Als de voorgaande woorden bijwoordelijk gebruikt worden , is telkens synoniem er mede. Dit geeft te kennen, dat eene zaak zich herhaalt zoo dikwijls de gelegenheid zich voordoet. Hij kwam telkens als de vader uit was.

Aanjagen, zie Aamlrijvcn.

Aankanten (ïleh) — beletten — dwarsboomen — zich verzetten — wederstaan — wederstreven. Iemand het volvoeren cener handeling moeilijk maken. Zich aankanten en, minder sterk, zich verzetten, wordt gebezigd voor: iemand of iets wederstreven of tekeer gaan. Hij kantte zich tegen dien maatregel aan. Wederstaan (evenals wederstreven en dwarshoomen bij voorkeur van personen gebezigd) heet zich met kracht verzetten. Ik wederstond hem in het aangezicht. Wederstreven en dwars-boomen geven (het laatste het sterkst) te kennen, dat het geschiedt met onedele bedoelingen. Ik werd in al mijne pogingen gedwarsboomd. Beletten geeft te kennen, dat deze pogingen met den gewenschten uitslag bekroond worden, iets dat bij de voorgaande in het onzekere wordt gelaten. Hij belette hem zijn voornemen uit te voeren.

Aankijken, zie Aanblikken.

Aanklagen — aantijgen — aanwrijven — betichten — beschuldigen — klagen. Iemand iets ten laste leggen. Beschuldigen is in het algemeen op iemand de schuld van iets leggen; klagen, over iemand zijn beklag doen; met aanklagen is in den regel het bijdenkbeeld verbonden, dal de beschuldiging wordt ingebracht bij hen, die met het openbaar gezag bekleed zijn. Aantijgen is iemand iets ten laste leggen met het bijdenkbeeld, dat dit uit kwaadwilligheid geschiedt en de schuld niet zeker is. Aanwrijven is eigenlijk een smet op iemand werpen, doch met de bijgedachte van dit herhaaldelijk en met inspanning te doen, zoodat de beschuldiging als het ware een klevende smet wordt. Betichten is sjlioniem met aantijgen, doch hieraan is het denkbeeld van aanklagen verbonden, en bovendien veronderstelt bet meestal een zwaar vergrijp. Deze werkwoorden zijn van aangeven en aanbrenf/oi onderscheiden, doordat deze laatste enkel het mededeelen van het feit te kennen geven, de eerste tevens een streven naar het opleggen van straf of boete uitdrukken. Tichelaar betichtte de Wil. Alle schuld, die men hem aantijgt, laat hij op zich rusten. Men kan lichtelijk iemand een blaam aanwrijven, doch niet zoo gemakkelijk hem weer schoon wasschen. Iemand wegens misbruik van macht aanklagen. Mijn geweten klaagt mij aan.

AANK.

Aanklecdcn — Aantrekken — klecden. Beide aankleeden en kleeden beteekenon het aandonn dpr kleederen, nantvekken h«eft altijd het object, de kleederen, noodig; alleen dialectisch is zich aantrekken geheel gelijk van beteekenis met de beide andere, reflexief gebruikt. Klecden kan nog bovendien de beteekenis hebben van verschaffen van kleedingstukken, aankleeden sluit het aantrekken daarvan in zich. .Acmi/e/iZeed in den zin van opgesierd staat dikwijls tegenover eenvoudig. Een aangekleede boterham. De spreekwijze een aangekleede aap drukt uit, of een afschuwelijk leelijk of een bespottelijk opgeschikt raensch. Ik zal mij vlug aankleeden en ga dan terstond mede. Be dame ging zich klecden. De meid kleedt dc kinderen aan.

Aankleef — aanhoorlgheld. De beide woorden duiden aan dat iets verbonden is aan of behoort tot iets anders, dat als hoofzaak beschouwd wordt. Terwijl aankleef meer aanduidt alles, wat er bij komt en aan vast is, ziet aanhoorigheid meer op de zaken, die door een bepaalden rechtsband of betrekking aan iets verbonden zijn. Ecne heerlijkheid met hare aanhoorigheden. De boerderij wordt verkocht met alle aanhoorigheden. Aankleef komt alleen voor in de uitdrukking met den aankleve van dien, b.v. in eene aankondiging van eene publieke verkooping: eene branderij met den aankleve van dien. Wordt onderhoorigheid hierbij gebruikt, dan duidt het een grondgebied aan, welks beheer aan dat van een ander onderworpen is. Be stad en hare onderhourigheden.

Aankleven — gehecht z^n — verknocht zijn. Overdrachtelijk beteekenen beide: nauw met iets samenhangen of nauw aan iemand verbonden zijn. Aankleven is sterker dan gehecht zijn. Van zaken gebruikt, wordt aankleven inzonderheid gebezigd in een kwaden zin: Dat gebrek heeft hem van zijne jeugd af aangekleefd. Hij kleefde Luthers leer aan, doch was zeer gehecht aan Karei V.

Aanknoopen, zie Aanbinden.

Aankomen — naderen. Het verminderen van den afstand, die ons van een voorwerp scheidt. Naderen geeft eene vermindering te kennen, die op eene of andere wijze is waar te nemen. Bij aankomen ziet men meer op de beweging, die doet naderen. De trein nadert; hij voelde zijn einde naderen; daarentegen; De trein komt er nog niet aan. Op het bereiken van het doel ziet aankomen, als men zegt; De goederen zijn aangekomen. Nu komt de zomer weder aan. Hoe laat komt dc trein aan?

Aankomen, zie Aanraken.

Aankondigen — aandienen — aanmelden — aanzeggen — bekend maken — berichten — kond doen. Bekend maken, ter kennis brengen is de algemeene uitdrukking om iemand te d00.11 weten dat iets het geval is, gebeurd is of geschieden zal. Aankondigen — mondeling of schriftelijk doen weten, dat iets gebeurd is of gebeuren zal, doch met de bijgedachte, dat de kennisgeving geschiedt bij monde van iemand, die wettelijk of rechtens hiertoe geroepen is. Er werd een gezant naar hel Engelsche hof gezonden ten einde daar het huwelijk der prinses aan te kondigen. Aanzeggen veronderstelt «ene mondelinge oflicieele kennisge-

SYNONIEMEN. 2

AANK—AANL.

ving. Iets in de courant aankondigen; den vrede aankondigen; daarentegen: iemands overlijden laten aanzeggen. Berichten onderstelt, dat de mededeeling van een feit incer bijzonder voor den persoon, tot wien het bericht komt, belangrijk of wetenswaard is; het kan per brief enz. geschieden. Iemand iets kond doen drukt hetzelfde uit, doch is als verouderde uitdrukking alleen in deftigen stijl in gebruik. Aanmelden is het berichten van de komst van iemand, die een onderhoud verlangt of die een bezoek wenscht te brengen. Zich aanmelden voor eene betrekking — zich opgeven als mededinger naar eene betrekking. Verder zich in eene bepaalde hoedanigheid bekend maken. Bc/lectcerenden moeten zich tot \ Juli aanmelden hij den secretaris in persoon of schriftelijk. Aandienen is iemands komst aankondigen op deftige wijze, b.v. bij een officieel persoon, of bij een deftig bezoek. Hij liet zich bij den minister aandienen. De heer van der Hoogen liet zich bij de familie aandienen.

Aankondigen — voorspellen — voorzeggen. Iets aanstaands te kennen geven. Aankondigen beteekent het toekomende met zekerheid te kennen geven, het vooruit melden van dingen, die uit den loop der natuur volgen moeten. De beide andere woorden worden gebruikt van zaken, voor welker aankondiging een meer dan gewoon inzicht in den samenhang tusschen oorzaken en gevolgen noodig is. Voorspellen veronderstelt steeds een verschijnsel, waaruit het voorspelde voorgesteld wordt te volgen. Voorzeggen kan alleen door personen geschieden, en geeft in hoogere mate dan voorspellen te kennen, dat men zekerheid omtrent de vervulling heeft. En 't gehuil van sneeuw en regen kondigt ons den winter aan. Hij voorspelde een geheelen ommekeer van zaken. Xijne houding voorspelt niet veel goeds. Een kring om de maan voorspelt storm. Men kan nooit voorzeggen ivat gebeuren zal.

Aankoopen, zie Annschaflen.

Aankweekcn, zie Aanfokken.

Aanlachen — toelachen. Beide beteekenen eigenlijk hetzelfde, iemand vriendelijk lachend aanzien. Toelachen is iets krachtiger. Het onderstelt altijd bewustheid en opzet. Aanlachen kan onbewust geschieden. Eene schoone lacht haar beminde toe; een kind lacht onbewust bekende personen aan. Van zaken gebezigd beteekent aanlachen aangenaam schijnen, b.v. Die reis lacht mij zeer aan.

Aanlanden — aanbelanden — belanden — landen. De beide eerste geven het aan of bij het land komen te kennen, het laatste geeft te kennen, dat men op het land komt. Figuurlijk worden aanlanden, aanbelanden en belanden gebruikt voor ergens terecht komen. Aanlanden geeft te kennen, dat men liet dool zijner reis bereikt en vast verblijf gevonden heeft; aanbelanden laat onbeslist of het verblijf kort of lang zal duren; met belanden is het bijdenkbeeld van toeval verbonden, alsmede dit, dat men eenigen tijd ter plaatse, waar men is aangekomen, vertoeven zal, of er zich voor goed vestigt. Gij zijt daar goed aanbeland, ik raad u aan er te blijven. Waar ter wereld mag hij wel aanbeland zijn. Na

AANL.

vele omzwervingen is hij in de Transvaal heiand, toaar hij nu denkt te blijven. De balling was gelukkig aangeland bij zulk eene machtige familie. Na een vreeslijken storm landde de vloot behouden aan, doch het vuur der forten maakte den soldalen het landen onmogelijk.

Aanlnngcn — aangeven — aanreiken. Iemand iets in handen geven. Aangeven is de algemeene uitdrukking. Aanlangen en aanreiken geven te kennen, dat de persoon aan wien men een voorwerp geeft, er zelf niet bij kan. Aanlangen is minder in gebruik dan aanreiken en moer alleen in gemeenzamen stijl. Geef mij de krant eens aan, ik wil de advertentie met eigen oogen zien. Reik mij mijn glas eens aan; ginds staat het. Lang mij mijn pijp eens.

Aanleg — geseliiktheid — vatbaarheiil — gave — begaafd-lieid — talent. De hoedanigheid, waardoor men geschikt is voor eene bepaalde bestemming. Aanleg drukt de gesteldheid uit, waardoor men later voor iets geschikt kan worden. Geschiktheid en vatbaarheid kunnen ook van den tegenwoordigen tijd gezegd worden, terwijl bekwaamheid ziet op de kundigheden, die iemand do geschiktheid geven. Vatbaarheid veronderstelt de eigenschap om op te nemen, wat van buiten af aangebracht wordt. Gave en begaafdheid drukken datgene uit, hetwelk zonder ontwikkeling reeds waarde heeft, ofschoon hot door ons toedoen in waarde kan vermeerderen. Zulk eeno gave, door vlijlige inspanning tot volkomenheid gebracht, noemt men talent. Hij heeft aanleg om dik te worden. In zijne kindsheid toonde hij reeds veel aanlag om een dweeper te worden. Hij heeft veel geschiktheid voor dat ambt door zijne groote bekwaamheid in die vakken. Zijne vatbaarheid maakt, dal hij alles vlug begrijpt en in praktijk kan brengen. Hij bezat de gave der welsprekendheid. Werk naar de gave uwer hand. Hij onderscheidde zich van zijne medeleerlingen door zijne groote begaafdheid, en was later hekend door zijne talenten als dichter.

Aanleggen — bouwen — stieliten. Synoniem zijn zij in de be-

toekonis van iets naar een vast plan tot stand brengen, da.t niet de zinnen waarneembaar is. Aanleggen wordt alleen gezegd van zaken die zich in de lengte en breedte uitstrekken. Een schilderij aanleggen, eoi park aanleggen. Douwen heeft altijd den ziu van optrokken, en veronderstelt dus eene meer of minder aanzienlijke hoogte. Stichten als synoniem van bouwen wordt alleen gebruikt van gebouwen die of monumentaal zijn, of voor een verheven doel gebruikt worden. Eene kerk stichten.

Aanleggen — mikken — toeleggen. Iets in eene bepaalde richting met hot oog op een zeker doel plaatsen. Figuurlijk iets zoo inrichten dat men een bepaald doel door de handeling kan bereiken. In de eerste beteekonis is aanleggen iets in eene bepaalde stelling brengen, zoodat het op het doel gericht is, terwijl mikken de werking van het oog bij het aanleggen aanduidt. In figuurlijken zin heeft mikken evenals gemunt hebben meer een persoon op het oog, terwijl aanleggen en toeleggen meer op zaken slaan tot welker bereiking men aanslagen maakt. Het is op u gemunt — hij mikte doch miste. Hij had hel op hare onschuld aangelegd, liet was op het leven des prinsen toegelegd, doch de aanslag mislukte, daar de toeleg bekend werd.

2*

AANL.

Aanleggen — pleisteren. Gedurende eene reis ophouden. Pleisteren wordt uitsluitend van rijtuigen gebezigd en onderstelt een stilhouden op eene vooruit bepaalde plaats; bij aanleggen, dat ruimer van beteekenis is, behoeft dit laatste niet het geval te zijn. De diligence pleistert te A. Wij leggen op weg naar 11. nu eens te D. dan weer te A. aan.

Aanleiding — gelegenheid — oorzaak. Als zinverwant beteekenen zij de omstandigheden, die het mogelijk maken, dat iets geschiedt. De

naijver der Engelschen op den bloeienden handel van Nederland was de oorzaak van de hevige oorlogen, door ons met deze overzeesehe huren gevoerd gedurende de i7e eeuw. Engeland wist telkens aanleiding tot den oorlog te vinden. Uit deze voorbeelden kan men zien dat de oorzaak datgene is, waaruit iels anders noodwendig moet volgen, dat de aanleiding het middel is, waardoor het gevolg spoediger, de gelegenheid de omstandigheden zijn , waaronder het gevolg gemakkelijker te voorschijn treedt. Tusschen de werking van oorzaak en aanleiding bestaat het verschil van noodwendigheid en toevalligheid. De aanleiding voert als het ware tot de gebeurtenis, de gelegenheid staat er niet rechtstreeks mee in verband. Geeft iemand ons aanleiding om hem te haten, dan zoeken wij maar al te vaak gelegenheid om hem te schaden. Eene oorzaak en eene aanleiding kan men dus niet, zooals eene gelegenheid, gebruiken of aangrijpen.

Aanliggend, zie Aangelegen.

Aanlokken, zie Aanhalen.

Aanloop — toeloop. Als synoniem beteekenen beide eene beweging met de voeten naar een bepaald doel. Aanloop is het tot iemand komen van personen, doch zonder dat het begrip van gelijktijdigheid hierbij op den voorgrond staat. Zijne kamer stond op de Breestraat, hij had dus nog al eens aanloop van vrienden. Aanloop geeft dikwijls een korten, snellen, hevigen aanval te kennen: in den eersten aanloop werd zijne bende overhoop geworpen; of overlast van bezoekers: wie aan den weg woont, heeft veel aanloop (in den zin van bezoek, waarvan men liever bevrijd bleef). Toeloop drukt eene samenkomst van veel personen te gelijker tijd uit. Die predikant heeft veel toeloop. Wordt hierbij gedacht aan eene groote samenkomst die opschudding geeft, dan bezigt men oploop.

Aanloopen, zie Aangaan.

Aanloopen — aanhouden — duren. Niet spoedig een einde nemen of te niet gaan. Alleen synoniem als onpersoonlijke werkwoorden, welke het voortgaan eener tijdruimte uitdrukken, die door het voornw. het wordt aangeduid. Aanloopen wordt alleen van een betrekkelijk kort tijdsverloop gezegd, aanhouden en duren van langere tijdsruimten. Het zal wel anderhalf uur aanloopen eer ik terug kan zijn. Dat groote werk zal lang aanhouden. Hel houdt lang aan, duurt lang, eer hij zijn examen doet. Duren van zaken gebezigd duidt vooral een in stand blijven aan ten gevolge van de hechtheid der grondstoffen, waaruit het voorwerp bestaat. Vruchten kunnen niet heel lang duren. Over aanhouden zie aldaar.

AANM.

Aanmatigen (zich) — toekennen (zich) — locschrl j ven (zich).

Beweren ergens recht op te hebben. Zich aanmatigen geeft te kennen, dat onze aanspraak ongegrond is, en heeft rins altijd een afkeurenden zin. Zich een gezag aanmatigen. Zich toekennen duidt aan, dat men zich bewust is ergens recht op te hebben. A In uw oudste vriend ken ik mij het recht toe u uwe fouten onder 't oog te brengen. Zich toeschrijven laat de wettigheid of de onwettigheid der aanspraak in het midden. Zich bekwaamheid toeschrijven.

Aanmelden, zie Aankondigen.

Aanmelden (zich), zie Aandienen.

Aanmerkelijk—aanzienlijk—merkwaardig—opmerkelijk.

Hetgeen onzen geest treft of verdient te treffen. Merkwaardig wordt meer van de zaak zelve gebezigd, ten opzichte der hoedanigheid; aanmerkelijk, aanzienlijk van hare quantiteit of intensiteit. Aanzienlijk is sterker dan aanmerkelijk. De krokodil is een merkwaardig dier. Hij heeft dit jaar aanmerkelijke vorderingen gemaakt. Een aanzienlijk bedrag is grooter dan een, aanmerkelijk bedrag. Opmerkelijk wordt dus gezegd van bijkomende, toevallige omstandigheden of eigenaardigheden, die aan 't licht komen, 'lis opmerkelijk, hoe zacht de winters tegenwoordig zijn. Het is opmerkelijk horvete ziekten door bacteriën ontslaan.

Aanmerking — bedenking — opmerking — tegenwerping, liet uitspreken van de meening of van gedachten over een punt, waarvan sprake is of wel de woorden, waarin de meening is uitgedrukt. Bij opmerking wordt meer dan bij aanmerking de eigen vinding van den spreker op den voorgrond gestold. Eene juiste opmerking is hel gevolg van scherpzinnigheid, cene juiste aanmerking het gevolg van gezond oordeel. Uwe aanmerking is zeer gegrond. Dat is eene snuggere opmerking. Aanmerking heeft allengs een ongunstigen zin aangenomen en beteekent veelal het uitspreken van een afkeurend oordeel. In deze opvatting is het sterker dan bedenking, dat meer het opperen van een bezwaar te kennen geeft, hetwelk misschien voor oplossing vatbaar is. Bedenking is ook de zachtere uitdrukking voor tegenwerping — de meening, die men in een dispuut of debat tegen die van een ander overstelt. (Bemerking, gebezigd voor op-of aanmerking, is een germanisme.) Maak geen bedenkingen noch tegenwerpingen: ik verander niets in mijne plannen te uwen opzichte.

Aanmerking, zie Aanteekcning.

Aanmerking nemen (In) — acht geven op — acht slaan op — In acht nemen — In beraad nemen — bedenken — beschouwen — letten op — opmerken — overwegen. Denken over of 't oog vestigen op iets dat ons van gedachte kan doen veranderen. In aanmerking nemen is do aandacht aan iets schenken, dat men van belang rekent voor de oordeelvelling, die men gaat maken. Zijne jeugd en onervarenheid in aanmerking nemende, heeft hij aanspraak op cene toegeeflijke beoordeeling. Acht geven en acht slaan drukken evenals ook letten op uit, dat men iets opmerkzaam beschouwt met hel doel om zich

AANM.

in zijne handelingen of zijn oordeel te richten naar die beschouwing. Zij krijgen verder de heteekenis van iets wel bedenken, niet uit het oog verliezen. In acht nemen is letten op iets dat betracht moet worden of waarvoor zorg gedragen moet worden. Geeft op de lessen des vaders acht cn let op zijne wijze woorden. Gij moogt wel eens acht slaan op de handelingen van uwen boekhouder. Neem de burgerlijke beleefdheid in aeht. Opmerken is goed op iets acht geven, het oplettend beschouwen. Hierbij komt echter meer op den voorgrond, dat het aandacht schenken aan iets het gevolg is van de scherpzinnigheid van den opmerker. Bedenken en beschouwen geven te kennen, dat men over alles wat in aanmerking komt voor de oordeelvelling met opmerkzaamheid zijn gedachte iaat gaan alvorens zijn oordeel uit te spreken. Overwegen drukt dit nog sterker uit en slaat meer op het gewicht van hetgeen men in aanmerking neemt. Vestigt men zijn aandacht op iets met het doel om het van alle kanten te beschouwen, ten einde met overleg een besluit te nemen, dan neemt men iets in beraad.

Aanminnig — aanvallig — aardig — bekoorlijk — beminnelijk — bcralllg — iniicmeiKl — lief— liciclijk — llei-

t al lig — snoeperig. Alle drukken uit, dat door de hoedanigheid van een persoon of zaak een aangename indruk gemaakt wordt, welgevalligheid wordt opgewekt. Lief is meer algemeen. Aanminnig is wat liefde wekt; het wijst vooral op datgene van het uiterlijk, waardoor zich hel innerlijke openbaart. Een aanminnig gelaat. Aanminnige oogen. Aanvallig is dat wat door liefelijke hoedanigheden een aangenamen indruk maakt, wat bevalt of behaagt, doch wordt meer van kinderen en wat aan kinderen eigen is gezegd. Een aanvallig kind trekt ons aan. Bekoorlijk stelt meer het aanlokkelijke op den voorgrond, en wordt vooral van zaken gezegd: Een bekoorlijk landschap. Waar van het bekoorlijke en lieftallige van jonge meisjes sprake is kan snoeperig gebruikt worden. Bevallig ziel op hetgeen in houding en manieren het oog aangenaam aandoet. Eene bevallige houding. Eene bevallige danseres. Liefelijk wordt gebezigd van hetgeen eenigszins teedere gewaarwordingen teweegbrengt. Eene liefelijke melodie. Een liefelijk too-neeltje. Lieftalig of lieftallig — vroeger liefgetal — wordt gebruikt van eene persoon, die innemende manieren en hoedanigheden bezit, welke zij vooral bij haar spreken doet uitkomen. Beminnelijk heeft eene ruimere heteekenis en geeft te kennen , dat iemand in alle opzichten verdient bemind te worden. Een beminnelijk mensch. Een beminnelijk karakter. Door dichters wordt hiervoor ook minnelijk gebruikt.

Aanmoedigen — bemoedigen — moed geven — moed inboezemen — moed inspreken. De beide eerste woorden geven te kennen dat er wel eenige moed aanwezig is, doch dat deze versterking behoeft; de drie laatste woorden beleekenen moed doen ontstaan, waar die in het geheel niet aanwezig is. ^lawmocdtgfc» onderstelt, dat de aanwezig zijnde moed slechts eenige versterking behoeft; Bemoedigen, dat de moed verlevendigd en opgewekt moet worden bij een persoon, die door ondervonden teleurstelling en nederlagen geheel ter nedergeslagen is, en wien de moed

AANN—AAM.

dreigt te ontzinken. Van de drie laatste is woerfj/evcw de zwakste uitdrukking. Dit kan, even als moed inboezemen, van zaken of gebeurtenissen gezegd worden. Moed inuoczcmcn kan door daden of woorden geschieden en onderstelt, wanneer het van personen gezegd wordt, dat deze een lioogen graad van moed hebben, dien zij als 't ware op andere weten te doen overgaan. Moed inspreken wordt alleen van personen gezegd en geschiedt door middel van woorden. Hij moedigde hem aan om op den ingeslagen weg voort te gaan. Bedrukte en terneergeslagen mensclicn moeten bemoedigd worden. Betere omstandigheden geven terstond wal moed. Met woord en daad boezemde hij zijn suldaten moed in, zoodal zij tot het uiterste volhardden.

Aannemen — oiinenien. Heide drukken het bij zich ontvangen, tot zich nemen uit. Bij hef eerste heeft men een bepaalde betrekking van den aannemer tot den persoon, die aangenomen wordt, op het oog, bij het laatste meer het in hooger of beter omgeving brengen van hetgeen men op den grond of in lager conditie gevonden heeft. Aannemen als kind. Een timmermansbaas neemt knechts aan. De predikant neemt de catechisanten aan. Do oude heer heeft den kleinen zwerveling in zijn huisgezin opgenomen. Men hoopt alle heidenen in den schoot der kerk op te nemen. Hij is opgenomen in onzen kring.

Aannemen — krijgen — ontvangen — overnemen. Iets dat door een ander gegeven wordt tot zich nemen. Aannemen veronderstelt dat men iets, dat door een ander aangeboden wordt, tot zicli neemt met zijn bepaalden wil. Bij ontvangen behoeft men zelf niet werkdadig te zijn, althans het denkbeeld van vrijwilligheid ontbreekt hierbij. Men ontvangt of krijgt eene wonde, heeft het geld ontvangen of gekregen, doch een geschenk neemt men aan. Het geld, dat voor het huis geboden werd, is door den verkooper aangenomen. Wil men bepaald uitdrukken dat iets van den een op den ander is overgegaan en door dezen is aangenomen, hetzij om het te bezitten of om het ter bestemde plaatse te brengen dan bezigt men overnemen. De eene neemt de goederen van den ander over. Ieder neemt wol eens iets over van zijn buurman.

Aannemen, zie Aanvaarden.

Aanpakken , zie Aangrijpen.

Aanporren, zie Aandrijven.

Aanpreeken,' zie Aanbevelen.

Aanprijzen, zie Aanbevelen.

Aanprikkelen, zie Aandrijven.

Aanraken — aanroeren — aanstippen. Figuurlijk opgevat drukken zij uit dat iels terloops vermeld wordt. Aanroeren is iets in 't voorbijgaan vermelden, slechts oven gewag van iets maken. Aanraken wordt gebruikt, wanneer men terloops iets vermeldt, dat licht onaangenaamheid zou kunnen geven door het te bespreken, liet veronderstelt korter vermelding dan aanroeren, terwijl aanstippen nog korter is en bierbij elke mogelijke uitweiding vermeden wordt. Bekende feilen behoeft men slechts even

AANR.

aan te stippen. Netelige kwesties raakt niemand gaarne aan. De twistpunten werden niet verder aangeroerd.

Aanraken — annruereii — aankomen — betasten — bevoelen. De hand slaan aan de oppervlakte van iemand of van iets. Aanraken, aanroeren en aankomen beteekenen niets meer dan de hand aan iets hrengen, hetwelk bij aanraken onwillekeurig kan geschieden, maar bij aanroeren eigenlijk niet. Aanroeren veronderstelt veelal het veroorzaken van eene beweging in het aangeroerde. Eene teederc snaar aanroeren. Betasten is van verschillende zijden al grijpende iets uitwendig aanroeren, met het doel om zich goed bekend te maken met het uiterlijke. De blinde belastte het voorwerp om te weten wal hem gegeven was. Bevoelen verschilt in zoover van belasten, dat het meer gezegd -wordt van het met de handen onderzoeken naar den aard van iets. Zie aantasten.

Aanranden, zie Aantasten.

Aanrechten — opdlsschen — toebereiden. Een maaltijd gereed maken. Aanrechten is eigenlijk het in orde brengen der schotels alvorens zij op de tafel geplaatst worden; opdisschcn is het plaatsen der schotels of spijzen op den disch, terwijl toebereiden meer op de voorbereidselen ziet, welke daaraan vooraf moeten gaan. Bij uitbreiding wordt aanrechten ook gebruikt voor de spijzen gereedmaken en opdisschen voor schaffen. Er werden maaltijden aangerecht, waarbij niet schraal werd opgedischl.

Aanreiken, zie Aanlangen.

Aanrichten — veroorzaken — teweegbrengen — stichten.

Veroorzaken drukt het algemeene begrip uit. Aanrichten en teweegbrengen veronderstellen het veroorzaken of doen ontstaan van eene handeling of toestand, zonder dat er een voorbedacht plan is gemaakt. Bij berokkenen (zie aldaar) wordt aan bepaald opzet om kwaad te stichten gedacht. Schade veroorzaken. Het krijgsvolk tot muiterij overgeslagen, richte een bloedbad aan. Tc weeg brengen is van aanrichten onderscheiden voor zoo ver het op het oog heeft dat men iets langzamerhand in beweging brengt, terwijl stichten meer op den uitslag ziet en de grootte van hetgeen tot stand komt. Veroorzaken en teweegbrengen worden ook van zaken gebruikt, aanrichten en stichten meest slechts van personen. Broeiend hooi brengt brand teweeg. De booswicht stichtte een geweldigen brand. De liefde slicht geen kwaad.

Aanroepen — bidden — smeeken. Zijne stem verheffen tot iemand, teneinde hulp of bijstand te verkrijgen, of vervulling zijner wenschen te erlangen. Aanroepen veronderstelt eigenlijk dat men iemand die machtiger is luide te hulp roept; doch het is ook voor het stil gebod in gebruik gekomen. Bidden is iets van iemand vragen, van Avien men vervulling van zijn wensch meent te erlangen op eenige bepaalde gronden. Smeeken is he' uiten eener dringende, vurige bede. In den dag der benauwdheid roept hij den God zijns heils aan. Hij bad God om vrede. De jongeling bad het meisje hem niet ongetroost weg te zenden om zijne groote liefde voor haar. Hij smeekte om genade, doch te vergeefs.

Aanroeren, zie Aanraken.

AANS.

AanschalTen — aankoopcn — Inkoopcn — verschaffen (ïlch) — verwerven (zich). Zich iets bezorgen. Aansclia/fen, aati-koopen, inkoopcn en zich verschaffen worden gebruikt voor het zich bezorgen ■van stoffelijke bunoodigdheden voor geld. Zich verschaffen is bovendien evenals zich verwerven in gebruik voor het verkrijgen van onstoffelijke zaken zonder dat hierbij een koop plaats heeft. De eerste woorden verschillen alleen wat het oogmerk der handeling betreft. Men schaft zich iets aan, omdat men het voor een bepaald doel wenscht te gebruiken. Zich gereedschappen aanschaffen. Men koopt iets aan, omdat men het wenscht te bezitten, zonder een of ander ondersteld bijoogmerk. .EWi ianrfj/ocdrtcm/coopew. Men koopt iets in, om het weder te verkoopen. Die winkelier heeft hel meel veel te duur ingekocht. Zich verschaffen onderscheidt zich van zich verwerven, doordat bij het eerste meer op den voorgrond staat dat men behoefte of verlangen heeft naar de zaak, die men tracht te bezitten, terwijl bij liet laatste bovendien gedacht wordt dat hetgeen men verkrijgt, aan den persoon, die verkrijgt, een welverdiend loon bezorgt, of dat men iets verkrijgt door innerlijke hoedanigheden. Boor eerlijke middelen verschafte hij zich een bestaan. Door ijver cn plichtsbetrachting verwerft men zich vermogen, door vriendelijkheid cn voorkomendheid de toegenegenheid zijner medeburgers.

Aanschieten, zie Aandoen.

Aanschijn, zie Aangezicht.

Aanschouwen — gewaarworden — waarnemen. De algemeene beteekenis is: door de zintuigen indrukken in den geest opnemen; zij verschillen ten opzichte van den graad der energie van den geest. Gewaarworden is het zwakst, het is het zich bewust worden van eene aandoening of indruk, die evengoed onopgemerkt had kunnen voorbijgaan. Waarnemen is achtgeven op de indrukken, die in ons tot bewustzijn komen en ze van elkander onderscheiden. Aanschouwen veronderstelt aanwending van het oordeel en is het samenvatten van de verschillende waarnemingen tot een geheel. De waarneming bepaalt zich tot eene enkele gewaarwording, de aanschouwing omvat er meerdere, zij beziet de zaak van verschillende kanten; zij blijft het eigendom van den geest, ook nadat de zinnelijke indruk opgehouden heeft; de geest kan haar weer als voor het oog te voorschijn roepen, dit heet zich iets voorstellen. Aanschouwen, gewaarworden en waarnemen zijn ook synoniem, waar zij slechts eene werking van het gezicht aanduiden. Bij waarnemen gaat men dan opzettelijk te werk, terwijl gewaarworden bij toeval gebeurt.

Aanschouwer — toeschouwer. Bij het gebruik van het eerste woord denkt men meer uitsluitend er aan, dat do persoon, die ziet, zijn gezichtsvermogen gebruikt, terwijl bij het laatste tevens verondersteld wordt, dat de geest van den persoon werkzaam is en als 'tware aan de handeling, die hij ziet, deelneemt. Aanschouwer kan men zijn van eene handeling, van eene werking der natuur en van eene zaak, tocsc/iOMWc»-alleen van eene handeling. Ik ben geen bloot aanschouwer geweest, al moest ik mij tot de rol van toeschouwer bepalen.

AANS.

Aanschouwen, zie Aanblikken.

Aanslag — plan — ontwerp — toeleg — voornemen. Al

deze woorden wijzen ecne strekking van geest en wil aan om iets ten uitvoer te brengen. Voornemen en plan drukken deze stemming meer onbepaald uit. Zijt gij voornemens naar de societeit Ie gaanl Gaat men tot het vaststellen der middelen en het beramen der wijze van uitvoering over, dan vormt men een on/ioerp. Ook kan men in deze beteekenis gebruiken. Een ontwerp van een gebouw, van een brief, van eene wet. Toeleg is de voorbereiding en het maken der schikkingen lot de uitvoering; aanslag heel de onderneming zelve. Zijn snoode toeleg werd verijdeld. Er werd een aanslag op ^sprinsen leven gedaan. Aanslag wordt ook dikwijls gebruikt voor geheime aanval. Heraugières aanslag op Breda gelukte.

Aanspannen — Inspannen — voorspannen. Alle drie duiden het verbinden van trekdieren aan met iels, dat bewogen moet worden. Aanspannen is in 't algemeen het verbinden van een rij- of voertuig. Voorspannen is het spannen van andere trekdieren voor de reeds aangespannen dieren. Ook wordt het wel gebruikt van de trekdieren aanspannen. Span do paarden er maar voor. Overdrachtelijk ook iemand ergens voorspannen. Inspannen is het trekdier in het trektuig brengen en dit bevestigen; bij uitbreiding wordt het ook van het rijtuig, gezegd. We zullen de paarden uil stal halen en inspannen. De kar slaat al lang ingespannen.

Aanspoeling, zie Aanwas.

Aanslibbing, zie Aanwas.

Aansporen, zie Aandrijven.

Aanspraak — toespraak — rede — redevoering. Rede en redevoering verschillen alleen in zoover, dat de laatste eene meer plechtige wijze van openbare behandeling van een of ander gewichtig onderwerp aanduidt dan de eerste. Bede heet ook hetgeen men in het gewone gesprek tot een ander zegt. Iemand in de rede vallen. Aanspraak is het min of nicer deftig spreken tot alle aanwezigen; toespraak veronderstelt meer, dat de spreker zich rechtstreeks wendt tot een of meer der aanwezigen. Bij een openbaar examen, eene prijsuitdeeling, opent de voorzitter de plechtigheid met eene aanspraak, en richt naderhand eene toespraak tot do leerlingen. In het bijzonder gesprek verwacht men van den aongctjirukene een antwoord, de toegesprokene kan met aanhooren volstaan.

Aanspraak maken op — betwisten — toekennen (aieb).

Het bezit of genot eener zaak voor zich verlangen. Zich toekennen ziet alleen op het feit, dat men te kennen geeft dat iets aan zich zeiven en aan geen ander toekomt. Aanspraak maken en betwisten veronderstellen dat de zaak niet in het bezit is van den persoon, die de aanspraak maakt of die betwist. Aanspraak maken is het laten gelden van eischen, hetzij gegrond of ongegrond om iels te bezitten. Betwisten onderstelt dat beide partijen gelijkelijk aanspraken op liet bezit van iets meenen te hebben en dat zij elkander met eenig geweld de zaak willen ontnemen. Be vreemdeling

AANS.

maakte wel aanspraak op de erfenis, doch zijn eisch werd afgewezen. Bieren betwisten elkander hunne prooi, moischen betwisten elkander eene erfenis, den voorrang enz.

Aansprakelijk — vcrantwoonlelijk. Verplicht om dc gevolgen eener daad op zich te nemen, of zich over die daad Ie verantwoorden. Aan eene hoogere macht is men verantwoordelijk; men is aansprakelijk ook jegens zijns gelijken of zijne minderen. Het doel van verantwoording is rechtvaardiging; aansprakelijkheid verplicht ons tot vergoeding van schade. Dc ministers zijn verantwoordelijk en voor de gevolgen eener eigendunkelijke handelwijs aansprakelijk.

Aanslaan — bcliagen — bevallen. Eene aangename aandoening verwekken, een gunstigen indruk maken. Behagen en bevallen schijnen in zoover van elkander te verschillen, dat het eerste betrekking heeft op het voorwerp, dat de aandoening verwekt, het laatste op den persoon, die haar ondervindt. Bevallen veronderstelt een meer oppervlakkigen en voorbij-gaanden indruk dan behagen. Eene sc/ioone vrouw kan iemand hij den eersten aanblik bevallen; eene verstandige en geestige vrouw behaagt op den duur. Aanstaan is synoniem met behagen, maar men bezigt het meest van zaken en van personen alleen in den gemeenzamen stijl. Bestreek staat mij hier wel aan. Neef stond mij niet erg aan.

Aansfaantl — eerstkomenil — op handen xijnde — toekomend. Alle worden gebezigd van toekomstige gebeurtenissen. Het begrip aanstaand is minder ruim dan het begrip toekomend; het wijst nauwkeuriger dan toekomend iets aan, dat in de naaste toekomst ligt. Toekomende jaar hoop ik een pleizicrreisje te doen. Aanstaanden zomer ga ik op reis. Eerstkomend wijst op de eerste van eene reeks bepaalde gebeurtenissen in de toekomst. Bij de namen van dagen, weken, maanden en andere zaken, die op vaste tijden terugkeeren, gevoegd, zegt aanslaand hetzelfde als eerstkomend. Den eersten April aanslaande of eerstkomende. Op handen zijnde duidt aan dat iets binnen zeer korten tijd kan geschieden, en komt dikwijls bijna geheel overeen met aanslaatide. De aanstaande verloving, de ophanden zijnde verloving des prinsen.

Aanstalten —• toebereidselen. De voorbereidende maatregelen voor eene handeling. Aanstalten veronderstellen dat anderen de maatregelen zien en daardoor opmerken, dat men tot de handeling zal overgaan. Toebereidselen ziet meer op den aard en de strekking der maatregelen. Terwijl de eerste meest openbaar zijn, kunnen toebereidselen zoowel in het geheim als in 't openbaar geschieden. Do eerste gaan de handeling onmiddellijk vooraf; do laatste kunnen lang te voron gemaakt worden en onderstellen een langoren duur. Be troepen maakten geen aanstalten om te vertrekken, voordat dc vijand zich op dc hoogten vertoonde. Be toebereidselen voor den oorlog waren zoo geheim gehouden, dal de spionnen, die Frankrijk er in de laatste jaren gezonden had, niets bemerkt hadden.

Aanstaren, zie Aanblikken.

Aanstekelijk, zie Aanstekend.

AANS.

Aansteken — ontsteken — opsteken — In brand steken — brandstichten — brand veroorzaken — vuur maken. Iets aan het branden brengen, doen ontvlammen. Opsteken wordt bijna uitsluitend van tot licht geven bestemde dingen gezegd (uitgezonderd cene pijp of sigaar opsteken in de beteekenis van gaan rocken) ontsteken alleen van hetgeen als vuur brandt of ontvlamt, aansteken geldt van beide. Ontsteken onderstelt het aanwezig zijn van brandstof, die maar even met vuur behoeft in aanraking te komen om te branden, wat bij aansteken niet altijd het geval is. Men steekt eene kaars, eene lamp op en aan; kruit en reukwerk worden ont-stoken of aangestoken. Eene pijp en eene sigaar kunnen worden aangestoken met een lucifer. In brand steken onderstelt niet noodzakelijk strafbare bedoelingen, zooals met brand stichten altijd het geval is. Pas op, dat go den boel niet in brand steekt. Brand stichten geeft uitdrukkelijk te verstaan, dat het brand veroorzaken met misdadige oogmerken of uit vijandschap geschiedt. Brand veroorzaken of teivcegbrengen — ook van levenlooze voorwerpen in gebruik — geven te kennen, dat het in brand steken zonder opzet, doch bij ongeluk of bij toeval geschiedt. Wie brand stichtte werd opgehangen. De brand is door de kat veroorzaakt, doch volgens sommigen door het broeien van het hooi. Vuur maken is iets in brand steken met een goed doel — om zich te warmen, iets aan te steken of spijzen te bereiden. De reizigers wilden vuur maken, doch daar alle hout vochtig was gelukte het hun niet en konden zij dus geen eten koken.

Aanstekend — aanstekelijk — besmettelijk. Zij drukken uit dat ziekte of verkeerdheid overgebracht kan worden van het eene individu op het andere. Eene ziekte is aanstekend, als b.v. de smetstof door onmiddel-lijken invloed van ' den zieke op een ander kan worden overgebracht; besmettelijk, wanneer daarvoor geen rechtstreeksche aanraking met den zieke noodig is, maar de smetstof reeds door iemand aan derden kan worden medegedeeld. Aanstekelijk staat in den regel voor lichtelijk aanstekend en voor besmettelijk. Onwillekeurige handelingen, zooals het geeuwen, kunnen aanstekend en aanstekelijk, maar niet besmettelijk zijn, omdat een derde, die zelf niet geeuwt, die neiging niet op ons kan overbrengen.

Aanstellen (zich), zie Gedragen (zich).

Aanstellen — benoemen — beroepen. Aanstellen is eene werkzaamheid van eenigen duur aan een persoon opdragen, die ook bereid is zich daarmee te belasten en haar werkelijk aanvaardt. Benoemen onderstelt altijd eene bevoegdheid tot aanstellen, hetzij door de overheid, door een of ander wettig erkend college of door bijzondere personen door de wet daartoe aangewezen, en sluit niet noodzakelijk in, dat de aangewezen persoon zich de opdracht zal laten welgevallen. Iemand tot boekhouder, opzichter, enz. aanstellen, lol rechter, ontvanger, enz. benoemen. Beroepen onderstelt altijd eenige onzekerheid of de persoon, die geroepen wordt, de betrekking zal aannemen. Het wordt daarom vooral gebezigd van geestelijken, die door een kerkeraad, enz. tot de herderlijke bediening worden uitgenoodigd, met vrijheid cm dat aanbod al of niet aan Ie nemen. Een kardinaal of bisschop

AANS—AANT.

wordt benoemd door den paus, doch de predikant wordt door den kcrkeraad of door het kiescollege beroepen.

Aanstippen, zie Aanraken.

Aanstoken, zie Aandrijven.

Aanstonds — aldra — binnen kort — dadelijk — dra — eerlang — gauw — haast — in een ommezien — onmiddellijk — onverwijld — oogenbllkkelijk — ras — spoedig — straks — terstond — vlug — weldra — welhaast — xóó — op staanden voet. Al deze woorden geven te kennen, dat eene of andere gebeurtenis \an een gegeven tijdpunt óf door nagenoeg geen, óf slechts door een betrekkelijk kort tijdsverloop gescheiden is. Aanstonds, dadelijk, straks, terstond, zóó, onmiddellijk, onverwijld, oogenblikkelijk, oj) staanden voet duiden het kortste tijdsverloop aan, en veronderstellen, dat het bedoelde werkelijk zal of moet plaats hebben. Aanstonds en nog meer terstond geven te kennen op dit eigen oogcnblik. Straks wijst op eenige, ofschoon geringe, tusschenruimte. Dadelijk en op staanden voet komen het meest met terstond overeen, naar zijn gemeenzamer en vooral het laatste gebiedender. Dezelfde kracht als terstond hebben ook onverwijld (dat meer in hoogeren stijl voorkomt), onmiddellijk, oogenblikkelijk. Onverwijld geeft te kennen, dat er geen uitstel plaats heeft, onmiddellijk dat er niets tusschen beide geschiedt, oogenblikkelijk, dat de zaak op hetzelfde oogenblik voorvalt. Zóó geeft te kennen, dat iets geschieden zal onmiddellijk na den afloop van iets anders, dat nu geschiedt, doch dat nog maar kort duren zal. Binnen kort, weldra, spoedig, gauw, eerlang, dra, aldra, haast, welhaast en ras duiden een langer tijdsverloop aan, maar dat toch altijd betrekkelijk kort blijft. In de spreektaal worden alleen de vier eerste gebruikt. Gatiw is hetzelfde als spoedig, doch minder deftig. Binnen kort duidt een korter tijdsverloop aan dan weldra en het laatste weer een korter dan spoedig en eerlang. Dra en aldra zijn hetzelfde als weldra, doch worden minder gebruikt. Haast, welhaast en ras zijn dichterlijke synoniemen van spoedig. Spoedig en gauw hebben niet alleen betrekking op den tijd waarin, maar kunnen ook slaan op de snelheid waarmede eene handeling verricht wordt. In deze opvatting zijn zij van gelijke beteekenis als /luks, gezwind, haastig, ijlings, schielijk, die alle het denkbeeld met spoed met meer of minder kracht uitdrukken. In een ommezien geeft te kennen dat er als 'tware niet meer tijd voor iets noodig is, dan voor het omwenden van het hoofd. In een ommezientje ben ik bij u.

Aanstoot — ergernis. De beleedigende of kwetsende gewaarwording, die iemand ondervindt bij hetgeen zijn zedelijk of godsdienstig gevoel, of wel zijne eigenliefde beleedigt of kwetst. Aanstoot is minder dan ergernis. Hij, die lichtzinnig spreekt, geeft aanstoot; hij, die goddelooze taal voort, geeft anderen ergernis. Verder bestaat er tusschen beide woorden nog dit ■verschil, dat ergernis meer slaat op het gevoel van hem, die geërgerd wordt, aanstoot op de daad van hem, die ergert.

Aantal — getal — hoeveelheid — menigte —• tal — veelheid. Getal en hoeveelheid duiden een bepaald bedrag of beloop van samengeno-

AANT.

men personen of zaken aan. Aantal, menigte en veelheid zijn onbepaald, terwijl tal lot beide kan behooren. Hoeveelheid is de algemeene uitdrukking voor eene verzameling van gelijksoortige of gelijksoortig gedachte eenheden. Eene zekere hoeveelheid appels. Het is het wetenschappelijke woord, dat de groote der quantiteit vóór de telling of onafhankelijk van lolling uitdrukt. Gelat is in het afgetrokkene de naam eener getelde hoeveelheid, concreet duidt het ook wol de getelde eenheden zelf aan. Slechts een klein getal der leden steunde hel voorstel. Met deze laatste beteekenis komt gewoonlijk ook tal overeen; somtijds heeft het eene eenigszins ruimere beteekenis: iemand tal van vragen doen. lüj aantal, menigte en veelheid-wordt altijd aan eene onbepaalde, niet getelde hoeveelheid gedacht. Aantal duidt gewoonlijk eene vrij aanzienlijke hoeveelheid aan, doch kan b. v. met een bepaald adjectief ook van kleine hoeveelheden gezegd worden. Er was maar een zeer gering aantal. Menigte beteekent steeds een groot aantal. Menigte sluit alle denkbeeld van tellen buiten, waarvan aantal althans de mogelijkheid onderstelt. Menigte en veelheid zien op de totaliteit. Eene menigte volks. Eene ontelbare menigte. Eene onoverzienbare menigte In de veelheid der reden is meer kwaad dan goed.

Aantasten, zie Aanvallen.

Aantasten — Aanranden. Iemand aanvallen met woord of daad. liet eerste kan met goede en met kwade bedoelingen geschieden, liet laatste heeft altijd het denkbeeld van iemand aanvallen ten einde eigen lust te voldoen , door geweld te plegen en een ander te beleedigen of hem nadeel te berokkenen. Het bijgeloof en de dwaling aantasten. Men moet nooit de leer der waarheid aantasten. Iemands eer en goeden naam aanranden. Die de onschuld aanrandt, verdient gestrenge straf. Hij werd door twee kerels aangerand, die hem zijn geld wilden ontnemen.

Aanteekenen — opteekenen —• opschrijven—hoeken. Op-

teekenen, opschrijven geven het bloote opschrijven , onverschillig op welk papier of in welk boek, te kennen. Met aanteekenen is het bijdenkbeeld verbonden , dat het opschrijven geschiedt op eene bepaalde plaats of bij iets anders, dat bekend is, zoodat men het aangeteokende gemakkelijk kan we-dervinden. Ik zal den dag onzer vergadering even in mijne portefeuille aanteekenen. Boeken verschilt in zoover van aanteekenen, dat voor het eerste noodwendig boeken , in don regel koopmansboeken, vereischt worden. Hij hoekt het in zijn journaal.

Aanteekenlng — aanmerking — noot. Geschrevene of gedrukte opmerking ter opheldering en/, aan den tekst toegevoegd. Aanteekening is ruimer dan aanmerking. Elke schriftelijke opmerking aan het werk van een schrijver toegevoegd heet eene aanteekening, maar aanmerking noemt men haar alleen dan, wanneer zij eene (doorgaans ongunstige) beoordeeling van den tekst inhoudt. Aanteekening en noot beteekenen geheel hetzelfde.

Aantoonen, zie Aanlokken.

Aantijgen, zie Aanklagen.

AANT—AANV.

Aantijgen — aanwrijven — kwaadspreken — lasteren.

Iemand met opzet iets ten laste leggen , ten einde hem in een kwaad daglicht te plaatsen. Aantijgen heeft eene bepaalde daad op het oog, die men iemand ten laste legt. Aanwrijven duidt aan dat het ten laste gelegde een smet op den goeden naam werpt en onderstelt meest dat de beschuldiging onjuist is en te kwader trouw geschiedt. Kwaadspreken en Zastemi hebben meer ten dool den persoon te benadeelen door hetgeen men van hem vertelt, zonder hem nog bepaald te beschuldigen. Kwaadspreken is meer ai-gemeen, het veronderstelt buiten diens tegenwoordigheid iets van iemand vertellen, hetzij waar, hetzij valsch, dat hom niet tot eer verstrekt. Lasteren sluit in, dat de kwaadspreker valsch beschuldigt en den belasterde benadeelt in zijn eer en aanzien. Wat door zedelijk (joedc hoedanigheden en uitstekende eigenschappen eene hooge plaats inneemt kan belasterd worden, doc/i de laster vindt geen geloof. Spreek geen kwaad van uw buurmans kind, want hij zou hel u ten kwade duiden. Wal men hem ook aanteeg, hij wees het als vuig en laster af. De substantiva hierbij behoorend zijn aantijging, achterklap en laster, zie Achterklap.

Aantooncn, zie Aamlulden.

Aantoonen, zie Aanwijzen.

Aantrellen — ontmoeten — vinden. Het begrip, aan de beide eerste woorden eigen, is: in iemands onmiddellijke nabijheid komen, met iemand samentretlen; met vinden hebben zij gemeen het gevolg van het samentrefTen nl. het opmerken. Zij verschillen in zooverre, dat (lantrcffcn meer oene toevallige samenkomst aanduidt, ontmoeten meer eene zoodanige, waarbij de personen als van weerskanten in eene zelfde richting handelend gedacht worden en verder een samenkomst, waarop men min of meer was voorbereid. Wat, tref ik u hier aan? Bergen en dalen onlmoelen elkander niet, maar men-schen wel. Met vinden zijn zij synoniem voor zoover men op zijn weg zonder bepaald te zoeken komt tot iets, dat men niet juist verwachtte of zocht. Rij aantreffen en vinden wordt verondersteld, dat zich het object in rust bevindt. Hetzelfde zinnebeeld, dat ik hier aantrof, had ik ook reeds meermalen gevonden. Dergelijke fouten ontmoet men meer bij dien schrijver.

Aantrekken, zie Aandoen.

Aantrekken, zie Aanhalen.

Aantrekken (zich) — bekreunen (zich) — bekommeren (zich) — storen (zich). Iets onaangenaams op zich zelf toepassen, zich ontevreden of bedroefd er over gevoelen. Zich aantrekken zegt alleen, dat men er niet onverschillig onder blijft en wordt alleen van zaken gebezigd. Bij zich storen, zich bekreunen, zich bekommeren is de uitwerking sterker, zoodat het gebeurde óf ons van onze gemoedsrust berooft {zich storen), óf ons pijnlijk treft (zich bekreunen), óf ons met angst en bezorgdheid vervult {zich bekommeren).

Aantrekken (zich), zie Aanklccden.

Aanvaarden — aannemen — op zich nemen. Van een ambt,

AANV.

oene betrekking, een post, een taak, enz. beginnen te bekleeden gebezigd, hebben aanvaarden en op zich nemen eene meer bepaalde beteekenis dan aannemen; bet laatste drukt alleen de bereidwilligheid uit om er zich mede te belasten, de eerste geven te kennen, dat men ze reeds begint te bekleeden, te vervullen. Hij heeft die betrekking wel aangenomen, doch nog niet aanvaard. Aanvaarden is eigenlijk zijne vaart, zijn gang, zijne schreden tot iets richten, vervolgens zich richten tot een werk ten einde het aan te vangen. Op zich nemen geeft bovendien meer uitdrukkelijk te kennen, dat men eene verantwoordelijkheid, een last op zich laadt. Yan zaken gesproken, die als het voorwerp van bezit beschouwd worden, staat aanvaarden soms voor aannemen, doch dit laatste heeft het bijdenkbeeld, dit de zaak door een ander wordt aangeboden; aanvaarden veronderstelt, dat het eene zaak van eenig belang geldt, en dat de aanbieding min of meer plechtig geschiedt. Aanvaard deez' gouden ring. In de uitdrukkingen eene reis, een tocht aanvaarden is aanvaarden synoniem met ondernemen, aanvangen, beginneti. Zie Beginnen.

Aanvallen — aangrepen — aantasten — aanvliegen. Alle drukken uit een vijandig te lijf gaan, het met vijandige bedoeling tot iemand komen ten einde de hand aan hem te slaan. Zij laten in het midden of zulks geschiedt te recht of ten onrechte. Is dit laatste bepaaldelijk het geval, dan bezige men aanranden. Aanvallen is de meer algemeene uitdrukking. Hiervoor is geene onmiddellijke nabijheid noodzakelijk, daar dit ook van het eerste begin van den strijd gebruikt wordt. Aanvallen op onderstelt, even als aangrijpen en aantasten, meer onmiddellijke nabijheid. Aangrijpen duidt een krachtig en van zeer nabij aanvallen aan. Hij liet de soldaten den vijand met de bajonet aangrijpen. Zij grepen hem aan en wierpen hem een eind terug. Aantasten onderstelt vastberadenheid, bedaardheid en overleg. Aanvliegen veronderstelt een heftigen aanval, waarbij vooral snelheid op den voorgrond staat. De Kaffers vlogen om aan als wilde dieren, die op hun prooi los sprongen. Meestal is er het begrip van toorn of woede mede verbonden. Hij ontstak in zoo groote woede, dat hij mij aanvloog, en zoo men mij niet spoedig te hulp was gekomen, had hij mij geworgd.

Aanvallig, zie Aanminnig.

Aanvang, zie Aanbegln.

Aanvangen, zie Beginnen.

Aanvatten, zie Aangrijpen.

Aanvechting — verzoeking. Verlokking tot het booze. Aanvechting drukt dit begrip het sterkst uit, en wordt uitsluitend gebezigd van booze hartstochten en zondige gedachten, die den mensch een inwendigen strijd veroorzaken en hem in gevaar brengen van een zedelijken val. Verzoeking is het op de proef stellen en opwekking van den lust bij den mensch om iets verkeerds te doen; hierbij staat echter het begrip van strijd niet zoo op den voorgrond. God kan ons om bestwil in verzoeking brengen, maar de aanvechting, die daar het gevolg van is, gaat altijd uit van de zondige

AANV—AANW.

neigingen van ons eigen hart. Pascal droeg om het hlnote lichaam een gordel met scherpe pennen, die hij er onbarmhartig in dreef, zuudra hij de eene of andere aanvechting gewaar werd.

Aanverwant — nangcliuwd — verwant — bloedverwant.

Aanverwant was vroeger de algemeene benaming; thans beteekent het, evenals aangehuwd, iemand door.huwelijk vermaagschapt, en is dus onderscheidon van bloedverwant. Bloedverwant wordt alleen van iemand gezegd, die van dezelfde familie is en dus door den band des bloeds verbonden is. Verwant duidt eene familiebetrekking aan, doch laat in 't midden of deze door aanhuwelijking is ontstaan of door banden des bloeds.

Aanvliegen, zie Aanvallen.

Aanvoegen, zie Aanbinden.

Aanvoeren, zie Aanbrengen.

Aanvoeren, zie Bijbrengen.

Aanvuren, zie Aandrijven.

Aanwakkeren, zie Aandrijven.

Aanwas — aanspoeling — aanslibbing — aanslijklng — aan-werp — gors — seliorren. Langzame uitbreiding van land aan een loopend water gelegen. Aanspoeling en aanwerp zien alleen op de wijze van uitbreiding; aanwas stelt den nieuw gevormden grond voor als eene vergrooting van den reeds vroeger beslaanden; aanslibbing (aanslijking) ziet op de stof, waaruit de aanspoeling of aanwas zicli gevormd heeft. De geheele grietenij Hel Bilt is eene aanslibbing. Wanneer de aanslibbing aan den mond eener rivier zeewaarts ligt en uit klei bestaat, noemt men deze gronden gorzen; zijn de aanslibbingen banken, in zee gelegen, of strand buitendijks, voornamelijk kleiachtigen grond bevattend, dan heeten zij schorren.

Aanwenden — besteden — zicli bedienen — gebruiken — bexlgen — zich ten nutte maken. Door bepaalde middelen streven naar de bereiking van zeker doel. Gebruiken is het algemeenste, en laat gevolg en wijze van handelen in het midden. Zijn tijd wel of kwalijk gebruiken. Zich ten nutte maken is gebruiken op zulk een wijze, dat het gebruik voordeel geeft aan den gebruiker. Die zijn tijd aan beuzelingen verkwist, maakt zich dien schat niet ten nutte. Bezigen en zich bedienen stellen de handeling voor in betrekking tot een doel, dat meestal in den zin wordt aangewezen. Bezigen wordt gezegd van hot gebruik maken van zaken als werktuig, terwijl zich bedienen van even als gebruiken personen of zaken als object der handelingen kan hebben. Bij zich bedienen van staat meer op don voorgrond de hulp, die men van iemand of van iets kan hebben, voor de bereiking van zijn doel. Men bezigt gewoonlijk geen pennemes om vleesch te snijden, maur men kan er zich desnoods daartoe van bedienen. Besteden heet insgelijks iets als middel gebruiken, maar wordt voornamelijk ten opzichte van die zaken gezegd, die door het gebruik vergaan. Men besteedt zijn geld en zijn tijd, maar men gebruikt

SYNONIEMEN. 3

AANVV.

zijne pen. Mot aanwenden is liet begrip van een doel, waartoe krachten, vermogens of hulpmiddelen gebruikt worden, altijd onafscheidelijk verbonden. Vernuft, tijd, geld, moeite, vlijt aanwenden. De pogingen, die zij aanwendde, hielpen haar niet.

Aanwensel — aanwenst — gewoonte — licbbelijkheld.

Eene handeling, die men zoo dikwijls doet ol gedaan heeft, dat men zich bij het doen niet zelfbewust rekenschap van zijne daad geeft. Gewoonte is het algemeene woord en laat onaangeroerd of hetgeen men doet goed of verkeerd is. Gewoonte is eene tweede natuur. Aanwensel heeft altijd, en hebbelijkheid meestal het ongunstige bijbegrip, dat de gewoonte verkeerd of belachelijk is. Ieder volk heeft zijne gewoonten en zijne aanwensels. Mijn geest had zich geducht overspannen en eene hebbelijkheid gekregen om automatisch te werken. Aanwenst is tegenwoordig minder in gebruik dan aanwensel, dat geheel hetzelfde uitdrukt, en wordt bijna alleen gebezigd voor de daad van aanwennen. Hebbelijkheid staat ook voor bedrevenheid. Men moet er de hebbelijkheid van bezitten.

Aanwenst, zie Aanwensel.

Aanwerp, zie Aanwas.

Aanwezen — aanzijn — bestaan — leven. Aanwezen en het tegenwoordig meer gebruikt wordende, maar geheel hetzelfde beteekenende aanzijn duiden het bestaan in de werkelijkheid van iets of iemand aan, in tegenstelling van het bloote bestaan in de gedachten. Bestaan geeft meer een voortgezet aanzijn te kennen. God heeft als Schepper der wereld het aanzijn gegeven, en Hij zorgt als Onderhouder voor haar bestaan. Leven is het bestaan van hetgeen bewerktuigd is, doch ziet meer op de functie, die er bij verricht wordt. De kat heeft een taai leven.

Aanwezend — aanwezig — tegenwoordig — voorhanden.

Deze woorden geven alle te kennen liet zijn of zich bevinden binnen eene grootere of kleinere ruimte. Aanwezig heeft de ruimste beteekenis en kan zoowel van personen, als van stoffelijke dingen en tijdstippen of tijdsomstandigheden gebezigd worden, tegenwoordig wordt van personen en tijden, maar minder van stoffelijke zaken gezegd, terwijl aanwezend alleen van personen, voorhanden alleen van stoffelijke dingen gezegd wordt en veronderstelt, dat zij dadelijk gebruikt kunnen worden. Aanwezig onderscheidt zich van tegenwoordig en voorhanden, doordat het eerste op eene vrij groote ruimte toepasselijk kan zijn, de beide laatste een meer beperkten kring veronderstellen. Tegenwoordig, op personen toegepast, is op zulk eene wijze aanwezig zijn, dat men aan de handeling, die ter plaatse voorvalt, kan deelnemen. Met deze beteekenis van tegenwoordig stemt aanwezend overeen, dat behalve bij titels weinig gebruikt wordt. De leden van eenever-eeniging, die eene openbare vergadering bijwonen, zijn aanwezig of tegenwoordig; van de toehoorders, die geen deel aan de beraadslaging mogen nemen, zegt men liefst dat zij aanwezig zijn. In den winkel was van deze specerijen niets meer voorhanden, doch in hel entrepot was nog veel aanwezig. De eerstaanwezende ingenieur is met de leiding belast.

AANW—AANZ.

Aanwezig, zie Aanwczcnil.

Aanwijzen, zie Aanduiden.

Aanwijzen — Aantoonen. leir.and iets doen zien, dat van belang voor hem is om te welen. Aanwijzen is algemeener, behalve het doen weten heeft het de bijgedachte van te wijzen door een teeken, waar, heigeen men onder 'toog brengt van een ander, zich bevindt. Iemand den weg aanwijzen, iemand de fouten in zijn werk aanwijzen. Aantoonen heeft meer ten doel de wijze van bestaan van iets of de hoedanigheden ter kennis van iemand Ie brengen, liet verhevene in een dichtstuk aantoonen. Iemand aantoonen wat er goeds en verkeerds Ui zijn werk is. Wordt aantoonen van fouten of verkeerdheden onder 'toog brengen gebruikt, dan veronderstelt dit, dat de reden waarom er bij wordt uiteengezet, terwijl aanwijzen alleen uitdrukt, dat het oog gevestigd wordt op de plaats, waar deze fouten of verkeerdheden zich bevinden.

Aanwinst, zie Haat.

Aanwrijven, zie Aanklagen.

Aanzeggen, zie Aankondigen.

Aanzetten, zie Aandrijven.

Aanzetten, zie Bewegen.

Aanzieiit, zie Aangezicht.

Aanzien , zie Aanblikken.

Aanzienlijk, zie Aanmerkelijk.

Aanzienlijk — achtbaar — eerbiedwaardig — eerwaard — voornaam. Ecne hooge plaals innemend in de schatting der wereld. Aanzienlijk is de man, die door uiterlijke omstandigheden, inzonderheid door stand en vermogen boven zijne medeburgers verheven is; voornaam is hij die aanzienlijk en invloedrijk is. Mohammed was gesproten uil een der edelste en aanzienlijkste Arabische geslachten. Een aanzienlijk koopman is nog niet altijd een voornaam koopman. Achtbaar, eerbiedwaardig en eerwaardig worden van die soort van aanzien gezegd, welke niet door omstandigheden builen ons, maar door eigene, innerlijke waarde verkregen wordt en hoogachting of eerbied verwekt. Ook wordt het praodikaat achtbaar iemand toegekend op grond van de deftigneid van zijn voorkomen, die ontzag en eerbied inboezemt. Gebruikt men in dezen zin voornaam, dan ziet men meer op uiterlijk vertoon dan innerlijke waarde; zoo zal men b.v. wel zeggen: Wat een voornaam heer is dat, doch niet wal een achtbaar heer. Een achtbaar magistraat. Eerwaardig en eerbiedwaardig worden vooral gezegd van achtbare personen, die bovendien door hoogen leeftijd achting en eerbied afdwingen. Grijze lokken versieren zijn eerbiedwaardig hoofd. De eerwaardige Raadpensionaris strompelde naar het schavot. Een achtbaar en eerbiedwaardig gebruik verdient eerbied om zijn ouderdom. Even als achtbaar een titel is voor overheidspersonen zoo is eerwaard een titel voor geestelijke overheden. De achtbare heer Burgemeester van Amsterdam. De weleerwaarde heer sprak zijne parochianen vriendelijk loc.

3*

AANZ—AARD.

Aanzijn, zie Aanwezen.

Aanzoek — verzoek — bede —smeekgebed—smeekbede.

Het zich tot iemand wenden om iets van hein te verkrijgen of bij hem te bewerken. De eenvoudigste uiting van zulk een wensch heet verzoek; het wordt gewoonlijk gebezigd wanneer men iets vraagt, maar het aan het goedvinden van den persoon , tot wien men zich richt, overlaat om aan het verzoek al dan niet te voldoen. Meent men grond te hebben, waarop men de toestemming kan eischen, dan noemt men zulk een verzoek verlangen, vordering of eisch (zie bij eischen). De beide laatste veronderstellen een krachtigen aandrang om iemand tot hetgeen men van hem vraagt te noodzaken. Aanzoek is een min of meer plechtig verzoek, dat op meer gewichtige dingen betrekking heeft, en onderstelt bijna altoos, dat de verzoeker eenige aanspraak kan doen gelden om zijn verzoek te zien ingewilligd. Om eene gunst van de regeering te ontvangen kan een verzoek, eene bede geschieden, maar men doet aanzoek om een ambt, een pensioen. Men doet ook aanzoek (dat is men verzoekt plechtig) om de hand eener vrouw. Bede is een dringend, een plechtig verzoek, meestal gericht tot hen, die boven ons staan, inzonderheid tot God. Smeekgebed, smeekbede heet eene ongemeen vurige bede.

Aard — geaardheid — natuur — Inborst — karakter. Als

synoniemen geven deze woorden de gezamenlijke eigenschappen van een of ander bezield of onbezield voorwerp te kennen, die het wezen er van uitmaken en die het van andere onderscheiden. Ai.rd wordt zoowel van levende wezens als van onbezielde voorwerpen gebezigd, en wijst de stoffelijke of de zedelijke eigenschappen of wel beide te gelijk aan. Gedierte naar zijnen aard. Vruchten naar haren aard. Van personen gezegd ziet aard altijd op de zielsgesteldheid. Innemend, driftig van aard. Natuur (dat meestal van levende wezens gebruikt wordt, doch niet uitsluitend zoo als geaardheid, inborst en karakter) duidt meer uitdrukkelijk datgene aan wat ingeschapen is. De ezel is van nature matig. Geaardheid geeft te kennen van hoedanigen aard iemand is, is meer beperkt dan aard en kan ook in het meervoud gebruikt worden, wat met aard niet het geval is. Hij heeft een goedige geaardheid. Aard, inborst en karakter duiden het geheel der zedelijke hoedanigheden aan, met dit verschil, dat men bij aard en m6orslt; niet zoo zeer let op het verband tusschen verstand, wil en gemoed, als bij karakter. Door karakter in engeren zin verstaat men ook soms die hoedanigheden, die men zich allengs door inspanning, oefening, enz. eigen gemaakt heeft. Geen karakter hebben. Een man van karakter.

Aardbodem, zie Aarde.

Aardbol, zie Aarde.

Aarde — aardbodem — aardbol — aardkloot — aardrijk — wereld. Al deze benamingen duiden de planeet aan, welke wij bewonen. .Aanie is de meer gewone, alledaagsche naam; de andere zijn meer schilderachtig. Aardbol bezigt men wanneer men inzonderheid het oog heeft op de oppervlakte der aarde als bolvormig lichaam. Aardkloot komt meest in hoogeren stijl voor en duidt de aarde als planeet of bolvormig lichaam aan.

AARD.

Ecno reis om den aardbol doen. De hergen zijn onejlenheden op onzen aardbol. De aardkloot is slechts een slip in de onbeperkte ruimte. Aardrijk gebruikt men wanneer men vooral op liaar doelt als de woonplaats van de gansche menigte bezielde en onbezielde wezens, die haar bevolken, en wordt dikwijls voor den grond of den bodem gebruikt. Hij bewonderde in alle deden van het aardrijk de heerlijkheden Gods. De zon beschijnt hel aardrijk. Aardbodem wijst meer bepaald de oppervlakte der aarde aan, den bodem, waarop menschen en dieren leven, zonder, zooals bij aardrijk meer bet geval is, aan de bewoners zelve te doen denken. Den aardbodem bebouwen. Hel aardrijk hecjt. Het begrip wereld, dat eigenlijk alleen de menscbheid en vervolgens bij uitbreiding al bet geschapene, het heeled, aanduidt, wordt wel eens onkel beperkt tot onze planeet. Eene reis om dc wereld.

Aanlig — fraai — liupsch — knap — Hef — mooi — schoon. Wat onze zinnen behaagt en door goede eigenschappen een aangenamon indruk maakt. Schoon wil eigenlijk zeggen, dat iets verdient beschouwd te worden, dat het schitterend of uitstekend is door zijne eigenschappen of vorm; het geeft meer dan de andere genoemde woorden iets groots of verhevens te kennen. Bij uitbreiding bezigt men schoon van de innerlijke voortreffelijkheid van het een of ander. Mooi daarentegen is voor elkeen slechts dat, wat hem persoonlijk bevalt. Mooi wordt meer in gemeenzame taal gebezigd, zelden in deftigen stijl. Eene schoone gedachte; eene schoone ziel. Men vindt hel mooi, maar hel schoone wordt niet door ieder mooi gevonden. Fraai geeft inzonderheid het denkbeeld van sierlijkheid aan. Lief wordt gezegd van iets, dat bevallig, maar klein is: Zij heeft een lief gezichtje. Lief staat tot fraai, gelijk mooi tot schoon, en sluit altijd het bijdenkbeeld van het maken van een aangenamen indruk in. Fraai schrift. Een lief gezicht. Aardig drukt meer uiterlijke bevalligheid uit, zonder goede hoedanigheden van inborst en karakter, welke aanwezig kunnen zijn, op den voorgrond te plaatsen, terwijl hupsch ook ziet op de wellevendheid en aangename manieren, waardoor de innemendheid van een gunstig uiterlijk wordt verhoogd. Een hupsch jong gezel.

Daar was in Zeeland eens een man,

Hij had een aardig kind.

Knap is eigenlijk nauwsluitend, bij overdracht wat goed zit en goed slaat, een goed uiterlijk geeft; verder welgevormd. Eene knappe vrouw. Het wordt verder ook op kunde toegepast. De jongen is knap, hij weet alles even goed.

Aardig, zie Aannilnnlg.

Aardig — hocrtlg — gecsllg — grappig — luimig — vcr-

nultly. Wat door vlugheid van geest en gevatheid uitmunt, en daardoor een aangenamen indruk maakt, tot vroolijkheid stemt. Aardig houdt het midden tusschen boertig, grappig en luimig, die grover, en geestig, vernuftig, die fijner zijn. Hoer tig, grappig, kamig worden gebezigd van eene minder puntige scherts, maar die den lachlust sterk opwekt. Geestig, vernuftig veronderstellen, waar het scherts geldt, altijd een talent van vermaken, waarin zich scherpzinnigheid aan aardigheid paart. Het geestige is nog meer de bloem van het. verstand dan liet vernuftige, dut nadert tot

AARD—AAS.

hetgeen men schrander noemt. Men zegt zoowel een geestige als een vernuftige inval; maar eene vernuftige, niet eene geestige nitvinding. Zinrijk ziet alleen op den inhoud zeiven en niel op het vermogen van het gezegde om tot vroolijkheid te stemmen; hel is dus niet synoniem.

ALardlgheid, zie Krap.

Aardkloot, zie Aarde.

Aardkorst — aardschors liet vaste gedeelte der aarde. Aardkorst is het algemeene begrip. Door aardschors verslaat men het buitenste, bekende gedeelte der aardkorst

Aardrijk, zie Aarde.

Aardschors, zie Aardkorst.

Aardsch — wereldscli. Wereldseh, dat tegenover geestelijk staat, verschilt van aardsch, als tegenstelling van hemelseh, en heeft altijd eene ongunstige beteekenis. Aardsche genoegens, dal zijn diegene, welke de aarde oplevert, kunnen onschuldig en rein zijn; door wereldsche verstaat men altijd die, welke men zoeken moet in het verkeer der menschen, met hunne gebreken en zwakheden, de zoodanige dus, waardoor ons geestelijk welzijn in gevaar gebracht wordt.

Aarzelen — schronien — weifelen — In twijfel staan — zich bedenken — dralen — talmen. Aarzelen en schromen; hel tegenovergestelde van doortasten, duiden een niet durven beginnen aan, of een niet durven doorzetten van hetgeen men begonnen heeft. Ter onderscheiding van aarzelen, dat vroeger terugdeinzen beteekende, doch thans uit besluiteloosheid zich bedenken, waar men handelen moet, aanduidt, geeft sehromen meer uitdrukkelijk eene zekere vrees te kennen. Hij aarzelt niet te doen wat hij zijn plicht acht. Schroom niet Hem om hulp le vragen, Hij kan redden. Hij alleen. Weifelen is het niet kunnen komen tot een besluit, omdat het ons aan geestkracht ontbreekt; in twijfel staan het niet weten te kiezen tusschen twee zaken, omdat er evenveel vóór als tegen te zeggen valt; zich bedenken zijn half genomen besluit nog eens goed overwegen uit vrees van voorbarig te wezen. Zich anders bedenken ~ van besluit veranderen. Dralen en talmen zien meer op het noode overgaan tot eene handeling. Dralen onderstelt dat liet langzaam de hand aan iets slaan het gevolg is van zekere vreesachtigheid, talmen ziet meer op de traagheid, waarmede men le werk gaat.

Aas — voeder — voedsel — kreng. Voedsel is in het algemeen alles wat als spijs genuttigd en als werkelijk noodig of nuttig voor het leven beschouwd wordt. Voeder (voer) is het voedsel dat dieren uit de hand van den mensch ontvangen. Alles ivat loeft moet voedsel hebben om zijn leven te onderhouden. De dieren in de menagerie krijgen eiken dag hun voeder. Voor de herten in het hosch strooit men bij winterdag, als er sneeuw ligt, voeder in het busch. Hij geeft de musschen voeder. Aas wordt alleen gebruikt voor de spij.s van in 'twild levende dieren, inzonderheid van vogels. Daar nu vele dieren door het vlecsch van doode lichamen

AAS—ACHT.

aangelokt worden, bezigt men het woord aas van zulke rottende lichamen, waarop zij als op eene prooi komen azcti. Bij kreng slaat meer dan bij aas het walgelijke van de verrotting op den voorgrond. Vogels zoeken hel aas voor hunne jongen; gieren en raven komen vooral op krengen af. Aas wordt evenals kreng en prij als plat scheldwoord voor een gemeen vrouwspersoon gebruikt. Dat stinkende aas! Kwaad kreng, gemcene prij.

Aasdom — selicpendom. Twee soorten van rechtspraak, het eerste woord duidt de rechtspraak of het vonnis van den Azig aan, die volgens Friesch recht vonniste, het tweede het vonnis door Schepenen volgens Frankisch recht gewezen. Daar beide ten opzichte van het erfrecht verschilden, wordt onder het Aasdomsrecht ook meer bepaald verstaan recht van erfopvolging, waarbij de naaste in den bloede het goed erfde en onder Sehependomsreehl dat, waarbij het goed terugkeerde naar de zijde van waar het gekomen was.

Abeel — populier — peppel. Aheel is eigenlijk de witte populier of witboom, die bladeren heeft, welke aan de onderzijde wit zijn, doch dikwijls wordt ook de grauwe populier zoo genoemd. Peppel is de zwarte populier. De ratelpopulier of espeboom wordt ook klaterpeppel genoemd. Populier is de algemeene naam, maar wordt vooral gegeven aan den Lom-bardijschen populier.

Abuis, zie Dwaling.

Ach! — alt — au! — helaas! — och! Uitroepen van droefheid, ter uiting van verschillende graden van pijn of smart. Ach! geeft meer uitdrukkelijk een smartelijk gevoel van de ziel te kennen; ai! en au! zijn meer kreten van lichaamspijn. Helaas geeft hetzelfde als ach, maar plechtiger te kennen. Och! is niet zoozeer eene uitdrukking van droefheid of smart als wel van ongeduld, misnoegen of verlangen. Och! stoor mij niet telkens! Och! mocht ik haar nog eenmaal wederzien! Ach en och, bij de uiting van een wensch gebruikt, verschillen in zooverre dat ach smart over het gemis van iets aanduidt, och het verlangen en de begeerte om iets te bezitten of terug te hebben. Ach, keerden de dagen mijner jeugd nog eens terug.

Och! waar' die zon alrec verrezen ,

Die nooit weer naar het westen zinkt.

Och, mocht ik mijn vader en moeder nog eens terugzien.

Achtbaar, zie Aanzienlijk.

Achteloos — onachtzaam — onoplettend — slof—slordig — zorgeloos. Geen zorg dragende voor hetgeen men moet behartigen. Achteloos en onachtzaam geven het ontbreken van de noodige oplettendheid en zorg te kennen; achteloos is sterker dan ogt;iachlzaam en wijst meer bepaald aan, dat het gebrek eene gewoonte geworden is. Onoplettend geeft te kennen, dat men vluchtig over iets heen loopt, niet opmerkzaam genoeg op iets is. Slof is hij, die zijne zaken uit traagheid verwaarloost; slordig wordt hij, bij wien slofheid gewoonte is geworden, die zijne zaken niet alleen niet geregeld waarneemt, maar ze ten eenenmale verzuimt, zoodat de achteloos-

ACHT.

heid zichtbaar wordt door het uiterlijk \an de zaken, die hij beljartigen moet, of van het werk, dat hij verricht. Hij sloeg onachtzaam da bloemen van haar stengel. Hel was onachtzaam van den jongen man, niet beter zijn gezelschap in 't oog te houden. Bat hij achteloos is, blijkt uit de wijze, waarop hij gewoonlijk te werk gaat. Die onoplettend is doet gewoonlijk hetgeen hij doen moei slechts ten halve. Dat hij slordig is blijkt uit den toestand zijner kleederen. Onze secretaris is wat slof en een slordig werker. Zorgeloos wordt van hom gezegd, die uit luchthartigheid en onnadenkendheid zich niet om zijne belangen bekommert en dus zijne zaken verwaarloost.

Achten — schatten — waardeeren. Aan iemand of iets eene zekere waarde toekennen. Bij achten, dat van acht, opmerkzaamheid, oplettendheid komt, slaat meer de belangstelling op den voorgrond, die men iemand of iets waardig keurt, bij schatten en waardeeren denkt men meer aan de waarde of den prijs, waarop men het in sijne gedachten stelt. Schatten en waardeeren zien meer op de stoffelijke waarde: maat, gewicht, prijs. Schatten is onbepaalder dan waardeeren Beide woorden worden ook van personen gezegd. Schatten heeft dan de beteekenis van acltlcn, is steeds van een bepalend woord vergezeld en heeft over 't algemeen meer op de eene ol andere eigenschap van den persoon betrekking, dan op den persoon zelf. Achten kan van een bijwoord van hoeveelheid vergezeld gaan. Iemand weinig achten, gering schatten, hoog achten, doch dikwijls staat achten zonder meer in beteekenis met hoogachten gelijk: een algemeen geacht man. Schatten en waardeeren verschillen in zoover van elkaar, dat schatten meer raadt naar de waarde, die iets heeft, waardeeren meer is in waarde houden, van handelingen gebruikt, iets op den juisten prijs stellen. Een zeldzamen diamant zou men met meer juistheid onschatbaar dan onwaardeerbaar kunnen noemen, omdat, al is zijne innerlijke waarde ook moeielijk op te geven, zijn prijs zich ten slotte toch regelt naar de som, die de liefhebbers bereid zijn er voor te besteden.

Achten — denken — gclooven — meencn — rekenen — venneenen — vermoeden — wanen. Iets met meer of minder zekerheid voor waar houden. Denken, dat soms in dezen zin gebruikt wordt, drukt dit begrip het sterkst uit en sluit nagenoeg lederen twijfel bij den persoon buiten. Ik wist het wel niet zeker, maar ik dacht toch dat het waar was. Bij achten en rekenen kan eenige twijfel bestaan, meenen en nog sterker vermoeden geven zulks uitdrukkelijk te kennen. Vermoeden geeft te kennen dat men gist zonder resultaat, meenen dat men eene onzekere gedachte uitspreekt. Ik acht het raadzaam u den weg te wijzen. Hij rekende mij onbekwaam. Wij konden niet vermoeden wat de reden zijner stijfheid was. Gelooven, in tegenoverstelling met weten, is synoniem met meencn, doch het kan ook beteekenen vast voor waar houden, maar dan alleen op het getuigenis van een ander, in wien men vertrouwen stelt: Geloof niet al wal men vertelt; terwijl men meenen gebruikt als het denkbeeld bij den persoon zelf ontstaan is: Meen niet dat gij alles weet. Wanen duidt altijd een valsch oordeel aan, dat aan hem, die liet woord bezigt, als zoodanig bekend is. Men waande Napoleon op Elba on-

ACHT.

schadelijk le hebben gemaakt. Vermeenen wordt gebruikt ills men op bescheiden wijze zijne meening wil uitdrukken; Ik vermeen dal hel zoo behuort.

Aelifcraan — aclitcrna. Tusschen achteraan en achtertui als bijwoorden van plaats bestaat dit verschil, rlat het eerste onmiddellijke aansluiting, het laatste eenige tusschenruimte veronderstel!. Iemand achterna loepen is vlak achter hem loopen. Be locomotief mag niet achteraan staan. Zij joegen den vijand achterna.

Achteraf— achterna. Als bijwoorden van tijd zijn deze synoniem. Achterna drukt uit, dat er eenige tijd tusschen twee handelingen verloopt. Achteraf geeft te kennen dat iets geschiedt na afloop van eene andere handeling, doch heeft de bijgedachte, dat in den tusschentijd het standpunt van beschouwing of beoordeeling veranderd is. Achterna bedacht, ik dat hij gelijk had, doch daar hij vertrokken was kon ik het hem niet meer zoggen. Dat ik het anders had moeten aanleggen, kunt gij achteraf gemakkelijk zeggen, nu gij den afloop weet.

Achterdocht — argwaan — kwaad vermoeden — mistrouwen — verdenking — wantrouwen. Het geloof aan de mogelijkheid van iets kwaads, dat ons bedreigt. Mistrouwen, wantrouwen en verdenking hebben altijd betrekking op een aangewezen persoon. Mistrouwen is de zachtste uitdrukking, en geeft niets anders te kennen dan gemis aan vertrouwen. Wantrouwen is gemis aan vertrouwen om bepaalde redenen. Men mistrouwt een vreemde, daar hij onbekend is; men wantrouwt iemand, wiens handelingen aanleiding geven om hem niet te vertrouwen. Beide zien op toekomende handelingen, die een persoon uit onze omgeving kan verrichten; verdenking daarentegen ziet op het verleden. Verdenking is een tamelijk sterk vermoeden, dat iemand zich aan verkeerde handelingen heeft schuldig gemaakt. Iemand staal onder verdenking van gestolen te hebben. Achterdocht en argwaan geven te kennen, dat men een kwaad veronderstelt, waarvan men geen duidelijke voorstelling heeft; zij drukken eene onbepaalde vrees uit, en behoeven ook niet noodzakelijk een aangewezen persoon fe betreffen. Uit de onbepaalde vrees, die onrust medebrengt en de achterdocht doel ontstaan, kan, wanneer zij zich bepaalt tol een persoon of eene daad van een persoon, kwaad vermoeden voortkomen. Met argwaan is altijd het bijdenkbeeld verbonden, dat het gebrek aan vertrouwen meer voortspruit uit het zwakke of slechte karakter van den persoon zelf, dan wel uit eene aanleiding buiten hem.

Aehtcrcen, zie Aaneen.

Achterklap — laster — lastering — aantijging. Het vermelden van hetgeen iemands goeden naam benadeelen kan. Achterklap is meer het gevolg van lichtzinnigheid en babbelzucht en geschiedt dikwijls zonder kwade bedoelingen. Het is de daad van kwaadspreken en is dus niet noodwendig iets vertellen, dat niet waar is.

Ach, mocht ik minder d' achterklap Der wereld en haar wuft gesnap.

En meer des hemels oordeel schromen'.

ACHT.

Laster sluit het denkbeeld van een opzettelijk verzonnen kwaad in, en geschiedt dus altijd met boosaardige oogmerken. Hel is vuige laster, dat alleen eerzucht Willem van Oranje zou heivoc/en hebben tegen Filips op te staan. Lastering is algemeener dan laster en duidt meer eene openlijk tegen iemand ingebrachte beschuldiging aan, die ijnen niet genoegzaam kan slaven. Een te laste leggen, dat uit kwaadwilligheid geschiedt en bepaald tot den persoon zelf gerichl is, wordt eene aantijging genoemd. Voor zoover er niet bij vermeld wordt, dat het eene lasterlijke aantijging is, staat zij met achterklap gelijk, doch verschilt ervan, voor zooverre zij in zijn bijzijn geschiedt. Laster en lastering kunnen ook in iemands bijzijn geschieden, terwijl achterklap zijne afwezigheid veronderstelt.

Achterklap — k-waadsitrckcmllield. Zij drukken dezelfde ondeugd, de geneigdheid tot kwaadspreken uit. De laatste hoedanigheid is erger dan de eerste, want, terwijl bij de eerste meer aan onbezonnenheid gedacht wordt, veronderstelt de laatste bepaald boos opzet.

Achterna, zie Achtcrar.

Achterlaten, zie Nalaten.

Achterna, zie Achteraan.

Achternazetten, zie Achternazitten.

Achternazitten — aehternazetten. Iemand met drift achtervolgen. Het eerste ziet meer op den duur en volharding; het laatste ziet meer op het begin der vervolging. De jongens zitten elkander na. De ruiterij zette den vluchtenden vijand spoorslags achterna.

Achteruit, zie Achterwaarts.

Achteruitgaan, zie Afdeinzen.

Achterwaarts — achter uit — naar achteren — ruggelings — rugwaarts — terug. Deze woorden duiden aan, dat eene beweging geschiedt in de richting van de achterzijde vaij een voorwerp of in eene richting tegenovergesteld aan eene vorige beweging. Achteruit, ruggelings en rugwaarts (de beide laatste alleen van personen gebezigd) drukken uit, dat het bewegende voorwerp zicli daarbij niet omkeert, wat bij achterwaarts onbeslist gelaten wordt, en door naar achteren uitdrukkelijk wordt, aangeduid. Bij achteruit houdt men hetzelfde doel in het oog, bij naar achteren en achterwaarts verandert men van doel. Terug onderstelt het wederkeeren naar de plaats, vanwaar men gekomen is. In figuurlijken zin worden alleen achteruit en terug gebezigd. Iemand gaat achteruit of krabbelt achteruit, hierbij blijft het oog gericht op hetgeen men eerst poogde te naderen; in dit geval zal men, zoodra de gelegenheid schoon is, weder trachten om zijn doel te bereiken. Die terugtreedt of zich terugtrekt, wendt zich af en doet geen pogingen meer om zijn vorig voornemen te volvoeren.

Achtervoegsel — uitgang. Een letterklank of lettergreep, die op zich zelf geen woord is, maar achter een woord of woordstam gevoegd wordt om een nieuw woord te vormen. Achtervoegsel en uitgang zijn oor-

ACHT—ADEL.

spronkelijk gelijk, doch uitgang is meer beperkt geworden tot de lettors en lettergrepen, welke tot de buiging van een woord behooren.

Acht geven — acht slaan. Acht slaan op iemand ol'iets wil alleen /.eggen, dat men zijne aandacht er op vestigt. Geschiedt dit met groote nauwkeurigheid, met het doel om te leeren of kennis op te doen, dan bezigt men liever acht geven. Vroeger werden ook ac/tt hebben en acht nemen in gelijke beteekenis gebruikt. Zie ook Aannierking nemen (In).

Acliling — lioogncliting — lioogschatling — eerbied — ontzag. Het gevoel ons door het besef van iemands meerderheid ingeboezemd. Achting, hij versterking hoogachting, wordt men gerekend iemand toe te dragen, wanneer men recht laat wedervaren aan iemands loffelijke hoedanigheden, maar sluit niet noodzakelijk eene gnnstige gezindheid in jegens den persoon, wien men ze toedraagt. Het eerste ziet meer op het gevoel, het laatste op het oordeel, dat men over iemand heeft. Eerbied verschilt al naar dat hij gevoeld of betoond wordt. In het eerste geval is het de hoogste mate van hoogachting, teweeggebracht door het besef van eigen minderheid; in het laatste geval is het de hulde en eer, die men iemand bewijst om de hoogere plaats, die hij inneemt en kan er de hoogachting, ja zelfs du achting geheel aan ontbreken. Men kan een magistraal ter wille van zijn rang, van den post, dien hij bekleedt, eerbied bewijzen, ofschoon men hom in 'tgeheel geen achting toedraagt. Ontzag is de eerbied, die ons vervult jegens hen, die over ons gesteld zijn, en door wie wij ter verantwoording kunnen geroepen worden voor onze tekortkomingen en overtredingen. Het staat dus eenigszins gelijk met eerbiedige schroom.

Aeht nemen (zieli In) — zich wachten — aslch hoeden. Door behoedzaamheid iets kwaads trachten te vermijden. Zich wachten, d. i. zich zelf tot eene wacht strekken, heeft bloot betrekking op het afwenden van gevaren, die ons van buiten bedreigen; zich in acht nemen sluit hel bijdenkbeeld in, dat men dit doet, door zoo voor zich zelf te zorgen e» op zich zelf te letten, dat men het kwaad, waardoor men bedreigd wordt, geen vat op zich geeft. Zich in acht nemen vereischt meer oplettendheid dan de andere uitdrukkingen, omdat het kwaad minder in het oog loopt en de bedreigde er vatbaarder voor is. Wie zeer vatbaar is voor kwalen, neemt zich dus ook in acht, wanneer hij zorg draagt voor zijne gezondheid. Zich in acht nemen kan ook onbepaald gebezigd worden. Neem u in acht! d.w. z. wees op uwe hoede. Zich wachten vereischt meer een bepaald persoon of voorwerp, waarvoor men op zijne hoede is. Voor zulk een moet men zich wachten. Wacht u voor dc ondeugd. Zich hoeden vereenigt met het denkbeeld van waakzaamheid, door zich wachten uitgedrukt, dal van beschutting. Die zich wacht doet wel, die zich hoedt dool beter.

Acht slaan, zie Acht geven.

Acht slaan, zie Aanmerking nemen (in).

Ailel — adeldom — adelstand. Deze woorden zijn meer verschillend in gebruik dan in beleekonis Adel is hel algemeene woord en heeft

ADE—AFB.

dus het ruimste begrip; hel wordt in dichterlijken stijl en figuurlijke taal voor de andere gebruikt. Hij heeft adel van geboorte en adel van karakter. Zijn adel is oud. De adel van Gelderland verzette er zich tegen. In Amerika kent men thans wel hoogere en lagere standen, doch hetgeen tv ij adel noemen is daar niet hekend. Hij kan zijn adel niet bewijzen. Adeldom is het bezit van den rang, adelstand de stand der edelen, in tegenstelling met andere maatschappelijke standen. In figuurlijken zin beteekent «rfeWom edele geaardheid of grootheid van ziel.

Verheft u, landgenoot en.

Voelt d' adeldom des stams, waaruit gij zijt gesproten.

Adelaar — arend. Beide zijn benamingen van denzelfden roofvogel en verschillen alleen hierin, dat het gebruik van het eerste woord beperkt is tot den dichterlijken stijl en de wapenkunde. De vlucht van den mensche-1 ijken geest wordt vaak vergeleken bij die van den adelaar.

Een geest, die veel te stout voor d' aard Op aadlaarspennen hooger vaart.

Be dubbele adelaar prijkt op het wapen van üuitschlaiid. De arend is een roofvogel.

Adeldom, zie Adel.

Adellijk — edel. Adellijk ziet op de geboorte, erfei tegenwoordig vooral op de goede hoedanigheden van 's nienschen inborst. Hij is niet alleen van , adellijken bloede, maar ook een edel man. Een enkele maal heelt edel nog de beteekenis van adellijk, b. v. in de uitdrukkingen van edele geboorte, van edelen bloede.

Adelstand, zie Adel.

Ademen — adem halen — adem scheppen — hijgen. Het opnemen van lucht in de longen tot verfrissching van het bloed. .Irfemen duidt in 't algemeen het opnemen van lucht aan; ook van planten wordt het gebruikt. In tegenstelling met ademhalen gebruikt, duidt men door ademen meer aan dat deze werking onwillekeurig, door ademhalen dat zij met bewustheid geschiedt. Adem scheppen is ademhalen, doch met de bijgedachte, dal men behoefte aan inademing van versche lucht heeft, en door deze te genieten verkwikt wordt. Hijgen is moeielijk of snel ademhalen tengevolge van ziekte of inspanning. Naar iets hijgen is sterk naar iets verlangen.

Ademhalen, zie Ademen.

Ademhaling — ademtocht. Eigenlijk beteekenen beide woorden hetzelfde, doch het gebruik verschilt. Ademhaling komt in de gewone taal des levens het meest voor, ademtocht is dichterlijk en wordt veel in figuurlijke taal gebruikt voor het leven. De dokter telde het aantal ademhalingen. »Het slaken van een ademtocht, Het vallen van een traan.quot; Ik blijf u trouw tot aan mijn laatsten ademtocht.

Afbedelen — afbidden — afsmecken. Door dringend verzoeken van iemand iels trachten te verwerven. Mol afbedelen is altijd iets vernederends voor den vrager verbonden. De beide andere,afsmeeken het sterkst,

AFB.

slaan alleen op het dringende van hot verzoek. De laffe vleier mei zijn nf-gehedelden rang en wcidsche titels.

Een ander deel, door weinigen gekozen,

Bad ik den hemel af.

Afbeelden — aimalen — afschetsen — afschilderen —af-teekenen. In eigenlijken zin Leteekenen deze woorden in zichtbare trekken eene voorstelling van iels geven, dat bestaat. Afbeelden is in figuurlijken zin niet gebruikelijk, de andere woorden wel; zij geven dan te kennen dat men de voorstelling geeft door middel van woorden. Ajheclden drukt zoowol uit het zichtbaar voorstellen door eene teekening of schildering, als door een tastbaren vorm in steen, metaal of hout. Het onderscheid tusschen afmalen, afschetsen, afschilderen, afleekenen en malen, schetsen, schilderen, teekenen is, dat de eerste meer op den voorgrond stellen het arbeiden naar een model, dat men voor oogen heeft, een streven om dit getrouw weer te geven, terwijl men de laatsle woorden ook van scheppingen van de phantasie gebruikt. Zie bij Halen.

Afbeelding — afbeeldsel — beeld — beeltenis. De zichtbare voorstelling van een persoon of eene zaak. Beeld en afbeelding zijn alge-meoner dan afbeeldsel en beeltenis. De eerste worden ook gezegd van de voorstelling van iets louter ideaals, die alleen in de gedachten bestaat. Ter onderscheiding van beeld geelt afbeelding bijna uitsluitend de zichtbare voorstelling te kennen. Afbeeldsel wordt altijd ondersteld de nabootsing van iets werkelijk bestaands te wezen. Afbeeldsel en nog meer beeltenis worden bij voorkeur gebezigd voor het beeld van een persoon, een portret. Overdrachtelijk wordt afbeeldsel ook datgeen genoemd, waarin de karaktertrekken van een persoon of eene zaak duidelijk te erkennen zijn.

Afbeeldsel, zie Afbeelding.

Afbetalen — a I'd oen — uitbetalen — voldoen. Het vereffenen van eene schuld. Afbetalen en afdoen worden ook gebezigd voor eene bloote vermindering van schuld; voldoen onderstelt, dat de schuld geheel vereffend, te niet gedaan wordt. Uitbetalen gebruikt men van die gelden, waarop iemand, als loon, traktement, pensioen enz., uit de eene of andere openbare of bijzondere kas aanspraak heelt. Afdoen en voldoen worden ook overdrachtelijk gebezigd op zedelijk gebied.

Als ick mijn schulden afbetaal Verbeter ick mijn kapitaal.

Zijne achterstallige schuld van brieven afdoen. Aan zijne verplichtingen voldoen.

Af beuren, zie Aflichten.

Afbidden, zie Afbedelen.

Afbreken — omhalen — omverhalen — omverwerpen — slechten — sloopen. Al deze woorden geven het vernietigen te kennen van hetgeen door iemand opgebouwd, tot stand gebracht is. Sloopen heeft de ruimste beteekenis. Het geldt niet alleen van gebouwen, maar ook van

AFB.

roerende goederen, kasten, schepen, enz. Afbreken wordt gebezigd voorliet eenigszins geregeld uit elkaar nemen van de deelen van timmer-en metselwerk, onverschillig met welk doel. Eene kast kan worden afgebroken om haar gemakkelijker te verplaatsen. Zij wordt gesloopt, als men de deelen zoodanig verbreekt, dat de kast er niet weer uit kan worden samengesteld, maar dat het hout wel weder voor de vervaardiging van iets anders kan dienen. Slechten wordt het meest van metselwerk, bij voorkeur van vestingwerken of aardwerk, gebezigd. Er zijn de beide bijdenkbeelden mee verbonden, dat hetgeen weggeruimd wordt in den weg staat, en dat alles met den grond gelijk gemaakt wordt. Omhalen, omverhalen en omverwerpen worden gebezigd voor het wegruimen van een gebouw van zekere hoogte, en wel in haast en met geweld. De beide eerste geven te kennen, dat de muren naar den persoon toe worden omvergetrokken, het laatste woord dat zij worden oravergestooten in eene richting van den persoon af. Voor het omhalen en slechten van gebouwen in den oorlog wordt dikwijls omverwerpen gebezigd. De bevelhebber liet alles buiten het rayon der vesting omverwerpen. De bevelhebber van een leger laat omverwerpen wat de beweging dei' troepen belemmert. Bij brand laat men een gebouw omhalen om het vuur in zijn voortgang Ie stuiten. In figuurlijken zin worden afbreken en omverwerpen gebruikt voor het te niet doen van eene wetenschappelijke stelling, betoog enz. Afbreken is dan meer het grondig, stuk voor stuk te niet doen van de onderdeelen en daardoor de geheele redeneering in een doen storten.

Afbreken — staken. Iets doen ophouden. Met het eerste woord gaat liet bijdenkbeeld gepaard, dat het ophouden onverwachts plaats heeft, het veronderstelt veelal de mogelijkheid van voortzetting der werking. Slaken geeft soms een overlegd ophouden te kennen. Men onderhandelingen

af, maar men staakt eene onderneming, die geen winsten meer oplevert. Ontevreden arbeiders stalien het werk om daardoor hunne eischen ingewilligd te zien. Hij brak zijne woorden af. Hij moest zijne rede staken.

Afbreuk — hinder — naileel — seliade — verlies. Alles wat voor een persoon kwaad is en de waarde eener zaak vermindert. Nadeel is alles wat met onze belangen strijdig is. Schade is het meer materieele begrip, zij wordt geleden ten gevolge van gedane afbreuk, toegebracht nadoel of door geleden verlies. Afbreuk is eigenlijk een tekortdoening of benadeeling, die ons door een ander wordt aangedaan, met krenking van ons recht. Het komt bijna uitsluitend voor met het werkw. doen verbonden. Nadeel is het kwaad, dat voor iemand uit iets ontstaat en hem achter doet staan bij anderen, die er voordeel door hebben. Schade wijst op eene vermindering van welstand, verlies op eene vermindering van bezit, hinder op eene dwarsbooming onzer plannen of verrichtingen en bij uitbreiding op het nadeel, dat hieruit ontstaat. Wal zij ook op het touw gezet hadden tegen mij, het gaf mij geen hinder. Boor schade (niet door nadeel) wordt men wijs, dat wil zeggen: een verlies behoeft niet altijd voor een kwaad gehouden te worden, het kan dikwijls zelfs zeer nuttig voor ons zijn.

Met schade en schande wordt men wijs.

Jawel! met dien verstande,

AFD.

Dat men de schade stelle op prijs,

En God dank' voor de schande!

Afdalen, zie Dalen.

Afdanken — afNchalfen — afscheid geven (zijn) — afzetten — ontslaan. Iets of iemand ophouden te gebruiken , zich er niet langer van bedienen, iets doen ophouden. Zijn afscheid gcuen, afzetten en ontslaan worden uitsluitend van per.sonen gezegd; afdanken bij voorkeur van personen, afschaffen bij voorkeur van zaken. Gebruiken, gewoonten, wetten afschaffen = ze buiten werking stellen. Afschaffen van personen gebezigd onderstelt altijd, dat het ontslag een gevolg is van de opheffing der bediening. Door de opheffing der doodstraf is do beul ook afgeschaft. Iemand zijn afscheid geven is iemand den last geven of te kennen geven, dat hij zich moet verwijderen. Met deze woorden stond de gezant op en gaf dus den boodschapper zijn afscheid. Met afdanken is, in onderscheiding van afzetten, altijd het bijdenkbeeld verbonden, dat het ontslag geen gevolg is van ontevredenheid over de verleende diensten. Afzetten daarentegen sluit dit laatste altijd uitrukkelijk in. Ontslaan wil eigenlijk zeggen van den band losmaken, verder ontheffen van verplichtingen, die uit eene verbintenis voortvloeien; het laat in het midden of de reden voor het ontheffen der verplichting uil ontevredenheid van dengene, die ontslaat, voortspruit of niet. De troepen werden betaald en afgedankt. De officieren werden ontslagen. Hij werd van alle uit het contract voortvloeiende verplichtingen ontslagen. De ontrouwe rentmeester werd afgezet.

Afdeelen — verdeelen. Iets in deelen scheiden. Afdeelen is iets zóó in deelen scheiden, dat er een onderling verband tusschen de deelen blijlt bestaan, dat zij een geheel blijven uitmaken. Eene school in klassen a/yee/e/i. Verdeelen is sterker en sluit het begrip van verderen samenhang uit. Het wapen is in vier vakken afgedeeld. Zij verdeelden het geld onder elkander. Een rijk, dat verdeeld is, kan niet bestaan.

Afdeinzen — achteruitgaan — afdruipen — terugdeinzen — terugwijken. Zich van iemand of iets, dat men eerst genaderd is, weder verwijderen. Achteruitgaan veronderstelt eene beweging achterwaarts, doch waarbij men het doel in het oog houdt teneinde weer te kannen naderen. Bij afdeinzen en terugdeinzen is aan de beweging achterwaarts het denkbeeld verbonden, dat zij plotseling geschiedt, hetzij uit vrees of ontzag, hetzij door onverwachten tegenstand. Bij terugdeinzen denkt men aan minder ge-heelo verwijdering dan bij afdeinzen. De troepen deinsden af cn scheepten zich weder in om zoo spoedig mogelijk dit oord te verlaten. Een oogenblik deinsden de soldaten voor zulk een vijand terug, doch de officieren wisten hen te bewegen den aanval te hervatten. Bij terugwijken wordt meer gedacht aan het zich in veiligiieid stellen door zich te verwijderen; is hieraan bepaald het denkbeeld van den strijd opgeven verbonden, dan wordt ook wel afwijken gebruikt De aanvallers moesten terugwijken, wilden zij niet alle gedood worden. Na een heeten strijd weken de schepen des konings af. Stil zich verwijderen uit vrees of lafhartigheid is afdruipen.

AFD.

Afdingen — afknlbliclcn. Den gevraagden koopprijs trachten te verminderen. Wie afdingt doet dat, omdat de prijs hem te hoog is, wie afknibbelt omdat hij inhalig en gierig is; bovendien onderstelt dit meestal eene onwettige of slinksche wijze. Ik moei wel oveyvmyen, want gij zoekt altijd iets af te knibbelen.

Afdoen — bcsleclitcn — beslissen. Eene zaak uitmaken, aan een geschil een einde maken door de bestaande onzekerheid weg te nemen. Afdoen ziet alleen op het einde, dat aan het geschil gemaakt wordt; beslissen duidt hetzelfde aan, maar geeft tevens te kennen, dat er niets verder aan te doen is, terwijl beslechten is den twist uit den weg ruimen, of tot een einde brengen, door een vergelijk of door een gevecht. Gebruikt men bijleggen, dan veronderstelt men gelijke toenadering van beide zijden. Een afdoend argument. Eene beslissende uitspraak. Laat ons dezen twist beslechten door eens moedig saam te vechten.

Afdoen — bijleggen. Aan een geschil een einde maken. Men doet eene betwiste zaak af, wanneer men haar uitmaakt, uitwijst, tot klaarheid brengt; bijleggen wordt alleen gebruikt van die geschillen, welke in der minne worden afgedaan, die worden beslecht door wederzijdsche toegefelijkheid.

Afdoen — afmaken — eindigen — volbrengen. Iets ten einde toe verrichten. Eindigen ziet op het laatste gedeelte, dat aan het geheel wordt toegevoegd. Is de godsdienstoefening nog niet geëindigd'? Volbrengen duidt strikt genomen de volkomenheid aan, waartoe dit geheel, door bijvoeging van het laatste gedeelte, gebracht wordt. Zijn dagwerk volbrengen. Afdoen en afmaken geven te kennen, dat er aan de zaak of den arbeid niets meer te doen overblijft. Afdoen slaat op de werking, afmaken op de uitkomst. Ik moet nog een opstel afmaken, dan is mijne laak afgedaan.

Afdoen, zie Afbetalen.

Afdoen — afleggen — afwerpen — afzetten — uitdoen — uitschieten — uittrekken. Het zich ontdoen van kleedingstukken of sieraden. Afleggen verschilt hierin van afdoen, dat het onderstelt dat het afdoen met zorg geschiedt en dat het afgedane behoorlijk wordt weggelegd. Bij uitbreiding, oneigenlijk: voor goed afleggen, om liet niet weer aan te doen, van kleedingstukken, hoedanigheden, gezindheden, enz. Zijne kroon afleggen; wrok, haat, angst, rouw, droefheid afleggen. Afwerpen staat tegenover omwerpen, afzetten tegenover opzetten, afdoen en uitdoen staan tegenover aandoen ; uitschieten en uittrekken tegenover aanschieten en aantrekken; zie bij Aandoen.

Afdrogen, zie Afvegen.

Afdruipen, zie Afdeinzen.

Afdruk — overdruk. Afdruk wordt bij voorkeur gebezigd van een exemplaar van een geschrift, dat afzonderlijk uitgegeven is; overdruk onderstelt altijd, dat het oorspronkelijk een deel uitmaakte van een grooter werk (b. v. van een tijdschrift), en dat er van dit gedeelte maar enkele

AFD—AFE.

exemplaren afzonderlijk gedrukt zijn. Als mijn artikel, waarvan ik u gesproken heb, in den Gids wordl opgenomen, zal ik er u een overdruk van zenden.

Afdwalen — afraken — afwijken — verdolen — verdwalen.

Ongemerkt en onwillekeurig den rechten weg verlaten. Afwijken geeft niets anders te kennen dan dat de oorspronkelijke richting niet ten einde toe gevolgd wordt. Afraken duidt aan, dat die afwijking een gevolg is van toevallige omstandigheden. Afdwalen is evenzeer zich ongemerkt en onwillekeurig van de juiste richting verwijderen, maar altijd met het bijdenkbeeld, dat liet moeite kost den rechten weg terug te vinden. Figuurlijk: van de zaak afdwalen, van zijn plicht afdwalen; van zijn onderwerp afraken; vaneen regel, een plan afwijken. Verdolen en verdwalen geven te kennen dat men den rechten weg reeds verlaten heeft en niet bij machte is het juiste spoor terug te vinden. Verdolen is minder in gebruik en voornamelijk beperkt tot hoogeren stijl en dichterlijke taal. Het wordt meestal gezegd van het rechte pad verlaten op verstandelijk en zedelijk gebied.

Afdwaling — doling — dwaling. Het eerste duidt eene daad aan, bet tweede een begrip. Eene afdwaling is de afwijking van het goede pad, het koesteren van een dwaalbegrip en, daaruit voortvloeiend, het plegen eener verkeerde daad, het doen eener zonde. In zooverre dus synoniem met zondp. Breng hem zacht zijne afdwaling onder het oog en hij zal tol inkeer komen. Eene dwaling daarentegen is eene gedachte, die met de waarheid in strijd is, een dwaalbegrip en derhalve geen daad. Het was eendwaling, dat men dacht, dat de aarde hel middelpunt van het heelal was. Doling wordt vooral gebezigd van iets dat zedelijk verkeerd geacht wordt. liet gebruik van dit woord is tot den deftigen stijl beperkt.

Afdwingen — afpersen — afknevelen. Iemand door krachtige middelen tot het afstaan van iets bewegen. Afdwingen duidt enkel aan, dat hiertoe dwang gebezigd wordt. Afpersen is sterkeren onderstelt behalve dwang ook overmacht. Afknevelen is het sterkst, en sluit in, dat men zich behalve van dwang en overmacht ook nog van slinksche streken bedient, iets afpersen door middel van knevelarij.

Afeiachen — afvorderen — (Iets) elsclien (van)— opeischen—

opvorderen. Iemand met nadruk verzoeken iets over te geven, dat hij te recht of' ten onrechte in bezit heeft. Tusschen afeiachen en iets van iemand eischen is een klein onderscheid. Beide drukken het stellen van een eisch uit, doch bij afeischen beslaat de bijgedachte dat de afeischer zich bewust is van overmacht , die hij bij weigering van den eisch zal doen gevoelen. Hij eischt geld van mij, doch ik kan het hem niet geven. Be straatroover eisch te den eenzamen wandelaar het horloge af. Aan opeischoi is hot denkbeeld verbonden, dat men een verkregen recht wil doen gelden. Bemoeder eischtc haar kind op. In bruikleen gegeven geld kan men iveer opeischen. Eischen veronderstelt meestal eene onwilligheid of weigering van den kant van den aangesproken persoon, iets wat bij vorderen niet het geval is. Dit is zwakker dan eischen doch sterker dan vergen. (Zie bij eischen). In

SYNONIEMEN. 4

AFG.

zooverre verschillen dan ook afvorderen en opvorderen van afeischen en opeischen.

Afgaan (op) — uitgaan (op.) Uitgaan om iets te bekomen. Afgaan onderstelt dat men weet, wat men begeert en waar het te vinden is; uilgaan dat men weliswaar weet wat men hebben wil, maar de zekerheid mist of, en waar men het begeerde bekomen kan. Iemand, die werk zoekt, gaat er op uit om het te vinden; weet hij, waar werk te krijgen is, dan gaat hij er op af.

Afgeleefd — bejaard — bedaagd — oud — stokoud. Bejaard, en minder sterk bedaagd, drukken uit, dat men niet jong meer is, oud is betrekkelijk, doch veronderstelt meestal, dat men een hoogen, stokoud dat men een zeer hoogen leeftijd bereikt heeft. Afgeleefd ziet minder op den duur van het leven, dat men achter zich heeft, dan wel op de uitputting, die er het gevolg van is. Men kan nog betrekkelijk jong en ten gevolge van afmattende studie, uitspattingen enz., reeds afgeleefd zijn.

Afgelegen — eenzaam — verwijderd. Afgelegen en verwijderd zijn synoniem voor zoo verre beide aanduiden dat zich iets op grooten afstand bevindt. Verwijderd ziet meer op den grooten afstand van den spreker en op den tijd, dien het kost om de plaats te bereiken, terwijl men bij afgelegen meer op het oog heeft de moeite, die men heeft om er te komen. Afgelegen is van den grooten weg af gelegen en dus lastig te bereiken. Hij is verre van ons verwijderd en bevindt zich in een afgelegen hoekje van de Padangsche bovenlanden. Daar afgelegen heteekent wat niet aan den grooten weg ligt, verbindt er zich ook aan het denkbeeld builen het verkeer gelegen en wordt het synoniem met eenzaam. Het eerste is meer buiten het groote verkeer, het laatste zonder gezelschap. Hij moest hel gezellige stadsleven opgeven voor eene afgelegen dorpspastorie, waar hij nu eenzaam en verlaten zijne dagen slijt.

Afgemat, zie IMoede.

Afgemeten, zie Deftig.

Afgericht, zie Bekwaam.

Afgesloofd, zie Moede.

Afgetobd, zie Moede.

Afgetrokken — verstrooid. Beide geven le kennen, dat men niet let op datgene, waarop men behoort opmerkzaam te zijn. Verstrooid duidt een niet geregeld denken aan, een dwalen met de gedachte over verschillende onderwerpen. Afgetrokken geeft te kennen, dat men geheel in zich zelf gekeerd is, en als 'tware aan niets denkt. Een leerling, die onder de les aan allerlei andere zaken denkt, is verstrooid; die met zijne eigene gedachte zoo vervuld is dat hij niet weet wat er buiten hein omgaat, is afgetrokken.

Afgevaardigde — gemachtigde —volksvertegenwoordiger.

Afgevaardigde is in het algemeen ieder, die door een ander of anderen ergens heen afgezonden is om een last te volbrengen. Vertegenwoordiger

AFG.

is hij, die namens een ander of anderen optreedt en verder zelfstandig diens belangen behartigt. Gemachtigde is dogeen, die voor een ander optreedt met een min of meer bepaald omschreven macht of last. Den eersten naam dragen de leden eener wetgevende vergadering met betrekking tot het mandaat, hetwelk zij te vervullen hebben. Onze nieuwe afgevaardigde hcloufl een uitmuntend volksvertegenwoordiger te worden.

Afgeven (zich), zie Bemoeien (zich).

Afgezant — gezant — ambassadeur — minister-resident — zaakgelastigde. Een aanzienlijk persoon, die een vorst of een staat bij een anderen vorst of staat vertegenwoordigt. Gezant, ambassadeur heel zu\k een vertegenwoordiger bij de groote mogendheden; hij had het recht om onmiddelijk met den vorst te onderhandelen. Thans is hot verschil tusschen gezant, ambassadeur en minister-resident enkel gelegen in den rang, zonder op den werkkring der dignitarissen van invloed to zijn. Afgezant noemt men ook hem, die oen vorst voor eeno bepaald aangewezen zaak vertegenwoordigt. Door zaakgelastigde verstaat men in den regel dengene, die bij ontstentenis van den eigenlijken gezant diens function tijdelijk waarneemt; toch worden de regeeringen bij sommige zeer kleine staten voortdurend enkel door een zaakgelastigde vertegenwoordigd. Vroeger werd nog voor afgezant gebruikt het woord boodschapper, dat thans alleen nog in dichterlijken stijl gevonden wordt.

Afgrijselijk — afscliuwelijk — afzichtelijk — akelig — gruwelijk — ijselijk — leelijk — naar —vcrsclirlkkclijk — vrccselijk. Wat het oog, don geest of het gevoel onaangenaam aandoet. Leelijk is moer algemeen en drukt alleen uit, dat iets de zintuigen of hot gemoed pijnlijk aandoet. Men kan zeggen dat deze woorden elkander aldus opvolgen: Naar (oene onaangename gewaarwording, weerzin te weeg brengend); akelig (dit drukt hetzelfde doch in hoogore mate uit); vrccselijk, verschrikkelijk (wat vrees of schrik verwekt); ijselijk, gruwelijk (wat doet ijzen of gruwen); afgrijselijk (wat algrijzen verwekt,verwant aan griezelen) afschuwelijk, afzichtelijk (wat in zoo hooge mate verschrikkelijk is, dat men er onwillekeurig de oogen van moet afwenden). Met uitzondering van afzichtelijk worden al deze bijvoegelijko naamwoorden in de spreektaal gebezigd als krachtige versterkingswoorden, zonder dat het denkbeeld van afkeuring-er bepaald mee verbonden is. Een afschuwelijk, gruwelijk cm. leven maken. Afzichtelijk wordt alleen gebezigd van zichtbare dingen, afschuwelijk ook van onzichtbare. Een afschuwelijk verraad. Afschuwelijke wreedheden. Afzichtelijke wreedheden. Afzichtelijke vormen. Eene afzichtelijke kwaal.

Afgrijzen, zie Afkeer.

Afgrond — diepte — kolk — poel. Diepte is het algonieene woord. Afgrond wordt voornamelijk gezegd van voor het oog grondelooze diepten en verbindt er aan hot denkbeeld van gevaarlijk, ijzingwekkend. Het kan evenzeer voor diepten zonder water als voor eeue onpeilbaar diepe watermassa gebruikt worden. Een gebergte vol afgronden. Hel schip verzonk in den afgrond. Kolk bezigt men voornamelijk van grondelooze, onpeilbare

4*

AFG—AFH.

wateren; 'poelen zijn stilstaande wateren, die ofschoon niet zoo diep, door hunne vuilheid niet minder huiveringwekkend zijn. Afgrond an poel w or Am ook figuurlijk gebezigd voor een toestand van diepe ellende, waarin men reddeloos verloren gaat. Een afgrond van rampen en ellenden. Een poel van jammeren.

Europa lag in d' afgrond van het donker,

In d'open muil der slavernij!

Gelijk de zee geen klacht hergeeft Van hem, die in haar kolken sneeft.

Afgunst — Jaloezie — naijver — nijd — wangunst. Het gevoel van spijt over het goede, waarin een ander zich verheugt. Naijver drukt dit het zachtst uit, het veronderstelt mededinging. Afgunst zegt alleen, dat men een ander hetgeen hij meer bezit of voorheeft boven iemand niet gunt; wangunst en vooral nijd sluiten in, dat men hetgeen onze afgunst opwekt zelf wenscht te bezitten, terwijl het geval zich kan voordoen, dat de zaak, waarom men een ander benijdt, den benijder geen voordeel aan zou brengen of ook dat zij toch reeds in diens bezit is. Nijd geeft nog daarenboven te kennen, dat men den persoon, tegen wien men wangunst voedt, wegens zijn meerderen voorspoed een kwaad hart toedraagt, jaloezie, een vreemd woord voor afgunst, wordt ook in de beteekenis van minnennijd gebruikt. Afgunstig wordt dikwijls in sterkere opvatting gebezigd, in den zin van met onverholen nijd en spijt. Iemand met afgunstige oog en aanzien. Soms wordt hiervoor het woord jaloersch gebruikt, dat eigenlijk meer naijverig is. Als adjectief is nijdig niet synoniem.

Afhakken — afhouwen — afkappen — afslaan. Stoffelijke voorwerpen hetzij van andere, waaraan zij vastzitten, hetzij in deelen scheiden. Afslaan is de meest algemeene uitdrukking en kan ook met een bot voorwerp geschieden; afhakken, afhouwen, afkapiien worden uitsluitend gezegd van het slaan met een scherp voorwerp, veelal met een zwaard, eene bijl of een hakmes. Afhakken naast afhouwen veronderstelt een herhaald slaan, terwijl afhouwen, dat meer krachtsinspanning vereischt, een enkelen slag onderstelt: Iemand het hoofd afhouwen, niet afhakken. Intusschen worden zij in veel gevallen door elkander gebruikt. Afkappen ziet bepaald op het afslaan van de uiteinden van een voorwerp. Een boom afhakken of afhouwen is den geheelen boom vellen, een boom afkappen is de kruin of de uiterste deelen weghakken. Een dikken tak van een boom afhakken. Iemand het hoofd afhouwen. De hand, waarmede hij hel verraad bedreven had, werd hem afgekapt.

Afhalen — afstroopen — villen. Van de huid of het vel ontdoen. Afhalen en afstroopen wordt inzonderheid van dieren, als hazen, konijnen, alen en palingen gezegd. Bij afhalen wordt verondersteld dat men met eenige kracht moet trekken, afstroopen heeft meer op het oog het voorttrekken van de huid of bekleeding langs de oppervlakte van het lichaam.

AFH—AFK.

Een haas afhalen. Den visch de huid af stro open. Iemand moei zijn' ring niet gemakkelijk af kunnen stroopen. Van do meeste andere dieren en van menschen gebruikt men villen. Figuurlijk beteekent villen oplichten, plukken, afzetten. Die schelm heeft me leelijk gevild.

Afhandig maken, zie Benemen.

Af heffen, zie Aflichten.

Afzetten, zie Aflichten.

Af hooren — afluisteren — beluisteren. Iets te weten komen door het hooren van 't geen anderen spreken. Afhooren heeft de ruimste beteekenis; het kan toevallig en zonder opzet geschieden. Afluisteren veronderstelt altijd de begeerte om te vernemen wat er gezegd wordt. Beluisteren ziet op de personen, wier gesprek men afluistert.

Afhouden — beletten — tegenhouden — terughouden—verhinderen. Maken dat iemand zich van eene handeling onthoudt, niet tot zijn doel kan komen. Afhouden is maken dat men iets niet kan naderen en duis niet tot aanpakken of handelen kan komen. Iemand van het werk afhouden. Tegenhouden is door iemand op de plaats zelf te houden maken, dat hij niet tot de uitvoering van hetgeen hij zich voorgenomen heeft, kan overgaan. Iemand van het ten uitvoer brengen eener grootsche daad terughouden. Verhinderen en tegenhouden veronderstellen dat men iemand in de uitvoering van een plan moeilijkheden in den wegt legt, die hem kunnen noodzaken van zijn pogen af te zien. Dij beletten is men bij voorbaat er zeker van dat men dezen uitslag zal verkrijgen. Bij tegenhouden is dit niet zoo waarschijnlijk als bij verhinderen. Tegenhouden wordt ten opzichte van personen gebruikt, verhinderen van daden, beide noodzaken iemand van zijn pogen af te zien. De gedachte, dat hij mijn weldoener is, zou mij reeds teruggehouden (of weerhouden) hébben, op hem aan te vallen, wanneer de onmogelijkheid om hem te bereiken, mij daarin ook niet verhinderd had. Een oogenblik kon men den vijand tegenhouden, doch men kon hem niet beletten eene goede stelling in te nemen. Een geregelde aftocht werd door de ruiterij des vijands verhinderd.

Afhouden -—aftrekken — Inhouden — korten. De hoeveelheid eener som geld, die men betaalt, verminderen. Men kort en trekt af, wanneer men eene tegenvordering heeft: men houdt in op een loon of een traktement, om iemand in staat te stellen een genoten voorschot bij gedeelten terug te geven, eene achterstallige schuld bij gedeelten af te doen, of een stuivertje tegen den kwaden dag te besparen; men houdt een tegenvordering af van de som, die men zelf te betalen heeft. Op verzoek der sclmldeischers werd elk kwartaal een belangrijk deel van zijn traktement ingehouden. Daar de som spoedig betaald werd heeft men hem toegestaan vijf percent te korten. Zie hier uw geld, de verschotten heb ik er afgehouden. Ik zal u iedere week een gulden op uw loon inhouden, dan hebt ge van den winter ten minste geen broodsgebrek.

Afhouwen, zie Afhakken.

Afkappen, zie Afhakken.

AFK.

Afkeer — afgrijzen — afschrik — afsoliuw — tegenzin—walging — walg — weerzin. De onaangename gewaarwording teweeggebracht door iets dat ons mishaagt. Tegenzin geeft die gewaarwording hot zwakst te kennen. Weerzin is sterker en kan ook op personen toegepast worden, tegenzin niet. Afkeer geeft eene hooge mate van weerzin te kennen. Eene bijzondere soort van afkeer vormen walging en walg, gebezigd om eene hoogst onaangename aandoening der smaak- en reukzenuwen aan te duiden. Walg wordt meestal figuurlijk gebruikt, niet alleen van spijzen, maar ook van andere zaken en van personen, waarvan men een onover-winnelijken afkeer heeft. Een sterken afkeer gepaard met schrik, omdat het voorwerp, waardoor hij opgewekt wordt, iels afzichtelijks heeft, noemt men afschrik. Overdrachtelijk worden ivalg en afschrik ook gebezigd van datgene, wat om zijn aard en zijne hoedanigheden afkeuring verdient; dit geldt in nog hoogere mate en altijd voor afschuw, nog sterker voor afgrijzen. Met tegenzin, weerzin, afkeer en walging is dit niet noodzakelijk hot geval. Men kan tegenzin hebben in een zeker werk, weerzin gevoelen voor iemand, afkeer hebben van eene handeling of een persoon, walging kan opgewekt worden door spijzen, ofschoon die werkzaamheid, die handeling, die personen, die spijzen op zich zelf beschouwd niets in zich hebben, waardoor eene onaangename gewaarwording behoeft opgewekt te worden. Datgene, waarvan men een afschuw, een afgrijzen heeft, is altijd om zich zelf te veroordeelen. Met afschrik en walg is dit alleen het geval figuurlijk gebruikt en in zedelijke toepassing.

Afkeer — haat — vijandschap. Een sterk gevoel van mishagen tegen personen, die men niet dulden kan, wordt in den zachtsten zin a^/ccer genoemd. Wordt dit gevoel gepaard met nijd, zoo sterk en onoverwinbaar, dat hel zich in daden kan uiten, dan wordt het haat. Bij vijandschap treden de daden, die het gevolg zijn van den haat, meer op den voorgrond en wordt de zucht om te benadeelen hoofdzaak.

Afkeeren— afleiden — aftrekken —afwenden. Van richting doen veranderen. Afwenden, afkeeren is iets dat zich in zekere richting beweegt tegenhouden, verhinderen dat het er in voortga. Afkeeren drukt dit begrip sterker uit dan afwenden. Een gevaar afkeeren onderstelt een rechtstreeksch optreden tegen hetgeen dreigt; bij afwenden let men minder op liet tegengaan, dan wel op het leiden van het gevaar, zoodanig dat hij, die er door bedreigd wordt, geen hinder ervan heeft. Het voetvolk keerde den aanval der ruiterij af, doch hiermede was alle gevaar voor hel leger niet afgewend. Afleiden is langzamerhand van richting doen veranderen. Iemands gedachten afleiden. Aftrekken is iets zoo afleiden, dat de oorspronkelijke richting geheel verlaten en door eene andere vervangen wordt. Hij liet zich afleiden door het gepraat en gewoel om zich heen. Op hetzelfde oogenblik werd mijne aandacht afgetrokken door hetgeen om mij heen voorviel.

Afkeerig — huiverig. Afkeerig van iets zijn beteekent er een tegenzin in hebben, er geen behagen in schoppen; huiverig zijn om iets te doen is niet zoozeer het niet willen, als niet goed durven doen.

AFK.

Afkeuren — laken — misprijzen — vcroordeeien. Afkeuren en veroordeelen zijn het meest gebruikelijk, vooral in de spreektaal. In misprijzen wordt slechts gedeeltelijk ontkend, dat iets lof- of prijswaardig is, het is dus het zwakste van do vier. Afkeuren staat legenover ^ocrfA'ejtrcn, laken tegenover prijzen, het laatste is sterker dan liet eerste. Wij keuren iets af, wanneer het niet volgens onze keuze, of ongeschikt, onbruikbaar of strijdig met onze begrippen van goed of schoon bevonden is, wij laken en veroordeelen het wanneer het daarmede geheel in tegenspraak is. Laken is het afkeurend oordeel in woorden uitspreken, terwijl veroordeelen dat op beoordeeling gegrond is, de sterkste afkeuring uitdrukt. Wat de een afkeurt keurt de ander goed. Men laakte zijn schandelijk gedrag. Be eritiek heeft zijn werk veroordeeld. Ik misprijs het in u dat ge uw gevoelen niet altijd openlijk durft uitspreken.

Afkijken, zie Afzien.

Afkeuren, zie Wraken.

Afklinnnen, zie Afstijgen.

Af knevelen, zie Afdwingen.

Af knibbelen, zie Afdingen.

Afkoelen — bekoelen — koelen — opkoelen — verkoelen.

Koelen is het algemeene begrip, dat door de verschillende voorvoegsels gewijzigd wordt, nl. den warmtegraad van iets doen afnemen of (intransitief) het verminderen in warmte. Afkoelen is hetzelfde en soms met de bijgedachte van langzaam, dus den warmtegraad van iets verminderen tot het geheel koel is geworden. Gloeiend ijzer wordt gekoeld doch moet altijd langzaam afgekoeld. Opkoelen wordt meest van do temperatuur gebruikt en duidt aan, dat men door de koelere lucht aangenaam wordt aangedaan. Na het onweder is het aanmerkelijk opgekoeld. Bekoelen is koel worden en wordt van men-schen, die warm zijn geweest, en bij overbrenging van hartstocht, waarbij hitte verondersteld wordt, gezegd. Verkoelen is koel worden of maken, doch meest met kwade of slechte beteekenis. Hij heeft zich te veel verkoeld. Toen was die genegenheid reeds geheel verkoeld.

Af komellng — afstammeling — nakomeling — naneef — nakroost — nazaat — oor (oir). De beide eerste woorden verschillen nagenoeg niet in beteekenis; zij worden gezegd van al de personen, die van een zelfden voorvader afstammen, zoowel de kinderen, de kindskinderen als de verdere bloedverwanten, tot in den verwijderdsten graad. De volgende woorden, behalve oor, daarentegen hebben alleen betrekking op een meer verwijderd nageslacht. Wil men echter van zulke nazaten of nakomelingen meer bepaald de geslachtsbetrekking tot den gemeenschappelijken voorvader doen uitkomen, dan noemt men hen bij voorkeur afstammelingen. Oor is de afstammeling in de rechte lijn, die als erfgenaam in de rechten van den vader treedt. Het wordt bijna uitsluitend in deftigen stijl gebezigd: Bij ontstentenis van het mannelijk oir gaat de kroon over op diens broeders. Nakomeling, naneef, nakroost, dat alleen in het enkelv. voorkomt, en nazaat

AFK—AFL.

veronderstellen in de meeste gevallen geen nabestaanden familieband. Wij, die zoo verachtelijk den neus ophalen voor de middeleeuwsche beschaving, loopen wij geen gevaar, dat onze nazaten het eveneens zullen doen over onze hooggeroemde negentiendeceuwsche welenschappelijkheid? Indien uwe voorouders uit hunne graven opzagen, meent gij, dat zij in u hunne afstammelingen zouden erkennen? 't Vangt aan het stout bedrijf waar 't nakroost van zal spreken.

Afkomst — afstamming — geboorte — herkomst — oorsprong. Deze woorden hebben betrekking op de keten, die iemand aan zijne voorouders verbindt. De geboorte is van die keten als het ware de laatste schakel, het directe aanknoopingspunt. De afkomst omvat van die keten een groeier gedeelte; de oorsprong vormt haar begin. Afkomst en afstamming staan elkander in beteekenis zeer na en worden dikwijls dooreen gebruikt, doch afkomst is, evenals ook herkomst, onbepaalder en wordt meer in algemeenen zin gebruikt voor het afkomen van iemand of het komen uit een land of streek, terwijl afstamming meer in het oog houdt dat er voor het afkomen van één stam, bloedverwantschap bestaat in nederdalende lijn. Le oude afkomst van zijn geslacht wordt niet betwist. Zijne afstamming van den bekenden Graaf van Egmond kan niet bewezen worden. Iemand kan een Franschman van geboorte, maar Nederlander van afkomst zijn. Vele Nederlandsche families zijn van vreemde herkomst. Bc oorsprong van zijn geslacht is moeielijk na le gaan.

Aflaten — nalaten — ophouden — uitschelden. Iets niet doen of niet voortzetten. Het eerste is de beteekenis van nalaten. Nalaten is in 'talgemeen iets niet doen, waarvan kan verondersteld worden, dat wij het doen zouden. Men laat zoowel iets goeds als iets kwaads na, ofschoon het afgeleide nalatig alleen in een kwaden zin gebezigd wordt. Aflaten, ophouden en uitscheiden geven te kennen, dat de handeling, die men staakt, reeds begonnen was. Bij uitscheiden, dat minder in de schrijftaal gebezigd wordt, wordt meer opzettelijk dan bij ophouden te kennen gegeven, dat de afgebroken handeling niet hervat wordt. Aflaten, vooral in dichterlijke taal in gebruik, wordt bij voorkeur gezegd van zulke handelingen, die als kwaad of althans als onaangenaam voor een ander worden voorgesteld. Vandaar dat het veelal gebezigd wordt in de gebiedende wijs of met de ontkenning. Laat af van toorn!

Groothartige Egmond laat niet af,

Zijn wakk're volgers aan te vuren.

Afleeren, zie Afzien.

Afleggen, zie Afdoen.

Afleggen (bezoek), zie Bezoeken.

Afleggen, zie Aflichten.

Afleggen (examen) — ondergaan. Ten opzichte der zaak zelve bestaat tusschen beide uitdrukkingen geen verschil. I3ij het eerste wordt de examinandus als handelende gedacht, bij hel laatste meer passief, als onder-

AFL.

zocht wordend. Hij heeft zijn examen als onderwijzer afgelegd. Wie bij den groolen man kwam moest meestal eerst een examen onderqaan.

Afleiden — besluiten — opmaken. Van liet een tot het ander komen, van de eene gedachte tot de andere, eene gevolgtrekking maken. Besluiten is sterker dan afleiden. Het eerste duidt aan, dat men uit verschillende oordeelvellingen eene gevolgtrekking of besluit maakt. Vgt;'\\ afleiden is hetgeen afgeleid wordt meer het natuurlijk gevolg of het uitvloeisel van de gegeven zaak of daad. Opmaken verschilt van afleiden en besluiten in zooverre dat het minder zekerheid heeft, het is daarom in de spreektaal, het meest in gebruik. Besluiten is het zekerst en veronderstelt eene nauwkeurige vergelijking van meer dan een oordeel of waarnemingen waaruit de gevolgtrekking gemaakt wordt. Uit de taal, die een volk spreekt is niets af-teleiden omtrent hel ras, waartoe het behoort. Moet ik hieruit besluiten, dal go niet voornemens zijt uw woord gestand le doen? Uil zijne handelingen kan ik niet opmaken dat hij mij vijandig is.

Afleiden, zie Afkeeren.

Afleiding — stoornis. Een voorval of eene bezigheid, waardoor iemand van iets afgetrokken wordt. Bij a/leiding wordt do gedachte bij iets anders, dan bij het werk waaraan men bezig is, bepaald. Stoornis duidt iets aan, dat hem de geregelde voortzetting van een werk verhindert. Een opstel onder vele afleidingen vervaardigd. Hij ondervond veel stoornis bij zijn werk, zoodat hel tot zijn leedwezen niet op den bepaalden tijd klaar kon komen.

Afleiding — uitspanning — verstrooiing. Afleiding is de wending der gedachte van hetgeen ons droefheid of kwelling geeft op iels dat onzen geest opgewekter stemt. Wanneer zij vooral dient om den geest na inspannend en vermoeiend werk eene ontspanning te geven dan kan men van uitspanning spreken. Afleiding wordt echter dikwijls in dezen zin gebruikt. Bij verstrooiing veronderstelt men dat de afleiding der gedachte wordt gezocht om zorgen te verzetten of onaangename gedachten te verjagen : verstrooiing wordt ook voor uitspanning genomen. Diverteer u eens recht, gij hebt ook wel eenige afleiding noodig. Na een inspannenden arbeid moet men wat uitspanning hebben. Daar hij zooveel verdriet en moeilijkheden te huis had, zocht hij verstrooiing, ten einde zijn leed te vergeten.

Aflleliten — af beuren — af heffen — afleggen — afnemen —

aftlllen — afzetten. Een voorwerp, dat op een ander ligt of iets, dat zich aan iels anders bevindt, daarvan verwijderen. Afnemen heeft de ruimste beteekenis; de andere onderstellen altijd, dat het te verwijderen voorwerp zich bovenop een ander bevindt, en dat het eerst opgelicht moet worden, voor het weggenomen kan worden. Bij afbeuren denkt men altijd aan betrekkelijk zware voorwerpen, aflichten geldt van minder zware voorwerpen, aftillen staat tusschen beide in. Afhelfen, dat hetzelfde beteekent als aflichten, is weinig in gebruik. Afzeilen, afnemen en aflichten worden soms dooreen gebruikt, 1). v. den hoed aflichten en den hoed afzetten. Afzetten heeft echter de bijgedachte, dal men het voorwerp dat ergens stond, na het al-

AFL—AFM.

gezet te hebben, ergens anders weer neerzet. Ben hoed afnemen Iaat in 't midden of men hem terstond weer opzet, dan wel eenigen tijd in de hand houdt, terwijl aan den hoed aflichten het bijdenkbeeld verbondon is van hem bijna terstond er na weer op te zetten.

Afloop, zie Besluit.

Aflijvig, zie Dood.

Afloopen — doorkruisen. Eene uitgestrektheid in de ruimte in alle richtingen doorloopen. A/loopen wordt inzonderheid gezegd van het doorkruisen met een vijandig dool, om te rooven, te plunderen en te verwoesten. Hij heeft al da zeeën doorkruist. Nu wordt Vlaanderen afcjeloopen door da twistende partijen.

Afloopen — ten einde loopen — eindigen. Langzaam het. einde naderen; langzamerhand, niet plotseling ophouden. Eindigen veronderstelt het tot stand brengen van hot laatste gedeelte, waardoor de handeling voltooid is. Ten einde loopen en afloopen zijn in zoover van eindigen onderscheiden , dat zij alleen gebruikt worden van den tijd en van zulke handelingen en voorvallen, waarvan de duur als een tijdsverloop beschouwd wordt. Bij afloopen is men aan het einde gekomen, hij ten einde loopen is men echter nog niet zoo ver. De onderhandelingen zijn afgeloopen. Het is met hem afgeloopen. Hoe is het voor n afgeloopen ? De vergadering van den rijksdag liep reads ten einde, toen hij op eens dit voorstel ter tafel bracht, dat wel druk debat uit moest lokken. Alles eindigde echter spoediger dan men dacht.

Aflossen — vervangen. Vervangen is in iemands plaats treden en voor hem handelen of iemand in de plaats van oen ander stellen, aflossen is iemand, die met zekere taak belast is, daarvan losmaken en deze zelf overnemen of aan een ander opdragen. Aflossen ter onderscheiding van vervangen onderstelt altijd, dat de taak bij beurten waargenomen wordt, terwijl hij, die een ander aflost, zelf in diens plaats treedt of een ander in diens plaats kan stellen. ygt;Wil ik ja nu niet reis aflossen, mijn lieve galeislaven?quot; vroeg Dolf ons mat hartelijkheid, nadat we een goed half uur geroeid hadden. De Referendaris moest nu den Secretaris-Generaal vervangen. De oneerlijke portier werd weggezonden en vervangen door een oud maar eerlijk man. De wacht loste den schildwacht af.

Aflossen — betalen. Eene schuld voldoen. Betalen ziet op de schuld zelve, die vernietigd wordt; aflossen op het onderpand, dat men daarvoor gegeven heeft, en waarover men de vrije beschikking herkrijgt. Eene schuld aflossen is dus eene overdrachtelijke uitdrukking.

Afluisteren, zie Afhooren.

Afmaken, zie Afdoen.

Afmaken, zie Doodcn.

Afmalen — afschilderen — beschrijven. In geschreven of gesproken woorden eene levendige of krachtige voorstelling van iets, dat bestaat,

AFM—AFN.

geven. Beschrijven is ile pewone uildrukkint,', Afmalen, (iat tegenwoordig alleen in lioogeren, dichterlijken stijl voorkomt, en afschilderen beteekenen personen of zaken zoo levendig beschrijven, ze met zulke heldere kleuren voorstellen, dat men den lezer of den hoorder een beeld voor oogen stelt, dat zoo helder en duidelijk is, als ware het met penseel op doek gebracht. Niets zoo vleiend, noch vervoerend,

Voor eens jongen dichters lied ,

Als de daden af te malen....

Op der vaadren boóm geschied.

ATmattcn — vermoeien — afsloven — uitputten. Vermindering van krachten teweegbrengen. Ontstaat deze vermindering uit /,waren of langdurigen arbeid, dan is men vermoeid, ontstaat door de vermoeienis uitputting der krachten van het lichaam of van den geest, dan noemt men dit afmatten. Te zware inspanning, maar vooral gebrek, ziekte en geestelijke kwellingen matten af. Uitputting is een hooge graad van vermoeidheid of afmatting; het geheel verbruiken als het ware van de hoeveelheid kracht, waarmoe het lichaam of do geest toegerust is. Wie vermoeid of zelfs afgemat is, zou zijn werk desnoods nog kunnen voortzetten, wie uitgeput is, ziet zich gedwongen het althans voorloopig testaken. Figuurlijk; iemands geduld uitputten = maken dat hij al zijn geduld verliest. Zich afsloven onderstelt niet alleen eene zeer sterke, maar ook eene langdurige afmattende inspanning. Die oude man heeft zich in den dienst mijns vaders afgesloofd.

Afnemen, zie Aflichten.

Afnemen — luwen — verminderen — vervallen. Afnemen en verminderen zijn synoniem met luwen voor zooverre zij van gesteldheid van wind of weder gebruikt worden. Van den wind gebruikt zegt luwen dat de eerst hevige wind stil wordt, van het weder dat koude zich minder doet gevoelen. In overdrachtelijke beleekenis wordt het ook gebruikt voor het verminderen van gevaar. In omvang kleiner, in hoedanigheid of hoeveelheid minder worden. Tegenover afnemen staat toenemen, tegenover verminderen staat vermeerderen. Verminderen is minder worden; door de comparatief welke er aan ten grondslag ligt, wordt reeds uitgedrukt dat de toestand, waarin iets verkeert, vergeleken wordt met een vorigen toestand, terwijl men bij afnemen alleen de werking, die op het oogenblik plaats heeft, op het oog heelt. Gaat hel atnemen sterker voort, zoodat er zich sporen van eene geheele ineenzinking of te niet gaan van (Ie zaak of den persoon beginnen te vertoonen dan wordt het vervallen. Afneming van krachten kan licht tot verval van krachten overgaan. Hun koophandel neemt af, doch hun handelsgeest vermindert niet.

Afnemer — kooper — klant. Kooper is het algemeene woord. Afnemer is do kooper, die koopman, en dus tevens verkooper zijnde, den fabrikant van den voorraad, dien hij fabriceert, ontlast. Klant is de kooper, hetzij hij weder verkoopt hetzij niet, die geregeld bij een bepaalden verkooper de waren uit den winkel of het pakhuis koopt.

Afneuzen, zie Alxlen.

AFP—AFS.

Afpersen, zie Afdwingen.

Afplaggcn — afzoden. Vierkante lappen van den bovengrond afsteken. Het eerste wordt van heidegrond, het laatste van een grasveld gezegd.

Afraden — ontraden. Het eerste zegt meer dan het laatste. Ontraden is iemand den raad geven een plan of opzet niet te volvoeren, afraden iemand de raadzaamheid van iets niet te doen, voor oogen houden, b.v. doordat men den persoon, dien men van iels wenscht terug te houden, op de verkeerde gevolgen, die zijne handeling kan hebben, opmerkzaam maakt. Het behoort onder de domme streken mijner jeugd, dat ik zoo dikwijls met vreemdelingen in vriendschap hen vervallen; gelijk ik het dan ook, door ondervinding wijs geworden, iedereen stellig afraad. Ik moet u dat proces ontraden.

Afraken, zie Afdwalen.

Afranselen, zie Afsmeren.

Afreizen — vertrekken. De plaats verlaten, waar men zich bevindt, om elders been te gaan. Vertrekken is ruimer van beteekenis dan afreizen, en kan gebezigd worden van iedere verwijdering van de plaats, waar men is; afreizen sluit in, dat zij geschiedt met het doel om zich naar eene andere, meer verwijderde plaats te begeven, waarvoor eene reis noodig is. Reeds heden reis ik naar Zeeland af. Hij vertrok cn niemand wist waarheen.

Afroepen — oproepen. Iemand roepen om elders te komen. Afroepen veronderstelt dat hij zich van de plaats, waar hij zijne bezigheid heeft, moet wegbegeven om naar elders te gaan, zonder dat er eenig doel bij vermeld wordt. Bij oproepen roept noen iemand van eene plaats wegen geeft aan waarvoor hij komen moet, zoo dit niet bekend wordt verondersteld. Iemand van zijn werk afroepen. In de kracht uwer jaren kunt gij van uw post hier op aarde worden afgeroepen. Hij werd opgeroepen om voor den rechter te verschijnen. Allen worden wij eens opgeroepen.

Afroepen — oproepen. Overluid de namen van personen opnoemen. Afroepen is de namen van personen, die op eene lijst staan of zich ergens bevinden, in geregelde volgorde luide uitspreken tot de lijst ten einde is. Oproepen veronderstelt dat dit met een doel geschiedt. Hij riep de namen af naarmate het rijtuig der familie voorkwam. De voorzitter riep de leden alle een voor een op om te stemmen.

Afrossen, zie Afsmeren.

Afrukken — afseheuren — aftrekken. Met krachtige beweging iets, dat bij iets anders behoort of aan iets anders vast zit, los maken. Aftrekken ziet meer op de kracht die hierbij aangewend wordt en veronderstelt niet een moeilijk scheidbaar verband. Bij afscheuren is dit wel het geval; hierbij wordt met geweld een deel van het geheel of iets dat aan of op iels anders vastzit afgetrokken. Afrukken veronderstelt Aai avplotselinge scheuring of verbreking bij plaats heeft. Bij uitbreiding van personen, die als door een band aan elkaar verbonden zijn, van elkander verwijderen.

AFS.

Afschaduwen, zie Afschetsen.

Af'scfialtcn — herroepen — intrekken. Het doen ophouden of buiten gebruik stollen van wetten, gewoonten enz. Intrekken en herroepen onderstellen de rechtstreeksche tusschenkomst der bevoegde macht, of ten minste van een bepaald persoon, afschaffen kan ook, behalve langs wettigen weg, ten gevolge der veranderde tijdsomstandigheden als het ware van zelf geschieden. Gewoonten, gebruiken, instellingen, die verouderd zijn,worden afgeschaft (niet ingetrokken of herroepen). Intrekken en herroepen kan men woorden, voorstellen, besluiten, kortom alles wat luide verkondigd is; wanneer iets nog geen kracht van wet heeft gekregen, nog slechts een voorstel is om iets tot wet te maken, kan het worden ingetrokken. Herroepen kan men alleen dat wat uitgevaardigd of afgekondigd is. De regeering trekt een wetsvoorstel in; eene wet of een besluit herroept 7.\]o{schaft af. Iemand trekt zijne woorden in. Men herroept zijne dwalingen.

Afschaffen, zie Afdanken.

Afscheid geven (iljn), zie Afdanken.

Afschelden — afdonderen — schelden. Den samenhang verbreken. Bij scheiden (behalve in den zin van vertrekken) wordt gelet op de beide deelen, waarvan de samenhang verbroken wordt. Afscheiden is sterker; daarbij heeft men meer bepaald het oog op dat eene deel, hetwelk van het geheel afgenomen wordt. Ditzelfde geldt ook van afzonderen, doch met de bijbedoeling, dat het afgescheiden deel tot een bepaald doel afzonderlijk wordt gehouden. De schapen van de hokken scheiden. Van de zijnen afgescheiden, en geheel alleen onder vreemden, gevoelt hij zich volstrekt niet op zijn gemak. Wilt ge niet eene kleinigheid voor dal liefdadig doel afzonderen 1

Afscheuren, zie Afrukken.

Afschetsen, zie Afbeelden.

Afschetsen — Afschaduwen. Eene oppervlakkige voorstelling geven. Afschaduwen is zwakker dan afschetsen, en heeft het bepaalde bijdenkbeeld, dat de schets slechts eene zwakke, eene llauwe voorstelling van het afgebeelde voorwerp of de weergegeven gedachte heeft. In deze figuurlijke beteekenis wordt afschaduwen ook wederkeerig gebruikt.

Afschilderen, zie Afmalen.

Afschilderen, zie Afbeelden.

Afschieten, zie Afsteken.

Afschrabben — aischrapen — afschrappen. Door het strijken met een scherp werktuig van den buitenkant van een hard voorwerp iets afnemen. Afschrabben wordt alleen in eigenlijken zin gebruikt; het heeft meestal ten doel om iets rein en zuiver te hebben. Afschrapen is zorgvuldig de vuile korst ergens van verwijderen of zoo iets afkrabben, dat men van de stof, die men afkrabt, lijn schraapsel verkrijgt. Afschrappen is vuiligheid of het overtollige van iets wegnemen met een mes. Een griffel of potlood wordt afgeschrapt tot er een punt aan komt.

AFS.

Afscliri|vcn — nasclirijvcn — overschrijven — uitschreven.

Afschrijven wordt bij voorkeur gebezigd 'van het vervaardigen van afschriften van geschreven of gedrukte stukken; overschrijven van liet in het net overbrengen van hetgeen men vooraf in klad opgesteld heeft; naschrijven van liet overnemen van stukken uit het werk van een anderen schrijver, meestal met het bijdenkbeeld, dat men ze voor eigen werk tracht uit te geven; uil-schrijven van het overschrijven van belangrijke gedeelten uit een boek, enz. om ze bij de hand te hebben, wanneer men ze noodig heeft, alsmede van het opmaken van rekeningen.

Afschrik — schrik. Schrik is een plotseling opgekomen gevoel van angst en vrees voor mogelijk of dreigend kwaad. Afschrik ontstaat door den afkeer dien men gevoelt van iets, dat onze gevoelszenuwen onaangenaam aandoet en ons met afgrijzen vervult. Hij heeft een schrik voor de politie, daar hij geen afschrik van stelen en bedriegen heeft.

Afschrik, zie Afkeer.

Afschudden — afwerpen. Zich van een last ontdoen. Overdrachtelijk worden beide woorden gebezigd in den zin van zich van dienstbaarheid of afhankelijkheid bevrijden. Afschudden is sterker dan afwerpen, daar het insluit, dat voor de bevrijding inspanning noodig was. Op het bericht van Napoleons beslissende nederlaag hij Leipzig maakten alle door hem geknevelde volken zich gereed het juk der dienstbaarheid af te schudden. Zij wierpen het Spaansche juk af en maanten gemeene zaak met de opstandelingen.

Afschuw, zie Afkeer.

Afschuwelijk, zie Afgrijselijk.

Afslaan — afweren. Een vijand of een vijandelijken aanval door vechten tegengaan, zoodat de vijand genoodzaakt wordt zijn aanval te staken. Bij afweren bepaalt men zich tot zelfverdediging en belet men den vijand te naderen; afslaan is door zich vechtend te weer te stollen den aanvaller met geweld van wapenen noodzaken den aanval te staken.

Uw stadt en staet verduurt der Monarch ij en troonen,

Slaat Mahomels geweld met ijsre klaewen af.

Afslaan — vellen. In het openbaar verkoopen. Veilen is het algemeene begrip. Afslaan wordt gezegd van zulk eene verkooping, waarbij de prijzen in afdalende reeks worden genoemd, en de koop aan den hoogst afmijnende .wordt toegewezen. Het afslaan van visch is iets dat mij altijd amuseert. Ook wordt het gebruikt voor de daad, die aanduidt dat een koop is toegewezen.

Afslaan, zie Afhakken.

Afslaan — afwijzen — van de hand wijzen — weigeren.

Verklaren, dat men aan een verzoek, dat ons gedaan wordt, niet kan voldoen. Weigeren is het algemeene begrip. Afslaan is een aanbod of aanzoek, dat ons gedaan wordt, kortaf weigeren, bet als 'tware van ons stooten. Afwijzen is iets officieel weigeren en laat in het midden op welke wijze de

AFS.

weigering geschiedt, terwijl afwijzend beschikken meer bepaald liet oog op eene scliriftelijke beantwoording van de hand van een niachthebbend persoon ol' college heeft. Van de hand wijzen onderstelt meer eene beleefde weigering, weigeren en ontzeggen zien meer op den inhoud van het verzoek. Een aanzoek, verzoek, eene bede of uilnoodiging afslaan. Iemand ondersteuning weigeren.

Alslijtcn — verslUtcu. Door langdurig gebruik onbruikbaar worden, inzonderheid van kleedingstukken. Verslijten verschilt hierin van afslijten, dal, terwijl het laatste zich meer tot het uitwendige of tot een deel van het geheele voorwerp bepaalt, het eerste meer bedoelt het allengs vergaan, verteren over het geheel, en het onbruikbaar worden van het voorwerp ten gevolge heeft. Zijne scl.oenen zijn versleten (d. i. niet meer te gebruiken); de hakken zijn er afgesleten (de schoenen zijn toch nog wel te gebruiken, doch met nieuwe hakken). Tusschen afgesleten kleederen en versleten kleederen bestaat onderscheid.

Afsloven, zie Afmatten.

Afsmeeken, zie Afbedelen.

Afsmeren — afranselen — afrossen — slaan. Dit laatste is het gewone woord voor iemand slagen geven. Slaan kan zich echter beperken tot oen slag, de drie anderen niet. Deze geven te kennen, dat men iemand zooveel slagen geeft totdat men het voor voldoende houdt.

Afspraak — overeenkomst. Zich over iets onderling verstaan. Afspraak geeft altijd eene mondelinge regeling te kennen, overeenkomst, dat doorgaans deftiger is, laat de wijze der regeling geheel onbepaald. Men

maakt eene afspraak doch men sluit eene overeenkomst. Be afspraak was te vier uur bij elkander te komen. l)e beide mogendheden hebben de overeenkomst, waarover al zoo lang onderhandeld wordt, wel gesloten maar nog niet geteekend.

Afstaan — (van Iets) afstand doen. Zijn bezit of zijne aanspraak opgeven, laten varen. Afstaan heeft de algemeene beteekenis; Men staat iets af aan een ander, die het voor een zeker doel kan gebruiken. Men doet er afstand van wanneer men alle mogelijke aanspraken op iets laat varen en aan een ander overlaat om het te gebruiken of niet. Ik wil u mijne kamer afstaan, mits gij er alles laat zooals het is. Hij deed afstand van alles wat hij had en trok zich in een klooster terug. De dood staat van haar prooi niet af. Hij doet er geen afstand van.

Afstaan — afstappen — afzien — opgeven. Een voornemen, eene gezindheid, enz. laten varen; met iets uitscheiden, er niet mede voortgaan. Afzien slaat altijd op eene handeling, waarvan de uitvoering nog niet begonnen is, afslaan gewoonlijk op eene zoodanige, waarmee men wel een begin gemaakt heeft, maar die men niet wenscht voort te zeltea, afstappen van bezigt men gemeenlijk met betrekking tot een onderwerp, waarover men spreekt ol schrijft, maar waarmee men niet wenscht voort te gaan. Opgeven gebruikt men van een plan of voornemen, dat men laat varen.

AFS

Ik heb van de reis naar D. afgezien. Dappere edellieden .... staat af van uw roekeloos bestaan! Laai ons liever van dit onderwerp afstappen,

Afstamnicllng, zie Afkomcllng.

Afsianil — verte — verwijdering. Tusschenruimte tusschen de plaatsen, waar twee personen of voorwerpen zich bevinden. Afstand duidt het van elkaar verwijderd staan van voorwerpen aan, doch laat die tusschenruimte geheel onbepaald. Verte ziet op eene hoedanigheid van den afstand van voorwerpen en duidt altijd een groeten afstand aan. Verwijdering geeft te kennen dat de voorwerpen, waarvan men spreekt vroeger nader bij elkaar waren. Dat lijkt er in de verte niet naar. Iemand op een afstand houden, zorgen dat hij niet te gemeenzaam wordt, niet te veel nadert.

Afstand doen, zie Afstaan.

Afstappen, zie Afstaan.

Afstappen, zie Afstijgen.

Afsteken — In het oog vallen — opzichtig zijn. Sterk uitkomen. Afsteken is door groot verschil met iets anders, bijzonder uitkomen, en wordt vooral gezegd van een voorwerp, dat van een ander sterk in kleur verschilt, wanneer het tegen dat andere aan of daarnaast gezien wordt. De sneeuw der hooge kruinen steekt schitterend af tegen den blauwen hemel. Ook van kleuren onderling. Die helle gele verf steekt reeds van verre af hij het harde groen. Opzichtig zijn sluit altijd het bijdenkbeeld in van iets vreemds, dat door sterksprekende kleuren het oog op eene onaangename wijze aandoet. Het geeft niet alleen eene tegenstelling tusschen verschillende kleuren of voorwerpen te kennen, maar wordt zelfs van ééne sterksprekende kleur gebezigd. Die japon is voor hare jaren veel te opzichtig. Afsteken wordt ook overdrachtelijk gebruikt. De pracht, die aan uw hof wordt gevonden, en zoo afsteekt hij mijn burgerhuishouden. Beide afsteken en opzichtig zijn hebben tengevolge dat datgene, wat afsteekt of opzichtig is, in het oog valt.

Afsteken — afschieten — afvuren — lossen — losbranden.

Buskruit of andere ontplofbare stoffen in een vuurwerktuig doen ontbranden. Afsteken, lossen en losbranden zien alleen op de ontbranding van de stof, afschieten en afvuren zien op de gevolgen er van. Vuurwerk afsteken doch een geweer afschieten of een kanon afvuren. Onder het lossen van het geschut. Afschieten wordt in hot algemeen gezegd van alle schietwerktuigen, als geweer, boog, windroer, kanon, terwijl afvuren en lossen alleen van schietgeweer of geschut, dat met kruid geladen is, gebruikt worden. Losbranden wordt meest zonder voorwerp gebruikt. Hij brandde in het wilde er op los en liep toen weg met achterlating van zijn geweer.

Afsteken — afvaren. Zich met een vaartuig van den wal verwijderen. Met afsteken is het bijdenkbeeld verbonden, dat dit door het voortstuwen met een boom of haak geschiedt, zoodat het eindelijk alleen op kleinere vaartuigen van toepassing is. Bij uitbreiding staat het echter voor afvaren in het algemeen. De stoomboot?... ze is juist afgevaren. De sloep stak van het schip af. De stoomboot stak van den Moerdijk af.

AFS.

Afstel — uitstel. Beide belcekenen liet opgeven van een plan of hot doen ophouden eener handeling. Bij afstel geeft men de uitvoering op, bij uitstel houdt men slechts tijdelijk op, maar stelt zich voor het later uit te voeren. Uitstel is geen afstel.

Afsterven — besterven — dooil gaan — den geest geven — ontslapen — overlijden — sterven — verscheiden — wegsterven. Doodgaan en sterven zijn de gewone uitdrukkingen voor ophouden Ie leven, en stellen dit voor zonder bijgedachte. Sterven wordt van men-schen en dieren gebruikt, doodgaan bijna uitsluitend van dieren en planten. Besterven is meer beperkt. Het drukt een plotselingen dood uit ten gevolge van eene gebeurtenis, die schrik of onaangename aandoening te weeg bracht. In figuurlijken zin drukt het een hevigen schrik krijgen uit. Soms staat het gelijk met wegsterven, doch dat heeft meer de beteekenis van langzaam ophouden. Het woord bestierf op zijne lippen. Langzaam stierven de laatste klanken weg. Ben geest geven, ontslapen, overlijden en verscheiden drukken het denkbeeld van sterven euphemistisch uit. Ontslapen ziet op hot langzaam wegzinken der laatste krachten, het sluiten der oogen en insluimeren als voor een langen slaap, het wordt dus vooral van een zacht en kalm sterven gezegd. Bij verseheiden staat het denkbeeld op den voorgrond, dat men bij het sterven de wereld en alles voor altijd vaarwel zegt, van alles gaat scheiden. Het wordt alleen in hoogeren stijl gebruikt als onbep. wijs, verl. deehv. of znw. Ben geest geven is mot vrome berusting den levensadem terug geven, en ziet alleen op het laatste oogenblik. Overlijden is een euphemisme en stelt eigenlijk het sterven voor van zijne troostrijke zijde, het drukt uit dat de gestorvene naar een ander leven overgaat. Afsterven sluit de bijgedachte in van het gemis, dat de achtergebleven betrokkingen van den overledene door zijn dood lijden. Het wordt dus bij voorkeur gebezigd als een zachte uitdrukking van het overlijden van zulke personen, van welke men met eerbied en liefde spreekt. Als synoniem van sterven wordt het bij voorkeur als zelfst. nw., het verl. deelw. afgestorven als bijv. nw. gebruikt. De vriend, wiens vroegtijdig afsterven wij betreuren. Van boomen en planten gebruikt, is het langzaam dood gaan, van de uiterste takken af tot den wortel.

Afstijgen — afklimiiien — alstappen — afzitten. Van rijdieren stijgen. Het eerste is de gewone uitdrukking, afklimmen veronderstelt een hoog rijdier en ziet op de moeite, die men heeft om er af te komen. Afstappen veronderstelt moer een kleiner dier, waarvan men door een stap op den grond staat. Afzitten wordt meer van een troep dan van één ruiter gezegd en staat in de militaire commandotaal tegenover opzitten.

Afstijgen — afklimmen — afstappen — uiistappen. Uit een

rijtuig stappen. Afstijgen en uitstappen zijn de gewone uitdrukkingen, doch afstijgen is deftiger. Afklimmen veronderstelt een hoog rijtuig met veel treden. Afstappen is het rijtuig ergens verlaten met het doel om er te vertoeven.

Afstorten, zie Vallen.

SYNONIEMEN.

AFS-AFV.

Afstraffen — straffen. Iemand voor eene overtreding doen boeten. Stralfen is het algeraeene begrip. Met afstraffen is altijd het bijdenkbeeld verbonden, dat de straf, die in den vorm eener lichaamsstraf of van eene kastijding met woorden voltrokken kan worden, afdoende is. In dit geval staat het gelijk met iemand geducht doorhalen, iemand flink zeggen waar het op neerkomt, om hem zijn ongelijk en zijne minderheid te doen gevoelen.

Afstroopen, zie Afhalen.

Afstuiten — botsen — stuiten — terugstuiten. Bij het stoeten van een hard voorwerp tegen een ander er niet in doordringen, maar door den weerstand een schok veroorzaken. Stuiten drukt dit in het algemeen uit. Afstuiten geeft te kennen dat het voorwerp, dat tegen het andere aankomt, terugspringt, hetzij in de richting vanwaar het gekomen is, hetzij in eene zijdelingsche richting. De kogel stuitte op het pantser af. Botsen onderstelt meer dat door het met kracht tegen elkaar aankomen van twee in beweging zijnde voorwerpen een lievige schok teweeg gebracht wordt. Terugstuiten drukt meer dan afstuiten het denkbeeld uit, dat de terugkeerende beweging in eene richting geschiedt tegenovergesteld aan die, waarin de voorwaartsche plaats greep. Figuurlijk wordt afstuiten gezegd van het mislukken van pogingen, die men aanwent om een doel te bereiken. De botsing van twee treinen. Al hare gebeden stuitten af op zijne onverschilligheid.

Afsturen, zie Afvaardigen.

Afteekenen, zie Atbeelden.

Aftlllen , zie Aflichten.

Aftrekken, zie Afhouden.

Aftrekken, zie Afkeeren.

Aftrekken, zie Afrukken.

Aftuimelen, zie Vallen.

Afvaardigen — afsturen — afzenden. Iemand of iets van eene plaats naar eene andere zenden. Afvaardigen (soms ook afzenden) heeft de bijgedachte, dat de afgevaardigde of afgezant een bepaalden last heeft, dien hij zelfstandig moet volbrengen. Afsturen en afzenden worden van zaken en personen gebruikt en duiden in 't laatste geval het verlaten van de plaats aan, hetzij met, hetzij zonder bepaalden last, doch wel met een doel. Afvaardigen is plechtiger dan afzenden: het wordt meest gebezigd als de afgevaardigde een persoon is van rang, of hem eene gewichtige zending opgedragen is. Afsturen is meer alledaagsch. Na zijne overwinning bij Heraclea vaardigde Pyrrhus van Epirus zijn weisprekenden staatsdienaar Cineas naar Rome af om den vrede aan te bieden. Daar moet men iemand op afzenden, die zijn plannen bedekt weet te houden. De tabak is afgezonden.

Afvallen — Inzinken — vermageren. Minder worden met betrekking tot dikte en gezond voorkomen. Vermageren wordt gezegd van iets wat reeds in den toestand van mager zijn gekomen is. Afvallen is het

AFV—AFW.

snel slinken van het vleesch. Iemand, die dik is, kan verscheiden ponden afgevallen zijn zonder nog vermagerd Ie wezen. Inzinken is het snel afnemen van gezondheid en kracht van het lichaam.

Afvallen, zie Vallen.

Afvallig, zie Ontrouw.

Afvaren, zie Afsteken.

Afvegen — afdrogen — afwlssehen. Met een doek of een ander reinigingswerktuig stof, vuil of vocht wegnemen. Afdrogen wordt alleen gezegd van de geheele verwijdering van vocht, zoodat het voorwerp weder geheel droog wordt; afvegen beteekent doorgaans het verwijderen door middel van een droog voorwerp (doek, bezem, enz.); met a/toissc/ien gaat steeds het denkbeeld van vocht gepaard, onverschillig of droog vuil of stof met een vochtig werktuig, dan wel iets vochligs met een droog voorwerp wordt weggestreken. Gebezigd van een of ander vocht, dat verwijderd moet worden, beteekenen afvegen en afwisschen hetzelfde, ofschoon het laatste minder gemeenzaam en niet zoo alledaagsch is.

Afvorderen, zie Afelschen.

Afvuren, zie Afsteken.

Afwaaien — wegwaaien. Het verschil ligt in de voorvoegsels; af duidt alleen eene scheiding, weg eene verwijdering aan. Het laatste is dus sterker dan het eerste. Waait iets af, dan wordt het gescheiden van het voorwerp, waar het toe behoort; wegwaaien geeft te kennen, dat een voorwerp van de plaats, waar het zich bevond, door den wind wordt weggevoerd, terwijl de plaats, waarheen het gaat, in het onzekere blijft. Waait iemands hoed af, dan kan hij hem in den regel gemakkelijk achterhalen, maar wanneer hij wegwaait, kost het dikwijls vrij wat moeite hem terug te krijgen.

Afwaarts, zie HTederwaarts.

Afwachten — verbeiden — verwachten — wachten. Eigens blijven of zich ophouden, totdat iemand of iets komt of gebeurt. Wachten heeft deze beteekenis zonder eenig bijbegrip. Verwachten, evenals verheiden, dal deftiger is, onderstelt een uitziend toeven, een wachten met verlangen. Wij hadden reeds lang een bezoek van u verwacht. Wij verbeiden hem met ongeduld. Afwachten voegt daar nog het begrip aan toe van een wachten tot het einde toe, totdat de persoon komt of de zaak gebeurt of wol het verbeiden met een bepaald oogmerk. De koene jager wachtte rustig den leeuw af. Wacht uwe beurt af. Afwachten wordt ook gebezigd voor: iets geduldig verduren, zich laten welgevallen, dulden, verdragen. Tkdenk geene beleedigingen van u af te wachten. Uwe bevelen verkies ik niet af te wachten.

Afwenden, zie Afkecren.

Afwennen — ontwennen. Eene gewoonte of hebbelijkheid allengs afleggen. Afwennen, het tegenovergestelde van aanwennen, geeft te kennen.

AFW.

dat het afleggen der gewoonte een gevolg is van een genomen besluit en eigen krachtsinspanning; het ontwennen heeft onwillekeurig plaats ten gevolge van verschillende omstandigheden. Als onoverg. werkwoorden bestaat er tusschen beide alleen dit verschil, dat het eerste iets sterker is dan liet laatste. Iets ontwend zijn geeft dus niet zoo nadrukkelijk het ge-heele ophouden der gewoonte te kennen als iets afgewend zijn. Men ontwent het paardrijden, als men er weinig toe in de gelegenheid is, doch men kan het spoedig weder aanleeren. Men went in landen, waar de sigaren duur zijn, het rnoken soms af, en is men het eenmaal afgewend, dan kost het moeite er zich weder aan te wennen.

Afweren, zie Afslaan.

Afwerpen, zie Afschudden.

Afwerpen, zie Afdoen.

Afwijken, zie Afdwalen,

Afwijzen, zie Afslaan.

Afwezen, zie Afwezigheid.

Afwezend, zie Afwezig.

Afwezig — afwezend. Het eerste is het gewone woord, het tweede minder gebruikelijk. Beide drukken uit dat een persoon zich niet bevindt op de plaats, waar men verwacht, dat hij zijn zal. Afwezig wordt niet gebruikt dan in de beteekenis van zich niet op zijne woonplaats bevindend, terwijl afwezend bovendien gebruikt wordt voor ergens niet aanwezig of tegenwoordig zijnde en daardoor geen direkt deel aan eene handeling nemende. Dc heer des huizes was afwezig of afwezend, toen zijn huis afbrandde. De gemachtigde trad voor de rechtbank op voor de afwezende erfgenamen.

Afwezigheid — afwezendheld — afwezen — afzijn. Het zich elders bevinden. Tusschen afwezigheid en afwezendheid is hetzelfde verschil als tusschen afwezig en afwezend, doch afwezendheid is minder in gebruik en wordt veelal vervangen door afwezen. Afwezen veronderstelt dat men niet tegenwoordig is, waar eene handeling plaats heeft, tot welker voltrekking men mede had moeten werken; het heeft de bijgedachte dat het niet tegenwoordig zijn een gemis doet ontstaan, dat of door den afwezende of door het gezelschap, waar hij niet tegenwoordig is, wordt gevoeld. Afzijn wordt thans meer dan vroeger voor afwezen gebruikt. Hoewel eigenlijk alleen van personen gebruikelijk, komt het soms voor ten opzichte van zaken, b. v. afzijn van verweerd marmer (Hofdijk) afzijn van eigenschappen (Bosboom—Toussaint). Afwezigheid heeft de ruimste opvatting, de andere woorden staan in beteekenis gelijk.

Afwlsschen, zie Afvegen.

Afwisselen — verwisselen — vervangen. Voor een persoon of eene zaak een ander persoon of eene andere zaak in de plaats stellen. Met afwisselen is dikwijls het bijdenkbeeld verbonden, dal het vervangen bij beurtwisseling geschiedt, zoodat nu eens de een, dan weer de ander

AFW—AFZ.

optreedt; de matrozen wisselden elkander aan de pompen af; maar ook; zijn uitdrukkingen afwisselen, zijn spijzen afwisselen. Terwijl onder afwisselen verstaan wordt tijdelijk vervangen ten einde uitputting van kracht of eentonigheid te voorkomen, heeft verwisselen een meer blijvend vervangen op het oog. De vorst was er op gesteld dat de hovelingen veel afwisseling in hunne kleederen hadden. Hij verwisselde zijn rok tegen een huisjas. De heide stationschefs moeten van plaats verwisselen. Bij ruilen en verruilen heeft men meer een handeling op het oog, waarbij door beide partijen gegeven en genomen wordt. Wil men de verwisseling van voorwerpen , die er bij plaats heeft, sterker doen uitkomen, dan bezigt men omruilen of soms ruilebuiten. Dit laatste dat zelden voorkomt is eigenlijk ruilen en huiten (d.i. ruilen).

Afwisseling (hip — beurtelings. Beide uitdrukkingen worden gebezigd om het herhaaldelijk vervangen van een persoon of eene zaak door een ander persoon of eene andere zaak aan te duiden. Geschiedt deze vervanging in eene geregelde volgorde, dan bezigt men beurtelings; in het tegenovergestelde geval is hij afwisseling de juiste uitdrukking. Dag en nacht volgen elkander beurtelings op, maar de wind waait bij afwisseling uit de verschillende windstreken.

Afzenden, zie Afvaardigen.

Afzetten, zie Afdanken.

Afzetten, zie Afdoen.

Afzetten, zie Aflichten.

Afzichtelijk, zie Afgrijselijk.

Afzien — afkijken — afleeren — afneuzen. Zich onderrichten door acht te geven op de wijze waarop een ander iets verricht. Afleeren is met de overige synoniem, voor zoo ver men door aanschouwen iets kan leeren. Het is echter uitgebreider dan do andore, want het kan behalve door zien ook door luisteren geschieden; het heeft de bijgedachte van dit op slinksche wijze te doen. Afzien «n afkijken komen grootendeels overeen, maar aan afkijken is meer het begrip van het met opzet doen verbonden dan aan afzien. Afneuzen heeft de bijgedachte dat het uit nieuwsgierigheid geschiedt. Zoo leert nieu de boeren de kunst af. De kunst van zuinig huis te houden had zij hare moeder afgezien. De jongen keek alles van zijn buurman af. Hij probeerde den goochelaar de geheimen zijner kunst af te neuzen.

Afzien, zie Afleeren.

Afzien, zie Afstappen.

Afzijn, zie Afwezigheid.

Afzitten, zie Afstijgen.

Afzoden, zie Afplaggen.

Afzonderen, zie Afscheiden.

AFZ—AKK.

Afzweren — verloochenen — verzaken. Iemand of iets verwerpen, de betrekking mot een persoon verbreken of ontkennen. Afzweren zegt men b. v. van het plechtig laten varen van een kerkgeloof, dat de geestelijke behoeften niet meer bevredigt, bij beëedigd besluit de gehoorzaamheid opzeggen aan een vorst. De Nederlanders hebben Filips H afgezworen. Luther heeft den lioomsch-Kalholiekcn godsdienst afgezworen. Verloochenen en verzaken slaan daarentegen op een laakbaren afval, die uit ontrouw of onverschilligheid voordspruit. Bij het eerste doet men dat door te liegen: Men verloochent zijne beginselen. Petrus verloochende den Heer. Men verzaakt zijne vrienden, zijn geloof. Troef verzaken beteekent geen troef bijspelen, terwijl men ze heeft. Alleen in de minder juiste uitdrukking Dzijne ondeugden verzakenquot;, hoeft verzaken geene hatelijke beteekenis.

Agent van Politie, zie Diender.

Al! zie Ach!

Ajuin — look — ul. Look is de algemeene benaming dezer plantsoort, die tot de Liliaceae behoort. Tot in het wild groeiende looksoorten behooren het boeren look ^ knoflook, graslook enz. Tot de soorten van look, die gekweekt worden, behooren, behalve do gewone «i of ajuin (twee namen door verschil van klemtoon uit een zelfden grondvorm ontstaan) de prei, de knoflook en de sjalotten. Dialectisch komt ook siepel in plaats van ui voor.

Akelig, zie Afgrljseiyk.

Akelig — naar. Wat de zintuigen en verder het gemoed onaangenaam en pijnlijk aandoet. Naar is zwakker dan akelig. Een slagveld met dooden en gewonden bedekt is een akelig (niet naar) schouwspel. Akelig en naar worden ook dikwijls gebruikt in den zin van somber, doodse h, treurig, doch dan steeds met de boven vermelde bijgedachte. Een nare nacht. Eene akelige plaats. Nare menschen.

Akker — veld — land. Land heeft de ruimste beteekenis; het noemt dat gedeelte der aarde, hetwelk boven het water uitsteekt; in engeren zin in tegenstelling van de stad dat deel der aardoppervlakte, dat tot het opleveren van natuurproducten geschikt is of geschikt gemaakt kan worden. Veld is een stuk land dat vlak is en geen of althans zeer weinig boomon bevat; het kan niet ontgonnen en dus heidegrond wezen, of een grond, waar reeds op de een of andere wijze voordeel van getrokken wordt: bijv. grasveld, bleekveld, jachtveld, goudvelden. Akker duidt een afgeperkt stuk land aan, dat werkelijk bebouwd wordt, bepaaldelijk tot het telen van granen en andere gewassen.

Akkerbouw — landbouw. In hoogeren stijl worden beide dooreen gebruikt om het boerenbedrijf aan te duiden. In de taal van hetdagelijksch leven komt akkerbouw minder veelvuldig voor en wordt het alleen gebruikt voor het bebouwen van den akker. Landbouw is de algemeene naam, dien men geeft aan het bewerken van bouwland, het verzorgen van vee en

AKK—ALL.

weiden, kortom aan alles, wat lot hel boerenbedrijf behoort of er mede verwant is.

Akkerman — landbouwer — landman — boer — veldbe-woner. Vcldbewoner is iedere landman, die op het veld of de heide verblijf houdt. Boer of landman (dialectisch bouwman) geeft te kennen, dat iemand door den landbouw zijn bestaan vindt; verder wordt boer soms gebezigd om iemand aan te duiden, wien de fijnere vormen van den beschaafden stedeling ontbreken. Als synoniem met akkerman en landbouwer heeft hoer de ruimste beteekenis en noemt een ieder, die zich op akkerbouw of veeteelt toelegt. Met akkerman en landbouwer worden meer in 't bijzonder zij bedoeld, die zich met het bebouwen van den akker bezig houden. Tusschen akkerman en landbouwer schijnt nog dit onderscheid te bestaan, dat het eerste (dat tegenwoordig in de gewone spreektaal minder voorkomt) meer uitdrukkelijk hem noemt, die het werktuigelijke akkerwerk verricht, terwijl onder landbouwer ook verstaan wordt de persoon, die de landbouwonderneming bestuurt.

Al, zie Alreeds.

Al — elk — leder. De gezamenlijke eenheden, die eene hoeveelheid uitmaken. Beschouwt men die eenheden als collectief, als eene som, dan bezigt men alle. Alle leden der vergadering waren tegenwoordig. Wil men die eenheden daarentegen afzonderlijk, één voor één, aanduiden, dan gebruikt men elk of ieder. Het vreemde geval deed zich voor, dat schier elk der aanwezigen van een ander gevoelen was.

Aldaar, zie Alhier.

Aldra, zie Aanstonds.

Aldaar, zie Daar.

Alhier — hier. Op deze plaats. Al legt meer nadruk op het woord hier. Alhier kan dus overal waar het staat door hier vervangen worden, maar niet omgekeerd hier door alhier. Alhier kan namelijk niet gebruikt worden, wanneer een substantief, waarbij hier als bepaling gevoegd is, een aanwijzend voornaamwoord voorafgaat. Dc alhier wonende menschen, niet echter deze menschen alhier, doch wel deze menschen hier. Hetzelfde is het geval met Daar en Aldaar.

Aliedaagseh — daagsch — dageiijksch. Daagsch drukt eene tegenstelling uit tusschen do gewone dagen, de werkdagen, en de zon- en feestdagen: mijn daagsche jas; alledaagsch is de tegenstelling van ongewoon, ongemeen, bijzonder, verheven: mijne alledaagsche bezigheden; een alledaagsch mensch, alledaagsche uitdrukkingen, alledaagsche stijl. Dageiijksch is dat wat alle dagen voorvalt, wat iederen dag weerkeert; het heeft niet de bijgedachte van onbeduidendheid; daarom noemde Vosmaer, zooals hij zelf verklaard heeft, zijne bewerking van Day's »Every-day art' niet »Alle-daagsche kunstquot;, maar «Do kunst in het dageiijksch leven.quot; Dit is mijne dagelijksche gewoonte. De dagelijksche omwenteling der aarde om hare as.

Alleen — alleenig — eenig — eenxaam. Wat afgezonderd is,

ALL—ALO.

op zich zelf staat. Voor zoover het derde woord met de beide eerste woorden synoniem is, beteekent eenig meer dat er van eeno zekere soort van personen of voorwerpen maar één bestaat. Zijn eenicje zoon. Mijn eenige hoop. Alleen en alleenig drukken meer uit het ontbreken van andere voorwerpen van dezelfde soort op eeno bepaalde plaats. Wat het onderscheid tusschen alleen en eenzaam betreft, alleen duidt enkel aan dat men geen gezelschap bij zich heeft, eenzaam eene afzondering waardoor een gevoel van ongezelligheid, verlatenheid ontstaat. Hij, die zonder gezelschap is, is alleen, doch behoeft zich nog niet eenzaam te gevoelen. Hij is bang in 't donker, hang alleen. In zijn ouderdom krijgt men het op de wereld zoo eenzaam. Bij uitbreiding: een eenzaam pad.

Alleen — enkel — slechts. Zij drukken alle eene beperking van een begrip, van eene gedachte uit. Alleen sluit eigenlijk al het andere uit, het geeft te kennen dat, hetgeen gezegd wordt, op die eene zaak en op geene andere betrekking heeft. Enkel staat hiermede vrijwel gelijk, maar is sterker. Slechts ziet meer op den graad, de hoeveelheid, en is deftiger. Ik heb hun alleen gezien, niet gesproken; ik heb hun enkel gezien; ik heb hun slechts even gesproken.

Allengs — allengskens — gaandeweg — langzamerliand — van lieverlede — zachtjesaan — zoetjesaan. Hoewel men ze bijna altijd met elkander kan verwisselen, zijn er toch kleine verschillen bij deze woorden op te merken. Zij drukken alle eene langzaam voortschrijdende werking aan. Het langzame wordt vooral door langzamerhand uitgedrukt. Allengs en allengskens geven te kennen dat er naarmate van hel verloop van tijd voortgang in het werk is; allengskens geeft een kleiner voortgang aan dan allengs. Gaandeweg brengt het voortgaan der handeling met eene andere werking in verband. Van lieverlede behoort meer in deftigen stijl te huis en drukt uit dat de handeling ongemerkt voortgaat, oogenschijnlijk niet, doch inderdaad wel. Zachtjesaan en zoetjesaan zien op den zachten, kalmen voortgang eener zaak.

Allengskens, zie /Vllengs.

Allerhande — allerlei — velerhande — velerlei — onderschelden — verschelden. Wat niet van dezelfde soort is. Wil men aanduiden, dat er zeer vele of wel alle soorten vertegenwoordigd zijn, dan gebruikt men allerlei of allerhande; van vele soorten bezigt men verlerlei, velerhande; van niet weinige soorten onderscheiden en minder sterk verscheiden. Het laatste wordt ook gezegd van dingen van dezelfde soort, en drukt dan enkel eene veelheid uit. In het gevolg van den keizer merkte men verscheiden vreemde generaals op.

Allerlei, zie Allerhande.

Alom — allerwegen — overal — wijrt en zijd. Op alle plaatsen. Alom ziet meer op de ruimte, die men op het oog heeft, in haar geheelen omtrek; overal meer op al de plaatsen, welke binnen die ruimte gelegen zijn; allerwegen op alle plaatsen zoowel in engeren als ruimeren kring ivijd en zijd zoowel op de nabijgelegen als op de verderaf liggende plaatsen

ALR—ALW.

dier ruimte. Dc tijding verspreide zich alom; men hoort haar overal waar men komt. Zijn roem is wijd en zijd verbreid.

Alrccde, zie Bereids.

Als — dan. Tusschen deze twee voegwoorden van vergelijking bestaat dit verschil, dat dan gebruikt wordt na den vergrootenden trap en na anders, ander, nergens, nooit, niets en niemand. Er zijn ecbler goede schrijvers, die dezen regel niet volgen, evenmin als de beschaafde spreektaal zulks doet.

Als — toen. Deze beide tijdaanduidende voegwoorden verschillen in zoover, dat als op de toekomst, toen op het verleden betrekking heeft. Als gij komt, zal ik u de zaak meededen. Toen hij kwam, was het reeds te laat. (Af te keuren, als verouderd, is liet gebruik van als met betrekking tot het verledeno, wat intusschen bij goede schrijvers wel eens voorkomt. Ik ivas bezig mij te verlustigen in het denkbeeld, hoe goed alles bij mijn oom in de verf was, als de plaatsdeur openging en Keesje verscheen.)

Als ,, zie Wanneer.

Altaar — outer. De verhevenheid, waarop men offert. Het laatste woord wordt tegenwoordig alleen gebezigd in den hoogeren stijl.

Altemet — niissclilen — mogelijk — soms — wellicht. De

bijzinnen door deze bijwoorden van voorstellingswijze bepaald geven te kennen dat iets zou kunnen geschieden. Sums komt alleen voor in zinnen, die eene onderstelling, vraag of twijfel uitdrukken en versterkt dan de onzekerheid. Allernet is eigenlijk al naarmate de omstandigheden het meebrengen en beteekent verder somtijds, te eenigertijd, het drukt het onbepaalde van de mate of den tijd uit; misschien drukt het onzekere van het geschieden uit, terwijl wellicht te kennen geeft dat. het wel zou kunnen gebeuren, maar dat het niet zeker is; mogelijk stelt meer op den voorgrond dat er veel kans is dat iets geschiedt.

Altijd — altoos — immer — immermeer — steeds. Zonder ophouden, onafgebroken. Tusschen altoos en altijd bestaat nagenoeg geen verschil, en beide woorden worden zoowel van het verledene als van het toekomende gebruikt. Bij altijd staat bet begrip van voortduring meer op den voorgrond, bij altoos dat van herhaling. Ik heb het hem telkens gezegd, maar hij doet het altoos weer. Hij is altijd (o{ altoos) een braaf man geweest, en er is geen twijfel aan, of hij zal het ook altijd blijven. Immer slaat, evenals het tegenovergestelde nimmer, alleen op de toekomst. Hij zal zijne grondbeginselen immer getrouw blijven. Immermeer, in beteokenis met immer gelijkstaande, wordt bijna uitsluitend in hoogeren stijl gebruikt. S/eerfs geeft eene voortduring te kennen, -waarin standvastigheid of bestendigheid uitkomt. Hij heeft steeds tot de strijders voor recht en waarheid behoord. Hoewel meest in goeden zin komt het toch ook dikwijls in kwaden zin voor. Hij plaagt het arme kind nog steeds. Hij heeft nog steeds hoofdpijn.

Altoos, zie Altijd.

Alweder — andermaal — lierlmaldelijli — nogmaals — opnieuw — wederom. Alle duiden de herhaling eener zelfde gebeur-

AMB.

tenis of handeling aan. Andermaal (d. i. voor de tweede maal, ander — tweede) geeft te kennen, dat iets reeds éénmaal, nogmaals dat het reeds meermalen is voorgevallen. Wederom drukt het begrip van herhaling sterker uit. Alweder ziet meer op het snelle, herhaaldelijk op het menigvuldige, opnieuw ,op hel onaangename der herhaling. Hebt gij uw geld alweer op 9 Ik heb hem herhaaldelijk mijn ongenoegen te kennen gegeven. Komt gij vüj opnieuw lastig vallen'?

Ambachtberoep — handwerk. Het aigemeene begrip is dat van maatschappelijke werkzaamheid, waardoor men in zijn onderhoud voorziet. Beroep is de edelste uitdrukking, en onderstelt meer oene geestelijke dan eene lichamelijke inspanning. Men is advocaat, geestelijke, onderwijzer van beroep. Ambacht en handwerk worden gezegd van die maatschappelijke bedrijven, waarbij handenarbeid hoofdzaak is. Strikt genomen schijnt amtacM een edeler uitdrukking te wezen dan handwerk, en alleen die handwerken te omvatten, waarbij een groote mate van handigheid en eenige wetenschappelijke kennis vereischt worden; tegenwoordig echter worden beide woorden veelal door elkander gebezigd.

Ambassadeur, zie Afgezant.

Ambt — baantje — bediening — dienst — betrekking — post — waardigheid. Alle duiden een maatschappelijken stand aan, waaraan zekere werkzaamheden verbonden zijn, en wol zoodanige, welke men niet eigenmachig op zich neemt, maar die ons door anderen worden opgedragen. Betrekking heeft de ruimste beteekenis. Welke betrekking bekleedt hij? Ambt en bediening duiden een openbare betrekking aan (het laatste woord wordt in dezen zin weinig meer gebruikt). Betrekking en dienst (het laatste bij voorkeur) worden gebezigd wanneer men het oog heeft op de verhouding tot een hooger gestelde persoonlijkheid of macht. Bij dienst staat het begrip van ondergeschiktheid op den voorgrond. Ambt heeft voornamelijk betrekking op de verrichting zelf. Post vergelijkt de plaats, welke een ambtenaar bekleeden moet, met het punt waarop de krijgsman op schildwacht is geplaatst; het ziet vooral op de plaats, die hij inneemt. Onder baantje verslaat men eene heirekking van minder aanzien. In enkele uitdrukkingen, als dat is me een baantje, verstaal men er onder een voor-deelige of aangename betrekking. Waardigheid -wijst niet zoozeer de betrekking zelf aan als wel de eer en hel aanzien, die er mee verbonden zijn, en wordt dus alleen gebruikt van hooge ambten en bedieningen. De waardigheid van lid van de Staten, van gouverneur-generaal. Het hoogleer aar sarnbt. Ontvanger der belastingen was vroeger een voor dee lig e post. De knecht heeft een goeden dienst. De betrekking van juffrouw van gezelschap lachte mij niet aan. Een baantje aan de spoor.

Ambtenaar — beambte. Beambte ziet meer op de betrekking van den persoon, ambtenaar meer op den stand; van den geheelen stand sprekende zegt men dus niet de beambten, maar de ambtenaren. Het gebruik heeft beambte uitsluitend beperkt tot de ambtenaren van lageren rang. In sommige streken worden onder de ambtenaren meer bepaald de kommiezen der belasting verstaan.

AND—ARD

Andermaal, /.ie Alweder.

Angst — bangheid — benauwdheid — schrik — schroom —

vrees. Hel gevoel van beklemming ontslaan door de waarneming van een werkelijk of vermeend gevaar. Schroom is de zwakste uitdrukking en spruit minder voort uit het dreigende, dan wel uit het ongewoneol'indruk-wekkende van hetgeen men te gemoet moet treden. Niet dan met een gevoel van diepen schroom vat ik in deze achtbare verc/adering het woord op. Angst en bangheid. — het laatste een lichte graad van angst — behoeven niet noodzakelijk door iets buiten ons veroorzaakt te worden, maar kunnen ook het gevolg wezen van lichamelijke storingen, b.v. van een overprikkeld zenuwgestel. Benauwdheid geeft meer te kennen het gevoel van benauwing of beklemming voor een onbepaald gevaar, dat ons bedreigen kan. Vrees is het gevoel van beklemming dat naderend kwaad of een machtiger wezen bij ons opwekt, zij heeft dus altijd op het een of ander voorwerp betrekking, waardoor zij wordt opgewekt. Schrik is eene hevige vrees, die ons plotseling overvalt en onze zenuwen meer of minder schokt.

Antwoorden — beantwoorden — hernemen — hervatten. Op eene lot ons gerichte rede iets zeggen. Antwoorden onderstelt altijd een woord dat tot ons gericht is, hetzij een bloot gezegde, hetzij eene vraag; het heeft van de beide eerste woorden de algemeene beteekenis, Mclheatittcoordoi is het bijdenkbeeld verbonden, dat het antwoord min of meer afdoende is. Eene tegenwerping beantwoorden is dus sterker dan op eene tegenwerping antivoorden. Beantwoorden kan ook op andere wijze geschieden dan met woorden. Beleefdheden met beleefdheden beantwoorden. Hernemen en hervatten verschillen van de vorige woorden in zoover, dat zij eigenlijk alleen de voortzetting eener afgebroken rede aanduiden. Gij zegt dat gij zooveel meer kunt mededeelen; welnu weet gij ook te zeggen wat er in huis is voorgevallen''? Ja, hernam da getuige, ik zag er iets van. Antwoorden en beantwoorden kunnen ook schriftelijk geschieden, en beantwoorden heelt dan de bepaalde beteekenis van afdoend antwoord geven op den inhoud van een brief of een stuk.

Arbeid — bezigheid—werk — werkzaamheid. De verrichting, de uitvoering van iets met het oog op de daaraan verbonden krachtsinspanning en verder de voortbrengselen hiervan. Bezigheid en werkzaamheid zijn het tegenovergestelde van ledigheid en drukken dus eigenlijk een toestand van bezig of werkzaam zijn uit. Uij uitbreiding geven zij de daad van iets verrichten aan. Bezigheid is zwakker dan werkzaamheid, daar het slechts te kennen geeft dat men aanhoudend werkzaam is, doch in het midden laat of hier eenige inspanning voor vereischt wordt of niet, en evenmin of er iets door tot stand komt. Hij heeft drukke bezigheden. Het is eene aardige bezigheid voor den ouden man. Werkzaamheid onderstelt daarenboven eene bezigheid, welke iets tot stand brengt door inspanning van krachten. Arbeid ziet uitsluitend op de inspanning onzer vermogens en krachten; werk doelt daarbij eenigermate, en somtijds uitsluitend, op hetgeen er door tot stand wordt gebracht, het gewrocht. Terwijl arbeid meer bepaald de moeite en den vlijt op het oog heeft, welke bij het voortbrengen

ARB—ARG.

wordt aangewend, slaat bij werk meer de inspanning van den geest op den voorgrond.

Arbeider — werkman. Een persoon, die voor loon meest lichame-lijken arbeid verricht. Werkman ziet op den stand, arbeider op de verrichting. Het eerste wordt gebezigd van hen, die eene werkzaamheid of een beroep hebben, waarvoor ondervinding en kennis noodig zijn. Het laatste duidt meer hot verrichten van die werkzaamheden aan, waarvoor weinig geestesoefening of wetenschap en kunstvaardigheid , maar vooral spierkracht gevorderd wordt. De tuinman en de hoer hébben hun arbeiders, de timmerman en de metselaar hun werklieden.

Arbeidzaam — naarstig — nijver — ijverig — vlijtig — werkzaam. Wie gaarne zijn krachten aanwendt om iels tot stand te brengen. Arbeidzaam is hij, die geen moeite schroomt, werkzaam is hij, die met lust, ijverig, die met vuur, met drift, naarstig, die met ernst, vlijtig, die onafgebroken bezig is. Tusschen arbeidzaam, werkzaam en vlijtig bestaat nog dit verschil, dat het laatste ook van hem gebezigd wordt, die met groole nauwkeurigheid een lichten arbeid verricht, of zijn werk met nauwgezetheid tot een hoogeren graad van volkomenheid zoekt te brengen, terwijl de eerste altijd slaan op een nuttigen arbeid, waarvoor groote krachtsinspanning gevorderd wordt. Vlijtig wordt bovendien gebezigd om de inspanning der zuiver geestelijke vermogens aan te duiden, waarvoor de andere woorden niet aangewend kunnen worden. Nijver ziet op eene aanhoudende met verstand en overleg gepaarde werkzaamheid en vlijt. De arbeidzame werkman tracht de moeielijkhcden te overwinnen. Lie werkzaam is verdient altijd zijn brood. Een naarstig scholier. Een vlijtige jongen. Een ijverig zendeling. De nijvere hij. De nijvere landman. De nijverheid.

Arend, zie Adelaar.

Arglistig — bedrlegelijk — listig — loos — slim — sluw

worden gezegd van hem, die door het bedriegen van anderen zijn doel tracht te bereiken. Bedriegelijk is het algemeene begrip; listig is degene, die van zijn ervaring en kennis partij weet Ie trekken om door goed gekozen middelen zijn doel langs slinksche wegen te bereiken. De listige beoogt niet altijd kwaad en is in zoover onderscheiden van den arglistige. Loos ziet meer op de aangeboren eigenschap van beheniligheid in het kiezen der middelen om tot zijn doel te komen; het laat in het midden of de persoon, aan wien het wordt toegeschreven, groote scherpzinnigheid bezit; zelfs een domme kan loos zijn. Bij slim is dit niet het geval, dil verbindt het begrip van loosheid met dat van verstandelijke ontwikkelirg. Een slimme is derhalve niet noodwendig iemand, die met bedriegelijke middelen te werk gaat, hij paart behendigheid aan scherpzinnigheid ; arr/Wstó/is listig meteen boos opzet, dus listig en boosaardig tevens; sluiv wijst op de behendigheid om zoowel zijne eigene bedoelingen en de middelen, die men aanwendt, le verbergen, als om de aanslagen van anderen, waaraan men bloot staat, te verwijderen. Een sluwe knaap.

ARG—ARM.

De Nijdigheid werkt loos cn listig, en hespiet Het hek van uwen tuin, of zij een open ziet Om in te hoeren ....

Ten schimp van zooveel nijts, erg listig )iêen en laegen, Verzekert cn gelijck op zijne hand gedracgen.

In 't eind: verraden en gevonden,

Arglistig in den strik gebracht....

Argwaan, zie Aclitcrdoclit.

Arm — armoedig — behoeftig — haveloos — noodilruftig.

Aan al deze woorden is het begrip gemeen van ontberen van dat, wat tot de behoeften des levens behoort. Arm staat tegenover rijk, het duidt aan dat men niet in ruime mate iets bezit, arm aan geld of middelen, arm aan ivoorden, arm aan deugden, arm aan vrienden. Armoedig ziet op het uiterlijk en duidt cene meer blijvende eigenschap aan dan behoeftig. Ofschoon hij arm is, ziet hij er in zijne kleeding toch nooit armoedig uit. Behoeftig en nooddruftig zijn sterker dan armoedig; het eerste duidt aan, dat men zich het noodigste, het tweede dat men zich zelfs het onontbeerlijke niet verschaffen kan; dit woord is alleen in deftigen stijl in gebruik. Haveloos duidt eigenlijk aan dat men have noch goed heelt en verder groote armoede. In het hedendaagsch spraakgebruik heeft het de ongunstige be-teekenis gekregen van uit armoede voortvloeiende onverschilligheid voor het uiterlijk, dat van zorgeloosheid en verwaarloozing getuigt.

Armoede — gebrek — ontbering, /b-moerfe duidt den toestand van arm zijn aan, het staat dus tegenover rijkdom. Gebrek is het ontbreken of missen van bepaalde zaken, die noodig zijn. Ontbering drukt hetzelfde uit, doch brengt het onaangename gevoel van gemis meer op den voorgrond. Men leeft in armoede en heeft gebrek aan het noodige. De een heeft gebrek aan geld, de ander aan vrienden. Dc ontbering, die de arme zich moet getroosten, maakt hem dikwijls ontevreden. Die in armoede verkeeren, lijden dikwijls gebrek en leeren ontberingen van allerlei aard kennen.

Armoedig, zie Arm.

Armzalig — ellendig — kommervol. In zeer ongelukkige omstandigheden , in treurigen toestand verkeerend. Ellendig en armzalig, eigenlijk ellende hebbend en een ongelukkig lot hebbende of in behoeftige omstandigheden verkeerende, worden van personen, zaken en toestanden gezegd, kommervol wordt nooit van personen of zaken gebruikt. Een ellendig, een armzalig mensch. Hierbij ziet ellendig meer op den toestand, armzalig op het medelijdenwekkende der omstandigheden, waarin iemand verkeert. Een ellendig of armzalig bestaan. Kommervol is. in zoover sterker, als het ook op den gemoedstoestand van den mensch het oog vestigt. Een kommervol leven. In zooverre kan ook van iemand, die niet arm is, soms gezegd worden dat hij een kommervol leven leidt.

Overdrachtelijk worden ellendig en armzalig ook gezegd van personen of zaken, die, daar zij weinig waarde hebben, niet hoog in achting staan.

AU—BA.

Een armzalig hoopje goud, een armzalig knutselaar. Een ellendige kerel. Ellendig geschrijf.

Au! zie Ach!

Averechts — verkeerd. De averechtsche zijde is de verkeerde zijde. Iets averechts doen is het geheel en al van den verkeerde kant aanpakken. Dat averechts bepaalt in welk opzicht iets verkeerd is, blijkt uit de spreekwijze: averechts verkeerd. '

Avontuur — feit — gebeurtenis — toeval — voorval. De

ruimste beteekenis heeft het woord gebeurtenis, dat in het algemeen iets aanduidt, dat geschiedt of voorvalt. Voorval is een op zich zelf staand feit of eene gebeurtenis, die slechts enkele personen betreft. Eene gebeurtenis als een op zich zelf staande daad beschouwd noemt men feit. Bovendien wordt feit gebruikt in den zin van historische gebeuitenissen. Met toeval is altijd het bijdenkbeeld verbonden van iets onverwachts of verrassends. Avontuur is een buitengewone, zeldzame gebeurtenis en wel voornamelijk eene zoodanige, die vergezeld gaat met gevaar. De nederlaag van Napoleon bij Waterloo was eene gewichtige gebeurtenis; de ontmoeting van Blucher en Wellington aan den avond van den slag was een gedenkwaardig «oomtZ; hot niet verschijnen van het corps van Grouchy op het beslissende oogen-blik was voor de Franschen een noodlottig toeval. De vlucht van Napoleon uit Rusland was vol avonturen. Bij de studie der historie moet men veel feiten en jaartallen leeren.

15.

Baai — binnenzee — bocht — golf — Inham — kreek — zeearm — zeeboezem. Het gedeelte der zee, dat in het land binnendringt. Eene matige insnijding in de kust noemt men baai, bocht, golf. Bocht en golf worden gebezigd van eene insnijding in het land, die zich over eene grootere oppervlakte uitstrekt. Bij bocht is de insnijding min of meer boogvormig, terwijl de golf dieper naar binnen dringt. De bocht van Guinea en de golf van Biskaye. Eene insnijding, welke dieper inloopt en waarvan de opening minder wijd is, noemt men een zeeboezem. Zulk een zeeboezem kan weder kleine bochten en baaien bevatten. Zeer kleine bochten heeten inham. Kleine, smalle, ver landwaarts indringende inhammen dragen den naam van kreek. Inham en kreek (het laatste bij voorkeur) worden ook gezegd van insnijdingen, gemaakt door eene rivier of een meer. Als eene baai zeer lang en smal is heet zij een zeearm. Een groeten zeeboezem noemt men binnenzee.

Baal — buldel — zak. Omkleedsel van buigzame stof om iets in te verzenden of te bewaren. Baal is een omkleedsel van waren of goederen.

BA.

dat er om heen bevestigd wordt door liet aan de vier zijden vast te naaien; zak een vooraf gereed gemaakt omkleedsel, waar zij in worden gedaan, dat van boven open is en met een touw enz., dat er om heen gebonden wordt, dichtgemaakt kan worden. Buidel, buil, waarvoor ook zak gebruikt wordt, bezigt men meestal om een kleinen zak aan te duiden, hetzij van papier, hetzij van andere stof. Baal en zak worden soms gebruikt om eene bepaalde hoeveelheid van iets aan te duiden en vertegenwoordigen dan een zekere maal. Honderd halen koffie. Tien zak aardappels. Een huil met koffie.

Baan — gang — heerweg — heerbaan — pad — straat —

steeg — steg — voetpad — weg. De tot verkeer of vervoer gebezigde ruimte. Weg duidt in het algemeen de verbindingslijn aan, die men zich tusschen twee plaatsen denkt. Baan is een betreden, begaanbare wég, ook de voorgeschreven weg, dien een zich voortbewegend lichaam moet volgen om zijn doel te bereiken. Kegelbaan , glijbaan, loophaan. Straat heetten oorspronkelijk de breede, geplaveide hoofdwegen tusschen de huizen in de steden ol dorpen. De doorgaans smalle dwarsstraten, die de hoofdstraten doorsnijden en met elkander verbinden, noemt men stegen. Steg, dat alleen in de verbinding weg noch steg gebruikt wordt, was hetzelfde als steeg , dat vroeger meer algemeen een weg, waarlangs men gaan kan beteekende. Paden zijn buiten, wat in de steden de stegen zijn; het zijn veelal smalle wegen, alleen voor voetgangers geschikt; in tegenoverstelling van een rijweg spreekt men van een voetpad. Loopt een smal pad tusschen huizen of tuinmuren enz. door, dan bezigt men ook het woord grawgr. Vooral is dit in den vestingbouw het geval: mijngangen, onderaardsche gangen. Heerbaan en heerweg — thans dikwijls heereweg geschreven of uitgesproken — waren oorspronkelijk de banen of wegen, waarlangs de legers zich bewegen konden, vervolgens zijn het de benamingen voor de groote, breede hoofdwegen geworden. Pad en weg worden ook overdrachtelijk gebruikt: de wegen der Voorzienigheid; het eerste voor levenswandel: het pad der deugd, de paden der goddeloozen.

Baantje, zie Ambt.

Baar — golf. De voorbijgaande verheffing van de oppervlakte van het water door zijne beweging veroorzaakt. Golf is de algemeene benaming. Baar is meer deftig en wordt gebruikt om de groote golven der hooge zee aan te duiden.

Baar — staal'. Metaal in een langwerpigen vorm. Van kostbare metalen, die in zulk eene gedaante gegoten zijn, gebruikt men haar: eme haar goud, eene haar zilver; van andere, die door smeden in dien vorm gebracht zijn, bezigt men staaf. Een slaaf ijzer.

Baas — gebieder — heer — meester. Die boven anderen staat en over hen te bevelen heeft. Gebieder en heer wordt in hooger stijl wel gebruikt om meerderheid door macht te kennen te geven, doch niet als synoniem van haas en meester. Alleen het eerste lid dezer bepaling past op heer, want men kan door geboorte, beschaving of levenswijze boven

BA.

de lagere standen der maatschappij verheven zijn, zonder dat men juist dienaars onder zich heeft. Meester, als synoniem met )ieer gebruikt, schijnt behalve meerderheid in uiterlijken staat ook nog eene zedelijke of verstandelijke meerderheid in te sluiten, terwijl van heer dit laatste niet gezegd kan worden. Hij is mijn heer en meester is dus niet geheel en al eene tautologische uitdrukking. Baas en meesier, van ambachtslieden gebezigd, verschillen hierin, dat baas de naam is, die de verhouding van iemand als hoofd eener zaak in tegenoverstelling van de knechts aanduidt, terwijl meester de titel of benaming is, die iemand als meerdere of ervaren in een vak aanwijst. Tegenover haas staat knecht, tegenover meester staat leerling. Meester Smid. Hij is een baas, die met twintig knechts werkt.

Baat — gewin — nut — voordeel — winst —aanwinst. Alle drukken uit eene vermeerdering van bezit van hetgeen waarde voor ons heeft of ons ten goede komt. Voordeel is eigenlijk datgene, wat iemand toegedeeld wordt boven anderen; het staat dus tegenover nadeel; het drukt uit alles wat iemand te stade komt, al vermeerdert zijne bezitting er ook niet door. Baat ziet op eene vermeerdering van welstand, het veronderstelt verbetering van den welstand en staat dus tegenover vermindering ervan of schade. Aanwinst is een voordeel dat meest buiten eigen toedoen -verkregen wordt en het goede dat men reeds heeft vermeerdert. Gewin wordt gezegd van voordeel dat het gevolg is van eigen handelingen van het subject, hetzij die noodwendig voor- of nadeel brengen moesten, hetzij wij heigeen ons ten goede komt buiten ons eigen willen en weten deelachtig worden. De bijen hadden een goed gewin. Sterven is mij gewin. Winst wordt door inspanning van krachten of door het geluk verkregen, en is die vermeerdering van bezit, welke uit eene daad voortvloeit, die even goed een tegenovergesteld gevolg, d. i. verlies kon gehad hebben. Dit woord is vooral in concrete beteekenis in gebruik, terwijl voordeel, baat, nut, gewin evengoed in abstracten zin gebruikt worden. Baten wordt gebezigd voor winsten. Onder nut verstaat men datgene, dat ons genot vermeerdert, dat voor een doel kan dienen en waaruit wij voordeel kunnen trekken. Gij hebt uit mijne lessen niet veel voordeel getrokken. De voordeden, door de belegeraars tot hiertoe behaald, zijn niet groot. De zieke heeft bij dit geneesmiddel weinig baat gevonden. Maak u zijn voorbeeld ten nutte. Ik heb honderd gulden winst gehad.

Baatzucht — hebzucht — Inhaligheid — eigenbaat — eigenbelang. Overdreven zucht naar eigen voordeel. De drie eerste woorden hebben eene ongunstiger beteekenis dan de laatste. Baatzucht, en evenzoo inhaligheid, doch dit in sterkere mate, is eene minder stuitende ondeugd dan hebzucht. De baatzuchtige, wien het alleen te doen is om voordeel, kan nog mild wezen; do inhalige zoekt, waar hij kan, naar voordeel, hoe klein ook, ook al benadeelt hij anderen; de hebzuchtige, wien het bezit alles is, kent nooit eenige mildheid. Eigenbaat is laakbaarder dan eigenbelang. Die door eigenbelang gedreven wordt, bevoordeelt zich zelf alleen met ver-waarloozing van de belangen van anderen; die door eigenbaat gedreven wordt gaat verder, en doet dit zelfs ten koste van anderen.

MB—RAK.

Babbelen — kakelen — kallen — kouten — praten — rammelen — snappen — snateren. Weinig beduidende dingen zeggen. Pralen, kallen en kouten is een gemeenzaam gesprek voeren tot tijdverdrijf enz. over onverschillige onderworpen. Snappen en hahhelen is snel en aanhoudend spreken zonder er veel bij te denken; het eerste -wordt bij voorkeur van jongere kinderen gezegd; aan het laatste is dikwijls het denkbeeld verbonden, dat hetgeen men zegt ten nadeele van anderen is. Kakelen, rammelen en snateren is zoo onophoudelijk en luid babbelen of snappen, dat men zich geheel alleen van het gesprek meester maakt, en het voor anderen onmogelijk is er een woord tusschen te krijgen. rJa maar, Koosjen!quot; rammelde mevrouw Barbeen, voorbij Mietjen van Naslaan heen sprekende.....

Bagger, zie Modder.

Bakeren — broeien. Terwijl beide te kennen geven, dat men iels op een vrij hoogen warmtegraad houdt, tracht men bij het eerste het voorwerp meer te koesteren, ten einde liet niet te doen atkoelen; terwijl men bij het laatste den warmtegraad meestal met een bepaald doel steeds versterkt. Men bakert zich in do zon. Kinderen worden gebakerd. Doch: dc kip broeit de eiers. Er broeit onweer. Wil men gezond blijven, dan moet men zich niet te veel broeien in bed.

Bak — kom — kop — nap — schaal. Een vat, geschikt om vloeistof te bevatten. Een bak en nap kunnen van hout zijn, een kop en kom van aardewerk of porcelein, eene schaal van glas of aardewerk. De vorm van een bak kan hoekig of rond zijn, een kom, kop of nap zijn dit altijd, terwijl eene schaal platter is en ook eene langwerpige gedaante kan hebben. De bak is plomper van vorm en is grooter van afmeting. Een kom is meestal ruwer bewerkt dan een kop, in zooverre er van een kom om uit te drinken sprake is. Een kop kan een oor hebben, terwijl eene schaal van een voetstuk kan voorzien zijn. De nap heeft meer een platten bodem, terwijl een kom den vorm van een halven bol heeft.

Bakken — braden — fruiten — koken — roosten — stoven — zieden. Spijzen gaar en eetbaar maken door middel van verhitting boven het vuur. Bij koken doet men ze in eene vloeistof, die men verhit tot het punt, waarop deze begint op te borrelen; zieden was oorspronkelijk hetzelfde, doch wordt thans alleen van visch nog gebruikt, (zie verder bij zieden); bij braden stelt men ze bloot aan de werking van het vuur, terwijl men in de pan eenig vet heeft gedaan om het hard worden te voorkomen. Roosten is droge spijs aan de aanraking van het vuur blootstellen, ten einde aan den buitenkant een licht gebrande korst te verkrijgen. Sloven beteekent eetbaar maken door eene langduriger, matiger warmte, dan men tot koken, braden of roosten bezigt. Bakken sluit altijd het bijdenkbeeld in, dat de buitenkant van hetgeen eetbaar wordt gemaakt te gelijk van een weeken in een harderen of vasteren toestand overgaat. Fruiten is het toebereiden van sommige spijs in sterk kokend vet, het wordt weinig gebruikt; gefruite uien,

SYNONIEMEN. 0

BAKS—BAND.

Baksteen — kei — klinker — tichelsteen. Van deze steenen zijn de baksteen, klinker en tichelsleen door kunst vervaardigd, terwijl de kei door de natuur voortgebracht wordt. Tichelsteen is de ruimste benaming, daar zij op alle kunststeenen, ook op de in de zon gedroogde, toepasselijk is. Oorspronkelijk beteekende tichelsteen echter uitsluitend een steen bestemd om te dekken of te bekleeden; eene beteekenis, die later op tegel is overgegaan. Baksteen is daarentegen de steen die door de hitte van het vuur verhard is. Klinker noemt men een zoo hard gebakken steen, dat hij klinkt als men er tegen slaat, welke soort inzonderheid tot bestraten gebezigd wordt. Kei noemt men die steensoort, welke of in ronden vorm in de natuur gevonden wordt, of door den mensch in vierkanten vorm uit de rots gehouwen wordt, ten einde voor bestrating te dienen.

Balk, zie Beel.

Baldadig, zie Bartel.

Balie — hek — leuning. Eene afsluiting, die uit ijzeren ofhouten tralies bestaat en open of dicht gedraaid kan worden, noemt men hek; dient een dwarsbalk als afschutsel aan stoepen, bruggen of in de pleitzaal om degenen die verder gaan willen tegen te houden, dan spreekt men van balie. Thans wordt balie veel minder gehoord dan vroeger en is hiervoor in gebruik gekomen het woord leuning, dat eigenlijk een dwarsbalk is om op te steunen, b.v. bij het beklimmen van een trap.

Ballingschap — verbanning. Verwijdering uit een land. Verbanning is de daad der verwijdering, ballingschap de toestand, waarin de verbannene gebracht wordt.

Baloorig — balsturig. Bij baloorig denkt men meer aan kwade luim, bij balsturig aan hardnekkig wederstreven; in beide ligt het begrip van ontevredenheid en weerzin in hetgeen men moet doen.

Balsem, zie Zalf.

Band — boel — keten — ketting — kluister. Een werktuig, waardoor iemand in zijne vrijheid van beweging belemmerd wordt. Band is de algemeene uitdrukking voor alles, wat dient om iemand Ie binden en wordt verondersteld uit eene buigzame stof te bestaan. Boei en kluister duiden een ijzeren werktuig aan, dat iemand gevangen houdt, en geojiend of gesloten kan worden. Om hand of voet kan men boeien of kluisters dragen, terwijl men om de armen met een band gebonden wordt. De keten oïketting, eene reeks van aaneengeschakelde ringen van een of ander metaal, dient ter verbinding van een persoon of dier aan een ander persoon of voorwerp in de nabijheid, ten einde te voorkomen, dat eerstgenoemde zich van het laatstgenoemde verwijdert. Figuurlijk gebezigd geven boeien en kluisters eene sterke, harde macht te kennen, die iemand of iels gevangen houdt drukken ketenen, meer een innige vaste verbinding en hand een lichtere en zachtere verbinding uit. De banden des bloeds, des huwelijks der vriendschap. Harten ketenen, d. i. sterk verbinden door weldaden. De keten dor min. Door zooveel bevalligheid geboeid {of gekluisterd) was het mij niet

RAND—BANK.

mogelijk de oor/en ook maar een enkel oogenblik van haar af te trekken.

En rolt de Rijn weer langs zijn boorden,

Ontslagen van den winterboei.

Band — lil mis cl Datgene waarmede iets gebonden wordt. Bindsel is hetgeen tot binden dienen kan, band hetgeen daartoe gebruikt wordt of opzettelijk er voor vervaardigd is. Figuurlijk wordt altijd band, nooit bindsel, gebezigd. De banden des bloeds.

Bandeloos — breidelloos — onbandlng — onbeteugeld — teugelloos — toomeloos. Deze woorden, die eigenlijk te kennen geven dat een wezen zonder iets is, dat zijne bewegingen regelt, zijn meer in figuurlijken dan in eigenlijken zin in gebruik. Breidel, toom en teugel drukken vrij wel hetzelfde uit, het eerste is verouderd en alleen nog in deftigen stijl in gebruik; zoo is ook breidelloos meer in hoogeren stijl, teugelloos en toomeloos in de taal van het. dagelijksch leven in gebruik voor iets of iemand, die zonder eenig stuur ot eenig bedwang voortgaat. Onbeteugeld veronderstelt dat er wel bedwang aanwezig kon zijn, doch dat de teugel niet wordt aangelegd. Hetzelfde is het geval bij handeloos en onhandig. Bij handeloos is er geen band, bij onhandig wordt er niet om den bandgegeven. Terwijl de eerste woorden meer op het nietbeperken der krachtsuiting zien, heeft men bij de beide laatste moer de beperking in zedelijken zin op het oog. Toomchme eerzucht, eene teugellooze menigte. Het handeloos gemeen, onhandige begeerten.

Bang, zie Blooilc.

Bangheid, zie Angst.

Banier — standaard — vaan — vaandel — vlag. Veld- of legerteeken. Banier heette in de middeleeuwen het veldteeken van den baanderheer, den edelman, die het recht had in het leger van zijn leenheer een eigen vaandel te voeren; thans wordt het meestal gebruikt voor een doek met zinspreuk of wapen, dat aan een dwarsstok bevestigd is, welke aan den draagstok hangt. Vaan beteekende oorspronkelijk niet anders dan doek, en is, evenals vaandel, een stuk doek met een teeken of bepaalde kleuren aan een draagstok, dat als legerteeken dient. Eene vlag is een stuk doek van lichte stof, dat, aan eene stang gehecht, als vreugdeteeken uitgestoken wordt, of door welker kleuren en teekens men aan anderen op grooten afstand seinen kan geven. Dikwijls worden vaandel en vlag voor elkaar gebruikt, doch nooit in uitdrukkingen als de witte vlag vertoonen. Standaard was oorspronkelijk een veldteeken zonder doek. Tusschen de vijf woorden bestaat thans alleen dit verschil, dat banier en vaan dichterlijke!' uitdrukkingen zijn, en dat vaandel meer van eene vaan bij het voetvolk, standaard van eene ruitervaan gebezigd wordt, terwijl in de scheepstaal alleen van vlaggen sprake is.

Bank — sebabel — stoel — troon — zetel. Hetgeen dient om op te zitten. Ieder zoodanig werktuig is een zetel, maar dit woord wordt alleen in den deftigen stijl gebruikt. Koninklijke zetel. Bank is een lange zetel, waarop plaats is voor meer dan één persoon (bij uitbreiding de

0*

BANK—BARMII.

schepenbank); schabel een laag bankje om de voelen op te zetten, of een 'aag stoeltje; stoel een zetel voor één persoon, meest van leuning enz. voorzien. Iets onder geen stoelen of banken steken — iets niet verbergen. Troon, oorspronkelijk een grieksch woord dat zetel beteekende, is thans alleen in gebruik voor koninklijken zetel en bij uitbreiding voor het koningschap, b.v. komen tot den troon.

Banket — gastmaal. Eene rijke en deftige maaltijd voor genoo-digden aangericht. Gastmaal of diner is voor zulke maaltijden de gewone benaming. Bijzonder luisterrijke maaltijden bij gelegenheid van het een of ander feest noemt men soms banketten.

Bar — dor — onvruchtbaar — schraal — woest. Weinig of niets voortbrengend. Bar, dat de dubbele beteekenis heeft van naakt, bloot, en van koud, duidt aan dat ergens niets groeit, of dat er niets kan groeien, dat het er kaal is. Eene barre rots. Het harre noorden,. Dor ziet alleen op gebrek aan vocht, aan levenssappen. Eene dorre vlakte. Schraal geeft alleen een gemis aan voedende bestanddeelen te kennen, doch sluit geene totale onvruchtbaarheid in. Een schrale grond is dus beter dan een barre of dorre. Woest duidt aan, dat eene plaats de kenteekenen draagt, dat er de zorgende hand van den mensch ontbreekt, dat zij nog in haar natuurstaat verkeert. Een woest oord. Cnvruchtbaar heeft de algemeene beteekenis zonder bepaalde bijgedachte, het duidt een grond aan, waaraan, om welke reden dan ook, het vermogen om voort te brengen ontbreekt.

Barbaarsch — hardvochtig — onharinharttg — onmeedoo-gend — onmenschelijk — wreed. Zonder deernis of medegevoel. Onbarmhartig, onmeedoogend en hardvochtig zijn enkel negatief, en geven niet meer te kennen dan eene ongevoeligheid voor het lijden van anderen. Het laatste sluit intusschen het menschelijk gevoel niet altijd buiten en ziet dikwijls meer op het niet toonen van medelijden. Een heelmeester b.v., die zonder aandoening te verraden eene pijnlijke operatie verricht, wordt al licht hardvochtig genoemd. Onmeedoogend en nog meer onbarmhartig geven te kennen dat men geen gevoel heeft voor het lijden van anderen. Onmeedoogend voor het lot der armen. Onbarmhartig is b.v. de schutd-eischer, die door baatzucht gedreven geen medelijden betoont met den wellicht buiten zijne schuld onvermogenden nalatigen betaler. Wreed onderstelt, dat men het lijden van anderen zelf veroorzaakt, of er zich in verlustigt. Barbaarsch is wreed gelijk de Barbaren, de wilden; onmenscholijk wreeder zelfs dan een Barbaar of eenig mensch pleegt te zijn, wreed in die mate, dat men alle menschelijk gevoel moet hebben uitgeschud. Het Amslerdamschc canaille, dat niet lang geleden eene ral mei leer bestreek, die aanstak, en zich in den verschrihkelijken doodstrijd van het arme dier verlustigde, verdient den naam van onmenschelijk.

Barinhartig — deelnemend — mededoogend — medelijdend.

Bet eerste woord zegt meer dan de andere. Het drukt niet alleen uit, dat men door het lijden van anderen wordt aangedaan, maar sluit ook de bereidvaardigheid in om het lijden te verzachten. Dc barmhartige Samari-

«ARSCII—BAST.

taan. Deelnemend onderstelt belangstelling in hetgeen anderen wedervaart, onverschillig of dit iets aangenaams of onaangenaams is. Mededoogend en nog sterker medelijdend geven altijd eene deelnemende belangstelling te kennen in het leed van anderen; deze woorden sluiten echter geen handelen in, zooals barmhartig.

Barsch — norscli — spijtig — stug — stuurscli. Onaangenaam en onvriendelijk in den omgang. Stugheid is gebrek aan natuurlijke vriendelijkheid en gemakkelijkheid in den omgang; stuurschheid is onvriendelijkheid, die uit eigenaardigheden van het karakter voorkomt; barschheid eene strakheid en koelheid van gelaat, eene hardheid van stem, die vrees verwekken, maar niet noodzakelijk welwillendheid buitensluiten (krijgslieden hebben veelal een barsch uiterlijk, maar toch dikwijls een week hart); norschheid de uiting van eene ruwe inborst, van ontevredenheid of van eene vijandige stemming in toon en gedrag. Spijtigheid is de eigenaardigheid om voorbijgaande aandoeningen van verdrietelijkheid en ontevredenheid of slechten luim te toonen en wordt meest van vrouwen gezegd. Het veronderstelt eene zekere scherpte en lichtgeraaktheid van humeur. Een boer is dikwijls stug. Die stuursehe kapitein had voor niemand der passagiers een ^v goed woord over. Eene norsehe ontvangst. Een norsch antwoord.

Barst — kloof — reet — sclicur — spleet. De opening ontstaan door het verbreken van den samenhang van sommige deelcn van een lichaam-Barst is eene scheiding dor deelen, die nog geen geheele vaneenwijking ton gevolge behoeft te hebben. Een barst in eene ruit, in een schotel, in hout, enz. Eene scheur duidt eene scheiding aan, welke zich over de geheele dikte der stof uitstrekt en door vaneenrijten ontstaan is. Eene scheur in een kleed, in een muur. Terwijl spleet, eene opening door splijten ontstaan, in het midden laat of deze opening horizontaal of verticaal, in de lengte of in do breedte is, is kloof meer in gebruik voor horizontale openingen, soms door gewelddadige scheiding der stof ontstaan. Om eene spleet of kloof te doen ontstaan is grooter kracht noodig dan om een barst of scheur te maken. Beet, van rijten gevormd, staat dikwijls met spleet gelijk, maar het heeft bepaald de bijgedachte dat men er door heen kan zien; kijken door de reet van de deur, eene reet in den muur. Scheur zegt men bij voorkeur van zachtere buigzame stoffen, papier, linnen, enz.; kloof en spleet van harde; barst van harde maar tevens broze lichamen. Eene rotsspleet. Een rotskloof. Een gebarsten schotel. Eene scheur in den jas.

Bast — scliors. liet bekleedsel der hoornen. ïiasl ziet op het bekleedsel in verband met den boom zelf, schors alleen op het buitenste ruwe gedeelte dat er van losgemaakt kan worden. Zij vervaardigden zich kleederen van boombast. Men schreef vroeger op berkenbast. De bast van den eik is gebarsten. In het voorjaar wordt de schors van hel eikenhout verkocht. Wordt eikenschors bij 't pond gewogen Men weegt kaneel bij 'l lood.

Figuurlijk: Aan de schors hangen {alleen op '1 uiterlijke zien).

Bastaanl — natuurlijk klml — uneclit kind — onwettig

BAT—BED.

kind. Een buiten huwelijk verwekt kind. Onecht kind is de algemeene benaming en wordt zoowel gebezigd met betrekking tot den vader als tot de moeder. Natuurlijk kind beteekent hetzelfde en is de naam in het Burg. Wetboek voor onecht kind. Bastaard is meestal het buiten huwelijk geboren kind van een gehuwd persoon, sluit bovendien het begrip in, dat een der ouders van lagere afkomst is dan de ander. Een onwettig kind is uit een huwelijk geboren , dat volgens de heerschende wet niet geldig is. De vorstelijke bastaarden hebben eene groote rol in de geschiedenis gespeeld.

Batig — voordcelig. Terwijl voordeelig het algemeene woord is om iets dat voordeel of winst oplevert aan te duiden verstaat men onder batig meer het voordeelige dat ontstaat door het overschot b.v. van eene rekening. De tijden zijn tegenwoordig niet voordeelig, bijna overal is het batig slot van de begrooting verdwenen.

Bazelen — fjlen. Wartaal spreken. Een gezonde, die weinig verstand heeft of het niet gebruikt, bazelt; een zieke, wiens geregelde hersenwerking gestoord is, ijlt. Wat bazelt gij toch altijd van spoken! Eene ijlende koorts is eene koorts, waarbij de zieke ijlt.

Bazuin — horen — trompet. Metalen blaasinstrumenten. De horen is een der oudste speeltuigen; hij werd eerst van beestenhoorn, vervolgens van hout en op het einde der zeventiende eeuw van metaal vervaardigd. De trompet is een hoorn van eene bijzondere constructie, die een schellen toon geeft en inzonderheid voor militaire singnalen gebezigd wordt. Een bazuin is eene trompet met verschuifbare stukken.

Beamen, zie Toestemmen.

Beademen, zie Beslaan.

Beambte, zie Ambtenaar.

Bed — leger — koets. Leger is in het algemeen de naam voor eene ligplaats zoowel van dieren als van menschen. Naast bed gebruikt, denkt men meer aan de ligging. Een veeren bed verschaft u een heerlijk leger. Onder bed verstaat men meer eene ligging in eene afgesloten daarvoor bestemde ruimte. In deze beteekenis wordt leger soms, en in deftigen stijl ook legerstede, gebruikt. Koets is eenigszins plat en in sommige uitdrukkingen alleen bij dichters in gebruik. Naar de koels gaan. De echtkoets (Bilderdijk).

Beantwoorden, zie Antwoorden.

Bedaagd, zie Afgeleefd.

Bedaard — bezadigd — gematigd — kalm — rustig — stil.

Geene sterke beweging van gemoed of leven vertoonend. Rustig is in het algemeen rust genietend, hetzij naar het inwendige, hetzij naar het uitwendige; kalm is meer het gevolg van het zwijgen der hartstochten, bedaard drukt uit dat men na hartstochtelijke beweging tot rust gekomen is en geeft verder uiterlijke rust te kennen; bezadigd is rustig en bedaard zijnde en hierdoor in staat om kalm de zaken te overwegen; liet duidt eene

BED.

duurzame eigenschiip dan. Stil geeft Ie kennen; dat iets zonder afwisselende beweging en zonder hieruit voortvloeiende luidruchtigheid is. Gematigd duidt aan dat iemand niet buiten mate in beweging komt. Terwijl do eerste het gevolg zijn van den toestand van hot gemoed of van de omstandigheden, is gematigd een gevolg van de samenwerking van het gemoed en den wil van den mensch. In zijn dorp teruggekomen, leidde hij daar wel geen stil, maar toch een rustig leven. Bij kalm nadenken zult gij mij gelijk moeten geven. Als gij bedaard zijl, wil ik wel met u praten. Niettegenstaande het in hem kookte, bleef hij bedaard. Als een bezadigd Hollandsch koopman, bezag hij de zaak van alle kanten, voor hij zijn geld er in waagde. Hij behoort niet tot de drijvers, integendeel hij is zeer gematigd in zijn eischen.

Bedaardheid' — bezadigdlicld — gematigdlield — kalmte.

De eigenschap, die het gevolg is van zelfbeheersching of van de hoedanig-lieid van het karakter. Kalmte is eene zoo volstrekte gelijkmoedigheid, dat de hartstochten hoegenaamd geen vat op ons hebben; bedaardheid het vermogen door oefening verkregen om zelfs zijne hevigste aandoeningen meester te blijven en voor anderen te verbergen. Bezadigdheid en gematigdheid zijn gevolgen der bedaardheid; hot eerste duidt inzonderheid aan, dat wij ons denkvermogen, bet laatste dat wij onze daden vrij weten te houden van den invloed van hartstochtelijke opwellingen. Caesar toonde na zijne overwinningen zijne groote gematigdheid. Hij deed alles melde grootste kalmte, alsof er geen gevaar dreigde. Van bedaardheid kan men in hel debat veel voordeel hebben.

Bedachtzaam — behoedzaam — beraden — bezonnen — omzichtig -— voorzichtig. Deze woorden geven te kennen dat iemand door zijne vermogens te gebruiken gevaren of alles wat hem schaden kan tracht te ontgaan. Bedachtzaam, beraden en bezonnen is hij, die over hetgeen hij wenscht te ondernemen eerst behoorlijk nadenkt, die het voor en tegen wikt en weegt, en de beste wogen voor zijn doel kiest; beraden en meor nog bezojinen geven eene grootere mate van snelheid te kennen in bet nemen van een goed besluit; bedachtzaam veronderstelt langer overleg. Voorzichtigheid en behoedzaamheid zijn twee soorten van bedachtzaamheid. Voorzichtig is hij, die de mogelijk nadeelige gevolgen zijner handelingen vooruitziet en zoo handelt, dat dit niet het geval kan zijn; behoedzaam wie in gevaarlijke omstandigheden zoo beleidvol te werk gaat, dat hij zich of anderen voor schade weet te behoeden. Voorzichtig en bedachtzaam worden zoowel van het overleggen en bedenken alvorens te handelen, als van de wijze van handelen gezegd, behoedzaam heeft alleen op de handeling betrekking. Omzichtig is hetzelfde als behoedzaam; alleen drukt het nog sterker de voorzorg van den behoedzame uit om op te letten of alles rondom veilig is, of er niet van eonigen kant gevaar dreigt.

Bedanken — danken — dank zeggen — dank weten. Iemand erkentelijkheid betuigen voor bewezen weldaden ol diensten, ol voor zijne goede bedoelingen. Danken duidt alleen erkentelijkheid gevoelen aan, terwijl liet in het midden laat, of het al dan niet wordt geuit. Wat hebben wij

BED.

onzen ouders niet te danken! Met bedanken on dank zeggen is het bijdenkbeeld verbonden, dat men dit gevoel door uiterlijke teekenen kenbaar maakt als de weldaad of de dienst geschied is. »Bij het einde van een feestmaal ledigde de genoodigde zijn glas om zijn gastheer te bedanken.quot; Dankzeggen bepaalt dat denkbeeld nog nader door de uitdrukkelijke vermelding, dat het met woorden geschiedt. Dank weten beteekent iemand als den bewerker van iels beschouwen; in dit geval behoeft de dank niet in woorden uitgesproken te worden maar kan ook uit de daden blijken. Men zegt ook slechten dank weten, wanneer men door iemand benadeeld is.

Bedaren — gaan liggen. liet in kracht afnemen van den wind. Bedaren is eigenlijk het rustig worden na groote beweging en woede, en wordt b.v. gezegd van een hevigen wind of storm, die vermindert; gaan liggen van een wind van iedere sterkte, die zoodanig vermindert, dat het stil wordt.

Bedaren, zie Bevredigen.

Bedding—bodem — grond. Bodem heet het onderste deel van een voorwerp, waarin iets vloeibaars kan gegoten worden of zich bevinden, het onderste dus van een vat of kist, en verder de onderkant van iets in tegenoverstelling van den bovenkant. Hij kan den bodem van zijne geldkist zien. Zijn glas tot op den bodem leegdrinken. Grond noemt men dat deel met betrekking tol hetgeen er zich boven bevindt, of erdoor gedragen wordt. Grond is dus de oppervlakte der aarde, als de draagster van alles wat er uit voortkomt of er op rust. Men plant een boom in den grond. Men zit op den grond. Men spreekt meer van den bodem dan van den grond dei-zee, omdat men zich van het onderste der zee, waarvan wij zoo weinig weten, geen andere voorstelling vormt, dan dat het de onderkant is in tegenoverstelling van den waterspiegel. Bedding noemt men den bodem der rivieren er den vloer der sluizen, alsmede de plankenzoldering, waarop het geschut rust.

Bede, zie Aanzoek.

Bedcclen — omdeclen — ronddeelen — uitdeden. Aan verschillende personen het hun toekomend of toegedacht deel van iets overhandigen. Uitdeden is het uitreiken der verschillende dooien. Omdeden, ronddeelen (b.v. van het geven van kaarten) onderstellen, dat de uitdeeling in een kring plaats heeft, of onder een onbekend aantal personen, zoodal men niet zeker is met wat men ronddeelt uit te komen. Bedeelen veronderstelt dat verschillende personen tegelijkertijd een deel ontvangen; het wordt bij voorkeur gebezigd van eene vaste uitdeeling aan behoeftigen, en figuurlijk voor toegerust zijn met gaven on rijkdommen. De bedeeling der armen heeft meest Vrijdags plaats. Hij is rijk bedeeld. Met do gaven der fortuin bedeeld zijn.

Bedeesd — benauwd — beschroomd — bloode — bedremmeld — beteuterd — onthutst — schroomvallig — angstvallig — schuchter — verlegen — versteld. Gebrek aan moed en zelfvertrouwen hebbend, Is dit het gevolg van eene aangeboren vreesach-

BEI».

tigheid dan gebruikt men bedeesd, bloode, schroomvallig, verlegen en angstvallig; ontstaat dit door eene plotselinge ontroering, die iemand in zijne natuurlijke vrijheid van spreken of handelen belemmert, dan gebruikt men de woorden benauwd, bedremmeld, beteuterd, onthutst, verlegen en versteld. Beschroomd is degene die vreest te doen wat niet passend is. Bedeesd is degene die zich licht in zijne vrijheid van spreken en doen belemmerd voelt. Bloode is sterker dan bedeesd; bet duidt veelal een groot gebrek aan zelfvertrouwen aan; schuchter onderstelt vrees gepaard met blooheid, terwijl verlegen te kennen geeft, dat men ten gevolge van zijne vreesachtigheid niet weet hoe zich to gedragen. Schroomvallig en angstvallig drukken eene geneigdheid om te aarzelen uit, wanneer men iets moet verrichten. Weet men niet hoe te handelen en is men spoedig in het nauw gebracht, dan wordt men benauwd genoemd. Bedremmeld, onthutst en versteld drukken do verandering uit, die de ontrosring teweegbrengt in houding en gelaat; beteuterd wijst op de door haar veroorzaakte belemmering in de spraakorganen. In onthutst ligt het denkbeeld van schrik, in versteld dat van schrik of verbazing, in bedremmeld en beteuterd dat van vrees voor een persoon, in wiens tegenwoordigheid wij ons bevinden, en dien we om de eene of andere reden meonen te moeten duchten. De met deze adjectiva overeenkomende substantiva zijn: bedeesdheid, beschroomdheid, blooheid, schuchterheid, verlegenheid, schroomvalligheid en angstvalligheid. Van benauwd, bedremmeld, beteuterd, onthutst en versteld zijn geene substantiva gevormd. Over schroom zie bij Angst.

Bctlckkcn — bemantelen — bewimpelen — verbloemen.

Iets voor het oog verbergen. De drie laatste woorden komen alleen figuurlijk voor, bedekken in eigenlijken zin en figuurlijk. Bedekken is het sterkst, het geeft te kennen, dat men iets door er iets over te doen aan het gezicht onttrekt. Bemantelen en bewimpelen geven te kennen dat men iets, dat slecht of leelijk is, eenigszins tracht te verbergen. Verbloemen is hetleelijke verbergen door het, door middel van het aanbrengen van bloemen, niet in het oog te doen vallen, verder een schoenen schijn aan iets geven.

BeiiekklniK — «lek — deksel. Bedekking, of dekking, is zoowel de daad van dekken, als datgeen, waarmee men dekt; maar in beide gevallen verstaat men door bedekking eene volledige beschutting, die geen gedeelte ongedekt laat van hetgeen het moet bedekken. Dek daarentegen wordt ook van eene gedeeltelijke beschutting gebezigd. .EewpaardedeA fterfcW slechts een deel van den rug van hel paard. Verder is het elk kleed waarmede men zich dekt tegen de koude. Deksel is iu sommige uitdrukkingen synoniem met dek {hoofddeksel), het heeft soms zelts een nog ruimeren zin. Voedsel en deksel. Meestal duidt het echter een werktuig aan, dat dient om de opening in een voorwerp te dekken of te sluiten. Het of de deksel van een trekpot.

Bedelaar — schooier. Het eerste woord duidt alleen een persoon aan, die aan do huizen onderstand vraagt; een schooier is een zwervende bedelaar zonder vast verblijf, bij wien men geneigdheid om te schooien ol te stelen veronderstelt.

BED.

Bedenken, zie Beraden.

Bedenken, zie Aanmerking nemen O'O-

Bedenken, zie Denken.

Bedenkelijk — liaclielijk — nefelig — zorgelijk. Verschillende uitdrukkingen om ;ian te duiden dat een toestand gevaarlijk is. Bedenkelijk zegt alleen, dat de toestand van dien aard is, dat hij ongerustheid veroorzaakt. Zorgelijk is sterker, en onderstelt behalve de veroorzaakte ongerustheid nog de vrees voor do mogelijkheid van een ongunstigen afloop. Hachelijk duidt aan, dat de kans op ongunstigen uitslag grooter is dan op een gunstigen. Netelig ziet niet zoozeer op den uitslag der zaak als wel op de onaangenaamheden, die men, door haar te ondernemen, zich zelf kan berokkenen. Do toestand van den zieke is bedenkelijk, is zorgelijk. Een hachelijk oogenblik. Een netelig geval (als men b.v. tusschen twee kwaden kiezen moet).

Bedenken, zie Aanmerking.