Veknikrs van der Loeff, Voorzitter. Goeman Borgesius, Onder- Voorzitter. Beelaerts van Blokland.

Ruys van Beerenbroek.

Verhoor van den heer ür. E. Wintgeiis.

( Verkort.)

5098. De Voorzitter: Wilt gij zoo

feed zijn uw naam, voornaam, ouder-om, betrekking en woonplaats op te geven ?eed zijn uw naam, voornaam, ouder-om, betrekking en woonplaats op te geven ?

A. Eduard Wintgens, oud 36 jaren, doctor, adjunct-inspecteur van het geneeskundig Staatstoezicht voor Noordbrabant en Limburg, wonende te Maastricht.

5099. V. Gij zijt adjunct-inspecteur van het geneeskundig Staatstoezicht, sinds October 1884?

A. Ja

5100. V. Waart gij vóór October 1884 in de eene of andere ambtelijke betrekking.

A. Jawel. Gedurende ',vier jaren was ik schoolopziener te Heerlen.

5101. V. En tevens practiseerend dokter ?

A. Ja.

5102. V, Bestond te Heerlen misschien eene gemeentelijke verordening krachtens art. 82 van de wet op het lager onderwijs ?

A. Neen; trouwens in het geheele arrondissement Heerlen niet. Ik heb daaromtrent naar aanleiding van de missive, die ik van uwe Commissie ontving, informatiën genomen bij den districtsschoolopziener voor Maastricht en Roermond. Deze heeft mij gezegd, dat nergens in Limburg gebruik gemaakt is van art. 82 der wet op het lager onderwijs, om bepalingen vast te stellen, regelende den arbeid. Alleen weet ik dat te Vaals in der tijd belooningen werden uitgeloofd om het schoolbezoek te bevorderen. In alle andere gemeenten in Limburg is dat niet het geval.

SlOS. V. Werd in die gemeenten waar

Bahlmann.

Heldt.

Smit.

Van Alphen.

gij in der tijd als schoolopziener af en toe kwaamt, de wet van 1874 behoorlijk nageleefd?

A. Naar mijn weten, ja. Ik heb bij deze gelegenheid van de officieren van justitie te Maastricht en te Roermond geïnformeerd, en dezen hebben mij verzekerd, dat die wet zooveel mogelijk wordt nageleefd. Zij hebben mij eene statistiek gegeven, waaruit bljjkt dat er in Limburg van 1874 tot 1886 82 vervolgingen zijn ingesteld tegen personen die zich tegen die wet bezondigd hebben, en dat daarop 65 veroordeelingen zijn gevolgd met geldelijke boeten.

5104. V. Mijne vraag betrof meer of gij als schoolopziener den indruk hebt ontvangen niet slechts of er vervolgingen werden ingesteld, maar of men toezag op de uitvoering van de wet, of die Werd gecontroleerd ?

A. Dat kan ik niet zoo bepaald zeggen, want in het arrondissement Heerlen bestaat bijna geen industrie.

5105. V. Maar wat gelooft gij te dien opzichte? Gij hebt toch zeker ook in uwe nieuwe betrekking wel bijgehouden wat er op het gebied dat wij nu bespreken in uwe nieuwe standplaats zoo al omgaat?

A. In Maastricht wordt onder do arbeidende klasse de school nog al eens verzuimd.

5106. V. De quaestie is niet, of dc school verzuimd wordt, maar of de kinderen arbeid doen ?

A Dat laatste geloof ik niet, en ik geloof het daarom niet, omdat op de meeste fabrieken te Maastricht geen jongens worden aangenomen.

5107. Ue hoer Ruys van Beerenbroek: En meisjes ook niet?

A. Neen.

5111. De Voorzitter; Uw indruk is over het algemeen, dat door de kinde-ren vóór den 12jarigen leeftijd geen arbeid wordt verricht op fabrieken of werkplaatsen ?

A. Ja.

5115. V. Gij hebt u in de laatste weken ten behoeve van de enquête commissie en op persoonlijk verzoek en onder medewerking van ons geacht medelid, den heer Ruys van Beeren-broek, beziggehouden met het onderzoeken van een aantal fabrieken te Maastricht ?

A. Jawel.

5116. V. Gij werdt overal waar gij u hebt aangemeld om een omlerzock te doen met welwillendheid ontvangen, niet waar ?

A. Jawel.

5117. V. Nergens heeft men van u gevergd dat gij vergezeld zoudt zjjn van een commissaris van politie, of eenig ander van de officieele personen die in art. 5 der wet op het Geneeskundig Staatstoezicht opgenoemd zijn ?

A. Neen, men heeft ons overal vrij toegelaten.

5118. V. Gij hebt nooit te dien opzichte eenige belemmerende ondervinding gemaakt ?

A. Neen, op dit punt niet.

5119. V. Op andere punten dan wel ?

A. Dat weet ik niet, er zijn wel eens

fabrieken waar niet altijd de inlichtingen gegeven worden die men vraagt.

Men moet niet vergeten, dat wij altjjd op het gebied van fabriekshygiene blijven en men voor een grondig onderzoek voor elke fabriek eigenlijk een specialiteit zou moeten zijn, zoodat men voor den fabrikant als niet deskundige staat en wel eens inlichtingen moet vragen.

5120. \', Gij zegt dat er inlichtingen zijn, die men u niet verschaft heeft. Heeft men ook in de fabrieken, die gij bezocht en gezien hebt, eenigerlei onderdeel voor u verborgen gehouden ?

A. Ik ben door die fabrieken gegaan, en het kwam mij voor dat de fabrikanten misschien dachten te veel op de proef gesteld te worden ; want de commissieleden hebben nog al dikwijls de verschillende fabrieken bezocht.

5121. De heer Ruys van Beeren-hroek : Maar wanneer gij vroegt om iets te zien, is u dat dan wel eens geweigerd '7

A. Neen, dat niet.

5122. De Voorzitter: Laat ik mijne vraag nog eens preciseeren, de quaestie is moeilijk, maar ik doe de vraag niet zonder reden.

Kan het zijn dat in de fabrieken die gij in do laatste weken bezocht hebt enkele onderdeden aan uw oog onttrokken zjjn, of durft gij te zeggen dat gij zo in al haar onderdeelen hebt gein-specteerd ?

A. Neen, dat durf ik niet absoluut zeker te zeggen. Nadat ik onder anderen met den heer Van Cleef de fabriek van den heer Regout gezien had, merkte de Maastrichtsche courant op dat wij niet alles bezocht hadden. En ik moet erkennen dat ik bij mijn rondgang ook den indruk heb ontvangen dat ik de fabriek niet in alle onderdeelen gezien had.

5123. V. Is dit geen aanleiding voor u geweest om er naderhand nog eens heen te gaan?

A. Er zijn toen andere heeren, de heeren Ruys van Beerenbroek en Bekaar, naar die fabriek geweest.

5124. V. Het bezoek van den heer Ruys kunnen wij nu ter zijde laten. Maar nadat in de couranten er op gewezen was, dat er bij uw bezoek wel voor gezorgd was u niet alles te laten zien, is dit toen voor u geen aanleiding geweest om uwe inspectie te herhalen'?

A. Ik had het gaarne gedaan, maar ik moest andere fabrieken ook nog bezoeken, had mijn gewone werk te doen, zoodat de gelegenheid tot een herhaald bezoek mij ontbrak.

5125. V. Volgens beleefde uitnoodi-ging van dezo Commissie hadt gij nog tal van andere fabrieken te bezoeken, en daarom dus hebt gij dit tweede bezoek aan genoemde fabriek moeten achterwege laten. Maar hot feit kan toch als feit waar zijn ?

A. Ja, het kan waar zijn.

5126. V. Welke fabrieken hebt gij zoo al ten onzen behoeve gezien ?

A. 1quot;. De fabriek van aardewerk, glas en diversen van Regout; 2°. de cera-mique-fabriek; 3°. de behangselpapier-fabriek van J. II. Rutten ; 4°. die van

de gebroeders Regout; 5quot;. de deken-fabriek van Jules Regout; 6°. de ge-weerfabriek van De Beaumont; 70. de papierfabriek van L. Lhoest: 80. de spijkerfabriek van Th. Regout; 9°. de stoommeelmolen van Dolk; 10°. de tabaksfabriek van Philips; Hquot;. de ver-micellie-fabriek van Bauduin; 12quot;. die van Pagnier; 13°. de ijzergieterij van F. Van Oppen; 14°. de zinkwitfabriek.

5127. V. Als ik het goed begrijp, zjjn er onder die 14 fabrieken enkele die met het oog op onze enquête weinig of geene bedenkelijke kanten hebben, niet waar?

A. Zoo is het.

5128. V. Bedrieg ik mij, als ik daaronder in de eerste plaats de geweer-fabriek van De Beaumont opnoem?

A. üie heeft niets bedenkelijks.

5129. V. Is daar dus niets door u opgemerkt, dat ge begrijpt dat veranderd zou moeten worden?

A. Er zijn vier hoofdzalen. In de eerste zaal, waar de vijlers werkzaam zijn, ontwaart men van stofontwikkeling bijna niets. De zalen zijn zeer goed verlicht, en de ventilatie heeft plaats door het openzetten van ramen. Die eerste, vrij groote zaal wordt verlicht van twee kanten en is niet overbevolkt.

Dan de zaal waar do freezers (free-zen is snijden) bezig zijn. Daar worden de voorwerpen van staal, die aan de

feweren voorkomen, afgesneden, en dit eeft geen bedenkelijken kant, omdat het gebeurt terwijl de staaldeelen bevochtigd zijn met olie, zoodat er geen stofontwikkeling plaats heeft. Het is ook van belang voor den fabrikant zelf dat er olie bijkomt, omdat anders de werktuigen te veel afslijten.eweren voorkomen, afgesneden, en dit eeft geen bedenkelijken kant, omdat het gebeurt terwijl de staaldeelen bevochtigd zijn met olie, zoodat er geen stofontwikkeling plaats heeft. Het is ook van belang voor den fabrikant zelf dat er olie bijkomt, omdat anders de werktuigen te veel afslijten.

Hetzelfde heb ik opgemerkt in de zaal waar de hoorders en draaiers werken. Daar wordt het staal niet natgemaakt met olie, maar met zeepwater. Ook daar is dus geen stofontwikkeling.

51S0. V. Hebt gij in de geweerfabriek van De Beaumont ook werkzaam ge-vonden.jongens van 14, 10 en 18 jaren?

A. £r is één jongen van 16, en er zijn er 3 van 18 jaren.

5134. V Er zijn immers 45 volwassen werklieden?

A. In het geheel 50 werklieden.

5135. V. De geweerfabriek van De

Beaumont gaf dus geen aanleiding tot opmerkingen of mededeel ingen uit het oogpunt dezer enquête ?

A. Neen.

5136. V. Geldt dit ook niet den stoommeelmolen van Dolk?

A. In het algemeen heeft in die molens veel stofontwikkeling plaats; in dien van Dolk eerder iets minder dan in andere.

5138. V. Wordt nu en dan daar des nachts gewerkt?

A. Bij groote bestellingen.

5139. V. Wordt tegenwoordig niet voortdurend bij nacht gewerkt met eene dag- en een nachtploeg ?

A. De menschen die malen, andere niet.

5140. V. Wordt er des Zondags gewerkt?

A. Neen. Ik wensch nog te zeggen dat het scherpen der steenen met een bril geschiedt en zonder respirator.

5141. V. Verlangt het volk dien niet?

A. Dit in de eerste plaats, en ten andere heb ik dien nergens gevonden in werkplaatsen met stofontwikkeling.

5142. V. Gij zegt dat gij die nergens gevonden hebt, bedoelt quot;gij daarmede dat zij nergens gebruikt worden?

A. De werklieden weigeren de respirators; zij zijn daarvan niet gediend.

5143. V. Waarom niet?

A. Omdat zij meenen dat het te warm is en het hun hinderen zou in de ademhaling. Zij zijn gebruikt geworden in de papierfabriek door de sorteerders van lompen, doch men vond de constructie er van niet doelmatig.

5147. V. Geeft de stoommeelmolen van Dolk u verder geene aanleiding tot opmerkingen ?

A. Natuurlijk is er bijzonder veel meelstof en dus dispositie voor ziekten van de ademhalingswerktuigen. Maar mij is ook opgevallen dat de bodemluiken nergens beschermd zijn, en dat is, dunkt mij, gevaarlijk.

5148. V. Zijn dat de luiken waardoor het graan wordt op- en afgelaten?

A. Ja.

5149. V. Zijn er reeds ongelukken mede voorgekomen?

A. Neen.

5150. V. Dus de ondervinding bevestigt uwe vrees niet?

A. Neen. Dan heeft het mij ook ge-

troffen dut de machinedeelen op sommige plaatsen beter beschermd konden zijn. Maar op dit punt zal de heer Bekaar, die hieromtrent een onderzoek heeft ingesteld, nadere bijzonderheden kunnen mededeelen.

5151. V. Wat is uw indruk geweest van de vermicellifabrieken van den heer Bauduin en van den heer Pagnier?

A. üat is een heel onschuldige fabricage. Bij den heer Pagnier werken 12 personen, zes mannen en zes vrouwen, in zeer ruime en goed verlichte fabriekslokalen.

5152. V. In die fabriek van den heer Pagnier zijn eene gehuwde vrouw, twee ongehuwde vrouwen en twee aankomende meisjes van 16—18 en van 12—10 jaar werkzaam ?

A. Ja, die meisjes hebben een zeer lichten arbeid te vervullen. Zij worden hoofdzakelijk gebruikt voor het krullen en verpakken van do vermicelli. Die vrouwen werken daar te zamen in een groot en goed verlicht lokaal.

5153. V. De werktijd is ll'/a uur?

A. Ja, van 's morgens 0 tot 's avonds

ö¹/} ; zij hebben een rusttijd van een uur om te eten, en twee rusttijden van een klein kwartier.

5156. V. Hoe is uw indruk — om nog eene fabriek te noemen, waar verder geene getuigen voor opkomen — van de behangselpapierfabriek van de heeran gebrs. Regout 1

A. Zeer gunstig.

5157. V. Zijn daar geen vrouwen of aankomende jongens?

A. Er zijn 5 jongens, maar geen meisjes of vrouwen. In het geheel zijn'er 17 werklieden De fabriek is overgenomen van de firma Claerenboets. Het oude gebouw is thans ingericht voor magazijnen, en daarnevens is eene nieuwe fabriek opgebouwd, die in alle opzichten ruim is en goed verlicht en verwarmd wordt.

5158. V. Omtrent het gebouw valt dus niets bijzonders op te merken. Maar worden er ook voor de gezondheid na-deelige verfstoffen gebruikt?

A. Dat zal wel zoo zijn, doch in dit opzicht hangt men geheel af van de verklaringen van den fabrikant.

5159. V. Hoe dat?

A. Wel omdat het moeilijk zou zijn dat te controleeren.

5160. V. Dat ben ik minder met u eens. Wanneer gij als inspecteur komt onderzoeken of er gevaarlijke verfstoffen worden gebruikt, dan behoeft gij u toch niet tevreden te stellen met de verklaringen van den fabrikant. Zoudt gij het recht niet hebben u zelf bij eigen onderzoek te overtuigen ? Maar, wat daarvan zij, gij hebt dat punt dus niet onderzocht ?

A. Neen, dat zou met veel werk en omslag gepaard gaan. Er worden een massa verfstoffen gebruikt, waarvan sommige wel, andere niet schadelijk kunnen zijn.

Een dergelijk onderzoek zou toch tot geen resultaten leiden. Den eenen dag kunnen geen schadelijke verfstoffen gebruikt worden, en den anderen wel.

5161. V. Hebt gij er nooit producten gezien, waarop kleuren voorkwamen, die u deden vermoeden, dat er wel schadelijke stoffen voor gebruikt zijn?

A. Daarop zou ik u geen antwoord kunnen geven.

5102. V. Ik meen dat u op deze vraag, als deskundige wel antwoord zoudt kunnen geven. Welke kleuren zijn schadelijk?

A. Parijsch-groen.

5163. V. Hebt gij fabrikaten gezien met Parijsch-groen bewerkt ?

A. Noen.

5164. V. Hebt gij er bepaald naar gekeken ?

A. Ik heb in het algemeen naar de werkzaamheden gekeken, maar niet alles in kleinigheden ingegaan.

5165. Zijn er magazijnen, voorraden, pakhuizen ? Ik bedoel nu niet te vragen, of gij alle pakken onderzocht hebt, het spreekt vanzelf, dat het niet gaat, maar hebt gij niet in het algemeen de afgewerkte artikelen bezien?

A. Neen, dat niet, doch de fabrikanten verklaarden, dat er geen schadelijke kleuren gebruikt worden.

5166. V. Zijn er andere kleuren die gevaarlijk zijn buiten de groene ?

A. Dat ik weet niet.

5107. V In Duitschland is het gebruik van arsenicum op dergelijke fabrieken verboden, niet waar?

A. Ik kan het niet verzekeren; ik weet wel dat in de fabriek van Rutten arsenikhoudende stoffen (Parijsch-groen)

gebruikt worden voor de aanmenging van andere verfstoffen.

5168. V. Dus uwe verklaringen omtrent die fabrieken op de punten die wij behandeld hebben, steunen eenvoudig op de mededeelingen van de ge-inspecteerde heeren fabrikanten zelve ?

A. Ja.

5173. De Voorzitter; Dan wil ik u eenige vragen doen over de grooto industrie.

Wij zullen daarbij volgen den staat, door de goede zorgen van ons geacht medelid, den heer Ruys, opgemaakt.

üm te beginnen met de aardewerken glasfabriek van de firma T. Regout, waar een zeer talrijk personeel werkzaam is, kunt gij ons daarvan het personeel opgeven ?

A. In de afdeeling «aardewerkquot; zijn werkzaam: 784 mannen, 341 jongens van 12—16 jaar, 128 van 16—18, 318 -p meisjes van 12—16 jaar, 144 meisjes

16—18 jaar, 127 gehuwde vrouwen en 262 ongehuwde vrouwen.

Aan de afdeeling «glaswerk' werken 418 mannen, 111 jongens van 12—16 jaren, 55 jongens van 16—18 jaren, 21 meisjes van 12—16 jaren, 22 meisjes van 16—18 jaren, 58 gehuwde en 65 ongehuwde vrouwen.

1 In algemeenen dienst zijn 327 man

nen, 6 jongens van 12—18 jaren, 7 jongens van 16—18 jaren, 9 gehuwde en 6 ongehuwde vrouwen.

Het totaal van het personeel, dat bij de heeren Regout werkzaam is, bedraagt dus ruim 3200 mannen en vrouwen.

5174. V. Zou het misschien niet het best zijn, dat gij op de wijze, die u het helderste en volledigste voorkomt, een exposé gaaft van de gansche werkzaamheid, zooals die door u is opgemerkt, waarbij gij dan te gelijk kunt inlas-schen al wat u voorkomt der mededee-ling met het oog op de onderwerpen der enquête waard te zijn. Gaarne geef ik u daarvoor het woord.

A. In de eerste plaats het aardewerk. Dat wordt gefabriceerd uit verschillende kleisoorten. Die worden vermengd en vermalen, aangeroerd en dooreenge-mengd met water; dat water wordt er naderhand op machinale wijze uitgeperst. en ten slotte wordt do klei dan

tot eene vaste, eene stevige brij verwerkt. Die brij komt dan in vormen en wordt zoo tot een voorwerp gemaakt. Dat voorwerp gaat in de droogkast om te drogen, vervolgens wordt het even gebakken in een oven, daarna wordt het geglazeerd, weer gebakken; en als het geschilderd moet worden, gaat het in de schilderkamer, wordt beschilderd en gaat nog eens in den oven. Dat is in het groot wat er gebeurt.

5175. De heer Rnys van Beereu-broek: Wat valt bij de grondstofbe-werking op te merken, o. a. bii de gipsbewerking ?

A. De gips wordt droog gemalen, en dit verwekt natuurlijk veel stof. Ik heb daarbij opgemerkt dat de steenen niet in kassen ronddraaien. Het komt mij voor dat dit mogelijk zou zijn en men daardoor minder last van het stof zou hebben. Dat gipsmalen is niet eene bijzonder gezonde werkzaamheid. De vraag is alleen : kan het anders ? Kan men bjjv. de gips nat malen ? en dit geloof ik niet.

5176. V. Hoe is het lokaal waar dit gebeurt ?

A. Dat lokaal is zeer ruim.

5177. V. Waren daar alleen mannen werkzaam ?

A. Ja. slechts twee personen.

5179. V. Hebt gij de machinekamer gezien ?

A. Ja, die is afgezonderd.

5180. V. Hebt gij den aardmolen waaide aarde gemalen wordt, gezien ?

A. Die geeft nog al stof.

5181. V. Die wordt immers nat gemalen ?

A. Ja, maar dit geeft veel vuil.

5182. V. Wie werken daar?

A. Niet veel personen, alleen volwassen personen.

5183. V. Hebt gij daaromtrent iets aan te merken ?

A. Neen.

5184. quot;V. En omtrent het aardeper-sen?

A. Evenmin.

5185. V. Geschiedt het niet onder 4 a 5 atmosfeeren, waarbij de vloeibare stof in zakken wordt gebracht; waarin het water verwijderd wordt en dus brij overblijft ?

A. Ja, die brij wordt daarna gebracht

in eone machine, waar zij verder verwerkt wordt.

5186. V. Is die bouw oud of nieuw?

A. Nieuw.

5187. V. Geschiedt het werk in kelders ?

A. Ja.

5188. V. Zijn die vochtig en bedompt?

A. Bedompt in geen geval.

5189. V. Is de geheele inrichting ruim?

A. Ja.

5190. V. Waar heeft het vormen plaats?

A. In een flink gebouw.

5191. V. Is er behoorlijke ventilatie?

A. Al de lokalen kunnen behoorlijk

geventileerd worden door tuimelramen; vooral is het van belang dat iedere zaal door twee exhausters geventileerd wordt.

5192. V. Hebt gij omtrent de exhausters iets mede te deelen ?

A. Ja, in de geheele fabriek zijn 17 exhausters in werking, die eene stoommachine van 68 paardenkracht ver-eischen.

5193. V. Hoeveel lucht verplaatst die per minuut?

A. Ieder exhauster verplaatst 183 kubiek meter. De lucht wordt daarbij heel vernuftig naar beneden geschoven, zoodat zij den mond der arbeiders niet voorbijgaat.

5194. V. In die lokalen waar gevormd wordt, is ook de droogoven?

A. Ja. Naderhand worden die vormen van den droogoven verder getransporteerd. Stofontwikkeling kon ik niet zien. Alleen, wanneer men de personen beziet, ziet men een licht beslag op de huid, veel niet, maar toch iets.

5195. V. Hoe worden die lokalen gereinigd ?

A. Tweemalen in de week met water, geschrobt als 't ware.

5196. V. Hoe wordt het water er in gebracht ?

A. Met buizen en kranen.

5197. V. Waarvan zijn de vloeren?

A. Van hout.

5198. V. In het oude gebouw, maar in het nieuwe van steen; maar misschien hebt gij uwe aandacht er meer speciaal op gevestigd. Er zjjn twee manieren van uit- en inbrengen van vormen in die ovens ?

A. De vormers zijn mannen, en ieder

man heeft een jongen bij zich tot het aanbrengen van aarde en tot het wegbrengen van de gevormde voorwerpen naar de droogkasten.

5199. V. Dat zijn jongens van ongeveer 13 jaar ?

A. Ja.

5200. V. Acht gij dat werk ook te zwaar voor hun leeftijd?

A. Dat kan ik niet zeggen.

5201. V. Voor volwassen mannenook zeker niet?

A. Neen; maar ik vind het métier niet bijzonder gezond.

5202. V. Wat is in het algemeen uw denkbeeld over het werk, door de vormers verricht ? Is hot gezond of niet ?

A. Dat is altijd een ongezond werk.

De vraag is, dunkt mij: wat hebben de fabrikanten gedaan om dat nadeel zooveel mogelijk tegen te gaan ? En dan durf ik zeggen, dat hier heel wat gedaan is. p

5203. V. In dezelfde afdeeling «vormersquot; zijn, behalve de vormers, speciaal voor dat werk, ook andere vormers, die,

wanneer de potten gedeeltelijk droog zijn, ze nog onder handen krijgen om ze verder af te polijsten en er tuiten en ooren en kleine deelen aan te zetten.

Hebt gij dat afwerken gezien?

A. Ja, de menschen die daaraan wer- /

ken, ademen ook slechte stoffen in.

5204. V. De stof is daar drooger. Is de inademing daarvan nadeeliger?

A. In het algemeen is het inademen van minerale stoffen zeer nadeelig, en veel slechter voor de gezondheid dan het inademen van plantaardige stoffen.

5205. V. Nu komen wij aan de biscuitovens, waar de afgewerkte .voorwerpen die wij besproken hebben, de eerste keer gebakken worden. Hoe zijn daar de lokalen?

A. Ruim en groot.

5207. V. Hebt gij dergelijke ovens zien laden l

A. Neen; wel zien leegmaken.

5208. V. Welke temperatuur hebt ge toen bevonden ?

A. Ik had geen thermometer bij mij;

maar de oven was volkomen koud.

5209. V. Hebt gij ook soms van fabrikanten of werklieden vernomen dat dit niet altijd het geval is?

A. Ik heb wel eens zulke praatjes

vernomen, maar heb dat niet kunnen nagaan ; althans toen ik dien oven zag leegmaken, was hij volkomen koud.

SSll. V. Het uithalen, hoe geschiedt dat?

A. De mannen gaan er in en halen de voorwerpen er uit, die dan door vrouwen, misschien ook wel jongens, verder worden weggedragen.

5212. V. Zijn het volwassen mannen die in den oven gaan?

A. Ja.

5213. V. Acht gij dat een zwaar werk ?

A. Dat kan ik niet zeggen. Zij dragen

een muts en dragen de cassette van vuurvasten steen, waar de voorwerpen in gebakken zijn op het hoofd. Ik heb wol zwaarder zien werken.

5214. V. £n ieder draagt maar één cassette, niet waar?

A. Ja, het werk is niet te zwaar althans.

5215. V. Ondergaan de voorwerpen na uit den oven gekomen te zijn, nog eene tweede bewerking ?

A. Dan worden zij geglazuurd.

5216. V. Om even bij dat glazuren stil te staan, hebt gij dat zien doen ?

A. Ja.

5217. V. Op welke wijze geschiedt dat?

A Met kleine voorwerpen geschiedt

dit aldus : de persoon, die met het glazuren belast is, brengt de voorwerpen in een grooten kuip met azuurbrij, die daarna op eene zeef gelegd worden. De persoon die er mede belast is gaat zelf met de hand in de giazuurbrij

5218. V. Wat denkt gij daarvan ?

A. Op den duur moet dat nadeelig werken, dat kan niet anders.

5219. V. Waar bestaat dat glazuur dan uit ?

A. Uit loodwitbestanddeelen, die evenals dit met kwik het geval is, opgenomen worden door de huid. Dit kan aanleiding geven tot vergiftiging. Ik heb gevraagd of dit werk aanhoudend door denzelfden persoon geschiedde; door den fabrikant werd geantwoord, dat zij afgewisseld worden.

5220. V. Heeft de fabrikant ook gezegd, hoelang dezelfde personen in die afdeeling bleven?

A. Ik meen een paar maanden hoogstens.

5221. V. Ik had gehoord een paar jaren.

A. Men moet afgaan op de verklaringen van de fabrikanten.

5222. V. Gij spraakt van kleine voorwerpen die met de hand worden ingebracht, maar hoe geschiedt het met andere voorworpen, bijv. borden?

A. Met de tang en komt de persoon dus niet in aanraking met de brij.

5223. V. Die vloeistof die het glazuur geeft is koud, nietwaar, zoodat uit dien hoofde hoegenaamd geen gevaar bestaat?

A. Juist. Er bestaan instructiën voor die menschon die in die afdeeling werken, waar het glazuur bewerkt wordt. In hoever zij opgevolgd worden, weet ik niet. Zij mogen b.v. niet eten in de lokalen. Zij moeten hunne handen was-schen voor zij eten. Arbeiders zijn zeer onvoorzichtig.

5224. V. Gij zegt: daar werken bij dat glazuren vrouwen, meisjes en zelfs jonge meisjes. Wat is hare bezigheid?

A. Zij nemen de voorwerpen aan, en plaatsen ze weer op een plank. Daarna worden de voorwerpen weggebracht.

5225. V. Dat is dus niet gevaarlijk ?

A. Neen.

5226. V. Is het glazuur dan al droog ?

A. Neen, geheel droog nog niet, maar

in de stof getrokken.

5227. De heer Beelaerts van Blokland: Is er controle op het wasschen der handen door de werklieden?

A. Ik weet het niet zeker.

5228. V. Moeten zij hunne handen niet vertoonen aan den meesterknecht, zoo zij in het lokaal komen waar zij hun brood eten?

A. Ik weet het niet.

5231. De heer Ruys van Beeren-broek: Nadat de voorwerpen geglazuurd zijn, komen zij weder in een oven. Hebt gij omtrent die ovens iets anders op te merken en mede te deelen dan omtrent de biscuit-ovens ?

A. Niets bijzonders

5232. V. Gij hebt zoö even gesproken van het beschilderen van do voorwerpen, wanneer zij geglazuurd zijn. Kunt gij daaromtrent iets mededeelen?

A. Het schilderen geschiedt in eene zaal, door mannen en meisjes van verschillenden leeftijd. In die zaal heerscht een terpentijnlucht; maar de firma Re-gout heeft die zaal door middel van exhausters doen ventileeren en ik geloof

dat dit voldoende is. Hot is ook bokend dat het inademen van terpentijn door sommige menschen goed, door andere minder goed verdragen wordt.

5233 v. Is het werk daar door vrouwen en meer speciaal door meisjes ver-rioht, zwaar of licht.

A. Het werk is licht. Het is kunstarbeid door ontwikkelde meisjes verricht.

5234. V. Hebt gij er ook mannen zien schilderen, en zitten mannen en vrouwen door elkander ?

A. Ja, maar er zjjn niet veel mannen.

5235. V. Het geschilderde goed wordt vervolgens in ovens gebracht, de zoogenaamde raouffles, hebt gij die ook gezien ?

A. Neen, ik geloof niet dat daarbij iets valt op te merken

523(5. V. Wij spraken zoo even van cassettes. Het maken daarvan hebt gij waarschijnlijk gezien ; valt daaromtrent niets op te merken ?

A. Ja, het maken der grondstof. Daarbij zijn 4 of 5 werklieden werkzaam.

5237. V. Geldt uwe vroegere opmerking omtrent het droogmalen van stoffen ook dit werk?

A. Ja, het ontwikkelt ook veel stof.

5238. V. Het bakken der cassettes in de ovens heeft u geene aanleiding tot opmerkingen gegeven ?

A. Neen.

5242. V. Wat is uw totale indruk omtrent de gezondheid der werklieden in de afdeeling «aardewerkquot; geweest?

A. Dat die niet al te florissant was. De arbeiders zagen er over het algemeen niet sterk uit.

5243. V. Is dat, naar uw oordeel, een gevolg van den overmatigen arbeid of van den aard van het werk?

A. Ik geloof dat die toestand hoofdzakelijk is toe te schrijven aan het weinig gezond métier en niet zoozeer aan overmatigen arbeid.

5244. v. In sommige afdeelingen en meer speciaal bij de biscuit-ovens werken mannen, vrouwen, meisjes en jongens door elkander. Is het u ook opgevallen, dat dit minder verkieslijk zou zijn met met oog op de zedelijkheid?

A. Ik moet zeggen, over het algemeen heerecht er orde. Overal zijn opzichters, zoodat er niet veel gelegenheid tot gezamenlijk praten bestaat en de werklieden goed worden beziggehouden.

5245. De Voorzitter: Mag ik u dan een paar vragen doen naar aanleiding van hetgeen ge gaandeweg aan den heer Ruys hebt geantwoord. Wanneer zjjt ge in de fabriek geweest en hebt ge daar gezien wat ge ons gezegd hebt?

A. In het laatst van December 1886, de vorige maand.

5246. V. Was dat de eerste maal dat ge in die fabriek kwaamt?

A. De allereerste keer.

5247. V. Hoe lang zjjt ge in die fabriek geweest ?

A. Een namiddag.

5248. V. In de geheele fabriek één namiddag ?

A. Ja,

5249. V. Het bezoek is u dan vermoedelijk eenigszins gemakkelijk gemaakt en bespoedigd doordat men u rondleidde ?

A. Ik werd rondgebracht) door den heer Regout.

5250. V. Ge hebt de fabriek dus geïnspecteerd aan de hand van den heer Regout ?

A. Ja.

5251. V. Vondt ge den heer Regout daar toevallig, of hadt ge aangekondigd dat ge komen zoudt ?

A. Ik had het 's namiddags geannonceerd dat ik zou komen.

5252. V. Gij werdt dus gewacht aan do fabriek ?

A. Ja.

5253. V. Met -andere woorden; ge kwaamt niet in eens invallen in die fabriek ?

A. Neen.

5254. V. Zijt gij nooit overwachts de fabriek gaan inspecteeren ?

A. Neen.

5255. V. Gij hebt zeker af en toe wel gehoord dat, te recht of ten onrechte, geklaagd wordt over den toestand van het werkvolk in sommige onderdeelen van do fabriek?

A. Ja.

5256. V. Gaf u dit nooit aanleiding u daarmede te bemoeien?

A. De fabriek is vroeger nagegaan door den heer Dr. Ruysch.

5257. V. Wij spreken niet over hetgeen door uw voorganger gedaan is. Maar ik vraag u : hebt gij, in hetgeen gij hoordet of laast, nooit aanleiding

gevonden om eene inspectie te doen ?

A. Neen, ik ben ook nog slechts twee jaren te Maastricht en had in dien tijd ook andere werkzaamheden te doen.

5258. V. Dan wensch ik te komen op enkele détails van het bezoek dat gij dan nu wel aan de hand van den heer Regout in de fabriek gebracht hebt. Hebt gij een oven zien uithalen ?

A. Ja.

5259. V. Wat haalde men er uit?

A. Gewoon aardewerk, kopjes, schoteltjes enz.

5260. A. Waren die voorwerpen in bakken ?

A In cassettes.

5261. V. Wat is de materie van die cassettes ?

A. Dat zijn vuurvaste steenen.

5262. V. Is zulk een oven groot?

A. Ja.

5263. V. Welke is de afmeting van de inwendige werkbare ruimte?

A. Plus minus 5 M. middellijn.

5264. V. Worden die ovens gloeiend gestookt?

A. ,1a

5265 V. Hebt gij dat gezien?

A. Nooit.

5266. V. Waren de ovens koud toen gij de fabriek bezocht?

A. Ja.

5267. V. Hebt gij niet vernomen dat het werkvolk in de ovens werd gezonden om ze te ledigen, als ze nog zeer verre van koud waren ?

A. Dat heb ik in de laatste dagen gehoord.

5268. V'. Hebt gij daaromtrent vroeger nooit klachten vernomen ?

A. Neen.

5269. V. Hebt gij daaromtrent niet iets in de couranten gelezen ?

A. Neen.

5270. V. Gij hebt ons straks gezegd dat gij wel eens praatjes gehoord hadt over den toestand van menschen in die ovens om deze ledig te maken, terwijl die nog heet waren ?

A. Ja, in den laatsten tijd, nadat de enquête ingesteld is, maar vóór dien tijd niet. De meeste inlichtingen en praatjes daaromtrent dagteekenen van den laatsten tijd.

5271. V. Is het u toch opgevallen dat die menschen een muts op het hoofd hadden'! Wat was dat voor een soortr van muts?

A. Van boven dik gevoerd om de drukking van de cassette op het hoofd te verminderen.

5272. V. Waren die menschen gewoon gekleed toen zij in de ovens gingen?

A. Ja wel.

5273. V. Weet gij dat wel?|

A. Ja wel.

5274. V. Waren zij niet half naakt ?

A. Neen.

5275. V. Hebt gij nooit naai' aanlei-van die praatjes, die gij later gehoord hebt, en van hetgeen er gaande was, u opgewekt gevoeld om dat punt te rechercheeren en daarheen te gaan op een oogenblik, dat gij niet wordt afr/e-ivachtf Want hot is toch een gruwelijk ding als het waar is wat men zegt.

A. Uat praatje heb ik eerst veertien dagen geleden grootendeels gehoord

5276. V. Had het niet op uw weg gelegen dat dan toch eens te gaan zien ?

A, Ik heb zooveel te doen. Ik ben overal geweest en heb mijn gewone werk ook te doen.

5277. V. Do heer Regout houdt zelf een sterftetafel omtrent zijn fabriek?

A. Daaromtrent kan ik geen inlichtingen geven.

5278. V. Hebt gij er naar gevraagd?

A. Ja.

5279. V. De heer Regout houdt dus sterftestaten ?

A. Ja, ik heb naar die staten gevraagd, maar men heeft mij geantwoord, dat men daar niet van af wist.

5280. V. Ge zegt daar nu iets anders dan daar zoo meteen. Niet dat ik u aan uwe eerste verklaring wil houden — het kan zijn dat gij u versproken hebt — maar ik heb uit u verkregen dat gij begrepen hadt, dat er sterftestaten waren?

A. Er is eene ziekenkas; en wanneer men het beheer over zulk een fonds heeft, veronderstel ik dat men wel staten zal hebben. Er moeten dan toch uitkeerin-gen geschieden aan weduwen en kinderen van weduwen.

5281. V. Gij hebt die sterftestaten echter niet verkregen ?

A. Neen.

5282. V. De heer Beelaerts van Blokland heeft u eene vraag gedaan over het al dan niet verwisselen van het perso--

neel iu de afdeeling vooi^- liet glazuren. In het Verslag van het Geneeskundig Staatstoezicht over 1883, bladz. 310, komen eenigo mededeelingen voor over de fabrieken, die wij nu behandelen. Daar wordt uitdrukkelijk medegedeeld, dat er geconstateerd was, dat juist onder de glazuurders, wegens de loodverbindin-gen, die door deze menschen gebezigd worden, veel gevallen van loodvergifti-ging voorkwamen ; maar dat dit minder geworden was, dank — naar men onderstelde — aan de meerdere reinheid van het personeel, het verbod om in de lokalen te schaften zonder vooraf de handen gewasschen te hebben, en verder aan de verwisseling van het daar werkzame personeel met dat van andere zalen. Dus hebt gij nooit onderzocht of daar de hand aan wordt gehouden ?

A. Neen, daartoe zou men diemenschen moeten kennen.

5283. V. Maar toen gij de fabriek bezocht, is het toen niet in u opgekomen om eens aan de werklieden te vragen, hoe zij dachten over de inrichting van een en ander?

A. Neen.

5284. V. Dus gij hebt niet gevraagd of aan die bepaling om vóór het eten de handen te wasschen en de verwisseling die onder den invloed van den heer fiuysch in 1883 in het leven werd geroepen, de hand werd gehouden ?

A. Neen, dat zouden de werklieden het best kunnen zeggen.

5285. V. Juist, maar daarom doe ik u de vraag, of gij er bij hen naar geïnformeerd hebt. Gij hebt dat dus niet gedaan ?

A. Neen, want dan had ik die men-schen moeten kennen.

5286. De heer Beelaerts van Blokland : Hebt gij de privaten in die fabriek gezien ?

A. Ja.

5287. V. Welken indruk hebt gij daarvan ontvangen?

A. Het zijn geen privaten, zooals men aantreft in deftige huizen, maar zoover betreft de quaestie van afvoer van fae-calia en het voldoend afloopen van urine, dan moot ik u zeggen dat zij voldoende jzijn.

5288. V. Hebt gij stank opgemerkt 1

A. Ik geloof dat er chloorkalk gestrooid wordt, als ik mij niet vergis.

5289. V. Hebt gij de privaten in alle afdeelingen van de fabriek van Regout bezocht ?

A. Neen, niet alle afdeelingen, ik heb ze hier en daar gezien.

5290. V Hebt gij de privaten in de afdeeling, die wij nu in het bijzonder bespreken, bezocht?

A. Ja.

5291. De Voorzitter; Ik wenschte nog eens eene vraag te doen: zijn uin het algemeen bijzonderheden bekend omtrent de sterfte onder het werkvolk op de fabriek waarvan wij spreken?

A. Neen, ik heb alleen geïnformeerd omtrent de zieken ten gevolge van lood-vergiftiging. Op Calvariënberg zijn 15 lichte en 2 zware gevallen voorgekomen, met verlamming van de extcnsoren.

5292. V. Hebt gij, als resultaat van uw onderzoek in de fabriek, ook eenige

foede wenken aan de eigenaars var. e fabriek kunnen geven, of aanwijzingen kunnen doen omtrent verbeteringen, die uit een hygiënisch oogpunt, in het belang van het volk zouden kunnen worden aangebracht?oede wenken aan de eigenaars var. e fabriek kunnen geven, of aanwijzingen kunnen doen omtrent verbeteringen, die uit een hygiënisch oogpunt, in het belang van het volk zouden kunnen worden aangebracht?

A. Neen.

5293. V. Niets?

A. Al don tijd die beschikbaar was, heb ik gebruikt om zooveel mogelijk fabrieken te gaan zien; ik heb dus den tijd niet gehad.

5294. De heer Goeman Borgesins: Indien thans tot u de vraag werd gedaan: welke verbeteringen zoudt gij in het belang der werklieden op de fabrieken wenschelijk achten? zoudt gij dan geene kans zien om er enkele aan te geven?

A. Ja, men zou in de plaatsen, waar de grondstoffen worden gemalen, de steenen kunnen dekken, en er zou kunnen nagegaan worden in hoever goede respirators mogelijk zijn voor die men-schen.

52C5. V. En wat zoudt gij in de afdeeling waar geglazuurd wordt wen-schen te veranderen?

A. Daar zou ik het personeel zeer dikwijls verwisselen, nooit een vast personeel aanstellen, en goed doen nagaan, dat de menschen hunne handen wasschen voordat zij eten. In het kort, ik zou eene reinheid voorschrijven, die aan het buitengewone grenst.

De vergiftigingsverschijnselen zijn ons nog al bekend.

Dr. Vrijens, die de seotie-armen uit Wijk behandelt, heeft in 5 jaren tijds 10 gevallen van loodvergiftiging geconstateerd.

5290. V. Ik wensch nog even eene vraag te doen over do ovens. Zoudt gij meenen dat een verbod wenschelijk ware om de ovens te laten ledigen, terwijl de temperatuur nog op eene zekere hoogte is?

A. Het spreekt vanzelf dat de ovens koud moeten zijn.

üat is een maatregel die de fabrikanten kunnen en moeten nemen.

530't. V. De heer Knys van Becren-broek: In verband met de vraag omtrent overmatigen of zwaren arbeid, hebt gij ook wel gezien op welke wijze de aarde, later de potten, en nog later de afgewerkte goederen van de eene plaats naar de andere vervoerd worden ? Worden zij gedragen of geschiedt het vervoer per wagen?

A. Het geschiedt alles per wagen.

5305. V'. De Voorzitter : Ik wil u nog eene enkele vraag doen. Er is straks gesproken over loodvergiftiging, maaier zijn toch ook andere ziekten, die onder het arbeiderspersoneel frequent voorkomen ?

A. Ik heb daaromtrent informaties ingewonnen bij de dokters te Maastricht, en heb toen vernomen, dat er zeer veel tering voorkomt.

5306. V. Ik vind hier in het verslag der «Vereeniging tot bevordering der volksgezondheid te Maastricht, over 1885quot;, 82 gevallen van tering enbloed-spawing, 88 gevallen van acute ziekten der ademhalingswerktuigen en 94 van acute ziekten der spijsverteringsorganen. Hebt gij verband opgemerkt tusschen die, naar het schijnt, hooge cijfers en den aard der werkzaamheden aan de fabriek ?

A. Van de acute ziekten der ademhalingswerktuigen geloof ik dit verband niet. Dit is meer het geval met de phtisis, die zich langzamerhand door het inademen van de a tof, van de aardmassa afkomstig, ontwikkelt. Te Maastricht is, vooral in de zomermaanden, de kindersterfte buitengewoon groot. Misschien is dit van invloed op het zoo even door

u genoemde cijfer der acute ziekten dei-spijsverteringsorganen, want de kinderen sterven meestal aan aandoening van het digestie-apparaat.

5307. V. Maar de 82 gevallen van keel- en longtering schrijft gij misschien voor een groot deel daaraan toe ?

A. In Limburg komt nog al veel tering voor, niet minder dan hier in Holland.

5308. V. Wat zijn uwe opmerkingen omtrent het bijzonder gevaarlijke van het werk der werklieden, die de randen van het vaatwerk behandelen ?

A. Die randen zijn nog al droog en dat geeft dus meer opstuiving.

5309. V. Dus is dat een gevaarlijk werk?

A Ja.

5312. V. Welke zijn de werklieden in die fabriek die met vergiftige stoffen omgaan ?

A. Bedoelt gij het glaceeren?

5313. V. Ik doe de vraag aan u.

A. Dan is het in de afdeeling van het glaceeren.

5314. V. Anders niet?

A. Ik heb het niet gezien.

5315. V. Heeft in deze fabriek nachtwerk plaats ?

A. Do stokers van do ovens doen nachtwerk.

5316. V. Andere werklieden niet?

A. Ik weet het niet zeker.

5317. De heer Goeimin Borgesius: Er zijn ook getrouwde vrouwen in deze

j fabriek. Hebt go ook geïnformeerd of er voor en na do bevalling gelet werd op de hygiënische eischen, in dien zin ^! dat de noodige tijd gegeven werd ?

A. Ik heb die vraag gesteld aan den fabrikant, en deze heeft mij gezegd, dat dan vrijheid ten aanzien van het bezoeken der fabriek gegeven wordt.

5318. V. Hebt gij niet getracht op andere wijze omtrent dit punt gegevens te verkrijgen ?

A. Neen.

53'! 9. De heer Ruys van Beeren-Ijroek : Is het u bekend dat in de fabriek crèches bestaan waar de getrouwde vrouwen eenige dagen, bij voorbeeld 14 dagen na de bevalling hunne zuigelingen kunnen deponeeren, terwijl de vrouwen op de fabriek zijn ?

A. Ik heb het niet geboord.

5S20. V. Hebt gij die crèches ook niet ! gezien in de fabriek ?

A. Neen.

53-21. De Voorzittel*: Kunt gij zeggen dat ze er niet zijn?

A. Neen, dat weet ik niet.

53-2-2. V. Wij zullen nu overgaan tot de afdeeling glas. Ik verzoek u ook daaromtrent een exposé te geven, zooals gij zoo even deedt voor het artikel aardewerk.

A. De grondstoffen van het glas zijn zand, soda, glasscherven enz., en voor de betere soorten kwarts en menie. Die stoffen worden gedroogd, gemengd en gemalen, dat ook veel aanleiding geeft tot stof.

De menie wordt in de fabriek gemaakt door ongeveer 10 werklieden, twee a driemaal per jaar. Wij hebben het niet gezien.

53^l23. V. Volgt nu het werken in de ovens ?

A. De grondstof wordt gesmolten in de smeltkroezen, en daarna wordt de gesmolten zelfstandigheid geblazen

53-24. V. Hebt gij die werkzaamheden bijgewoond ?

A. Ja.

5326. De heer Buys van Beeren-broek : Wanneer die quot;stukken geblazen zijn, worden zij verder afgewerkt en gebracht boven den oven, waarin het glas gesmolten is, en moeten daarin eenige uren langzamerhand verkoelen*?

A. Ja, die ploeg bestaat uit 7 personen, waarvan 3 volwassen zijn.

5327. V. Die stukken worden dan gebracht op het spoor wegje daarboven en verkoelen dan langzamerhand. Van welken leeftijd zijn nu de daarbjj geplaatste jongens ?

A. Van 12—10 jaar voor het lichte werk en van 10—18 voor het zwaardere.

5328. V. De blazers zijn volwassen mannen, niet waar?

A. Ja.

5329. V. De jongens van 12 tot 10 jaar doen het lichtere werk, waarin bestaat dat ?

A. In de eerste plaats heeft men een jongen, meestal de jongste, om den vorm af te koelen en de glaspijpen schoon te maken; een tweede om de gemaakte voorwerpen in de koelovens te brengen ; de derde om de gemaakte voorwerpen te verwarmen en de gewenachte gedaante te verkrijgen; een vierde om het glas uit den kroes te halen en nog eens aan de ovens te brengen voor het bijwerk.

5330. V. Acht gij dat werk zwaar voor die jongens?

A. Üp zich zelf niet, maar er zijn vele bezwaren aan verbonden door het nachtwerk. De ploegen werken afwisselend, de eene de eene week, de andere in de volgende week gedurende den nacht.

5331. V. In de nabijheid van die ovens, waar het glas gesmolten wordt, is zoowel des zomers als des winters, een vrij hooge temperatuur. Is dat van nadeeli-

fen invloed op de gezondheid van dieen invloed op de gezondheid van die

inderen ?

A. Zeer zeker is het niet aanbevelenswaardig.

5382. V. Hoe zagen zij er over 't algemeen uit?

A. Zeker niet ongunstiger dan de aard-werkers ; maar ik heb er over 't algemeen geen ongunstigen indruk van gekregen.

5333. V. Wanneer het glas uit de koelovens komt, wordt hot gesorteerd. Dat geschiedt in een groot lokaal naast de glasblazerij Is dat behoorlijk geventileerd ?

A. Ja, het is van boven en aan de kanton met jalouziën geventileerd. Het is heel hoog, zoodat het er zelfs tocht.

5334. V. Voor dat sorteoren worden vrouwen gebruikt. Is dat een zwaar werk ?

A. Neen.

5335. V. Nadat het glas gesorteerd is, wordt het geslepen. Men heeft in de slijpafdeeling in de eerste plaats het slijpen van kleine stukken. Is dat werk ongezond of gezond ?

A. Men kan geene stofontwikkeling zien; maar naar ik geïnformeerd heb bij eenige doktoren, komen bij slijpers vele gevallen van tering voor. In de laatste jaren is het natslijpen in gebruik gekomen. Vroeger geschiedde dit droog.

5336. V. Worden in dat lokaal ook exhausters gebruikt?

A. Ja.

5337. V. De atmosfeer is dus niet met stof bezwangerd ?

A. Neen.

5338. V. Bij dat slijpen van kleine glazen komt nog eene andere werkzaam-

heid, namelijk het aanleggen van randen.

Daarvoor worden kleine ovens gebruikt, waaraan ook vrouwen werken?

A. Ja.

5339. V. Is dat nadeelig?

A. Ja, die menschen staan voor een heet vuur.

5340. V. En nemen zij voorzorgsmaatregelen ?

A. Zij dragen brillen.

5341. Hoelang werken zij?

A. Den gewonen werktijd, meen ik.

5342. V. En hoe-gaat het slijpen van groote stukken?

A. Dat gebeurt ook nat.

5343. V. Geschiedt dat door mannen, vrouwen of meisjes?

A. Door mannen.

5345 V. Welke bewerking ondergaat het glas nog meer na het slijpen?

A. Dan wordt het wel gegraveerd.

5346. V. üp verschillende wijze?

A. Ja, met de hand of machinaal.

5347. V. Wordt daarbij stof ontwikkeld ?

A. Dat kan ik niet zeggen. Het glas wordt van binnen en buiten met vet bekleed, en dan worden er met een stift de figuren in gemaakt.

5348. V. Er wordt ook gegraveerd bij wijze van drukken. Daarbij wordt hot

las gedompeld in een vloeistof en wordt et in de zuurkamer bewerkt?

A. Ja, maar daar zijn slechts twee menschen voor.

5349. V. Welke stof ontwikkelt zich daar'?

A. Zuur- en waterstof, maar de man die dat werk deed was er al 15 jaar.

5350. V. En hoe zag die er uit?

A. Gewoon.

5351. V. Waren de lokalen behoorlijk geventileerd?

A. Het was een klein lokaal, maar er was van alle kanten licht door ramen.

5353. De Voorzitter; Hebt gij in de glasslijperij opgemerkt, dat de vrouwen, die daar zaten, groene brillen droegen ?

A. Ja.

5354. V. Hebt gij kunnen constateeren, dat onder de vrouwen in die afdeeling veel oogziekten voorkwamen?

A. Dat weet ik niet, daarvoor zou men al die menschen nader moeten onderzoeken.

5355. V. Hoeveel hebt gij er wel on derzocht ?

A. Ik heb er geen onderzocht.

5356. quot;V. Dus gij weet het niet?

A. Neen.

Ik heb ook nooit gehoord dat op Cal-variënberg, waar die menschen dan zouden komen, bijzonder veel oogziekten geconstateerd worden, en daar kom ik nog al eens.

5357. V. Anders het feit dat groene brillen verstrekt worden bij arbeid, wijst er op dat het een bedenkelijke arbeid is?

A Ja, het is een schrikkelijk licht.

5358. Do heer Goeman Borgesius: Ik heb voor mij liggen een rapport omtrent glasblazerijen in het noorden des lands. Daarin schrijft de burgemeester van de plaats, dat naar zijne overtuiging een werktijd van twaalf uren voorkinderen in glasblazerijen, vooral waar zij 's nachts ook moeten werken bij afwisseling, te lang is met het oog op de groote hitte, die de jongens daar reeds moeten lijden.

A. Ik moot zeggen, zoo'n oven is niet alles, en twaalf uur is voor jongens lang. Het geheele werk vind ik niet aanbevelenswaardig.

5359. V. Hebt gij ook gevraagd of onderzocht of dat werk op de gezondheid van de jongens een schadelijken invloed uitoefent?

A. Dat is moeilijk te onderzoeken, dan zou men persoon voor persoon moeten nagaan. Men kan het echter wel afleiden; het ligt in den aard der zaak. dat het werk niet gezond kan zijn.

5360. V. U hebt straks gezegd, dat over het algemeen dé menschen in de glasblazerijen er niet slechter uitzagen dan die in de aardewerkfabrieken. Nu zegt gij dat deze er wel ongunstig uitzien, en daaruit moet ik dus opmaken, dat de menschen in de glasblazerijen er ook niet gunstig uitzien.

A. Het is geen werk dat men zoo onverschillig kan toevertrouwen aan kinderen.

5361. V. Welke verbeteringen zoudt gij voor die afdeeling in het belang der hygiëne wenschclijk achten?

A. Ik zou wensohen dat het slijpen van het glas nat geschiedde; dat er groote, ruime, goed geventileerde zalen waren; en op de glasblazerij geen kin-

deren werkten, terwijl ik nachtarbeid voor die kinderen zeer afkeurenswaardig vind.

5362. V. Gij spraakt zoo even van nieuwe en oude gebouwen. Is een gedeelte van die fabriek gevestigd in nieuwe en een ander gedeelte in oude gebouwen ?

A. De aardewerkfabriek is gevestigd in nieuwe gebouwen, die over het algemeen voldoende zijn ; het slijpen geschiedt in luchtige, vrij goed geventileerde zalen.

5363. V. Men heeft mij gezegd — ik kan verkeerd ingelicht wezen ■— dat het grootste gedeelte van de werkzaamheden op die fabriek plaats had in minder gunstige oude gebouwen?

A. Grootendeels durf ik niet zeggen.

5364. V. Maar toch voor een groot deel?

A. Ja. Er zijn oude en minder oude gebouwen bij. Het is een oude fabriek.

5365. V. En lieten die oude gebouwen uit het oogpunt der gezondheid veel te wenschen over in vergelijking met de nieuwere ?

A. Ik kan dit niet bepaald zeggen, omdat ik niet geloof in alle gebouwen geweest te zijc.

537-1. De Voorzitter: In sommige afdeelingen, zooals door de aarde- en glaswerkers en door de ovenstokers, wordt des nachts gewerkt. Doch deze mededeeling hebt gij al wederom van den fabrikant ?

A. Ik kon de waarheid daarvan toch moeilijk in persoon constateeren ?

5372. V. De vraag wat er zoo al persoonlijk, ook omtrent de toestanden bij nacht, door u zou kunnen geconstateerd worden, zullen wij daarlaten.

Zoudt gij mij cenige mededeelingen willen doen aangaande de ceramick-fa-briek en andere fabrieken ?

A. Het aardewerk wordt daar op dezelfde wijze bereid als in de andere fabriek.

5373. V. Wat de -wijze van werken betreft refereert ge u dus aan de mededeelingen die ge gedaan hebt omtrent de afgehandelde fabriek. Kan daarmede volstaan worden?

A. Dat wil zeggen, de ligging van de céramique is veel gunstiger dan die dei-fabriek van den heer Regout. Zij ligt aan alle zjjden open, in een veld, zoo mooi als het maar kan; en het terrein is veel uitgestrekter, 11 hectaren voor slechts 800 werklieden.

5374. V. Hebt gij die fabriek ook bij deze gelegenheid voor het eerst bezocht?.

A. Ja.

5375. V. Hebt ge eenigermate opmerkenswaardige afwijkingen waargenomen in do wijze van werken (altijd in verband met de onderwerpen van deze enquête) in vergelijking met de fabriek van den heer Regout?

A In het algemeen is alles er grooter; verder van elkander gelegen, nieuwer.

5376. V. Hebt gij daar ook het ledigen van zulk een oven bijgewoond?

A. Ja.

5377. V. Was uw bezoek geannonceerd ?

A. Neen.

5378. V. Was de oven heet?

A. Neen.

5379. V. Ge kwaamt dus onverwacht?

A. Ja, met den heer Bekaar.

5380. V. Hoe was het uitzicht van de werklieden in die fabriek?

A. De aardewerkers zien er ook niet gunstig uit. De vormers in het algemeen niet.

5381. V. Hebt gij ook nog bijzonderheden mede te deelen omtrent die fabriek ?

A. Het malen van de grondstof geschiedt in een groot lokaal en nat, zoodat er volstrekt geen stofontwikkeling is waar te nemen.

5382. V. In die fabriek werken 97 jongens van 16 tot 18 en 51 jongens van 12 tot 16 jaren ?

A. Juist, doch niet van 12 tot 16 maar van 13 tot 16 jaren.

5383. V. Worden jongens beneden de 13 jaren niet aangenomen?

A. De fabrikant neemt jongens van 12 jaren niet aan.

5385. V. Zijn er gehuwde en ongehuwde vrouwen ?

A. 18 gehuwde en 16 ongehuwde vrouwen cn verder 28 meisjes van 16 tot 18 en 27 van 12 tot 16 jaren.

5386. V. Worden meisjes van 12 jaren wel aangenomen ?

A. Neen, dit moet ook zijn van 13 to 16 jaren.

5387. V. quot;Wordt er 's nachts gewerkt in deze fabriek ?

A. Door de stokers.

5389. V. Hetzelfde geldt zeker voor den Zondag ?

A. .Ta.

5390. V. Hebt gij nog andere mede-deelingen ?

A. Jn eene oude zaal van de fabriek Clermont worden de atecnen nog droog gemalen, door 4 a 5 werklieden; veel stofontwikkeling.

5391. De heer Itnvs van Boereu-Itroek : Zijn de lokalen goed gereinigd ?

A. Er heerscht groote zindelijkheid.

5392. V. Zijn de vloeren van hout of van steen 1

A. Dat weet ik niet. De zalen zijn ruim en goed verlicht; die der potvor-mers hebben tuimelramen en worden geventileerd door exhausters. In die zalen zijn de afgesloten droogkasten.

5393. De Voorzitter: Wilt gij ons nu uwe bevindingen mededeelen in do behangselpapiorfabriek van ,T. H. Rutten. Is dat eene dergelijke fabriek als waarvan gij gesproken hebt, behoorende aan de gebroeders Regout ?

A. Deze is grooter. Er zijn 5Ü werklieden en er worden jongens van quot;12—IC jaar gebruikt.

5394. V. Vrouwenarbeid komt daarbij niet te pas ?

A. Neen. De arbeid duurt er 's morgens van 7—d2 en 's namiddags van ï—7 uren. Des winters een half uur later. Rusttijd van een kwartier tot 20 minuten in voor- en namiddag. Nachten Zondagswerk komt er niet voor; overwerken is er zeldzaam.

5395. V. Hebt gij daar ook iets onderzocht omtrent het gebruik van vergiftige stoffen ?

A. Volgens opgaaf van den fabrikant worden vergiftige verfstoffen in geringe hoeveelheid verwerkt tot vermenging van de andere verfstoffen.

5396. V. Maar buiten die mededeelin-gen van de fabrikanten weet gij daaromtrent niets ?

A. Pardon. Maar ik moet u ook doen opmerken dat een enkel onderzoek niet voldoenden waarborg zou geven dat die . stoffen niet gebruikt worden, men zou herhaalde malen en geheel onverwacht een onderzoek moeten instellen.

II.

5397. V. Een onderzoek heeft immers i nooit plaats gehad ?

A. Zoover mij bekend, niet.

5398. V. Hebt gij verder nog iets omtrent die fabriek mede te deelen ?

A. Ja. Het koken van de lijm heeft ; plaats in een kelder, waar veel walm j ontwikkeld wordt en waar de afvoer van dien walm alleen kan geschieden : door een keldergat, üp het oogenblik dat ik kwam, trof ik er een man aan, die het oog hield op het koken van lijm op een kleine kachel. Bij de gebroeders Hegout heeft het koken van lijm in een grooten ketel in de lucht plaats, zoodat do werklieden volstrekt geen last van walm hebben.

De lokalen zijn laag van verdieping, maar enorm groot vergeleken met het aantal werklieden, en goed verwarmd en verlicht. Het zijn zeer oude gebouwen. De jongens, die daar aan het werk zijn, worden meestal gebruikt als ophan-gers van rollen en zijn behulpzaam bij het drukken. Zij roeren de verfstof in een bak gelijk; wanneer dat gedaan is, wordt de stempel goed nat gemaakt op het papier geplaatst, en helpen zij mede om den hefboom aan te drukken, hetgeen een zeer lichte arbeid is.

De fabriek bestaat uit twee gebouwen ; het eene waar de handdrukkers werkzaam zijn, het andere waar machinaal gedrukt wordt; beide deelen zijn echter met elkander in verbinding, zoodat men in geval van brand altijd weg kan komen. Overigens zijn er in die oude gebouwen nauwe trapjes.

5399. V. Kunt gij ons nu het een en ander mededeelen over de wollendeken-fabriek van Jules Regout ?

A Daar wordt als grondstof wol gebruikt. Het groote voordeel ia dat zij gereinigd ingekocht wordt, en dat reinigen niet in de fabriek behoeft te geschieden. Machinaal wordt de grondstof in een vertrek door één persoon door elkander gemengd. Daar zweven natuurlijk wolvlokken in de lucht. Dan wordt de stof gevet met oleïne, gecardeerd, gesponnen en geweven. In dat cardeer-lokaal, dat zeer groot is werken 7 vrouwen. 3 mannen en een meesterknecht. Alleen is mij opgevallen dat de machines daar nog al dicht bij elkander staan.

5400. V. Is dat zwaar werk?

A. Neen.

5401. V. Het personeel is niet groot, in 't geheel 34. Er zijn 7 jongens van 16 tot 18 en 9 van 12 tot 14 jaar. Voorts 1 gehuwde en 3 ongehuwde vrouwen en de rest mannen? Komt dat overeen met uw gegevens?

A. Jawel.

5407. V. De heer Buys van Beeren-broek: Behalve het cardeeren, wordt er ook gesponnen ?

A. Ja, er is een spinnerij en een weverij. Daarvoor zijn groote lokalen, waar, in verhouding tot het getal personen, dat er werkt, overvloed van lucht is.

5408. V. Is het geen afmattend werk?

A. Neen.

5409. V. Het vollen heeft in een volgend lokaal plaats, niet waar?

A. Ja, daar worden de dekens met zeep behandeld.

5410. V. Is dat een groot lokaal?

A. Ja, en zeer hoog van verdieping?

5411. V. Daar werken alleen mannen, niet waar?

A. Ja.

5412. V. Daar is noch des nachts, noch overmatige arbeid ?

A. Neen. De afval wordt in de droog-kamer gebracht en de dekens, nadat zij gereed zijn, in de zoogenaamde zwa-velkamer. Ik heb nagegaan in hoever dat nadeelig kon zijn voor de gezondheid. Doch kwaad kan het niet. Kr zijn twee kleine kamers voor die bewerking. In iedere kamer is een gemetselde bak, waar pijpzwavel in gelegd wordt. Die zwavel wordt in brand gestoken met een stuk gloeiend ijzer. Door de verbranding van zwavel ontstaat zwavelig-zuur. Om dat zwaveligzuur in het lokaal te houden zijn alle reten met leem toe-geplakt, zoodat er niets ontsnappen kan. Men moet dat doen. anders zou de ge-heele bewerking noodeloos zijn.

5414. V. En dan worden de dekens nog gedroogd, niet waar ?

A. Ja.

5415. De Voorzitter; Laat ons thans overgaan tot de Koninklijke Nederland-sche papierfabriek van L'Hoeste.

Het talrijk personeel van die fabriek bestaat uit;

241 mannen.

16 jongens van 16—18 jaar.

7 « »12—16 »

69 gehuwde vrouwen.

108 ongehuwde »

41 meisjes van 16—18 jaar, en 36 » » 12—16 jaar.

Niet waar?

A. Ja.

5416. V. Daar hebt gij waarschijnlijk nog al interessante ondervindingen gemaakt. Zoudt u ons daarvan een en ander willen mededeelen ?

A. Aan de eischen, die men met het oog op do hygiëne kan stellen, ia over het algemeen goed voldaan.

5417. V. Hadt gij die fabriek vroeger ook al bezocht?

A. Jawel.

5424. V. Hebt gij daar bedenkelijke zaken waargenomen ?

A. Neen, daar is goed gezorgd voor de gezondheid.

5425. V. Werken de meisjes, die op die fabriek nog al talrijk zijn — ongeveer 80 beneden de 18 jaren — ook in de lompen ?

A. Neen, dat zijn meestal volwassen vrouwen.

5426. V. Welken arbeid verrichten die meisjes ?

A. Zij worden gebruikt voor het fatsoeneeren, knippen van papier, modellen maken, het tot pakketten verwerken, enz.

5427. V. Worden zij niet voor anderen arbeid gebruikt ?

A. Neen, tot zwaren arbeid worden zij niet gebruikt. Wel worden zij gebruikt tot liet satineeren van papier.

5428. V. Is het satineeren niet schadelijk voor de gezondheid?

A. Neen. Er bestaat wel eenig gevaar voor de machines.

5429. V. Ei- worden dus geene stoffen aangewend, schadelijk voor de gezondheid ?

A. Voor zoovor mij bekend, niet.

5430 V. Werken de aankomende meisjes met de volwassen werklieden de gewone uren medequot;?

A. Ja, zij werken van 's morgens 7— 11 Vj en van 's middags 1—6¹/_!! uur.

5431. V. Werken zij over, doen zij nachtwerken of moeten zij Zondags arbeiden ?

A. Neen, dat niet. Nachtwerk geschiedt alleen door stokers en machinisten.

' 543-2. V. Er zijn 23 jongens in de fabriek. Wat doen die daar?

A. De machine smeren, boodschappen doen en andere kleine werkzaamheden.

5433. V. Aan den fabriekmatigen arbeid nemen zij dus geen deel ?

A. Dat heb ik niet gezien.

5434. V. Staat die fabriek in eene gunstige reputatie wat betreft den gezondheidstoestand van het personeel, of doen €r zich daarbij bedenkelijke verschijnselen voor?

A. Zoover mij bekend niet, en ik heb er nog al wat over hooren spreken.

5435. Hebt gij. wat het vrouwen-personeel in zijn vollen omgang betreft, nooit eenigerlei min gunstige mededee-ling op het stuk der zedelijkheid ontvangen ?

A. Ik heb er nooit iets van gehoord.

5436. V. Van vroegere jaren ook niet ?

A. Ook niet,

5437. V. Zitten de vrouwen bij elkander ?

A. Behalve bij hot satineei en, dat door mannen en vrouwen gezamenlijk verricht wordt, werken de vrouwen in afzonderlijke zalen.

5438. V. Hebt gij don indruk verkregen, dat do arbeid der volwassen vrouwen in het algemeen minder gunstig •werkt op haar phjsiek?

A Dat kan ik niet zeggen.

5439. V. Acht gij het werk, dat de vrouwen verrichten, geschikt voor vrouwen?

A. Zeker.

5440. V. Ik spreek niet van het maken van pakjes, maar ook van hot uitzoeken van lompen. Vindt gij dat ook geschikt ?

A. Ja, dat is iets anders. Het sortoe-ren van lompen is wel geen zwaar werk, maar het kan gevaarlijk zijn juist dooide stofontwikkeling.

5442. V. Worden die lompen, voordat men ze sorteert, ontsmet?

A. Neen.

5443. V. Zou dat kunnen geschieden, zonder overdrovene en oninwilligbare eischen aan de industrie te stollen?

A. Men zou dan ontsmettingsovens moeten hebben, maar het zou een verschrikkelijk werk zijn, want de lompen •worden met groote karren aangevoerd.

5444. V. Als ik u goed begrijp, acht ge het dus in theorie wenschelijk, maar zoudt ge het in de practijk een over-matigen eisch vinden?

A. Wenschelijk is het zeker, maar zonder de industrie to veel te benadee-len zou het bezwaarlijk zijn.

5445. V. Gebeurt het ergens buitenslands in dien tak van nijverheid ?

A. Naar mijn weten niet.

544C. De heer Ruys van Beereu-hrock: In de eerste plaats heeft men in de fabriek het lompen sorteeren. Zijn de zalen, waar dat geschiedt, geventileerd ?

A. Ja, met tuimelramen.

5447. V. Niet op andere wijze, niet met exhausters?

A. Noen, maar het zjjn zoo groote zalen, dat ik uit oen sanitair oogpunt geen verandering noodig acht.

5448. V Het snijden en sorteeren geschiedt uitsluitend door vrouwen ?

A. Ja.

5449. V. Moeten zij niet andere kleeding aantrekken, als zij in de fabriek komen ?

A.Ja.

5450. V. Heeft men er ook eone kleedzaal ?

A. Ja.

5451. V. Heeft men in die kleedzaal wasinrichtingen, waar gelegenheid bestaat om zich te reinigen ?

A Ja

5452. V. Wanneer de lompen gesorteerd zjjn, gaan ze naar de magazijnen. Worden ze daar gebracht door vrouwen ?

A. Ja.

5i53. V. Is het uiterlijk van de lompensorteerders ongunstiger dan van de andere vrouwelijke werklieden?

A. Ik heb niets ongunstigers opgemerkt. De vrouwen die daar werken zijn ouder dan de anderen. De lompensor-teerders zijn tusschen de 30 en 40 jaren, de andere meisjes zijn van 20 a 25 jaren en jonger.

5454 V. Nadat de lompon gesorteerd zijn, wat gebeurt dan ?

A. Dan worden ze gebuild in afgeschoten kasten, waarin eene machine draait.

5455. V. Is dat werk ongezond ?

A. Noen.

5456. V. Zijn die werktuigen afgesloten ?

A. Totaal.

5457. V. En als de lompen gebuild zijn, wat dan ?

A. Dan worden ze gekookt en dus ook ontsmet in groote ijzeren cylinders.

5458. V. En daarna worden ze gebleekt ?

A. Ja. D;it geschiedt op eenigen afstand in een groot lokaal door'2 of drie lieden. Iets ongezonds valt daarbij niet op te merken, hinderlijke reuk is er niet.

5450. V. Hebt gjj iets mede te deelen ten aanzien van het raaien der lompen ?

A. Neen, de lokalen zijn ruim en goed geventileerd

54C0 V. Bij het maken van papier wordt ook wel hout gebezigd ; hebt gij de houtafdeeling bezocht?

A. Zij is een zeer ruim lokaal. Het hout wordt er gezaagd, gekapt, gekloofd en gereinigd. De kleine splinters worden gesorteerd en in groote ketels in zwaveligzure kalk gekookt, waarbij niets ongezonds plaats heeft,

5461. V, En bij het bereiden van de zwaveligzure kalk ?

A, Ook niet.

5464. V. Bij het satineeren van het papier wordt gebruik gemaakt van meisjes, die staande of zittende haar niet te zwaar werk doen De satineermachine zelve wordt door mannen bediend. Onder welk toezicht staan die meisjes daar?

A. Onder eene opzichteresse.

5465. V. Is de inpakzaal behoorlijk ruim ?

A. Ja, evenals allo andere zalen.

5466. V, Gij hebt gezegd, dat de vrouwen van half twaalf tot één uur schafttijd hebben, ofschoon in andere fabrieken die tijd gewoonljjk van 12 tot '1V₂ uur is. Weet gij daarvan de reden?

A. De mannen gaan ook van 12 tot 1V₂ schaften; de vrouwen gaan een half uur vroeger, om thuis het eten gereed te kunnen maken. Daardoor komen tevens mannen en vrouwen weinig met elkaar in aanraking. Alleen des avonds verlaten allen de fabriek op hetzelfde uur.

5467. V. Hoe is de ligging van de fabriek ?

A. Zeer gunstig, op een van de hoogste punten van Maastricht, vlak aan de Maas; er is genoeg licht en lucht.

5468. V. Hoe is liet met de privaten gesteld?

A. Die zjjn heel goed, er zijn drie groepen, afgescheiden voor mannen en vrouwen. J)e faecaliën worden directnaar de Maas afgevoerd ; door een centraal riool worden zij met groote kracht weggespoeld. Er is geen reuk, er worden dan ook 10 000 kub. meters water per minuut afgevoerd. Trouwens bij papierfabricage is altijd veel waterverbruik.

546!). V. Waar heeft de chloorberei-ding plaats ?

A. Buiten op een open terrein. Het geschiedt machinaal, in gemetselde bakken, die aan den buitenkant met houten planken zjjn afgesloten, zoodat er van reuk geen sprake is en geen nadeelige gassen ontsnappen. Ik heb dit werk laten doen terwijl ik er was.

5470. De Voorzitter: Zoudt gij ons nu het een en ander willen meedeelen omtrent de spijkerfabriek van den heer Thomas Regout. Daar zijn 00 mannen werkzaam, 9 jongens van lö—18 jaar, 11 jongens van 12—16 jaar, 8 ongehuwde vrouwen en een meisje tusschen de 16 en 18 jaar?

A. Ja.

5471. V. Hebt gij ook eenige bijzondere bevindingen omtrent die fabriek mede te deelen?

A. Er is zeer veel geraas. Wanneer men er uit komt, kan men in de eersto oogenblikken bijna niet hooren. Ik geloof dus wel dat dit geraas tot doofheid bij de werklieden aanleiding kan geven.

Verder is er een groot bodemluik dat niet beschermd is, en dat ik nog al gevaarlijk vind.

5472. V. Zou dat luik gesloten kunnen worden, zonder hinder voor het bedrijf ?

A. Ja.

5473. V. Zijn er naar uw weten ook ongelukken gebeurd?

A. Daarvan is mij niets bekend. Verder heb ik opgemerkt, dat het ziften van de spijkers machinaal geschiedt, dat daarbij drie personen bezig zijn, en dat er niet veel stof ontwikkeld wordt, daar die zwaar en min of meer vochtig is.

5474. V. Welken bijzonder schadelijken kant heeft dan deze fabriek ?

A. Eigenlijk geen Alleen zijn de twee werklieden, die aan den oven staan, waar de spijkers gegloeid worden, aan een nog al hooge temperatuur blootgesteld.

Die bakken met spijkers worden er om de '2 uren uitgenomen en door andere vervangen. Een 10 minuten staan zij dus bloot aan groote gloeihitte. Wel worden daarbij schofels gebruikt met lange stelen, doch de temperatuur waaraan zij in dien tusschentijd blootstaan is nog al aanmerkelijk.

5475. V. Dat werk wordt toch zeker niet door ongehuwde vrouwen gedaan?

A. Neen, die houden zich uitsluitend bezig met ziften en verpakken.

5476. V. Overwerken gebeurt daar zelden en Zondags- en nachtwerk komt daar nooit voor, niet waar?

A. Neen.

5477. V. Dan kunnen wij van deze fabriek afstappen. Wij komen nu tot de tabakslabriek van de heeren gebroeders Philips. Daarop werken 55 man, twee jongens van Ui tot IH en 14 van l'i tot 16 jaar; verder 26 gehuwde en 38 ongehuwde vrouwen, benevens quot;2 meisjes beneden de 18 jaar. Hebt gij die meisjes en die ongetrouwde vrouwen daar aan het werk gezien ?

A. Ja, ik heb de geheele fabriek nagegaan.

5478. V. Wat deden die vrouwen voor werk?

A. Die vrouwen worden gebruikt voor het maken van sigaren. Zij werken in twee zalen en die laten, wat de ruimte betreft, het is trouwens een oud gebouw, wel wat te wenschen over. In de zaal waar '29 vrouwen werken, heeft iedere vrouw 3 kubieke meter lucht, en in de zaal waar '25 vrouwen werken, heeft iedere vrouw p.m. S'/j kubieke meters. Dit vind ik te weinig voor zalen waar tabak verwerkt wordt. Het is mij opgevallen, dat in het algemeen de ruimte in deze fabriek wel wat te wenschen overlaat, want hier is hoofdzakeljjk ruimte en goede ventilatie noodig.

Ik heb onder anderen 5 lokalen speciaal nagegaan.

In de eerste plaats heb ik de spinnerij bezocht, waar '23 werklieden zijn. De menschen hebben daar te beschikken over ongeveer 13 kubieke meters lucht per hoofd.

5479. V. Wilt gij het werk beschrijven, dat in die afdeeling gebeurt?

A. L)e tabak wordt daar tot draden gesponnen en gesausd.

5480. V. Dus daar wordt roltabak gemaakt?

A. Ja. •

Daar is nog al een penetrante tabakslucht, en ook riekt het er erg naar de saus, die ze daar gebruiken. Dat is een zeer onaangename lucht. Er zijn 4 vensters en één bovenlicht; drie van de vensters kunnen geopend worden.

In de sorteerkamer van tabak wordt veel stof ontwikkeld. Zes personen zijn er werkzaam, waarvan ieder zoo wat over 14 M^J. lucht te beschikken heeft. Er kan maar één venster geopend worden.

De zaal wordt verlicht door 4 vensters. Er heerscht een onaangename, penetrante tabakslucht.

De sorteerkamer van sigaren is over het algemeen lichter; daar zijn 10menschen werkzaam die zoo wat over 30 M³. lucht beschikken.

5481. V. Maar hoeveel man zitten op de sigarenmakerij ?

A. Daar zitten op eene zaal '29 vrouwen en op de andere '25.

548*2. V. Dus de sigaren worden alleen door vrouwen gemaakt ?

A. Zij maken ook sigaretten.

5483. V. Wat doen de jongens dan?

A. Kistjes maken, sorteeren, strippen.

5484. V. En de meisjes, zoo weinig als er dan zijn?

A. Sigaren en sigaretten maken.

5487. V. Hebt gij iets bijzonders mede te deelen over de ijzergieterij ?

A. Neen, daar is de toestand gewoon.

5488. V. En op de zinkwitfabriek?

A. Uie fabriek, welke ik bezocht heb,

ligt ongeveer op een kwartier afstand van Maastricht, in een open veld. Ik ben dikwijls langs die fabriek gekomen, maar aan den plantengroei in den omtrek der fabriek kan men niets bemerken van schadelijke dampen. Daar zijn 14 mannen en 3 jongens werkzaam. De fabricage heeft ongeveer op de volgende wijze plaats. Er zijn 4 ovens, waarin het mengsel van zinkerts met cokes gedaan wordt. Zoodra nu de werkman ziet dat zich zinkdampen gaan ontwikkelen, sluit hij den oven. Bjj een hooge temperatuur van 300° wordt het zinkgas door een tamelijk langen weg, door zeer dikke, zware pijpen op- en afgevoerd naar eene afzonderlijke condenseerka-

mer, in de condensators, üit Geschiedt zonder eenig nadoel voor de gezondheid der werklieden. Nadat het zinkwit is verzameld, wordt het in kisten verpakt, waarbij geene respiratoren worden gebezigd. En daarbij heb ik ook niet veel stofontwikkeling waargenomen, omdat het zinkwit zwaar is.

Nu moet ik echter het volgende doen opmerken.

In die lange pijpen blijft altijd zinkwit hangen, dat wekeljjks verzameld wordt en wel 800 tot iOÖO kilo bedraagt. Dat is niet zoo zuiver en moet in een aparten zifter gezift worden. Dit geschiedt in een groot lokaal, gedeelteljjk ook als paklolcaal gebezigd, in open zifters.

Voor dat werk worden twee jongens gebruikt, die ook niet van respiratoren voorzien zijn. Zij werken hoogstens'2V₂ dag daaraan en worden op andere dagen van de week met ander werk beziggehouden.

5489. V. Hebt gij wel eens den schadelijken invloed van dat werk ontdekt ?

A. Dr. Vrijens, de geneesheer van de zinkwitfabriek, heeft mij verklaard, dat in de vier jaren, dat hij de mensehen behandelt, geen geval van vergiftiging is voorgekomen.

5400. V. Is er een atzonderiijke dokter aan die inrichting?

A. Dat wil zeggen, hij wordt dooiden fabrikant betaald. Do arbeiders hebben niet alleen vrij dokter en apotheker, maar voor hun vrouwen ook verloskundige hulp. Dr. Vrijens verklaart dat de toestand niet ongunstig is. Het zijn meestal buitenmenschen, die ook buiten wonen, en wel 14 volwassenen en 3 jongens, die in dag- en nachtploegen verdeeld zijn.

£491. V. Wat de volwassen menschen betreft zullen wij dit daarlaten ; maar was de toestand der lokalen van dien aard, dat gij aanstonds zaagt, dat daar maatregelen zouden te nemen zijn, nog meer in het belang van de gezondheid van het werkvolk?

A. Neen.

5492. V. Zoudt ge meenen dat het wcnschelijk zou zijn het werken van kinderen in fabrieken en werkplaatsen, dat thans volgens de wet van 1874 verboden is beneden lü jaren, ook te verbieden tot een hoogeren leeftijd ?

A. Voor sommige industrieën zou ik het wenschelijk vinden, maar voor be-hangselfabrieken bijv. zou ik het niet noodig achten, want dat daar jongens van 12 jaar werken, heeft zulk een groot nadeel niet. Het is licht werk.

5493. V. Maar het kan toch bedenkelijk zijn als er vergiftige stoffen gebruikt worden.

A. Ja, maar datzelfde is het geval ton aanzien van volwassenen, het inademen staat gelijk.

5494. V. Ik releveer het, omdat gij bij voorkeur die fabrieken aanwijst als inrichtingen, waar gij jongens zoudt willen toelaten.

A. Omdat de arbeid er niet zwaar is, maar met reserve omtrent de kleurstoffen.

5495. V. En de andere fabrieken 7

A. Ik zou het niet wenschelijk achten

dat in glasblazerijen en aardewerkfabrieken jongens van 12 jaren werden toegelaten.

549ü. V. Tot welken leeftijd zoudt gij wenschen dat het verbod werd opgevoerd ?

A. Minstens tot 14 jaren.

5497. V. Hebt gij met fabrikanten wel gesproken over het opvoeren van het verbod tot 14 jaren?

A. Neen.

5498. V. Welke is uwe meening overliet werken van vrouwen en aankomende meisjes in de fabrieken ?

A. Waar de arbeid niet zwaar is, zie ik in den arbeid van vrouwen en meisjes geen bezwaar. De vraag is of zij met thuis te blijven leven kunnen.

5499. V. Wat gij zeidet over den leeftijd, geldt dat ook voor de meisjes?

A. Ja.

5500. V. En welk is uw oordeel over den arbeid van gehuwde vrouwen ?

A. Ik heb op dit punt geene speciale ervaring. In het algemeen meen ik dat de plaats van de vrouw is in het gezin. Maar tinancieele invloeden doen zich hierbij gelden.

De vraag is, of de man genoeg verdient om in de kosten van het gezin te voorzien.

5501. V. Hebt gij thans nog eenige mededeelingen aan de Commissie te doen?

A. Ik verwijs naar mijn rapport.

5502. V. Dan bedank ik u voor de

moeite die gij u in de laatste weken gegeven hebt en voor uwe opkomst heden. Uw verhoor is afgeloopen.

Dr. E. Wintgens.

Verhoor van den heer L. T. van Kleef.

( Verkort.)

5503. De Voorzitter: Mag ik uw naam en voornaam, uwe betrekking, uw ouderdom en uwe woonplaats weten ?

A. Lambertus Theodorus Van Kleef, arts te Maastricht, oud 40 jaren, eerste geneesheer van het gesticht Calvariën-berg.

5504. V. Is dat gesticht eene stedelijke instelling ?

A. Hot behoort tot het burgerlijk armbestuur. en is een zelfstandig lichaam. Het is ingericht voor gebrekkige mannen en vrouwen, voor krankzinnigen en is tevens hospitaal.

5505. V. Zijt gij geneesheer aan dat hospitaal?

A. Ja.

5508. V. Hoe groot is de bevolking van het gesticht ?

A. Met de krankzinnigen en zieken omtrent 400 menschen.

5509. V. Derhalve is het een mannen-en vrouwengesticht, een krankzinnigengesticht en een hospitaal ?

A. Ja.

5510. V. En heeft dat hospitaal doorloopend een honderdtal zieken?

A. Ja.

5511. V. Is het arbeiderspersoneel daaronder sterk vertegenwoordigd?

A. Ja, dit ressorteert onder het armbestuur, en alle ernstige zieken komen in het hospitaal.

5512. V Hebben de fabriekarbeiders geen ziekenfondsen of bussen onder elkaar ?

A. Zeer weinig.

5513. V. Zoodat alles neerkomt op de gemeentelijke zorg?

A. Grootendeels. Ik meen dat plus minus 1200 gezinnen, volgens de daarvan opgemaakte lijst, onder het armbestuur ressorteeren.

5514. V. Derhalve komt te Maastricht de zorg voor het arbeiderspersoneel, in geval van ziekte, bijna uitsluitend ten laste van de gemeente ?

A Voor het grootste gedeelte.

5515. V. Fondsen, vereenigingen voor dat doel, ondersteund door patroons van fabrieken, zijn u dus niet bekend?

A. Zeer zeker zijn er bussen. Aan de groote fabriek van Regout is een bus voor faiënciers en glasblazers, maar slechts een klein deel van de werklieden is er in; zij zijn niet gedwongen er in te gaan; een groot gedeelte laat het derhalve maar aankomen op het armbestuur. Zoodra een werkman een paar weken gehuwd is, meldt hij zich aan bij het armbestuur om geneeskundige behandeling en medicijnen. Dat is absoluut regel. Reeds sedert jaren is in Maastricht eene quaestie hangende om eene algemeene ziekenbus op te richten en te trachten de fabrikanten over te halen daarin met al hunne werklieden te gaan. Reeds zes of zeven jaren geleden zjjn de reglementen gedrukt en gereed gemaakt, üp het oogenblik is het armbestuur in onderhandeling — ik heb mij er ook mede bemoeid — en ik geloof dat er kans is, dat binnen korten tijd een ziekenfonds zal opgericht worden waarin een groot deel der fabrikanten met hunne werklieden zal komen. Dat zou inderdaad een groote verbetering zijn.

5516. V. Maar een zin onder de arbeidende bevolking om uit eigen bijdragen zich te verzekeren in geval van ziekte, ontbreekt dus in Maastricht?

A. Ja.

5517. V. Ik heb deze vraag gedaan, omdat er andere plaatsen in ons land zijn waar die geest onder de arbeidende bevolking anders is, en waar wel dege-Ijjk aan dergelijke vereenigingen in ruime mate wordt deelgenomen en door do werklieden zelve met toewijding voor een goed beheer wordt gezorgd. In Maastricht, waar die geest schijnt te ontbreken, steunt de arbeidende bevolking dus voor het grootste gedeelte op de publieke armenzorg?

A. Ja, en ik geloof dat daarvoor allerlei oorzaken zijn.

Vooreerst is het volkskarakter in Limburg anders dan in Holland. Zij leven graag luchtig en vroolijk. De geest van sparen zit niet zoo in het karakter van het Limburgsche volk, als in ons echte Hollanders. Het is een ander ras van

menschen. met eene geheel andere levensopvatting. Ik weet niet hoe dit op andere plaatsen is, maar op de meeste fabrieken te Maastricht komen de kinderen, zonder eeiiige opvoeding genoten te hebben Zij blijven daar meestal tot zij gaan trouwen, waartoe zij meestal genoodzaakt zijn. Hoe kan men verwachten dat in een huishouden, waaide man niet genoeg kan verdienen om zijne vrouw te onderhouden, spaarzaamheid heerseht ? De man verdient /' 5 a ƒ 6 's weeks; het is dus noodig dat de vrouw er eeu paar gulden bij verdient.

Bij de minste ongelegenheid ontbreekt het hun aan de hulpbronnen, en soms beginnen zij maar een huishouden op te zetten, zonder dat er iets is.

5518. V. Gij hebt gesproken van verschillende oorzaken; zijn er, behalve de oorzaken door u opgenoemd, nog andere redenen ?

A. Ik spreek alleen met het oog op mijn vak en de opdracht die ik ontvangen heb van den heer Ruys van Beerenbroek om feiten te verzamelen die betrekking hebben op het gevaar in de fabrieken. Er zullen nog wel andere oorzaken wezen, maar hoewel ik als dokter in het gesticht vele menschen te zien krijg, zoo kan ik minder oordeelen over het leven in de huisgezinnen. Wat ik daaromtrent weet heb ik meer van hooren zeggen, zoodat ik daarover a fond geen volkomen geheel kan geven. Eene dergelijke studie ligt minder op mijn weg.

5519. V. Goed, maar na de inlichtin-tingen die gij reeds hebt verstrekt, ligt het wel op onzen weg om te vragen naar dingen die gij wel kunt weten.

A. Ik zal met genoegen antwoorden.

55-20. V. Gij hebt ons verschillende dingen medegedeeld, bijv. dat de kinderen zoo vroeg op de fabriek komen, dat zij nachtwerk moeten doen, en toen hebt gij ons verder verteld hoe die menschen leven, dat, zoodra zij tot leeftijd komen, zij al zeer spoedig genoodzaakt zijn te trouwen, enz. enz.

Is dat komen op de fabriek op 12ja-rigen leeftijd zoo algemeen ?

A. Ja, al wat plaats kan vinden op de fabriek moet er heen, omdat de ouders niet in staat zijn de kinderen te onderhouden.

5521. V. Dat geschiedt uit een oogpunt van den kost te verdienen ?

A. Ja, voor het geldelijk voordeel.

5522. V. Van uw standpunt, als man van kennis en oordeel, wat is dan uwe meening daaromtrent? Keurt gij het goed, of vindt gij het betreurenswaardig? Begrijpt gij dat er iets tot verbetering moet gedaan worden ? Wij wenschen daaromtrent gaarne uwe meening te hooren.

A. Van mijn standpunt als dokter moet ik zeggen, dat de I2jarige leeftijd veel te jong is om de kinderen te dwingen om slavelijken arbeid te verrichten. Er bestaat natuurlijk een groot onderscheid in het werk dat te Maastricht verricht woi-dt. Ik vind het verschrikkelijk, dat een jongen van 12 jaar nachtwerk moet doen in de glasblazerij, en dagen achtereen van 's avonds 7 tot 's morgens 7 moet werken. De jongens zjjn's morgens zoo af, dat zij zich niet meer op de been kunnen houden overdag. Zij moeten dan gaan slapen, terwijl andere kinderen schreeuwen; zjj moeten wakker gemaakt worden om to eten en te drinken en gaan dus even vermoeid weer naar de fabriek als zjj er vandaan kwamen. Zij zien er dan ook zoo chétief, zoo mager en miserabel uit, dat het akelig is om aan te zien.

In Maastricht loopen veel menschen met kromme beenen. Men kan geen honderd passen doen of men ziet iemand met kromme beenen. Dat zijn glasblazers, die door het hangen en staan 's nachts in de fabrieken zoodanig vermoeid zijn, dat de ledematen zich daardoor verkrommen. Het is dus wenschelijk om de jongens zoo vroeg niet naar de fabrieken te zenden.

5523. V. Gjj hebt ons veel medegedeeld wat stof geeft tot nadenken en nadere bespreking en wat inderdaad niet onbelangrijk is.

Uw indruk dus van die opkomende fabrieksbevolking is verre van gunstig, wat den physieken toestand betreft?

A. Ja, zij zijn slecht gevoed, vooral in den slechten tijd.

5524. V. Gij hebt ons ook gewezen op den schadelijken invloed van den arbeid, die van die jonge schepsels gevorderd wordt, welke duidelijke sporen nalaat in den bouw en den geheelen gezondheidstoestand van het lichaam ?

A. Ja.

5525. V. Gij hebt die mededeelingen kunnen doen op grond van de waarnemingen die gij daaromtrent hebt gemaakt en hebt naar aanleiding daarvan uw oordeel uitgesproken, dat het zeer wenschelijk zou zijn, dat aan de kinderen bjj de wet werd verboden, om vóór het 14de jaar op de fabriek te werken ? Dat hebben wjj goed begrepen, niet waar ?

A. Zeer zeker. Op het twaalfde jaar zijn de kinderen te jong om zoolang in de fabrieken te werken.

55-26. V. Gij zoudt dus 14 jaren wen-achelijk vinden ?

A. Ja.

5527. V. Gij zeidet daar dat hot zoo verkeerd was, dat die aankomende jongens gebruikt werden voor slaverigen arbeid ?

A. Ja, ik bedoel daarmede overmatig ■werken.

5528. V. Gelooft gij dat dat veel voorkomt ?.

A. Ik vind dat het voor een jongen van 12 jaren te veel is om den geheelen dag zonder rusttijd te werken; dat acht ik iets verschrikkelijks.

5529. V. Zou zich dat feiteljjk voordoen 7

A. Zonder den minsten twijfel. Bij de glasblazerijen wei-ken de jongens ook des nachts.

5530. V. Gij hebt reeds gezegd dat in do glasblazerijen de jongens somtijds 7 dagen lang den geheelen nacht moeten overwerken. Maar hebt gij dat overdag werken van de jongens meer van nabij kunnen waarnemen, of steunt uwe verklaring op de mededeelingen van derden?

A. Mijn gezegde steunt op do waarneming van de jongens, die ik onder behandeling krijg en een miserabel, mager en chétif physiek hebben.

Dat pauperisme kan natuurlijk geen andere oorzaak hebben dan dat de jongens werken moeten op een leeftijd, die daarvoor niet geschikt is en slecht voedsel ontvangen, zoodat hunne ontwikkeling vanzelf achterlijk blijft.

5537. V. Hebt gij er wel onderhanden gehad wegens ongelukken die zij in de fabriek hebben gekregen.

A. Ik heb den heer Ruys een staat gegeven van al de gevallen van ongelukken die in vjjf jaren in het hospitaal en bij mij loopende zijn behandeld. Dat is relatief weinig. Groote ongelukken gebeuren in Maastricht niet. Op den geheelen staat komt maar één persoon voor, die gestorven is aan verwonding, en dat is nog niet toe te schrijven aan de inrichting van de machines. Het overige zijn kleine ongelukken, het raken van de vingertoppen tusschen de engre-nages, vingers die bij het overleggen van riemen beklemd raakten.en weinige beenbreuken. In de meeste fabrieken te Maastricht kunnen zeer goed ongelukken vermeden worden, en wanneer men zich niet roekeloos in gevaar begeeft zij n ze niet te vreezen. Acht man op de honderd per jaar, die een ongeluk kregen is inderdaad zeer weinig bij eene zoo groote fabrieksbevolking

5538. V. Komt gij in fabrieken ?

A. Zelden; ik heb de papier- en de behangselfabriek bezocht, alsmede de fabriek van den heer Kegout. Deze laatste bezocht ik vóór een paar jaar met den adjunct-inspecteur Ruysch, thans referendaris aan het Departement van Bin-nenlandsche Zaken; men had toen eene kleine machine aangevoerd. Nog onlangs herhaalde ik dat bezoek met den heer VVintgens, adjunct-inspecteur van het geneeskundig Staatstoezicht.

5544. V. Hebt gjj in uwe betrekking aanleiding gehad om op te merken, dat sommige faorieksarbeid speciale ziokten onder het werkvolk doet ontstaan ?

A. In enkele vakken, b.v. het werk in porseleinfabrieken, ofschoon het statistisch niet bewezen is, komen meer teringgevallen dan in andere voor. In Maastricht noemt men dat «pottemanne-kens-krankte.

Een ieder die genoodzaakt is zich aan het inademen van stof bloot te stellen, krijgt zieke longen.

Nu maakt het een groot verschil van welke qualiteit do stof is. Zeer fljne scherpe stofdeeltjes maken de longen veel sneller ziek dan grover stofdeelen. Plantaardige stof, zooals bij meelfabrieken voorkomt, maakt de longen ook min of meer ziek, maar geeft geen heftige aandoeningen voor het geheele leven. Of men de vele gevallen van tering bij de aardewerkers uitsluitend moet toeschrijven aan het inademen van veel

stof is zeer twijfelachtig, want die werklieden zijn in de allergunstigste conditie buitendien om de tering te krijgen ; zij zijn van chétive ouders, worden slecht gevoed en beginnen reeds zeer jeugdig te arbeiden. Men kan dus niet anders verwachten. Het zou intusschen een zeer gecompliceerd werk zjjn uit de statistiek te bepalen of in die fabrieken de sterfte grooter is dan in die waar ze niet in die stof werken, en toch in dezelfde armoede verkeeren. Ik betwijfel of het verschil heel groot zou zjjn.

Andere ziekten komen bijna niet voor. Alleen komen voor enkele loodvergifti-gingen, zoowel in de fabriek van Regout als in de ceramiekfabriek. Groote verwondingen komen zelden voor, wel lichte. Van loodvergiftiging hebben zich hoogstens twintig gevallen in de laatste 2 of 3 jaren voorgedaan.

In het glazuursel zit loodwit, üo men-schen die daarmede den geheelcn dag in contact komen, staan dus, omdat zij zich niet behoorlijk wasschen, wanneer zij eten of drinken, min of meer aan loodvergiftiging bloot. Dat was gemakkelijk te veranderen, wanneer aan hen nu en dan andere werkzaamheden werden opgedragen. Belangrijk is het trouwens niet eens. Op het groot aantal fabriekwerkers is het aantal gevallen zeer gering.

Ongelukken komen dus hoogst zelden voor, ziekten door de fabriek teweeggebracht, ook weinig ; alleen bij de ver-nissers.

5546. V. Wordt in het algemeen in de fabrieken, die gij gezien hebt, al het mogelijke gedaan, met hot oog op de hygiene in den tegenwoordigen stand van die wetenschap en voor zooverre die zich rijmen laat met de eischen van industrie en industrieelen, al het mogelijke gedaan om gevaar en schade voor het werkvolk af te wenden ?

Of gelooft gij dat daaromtrent nog wel het een of ander te wenschen overblijft ?

A. In kleinigheden wel natuurlijk, maar uit een algemeen oogpunt zijn de fabrieken uit een hygiënisch oogpunt niet slecht. De lokalen zijn zeer ruim, goed verlicht en hebben eene ferme ventilatie. Op onderdeelen zal er echter altijd wat te verbeteren zijn. Waar gips gemalen wordt, moet het natuurlijk stuiven, dat kan niet verholpen worden, en zoo zijn er meer zaken die niet te ontgaan zijn, omdat zij eigen zijn aan het fabrikaat.

5551. De Voorzitter: In verband met het punt waarmede wij bezig zijn, wensch ik te vragen, hebt gij niet opgemerkt, dat een groot gedeelte van de werklieden van de fabriek van Regout zelden een hoogen ouderdom bereiken, dat zij op 40 of SOjarigen leeftijd sterven?

A. Ja, zij sterven aan de potteman-nekensziekte.

5552. V. En eindigt dat gewoonlijk met den dood?

A. Als die ziek zijn, eindigt dat met den dood; het is longtering.

5553. V. En dat neemt zijn afloop van het 40- of 50ste levensjaar?

A. Ja.

5554. V. En dat komt dikwijls voor?

A. Ik heb zooeven beweerd, dat het

niet statistisch bewezen is of onder die bevolking meer tering voorkomt dan onder eenige andere bevolking die onder dezelfde omstandigheden leeft, in de stof.

5555. V. Hebt u das in de betrekkelijke afdeeling van de fabriek der hee-ren Regout menschen van hoogeren leeftijd gezien?

A. Wel zeker.

5556. V. Worden de menschen er dus oud? Zijn er die er oud geworden zijn?

A. Wel zeker; hier zijn geen ziekten als bij andere industrieën voorkomen, bij phosphorusfabrieken, kwikzilvermijnen bij voorbeeld. De mensehen die in deze mijnen leven — zij komen hier niet voor — die moeten in 10 jaar ongeveer dood. Dat is echter bij deze fabrieken niet het geval. Men kan hier zeer gezond zijn. Wanneer men deze bevolking vergelijkt met eene andere die onder dezelfde omstandigheden verkeert, dan zal hier misschien 1, 2,3⁰/o meer tering voorkomen dan onder menschen die niet in de stof werken.

5557. V. Komt vrouwenarbeid te Maastricht voor?

A. Ja.

5558. V. Ook arbeid van jonge meisjes ?

A. Ja, jonge meisjes en ook gehuwde

vrouwen wel. Zoolang de man niet ge-

noog verdient, moeten de vrouwen wel medewerken.

5559. V. Om flnancieele redenen, maar het feit zelf zult gij waarschijnlijk wel niet goedkeuren.

A. Wanneer de vrouw een arbeid heeft naar hare krachten ? Waarom dan niet ? Bij voorbeeld zooals in de fabriek van den heer Regout, waar de meeste schilderen.

5560. V. Nu spreekt gij van de meisjes ; maar de getrouwde vrouwen ?

A. Voor deze zou het in elk opzicht wenschelijk zijn dat zij niet meer in de fabriek werkten. Maar wanneer men de zaak uit een financieel oogpunt beschouwt dan is het geheel iets anders. Wanneer bij voorbeeld een arbeider f5 of f C per week verdient en de vrouw verdient er met schilderen nog f 6, f8 bij, dan kan het huisgezin leven. Zet men echter die vrouw aan de deur, dan lijdt het huisgezin armoede. Het is mijns inziens daarom beter dat de vrouw me-dehelpt om den kost te verdienen dan dat zij dit niet doet.

5501. V. De zaak is dus dat de huishoudens opgezet worden zonder dat er behoorlijke middelen aanwezig zijn.

A. Ja.

556'2, De heer Biililmann: Gij hebt gezegd dat het wenschelijk zou zijn dat kinderen beneden de 14 jaren niet in de fabrieken werkten. Bedoelt gij dit in het algemeen of slechts ten opzichte van nachtwerk.

A. Ik bedoel dit in het algemeen. Een kind van 12 jaren is physiek en intellectueel niet genoeg ontwikkeld om in eone fabriek te werken. Eerst op hun 14de, 15de jaar beginnen zij pas een beetje mensch te worden.

5563. V. Gij vindt het dus over het algemeen wenschelijk dat kinderen beneden de 14 jaren niet werken. Hetzelfde geldt bij u voor de gehuwde vrouwen. Maar is nu niet wat gij van de laatsten gezegd hebt omtrent de noodzakelijkheid om, in verband met de slechte loonen, voor het huisgezin mede te werken, ook niet op de kinderen van 12 tot 14 jaar toepasselijk ?

A. Ik kan hierop antwoorden, dat de vrouwen in den regel geen werk verrichten dat zoo bijzonder schadelijk voor de gezondheid is. Daarentegen is kinderarbeid nadeelig voor de ontwikkeling. Wanneer de kinderen niet schoolgaan, maar van don ochtend tot den avond moeten werken, vormt men een zwakker geslacht.

5563 bis. De heer Ruys van Beeren-hroek : Zoo straks hebtquot;gij, in antwoord op een vraag meer bepaaldelijk omtrent de pottenmannen, verklaard dat zij gewoonlijk geen hooger leeftijd dan 40 jaren bereikten, doch dat het zeer zeker voorkwam, dat sommigen ouder worden. Kunt gij nu ook mededeelen of ditzelfde geldt voor de aardewerkers, de glasblazers en de glasslijpers?

A. O neen, glasblazers zijn er in de fabriek van Regout bijna niet. Diemen-schen zijn glasvormers; zij werken met persen en machines. Weinigen zijn er die blazen, en dan is het nog geen zwaar, werk. De blazers in eene flesschenfabriek, waar zij met groot geweld den geheelen dag blazen, kunnen ziekelijk worden; maar bij den heer Regout is het zulk klein werk, dat zij van dat blazen alleen niet ziek kunnen worden. De hooge temperatuur echter is onaangenaam; doch zij worden daaraan van jongs af gewend en klagen er niet over.

5564. V. Het glasslijpen ?

A. Dat geschiedt vochtig, zoodat men er niets van inademt

5565. V. En het glas droogslijpen ?

A. Dat was vroeger nadeelig.

5566. V. Doch daar zijn maatregelen tegen genomen ?

A. Ja, er zijn exhausters aangebracht en het slijpen geschiedt nu alles nat. Het stof is dus tot een minimum teruggebracht.

5567. V. Zoodat daar die gevaarlijke inademing niet plaats heeft, als bij het pottenwerk'?

A. Alles is vochtig; er is dus zeer weinig slof. Het eenige waaraan men het constateeren kan, is dat de jongens een wit laagje van impalpabele stof op het gezicht hebben.

5568. V. Gij hebt gesproken van de afdeeling aardewerk, waar de stiften worden gemaakt en van verwondingen, door u daar geconstateerd, aan de vingertoppen ?

A. Dat heb ik nagegaan en het is op mijne instantie dat de machine weder verdwenen is. De fabrikant in Enge-

land had eene machine gevonden, die de kleine triangels maakte waarop de borden geplaatst worden, die anders aan elkander bakken. Die worden bij massa's gemaakt, omdat ze slechts eenmaal worden gebruikt met het oog op de fijne puntjes. Vroeger had men kleine slagmachines, die echter te langzaam werkten. Nu had men in Engeland eene machine gezien die als slagpers werkte. Men draait daarbij met de rechterhand aan een vliegwiel; de pers gaat omhoog, het voorwerp wordt weggenomen, ne-dergelegd en weder een ander stuk leem ingebracht. liet krijgt den slag. Alles geschiedt zeer regelmatig; de minste onoplettendheid brengt de vingers tusschei; de machine, en deze neomt 2 of 3 toppen beet. Een groot nadeel voor de meisjes; de toppen worden doof en eerst na een paar weken kunnen zij het werk hervatten. Die ongelukken waren zoo menigvuldig, dat ik de zaak onderzocht; men hoeft mij de machine

fetoond. waarna mij bleek dat aanhou-end onheilen moesten voorkomen. Nu is dat tamelijk veranderd en heeft men weder slagmachines gemaakt, waar ieder voorwerp voor zich wordt geperst. Men moet daarbij al zeer onattent zijn, wil 'men een ongeluk krijgen. Deze komen dan ook nu zeer weinig voor.etoond. waarna mij bleek dat aanhou-end onheilen moesten voorkomen. Nu is dat tamelijk veranderd en heeft men weder slagmachines gemaakt, waar ieder voorwerp voor zich wordt geperst. Men moet daarbij al zeer onattent zijn, wil 'men een ongeluk krijgen. Deze komen dan ook nu zeer weinig voor.

5509. V. Gij hebt zien werken op die afdeeling. Hebt gij opgelet van welken leeftijd die kinderen zijn ?

A. Jonge meisjes van 12, 13, 14jaar.

5570. V. Is het een zwaar werk'.'

A. Neon, maar een werk waaraan zij al hare aandacht moeten wijden, en dat allerslechtst betaald wordt.

5571. V. Zijt gij in de afdeeling geweest waar de kleuren bereid en getri-tureerd worden ?

A. Neen, bij die gelegenheid niet.

5572. V. Hebt gij geene loodwitbe-reiding gezien?

A. Neen, zij maken wel menie zelf, maar van loodwit woet ik het niet.

5572amp;is. V. Zij maken ook loodwit.

5573. De heer Beelaerts van Blokland : Hebt gij eenige ervaring opgedaan omtrent drankmisbruik onder de arbeiders ?

A. Van tijd tot tijd komen er gevallen voor, bij feestelijke gelegenheden bijv. als de arbeiders in beschonken toestand rondloopen. Dat er daardoor in Maastricht meer ziek worden dan elders kan men niet beweren. Opvallend in Maastricht is dat er zooveel krankzinnigen voorkomen. In het gesticht hebben wij er zestig, terwijl er nog veel in den Ëosch geplaatst zijn, omdat er volgens de wet niet meer in het gesticht mogen opgenomen worden.

5574. De heer Buys vau Beereu-broek: Staat dat in verband met het drankmisbruik ?

A. In verband met het pauperisme. Waar het pauperisme groot is zijn veel krankzinnigen.

5575. V. Het zijn dus alle lieden van de mindere klasse?

A. Ja. Maastricht heeft 30000 zielen, de helft der bevolking is arm. Derhalve als men op de 15000 zielen 60 krankzinnigen heeft, dan is dat reeds daarvoor alleen vier a vijf per mille. Nu geeft de algemeene statistiek in België althans aan slechts 2 a 3 per mille krankzinnigen, waarvan 2 per mille in de gestichten en een per mille losloopend. Dat is voor Maastricht derhalve te veel.

5576. De heer Van Alphen: Gij hebt de ovens waarin het aardewerk gebakken wordt, niet anders dan in kouden toestand aangetroifen ?

Zijn in het hospitaal geen gevallen voorgekomen van menschen. die dooide groote hitte ziek geworden waren of ander letsel verkregen hadden?

A. Neen.

5577. De beer Buys van Beeren-broek; Is u aangaande de papierfabrieken iets bekend van ziekten daaraan verbonden ?

A. Heel weinig. Er komen daar echter meer ongelukken voor dan in andere fabrieken, omdat er meer machinerieën zijn. Van tijd tot tijd raakt er wel eens een tusschen de walsen.

5578. V. De kalander-machine is toch voorzien ?

A. Ik geloof het wel; maar onder die walsers heb ik er gezien die toevallig met de vingers tusschen de walsen geraakten, met de armen tot aan het hoofd werden ingetrokken en daardoor hevige biandwonden bekwamen. De geheele arm was dan verbrand.

5579. V. Hoe staat het met de ziektegevallen bij het sorteeren van lompen?

A. In het hospitaal heb ik daar niets van gezien.

5581. V. Zijt gij ook bekend met plannen tot oprichting van crèches ?

A. Neen, zij zijn er althans niet. Wel is het eene bekende zaak dat sommige vrouwen die op de fabriek werken de kinderen uitbesteden en dat de wezens slecht voedsel krijgen. Particulieren hebben wel eens plannen geopperd, maar het is er altijd bij gebleven. Het zou anders eene goede zaak zijn.

5582. V. Weet gij ook hoe hot staat met de soepkokerij ?

A. Ik weet dat er een bestaat, maar het schijnt dat er hoe langer hoe minder gebruik van wordt gemaakt.

5583. V. Waarom ?

A. Dat weet ik niet.

5584. De Voorzitter : Gij hebt straks als uw stellige overtuiging te kennen gegeven dat het werken van kinderen beneden de 14 jaar is af' te keuren. Maar acht gij het boven de 14 jaar ook zoo verkeerd?

A. Het is moeilijk om te zeggen dat het eerst beginnen moet met het '15de, Ifide, 17de jaar. Dat is zeer moeilijk. Met het iide en 15de jaar kan het zeer zeker schadelijk zijn om zes dagen in de week van 's avonds 7 tot 's morgens 7 te werken. Om echter op het oogenblik te verklaren op dezen of op dien leeftijd kan men pas beginnen, dat is moeilijk. Het hangt ook van de ontwikkeling van den jongen af. Men zou om zeker te gaan een anderen maatregel moeten nemen, men zou dan geneeskundig moeten onderzoeken of de jongens genoegzaam ontwikkeld zijn om zekeren arbeid te doen. Er zijn er die op hun 12de jaar al sterk genoeg zijn.

5585. De heer Buys van Beeren-broek : Weet gij dat jongens geneeskundig onderzocht worden alvorens tot de fabrieken toegelaten te worden?

A. Ja, dr. üidtmann keurt voor de faïencerie van Regout. Ik heb daar met den heer P. Regout over gesproken, die neemt degenen die voor de faïencerie zijn afgekeurd.

5586. V. üp welke afdeeling?

A. Op de glasblazerij. Misschien terecht, omdat de jongens daar niet onder dezelfde omstandigheden werken als op de faïencerie.

5587. De Voorzitter: Als ik het goed begrijp, worden de jongens medisch onderzocht, en die voor de eene afdeeling ongeschikt worden geoordeeld, worden toch geömployeerd voor eene andere afdeeling.

A. Ja, dat kan ook zeer goed.

5588. V. Maar gij hebt ons straks beschreven hoe de kinderen er uitzien, die daar werken.

A. O ja. het kan zijn dat een jongen ongeschikt wordt geoordeeld voor het werken in de faïencerie, in de stof, en dat hij daarentegen zeer goed gebruikt kan worden in de glasblazerij, omdat hij daar onder andere conditiën is.

5589. De heer Goeman Borgesins: Maar wij hebben van u vernomen dat gij juist het werken van zulke jonge kinderen van 12 jaren in de glasblazerijen schadelijk acht?

A. Ja, maar zij moeten toch ergens werken. Wanneer door een dokter verklaard wordt dat zij niet in staat zijn in stof te werken, dan zijn de heeren Regout toch in hun recht om ze in eene andere afdeeling werkzaam te doen zijn. Iemand, die afgekeurd wordt voor soldaat is daarom nog zeer goed geschikt voor vele andere betrekkingen.

5500. V. Gij gaat hierbij uit van do stelling dat de door u gewenschte toestand niet bestaat.

A. Zeer zeker; ik zou zeer wenschen dat zij niet voor hun veertiende jaar aan het werk zouden gesteld worden.

5591. De heer Buys van Beeren-broek : Gij hebt gezegd dat werken in een met stof bezwangerde lucht zeer nadeelig voor de longen en longtering het gevolg daarvan is. Zjjn u, behalve de door u besproken beroepen, nog andere bekend waar hetzelfde het geval is?

A. Steenhouwers bijv. en in het algemeen al die vakken, waarbij stof ontwikkeld wordt, met uitzondering van de bakkers en molenaars, omdat het stof waarmede dezen verkeeren, van een plantaardigen oorsprong is. Zij hoesten wel en krijgen chronische bronchitte, maar krijgen geen tuberculose. Bij de steenhouwers daarentegen veroorzaakt het ingeademde stof wel degelijk tuberculose. Die lieden zijn zeer gepredisponeerd ; zij krijgen ulceratieve pro-

•cessen in de longen en zijn daardoor dubbel vatbaar voor tuberculose, die zij dan ook in den regel krijgen.

5592. De Voorzitter: Hebt gij uit u zeiven nog iets mede te deelen dat gij begrijpt van nut te kunnen zijn ? zoo niet, dan danken wij dat gij zijt willen komen. Uw verhoor is afgeloo-pen.

Dr. v. Kleef.

Verhoor van den heer A. A. Bekaar.

( Verkort.)

5593. V. Wilt gij zoo goed zijn uw naam, voornaam, qualiteit, ouderdom en woonplaats op te geven?

A. Andries Abraham Bekaar, oud 41 jaar, ingenieur van den waterstaat, wonende te Maastricht.

5594. V. Gij hebt, in opdracht van den Minister van Waterstaat, voldaan aan een verzoek, dat bij monde van den heer Ruj s van Beerenbroek namens onze Commissie van enquête tot u is gericht, om namelijk in de laatste weken eenige fabrieken en werkplaatsen in Maastricht te onderzoeken ?

A. Ja.

5595. V. Gij hebt een groot getal van die fabrieken en werkplaatsen onderzocht ?

A. Negentien.

5597. V. Wij hebben over verscheidene, zoo niet over al die fabrieken bij monde van den heer Wintgens, die gedeeltelijk met u die fabrieken bezocht heeft, tamelijk breedvoerige mededeelin-gen ontvangen over den gang der werkzaamheden, de sterkte van het arbeidend personeel, de werkuren, enz. enz. Wij zullen niet in alle détails daarop terugkomen, dat zou te veel tijd wegnemen. Wenseht gij. die mot het oog op deze enquête deze fabrieken alle bezocht hebt, ons ook eenige opmerkingen daaromtrent mede te deelen.

A. Over het algemeen heb ik bevonden dat de groote fabrieken het best zijn ingericht, wat betreft de maatregelen van veiligheid en voor de gezondheid. De kleine fabrieken laten zoo hier en daar wel eens wat te wenschen over. Heel voel ongelukken gebeuren in de kleine fabrieken gelukkig niet, omdat er veel ruimte is en de werklieden dus niet te dicht bij de machines behoeven te komen.

De stoommachines en ketels staan in de meeste fabrieken in afzondorljjke lokalen.

Mijn eerste opmerking geldt het ge-heele land.

De machinisten in de groote fabrieken zijn gewoonlijk menschon die langzamerhand zijn opgeklommen. Zij zijn begonnen met smoren, zijn vervolgens gaan stoken en hebben zoodoende eenig inzicht in de machinerie verkregen. Maar bij kleine fabrieken neemt men daarvoor meestal den eersten den besten. Ik acht dat een groot bezwaar. Men krijgt dan machinisten, die volstrekt niet op de hoogte van hunne taak zijn, en die bij het minste wat er gebeurt den kluts kwijt raken. In de groote fabrieken heb ik bijna overal gevonden signalen, hetzij in den vorm van een alarmbel, hetzij van eene fluit, waardoor de machinist in tijd van gevaar een teeken kan geven om in eens alles te doen stilstaan. In de kleine fabrieken is dit niet het geval. Bjj sommige lovert dat geen groot bezwaar op, omdat de machinekamer onmiddellijk aan het werklokaal grenst; bij andere, waar die afstand grooter is, echter wel. Ook daar moet in eenige seconden de geheele machine kunnen stilstaan.

Een oud-ingenieur van het stoomwezen heeft mij medegedeeld, dat, in gevallen waarin de wet wordt overtreden en zelfs veiligheidskleppen worden vastgezet en dientengevolge procesverbaal is opgemaakt, wel vervolging heeft plaats gehad, maar vrijspraak is gevolgd, waarschijnlijk door leemte in de wet.

De peilglazen dienden tot veiligheid van den machinist omgeven te zijn met omhulsels van gaas of van dubbel glas. Dat zag ik in Maastricht niet.

5598. V. Ook elders?

A. Neen. Ook het vliegwiel kan groote ongelukken veroorzaken. In kleine fabrieken wordt het bij het in gang brengen der machine met de hand in bewe-

fing gebracht, en daar heeft men kans at het, over het doode punt komende, den man medesleurt, vooral indien de plaatsruimte, waarover hij beschikt, gering is. Dit is hier en daar ook het geval.ing gebracht, en daar heeft men kans at het, over het doode punt komende, den man medesleurt, vooral indien de plaatsruimte, waarover hij beschikt, gering is. Dit is hier en daar ook het geval.

Bij de groote fabrieken zijn de wielen te groot ora dit te kunnen doen, en daar gebeurt het, hetzij met een getande staaf, hetzij op eene andere wijze, in ieder geval zonder gevaar, meestal.

De groote vliegwielen dienen ook omringd te zijn met een gesmeed ijzeren band voor het springen, omdat het zoo ontzaglijk snel rondwentelt. Dit komt echter slechts bjj uitzondering voor; ik heb het alleen gezien bij de groote machines van de Société Céramique te Maastricht.

Het opzetten van riemen is dikwijls in de fabrieken eene oorzaak van ongelukken. De riem moet er zoo omgebracht worden; de as wordt langzaam bewogen, de werkman drukt den riem tegen de eene schijf en, terwijl de andere langzaam beweegt, wordt de riem er op geschoven en dan laat de werkman los. Op die wijze kan geen ongeluk voorkomen, maar nu gebeurt het wel dat een

feoefend werkman, die veel met dit werk elast is, het gevaar zoo niet inziet, en, om moeite te besparen en zijn kameraden niet te hulp te roepen, den riem op de schijf brengt, terwijl de machine in vollen gang is. Laat hij op het juiste ©ogenblik los, dan kan het geen kwaad, maar houdt hij een oogenblik te lang vast of heeft hij het ongeluk om te struikelen en, zooals men onwillekeurig doet als men struikelt, te grijpen naar den riem, dan wordt hij meêgeslingerd en verpletterd dikwijls.eoefend werkman, die veel met dit werk elast is, het gevaar zoo niet inziet, en, om moeite te besparen en zijn kameraden niet te hulp te roepen, den riem op de schijf brengt, terwijl de machine in vollen gang is. Laat hij op het juiste ©ogenblik los, dan kan het geen kwaad, maar houdt hij een oogenblik te lang vast of heeft hij het ongeluk om te struikelen en, zooals men onwillekeurig doet als men struikelt, te grijpen naar den riem, dan wordt hij meêgeslingerd en verpletterd dikwijls.

üf het in Maastricht gebeurd is kan ik niet zeggen, maar in allen gevalle is het een gevaar dat weg to nemen is, omdat er toestellen zijn, waarbij de werkman buiten gevaar blijft.

5601. De heer Ruys van Beeren-broek; Dat zijn macliines om den riem op het wiel te brengen, niet om ze van de draaiende schijf naar de vaste te brengen ?

A. Juist. Het smeren, dat ook eene groote bron van ongelukken is, gebeurt volgens de fabrikanten altijd wanneer de werktuigen in i'ust zijn. Maar dit gebod wordt zeer dikwijls overtreden, en ik heb gezien dat men de machines en assen smeerde, terwijl die in werking waren.

5602. De Voorzitter: Waar hebt gij dat gezien ?

A. In de «Société Céramiquequot;. Volgens den fabrikant was dit eene uitzondering en was er geen gevaar. Dit gebrek doet zich natuurlijk niet voor in fabrieken waar automatische smeerwerk-tuigen aan de machines zijn, en die bestaan in de meeste groote fabrieken.

5603. V Ook in Maastricht?

A. Ja. Wat ik overal in Maastricht gemist heb, is een reglement, dat in elke werkplaats moest opgehangen zijn en waarin bij voorbeeld het smeren tijdens de beweging der machines bepaald verboden werd, waarbij den werkman eenige voorschriften gegeven worden, waaraan hij zich in het belang van zijn eigen veiligheid te houden heeft. Wel heb ik op een paar plaatsen, zooals in de spijkerfabriek, een klein reglement gevonden, maar dat is ook het eenige wat ik mij herinneren kan. De fabrikanten gaven toe dat het wel goed zou zijn en sommigen zeiden dat zij het doen zouden.

Wat ik ook bjj iedere fabriek noodig acht, is een verbandkist met linnen en dergelijke, om bij ongelukken dadelijk de noodige hulp te kunnen verschaffen. Dit is op eene zeer goede wijze geregeld bij de firma Regout en de Neder-landsche papierfabriek; overigens geloof ik niet dat dit in Maastricht ergens geschied.

Wanneer men daarbij nog, zooals op de Nederlandsche gist- en spiritusfabriek te Delft, twee of drie flink ontwikkelde werklieden onderwijs gaf in de eerste beginselen der verbandleer, zouden veel ongelukken wel niet voorkomen maar nietzulke gevolgen hebben als nu somtijds.

Levensverzekering tegen ongelukken bestaat te Maastricht niet. Wel kan ik echter dit zeggen, dat de werklieden eenige ondersteuning genieten uit de ziekenbussen, die de meeste fabrikanten hebben.

5604. V. Wat bedoelt gij met de ziekenkassen die bij de meeste fabrieken zijn? Zijn dat ziekenbussen die de werklieden onder elkander maken ?

A. Ja, en waartoe de fabrikant bijdraagt.

5605 V. Zijt gij zeker, dat die bij de meeste fabrieken bestaan ?

A ȟe meestequot; is misschien wat al te bepaald.

5600. V. Ik doe de vraag, omdat wij straks uit do verklaring van den heer Van Kleef meenden verstaan te hebben, dat de lust onder het werkvolk in Maastricht, om op die wijze tegen kwade eventualiteiten te zorgen niet zeer ontwikkeld was en men alles liet neder-komen op de stad

A. Mijne uitdrukking van zoo even was ook wat 'sterk. Het moest zijn «verscheidenequot;.

5007. V. Wilt gij dan nu maar doorgaan?

A. Tegen brandgevaar is hier en daar goed gezorgd, maar bij anderen niet. Bij de groote fabrieken is het in het algemeen goed, bij sommige kleine laat het te wenschen over.

Waar ook naar mijne meening niet genoeg op gelet wordt, dat is de kleeding der arbeiders. De arbeider is zeer gesteld op eene losse kiel, dikwijls op wijde mouwen, hij draagt een schootsvel, en ik behoef niet te zeggen dat als hij dan met de machines in aanraking komt, hij groot gevaar loopt. Het zou goed zijn als men hem eene nauwsluitende kleeding en vooral dicht gemaakte mouwen kon voorschrijven.

5608. V. Zijn dat geene dingen die bij het werkvolk zelf opkomen ? Ik vind uwe opmerking zeer juist, maar zijn zij niet intelligent genoeg om zelf te begrijpen dat het nemen van die eenvoudige en onkostbare voorzorg eischend is?

A. Wel intelligent genoeg, maar zij volgen de oude gewoonte. Ik zag bijv. een werkman, die een hoogst gevaarlijk werktuig in de wapenfabriek van Beaumont behandelde, althans voor iemand die er met zijne vrij wijde mouwen tus-schen kwam. Toen ik hierop den fabrikant wees, werd mij gezegd: »Ik heb zelfs soms met eigen hand een touw om de mouw gebonden, maar hij verkiest het niet te laten.quot;

5609. De heer Rnys van Beeren-liroek: Hoe is het met het binnenwaarts opengaan van de deuren ?

A. De deuren zijn aldus: in de groote fabrieken waren tamelijk veel deuren, die naar beide zijden open slaan, zooals het ook behoort. In kleine fabrieken is daar niet op gelet. Daar vindt men ook dikwijls trappen, die wat de ruimte en de verlichting betreft wat te wenschen overlaten.

Er is nog iets dat ik nergens gevonden heb. De schijven zijn aan de assen meestal met nokken verbonden, de assen op die plaats eenigszins plat gesmeed. Men vindt dergelijke platte deelen in do schijven. Nu vindt men daartusschen een wig beslagen met een dikken kop, die koppen steken uit. Nu gebeurt het wel dat die koppen een riem kunnen pakken en om de as wikkelen, waardoor een of ander werktuig medege-sleept worden kan, waardoor gevaar voor ongelukken ontstaat. Dit gevaar is zeer gemakkelijk te voorkomen door eenvoudig over zulk een nok een klein kapje te maken. Dat is niet kostbaar, maar toch wordt het niet gevonden.

Ook de riemen, die met groote snelheid zich bewegen, leveren gevaar op. Men moest zo nergens dan omkokerd vinden, en dat is ook het geval in de groote fabrieken; in de kleine wordt er zoo het schijnt minder op gelet.

Het ondervangen van riemen door een plank er onder, opdat als de riem breekt, deze niet tegen den werkman geslingerd wordt, heb ik alleen gevonden bij de firma Regout.

5010. De heer Rnys van Beeren-broek : En dit wordt'daar streng doorgevoerd ?

A. Ja zeer streng.

Verder dienden in groote fabrieken de omwentelingen van do vliegwielen en dp stoomdruk geregistreerd te worden, opdat de fabrikant zijn machinist kunne controleeren.

Dit is alleen bekend in de papierfabriek, In de ceremiekfabriek was het vroeger, maar daar is het opgeheven; waarschijnlijk omdat het te lastig was.

Ook geloof ik dat het hoogst wen-sohelijk zou zijn dat er bij het in het leven roepen van eene wet op den arbeid, fabriek-inspecteurs kwamen, vooral practisehe menschen ; zijn het zuiver theoretische menschen, dan kunnen zij beter achterwege blijven. Het is eene gewichtige betrekking. Men mag toch aan een fabrikant geen te hooge eischen stellen, maar de eischen die men stelt moeten doorgedreven worden. Dat kan alleen een practicus zijn en niet een technoloog, die de polytechnische school pas verlaten heeft. Hij moet in het vak geweest zijn.

Komt er nu ooit eene wet op den ai-beid met bepalingen betreffende de veiligheid en de gezondheid, dan moet men naar mijn inzien, niet te veel regle-monteeren. Men zal zich moeten bepalen tot zeer algemeeno voorschriften en veel moeten overlaten aan het goed oordeel van de fabrieksinspecteurs. Die moeten goed gekozen zijn; men kanonmogeljjk treden in alle mogelijke details. Vorder acht ik het noodig dat de fabrikant beschermd is tegen willekeur van de inspecteurs, door beroep te hebben op den Minister. Er dient wel een hoofdinspecteur te zijn, die zijn oordeel laat gaan over alles en die ook noodig is om overal in het geheele land eenheid van voorschriften te hebben. Wanneer dan ieder jaar een regeeringsverslag het licht zag, waarin verzameld is wat de inspecteurs bevonden hebben wat de oorzaken der ongelukken zijn en der veiligheid misschien en tevens de middelen, die zij denken dat noodig zijn, dan twijfel ik geen oogenblik, of er zou zeer veel goeds uit voortvloeien.

5611. V. Dat zijn uwe algemeene beschouwingen. Wil een van de heeren naar aanleiding daarvan eenige vragen doen ?

5612. De heer lialilniaiiu: U hebt zoo straks gezegd dat degenen, die benoemd worden tot fabriekinspeeteurs, vooral practische menschen moesten zijn en niet jongelieden die zoo van de Polytechnische school kwamen. Naar aanleiding daarvan wensch ik u te vragen: denkt gij dat het benoodigde personeel te vinden zou zjjn door uitbreiding van de inspecteurs op de stoomtoestellen ?

De inspectie voor het stoomwezen bestaat uit 17 ingenieurs en opzichters ; zou nu voor de fabrieksinspectie, waarvoor uit den aard der zaak practische en met de machinerie, hoofdzakelijk met stoomketels, bekende personen gevorderd worden, een even groot corps voldoende zijn.

A. Ik geloof het wel.

5613. V. Gij zult wel in de courant gelezen hebben dat er thans zooveel overtollig personeel bij de staatsspoorwegen is. Meent gij dat daardoor het personeel voor de fabrieks-inspectie zou kunnen aangevuld worden ?

A. Dat durf ik niet te beslissen.

5614. De heer Buys van Beeren-l»roek: De inspecteurs zouden dan moeten zijn practische lieden, die niet alleen met machines omgaan, maar ook met verscheidene machines en fabrikaten volkomen bekend zijn.

A. Daarmede zijn natuurlijk de ingenieurs bij de Staatsspoorwegen niet bekend. Intusschen geloof ik, dat ieder ingenieur, wanneer hij maar eenigen tijd eene fabriek heeft bezocht, in staat is om op de hoogte te komen.

5615 De Voorzitter: Gij hebt, om tot het eigenlijk onderwerp der enquête terug te keeren, verscheidene fabrieken, bezocht. Hebt gij naar aanleiding daarvan van uwe zijde ook nog eenige opmerkingen, beschouwingen of mededee-lingen te doen ?

A. Ja, ik zou zeggen vooral omtrent de drie groote fabrieken 7

5616. V. Die van Regout, de Céramique en die van L'Hoeste ?

A. Ja.

5617. V. Wilt ge dan met die van den Heer Regout beginnen ?

A. Do veiligheidsmaatregelen zijn bij die fabriek over het algemeen zeer goed. Doch er zijn enkele kleine leemten. Er zijn nog eenige riemen, die ik zou willen omgeven met een schotje. Er is oen enkele riem, die nog niet ondervangen is. Maar anders zou ik bijna niet weten wat er veranderd moest worden.

Er is bij Regout een ascenseur, die door alle verdiepingen gaat. Hij is goed ingericht. Hij is van dien aard, dat men er onmogelijk bij kan. De man, die hem bedient, kan de deur open doen naar buiten, maar zij kan niet van buiten geopend worden Dat is een uitstekende maatregel, maar wat minder goed is, is, dat er, als de ketting breekt, er niets aan te doen is en alles naar beneden komt. Men heeft inrichtingen, die zoo zijn, dat als een ketting breekt, de ascenseur vanzelf wordt opgehouden of met eene kleine snelheid, bijv. van 1 meter in de seconde, naar beneden gaat, en dan is er geen gevaar bij. Vroeger heeft men er hier eene inrichting bij gehad dat hij niet verder kon vallen dan de eerstvolgende verdieping, maar dat scheen moeilijk in het gebruik en is weggenomen.

Die ascenseurs dienen om bouwstoffen

naar boven te roeren en ook somtijds raensohen.

5618. De heer Ruys van Beeren-broek : De meesten gaan toch langs de trap naar boven?

A. Ik meen mij te herinneren dat indertijd zich een meisje bij het gebruik van den ascenseur den voet gekwetst heeft.

5619. V. Hebt gij uit het oogpunt van veiligheid ook nog eenige opmerkingen omtrent die fabriek te maken?

A. Neen, wat veiligheid betreft, staat die fabriek zeer hoog. Zelfs in den kolder waar de klei wordt geperst, zijn de machinerieën in houten kasten gesloten.

Er is echter nog iets. Het zoogenaamde puntjes maken, dat zijn driekante stiftjes. Dat gebeurt door kinderen, en bij een tamelijk snelle beweging. Do kinderen bewegen met de hand een hefboom en nemen dan, wanneer do stempel is afgedrukt, zulk een puntje zeer snel weg. Nu zou het kunnen gebeuren dat een vinger van een kind door onvoorzichtigheid er tusschen kwam. Vroeger waren er inrichtingen, die werkten met een wiel, waaraan door het kind gedraaid werd en dan gebeurde het dat het wiel te ver werd doorgedraaid en zoo werd menig kind gekwetst. Dit hoeft men veranderd en nu is liet veel beter, maar toch nog gevaarlijk. In ieder geval moest verboden worden kinderen aan machinerieën te laten werken. Ik heb kinderen op andere fabrieken zien werken aan werktuigen met raderwerken, waar zij niet aan behoefden te komen, maar een kind blijft een kind.

Het brengen van de riemen van de vaste op de losse schijf gebeurt bij snel-loopende riemen niet met de hand.

Hij riemen, die langzaam loopcn. gebeurt het meestal met de hand.

£r ontbreekt aan die inrichting echter iets, namelijk om de riem, wanneer zij op de losso schijf gezet is, vast te zetten. Men vindt dat weinig, maar toch op de papierfabriek; de werkman verkiest er zich echter niet van te bedienen.

In de glasslijperijen zou ik het wen-schelijk achten wanneer over de slijp-steenen kapjes waren, hetgeen bijna niets kost. Wanneer toch de werkman het glas tegen de schijf houdt, die snel ronddraait, zit hij er met zijn hoofd tamelijk dicht bij. Hij kon dus bij het springen van de schijf licht een stuk in het gelaat krijgen.

Tegen brandgevaar is de fabriek van Regout goed beveiligd. De zolders zijn van ijzer en steen. De brandweer is goed geoefend.

In de houtzagerij heeft men boven den cirkelzaag een kapje gemaakt. Dat heb ik nergens anders zoo gevonden dan juist in de fabriek van den heer Regout. Dat kapje heeft het voordeel dat, als een plank op mocht springen, deze niet tegen den werkman kan aanspringen, en dat, als de man het niet absoluut zelf wil, hij zijn vinger crook niet bij kan kwetsen.

De ventilatie schijnt mij, zoover ik er over oordeelen mag, onvoldoende in de gipsbranderij; daar is het ontzaglijk stoffig, en de eenige ventilatie is een koker van misschien 80 c.M. hoog, waar niet veel lucht doorgaat. Ik heb er ten minste niet veel trek bemerkt. Zoo, waar de gips gemalen wordt: daar bestaat de ventilatie enkel uit de gelegenheid om de deur open te zetten.

5620. V. liet zijn groote ruime lokalen ?

A. Ja. In de glasslijperij kon meer

ventilatie zijn, vooral omdat het werk voor de gezondheid zoo nadeelig wordt geacht. Ue werkman is voor een deel zelf schuld er aan, dat er zoo weinig luchtverversching is ; iedere slijper zit namelijk voor een raam dat van boven gedeeltelijk tuimelend is, maar toen wij ons bezoek brachten waren alle ramen dicht. Zij vonden het er te koud.

Overigens kon de kunstmatige ventilatie nog veel verbeterd worden. Het eene lokaal loopt in het andere, en naar ik meen was op dat oogenblik de ventilator afgesloten door een deur, waarin zich een aantal gaten bevinden. De werkman is dus dikwijls zelf schuld.

Ook heb ik kinderen in het glazuur zien werken, hetgeen, naar mijne meening, verboden moest worden.

5621. V. De heer Ruys van Beeren-hroek: Welk werk deden zjj daar?

A. Ik meen er een gezien te hebben, die met de handen in hot glazuur kwam. Hiervan ben ik echter niet zeker; wel weet ik, dat zij de gebakken borden die uit het glazuurbad kwamen, met de handen vastnamen.

Ook is er, dunkt mij, meer ventilatie noodig in de lokalen waar gevormd wordt.

562'2. V. Maar daar is toch een exhauster ?

A. Dan moesten er meer zijn.

50'23. V. Ge weet dat we er bij avond en bij dag geweest zjjn en dat de temperatuur zeer verschilde?

A. Ja, bjj avond, toen het gas op was, was het bepaald te warm.

56-24. De Voorzitter; Hebt gij nog iets mede te deelen ?

A. Ja, omtrent do ontlediging der ovens. Daar zjjn zeer verschillende lezingen over. Ér wordt in Maastricht beweerd, dat de ovens, wanneer er veel bestellingen zijn, te veel in overijling moeten geledigd worden.

Nu wordt beweerd, dat men die ovens niet genoeg afkoelt. Er is een werkman die dit, niet aan mij maar aan een ander, verklaard heeft, met het bepaalde doel dat het in deze Commissie ter sprake zou komen. Ik heb tevergeefs getracht dien werkman te spreken, doch zijn naam wilde men mij niet noemen. Ik had hem nameljjk willen raden om zich tot deze Commissie te wenden. Vroeger schijnt het te spoedig ledigen dikwijls gebeurd te zijn; althans twee mijner onderhoorigen hebben mij dit verzekerd. De een, de opzichter Joosten, en do andere, de sluisknecht Guts, waren, do eerste '20 jaar, de tweede 10 jaar geleden, werkzaam in de fabriek. Dit bewijst voor het oogenblik niet veel. Dit tweetal heeft echter hetzelfde verhaal gedaan, dat namelijk de werkman in den oven werd gezonden om met vlugheid het gebakken goed er uit te halen. Hij kwam er na eenige minuten uit om te bekoelen, en dan er weder in. De temperatuur was zóó, hebben die menschen mij verteld, dat dan somtijds hunne mouwen en de handschoenen, waarmede zij de voorwerpen aanvatten, in brand zijn geraakt Nu zou ik volstrekt niet durven beweren dat dit tegenwoordig nog zoo is. Ik heb drie of vier. ovens zien ontledigen, maar er niets van bemerkt.

5625. V. Was dat op een oogenblik waarop men u verwachtte, of kwaamt gij onverwachts?

A. Neen. ik kwam er niet onverwachts.

5626. V. Kwaamt gij er met den heer W intgens ?

A. Neen, met den heer Ruys. Ik ben er tweemalen met hem geweest.

5lt;i27. V. Men wist dus toen dat gij komen zoudt ?

A. Ja. I3ij een dier gelegenheden zijn eenige informatiën genomen naar dat ontledigen, dat wil zeggen wij hebben gevraagd aan den firmant die ons geleidde , of do temperatuur ook werd waargenomen Toen heeft die geantwoord: neen, daar houden wij geen vaste aanteekening van ; in den winter is het afkoelen natuurlijk veel beter, maar in den zomer kan het nogal warm zijn.quot;

Dat zijn zijn eigen woorden. Hij heeft er bij gezegd, dat de temperatuur niet zoo was, dat er niet in te werken viel; want dat de firma ovens genoeg had. en dat die heete temperatuur zich alleen kon voordoen, wanneer er niet genoeg ovens waren.

5628. V. De firma kon toch wellicht | een geldelijk belang hebben om in denzelfden oven te doen stoken ? Het is immers — ik spreek als leek — gemakkelijker om gloeihitte te verkrijgen,

| wanneer de oven niet geheel is afgekoeld ? Het zou dus voordeeliger voor de firma kunnen zijn om te bljjven doorwerken, dan van meet af te beginnen ?

A Wel iets, maar niet veel. tiet behoort natuurlijk tot de mogelijkheden, maar ik geloof niet dat die reden bestaat.

Sommige ovens worden 60 uren gestookt en 60 uren afgekoeld voor de eerste bakking; voor de tweede bakking wordt 30 uren gestookt en 30 uren afgekoeld.

5629. V. Misschien spreekt al uit dat verschil van cijfers het belang Maar hebt gij hiermede het punt van het lee-gen van de ovens afgehandeld ?

A. Ja.

56S0. V. Dan wensch ik u a propos daarvan toch nog eene vraag te doen. U is medebestuurder van het departement Maastricht van de Maatschappij tot Nut van het Algemeen?

A. Ja.

5631 V. In het stuk dat het departement ons gezonden heeft in antwoord op den brief dien wij kort na ons op-

treden hebben gezonden, zooals u weet. wordt dat feit ook vermeld en nogal met zeer stellige woorden. Waren er nu onder uwe medebestuurders heeren, die daar misschien moer van wisten, dan aan u persoonlijk bekend is ?

A. liet bestuur van hot Nut heeft natuurlijk informaties ingewonnen hier en daar bij verschillende personen, en zoo is ook dit punt ter sprake gekomen, en toevallig weet ik van waar wij deze mededeeling hebben. Het is van denzelfden werkman, waarvan ik zooeven sprak, die niet te bewegen was om zijn naam te noemen, die heeft het medegedeeld aan Baron de Bieberstein.

563'2. V. üus er blijkt ook hieruit weder, dat er bij de werklieden vrees bestaat om hier bij de Commissie te komen of haar feiten mede te deelen, schriftelijk met opgaaf van hun naam, met het oog op hetgeen zij te duchten hebben van hunne patroons?

A. Dat heb ik algemeen gehoord.

5033. V. Hebt u dat ook op eene andere wijze bemerkt dan door hooren zeggen ?

A. Niet anders dan het geval waarvan ik reeds sprak. Het is mij niet gelukt met den werkman, die do mededeeling had gedaan, in relatie te komen. Hij heeft die reden bepaald opgegeven en zelfs niet willen hebben, dat zijn naam aan mij bekend werd.

5634. De heer Ruys van Beeren-Wroek: Maar heeft dè fabrikant bij ons tweede bezoek niet medegedeeld, dat er proeven genomen werden om den oven spoediger af te koelen door het aanbrengen van roosters en het uithalen van het vuur?

A. Ik kan het mij niet herinneren. Maar nu kon het zeer goed zijn, dat ik eens rondkeek, terwijl gij met den heer Beelaerts en den fabrikant spraakt.

5635. De heer Beelaerts van Blokland ; Ik wensch den getuige te vragen, wat zijn indruk is over de zindeljjk-heid?

A. In de fabriek van den heer Regout heb ik van de zindelijkheid geen groot idee gekregen, dat wil zeggen, in de aardewerkafdeeling en daar nog wel alleen in de zalen waar de aarde gevormd wordt. Het was beter in de So-ciété Céramique. Vooral in de kamers.

waar de potten gevormd worden, was in de fabriek Regout de vloer glad dooide klei, die daar gevallen en vertrapt was. Maar er schijnt nogal geschrobt te worden, dat is mij ten minste medegedeeld.

5636. De heer Ruys van Beeren-broek : Gij hebt eenè lijst gezien hoe-vele malen er geschrobt werd?

A. Ja, dat was in ieder lokaal driemaal 's weeks.

5637. V. En ook op welke wijze de vloer werd geïnundeerd?

A. Ja, dat geschiedt door pijpen met gaten, waardoor het water over den grond vloeit.

5638. V. Welken indruk hadt gij van de soort van werk dat door vrouwen en meisjes verricht werd ?

A. Zij verrichten licht werk, behalve het persen bij het puntjes maken, want dat voortdurend nederdrukken van den stempel is wat zwaar voor kinderen.

5639. V. Hoe was uw gevoelen over het uitladen der ovens ?

A. Dat was naar mijn idee geen te zwaar werk, de cassetten, die het gebakken goed inhouden, worden uit den oven gedragen, van hand tot hand overgenomen en op tafels geledigd.

Ook de soepkokerij heeft een zeer goeden indruk op mij gemaakt. Zij bestaat uit een afzonderlijk lokaal, waar ieder werkman voor 5 cents een kom soep krijgt. Vele kinderen van buiten krijgen de soep voor niet.

5640. De Voorzitter; Deel ons nu eens een en ander over de Société Céramique mede?

A. De veiligheidsmaatregelen in de Ceramiek zijn bijna even goed als in de fabriek der heeren Rogout. De riemen zijn er niet van onderen ondervangen, maar overigens staat alles er tamelijk wel gelijk.

5643. V. Hebt gij nog bijzonderheden te vermelden omtrent de Ceramiek?

A. Een lokaal bevond ik minder goed, dat, waar de specie voor de zoogenaamde cassetten gemaakt wordt. Dat geeft nog al stof, omdat het droog gebeurt, en dat lokaal is zonder behoorlijke ventilatie. Maar de directeur heeft gezegd, dat hij van plan was het door een nieuw te vervangen. Overigens is eigenlijk daarvan niets anders te zeggen dan

van de fabrieken van de liriiia Kegout.

5649. V. De heer Jtuys vau Beeren-broek: Hoe was de' totaal indruk dien gij daar verkregen hebt van het werkvolk?

A. Ik kan niet zeggen dat ik daaraan veel bijzonders gezien heb. Fabriekarbeiders zien er bijna nooit florisant uit. Zoo ook hier.

5651. De heer Beelaerts van Blokland : Hebt gij bij de fabrieken van den heer Regout onderscheid kannen zien tusschen de oude en nieuwe gebouwen?

A. Ja, de nieuwe gebouwen zijn over het algemeen veel beter dan de oude.

5652. V. Welk deel is het oude ?

A. Ik meen mij te herinneren dat het oude gedeelte niet precies aan de straat ligt.

5653. V. Wat wordt er verricht?

A. Er wordt veel gemalen.

5654. V. Aarde of gips?

A. Ik geloof beide, maar dit staat mij op het oogenblik niet voor den geest.

5655. De heer Rnys vau Beeren-broek: Maar het vormen, waar hebtu dat gezien ?

A. In de nieuwe lokalen.

5656. V. Maar in de oude lokalen hebt gij dat niet gezien, üij hebt het gezien in een nieuw lokaal met 4 verdiepingen niet waar?

A. Ja.

5657. De heer Beelaerts van Blokland : Hebt gij den indruk dat gij alle lokalen der fabriek hebt ■ gezien ? Of zouden er zijn die u ontsnapt zijn?

A. Hoogstwaarschijnlijk niet, want toen de heer Ruys en ik er heengingen voor de tweede maal, passeerden wij een van de hoeren Regout, die gereed stond om in zijn rijtuig te stappen. Hij zeidoons: ga naar de fabriek, laat u den geheelen plattegrond voorleggen en wijs zelf de lokalen aan, • die gij zien wilt. Dat is gebeurd. Wij hebben het plan in handen gehad en gedurende ons geheele bezoek in handen gehouden. Toen ons bezoek ten einde was, hebben wij het plan voor ons genomen en samen goed nagegaan waar wij geweest waren en waar wij twijfelden hebben wij gevraagd: wat is dit en wat is dat ? ïk geloof dat wij alles gezien hebben, al mogen wij een onkel lokaal hebben overgeslagen, want daar kan ik geen eed op doen.

5658. De Voorzitter; Nu nog de Koninklijke Xederlandsche Papierfabriek. Weet gij daarvan ook bijzonderheden te vertellen ? Er werken daar vele vrouwen. Is de arbeid dien zij daar verrichten, geschikt voor haar?

A. Ja.

5650. V. Wat was dat voor werk?

A. Ik heb geen enkele vrouw bij de machine zien werken. Zij hielden zich bezig met plooien en papier tellen. Jonge meisjes maakten enveloppes, met eene kleine trapmachine. Zoover ik gezien heb, was het alles licht werk. Eene menigte vrouwen was bovendien in de lompen aan het werk ; ik meen zelfs enkel vrouwen.

5660 V. Dit zijn de punten die reeds breedvoerig met den heer AVintgens besproken zijn, dus hier niet herhaald behoeven te worden. Hebt gij nog andere bijzonderheden opgemerkt ?

A. Ik heb daar gevonden wat ik bij alle groote machines zou wenschen, namelijk een automatischen compteur der omwentelingen vim het vliegwiel. Wat meer is, daar wordt ook geregeld de stoomdruk geregistreerd. A lies staat daartoe in verband met eene groote buis. De kookvaten, waar de stoom in gevoerd wordt, zijn voorzien van manometers, die op hoogeren druk zijn beproefd dan voor het gewone gebruik noodig is. Er zijn ook schellen om de machinisten te waarschuwen dat zij stil moeten houden. De groote werktuigen worden automatisch gesmeerd, de kleinere niet. ijij sommige gebeurt dit onder de beweging, maar bij die machines geloof ik niet dat daar eenig gevaar bij is Over het vastzetten der riemschijvcn heb ik reeds gehandeld. Men vindt ook tamelijk veel machinedoelen afgesloten, maar toch ook niet alle. Ik geloof dat het wenschelijk is nog meer af te sluiten; men is daarin niet zoover gegaan als bij de firma Regout. Wat in de papierfabriek wel aanleiding heeft gegeven tot kwetsuren van werklieden is het brengen der vellen papier tusschen de wal sen. Er is meer flan één werktuig waar de werkman soms aan de vingers, de hand of den geheelen arm is gekwetst. Nu heeft de directeur der papierfabriek

bij sommige werktuigen tlaaiin voorzien. Hij heeft voor de walsen een rolletje of een latje gebracht, zoodat de werkman zijne vingers niet verder kan brengen dan tot op zekeren afstand.

Ik zag daar meer dan één machine, waarbij dat niet gebeurd was, Toen vroeg ik den directeur naar de reden daarvan, en deelde hij mij mede, dat zulks niet kon. De directeur is een hoogst bekwaam man, en ik ben huiverig om het tegendeel te beweren, maar ik geloof toch dat het wol kan. Indien er eene lat of rol niet kon aangebracht worden, geloof ik dat men met eene ijzeren plaat zeer voel zou kunnen doen.

Eene zeer goede inrichting was de cirkelzaal, waarbij het hout niet tegen in bewogen werd, maar de werkman op grooten afstand van de zaag bleef en door eene stang de zaag naar het het hout werd toegetrokken

Op die wijze ontstaan er geen ongelukken. Daarentegen vond ik er een werktuig voor houtwerk dat wel gevaarlijk is. Men maakt er papier van hout. Ue blokjes, die door de cirkelzaag zijn gezaagd, omtrent 3 decimeter lang, moeten gekloofd worden.

Dat werktuig is een bijl die met tamelijk groote snelheid op en neergaat. Nu neemt de werkman een blokje in beide handen en brengt dat onder dien bijl. Als do werkman nu goed toeziet, loopt hij niet het minst gevaar, want het blokje heeft 10 a 15 centimeter dikte, er is dus ruimte genoeg. Is de werkman onnadenkend dan loopt hij groot gevaar een stuk van zijn hand te verliezen.

50(51. De heer Ruys van Beeren-broek : De bjjl blijft'toch op tameljjk grooten afstand van de tafel ?

A. Dat is zoo, en de hand kan er niet geheel onder komen als de werkman uit zijn oogen kijkt Daar was in te voorzien, indien men den werkman verplichtte het blokje telkens met een tang aan te pakken, maar dat zou eenige meerdere moeite en tijd kosten.

Het lokaal waar het hout bewerkt wordt, is electrisch verlicht, wat ten opzichte van brandgevaar eene uitmuntende zaak is. Voor het mogelijk uitgaan van het licht heeft men een paar olielampen, die er altijd aanwezig zijn. Tegen brandgevaar zijn in de papierfabriek goede maatregelen genomen. Door het geheele lokaal loopt eene waterleiding, men heeft een eigen, goed geoefende brandweer, men kan eenige lokalen met ijzeren deuren afsluiten, en de trappen zijn van steen, flink breed en alle van leuningen voorzien.

Het hijschwerktuig om de lompen op te halen was goed ingericht, in zooverre dat de lier van de opening afgescheiden stond ; en het was streng verboden onder de opening door te loopen. Ook daar zijn hulpmiddelen aanwezig ingeval van ongelukken. De lokalen zijn zeer ruim en luchtig en zoo zindelijk als men verlangen kan. Alleen waar de lompen gesneden worden, was het wat stoffig

5665. De Voorzitter; Hebt gij ook iets bijzonders aangetrolfen in de behangselpapierfabriek van Rutten?

A, Er zijn twee machines, die dicht bij elkander staan in een tameljjk bekrompen lokaal. Ik zou daar de riem-schijven en raderen wel wat meer willen zien afsluiten.

5CCC. V. Dat is het eenige meer speciale punt ?

A. Er is ook niet gezorgd voor het kwetsen van de vingers,

5()67. V. Aan de oalander-machine?

A, Ja.

5668 V. Wat hebt gij gezien in de behangselpapierfabriek van Gebroeders Regout ?

A. Hetzelfde,

5669. V. In de geweermakerij van De Beaumont hebt gij daar iets bijzonders bemerkt ?

A. H et heeft daar mijn opmerkzaamheid getrokken, dat de stoommachine slechts gedeeltelijk is omgeven door een balustrade, zoodat de doorloop langs den zuigerstang totaal onbeschut is. Nu is het wel mogelijk dat die plaats door zeer weinigen wordt bezocht, — ik meen zelfs enkel door don machinist — doch ik zou het toch zaak vinden, dat de doorloopende zuigerstang door een koker was afgesloten, zooals dat elders geschiedt.

Ook zijn de bollen van de regulateur — een gewone regulateur van Watt — niet zonder gevaar. Die bollen liggen zoowat op de hoogte van het hoofd van een man, waardoor deze, wanneer hij maar

cenigszins den gewonen weg verlaat en een weinig te veel op zijde gaat, kans beloopt die bollen tegen liet hoofd te krijgen.

Met een kleinigheid, het zeiten namelijk van een schotje, is dit gevaar te verhelpen. Dit schotje behoeft volstrekt geen overbodige ruimte in te nemen.

De gewone zaagmachine kan niet veel kwaad, alleen zou ik eenige tandraderen bedekt willen zien, omdat do werkman, die in de onmiddellijke nabijheid werkt, bij onvoorzichtigheid anders licht duim of vingers er tussehen kan krijgen.

De cirkelzagen zjjn er niet bedekt, en dat acht ik gevaarlijk De lintzaag evenmin. Maai' die lintzaag scheen rnij, bij de wijze waarop er mede gewerkt wordt, niet gevaarlijk. Zij wordt gebruikt om de kolven van geweren uit te snjjden. Nu had men eene zeer lange plank, deze werd tegen de lintzaag bewogen en dan door een ander werkman achteruitgetrokken. Als men altijd zoo werkt, kan er weinig gevaar bestaan. Dit zou er alleen zijn als do lintzaag brak, want dan zou iemand gewond kunnen worden door de rondvliegende stukken. Doch dit kan men voorkomen door er een eenvoudig kokertje om te maken Over dat werktuig, dat bestaat uit dien draai-enden cylinder mot mossen, heb ik straks reeds iets gezegd.

5670. De heer Ruys van Beeren-hroek : Hebt gij in ' de dekenfabriek iets meldenswaardigs gevonden ?

A Tn de machinekamer was alles goed De zuigerstang was behoorlijk afgesloten. Wat ik minder goed vond, was het kaardlokaal, waar een aantal snelloo-pendo werktuigen waren; do doorgangen tussehen die machines waren te nauw.

5B71. V. Liepen die raderwerken met te groote snelheid ?

A. Neen, maar snel genoeg om kleine voorzorgsmaatregelen noodig te maken. Die behoeven niet omvangrjjk te wezen.

5672. V. En in de spijkerfabriek van Th Regout ?

A. Daar vindt men hetzelfde, dat do doorgangen tussehen de verschillende werktuigen wel wat nauw zijn. Daarbij een kleine ascenseur, waarmede ook menschen naar boven gaan en met hetzelfde gebrek als de andere ascenseur, dat namelijk als de riemen breken, hij naar beneden valt.

5673. V. Men behoeft er niet mede naar boven te gaan, want de trap is in de onmiddellijke nabijheid.

A. Ik heb er oen persoon mede naar boven zion gaan

5674. V. Wij hebben te zamen twee meelmolens bezocht; wat hebt gij daar gevonden voor bescherming van de riemen ?

A. Dat daar byna niets beschermd was. Eenige bescherming in den maasmolen van Franquinet en Le Maire, en in dien van Dolk niets behalve een koker, om een snelloopende riem, van anderhalven meter lang; ovrrigens was alles open en bloot, ofschoon vele gedeelten zich zeer snel bewogen.

5675. V. Veel werkvolk is daar niet?

A. Neen, niet veel, en het is waar,

dat dio doelen, die zich snel bewegen, op plaatsen staan, waar het werkvolk niet veel behoeft te komen.

5676. V. En hoe is het met de drukkerijen van de St. Paulus-vereeniging en van Njjpels?

A Daar waren gasmotors, die stonden in het lokaal zelf, zooals gewoonlijk, liet zou goed zijn als die afgesloten werden. Men kon passeeren tussehen een gasmotor en een ander werktuig, en dat was verboden. Dus als men zich aan het verbod hield, liep men geen gevaar.

5677. Hebt gij ook iets in de ijzergieterijen gevonden ?

A Daaromtrent heb ik niets bijzonders te vermelden.

5078. V. En omtrent de vermicellifa-brieken ?

A. Ook niet veel. Daar konden hielen daar de riemen wat meer omkokerd zijn. In de fabriek van den heer A. Bauduin, Boschstraat, stonden in een lokaal eenige werktuigen naast elkander, maar men moest daar niet tussehen door. Dit zou op zich zelf geen kwaad zijn, maar een paar kleine vliegwielen staken iets uit in den toegang achter die machines. Ik zag een werkman met het hoofd dicht bjj dat wiel staan, maar hij behoefde daar niet te wezen.

5679. V. Heeft de machinerie in de tabaksfabriek van Philips u ook aanleiding tot bemerkingen gegeven ?

A. Ik zou het wel wenschelijk vinden dat de machine zich in een ander lokaal bevond dan waar gewerkt wordt. Er is

een klein personae! in dat lokaal, en als men voorzichtig is, zullen er geene ongelukken mede gebeuren.

5G81. V. Hebt gij omtrent de zink-witt'abriek ook iets te zeggen ?

A. De toegang van het lokaal waar het zinkwit verzameld wordt naar den zolder laat te wenschen over. De ladder die daartoe leidt is zeer steil en nauw.

Dat kon beter zjjn. maar de werkman zelf had er geen bezwaar tegen.

5084. De Voorzitter : Gij hebt als bestuurder van het »Nut'' ook mede onderteekend dat gij het wenschelijk acht, kinderen beneden 14 jaar den arbeid te verbieden. Is dat ook uwe persoonlijke meening?

A. Ja, tenzij men het getal werkuren wilde beperken en de kinderen verplichten eene herhalingsschool bij te wonen. Dan zou ik het wel willen toelaten van 12 tot \\ jaar.

5685. V. Anders zou u het eenvoudig verbieden tot het 14de jaar, evenals dat nu plaats heeft tot het 12de?

A. Ja.

5686. V. Hebt gij eenigerlei bepaalde zienswijze over het 's nachts laten werken van aankomende jongens en meisjes in fabrieken en werkplaatsen ?

A. Dat moest verboden zijn

5687. V. En het werken van getrouwde vrouwen op fabrieken hebt gij daar ook gevolgen van gezien die gij minder wenschelijk vondt?

A. Gevolgen van gezien, dat kan ik niet zeggen. Maar aan getrouwde vrou- | wen, die kinderen hebben, moest het verboden worden om in fabrieken te werken.

5688. V. Hebt gij te Maastricht ooit opgemerkt dat aan deze of gene fabriek, ik laat den naam geheel en al daar,

fetrouwde vrouwen met zuigende kineren naar de fabriek kwamen en hunne kinderen hier of daar aan de fabriek deponeerden ?etrouwde vrouwen met zuigende kineren naar de fabriek kwamen en hunne kinderen hier of daar aan de fabriek deponeerden ?

A. Ik heb dat zelf niet opgemerkt, maar het is ons medegedeeld door een onzer medeleden in het Nutsbestuur. wien het was gezegd. De mededeeling komt niet van mij

5689. V. Maar zij is van geloofwaardige zijde aan uw bestuur medegedeeld?

A. Ja.

5690. V. Uw medelid heeft die mededeeling gekregen van eene zijde die hem voorkwam alleszins betrouwbaar te zijn?

A Ja, zooals trouwens het geheele rapport afkomstig is.

5691. De heer Ruys van Beeren-brook : Bij de firma P. Regout zijn wij te zamen geweest en daar is zoo iets niet, evenals wij in meerdere fabrieken zjjn geweest, maar nergens hebben wij zoo iets gevonden; er zou dan toch eene vaste vrouw met het toezicht moeten belast zijn ; het zou eene bepaalde crèche moeten wezen.

A Neen, ik heb er ook niets van gezien.

5092. V. Is u er iets van bekend dat, 'zooals in dat rapport staat, op sommige fabrieken de kinderen examens moeten doen? Een fabriek is ons bekend, namelijk de papierfabriek?

A. Neen, van andere is mij niets bekend.

5693. V. Weet gij dan ook of zeer vele kinderen, die aan dat lichte examen deelnemen, daaraan niet kunnen voldoen ?

A. Dat weet ik niet uit persoonlijke ondervinding.

5694. V. Dan zult gij evenmin weten of de kinderen al naar gelang zij van bijzondere dan wel van openbare scholen komen, beter of minder goed voldoen ?

A. Dat is ons medegedeeld.

5695. V. Dit weet ge dus niet uit eigen ervaring maar slechts van hooren zeggen?

A. De getuigenis daaromtrent is afgelegd door den heer Lhoest, maar niet aan mij.

5696 V. Dat zou dan ook de eenige zijn die er iets van kon weten, want dat is de eenige fabriek waar zulk een examen gehouden wordt. — Dat rapport is dus samengesteld uit bijeengebrachte informatiën ?

A. Ja, misschien staat er wel wat in dat onjuist is, maar de juistheid van alle feiten in het rapport vermeld konden wij persoonlijk moeilijk nagaan.

5697. De Voorzitter: Hebt gij ons verder niets meer mede te deelen?

A. Neen, Mijnheer de Voorzitter.

5698. V. Dan danken wij u voor de vele moeite, die gij u in de laatste weken voor ons gegeven hebt en tevens voor de heden gedane mededeelingen.

A. A. Bekaar.

Verhoor van den heer F. E. Fouquet, te Maastricht.

5699. üe Voorzitter; Wilt gij uw naam, voornamen, ouderdom, beroep en woonplaats opgeven ?

A. Dr. Frans Emanuel Fouquet, oud 64 jaren, praktizeerend geneesheer te Maastricht.

5700. V. Staat gij ook in eenigerlei relatie tot een of meer fabrieken te Maastricht ?

A. Ik ben gedurende ongeveer 25 jaren geneesheer der armen geweest in eene sectie, waar de meeste werklieden van de fabriek van Regout wonen. Ook ben ik omstreeks 10 jaren lang geneesheer van de glasslijpers geweest. Daar ik die laatste betrekking echter sedert 15 jaren neergelegd heb en ook in de laatste jaren geen armenpraktijk meer

fehad heb, is mijne ondervinding van en tegenwoordigen tijd niet zoo uitgebreid meer. mijne ondervinding uit vroegere jaren kan ik echter wel mede-deelen.ehad heb, is mijne ondervinding van en tegenwoordigen tijd niet zoo uitgebreid meer. mijne ondervinding uit vroegere jaren kan ik echter wel mede-deelen.

5701. V. Mijne vraag had eigenlijk deze strekking; is er eene periode geweest dat gij op verzoek en voor rekening van de fabrikanten u belast hadt met de medische zorg voor hunne werklieden ?

A. Door de firma Regout was ik aangesteld als geneesheer der glasslijpers.

5702. V. Tegen honorarium waart gij door de fabrikanten aangesteld, zoodat u door de patiënten niets verschuldigd was ?

A. Er was eene bus, waaraan ieder werkman een zeker percent van zijne verdiensten bijdroeg. De heeren Regout stelden den geneesheer aan, maar die kas was van de werklieden.

5703. V. Dus kwam het niet uit de kas der fabrikanten ?

A. Neen, uit die bus. Hot kan zijn dat de heeren Regout er uit eigen middelen toe bijdroegen, maar eigenlijk was die bus van de glasslijpers. Daarom trokken zij er uit als zij ziek waren en kregen zij geneeskundige behandeling. Er was een vast traktement voor den geneesheer.

5704. V. Weet gij wat die glasslijpers elke week contribueerden ?

A. Dat is mij ontgaan.

5705. V. Zijt gij misschien op denzelfden voet belast met het verstrekken van geneeskundige hulp aan de werklieden van andere fabrieken ?

A. Mijne meeste patiënten zijn werklieden op de fabriek van Regout. In eene sectie, loopende van het Dassin tot aan de Kleine Gracht, wonen bijna uitsluitend personen uit de arbeidende klasse; in de Raamstraat bij voorbeeld, die in die sectie ligt, woonden destijds (in 1807, toen de cholera heerschte) 850 personen, van welke slechts een paar gezinnen niet armlastig waren.

5700. V. Strekt de geneeskundige hulp, die gij verleent aan de werklieden van de fabriek, zich uit over het geheele gezin van de arbeiders of bepaalt die zich alleen tot de personen der arbeiders ?

A. Tot de personen der arbeiders, maar ik was tegelijk dokter van de armen, en daardoor behandelde ik ook de fa-miliën.

5707. V. Dus wat de gezinnen betreft, was de geneeskundige hulp die gij verleendet voor rekening van het armbestuur ?

A. Ja. In de eene straat, waarvan ik zooeven sprak, waar 860 gezinnen

wonen, belmiitlelde ik bij de laatste cholera-epidemie 150 cholera-gevallen.

5708. V. Hebt gij die betrekking van geneesheer gedurende 25 jaren waargenomen ?

A. Armendokter ben ik gedurende 25 jaren_; maar de betrekking van geneesheer der glasslijpers vervulde ik gedurende 10 of 12 jaren.

5709. V. Gij hebt gezegd dat gij b|j andere fabrieken met de ziekenbussen niets te maken hebt, niet waar ?

A. Dat heb ik gezegd.

5710. V. Wel ten aanzien van uwe betrekking als armendokter ?

A. Ja.

5711. V. Wilt gij zoo goed zijn ons eenige punten uit uwe ervaring mede te deelen, die in verband staan met de onderwerpen dezer enquête ?

A. De werkman te Maastricht staat niet op lager peil dan die in België, Frankrijk en Engeland. Doorgaans is hij een fatsoenlijk man. Politiek is hij niet sterk ontwikkeld. Er heerscht onder die volksklasse veel armoede.

Ik geloof wel dat de werkman zoo moreel als intellectueel niet zeer ont-•wikkeld is; ware dat beter, zijn toestand zoude ook materieel veel beter zijn. De werkman is van nature zeer onachtzaam. Ik heb werklieden gekend, die mooie verdiensten hadden en nochtans in armoede leefden. Zoo b. v. een werkman die zelfs 10 francs per dag verdiende en met zijn huisgezin eenige honderden francs per maand ontving, en toch bezaten die menschen niets.

Als zij meer onderwijs kregen en moreel meer ontwikkeld waren, zouden zij ook meer eergevoel hebben.

Ik geloof dat het den werkman vooral aan eene soort eergevoel ontbreekt. Bij voorbeeld een werkman maakt zich er

feen schande van om dronken te zijn. !n ik moet bekennen dat de drankwet, ofschoon voor vele neringdoenden zeer bezwarend, voor den werkman goede resultaten heeft opgeleverd. Vroeger zag men in Maastricht — ik ben een goede 30 jaar daar in de praktijk — den werkman des Zondags en Maandags dronken over de straat gaan, hij werkte dan niet en den volgenden dag werd naar den geneesheer om een briefje gezonden, omdat zij ziek waren. Sedert de invoering van du drankwet, omdat zij gevat worden en het schande is gevat te worden, ziet men veel minder dronken personen dan vroeger. Jn dat opzicht heeft de drankwet een goed resultaat gehad, want het is eene voorname zaak het eergevoel bij den arbeider te ontwikkelen.een schande van om dronken te zijn. !n ik moet bekennen dat de drankwet, ofschoon voor vele neringdoenden zeer bezwarend, voor den werkman goede resultaten heeft opgeleverd. Vroeger zag men in Maastricht — ik ben een goede 30 jaar daar in de praktijk — den werkman des Zondags en Maandags dronken over de straat gaan, hij werkte dan niet en den volgenden dag werd naar den geneesheer om een briefje gezonden, omdat zij ziek waren. Sedert de invoering van du drankwet, omdat zij gevat worden en het schande is gevat te worden, ziet men veel minder dronken personen dan vroeger. Jn dat opzicht heeft de drankwet een goed resultaat gehad, want het is eene voorname zaak het eergevoel bij den arbeider te ontwikkelen.

Dat eergevoel is in nog een ander punt zeer ten achteren. Bijv. een jong-mensch van de kleine burgerklasse, de handarbeider, zal zich er een schande van maken wanneer hij relation met een meisje had waarbij hij kinderen had, maar dat is eigenlijk in Maastricht bij de fabriekswerkers bijna algemeen. Doorgaande heeft een jong arbeider een vast meisje; zoolang hij onder de militie is kan hij niet trouwen en heeft dan soms een, twee kinderen, maar hij trouwt haar later altijd.

Ik ben ongeveer 25 jaren dokter van de armen geweest, en ik durf verklaren dat ik bijna nooit venerische ziekten bij hen gevonden heb. Dat komt omdat de mannen niet noodig hebben elders te gaan. Zij hebben meestal een of twee, soms drie kinderen bij hunne meisjes; maar zij huwen ze altijd. Ik heb eene familie onder mijne patiënten gehad, waar 3 of 4 meisjes in dien toestand verkeerden.

Ik geloof ook dat het wenscheljjk zou zijn om den leeftijd, voor het schoolgaan van de kinderen bepaald, uit te breiden. Ik zou er sterk voor zijn dat de jongens van fabrieks- en handarbeiders tot hun veertiende of vijftiende jaar op school gingen. Men zou bij voorbeeld kunnen bepalen dat zij slechts eenige uren per dag werkten, en eenige andere uren in de school moesten doorbrengen. Zooals die zaak thans geregeld is, ben ik zeker dat er jongens in fabrieken zijn, die. na daar eenige jaren gewerkt te hebben, hun lezen en schrijven verleerd hebben ; althans genoegen in lezen bestaat er bij den fabrieksarbeider niet. Wanneer ik bij een fabrieksarbeider kom, waar boeken zijn, en waar ik bemerk dat hij leest, dan is dat reeds een goed teeken; dan is dat een bewijs dat die man er niet van houdt om de herbergen af te loo-pen en eenige orde in zijn huishouden betracht.

Als een kind niet alleen kan lezen.

maar ook verstaat wat het leest uu er genoegen in heeft, dan is dat reeds een stap voorwaarts.

In vele gezinnen heeft men bijv. de Katholieke Illustratie, en dat is goed. Die platen ontwikkelen hot oog, de kinderen loeren zien, begrijpen.

Daarom zou ik het zoo nuttig achten als de kinderen, de lagere school verlatend, naar eene ambachtsschool gingen om wat meer van do rekenkunde te leeren en ook de beginselen van stelen meetkunde, rechtlijnig- en handtee-kenen, boetseeren enz. Dat zou veel waard zijn.

Men zegt wel eens, wat geeft dat alles voor een fabrieksarbeider, maar dat is niet goed gezien.

Iemand die lang opzichter was geweest zeide mij: bij een glasblazer die wat schilderen kan, zijn oog en kunstzin meer ontwikkeld en zoo iemand zal zelfs het eenvoudigste glaswerk beter en mooier bewerken dan iemand die dat alleen doet alsof hij eene machine ware.

Ik geloof dat in dit opzicht de Fran-sche werklieden meer ontwikkeld zijn dan de onze, ook zien zij meer, bij voorbeeld te Parijs.

In de fabrieken heeft men machinisten, mecaniciens, schrijnwerkers, smeden enz. en nu geloof ik, dat het zeer goed zou zijn, als die menschen rechtlijnig teekenen konden leeren, zoodat zij konden werken naar plannen, die voorgelegd worden.

Dit is zeker, dat de arbeider armoede lijdt en toch betaalt hij voor huishuur meer dan een ander.

Ik heb huizen gekend, die een paar duizend gulden waard waren en die 20 a 22⁰/₀ aan den verhuurder opbrachten. Die huizen zijn zoo oud, dat zij ternauwernood aan elkaar hangen en bevatten soms 10 kamers Een arbeider betaalt voor iedere kamer 60 a 75 centen per week en daar woont hij dan met vrouw en kinderen. Het is mij eens voorgekomen, dat ik 's avonds laat op oen kamer kwam waar de geheele familie op stroo op den grond lag te slapen, 5 op eene rij, met de voeten naar binnen.

De meeste arbeiders hebben maar ééne kamer, slechts zeer goede arbeiders hebben er twee of drie. Wanneer nu zulk eene geheele familie in ééne kamer slaapt, dan behoef ik u niet te zeggerr welk een luchtje in zoo'n vertrek heerscht. Een geval als ik zooeven schetste komt wel is waar zelden voor, maar toch hebben do arbeiders in den regel maar ééne kamer. Zulk een vertrek, dat dag en nacht gebruikt wordt en slechts zelden geventileerd, is eigenlijk een brandpunt van infectie en van ongezondheid Er is geen ventilatie en daarbij wordt de kachel gestookt, zoodat het mij dikwijls is voorgekomen dat ik 's morgens geroepen werd, omdat de menschen moesten braken en hoofdpijn hadden en op het punt waren van te stikken.

Zooals ik zeide is de huur zeer hoog ; stel dat zulk een huis 1 0 kamers bevat, die elk voor 70 ets. per week verhuurd zijn, dan geeft dit per jaar reeds 350 gulden, wanneer nu het huis maar een paar duizend heeft gekost, dan heeft de eigenaar reeds 20 a 25quot;/o. Zulk een huur betaalt niemand uit een anderen stand. Als de arbeider daarin kon geholpen worden, zoodat Regeering, provincie of gemeente aan de maatschappijen die zich zouden vormen, steun verschaften op zekere voorwaarden, dan zou dit zeer goed werken.

In dit opzicht wordt te Maastricht weinig gedaan. Er moesten inrichtingen worden getroffen, zoodat de arbeider na zekeren tijd eigenaar kon worden. Wanneer men het eenmaal zoover kan brengen dat de arbeider iets bezit, dan heeft men iets goeds verricht, want iemand die iets heeft, hecht veel meer aan het handhaven der orde, en zal er niet zoo spoedig too overgaan om de orde in den Staat te verstoren.

Vorder gebeuren er in de fabriek nog al ongelukken ; maar dat is niet alleen het geval in de fabriek, doch doorgaans gebeuren er nog meer ongelukken bij het oprichten van gebouwen en bij verbouwingen.

Nog onlangs zag ik daarvan een treurig voorbeeld. Zeker werkman van buiten, die aan het bouwen van een huis hielp, had een korten poos het werk verlaten en kwam dronken terug. De patroon wilde niet dat hij in dien toestand ging werken, maar de man stond er op om toch aan het werk te gaan. Het gevolg er van was dat hij van de

tweede verdieping viel en twee dagen daarna dood was.

Nu moest er, mijns inziens, een poli-tie-maatregel genomen worden, waarbij h'et den patroons op straffe verboden werd, om zulke menschen aan het werk te laten gaan. üesnoods moeten zij dan de hulp der politie inroepen.

In de fabrieken gebeuren dikwijls ongelukken door onachtzaamheid, maar de drank is de groote oorzaak. De Maandagen zijn dan ook het gevaarljjkste voor de werklieden.

Men zegt wel dat de fabrikanten niet zouden kunnen concurreeren en voort-werken wanneer de kinderen nog langer dan tegenwoordig op school moeten blijven, maar ik geloof' dat de gewoonte hieraan voel afdoet; als men er eenmaal aan gewend is zal men het niet meer voelen.

Bovendien is het ook waar dat al s een arbeider drie of vier kinderen heeft die werken, hij zelf' zijn huisgezin veronachtzaamt en op de kinderen steunt. Verdienen zij genoeg voor liet gezin, dan gaat de vader nu en dan eens luieren.

De hand werkpatroons hebben verder veel moeite om jongens te krijgen, omdat de kinderen reeds zeer Jong naar de fabriek gaan waar zij dan wat verdienen en tot eene soort van machines worden gemaakt. Ik geloof dat wanneer er arbeidersscholen bestonden, en de kinderen niet verplicht waren op hun 12de jaar naar de fabriek te gaan, zij de voorkeur zouden geven aan een beroep waarvoor zij beter geschikt zijn. Op hun veertiende jaar zullen zij toch beter kunnen oordeelen welk werk hun het best lijkt. Nu echter worden de kinderen op hun twaalfde jaar gedwongen naar de fabriek te gaan en worden zoodoende machines, terwijl zij anders misschien smid of meubelmaker of iets dergelijks zouden geworden zijn, waardoor zij zeker in eene betere conditie zouden zijn gekomen. Want het is ontegenzeggelijk dat tusschen den handwerksman en den fabrieksarbeider eene groote klove bestaat. De eigenlijke handwerksman is doorgaans fatsoenlijker en meer ontwikkeld!

Dit is zeker, dat er veel armoede onder de werklieden bestaat, doordat zij in den regel te onbekwaam en niet genoeg ontwikkeld zijn om vooruit te komen, zoodat zij steeds op dezelfde hoogte blijven staan. Daarbij komt nog, dat somtijds jonge mensehen met een dagloon van 70 cents a f 1 reeds gehuwd zijn en kinderen hebben. Natuurlijk is dan de armoede daar.

Het eerste gevolg is dat de vrouw ook uit werken moet gaan.

Bij ons wordt door het armbestuur zeer veel voor de werklieden gedaan. Ik geloof dat wel V3 van de populatie genot heeft van de armbedeeling, ten minste onder den vorm van geneeskundige behandeling en medicamenten. Dat gaat zelfs zoo ver, dat ik fabrikanten heb hooren zeggen: zouden wij eene bus maken voor de werklieden en medicamenten verschaffen ? Zij kunnen naar het armbestuur gaan. Maar daardoor wordt de arbeider zorgeloos gemaakt en verliest hij zijn eergevoel. In het algemeen vind ik, dat bij ons de arbeider te veel gewoon is op de armverzorging te steunen. Als de arbeider zelf wat bijdroeg, misschien met medewerking van den fabrikant, ora te zorgen voor tijden van ziekte of van onbekwaamheid door lichaamsgebreken of ouderdom, zou hij een geheel ander mensch zijn.

Daarom geloof ik dat de assurantie van arbeiders veel goeds zou uitrichten. Er bestaat bij de fabriek eene beurs, waarin bijgedragen wordt door werklieden en patroons. Maar wat is het geval ? Wanneer de dagloonen laag zijn, vragen de arbeiders spoedig het geld te verdoelen. Maar wanneer de Staat er zich mee bemoeide en eene wet vaststelde die het verdoelen van die gelden verbood, om die te bewaren voor ziekte, ouderdom en gebrekkigen, dan zouden de arbeiders niet het recht hebben aan die beurzen te raken. Ik weet evenwel dat het gebeurd is op de dekenfabriek van den heer Jules Kegout. Daar was eene kas van f1100. De arbeiders vroegen het geld te verdeelen. Dat moest verhinderd kunnen worden, want latei-hebben zij zeiven er spijt van, maar de behoefte van het oogenblik dringt er hen soms toe.

5712. De heer Ruys van Beeren-broek: Is die f 1100 toen werkelijk onder de arbeiders verdeeld?

A. Ja.

Do arbeider houdt niet van sparen ;; wanneer men iets deed voor zijne ontwikkeling, zou hij spaarzamer worden en beter voor zijn gezin zorgen. Men trachte van hem een klein burger te maken, dan zou veel gewonnen zijn.

5713. De Voorzitter: Gij hebt belangrijke mededeelingen gedaan, waartoe uwe langdurige ondervinding alleszins aanleiding gaf. Gij hebt punten aangeraakt, bijv. de quaestie der arbeiderswoningen, speciale door u waargenomen ongelukken onder het werkvolk, en meer zaken waaromtrent wij u niet mogen vragen, daar ze buiten het kader van deze enquête liggen. Dit neemt echter niet weg dat wij u met veel belangstelling hebben aangehoord.

Daarentegen hebt gij verscheidene punten behandeld, die zeer eng samenhangen met hetgeen waarvoor wij hier bijeen zijn, en waarover wij u gaarne nog nader zullen hooren. Gij hebt met groote sympathie gesproken over de goede werking der drankwet; maar nu zou ik ook gaarne uwe meening eens vernemen omtrent de werking van de wet op den kinderarbeid van 1874.

Was de toestand, wat het laten werken van kinderen betreft, vóór 1874 inderdaad bedenkelijk in Maastricht ? Hebt

fij de invoering van de wet van 1874ij de invoering van de wet van 1874

unnen goedkeuren en daarvan goede uitkomsten gezien, of wat is te dien opzichte uwe ervaring geweest?

A. Ik geloof dat die wet zeer veel

foed heeft gedaan. Er waren destijdsoed heeft gedaan. Er waren destijds

inderen van 7 en 8 jaar, die soms zeer langen tijd in de fabriek werkten, en dan in eene slecht ingerichte woning moesten vertoeven.

5714. V. Hebt gij dien toestand vóór 1874 in bijzondere fabrieken opgemerkt?

A. Ja, ik heb dikwerf kinderen des avonds laat naar de fabriek zien gaan en anderen, die des nachts hadden gewerkt, er des morgens vandaan zien komen.

5715. V. En aan die ellende heeft de wet van den heer Van Houten van 1874 een einde gemaakt?

A. Ja.

5716. V. Gelooft gjj dat op ditoogenblik nog kinderen beneden de 12 jaar voor arbeid worden gebruikt ?

A. Neen, dat geloof ik niet.

5717. V. Maar toch wel kinderen die even 12 jaar zijn ?

A. Ja, dat wel.

5718. V. Is dat ook het geval in de glasblazerij ?

A. Ik zou het niet kunnen zeggen.

5719. V. Maar in het algemeen weet gij met zekerheid te zeggen, dat zeer jeugdige kinderen, altijd boven den leeftijd van 12 jaren, in ruime mate voor allerlei werk worden gebezigd in Maastricht?

A Dat geloof ik wel.

5720. V. Is het uwe ervaring niet, dat dit hoogst schadelijk is voor de lichamelijke ontwikkeling?

A. Voor geest en lichaam beide.

Het kan niet goed zijn, dat een kind van 12 jaren, dat lichamelijk min ontwikkeld is, reeds voor den leeftijd over-matigen arbeid moet verrichten.

5721. V. Hebt gij dat in uwe praktijk dikwijls kunnen waarnemen ?

A. De kinderen waren dikwijls ziek.

5722. V. Hebt gij ondervonden dat de ontwikkeling der kinderen leed onder het werken op fabrieken ? Zagen zij er meestal niet chótief uit?

A. Zeker. Als de boeren, de buiten-menschen, zich niet dikwijls in onze stad kwamen vestigen, zou het ras niet zijn wat het nog is. Die buitenmenschen vestigen zich bijv. als varkenslager, herbergier of winkelier en huwen daar. Ik

feloof wel dat zij krachtiger bloed ineloof wel dat zij krachtiger bloed in

et volk brengen.

5723. V. De toestand onder het bestaande régime is dus van dien aard, dat als niet gaandeweg versch bloed van buiten werd aangebracht, hij schier onhoudbaar zou worden ?

A. Ja, er ontstaat daardoor eene nieuwe generatie; er is groote sterfte onder de arbeiders, vooral onder de kinderen onder één jaar.

5724. V. Maar kwamen er veel ziekten en sterfgevallen voor onder het jeugdige volk van 12—16 jaar, dat onder uwe handen kwam ?

A. Jawel.

5725. V. Gij hebt op grond uwer ondervinding u sterk uitgelaten over de wenschelijkheid om den arbeid van kinderen eerst te doen aanvangen op 14, 15jarigen leeftijd?

A. Ja.

bl-Zö. V. Gij hebt daarbij met name genoemd, de jongens; dwaal ik indien ik veronderstel dat dat een lapsus linguae -is en dat gij dit voorzeker ook van toepassing acht op meisjes ?

A. Uwe onderstelling is juist. Voor meisjes acht ik dit in nog sterker mate geldend. Ik keur den bestaanden toestand ten sterkste af.

57-27. V. Welke ervaring hebt gij ten opzichte van het werken van gehuwde en ongehuwde vrouwen op fabrieken met het oog op de physiok, de moraliteit en de belangen van het gezin ?

A. Uit een moreel oogpunt is dat zeer zeker slecht, maar om nu precies aan te geven welk deel daarvan toekomt aan het werken in de fabriek, is moeilijk.

57'28. V. Natuurlijk; men zou daar, waar zoovele oorzaken naast elkander staan die leiden tot een gelijk effect, roekeloos handelen dat effect toe te schrijven aan één bepaalde oorzaak.

Maar dat belet niet, dat gij als deskundige en man van ervaring zeer zeker den bestaanden toestand van het laten werken van jongens en meisjes als een zeer ernstige oorzaak beschouwt van de bestaande misstanden ?

A. Ja zeker.

5729. V. En het nachtwerken van jonge meisjes en vrouwen, hoe denkt gij daar over ?

A. üat is zeer slecht. Zoowel moreel als physiek.

5730. V. Kwam het wel voor, toen gij nog intimer met het doen en laten van de fabrieksarbeiders bekend waart, dat de getrouwde vrouwen hare kinderen mot zich medenamen naar de fabriek en die daar deponeerden vóórdat zij aan het werk gingen.

A. Dar is mij niet bekend.

5731. V. Werden de kinderen bij buurvrouwen gelaten ?

A. Ja bij buurvrouwen. Sommigen lieten ze bij hare moeders of zusters, die te huis bleven.

573-2. V. Gaven zij ze ook wel bij vreemden in bewaring.

A. Jawel.

5733. V. Gij zult zeker wel geobser-*eerd hebben, dat dit niet gunstig werkt op den toesiand van hot gezin?

A. Ja.

5734. V. Wat den leeftijd aangaat, zoudt gij dus wenschen, dat de arbeid niet begon voor het 14de of 15de jaar¹/

A. Ja.

5736. V. W^Telnu, laat ons eens aannemen dat allo arbeid verboden was beneden de 14 jaar, zoudt u dan denken dat daarmede genoeg was gedaan, of zoudt gij meenen dat de wet eenige beperkingsn moest stellen omtrent den duur van het werk van kinderen van 14—10 jaar?

A. Ja, het verbod om langer te werken dan 8 uren.

5737. V. Met strenge uitsluiting, onderstel ik. van alle nachtwerk'?

A. En van bepaalden arbeid, bij machines bij voorbeeld.

5738. V. Daarop komen wij zoo straks, maar u zoudt den arbeid voor die kinderen die even boven de limite van het absoluut verbod zijn, willen beperken tot 8 uur?

A. Ja.

5739. V. U hebt gezegd dat de arbeider over hot algemeen, wat do intelligentie betreft, zoo weinig ontwikkeld is, en den wensch uitgesproken dat het onderwijs beter zou wezen. Wij komen straks op het latere onderwijs, dat gij zoudt willen laten geven en zullen u daarover gaarne hooren, maar thans zou ik u willen vragen: wat is uwe ervaring ? Dat het kind tot 12 jaren althans behoorlijk lager onderwijs krijgt ? Of laat ook dat te wenschen over ?

A. Dat gaat redelijk wel bij ons.

5740. V. Zijt gij misschien in de eene of andere betrekking van nabij met deze zaken bekend ? Zijt gij lid van de plaatselijke schoolcommissie?

A. Ja, en jarenlang geweest.

5741. V. Dus toevallig zijt gjj in staat ook te dien opzichte mededeelingen te doen.

Wordt de lagere school te Maastricht door kinderen beneden de 12 jaren trouw bezocht ?

A. Ja, nogal trouw.

5742. V. Er is in een uit Maastricht bij ons ingekomen stuk met groote stelligheid verzekerd, dat er op hetoogen-blik van overheidswege eene zoo onvoldoende inrichting van het lager onderwijs aldaar is, dat er een groot getal kinderen — men noemt het cjjfer van 500 —

nog altijd zoekende is naar plaatsing op de scholen. Kunt gij ook zeggen of dit zoo is?

A Dat zou ik niet kunnen zeggen.

5743. V. Spreekt gij het bepaald tegen, of weet gij het niet met juistheid te zeggen ?

A. Ik kan het niet met juistheid zeggen.

5744. V. Zijt gij ook lid van den gemeenteraad ?

A Ja.

5745. V. En als zoodanig hebt gij miaachien zitting in eene commissie, die meer speciaal met de zorg voor het onderwijs is belast. Hebt gjj in die qua-liteiten nooit kunnen bemerken dat er behoefte was aan uitbreiding van het getal scholen ?

A. Dat kan ik niet zeggen; maar ik geloof dat men veel overdrijft.

5746. V. £r staat in dat stuk: «het is gebleken dat over het algemeen de kinderen, die de openbare school bezochten, boter ontwikkeld zijn dan die welke van de bijzondere scholen komen. Daarom is het zooveel te meer te betreuren dat in Maastricht alechts éóne openbare school voor on- en minvermogenden bestaat en dat vele kinderen -— men spreekt van 500 — geheel van onderwijs verstoken zijn.quot;

Is het waar, dat er in Maastricht slechta eene openbare school is ?

A. Er is eene openbare school voor betalenden, maar ook nog eene andere voor onvermogendon.

5747. V. Maar in het stuk wordt gezegd dat er slechts ééne openbare school ia. Js dit nu waar of niet?

A. Neen, dat is niet waar. Er is eene school voor betalenden, maar ook eene voor onvermogend en.

5748. V. Gaan de kinderen uit de fabrieksbevolking, waarvan wij nu spreken, bijna allen op de kostelooze school ?

A. Veel bij de Broeders en Zusters

5749. V. Maar wanneer zjj de scholen van de stad willen bezoeken, gaan zij dan veelal op de kostelooze school?

A Dan bezoeken zij de school voor onvermogenden, de armenschool.

5750. V. En is er te Maastricht maar ééne armenschool ?

A. Ja, Mijnheer de Voorzitter.

5751. V. Door hoeveel kinderen nu wordt die ééne armenschool bezocht? Zit zij vol ?

A Zoowat 500 kinderen, denk ik Ik geloof echter, dat er beneden nog een vertrek disponibel is. Had ik te voren geweten, dat deze vragen gedaan zouden worden, dan had ik mij beter op de hoogte gesteld.

5752. V. Wanneer ik het goed begrijp, dan staan de cijfers — wat trouwens volstrekt niet kwalijk te nemen is — u niet levendig voor don geest. Gij vindt echter geen vrijheid om tegen te spreken, dat voor de school werkelijk zulk een groot aantal adspiranten is?

A. Dan kan ik niet zoggen. Er zijn soms menschen die gaarne hunne kinde ren op de school der onvermogenden zouden hebben en die toch nog eenige middelen hebben, zoodat er twijfel bestaat of men die kinderen zal admit-teeren in de school voor onvermogenden of voor betalenden; maar ik geloof dat. als een kind van onvermogenden ter plaatsing op do school aangeboden wordt, er ook plaats voor is.

5753. V. Gij zoudt dus wenschen, dat, wanneer kinderen de lagere school verlaten hebben, zij dan nog verder gaand onderwijs konden bekomen in verschillende vakken, en met name in wat teekenen eu boetseeren, omdat dat speciaal in Maastricht te pas kan komen. Maar is er dan niets van dien aard in Maastricht?

A. Er is eene burgeravondschool die alleen in den winter, van September tot April of Mei, gehouden word. Daar kunnen de jongens eiken nvond van 7 tot 9 uren gaan. Maar verbeeld u een kind van 12 jaar, dat in een fabriek of winkel werkt van quot;s morgens 7 uren af tot l^-2 uren, en 's middags van 1 uur tot half 7, hoe kan iemand vergen dat zulk een kind genegen zou zjjn om van 7 tot 9 uren 's avonds nog wat te leeren ?

Als bij voorbeeld een jongen slechts van 7—12 en 1 — 4 uur behoefde te werken, dan zou hij een uur rust kunnen nemen en daarna van 5—8 uren naar school kunnen gaan. Maar van een kind te vergen, dat het na 10 uren arbeid in de fabriek of de ateliers, nog lust zou gevoelen om in de school te gaan leeren,

beschouw ik onmogelijk. Ik houd die avondscholen voor uitstekend voor men-schen dio uit eigen beweging begrijpen dat zij wat leeren moeten; maai' voor kinderen, die daartoe eenigszins gedwongen moeten worden, beschouw ik zo onvoldoende.

5754. V. Dus de gelegenheid om te leeren bestaat te Maastricht wel. maar het onderwijs wordt gegeven 's avonds te 7 uren, wanneer na het lange werken, dat van de kinderen in de fabrieken en ateliers geëischt wordt, het kind niet meer in staat is om met eenige opgewektheid van geest en dus met vrucht het onderwijs te volgen ?

A. Ja. Daardoor worden die scholen ook minder bezocht. Zjj worden bijna uitsluitend bezocht door zonen van ambachtslieden of meesters van ateliers, die hunne zonen vroeger de fabriek doen verlaten.

5755. V. Dus voor het kind van den gewonen werkman bestaat feitelijk de gelegenheid niet om vruchtbaar onderwijs te genieten. Dit wordt onmogelijk door den lang ingespannen arbeid in fabrieken en ateliers ?

A. Ja.

5757. Gij hecht niet aan de bewering, dat de fabrikanten den arbeid van jonge kinderen niet kunnen missen, omdat zij anders do concurrentie niet zouden kunnen volhouden; gij hieldt dat voor eene phrase. Evenwel hebt gij er met goede reden bijgevoegd, dat er vaders van gezinnen zijn, die op hunne kinderen steunen. Is u dikwijls gebleken, dat ouders gedeeltelijk leven van het loon hunner jonge kinderen?

A. Ik heb die opmerking niet zelfgemaakt, maar van anderen vernomen.

5758. V. Hebt gij van meer dan ééne zijde gehoord, dat het een bestaande toestand is?

A. Ja; wanneer (Je werklieden gaarne uitspanning nemen en drinken, en toch kunnen bestaan, zullen zij minder voor hunne huisgezinnen zorgen.

5759. V. Gij hebt reeds gewaagd van ongelukken, die in fabrieken voorkomen; hebt gij wel eens aanleiding gehad de fabrieken zelve te bezoeken?

A. Ik ben meermalen in verschillende fabrieken geweest

5760. V. Hebt gjj die bezocht met het doel om den toestand waar te nemen en u te overtuigen of daar inderdaad gevaar was voor ongelukken voor jong en oud?

A. Ik ben geneesheer van de glasslijpers geweest en heb die inrichtingen wel eens bezocht, omdat in dien tijd vele teringgovallen onder hen plaats hadden. Tering komt bij die werklieden veel voor, en dat wordt toegeschreven aan die kleine particules van het glas-vork, die zij inademen.

Ik heb menschen gekend die herculisch gevormd waren, en toch gestorven zijn aan tering, en niet alleen de man, maar ook de vrouw, want dat tering aanstekelijk is, staat bij mij vast.

5761. V. Wat hebt gij daar nog verder gezien ?

A. Ja, die menschen werken in het nat, zij hebben gewoonlijk op de armen een verdikt rood en zwerend vel. Als er geen ventilatie is blijft de stof in de lucht zweven en ademen zij die in. Nu is het inademen daarvan niet altijd de reden van het ontstaan van tering, maar doordat do vliezen van binnen gekwetst worden door de inademing van die stof hebben de bacillen van de tering daar vrijen ingang.

5762. V. Gelooft gij, dat er wel iets te verzinnen zou zijn, om dat gevaarte voorkomen ?

A. Ik heb gehoord dat er thans gewerkt wordt onder warm water en dat er toestellen zijn waarbij door zuiging naar boven de lucht weggenomen wordt.

5763. V. Dat hebt gij gelezen niet waar? — A. Ja.

5764. V. Maar zijn die toestellen aanwezig in de fabrieken te Maastricht ?

A. Dat kan ik niet met zekerheid zeggen.

5765. V. Waren zo er in uw tijd ?

A. Ik geloofhet niet, ik heb ze althans

niet gezien.

5766. V. Hebt gij nooit gehoord dat van de volwassen werklieden in de aardewerkfabriek gevergd wordt in de ovens te gaan, terwijl die ovens nog in staat van verhitting zijn ?

A. Neen, met zekerheid niet.

5767. V. Dat betreft trouwens de tweede afdeeling van die fabriek, waar uwe patiënten niet thuis behooren, want gij hadt de glasslijpers?

A. Ja, ik had ook de aardewerkers.

5768. V. Hebt gij nooit gevallen gehad van brandwonden, verschroeiingen of verzengingen bij de aardewerkers ?

A. Neen, er kwamen wel eens brandwonden voor; die waren echter niet veroorzaakt door de ovens, maar door ongelukken in de huizen.

5709. V. Hebt gij in het algemeen in de fabrieken ook opgemerkt dat de machinerieën gevaarlijk waren voor degenen die zich daar bewegen en daar werken?

A. Het is meer gebeurd dat kinderen door hunne kleederen met eene rol in aanraking kwamen, medegesleurd werden, een been braken of dood bleven.

5770. V. Oordeelt gij u geen deskundige genoeg om aan te geven of daar niets tegen te doen is door de werktuigen te beschutten ?

A. Ik meen dat zij tegenwoordig meestal beschut worden

5771. V. Is dat eigen waarneming?

A. Ja, ik heb wel gezien dat daartoe

eene ijzeren omheining werd gebruikt.

5772. V. Volgens uwe mededeelingen zou het ondenioud van oude en zieke werklieden grootendeels, zelfs wel voor V, der populatie, komen voor rekening van de stad, niet waar ?

A. Ja, dat was mijne ondervinding als armendokter.

5773. V. quot;Van de zijde der fabrieken wordt dus voor het onderhoud van versleten werklieden weinig of niets gedaan. Alles komt maar voor rekening van de stad?

A. Heel veel. Een chef in eene fabriek zeide mij eens, waarom zouden wij een eigen dokter nemen voor de werklui, zij hebben een armendokter.

5774. V. En met de fondsen, de ver-eenigingen, do bussen en hoe men ze noemen wil, schijnt het niet al te best te gaan, wel ?

A. Neen.

5775. V. Het feit, dat gij daar zooeven noemdet, dat men het ziekenfonds van een van de fabrieken verdeeld heeft, heeft naar ik meen plaats gehad in de dekenfabriek van den heer Jules Regout, niet waar ? Dat fonds bevatte f HOÖ aan kapitaal, als ik mg niet vergis?

A. Ja, de werklieden hebben den heer Regout verplicht om te deelen, zij hadden recht op het geld. Als de wet dit

II,

belette, dan zou dit wel goed werken.

5776. V. Wij zullen dat recht van die menschen nu maar eens daarlaten, maar waar het op aankomt is dit, dat het kapitaal, waarop dit fonds steunde en drijven moest, eenvoudig verdeeld werd ?

A. Ja.

5777. V. in welk jaar is dat ongeveer geweest ?

A. Misschien een paar jaar geleden, het is mij door den heer Kegout zelf verteld.

5778. V. Beklaagde die heer zich daarover?

A. Ja, want op die wijze is het onmogelijk een fonds in stand te houden.

5779. V. Do heer Regout had dus begrepen, dat hij aan dien eisch moest voldoen ?

A. Hij kon er niet aan weerstaan.

5780. V. Naar ik hoorde bestaat het Maandaghouden in Maastricht ook ?

A. Ja. maar niet zoo erg als vroeger, omdat de loonen minder hoog zijn en er dus minder luxe is.

En dan ook heeft de drankwet goed gewerkt. Vroeger zagen de menschen er zoo geen oneer in om dronken langs de straat te loopen, maar nu wel, omdat zij door de politie-agenten worden gevat en naar de wacht gebracht.

5781. V. Maar weg is het kwaad toch nog niet?

A, Neon, dat gaat ook zoo niet, maar men ziet minder dronkaards.

5782. De heer Enys van Beeren-broek : Ik zou nog wel een enkel woord met getuige willen wisselen naar aanleiding van hetgeen hij in het begin heeft gezegd, namelijk dat de moreelo en intellectueele ontwikkeling meer speciaal van den arbeider te Maastricht te wenschen overlaat. Ik wil nu niet treden in eene onderscheiding tusschen moreele en intellectueele ontwikkeling, maar ik wensch den getuige te vragen, wat aangaat de moreele zijde van de ontwikkeling, of te Maastricht op dit gebied nog al wat gedaan wordt?

A. Ja, door de geestelijkheid wordt daarin veel belang gesteld.

5783. V. En wordt het onderwijs ook in de hand gewerkt door de geestelijkheid ?

A. Zeker, heel sterk.

4

5784. V. Getuigen daarvan zijn waarschijnlijk de bijzondere scholen ?

A. «ser stellig.

5785. V. Onder de scholen van die categorie zijn waarschijnlijk ook de Zondagsscholen aan getuige bekend ?

A. Ja.

5780. V. Die van St. Vincentius?

A. Jawel, ik ken heeren die daar zelfs mede les geven, maar ik ben er nooit geweest.

5787. V. üp die wijze tracht men dus het werkvolk zelfs Zondags af te houden van uitspattingen?

A. Jawel.

5788. V. U hebt gesproken van dronken lieden en drankmisbruik in verband met de drankwet.

Weet gij ook welke drank het meest te Maastricht gebruikt wordt, bier of jenever, en waaraan die lieden zich bedrinken ?

A. Er wordt het meeste bier gedronken.

5789. V. Bier is daar dus de volksdrank, en cr wordt te Maastricht minderiene-ver gedronken dan in de andere gedeelte van het land ?

A. Zeer zeker; wel gaan de arbeiders, om 12 uur uit de fabriek komende, in een herberg en drinken daar een of twee borrels, maar dan gaan zij ook naar huis.

5790. V. Men drinkt dus in Maastricht de jenever, enkele gevallen uitgezonderd, niet in die mate dat men het eene uitspatting kan noemen?

A. Ik heb reeds gezegd dat onze werklieden over het algemeen zeer fatsoenlijk zijn.

5791. V. Gij hebt ook gezegd dat het lezen voor den werkman zoo noodig was, en gij hebt ook ecne illustratie genoemd, die hier en daar aangetroffen wordt. Is het u bekend dat die illustratie veel gelezen wordt ?

A. Ja. zeer veel.

579-J. V. Er bestaan ook leesgezelschappen, die lectuur verschaffen?

A. Zeer zeker, in de St. Servatius-vereeniging kan men eiken Zondag boeken krijgen.

5793. \. Wordt er een druk gebruik van gemaakt ?

A. Ja, men ziet de kinderen er altijd mot boeken vandaan komen.

5794. V. Gij hebt in uwe praktijk veel met de mindere klasse omgegaan, hebt gij ook kunnen merken dat in die klasse veel gelezen wordt, dat de lieden hunne vrije uren daaraan besteden?

A. Zeer zeker. Ik heb er dikwijls illustraties gevonden.

5795. Met eon enkel woord hebt gij over arbeiderswoningen gesproken. En ofschoon dit punt wel eenigszins buiten het kader dezer enquête ligt, is dit toch niet meer het geval dan met de arbeidersscholen. Te Maastricht zijn voor en na arbeiderswoningen opgericht, die gij waarschijnlijk wel hebt bezocht. Kunt gij er ook eenige opnoemen?

A. Men heeft die van den heer Re-gout buiten de Boschpoort in het Quar-tier Amélie en die buiten de Capucijner-straat op den Singelwcg.

5796. V. Zijn die woningen over het algemeen goed ingericht?

A. Met die buiten do Boschpoort ben ik minder bekend. Wel met de woningen bij het Lindenkruis en bij de papierfabriek. En die zijn zeer goed ingericht. Het hangt er veel van af of de men-schen weder onderverhuren aan anderen.

5797. V. Weet gij ook of dat door sommige eigenaren verboden wordt?

A. Dat kan ik niet zoggen.

5798. V. Gij hebt straks gezegd dat arbeidersscholen zoo gunstig zouden werken, omdat de kinderen, na tot hun 14-jarigen leeftijd de arbeidersschool bezocht te hebben meer ontwikkeld zouden zijn en beter in staat om zelf hun beroep te kiezen. Maar zou, volgens uw meening, ook op dien leeftijd niet de keuze van een beroep meer van de ouders afhangen en zouden de kinderen niet evengoed gedwongen worden om naaide fabriek te gaan.

A. Die dwang is zeer natuurljjk. De kinderen verdienen, al zijn zij pas 12jaren, daar allicht dadelijk een kwartje daags, hetgeen reeds eene merkelijke verlichting in het huishouden is. Komt nu een knaap echter op zijn '14de jaar aan de fabriek en kent hij dan reeds hand- en lijnteekenen, dan komt hij veel sneller vooruit en leert in een jaar meer dan in drie als machine doorgebracht. Ik sprak laatst den heer Jaunez, die mij vertelde dat jongens van quot;15 a '16 jareii die op de arbeidersschool teekenen hadden

geleerd, bij de afdeeling «ceramiekquot; waren geplaatst en daar drie en een halven franc daags verdienen.

5799. V. Volkomen juist, maar wanneer al de kinderen zoo ontwikkeld worden wie zoudt gij dan voor het gewone fabriekswerk willen gebruiken ?

A. Daar zullen er altoos genoeg zjjn, maar men hoort de werkbazen klagen dat zij niet genoeg jongens hebben voor hun werk.

5800 V. Te Maastricht kunnen zij leeren teekenen op de stads-burger-avondschool, en die cursus wordt nog al trouw gevolgd. Gij zelf weet, als lid der plaatselijke schoolcommissie, dat tegenwoordig zeer de hand gehouden wordt aan het teekenen ?

A. Ik zou bij het organiseeren van vakonderwjjs voor de werklieden dit niet te veel willen uitbreiden: ik zou het willen beperken ; alleen het hoog noo-dige, om er vrucht van te hebben.

5801. V. Gij hebt ook het sparen van den arbeider aangeroerd, en gezegd, dat hij daar niet voor is. In het algemeen geloof ik wel, dat daar veel van aan is, maar toch dat door een aantal arbeiders het tegenovergestelde wordt getoond. Wat is uw gevoelen over de stedelijke spaarbank en van de spaarbank (alleen voor arbeiders) van de St. Vincentius-vereeniging ?

A. Sommigen, die f2,50 of f3 verdienen, kunnen wat sparen, maar als een arbeider daar niet toe gedwongen wordt, is het moeilijk. Het zijn meest dienstboden die sparen.

5802. V. Over uwe ondervinding met betrekking tot het werken van kinderen, vóór de wet van 1874, is zooeven door den President een enkel woord met u gewisseld. En daarvan hebt gij opgegeven dat gij vroeger gezien hebt dat kinderen van 7 en 8 jaren naar de fabriek gingen. Kunt gjj ook opgeven welke fabriek dit was ?

A. Ik meen dat het eene fabriek van do heeren Regout was.

5803. V. Vondt gij die kinderen in de afdeeling glasslijpers, waar gij dokter waart ?

A. Ik geloof niet dat daar kinderen zijn. Ik meen dat het was bij de glasblazers, waarvan ik minder ondervinding heb, omdat ik daar niet praktizeerde.

580i. V. Gij hebt vermeld dat de boer in de stad komt werken ?

A. Ja

5805. V. Waarom komen die buitenlieden in de stad werken ?

A. Omdat buiten de verdiensten gering zijn. Vroeger betaalde een boer aan zijne arbeiders 15 cent per dag met den kost. Zij zijn dus buiten slecht betaald, en trachten door in de stad werk te zoeken, hun lot te verbeteren.

5800 V. Zoudt gij niet meenen, dat de arbeiders in de dorpen met 15 cent en den kost het beter hebben dan vele fabrieksarbeiders, mot de toestanden die gij ons van de fabrieken verteld hebt?

A. üat kan ik niet zeggen, de lieden konden niet bestaan en kwamen daarom naar de stad.

5807. V. Bedoelt gij met het laatste arbeiden door kinderen van 12 tot 16 jaar, het arbeiden in fabrieken of ook bij ander werk?

A Bij alle handwerken. Dezer dagen sprak ik met een ontwikkeld meubelmaker, die mij zeide dat een kind van 12 jaar eene machine blijft als het moet werken, terwijl de kinderen die op hun 14de jaar beginnen en een weinig teekenen leerden, spoedig vooruit komen.

5808. V. Jlen moet daaromtrent niet overdrijven; wanneer een kind van 12 jaar in do ambachtsschool theoretisch en practisch onderwezen en aan het werk gezet wordt en bijv. leert schaven, zagen enz., is dat toch ook arbeid, maar een lichte arbeid, en het is dan toch gedurende eenige uren van den dag nuttig bezig ?

A. üe kinderen leeren daar de noodige gereedschappen en materialen kennen, alsmede de elementaire handgrepen van de werktuigen, wat al veel is. Daarbij leeren zij teekenen, zoodat zij spoedig op eenige hoogte zijn; wanneer een jongen van 12 jaar kruljongen wordt en dit 2, 3 jaar blijft tot aller spot, zou men dat niet met een jongen kunnen doen die reeds zoo ver ontwikkeld is.

5809. V. Door den President is gesproken over het nachtwerk van jonge meisjes en vrouwen en uwe meening daaromtrent gevraagd. Gij hebt gezegd dat gij dit in abstracto afkeurdet. Nu wenschte ik u te vragen, of het u bekend is, dat te Maastricht meer spe-

ciaal vrouwen en meisjes des nachts werken 7

A. Vroeger wel, maar ik weet niet hoo het thans is.

5810. V. In welke fabriek dan vroeger ?

A. Ik kan mij dat niet meer herinneren.

5811. Y. Ik kan bepaald zeggen dat het nu het geval niet is. Als lid dei-plaatselijke schoolcommissie zijt gij volkomen op de hoogte van hot onderwijs en van de ontwikkeling der schoolgaande kinderen. Naar aanleiding van een volzin, voorkomende in een stuk waarop door den Voorzitter reeds gedoeld is, en waarin gezegd wordt dat de kinderen der openbare school beter ontwikkeld zijn dan die van de bijzondere, wensch ik daaromtrent uwe meening en ervaring te weten.

A. Mijne ervaring is dat de leerlingen van de openbare armenschool, in casu de Augustijnerschool beter ontwikkeld zijn dan de kinderen die op bij-zondere armenscholen onderwijs genieten.

5812. V. Waarom is dat? Omdat zij trouwer de school bezoeken, of omdat er onder de arbeidende klassen ook trappen van ontwikkeling zijn en van meerdere of mindere gegoedheid en dat op de stedelijke school meer gegoede kinderen gaan?

A. Dat kan wel zijn. Maar ik geloof dat een onderwijzer., die zich in de maatschappij beweegt, meer ontwikkeld is dan iemand die opgesloten is, meer de behoeften van allen leert kennen, meer de maatschappelijke delicatesse leert kennen en door den omgang met vrouwen, zooals men in het Fransch zegt, meer gepolisseerd wordt Op de onderwijzers van de openbare scholen is hoegenaamd geen smet te werpen.

Ik geloof dat iemand, die omgang heeft met vrouwen, veel meer ontwikkeld is, en ook anderen meer kan ontwikkelen dan iemand die altijd opgesloten is, en dat daarom do maatschappelijke toestand van de onderwijzers van de openbare scholen doorgaande beter is dan van hen, die aan de bijzondere scholen werkzaam zijn.

5813. ■ V. Hebt gij bemerkt dat het onderwijzend personeel van de bijzondere scholen niet genoegzaam ontwikkeld zou zjjn, dat het voor zijne taak berekend kan geacht worden?

A. Dat zog ik niet; maar ik acht het personeel van de bijzondere scholen niet zoo ontwikkeld als dat van de openbare scholen. Kn dat ligt, naar mijn inzien, in den maatschappelijken toestand. Iemand, die voortdurend in wrijving is met de maatschappij moet meer ontwikkeld worden dan hjj die altijd opgesloten is

5814. V. Gij zult toch niet beweren dat de personen, die zich met het bijzonder onderwijs bezighouden, opgesloten zijn in dien zin, dat zij geheel van de maatschappij zijn afgesloten en daarmede in het geheel niet in contact komen ?

A Ik zal een voorbeeld noemen. Ik neem een jongen, die naar eene kostschool gaat en een die in zijne familie wordt groot gebracht. Nu zal de jongen in de familie delicater en meer ontwikkeld worden dan die van de kostschool. Hij zal zich beter voordoen en niet zoo ruw zjjn als de jongen die altijd onder jongens is.

.^r)815. V. Dat zal, dunkt mij, veel afhangen van begaafdheid en karakter ?■ A. Goed, maar neemt twee jongens met hetzelfde karakter en dan geef ik de voorkeur aan den jongen die in de familie natuurlijk eene goede, wordt opgevoed.

5810. V. Streng door-redeneerend zoudt gij er dan toe moeten komen geen afscheiding meer te trekken op de scholen van beiderlei kunne?

A. Ik ben vroeger op eene school geweest van jongens en meisjes ; de jongens zaten aan de eene, de meisjes aan de andere zijde, niet door elkander, en ik herinner mij daarvan geen slechte dingen. Het staat dan ook bij mij vast dat jongens die omgaan met vrouwen en juffrouwen beter ontwikkeld zijn, fijner gevoelen, meer letten op hunne uitdrukkingen, niet zoo ruw zijn als de jongens die alleen omgang hebben met mannen.

5817. V. Als lid van den gemeenteraad, van de commissie van onderwijs, armwezen en openbare instellingen weet gjj natuurlijk wat er gebeurt op de Augustijnerschool : hoeveel kinderen er gaan, of er al of niet kinderen geweigerd moeten worden en hoeveel.

Volgens hetzelfde stuk, waarop ik zooeven doelde en dat ook door den President is vermeld, zouden er te

Maastricht 500 kinderen geheel en al van onderwijs verstoken zijn en zou het een gevolg zijn van de geringe plaatsruimte op de school, is u daar iets van bekend ?

A. Ik geloof, dat, indien het bestaat, dit meer de schuld is van de ouders dan van de stedelijke regeering.

5818. V. Is het u bekend, dat op.de Augustijnerschool een groot getal kinderen geweigerd is geworden?

A. Neen, alleen in geval er twijfel bestond of zij armlastig waren, doch ik geloof niet, dat kinderen, die armlastig zijn, geweigerd worden.

5819. V. Is het u niet bekend, dat nog onlangs die school met eene klasse is vermeerderd ?

A. Ik geloof, dat men liever kinderen opneemt waaromtrent men twijfelt, dan dat men ze weigert.

5820. V. Ia het u, die ten gevolge van uwe betrekking nog al veel op straat zijt, om visites te brengen, ook opgevallen, dat er veel kinderen, die in den leeftijd vallen van naar school te gaan, op de straat rondloopen?

A. Dat kan ik hoegenaamd niet zeggen.

58-21. V. Nog eene enkele vraag; gij hebt straks gezegd dat volgens uwe meening, de ontwikkeling van de kinderen van de openbare scholen beter is dan die van de kinderen van de bijzondere scholen, zijn u daarvan feiten bekend of is het een meer algemeen denkbeeld van u ?

A. Dat is te zeggen, ik heb bevonden dat de kinderen op de armenscholen tamelijk ontwikkeld waren, en ik heb ook de bijzondere armenscholen bezocht, en bevonden dat de kinderen daar minder ontwikkeld waren. Nu kan het zijn dat die kinderen daar van een nog la-geren trap zijn, maar ik geloof dat de onderwijzer, die zich in de wereld beweegt, meer tact heeft en eigenlijk beter weet hoe de kinderen te ontwikkelen dan iemand die altoos van de wereld verwijderd is.

5822. V. Hebt gij bij het bijwonen van de lessen een zoodanig verschil van doceeren opgemerkt, een zoo opvallend onderscheid, dat dit aanleiding kan geven tot een dergelijk verschil van appreciatie ?

A. Ik geloof dat hei onderwijs van het personeel der openbare scholen meer methodisch is. Deze onderwijzers laten de kinderen meer redeneeren, zooals bij het rekenen bijv., zij laten altoos meer aan de kinderen vragen waarom.

5823. V. Maar bepaalde feiten hebt u niet opgemerkt ?

A. Ik heb zelf gezien wat ik mededeelde.

5824. V. De hoer Van Alplien: Ik wensch nog eene enkele vraag te doen over ziekenbussen. U hebt straks gezegd, doctor Fouquet, dat er geen groote prikkel bestaat om veel werk te maken van ziekenbussen aan fabrieken, omdat algemeen de toevlucht wordt genomen tot den algemeenen armenstaat. Bestaat deze geheel uit fondsen, waarop ieder een zeker publiek recht heeft, of moet hij zijne inkomsten trekken uit collecten en stedelijke subsidiön ?

A. Die goederen van de armen zijn nog al aanzienlijk en spruiten voort uit de bians de la dicouverle. DeFransche republiek heeft vroeger die goederen van de openbare instellingen, van de zusters, de broeders en de kloosters ge-confisceerd; maar, ik meen in 1804, zijn de biens de la découverle aan het armbestuur gegeven. De inkomsten van die goederen worden geschat op f 130 000 'sjaars. Er bestaat echter geen ziekenfonds, maar ik geloof dat het armbestuur zulk een fonds wil oprichten.

5825. V. Maar moeten de uitgaven welke men doet, niet aangevuld worden uit de stedelijke kas ?

A. Neen, er blijft integendeel jaarlijks nog een batig saldo over.

5826. De Voorzitter: Ik dank u zeer voor de gegeven inlichtingen.

F. E. Fouqcet.

Verhoor van den heer dr. J. A. Sijst.

5827. De Voorzitter. Welke zijn uw naam, voornaam, beroep, ouderdom en woonplaats ?

A. Jules Adolph Nijst, 52 jaar, prak-tizeerend geneesheer te Maastricht.

5828. V. Hebt gij bij de uitoefening uwer gewone praktijk ook soms bijzondere aanleiding gehad om in nauwe

aanraking te komen met de arbeiders van fabrieken en hunne gezinnen?

A. Zeer zeker.

5829. Waarin bestond die aanleiding?

A. Eerstens ben ik gemeonte-ai men-dokter van eene wijk, want er zijn 5 wijken; verder ben ik geweest 12jaren dokter van de glasslijpers, van ■1873 — 1885 ; 4 jaren van de glasblazers en 4 jaren van de Céramique te Wijk.

5831. Heeft uwe langdurige ondervinding u ook gegevens aan de hand gedaan waarvan gij begrijpt, dat het nuttig zal zijn hier niededeeling te doen in het belang van het onderwerp der enquête?

A. Jawel, Mijnheer de Voorzitter, maar natuurlijk vooral op het gebied der ziekten. Bij glasslijpers en aardewerkers is de voornaamste en eenige ziekte, die het gevolg is van den aard van hun werk, de phthysis. Door het stof, dat zich aanhoudend in de lucht bevindt, ontstaat natuurlijk hoest, gevolgd door chronische ontsteking der slijmvliezen, die ook de longen aantast, en eindelijk komt de tering. De lieden beseffen dit zelf zoozeer, dat die tering door hen slijpers- en pottemansziekte genoemd wordt, naar het werk waardoor zij ontstaan is.

Bij slijpers is de ziekte nog veel erger dan 'bij de aardewerkers, omdat het stof van het glas, dat aanhoudend in de lucht zweeft, veel scherper is dan het stof van het aardewerk. Het ergst van alles is het echter nog bij het slijpen van bajonetten, dat ik te Luik, waar ik studeerde, heb leeren kennen. De arbeiders aan dat laatste werk houden het geen twee jaar uit of zij sterven. Dat was althans in dien tijd het geval. Het waren toen allen meisjes. Die bajonetten werden geslepen op een steen en dat gaf een straal van vuur, voeten lang. Wel stonden zij er achter, maar het stof van het ijzer zweefde in de lucht, dat werd ingeademd en dit was het groote bederf.

Bij de ziekte der aardewerkers beboeren ook de loodvergiftigingen, omdat de borden en andere aardewerken, nadat zij gemaakt zjjn, gevernist moeten worden. De lieden zitten den geheelen dag met de handen in dat vernis waar loodpraeparaten in zijn. Dit leidt zeer dikwijls tot chronische loodvergiftigin-

fen met paralysiè. Jk heb gehoord dat eze wijze van werken thans veranderd is.en met paralysiè. Jk heb gehoord dat eze wijze van werken thans veranderd is.

Ook menie wordt gebruikt en. het is om het fijnste te krijgen, gezift. Ook weder dat stof wordt ingeademd, en brengt acute vergiftiging teweeg. Hetzelfde is het geval bij personen die acetas plumbi maken. Dat wordt gemaakt met plakken van lood tusschen paardenmest, bevochtigd met azijnzuur, waardoor er eene laag acetas plumbi op ontstaat, die dan in handen genomen wordt. Door het aanraken van die natte stof blijft zo aan de handen kleven en omdat de de menschen alvorens te gaan eten de handen niet wasschen, komt de stof in het lichaam en krijgt men loodvergifti-

ging-

Dan heeft men verder gloeiovens, die eene ontzettende hitte verspreiden, want ook wanneer de ovens zoogenaamd uit zijn, heeft men nog eene zeer hooge temperatuur. Do werklieden werken daar half naakt, maar omdat zij dan telkens van die heete in eene koude atmosfeer komen, heeft men vele acute gevallen van verkoudheden.

Eene andere fabriek is de ijzergieterij. Daar staan de werklieden bloot aan het spatten van het ijzer. Wanneer de vormen nog eenigszins nat zijn, dan springen zij gemakkelijk.

Wat de koperfabrieken betreft, ik heb geen kopervergiftiging gezien, maar wel dat de zwaveldampen chronisch hoesten ten gevolge hebben.

Vroeger werd in de behangselpapierfabriek arsenik gebruikt, maar thans niet meer.

Ten aanzien van de zinkfabriek deden zich, volgens de verklaring van een mij bekend geneesheer, geen speciale ziekten voor. De werklieden zijn sterk. Uit de fabriek te Eysden bij Maastricht ont-ontsnapte vroeger veel zinkwit, zoodat gras en boomen er onder leden. Ook is de kolendamp daar zeer nadeelig.

In de papierfabriek, eene allerprachtigste inrichting, wordt chloor gebruikt voor het ontkleuren van het linnen. Na dat ontkleuren komt het in de wasch-bakken, waar zich die chloor vrij sterk ontwikkelt. Hierdoor ontstaan keelziekten, chronisch hoesten, slechte spijsver-

tering; de lieden vermageren, omdat de chloor vergiftigend werkt.

5832. V. Gij zeidet daareven dat, wat die chronische vergiftiging betreft, dit in den laatsten tijd veranderd was, door het invoeren eener nieuwe behandeling ?

A. Ik heb gehoord, dat de arbeiders eene soort van tang zouden hebben om het bord vast te grijpen. Die werklieden arbeiden echter op stuk, en daar het gebruik van die tang niet zoo gauw gaat moet de verdienste van den werkman daaronder lijden.

5833. V. Hebt gij het gebruiken van die tang zelf waargenomen?

A. Neen, ik heb nooit ieis waargenomen, want in - de fabrieken der firma Regout, wordt een ieder, bij aanplakbiljet, verzocht niet te vragen om de fabrieken te zien. ten einde eene onaangename weigering te voorkomen.

5834. V. Dus de fabrieken der firma Regout hebt gij nooit bezocht ?

A. Nooit, wel die van Lhoest (Lammens).

5835. V. Gij hebt wel werklieden behandeld. die in de fabrieken desheeren Regout kwalen opdeden ?

A Ja

5836. V. Hebt gij daar talrijke gevallen van tering onder do slijpers, loodvorgif-tiging bij de émailwerkers en bij de menschen. die in de menie werken opgemerkt ?

A. Ja.

5837. V. Zouden er geen preservatieve maatregelen tegen die euvels te bedenken zijn ?

A. Ik weet niet hoe die fabrieken eigenlijk zijn ingericht, dus ook niet hoe men er door ventilatie iets aan zou kunnen doen.

5838. V. Gij .kent de localiteiten niet, dus is het ijdel er u naar te vragen?

A. Ja, alleen weet ik dit, dat, nadat de vorm gedroogd is, die afgedraaid moet worden om dien zuiver en glad gepolijst te krijgen, en dan ontstaat veel stof.

5839. V. Gij hebt ons zooeven medegedeeld, dat bij het uitnemen van gebakken goed uit de ovens, die ovens nog in hooge mate verhit zijn. Weet gij met zekerheid dat dit het geval is ?

A. Die menschen vertellen het allen zelf.

5840. V. Aan u zeiven ook?

A. Ja, bepaald meermalen. Ik heb zoo dikwijls gevraagd welke temperatuur in die ovens was. Men antwoordde dan: »0 God! 't is er bijna niet om uit te houden.'quot; De menschen gaan er bijna nakend in, en worden over het geheele lijf met zweetdroppels bedekt.

5841. V. Die menschen beklagen zich daarover bij u. Hebben zij u ook in détails verteld hoe het toegaat, waardoor gjj eenigszins een beeld verkregen hebt van dien toestand in zulk een oven ?

A. Het eerste wat een dokter aan zulke menschen vraagt, is: wat is uw beroep ? Hij heeft dan den leiddraad voor de ziekte. Moest zulk een werkman en vertoont hij verschijnselen van longontsteking, en de dokter verneemt dat hij in de ovens werkt, dan laat hij zich daarvan meer vertellen. Niet eens, maar honderde malen heb ik naar de temne-ratuur van die ovens gevraagd. Het antwoord luidde steeds, dat in die ovens eeue zeer hooge, een bijna verstikkende temperatuur heerscht.

5842. V. Is het voor het fabrikaat noo-dig, dat die menschen in de ovens gedreven worden, of is het alleen om meer spoed te maken?

A. Dat geschiedt om de ovens zoo spoedig mogelijk leeg te krijgen; dan bespaart men warmte.

5843. V. Het verschil tusschen winter- en zomertemperatuur heeft daarop zeker weinig invloed?

A. Och noen, dat heeft daar weinig mede to maken. Als de oven maar even zóó is dat een mensch er in kan, begint het werk.

5844. V. Weet gij ook of er voorzorgsmaatregelen genomen worden om den overgang uit die groote hitte in do gewone temperatuur minder nadeelig to doen worden ?

A. Neen, dat is mij niet bekend.

5845. V. In een stuk door een te Maastricht bestaande vereeniging omtrent het door u uit eigen beweging ter sprake gebrachte punt wordt het volgende gezegd:

«Bij druk werk is het aantal ovens voor aardewerk soms te gering. Er is dan geen tijdof gelegenheid om de ovens te laten bekoelen, zoodat de arbeiders half naakt er in moeten gaan om het

werk, dat gereed is, er uit te halen. En dan gebeurt het dat de lappen waarmede zjj de handen omwinden, door de hitte in brand vliegen. Het behoeft geen betoog, dat deze wijze van het ledigen der ovens, die door het stichten van meerdere ovens geheel onnoodig zou worden gemaakt, niet alleen gevaarlijk, maar hoogst ongezond voor den arbeider isquot;. Stemt dat met uwe mede-deelingen overeen ?

A. Dit komt met mijn gezegde overeen, maar ik heb nooit geobserveerd dat zij brandwonden hadden.

584G. V. In een ander stuk, dat wij gekregen hebben staat letterlijk als volgt: «dan de slaven uit de ovens met hun uitgedroogd lichaam van matheid moete naar de geloeijende ovens in, om de waar er uit te halen dat hun do haren op het hoof verbrande meester het is te warm wat de warm — gij gaad voor twee dagen naar huis en nog eeno keelde poort af dan moet die arme slaaf maar dootstil naar de hel van warmtequot;.

Dit kunnen dus inderdaad feiten zijn?

A. Het branden van het haar is wel wat overdreven, dat zij in de ovens moeten of anders de poort uitgaan is ook eene bepaalde waarheid. Als zij om ander werk vragen, wordt er gezegd: gij doet dit werk, of gij gaat de poort uit.

5847. V. Dus voor zoover het mogelijk is geweest om uit de tweede hand

fegevens te verzamelen, en uit do ver-laringen van uwe patienten omtrent deze feiten moet gij erkennon, dat er voor u geen reden is om in het algemeen de juistheid van die beweringen in twijfel te trekken ?egevens te verzamelen, en uit do ver-laringen van uwe patienten omtrent deze feiten moet gij erkennon, dat er voor u geen reden is om in het algemeen de juistheid van die beweringen in twijfel te trekken ?

A. Het wordt mij te dikwijls gerepe-

5848. V. En op welke fabriek heeft dit met name betrekking, naar u onderstelt ?

A. Op die van de firma Regout.

5849. V. Met name op de aardewerk-afdeeling ?

A. Op alle afdeelingen.

5850. V. Heeft u in uwe praktijk aanleiding gehad om bepaalde observaties te maken over den schadelijken invloed van het te vroeg in de fabriek arbeiden van aankomende jongens en meisjes, kinderen van 12, 13, 14, 15, 16 jaar?

A. Ja, dat is voornamelijk bij glasblazers. Daar heeft men 4 soorten van

Sersonen: den souffleur, den carreur, en groeten gamin en den kleinen gamin.ersonen: den souffleur, den carreur, en groeten gamin en den kleinen gamin.

De kleine gamin, de jongste jongen staat met de pijp voor den oven en haalt door eene kleine opening het gloeiende glas er uit en loopt er mede naar den groeten gamin, deze geeft het aan den carreur, die in de hoogte staat, opdat de groote stukken niet op den grond zouden komen, en de souffleur staat onder en snijdt het af. De souffleur is eigenlijk de baas.

5851. V. En naar uwe meening is het werk, waarvan gij ons eene korte beschrijving gegeven hebt,- schadelijk voor die aankomende jongens?

A. Zeer zeker; die kinderen zien er allerellendigst en als levende skeletten uit. Daarbij komt, dat zij niet genoegzaam gevoed worden en slechts fü,25 per dag verdienen.

5852. V. Het is dus niet uw indruk, dat de arbeidersbevolking aldaar er zoo florissant uitziet en voor een medisch oog geen aanleiding geeft om te denken, dat er in die fabrieken dingen plaats grijpen die schadelijk zijn voor de gezondheid ? — Gij lacht; maar in hot allereerste begin van onze verhooren is ons van medische zijde cjezeyd, dat de arbeidsbevolking te Maastricht, als men die zoo op het oog zag, in geen enkel opzicht aanleiding gaf tot het instellen van eenig onderzoek.

Is uwe ervaring eene andere ?

A. Dan worden die kinderen nagejaagd, alles moet snel gaan en als de jongens dan niet sterk zijn, worden zij loomerig en mislukt er dan het eene ot andere stuk dan krijgen zij er op, niet alleen met de hand maar ook wel met een gloeiend ijzer. Dat gebeurt nu niet veel — maar er wordt ook niet veel

feklaagd, want als de baas het hoort eugt het niet. Eenmaal heb ik gezien dat het ijzer, doordat het gloeiend was, zich om de knie had geslagen en op de knieschijf eene vrij dikke brandstreep had achtergelaten.eklaagd, want als de baas het hoort eugt het niet. Eenmaal heb ik gezien dat het ijzer, doordat het gloeiend was, zich om de knie had geslagen en op de knieschijf eene vrij dikke brandstreep had achtergelaten.

5853. V. Die feiten zelve hebt gij natuurlijk niet gezien, maar wel de gevolgen er van?

A. Natuurlijk vraag ik, als een jongen met zoo iets bij mij komt, hoe of

hij daaraan komt. En dan wordt het verteld.

5854. V. Hoe is het, met zulke dingen voor oogen, te verklaren dat niettegenstaande alle mogelijke moeite door ons gedaan om werklieden tot getuigen voor deze enquête te krijgen, slechts één brief van een werkman is ontvangen uit geheel Maastricht. Is daarvoor eene verklaarbare reden, bij voorbeeld vrees?

A. Vrees om te spreken meent gij ?

5855. V. Vrees om te spreken zal ik niet zeggen, maar wellicht vrees van weggejaagd te worden, omdat men gesproken heeft?

A. Dat zou bepaald eene reden kunnen zijn.

5856. V. Hebt gij eene bepaalde meening over het laten arbeiden in fabrieken van aankomende jongens lü—16 jaren in hot algemeen: keurt gij het af? Zoudt gij het wenschelijk vinden dat het verboden werd of acht gij den toestand bestaanbaar?

A. Ik zou den leeftijd minstens op 14 en liefst op 16 jaren gesteld willen zien. De jongens zijn dan meer ontwikkeld en sterk genoeg om te werken. Op 12-jarigen leeftijd zjjn het nog kinderen, die met knikkers moeten spelen.

5857. V. ICn deze kinderen spelen niet met knikkers! Zijn zij echter behoorlijk ontwikkeld, wat het onderwijs betreft ?

A. Neen, zij blijven bij afwezigheid van de moeder tehuis om op de kleinere kinderen te passen. In plaats daarvan leggen zij de kleinen eenvoudig in do wieg en loopen de straat op.

5858. V. Dus dit hangt, wanneer ik het goed begrijp, ook alweer samen met het werken in do fabrieken door de moeder ? Ook dat keurt gij af ?

A. Juist omdat ik wist, dat er een enquête zou gehouden worden, heb ik er met verscheidene vrouwen over gesproken. Zij waren eenparig van oordeel, dat het verboden moest worden, maar tevens dat het eene noodzakelijkheid is omdat de mannen niet genoeg verdienen dat het gezin er van zou kunnen bestaan.

De arbeid der moeders is ook alweer eene reden van de groote sterfte onder de kinderen, die thans de borst niet krijgen, daar de moeders reeds drie weken na de bevalling weer aan het werk moeten zijn.

in Maastricht sterven de meeste kindoren beneden den leeftijd van één jaar, en dat is de oorzaak daarvan.

5859. V. Dus gij hebt met het oog op deze enquête, met vrouwen uit dien stand over deze zakon gesproken. Hebben zij ook niet andere dingen gezegd ?

A. Ja, er is geen middageten. De mannon komen om 12 uren van de fabriek en om 1 uur moeten zij er weder zijn. Zij drinken een kop koffie, eten een boterham en daarbij moet het blijven.

5860. V. Maar aan do fabriek der firma Regout is, meende ik, eene soepkokerij. Wordt daar geen gebruik van gemaakt ?

A. Dat is van latere origine; daar weet ik niet van. Ik geloof dat zij een jaar of drie bestaat.

5861. V. En heeft men aan de andere fabrieken niets van dien aard?

A. Neen, maar daar betalen zij beter. De werklieden daar heb ik althans nooit boeren klagen.

5862. V. Hebben de klachten, die door u vernomen werden bij de besprekingen met het oog op deze enquête dan meer bepaald betrekking op de fabrieken van de firma Regout?

A. Ja, vandaar is eens die opstand van de glasblazers gekomen. Nadat er veertien dagen gewerkt was, werd gezegd : wij betalen maar zóóveel uit.

5863. V. Dat was die loonsvermindering ?

A. Ja; dat was na veertien dagen werkens. Er was niet vooraf gewaarschuwd : wij gaan dat doen.

5864. V. Gij spreekt van 14 dagen omdat het loon uitbetaald wordt par quin-zaine. Niot waar? Maar krijgen de men-sohen hun loon onmiddellijk na het verstreken van die quinzaine of verloopen er nog eenige dagen tusschen den verval- en den betaaldag?

A. Dit weet ik niet?

5865. V. Die loonsvermindering werd dus niet vooraf aangekondigd maar ingevoerd nadat het hoogere loon reeds verdiend was?

A. Ja, zooals mij is verzekerd.

5866. V. Hebt gij wel gehoord dat het loon verminderd werd als het bleek dat de werkman, die bij stuk betaald

liunne vrijers hun militieplicht vervuld hebben, trouwen zij. Zij moeten tot hun 24ste jaar wachten; eerder kunnen zij niet huwen, zij hebben dan reeds een, twee of drie kinderen. Het is eene zeldzaamheid als een man, die van dienst afkomt, van zijn meisje afziet.

5881. Gij zijt werkzaam geweest als dokter bij de militie en hebt als zoodanig nogal ondervinding kunnen opdoen, wat de lichamelijke ontwikkeling betreft van de jongens, die onder dienst moeten. Hoe staat het daai'mede?

A. In het laatste jaar niet, maar vroeger moesten er veel worden afgekeurd. Die echter soldaat worden, knappen, al zijn zij wat achterlijk, onder dienst wel op: zij gaan er beter uitzien, en als zij na afloop van den diensttijd weder naar de fabrieken gaan. wat regel is, dan kunnen zjj weder een tijd mede.

.5882, V. Gij komt als sectiedokter nog al eens met de gezinnen in aanraking. Hoe staat het, naar uwe ondervin- 1 ding, met de ontwikkeling dier menschen; doen zij nog al aan lectuur ?

A. Niet veel, de meesten kunnen niet eenmaal schrijven en die al lezen kunnen, ontbreekt het daarvoor aan tijd, behalve op Zondag.

5883. V. Zijn er te Maastricht ook leesgezelschappen ?

A. Ja. De Katholieke Heerenvereeni-ging en de Loge hebben bibliotheken die kosteloos lectuur verschaffen. Het meeste gebruik wordt gemaakt van de lectuur der eerstgenoemde vereeniging.

5884. V. Gij hebt gesproken over het kinderen krijgen van ongehuwde fabrieksarbeidsters.

Waar blijven die kinderen, dat wil zeggen, wanneer de arbeidsters weinig tijd na hare bevalling weder naar de fabriek gaan?

A. üie blijven te huis bij de grootmoeder, die voert ze pap, dan krijgen ze darmontsteking en dan gaan zij dood.

5885. V. Is het u bekend of er eene crèche op de eene of andere fabriek is waar de kinderen gebracht worden gedurende het werk ?

A. Die ken ik niet, maar ik heb wol gehoord, dat er eene crèche in de fabriek der firma Regout zou ingevoerd zijn.

588ü. De Voorzitter: Gij hebt vernomen dat praatje liep, maar of het waar is weet gij niet?

A. Ik weet het niet en geloof het ook niet.

5887. V. Hebt gij ook ondervinding opgedaan omtrent het drankmisbruik onder de arbeiders?

A. Dat gebeurt nog al, vooral die arbeiders welke den geheelen dag voor het vuur staan drinken nog al.

5888. V. Dus gij bedoelt meer bepaald de blazers?

A. Ja, maar ook de slijpers.

5889. V. Drinken zij gedurende het werk ?

A. Neen. dat is verboden.

5890. V. Zij brengen dus op de fabriek de flesch niet mede ?

A. Neen, dat mag niet.

5891. V. Drinken de vrouwen en de meisjes ook?

A. Dronken vrouwen en meisjes ziet men bijna nooit.

5892. V. Wat drinken zij, jenever of bier?

A. Zij drinken veel jenever. Wanneer het volk om 12 uur uit de fabriek komt, dan stormt het naar al de vergunnink-jes in de Boschstraat, en dan wordt er nogal tamelijk gedronken, dat gaat uit bakskens.

5893. V. De Voorzitter : Ik dank u vriendelijk voor uwe inlichtingen.

Dn. J. Nijst.

Verhoor van den heer dr.

L. H. P. Scliols:

5894. De Voorzitter: Wilt gij zoo goed zijn uw naam voornaam, beroep, ouderdom en woonplaats op te geven ?

A. Leonardus Hubertus Petrus Schols, medieinae doctor en arts, oud 38 jaren, wonende te Maastricht.

5895. V. Mijnheer Schols, u is oen van de zeer weinige personen, die gevolg hebben gegeven aan onze oproeping om zich aan te melden tot het

teven van dienstige inlichtingen. Wij ebben van uw aanbod gebruik gemaakt. Mogen wij u nu gelegenheid geven om aan ons die mededeelingen te doen, die u begrijpt dat voor de zaak waarvoor wij hier zijn, van nut en belang kunnen wezen ?even van dienstige inlichtingen. Wij ebben van uw aanbod gebruik gemaakt. Mogen wij u nu gelegenheid geven om aan ons die mededeelingen te doen, die u begrijpt dat voor de zaak waarvoor wij hier zijn, van nut en belang kunnen wezen ?

A. Wilt u ook eone bepaalde volgorde aangeven ?

5896. V. Neen, wij laten die geheel aan u over; u kunt dat dan inrichten, zooals het u het gemakkelijkst is.

A. Aangaande de eerste punten heb ik weinig mede te deelen; alleen betrekkelijk de eerste vraag is mij een en ander opgevallen; ik bedoel den kinderarbeid.

Vooral schipperskinderen worden zeer dikwijls gebruikt als last- of trekdieren. Kinderen van 7, 8 jaar worden door hunne ouders genoodzaakt om de schepen langs de vaarten te trekken, en kunnen natuurlijk geen onderwijs genieten. Die kinderen zijn den geheelen tijd op het schip, trekken van de eene plaats naar do andere en zijn dus buiten de gelegenheid om scholen te bezoeken.

Bij gelegenheid dat ik wel eens op zulk een schip kwam, is mij gebleken dat die kinderen weinig onderwijs genoten hebben. De toestand, wat kinderarbeid betreft, is echter veel verbeterd; want ik herinner mij hoe ik voor 15, 16 jaren des nachts om 12 uur kinderen van 8, 9, 10 jaren over de straat heb zien gaan met een keteltje, waarin wat aardappelen of brood, die zich naar de glasblazerij begaven. Dit heeft gelukkig niet meer plaats.

Omtrent hoofdpunt II kan ik slechts mededeelen dat voor zoover ik weet te Maastricht eene bedoelde plaatselijke verordening niet bestaat.

De aard van den arbeid is zeer verschillend. Op de grootste fabriek die wij hebben, op die van de firma Regout, gebruikt men de meisjes meestal om te schilderen. Dit is eene goede bezigheid voor haar, in een vrij gezond lokaal met goede verlichting, goede lucht en alles wat er noodig is. Verder worden zij gebruikt voor het inpakken, nazien der waren, afkappen, het beplakken van aardewerk door middel van figuren enz., alles zeer lichte arbeid.

De jongens worden gebruikt als pot-tenknechts, dat wil zeggen: zij moeten den vormer die de borden maakt behulpzaam zijn, de borden aannemen, ze in de droogkasten zetten; voor een groot gedeelte echter ook bij de glasblazers om de voorwerpen weg te brengen naar den koeloven enz.

Omtrent de wijze van loonberekening heb ik geene bepaalde zekerheid, de pottenjongens worden door den potten-baas betaald. Natuurlijk heeft die hulp voor een prikje plaats, of de vader gebruikt zijn zoon daarvoor.

5897. De heer Ruys van Beeren-broek : Gij zegt dat de arbeid van die jongens door den pottenbaas moet betaald worden. Is het u ook bekend dat dit loon wordt geregeld door den fabrikant, die bepaalt hoeveel percenten van het loon de baas en de jongen krijgt?

A. Dat weet ik niet.

De volgende vraag betreft den arbeid van vrouwen en kinderen in da fabriek zelf. Do meisjes zijn meestal van den leeftijd van 13 en 14 jaren. Zij verrichten gewoonlijk de lichtste bezigheden, als : het snijden van papier, terwijl zij bij het vernissen slechts voor het dragen van de kleinste stukken gebruikt worden. Op do Céramique bestaat het algemeen voorschrift dat, als een der meisjes zich ziek meldt, zij slechts een briefje van den dokter behoeft over te leggen, dat zich sporen van loodvorgiftiging vertoond hebben om onmiddellijk in eene andere afdeeling geplaatst te worden.

5898. De Voorzitter: Is dit alleen op de Céramique het geval?

A. Bij de firma Regout heb ik de afdeeling niet onderzocht, zoodat ik daar niet van afweet.

Overigens kan, mijns inziens, de arbeid van meisjes in de fabrieken niet voorkomen worden. Vooreerst kan men het uitknippen van het papier niet aan oudere personen of aan jongens opdragen. Ook zijn de meisjes geschikter voor het opplakken der versierselen op de potjes. Het aanbrengen van andere kleine versierselen kan evengoed dooide meisjes verricht worden, die zoodoende natuurljjk tot ondersteuning van het huisgezin bijdragen.

Ook zelfs getrouwde vrouwen. Er is mij een geval bekend, dat de man een ongeluk had gekregen in do kiezelgroeven; hij is verlamd en kan niets doen. Gaat men nu de vrouw verhinderen te werken, dan kunnen zij niet in hun onderhoud voorzien. Hij kookt den pot, zij gaat werken, en zoo blijft het huishouden in stand.

Dat het bedrijf op jeugdigen leeftijd

beter wordt aangeleerd, daar ia iets van aan ; maar liet verschil tusschen 12 of 14 jaar en 10 jaar is toch zoo groot niet. Er zijn echter werktuigen waarvoor wel bepaald handigheid noodig is. Zoo zijn er voor het maken van die kleine driehoekjes, die dienen om de potten van elkander te houden. Er behoort groote handigheid toe, om daarmede om te gaan. Vroeger had men daarvoor eene machine, waar men dikwijls met de vingers tusschenkwam. Men moest die met den voet in beweging brengen, een hefboom besturen en van een oogenblik gebruik maken om het voorwerp er uit te pikken. Dan werd men niet zelden verwond.

Wat de veiligheid der werklieden met opzicht tot de machinerieën betreft, geloof ik dat die voor een groot gedeelte bestaat. Maar de werkman, altijd met denzelfden toesta! omgaande, raakt er zoo aan gewend, dat hij de gevaarlijkste dingen doet. Zoo had in de papierfabriek een jongen een ongeluk gekregen , omdat hij onder de bank was doorgekropen waarop eene machino stond, van welke een hefboom onder de bank doorging. Ik vroeg hoe zich dat toegedragen had, en om het mij te toonen, kroop een andere jongen onder de bank door, terwijl de machine in werking was.

Dit is nalatigheid en roekeloosheid van de werklieden zeiven. Ook het eigenbelang van do fabrikanten vordert dat niet roekeloos gehandeld wordt en dat geene machine wordt gelaten zonder preventieve maatregelen Nog een ander geval is mij bekend van een jongen die een drijfriem wilde aftrekken. Een jongen komt in zijn vrij uur bij een ander zien hoe dat gaat. Hij ziet hoe de riem van het wiel wordt afgenomen en er met een haak weer opgeschoven. Hij wil dit ook doen; ondertusschen grijpt de riem den jongen en zijn arm gaat af.

De schadelijkheid voor de gezondheid is inherent aan het vak, onder andere voor de faïenciers. In Maastricht heeft men het spreekwoord: een faïencier wordt niet ouder dan 40 jaren; dan volgt de tering. Ik heb mij zeiven gevraagd of dit zoo is. Ik heb opgemaakt eene lijst van de leden der ziekenbus van de faïenciers van de firma P. Regout van Februari 1882, en ik heb nagegaan wat er van die personen geworden is. En dan vind ik dat er 214 werklieden zjjn: 4 geboren tusschen 1820 en 1830, dus ouder dan 52 jaar toen de lijst werd opgemaakt; 21 ouder dan 42 en jonger dan 52 jaar; 51 tusschen 32 en 42 jaar; 138 tusschen 22 en 32 jaar. De ouderen in aanmerking nemende, kan men dus niet zeggen dat allen op zekeren leeftijd sterven. Volgens dezelfde lijst zijn nog op de fabriek 174 lieden, afwezig 21 die naar andere fabrieken, naar Harderwijk, naar Saargemund of naar andere vakken gegaan zijn, brievenbestellers worden enz. Overleden zijn 19, alzoo een sterftecijfer van 19 op 214, gedurende 4 jaar on circa 11.5 maanden, of van 17.74 op 1000, een getal dat gunstig is naar gelang het beroep zoo ongezond is. De cijfers zijn juist en kunnen op den burgerlijken stand worden nagegaan.

Ziekte-oorzaken zijn er bepaald bij de faïenciers, maar gedeeltelijk door eigen schuld. Komende uit eene verhitte ka mor, halen zij aarde in een vochtigen kolder, die op zekeren afstand is. Naar mijn inzien kon dit gevoegelijk gebeuren door anderen. Volgens den fabrikant zou dan echter de aarde te droog worden en dus minder geschikt om te bearbeiden. Deze tegenwerping heeft ook hare waarde. Zoo zorgt de werkman die uit de fabriek komt, niet voor het verwisselen van kleeren, en gaat met bemorst

fezicht en witte handen naar huis, waaroor hij gedeeltelijk die stofjes naar binnen krijgt Vroeger ging de ventilatie langs boven, sedert is die langs onder gemaakt. Wordt de ventilatie wat sterk, dan klaagt de werkman over koudeezicht en witte handen naar huis, waaroor hij gedeeltelijk die stofjes naar binnen krijgt Vroeger ging de ventilatie langs boven, sedert is die langs onder gemaakt. Wordt de ventilatie wat sterk, dan klaagt de werkman over koude en-hangt zijne kleêren te drogen.

De klachten die de werklieden somtijds uiten over de betaling zijn niet altijd zeer gegrond. Voor eenigen tijd verkeerde een werkman. Willens genaamd, uit de cité ouvrière, in slechte omstandigheden. Zijne vrouw vertelde, dat hij maar drie gulden verdiende, maaibij onderzoek bleek dat hij 12 gulden verdiende en daarbij een lui werkman was.

De faïenceriekas schijnt heel goed te werken. Een werkman die f2 a f2,25 verdiende is zeventien maanden zonder arbeid en krijgt eiken dag een gulden.

De lood vergiftigingen, die vroeger voorkwamen, zijn tegenwoordig vrij wat verminderd door het invoeren van tangen, waarmede het voorwerp in het lood-praeparaat wordt gestoken, terwijl vroe-

fer bij de beweiking het voorwerp in e hand gehouden werd. Zoodra er iets bemerkt wordt, gaat de werkman van den bak af.er bij de beweiking het voorwerp in e hand gehouden werd. Zoodra er iets bemerkt wordt, gaat de werkman van den bak af.

£ene andere bezigheid, die zeer onaangenaam voor het volk is, is het uithalen van de ovens. Zoodra er afgestookt is, moeten de ovens namelijk uitgehaald en denzelfden dag weer gevuld. — Waarom? Ja, omdat men anders meer ovens moet hebben en warmte zou verliezen.

De ploeg die dat weik doet, bestaat uit 21 of 23 werklieden Ieder van hen moet er een honderdtal cassetten uithalen, en kan daarna uitgaan. Hij kan ook eerder weggaan, als hij zich ziek of te warm gevoelt. Hij is gedurende dien tijd aan eene groote hitte blootgesteld, die vooral in den zomer vrij sterk kan zijn. Maar vergelijkt men dit werk met het-

feen in de nabijheid van Maastricht, in lelgië bij de hoogovens geschiedt, dan is het niets. De menschen die uit de ovens komen, die wij nu behandelen, zijn badende in hun zweet.een in de nabijheid van Maastricht, in lelgië bij de hoogovens geschiedt, dan is het niets. De menschen die uit de ovens komen, die wij nu behandelen, zijn badende in hun zweet.

Het inpakken gaat vrij gemakkelijk. De ovens zijn dan afgekoeld, en de voorwerpen, die er in geplaatst worden zijn koud.

Over het algemeen moet ik echter zeggen dat de werkman zelf heel weinig doet om zich zelf in een beteren toestand te brengen. Hij werkt als eene machine en als hij, het werk gaat per stuk, met wat harder te werken in 5 dagen aan zijn geld kan komen, dan doet hij dat, alleen om een paar dagen vrijaf te hebben.

Over de gezondheidsregelen die hem voorgeschreven worden bekommert hij zich niet veel. Het instrument dat hem verstrekt wordt orn aan de ademhaling bij het slijpen te gemoet te komen, gebruikt hij niet, alleen om een paar dozijn meer op een dag te kunnen afwerken.

Ue toestand in zijn huis laat ook te wenschen over.

Eene bouwvereeniging te Maastricht heeft daarin verbetering willen brengen en tot dat doel arbeiderswoningen gesticht die beneden een kamer en een keuken en boven twee slaapkamers hebben. Maar wat doen de bewoners ? Een van de kamers voor de kinderen wordt dan verhuurd aan een neef of door een ouden vader ingenomen, en de kinderen moeten zich dan maar behelpen op ééne kamer. Ook willen zij wel een salon heb ben, en do zitkamer bewonen zij alleen bij uitzondering. Ook gebeurt het wel, dat zij de kamers, die voor de kinderen bestemd zijn, bewonen.

De vrouwen, die altijd in de fabrieken werkzaam zijn geweest, kennen al heel weinig van het toebereiden van spijzen en weten niets om het te huis aangenaam te maken, en 's avonds gaat de man naar de kroeg, en daarmede is het uit. De werkman begrijpt niet altijd wat er in zijn belang gedaan wordt. Bij voorbeeld, in de gaarkeukens worden soepen verstrekt, maar de voedzame soepen verkiezen de werklieden niet. tr is een turfvereeniging voor hen opgericht, maar daarvan wordt door een heel andere klasse van lieden gebruik gemaakt. De arbeiders hebben ook weinig aanleg voor sparen. Zij staan er wel op, dat, wanneer er feest is, het weekgeld wordt uitbetaald, en twee of drie dagen latei-gaat alles naar de bank van leening wat zij hebben Nu zou men donken, dat et-des winters meer in de bank van leening gebracht wordt dan des zomers, maar juist het tegenovergestelde geschiedt. In den zomer als de arbeider meer kan verdienen, brengt hij meer in de bank van leening, omdat hij weet dat hij de goederen tegen den komenden Zaterdag weer kan inlossen.

Geld overleggen is bij het grootsie deel der werklieden of onmogelijk of zij zijn er niet toe te brengen. Ik weet er aardige voorbeelden van, dat waat-het hun was opgelegd, zij er toch geen gevolg aan hebben gegeven Van hetgeen zij vroeger geleerd hebben in de scholen is heel weinig overgebleven; de meesten kunnen wel lezen, maar zij begrijpen niet wat zij lezen; van de moraliteitsbegrippen is ook weinig overgebleven. Ik zou ook nog de aandacht willen vestigen op de toestanden bij de spoorwegen. Daar gebeurt het dat de machinisten een zeer langen tijd achtereen in het werk zijn. Ik heb mij daarvan een op

gaaf lateu verstrekken, en daaruit blijkt het volgende:

W E K K U K E X le dag v.'sm.l 1—10.10 'sav.jdus 11.10 urea 2e quot; quot; 3—S quot; » 17 quot; 3e » quot; 10—5 quot; quot; 7 quot; 4e „ „ 8—8'/₂ quot; quot; 12 V₂ quot; en de vijfde dag is de man in het atelier werkzaam voor de reparatiën.

Den zesdon dag is hij geheel vrij. Nu kan het gebeuren dat zelfs die vrije dag wegvalt, namelijk wanneer eene andere machine in het ongereede is geraakt, want dan moet een andere machinist met zjjne machine — elke machinist heeft zijne eigene machine — invallen, en dan gaat de man, wiens machine defect is, in het atelier werken.

Hij heeft dus gedurende 5 dagen gemiddeld 11 '74 uur per dag gewerkt waaronder 17 uur aan een stuk op de machine, of althans aan het werk.

Ik meen hiermede de meeste dingen die ter kennis van de Commissie moesten gebracht worden, verteld te hebben.

5899. V. Wanneer ik u goed begrijp, dan zijn de kinderen van de schippers en de machinisten op de locomotieven de arbeidende personen, die uwe sympathie hebben opgewekt.

Maar wat daarentegen de fabrieksbevolking in Maastricht betreft zijn de toestanden nog al dragelijk. Heb ik dat niet goed begrepen zoo?

A. Dat zeg ik niet. Ik ben juist hier gekomen omdat mijne opvatting van de werklieden eenigszins anders is dan die van vele anderen. Ik bewijs hier met feiten dat de toestanden in Maastricht nog niet zoo slecht zijn. Dat bjjvoorbeeld de sterfgevallen in de faïencefabriek niet zoo talrijk zijn, meen ik te hebben kunnen bewijzen. Dat de meeste personen daar aan tering doodgaan is zeker, maar het cijfer is toch niet zoo groot. De werkman kan er buitendien veel aan doen om zich daartegen te vrijwaren, door zich te onthouden van jenever, door geregeld te leven enz. De oudste menschen heb ik dan ook steeds gekend als de kalmste en meest bedaarde menschen.

5900. V. Als ik u goed begrepen heb, dan komt uwe mcdedeeling op hot volgende neder: Het des avonds gaan werken van de kinderen op de fabrieken komt zoo goed als niet meer voor.

Met kinderen bedoelt u kinderen boven de 12 jaren.

De gezinnen, waarin de mannen tehuis zitten en voor het huishouden zorgen, terwijl de vrouwen op de fabrieken werken, leveren een toestand op, waarvan gij zegt, dat het nogal heel goed gaat.

De inrichting in de fabrieken te Maastricht, waarbij kinderhanden gebruikt worden om stiftjes te prepareeren — wat door deskundigen verklaard is te zijn een allergevaarlijkst en allerbeden-kelijkst bedrijf — vindt gij juist voor kinderen niet ongeschikt.

Uit zijn alle uw eigen mededeelingen, die ik genoteerd heb. Verder;

De ongelukken der werklieden vinden dikwijls hun oorzaak in eigen roekeloosheid.

De oorzaak van de sterfte onder de faïenciers is niet met name tering, die zij in de uitoefening van hun vak opdoen, maar de werkman is niet genegen om voor zich zelf te waken.

De loodvergiftigingen zijn verminderd, want er zijn tangetjes ingevoerd om het object in het email te doopen.

Het gedreven worden van het volkom het gebakken voorwerp van aardewerk uit den oven te halen — ja, dat kan des zomers wel eene eenigszins vrij sterke hitte geven, maar die ziek wordt kan er uit. \ oor zich zelf doet de werkman bijna niets. Zijn huis richt hij zoo in, dat hij er als het ware nog een salon op tracht na te houden, en de vrouwen verstaan niet eens de kunst het eten voor haar man smakelijk klaar te maken, zoodat de mannen ergens moeten gaan zitten, in herbergen als anderszins. Is dat niet de zakelijke inhoud van de verklaring, die gij afgelegd hebt ?

A. Misschien heb ik het in de uiteenzetting wat te rooskleurig gemaakt. , 5901. V. Ik zal u maar dadelijk eene vraag doen. Welke beweegredenen hebt gij om hier te komen ?

A. Ik meen in het belang van den werkman

5902. V. Drijft het belang van den werkman u hierheen ? En drijft u dat belang alleen, om juist deze dingen, waar ik geen oordeel over uitspreek of zij waar of niet waar zjjn, dat laat ik 1 in het midden, want ik zit hier niet als

rechter, maar dan toch uitsluitend dingen die pleiten ton nadeele van den werkman, hier voor do Commissie te komen verklaren ? Wilt gij daarop antwoorden ?

A. De indruk dien de werkman op mij maakt, waar ik hem alle dag gadesla, is van dien aard, dat ik meen dat hij meer moest doen voor zich zelf.

5903. V. üat is geen antwoord op mijne vraag. Mijne vraag is deze : wordt gij door hier te komen en ons de zaken uiteen te zetten, zooals gij gedaan hebt en niets anders — want gij zoidet dat gij niets meer te zeggen hadt, dus ook niets tot verbetering — geleid door de meening, dat die mededeelingen strekken kunnen in het belang van den werkman 9

A. De vraag is : hoe is de toestand van den werkman te Maastricht?

5904. V. Permitteer mij. Indien wij u hadden opgeroepen en u hadden verzocht ons een beeld to geven van den toestand van den werkman te Maastricht, dan zou voor mijne vraag geen aanleiding zijn. Maar zoo is de positie niet. Wij hebben u niet opgeroepen. Gij hebt u zeiven aangegeven om hier verklaringen te komen doen. Wat is uw motief voor uwe reis van Maastricht naar hier ? Uw antwoord is: de behartiging van de belangen van den werkman. Indien gij ons aan het slot van uw exposé gegeven hadt middelen tot verbetering, dan zou ik uwe houding misschien nog hebben begrepen, maar gij zijt er alleen toe gekomen om ons en noir de zaken mede te deelen en alleen te zeggen wat tegen den werkman pleit. Dat begrijp ik niet. Nu doe ik u eene andere vraag — en ik vestig er uwe aandacht op dat de Commissie bevoegd is een eed van u te vorderen — met welke fabrikanten hebt gij vooraf over uwe opkomst gesproken ?

A. Met geen enkele. De eenige per-soón met wien ik vroeger in relatie ben geweest was een van de heeren Regout. Bij voorkomende gelegenheid heb ik de zaak met hem besproken en ben in de fabriek geweest, hoewel daartoe weinig toegang is.

In de Céramique ben ik zeer dikwijls geweest bij ongelukken enz.; maar in den laatsten tijd heb ik met geen fabrikant een woord over dezezaken gesproken.

5905. V. Gij zegt dus, dat geen fabrikant kennis draagt van uw reis naar 's Gravenhage, dat gij met geen fabrikant daaromtrent in eenige bespreking zijt getreden ?

A. Juist.

5900. V. Bedenk wel wat gij zegt: hebt gij bij geen der fabrikanten inlichtingen gevraagd ter uwer voorbereiding voor uwe mededeelingen ? Dit lag toch voor de hand. en in uw geval zou ik het gedaan hebben.

A. Ik niet; ik wilde geheel onpartijdig in de zaak zijn, en niet belast worden door iemand om voor hem hier te komen spreken De door mij gebezigde lijst is van 188'2, toen ik eene bus had ; thans ben ik geen bus dokter meer, en om te weten welke werklieden er nog zijn, heb ik mij bij den burgerlijken stand vervoegd, zonder dat de heer Regout noch iemand daarvan kennis droeg.

5907. V. Zijt gij dokter geweest aan eene bus van werklieden?

A Ja.

5908. V. En dat zijt gij niet meer?

A. Neen, sedert het sterven van dr.

Dumoulin, dus sedert 5 jaar.

5909. V. Heeft die dood u aanleiding gegeven om te bedanken voor die bus?

A. Ja, mijne praktijk werd zoo uitgebreid, dat ik dat ambt daarbij niet kon waarnemen. Aan de nCéramiqué' ben ik nog voor do helft.

5910. De heer Beelaerts ran Blokland : Geheel daargelaten of gij eenigs-zins ten gunste of ten nadeele van werklieden eene verklaring aflegt, wensch ik te weten welke de bronnen uwer waarneming zijn. Gij hebt ons onderscheidene punten medegedeeld: hoe weet gij die ?

A. Omtrent welke feiten verlangt gij speciale bewijzen ?

5911. V. De feiten omtrent het minder nadeelige voor de gezondheid van die verschillende werkzaamheden in de fabrieken, die gij hebt'opgenoemd; hebt gij die zelf waargenomen, bij voorbeeld dat uithalen van die ovens?

A. Ja, dat heb ik zelf gezien in den winter in de Céramique.

5912. V. Lang geleden?

A. üat zal zoo wat een jaar of drie geleden zijn.

5913. V. En niet bij de firma Regout?

A. In de fabriek der firma Eegout wordt niemand toegelaten tenzij dat het hoog jioodig is.

5914. Dus ook het maken van de stiftjes, waarover gij gesproken hebt, hebt gij zelf niet gezien?

A. Neen, maar ik heb wel de kinderen verbonden die daarbij geblesseerd zijn. Ik heb gezegd dat handen en voeten tegelijk bezig zijn, de voeten brengen een hefboom in beweging, en op hetzelfde oogenblik wordt met de hand gepikt.

5915. V. Acht gij dat niet gevaarlijk ?

A. Dat heb ik niet gezegd.

5916. V. Ik vraag niet wat gij gezegd hebt, maar wat gij nu verklaart, acht gij dat werk gevaarlijk ?

A. Dat acht ik zeer gevaarlijk. Het feit is daar dat er geblesseerden van komen.

5917. V. Heb ik goed gehoord dat... volgens uwe mcdedeeling, 's zomers meer in de bank van leening gebracht wordt dan 's winters?

A. Ja, dat verschilt zeer.

5018. V. Van wien weet gij dat?

A. Van den directeur der bank van leening, dien ik er zelf naar gevraagd heb.

5919. V. Gij zegt: dat verschilt zeer. Is dat verschil van eenig belang ?

A. Ik geloof het wel. De directeur heeft mij gezegd: 's zomers komen zij met vijf of zes pakken kleeren, om die in de bank te zetten, 's winters slechts met een of twee pakken. Op mijne vraag, waarom dat 's winters zoo weinig was, antwoordde de directeur : ja, de slechte tijden ; zij verdienen dan te weinig om het tegen den aanstaanden Zaterdag te kunnen lossen.

5920. V. Zou de kermis daarvan ook een reden ktmnen zijn ?

A. Niet alleen de kermis, maar alle mogelijke zaken, waaraan zij hun geld kunnen geven. In den regel denkt het volk niet aan sparen. Zij, die stil te huis blijyen, behooren tot de uitzonderingen.

Een mijner kennissen heeft mij uit eigen ondervinding daaromtrent het volgende medegedeeld:

Voor eenige jaren had hij onder zijne werklieden, die f 6,50 per week verdienden — thans verdienen zij f7 — '24 koffierapers. Hij gaf er de voorkeur aan om daarvoor zijne werklieden, geholpen

II.

door hunne vrouwen en kinderen, te bezigen. Zij verdienden dan, door die hulp, f12 tot f 15 's weeks. Hun werd toen gezegd; het is een gulden tijd voor u! Spaar nu; laat uw geld staan, dan kunt gij 6 percent interest krijgen. Later kunt gij er iets voor inkoopen of uw geld met de renten terugnemen. Niet een heeft er gespaard.

Thans sparen er van de werklieden die nu f7,50 verdienen tegen f 12 op f5. Vroeger vier 50 cents en drie f l.

Als er dan wat bij elkander is, wordt er een stukje voor gekocht, of gaat het naar de spaarbank.

5921. V. Kunt gij ook bijzonderheden mededeelen omtrent misbruik van sterken drank ?

A. Over het algemeen is dat minder groot dan in Noord-Nederland, althans wat jenever betreft, maar bier wordt in groote hoeveelheden gebruikt. Om en bij de fabrieken zijn tal van kroegen waar do werkman een of twee borrels gaat gebruiken. Als hij Zaterdag zijn loon ontvangt, is daarheen zijn eerste gang, om af te betalen ; wat hij overhoud, geeft hij dan aan de vrouw, die er maar mede moet zien rond te komen.

Zooals ik reeds mededeelde omtrent Willems, wiens vrouw in de meening verkeerde dat haar man f3 verdiende, terwijl bij onderzoek bleek dat hij f12 verdiende, en als hij niet lui ware geweest, nog meer had kunnen verdienen, gaat het meer.

5922. De heer Goeman ISorgesius; Hoe komt gij aan de wetenschap dat kinderen van 12 tot 14 jaar 's nachts niet meer in de fabrieken werken?

A. Toen ik student was en 's avonds van een partijtje naar huis keerde, kwam ik de arme stumpers met troepjes van 3, 4 tegen, met een klein blikken trommeltje ; zij gingen dan op hunne klompjes naar de fabriek en dan zeide ik bij mij zelf: gij gaat nu mooi naar bed en de werklieden moeten naar hun werk. Nu ik tegenwoordig op alle uren van den nacht op straat ben, gebeurt het niet meer dat ik ze tegen kom.

5923. V. Gij kunt alleen verklaren dat gij ze niet meer tegenkomt, maar als ik het goed begrijp, verklaart gij niet dat er niet meer 's nachts gewerkt wordt. Hebt gij er niet naar geïnformeerd ?

5

A. De heer van der Loeff maakt er mij eene grief van als ik mijne opinie zeg omtrent hetgeen ik heb opgemerkt.

5924. V. Meer dan één deskundige uit Maastricht heeft verklaard, dat het wel degelijk geschiedde, met name bij de glasblazerij. Gij weet alleen, dat het niet geschiedt, omdat gij ze niet tegenkomt ?

A. Ik ben ze niet tegengekomen

59-25. De heer Ruys van Beeren-broek: Men moet niet uit het oog verliezen, dat de tijd, waarvan getuige spreekt, vóór 1874 was, toen in de glasblazerij gewerkt werd van 12 tot 12; toen zag men natuurlijk om den tijd van middernacht het werkvolk gaan naar en komen uit de fabriek en daarbij ook kinderen — dat is een feit, dat niet te ontkennen valt — van 9, 10, 11 jaar. Maar sedert is de toestand in de glasblazerij in zoover veranderd, dat, afgezien van het niet meer werken van kinderen beneden de twaalf jaar, ook de tijd van aflossing is veranderd, en de werktijd niet meer is van 12 uur's morgens tot 12 uur 's nachts voor de eene ploeg en van middernacht tot 12 uur des middags voor de andere, maar van 7 uur 's avonds tot 7 uur 's morgens voor de eene ploeg en van 7 uur'smor-

gens tot 7 uur 's avonds voor de andere, lerhalve het in den nacht op straat loopen van kinderen en het tegenkomen daarvan is niet meer mogelijk.ens tot 7 uur 's avonds voor de andere, lerhalve het in den nacht op straat loopen van kinderen en het tegenkomen daarvan is niet meer mogelijk.

592(3. De heer Goeman Borgesius; Mag ik hier bijvoegen, dat dit volstrekt niet bewijst dat het niet meer gebeurt, altijd sprekende van kinderen boven de twaalf jaren.

A. Ik ben vóór 1874, in den tijd toen ik nog student was, stumpers tegengekomen van 8, 9 jaar.

5927. De heer Ruys van Beeren-broek: Hebt u hier speciaal het oog op meerdere fabrieken of op eene enkele ?

A. Op eene enkele.

5928. V. Dat was de glasblazerij, niet waar ?

A. Ja.

5929. V. Is het u bekend, dat nog in andere fabrieken kinderen 's nachts werken ?

A. Neen.

5930. De heer Goeman Borgcsins:

Heb ik goed verstaan, dat u uit de staten, die u hebt, afgeleid hebt, dat de sterfte onder de faïenciers te Maastricht gemiddeld is 17 per 1000?

A. 17,74 per mille.

5931. V. Uit de staten die ik voor mij heb en die getrokken zijn uit het Ver slag omtrent de volksgezondheid te Maastricht, blijkt, dat in 1883 de sterfte op de geheele bevolking, arm en rijk — u weet dat de sterfte onder de armen het grootst is — bedroeg 25,1 per mille.

In 1884 bedroeg het 29,47 per mille. Gij zult mij toestemmen dat die cijfers wel eenigszins een contrast vormen met het door u genoemde cijfer. Zoudt gij nu uit uwe cijfers de conclusie willen of durven trekken, dat daaruit blijkt, dat het arbeiden van die faïenciers uit een hygiënisch oogpunt onder gunstiger omstandigheden plaats heeft?

A. ik heb geen conclusie willen trekken, maar slechts willen wijzen op de overdrijving.

5932. V. Maar wanneer de sterfte over de geheele bevolking 29,47 por mille bedraagt, dan is het toch niet aan te nemen, dat onder menschen, die zulk voor de gezondheid schadelijk werk verrichten, de sterfte slechts 17,74 per mille bedraagt ?

A. Gij vergeet dat onder dat cijfer van 29,47 per mille zich ook bevinden de kinderen van 1—5 jaren, waarvan de helft gewoonlijk sterft vóór zij dien leeftijd bereikt hebben. Wanneer gij die er aftrekt, dan zult gij een geheel ander sterftecijfer krijgen.

5933. V. Maar het verschil is zeer groot: 17 en 29.

A. Juist omdat het getal mij zoo voor-deelig is voorgekomen, heb ik de noodzakelijkheid ingezien om het hier mede te deelen en een nader onderzoek in te stellen. Den heer W'intgens heb ik opgaven gevraagd, hij heeft ze mij beloofd, doch op het oogenblik heb ik ze nog niet. Het getal overledenen in al die jaren nemende, moest ik nu de sterfte-statistiek nagaan. En dan geef ik toe dat de meesten aan tering zijn gestorven. Maar volgens mijn staat, opgemaakt tijdens ik als dokter aan de fabriek werkzaam was, is het feit door mij opgegeven niet te wederleggen.

5934. V. Bij mij kwam terstond do

gedachte op, of het verschil niet daarin ligt dat de meeste faïenciers niet als zoodanig zijn gestorven, maar dat zij voor hun dood do fabriek hebben verlaten. Kan dit het geval niet zijn.

A. Pardon. Ik heb gevraagd wat of de levensduur der personen is. Ik heb hier de namen der 19 overledenen voor mij met de data van hun geboorte. Juist om de gunstige verhouding heb ik het getal medegedeeld.

Ik geef dit niet als een overwaardelijk iets, maar heb eenvoudig de aandacht der Commissie op deze statistiek, die door een bevoegd ambtenaar moet opgemaakt worden, willen vestigen.

5935. V. Juist omdat het cijfer mjj zoo vreemd voorkwam, heb ik nadere toelichting gevraagd.

A. De zaak is eenvoudig deze, dat wanneer ik het cijfer 17 krijg, daarbij niet de kinderen gerekend zijn

5936. V. De kindersterfte is, zooals gij weet, te Maastricht buitengewoon groot. Aan welke oorzaken schrijft u dit toe?

A. In de eerste plaats aan de omstandigheid dat de kinderen veelal niet het natuurlijke voedsel verkrijgen, maar met pap govoed worden. Zij worden onder de hoede gesteld van eene vrouw die ze voor eenige centen houdt. Om 12 uren worden de kleinen teruggehaald en krijgen dan weer wat pap. Zoo gaat het door, totdat zij dood z|jn. Ook de begrafenisfondsen zijn, naar het mij voorkomt, aan die sterfte niet onschuldig.

5937. V. Dus, wanneer ik het goed begrijp, acht ook gij het werken der vrouwen op de fabrieken nadeelig?

A. Ja zeker. Ik heb vroeger ook alleen beweerd dat men het niet kan verbieden, omdat de vrouwen voor sommigen fabrieksarbeid bij uitstek geschikt zijn en zij, wanneer zij een groot huishouden hebben, de verdienste op de fabriek niet kunnen missen, zooals bleek uit het geval dat ik u noemde.

5938. De heer Ruys van Beeren-broek: Er bestaat se'dert eenige jaren te Maastricht eene vereeniging tot bevordering der volksgezondheid, die zich zeer heeft beziggehouden met het na-

f aan der statistieken met betrekking tot aan der statistieken met betrekking tot

laastricht. Weet de getuige misschien, ■welke de bevindingen daaromtrent zijn.

meer bepaald de sterfteverhouding van kinderen van 1 tot 5 jaar tot die van ' personen boven dien leeftijd, en welke factor die sterfte van 1 tot 5 jaren is in het geheele sterftecijfer?

A. Daaromtrent kan ik niet meer zeggen dan in het verslag staat. Do Gewer-bestatistik is nog niet aangeraakt, en die kan alleen met bepaalde kennis van zaken en veel moeite behandeld worden, daar elk geval moet worden geschift. Ik heb er eene proeve van geleverd en ik zeg u de conclusie. Als ge hetzelfde gaat doen bij de landbouwers en sluit de kinderen uit, dan zult ge zeker een veel minder sterftegeval krijgen ; maar juist omdat het getal zoo weinig was, meende ik er u kennis mede te moeten laten maken.

5939. V. Het sterftecijfer van Maastricht is hoog. Daaronder is het sterftecijfer van de kinderen een zeer beduidende factor. Gij komt veel in aanraking met menschen van allerlei stand. Hoe is in het algemeen de gezondheidstoestand van den werkman te Maastricht?

A. Die kon over het algemeen beter zijn,

5940. V. Welke zijn daarvan de oorzaken 7

A. De bekrompene en ondoelmatig ingerichte woningen. Verder de voeding. Zij voeden zich over het algemeen met aardappelen, terwijl zij voor hetzelfde geld erwten en boonen konden eten. Vleesch is voor hen niet te bekomen. Alleen varkensvleesch eten zij en twee of drie keeren gezouten vleesch. Dan eindelijk de fabrieken, die ook hare na-deelige zijden hebben.

5941. V. Gij zijt ook wel in aanraking met begrafenisbussen. Is u iets bekend van de minder gunstige werking dier bussen ? Weet gij ook dat soms kinderen in begrafenisbussen worden ingeschreven en dan niet goed worden behandeld en zelfs verwaarloosd.

A. Als ik bepaalde bewijzen bad, zou ik er den officier van justitie kennis van hebben gegeven om de zaak te vervolgen. Maar dat die bussen een na-deeligen invloed uitoefenen, daarvan ben ik overtuigd.

5942. V. Tusschen verwaarloozen van kinderen en feiten als gij bedoelt is een groot verschil, want die verwaarloozing is moeilijk te bewijzen. Alleen feiten,

die aan moedwillige veronachtzaming zijn toe te schrijven on die den dood ten gevolge hebben, zouden in die categorie vallen. Maar de grootere sterfte is zeker te wijten aan slechtere voeding ?

A. Die voeding is voornamelijk papvoeding.

Indien ik mag aanvoeren wat ik noo-dig acht ter verbetering van den toestand, zou ik dit zeggen. Gaarne zag ik vanwege den Staat pensioenkassen opgericht, waarin de fabrikanten zeker percentage moeten storten onder controle van den Staat, voor alle hunne werklieden. Bjj het verlaten door een werkman van de fabriek worde zijn aandeel in de algemeene kas gestort. Wegens het moedwillig beschadigen van

frondstof en het te laat komen, moeten oeten opgelegd worden ten bate van de kas. Voorts behooren er te zijn ziekenbussen, niet overgelaten aan de willekeur der fabrikanten, waarin de werkman recht had op ziekengeld en op geneeskundige behandeling en apotheek, met de bepaling dat het armbestuur geen beslag kan leggen op die ondersteuning.rondstof en het te laat komen, moeten oeten opgelegd worden ten bate van de kas. Voorts behooren er te zijn ziekenbussen, niet overgelaten aan de willekeur der fabrikanten, waarin de werkman recht had op ziekengeld en op geneeskundige behandeling en apotheek, met de bepaling dat het armbestuur geen beslag kan leggen op die ondersteuning.

Voorts beperking van den arbeid, waarbij aan kinderen van 12—16 jaar beurtelings een halve dag arbeid en een halve schooldag wordt voorgeschreven, met aanvulling van de vrije uren door technische opleiding in lezen, rekenen en teekenen.

5943. V. Zoudt gij die school in de fabriek of in de gemeente wenschen?

A. Wanneer de fabriek niet in het centrum gelegen is, brengt het belang van den fabrikant mede, om de school in zijne fabriek te houden; anders kan die van gemeentewege of door particulieren worden opgericht. Lichte arbeid, zooals papier snijden en tellen, kleine voorwerpen inpakken enz., zou aan meisjes en kinderen kunnen worden toevertrouwd.

5944. De Voorzitter: Hebt gij nog verdere punten te bespreken ?

A. Ik meen dat ik het voornaamste heb aangeroerd.

5945. De Voorzitter: Dan is uw verhoor afgeloopen.

L. Schols.

Verhoor van den heer J. H. Wijnen.

5946 De Voorzitter: Wilt gij zoo goed zjjn uw naam, voornamen, quali-teit, ouderdom en woonplaats op te geven ?

A. Jan Hendrik Wijnen, rector van het gesticht «de Nieuwenhofquot;, oud 48 jaren, wonende te Maastricht.

594'7. V. Het gesticht «de Nieuwenhofquot; is eene instelling van bijzondere liefdadigheid, en heeft ton doel het opnemen en verplegen van weezen. Niet waar?

A. Van halve weezen. Als de beide ouders van de kinderen gestorven zijn, worden zij, als zij nog geen 12 jaar oud zijn, in het gewone weeshuis opgenomen.

5948 V. Neemt gij de kinderen op, onverschillig van welken leeftijd ?

A. Neen, van hun zevende jaar; zij blijven totdat zij den vollen ouderdom van 19 jaren bereikt hebben.

5949. V. Zoowel jongens als meisjes?

A. Ja.

5950. V. Hoeveel zijn er gemiddeld?

A Zoowat 105.

5951. V. Half om half, jongens en meisjes ?

A. Neen, meer jongens, *1,.

5952. V. De kinderen krijgen daar waarschijnlijk lager onderwijs, maar zullen ook nog wol iets anders leeren ?

A. Zij blijven op school tot twaalf jaar voluit. Dan gaan de jongens een

ambacht leeren; zij worden hetzij schoenmaker, timmerman of schrijnwerker, terwijl de meisjes naaien en strijken leeren, of wel, als beido ouders overleden zijn, worden zij opgeleid voor dienstmeisje.

5953. V. Leeren de jongens het ambacht in het gesticht of daarbuiten ?

A. In de stad op winkels.

5954. V. Hoe lang zijt gij reeds rector?

A. ïwee en een half jaar.

5955. V. Voor dien tijd waart gij kapelaan ?

A. Ja, ik was 20 jaar kapelaan in de fabrieksparochie St. Mathias te Maastricht.

5956. V. Gij hebt dus ruimschoots gelegenheid gehad om met de fabrieksbevolking in aanraking te komen?

A. Dagelijks.

5957. V. Gij hebt u jarenlang het lot aangetrokken van de jonge kinderen, en gij hebt meermalen in het openbaar blijk gegeven van eene zeer ware belangstelling voor dat deel der jeugdige bevolking, waaraan reeds eischen van arbeid in werkplaatsen en fabriek gesteld worden, niet waar?

A. Ja.

5958. V. Gij hebt daarover geschreven en u daardoor veel moeite gegeven ook vóór het jaar 1874?

A. Ja.

5959. V. Gij waart een warm voorstander van het voorstel van den heer Van Houten?

A. Voor zoover het voorstel is aan-

Sen omen, ben ik het met den heer Van louten volkomen eens. Ik ben echter geen voorstander van hetgeen de heer Van Houten daarbij had voorgesteld, namelijk van den schooldwang.en omen, ben ik het met den heer Van louten volkomen eens. Ik ben echter geen voorstander van hetgeen de heer Van Houten daarbij had voorgesteld, namelijk van den schooldwang.

5960. V. Gij zaagt er dus geen bezwaar in, dat de Staat zijn arm uitstrekte over die kinderen en ze beschermde ?

A. Neen, volgens mijne overtuiging heeft de Staat het recht om tusschen-beide te komen voor het geval, dat de toestand zoodanig is, dat die tussohen-komst in het algemeen belang der maatschappij en meer speciaal in het belang Tan minderjarigen noodzakelijk geacht ■wordt.

Volgens mijne meening was de toestand zoodanig in dien tijd, zoowel op stoffelijk als op godsdienstig en zedelijk gebied, dat de Staat niet alleen het recht, maar ook den plicht had om tusschen-beide te treden en de kinderen te beschermen tegenover de macht van de ouders en van de fabrikanten.

5961. V. Dus het komt u voor, dat de wet van 1874 een weldaad is geweest voor velen?

A. Indien ik mijne meening mag zeggen, dan kan het vaderland den hoer Van Houten niet genoog dankbaar zijn voor het voorstel, dat hij destijds heeft

fedaan, waarvan de invoering der wet et gevolg is geweest. Die wet heeft onnoemelijk voel goeds, vooral voor den arbeidenden stand teweeggebracht, in de eerste plaats op stoffelijk gebied. Vroe-edaan, waarvan de invoering der wet et gevolg is geweest. Die wet heeft onnoemelijk voel goeds, vooral voor den arbeidenden stand teweeggebracht, in de eerste plaats op stoffelijk gebied. Vroe-

fer heerschte een toestand dien men zich ezwaarlijk nog kan voorstellen. Toen moesten kinderen van 7 en 8 jaren werken, soms ook 's nachts.er heerschte een toestand dien men zich ezwaarlijk nog kan voorstellen. Toen moesten kinderen van 7 en 8 jaren werken, soms ook 's nachts.

's Nachts om 12 uur gingen zij naar de fabriek en kwamen 's middags om 12 uur thuis en omgekeerd. Ik heb het geval gehoord dat men de kinderen 's nachts uit het bed moest halen en ze op den grond in de koude moest neder-leggen om ze wakker te krijgen, omdat die arme schelmen, als ik ze zoo noemen mag, niet konden staan; zoo dronken waren zij van den slaap dat de ouders ze naar de fabriek moesten dragen. Het is eens gebeurd dat de koster onzer kerk, die vlak bij de fabriek is, 's morgens toen hij de kerk wilde openen, een arm kind van 9 jaar op den drempel in slaap vond in bijna bevroren toestand. Vermoedelijk was het 's nachts langs de kerk gekomen, had een oogenblik willen rusten en was daarvoor in slaap gevallen, door de koude bevangen en nu gevonden. De toestand was dus ellendig, de gezondheidstoestand droevig, de sterfte onder de kinderen was veel grooter dan thans. Op dit punt is nu veel verbetering; de sterfte is afgenomen, gelijk u wel van andere zijde zult hebben vernomen.

In de tweede plaats heeft de wet-Van Houten op godsdienstig gebied onnoemlijk veel goeds gedaan. Vroeger kwamen, vooral in onze parochie, de kinderen die arbeidden op den leeftijd van 12, 13 jaren in het godsdienstig onderwijs. Zij wisten van God noch Zijn gebod en

telijke lêer worden onderwezen, ten einde zich voor te bereiden voor de Heilige Communie, of zij moeten schoolgaan. Wanneer er zich kinderen aanmelden, die niet op school gaan, wordt er in de eerste plaats gezorgd, om consequent te blijven, dat de kinderen naar eene bijzondere school gaan; kunnen zij daar geen plaats vinden, dan dwingen wij ze zelfs uitdrukkelijk naar do openbare school te gaan.

Ik moet tot lof zeggen van de onder-wijzeis, speciaal van de stadsarmenschool, dat het gemoedelijke, degelijke, brave menschen zijn, waaraan wij onze kinderen gerust durven toevertrouwen. Ofschoon dat onderwijs, volgens onze beginselen, als gebrekkig en niet geheel voldoende beschouwd wordt, vinden wij het oneindig voel beter, dat de kindereu daar schoolgaan en leeren, dan dat zij op de straat loopen. Daarom wordt van onzen kant alles gedaan om ze, zoo niet op do bijzondere, dan op de openbare school te krjjgen.

Dit is wat ik over art. 82 kan ?eg-gen.

5903. V. Dus, als ik u goed begrepen heb, heeft de wet van 1874, van den heer Van Houten, hoewel zij, wat u zeer toejuicht en goedkeurt, dan niet inhoudt eenigerlei bepaling ten fine van schooldwang, nochtans toch feitelijk zeer krachtdadig het trouwe schoolbezoek bevorderd. Is dat zoo niet uwe meening ?

A. Jawel, ongetwijfeld.

5964. V. Dat trouwere schoolbezoek is dus verkregen, en de beterschap te dien opzichte is ontstaan, doordat toen maar eenmaal weggenomen was de gelegenheid om de kinderen te exploitee-ren, de ouders begrepen dat zij wèl deden met te zorgen dat zjj met op straat liepen, maar trouw de school bezochten, een streven waarin de geestelijkheid te Maastricht de ouders krachtig steunde?

A. Volkomen juist.

5965. V. Geeft uw ondervinding u soms den moed om te hopen, dat in dezelfde goede richting wellicht ook goede resultaten zouden kunnen verwacht worden, indien de wetgever in den loop der tijden een kleinen stap verder ging?

A. Ik geloof van ja. Mijn gevoelen komt hierop neer, dat hot wenschelijk 1 ware het verbod van fabrieksarbeid uit te breiden tot den volkomen ouderdom van 13 jaren. Vooreerst konden wij de kinderen — ik zie de mogelijkheid althans daarvan in voor een groot aantal kinderen — een jaar langer op de school en bij het godsdienstonderwijs houden. Stelde u de vraag zoo : of het verbod niet tot het 14de jaar ware uit te breiden, dan meen ik te moeten antwoorden dat dan de wet te ver zou gaan. Vooreerst meen ik dat het niet mogelijk zal zijn om de kinderen nog twee jaren na de aanneming voor de H. communie, die op het 12de jaar geschiedt, in school te houden, en evenmin bjj het godsdienstonderwijs. Het gevaar zou dus ontstaan dat de kinderen op straat liepen en alzoo eer deugnieten werden dan fatsoenlijke jongens. Zou het dan misschien te vinden zijn door het halven-dag-stelsel in te voeren gelijk dat in Engeland bestaat? Ik geloof dat dit hier onmogelijk is; vooreerst heeft men in Engeland, bij de groote fabrieken ten minste, fabrieksscholen, waarin de kinderen die 's morgens werken, 's middags j schoolgaan en omgekeerd. In Duitsch-i land heeft men den Schulzwang, waardoor de kinderen verplicht zijn om tot i hun 14de jaar school te gaan, maar daar wij dat stelsel bij ons niet hebben en waarschijnlgk nooit zullen krijgen, geloof ik dat het niet goed zou zijn om de kinderen bloot te stellen om een ¹ jaar lang op straat te loopen en een gemeene jongen te worden. De wet moet daarom nemen 13 jaar.

5966. V. Het goede doel, namelijk ' om de kinderen tot het 14de jaar onderwijs te laten genieten, acht gij zonder schooldwang niet te bereiken ?

A. Ik geloof dat het niet mogelijk is; tot het 13de jaar is het al moeilijk.

5966'jis. V. Maar wettelijken schooldwang z'oudt u niet aandurven en niet wenschen tot het 14de jaar¹?

A. In geen geval, in geen geval. Wanneer de openbare scholen — ik spreek nu niet over de Rijkskweekscholen — overal waren als in Maastricht, dat wil zeggen, strikt en streng neutraal, dan zou ik er geen absoluut bezwaar in zien, om den schooldwang in te voeren ; maar daar het gebleken is, dat de openbare

school niet overal even strcnsf neutraal is, zoo zouden wij, Katholieken, onder geen beding kunnen medewerken om den schooldwang in te voeren, want het zou in dat geval voor ons een gewetensdwang worden.

5967. V. Gij meent dus dat, in strijd met de bedoeling van do wet op het lager onderwijs, in vele plaatsen een tint aan het onderwijs gegeven wordt, die er do neutraliteit aan ontneemt?

A. Ja, Mijnheer de Voorzitter.

5968. V. Én de openbare school daarom dan voor uwe geloofsgenooten onbruikbaar is ?

A. Ja. Ons beginsel is het dat, waar de openbare school streng neutraal is, de Katholieken er gebruik van mogen maken, wanneer zij geen bijzonder onderwijs kunnen ontvangen.

5969. V. Wordt de wet van 1874, naar uwe meening, in Limburg trouw en behoorlijk nageleefd?

A. Ja, over het algemeen wel; misschien met eene enkele uitzondering in een kleine fabriek of steenbakkerij, waar nog eens een kind onder de l'ï jaren aan het werk wordt genomen. Op de groote fabrieken wordt die wet streng toegepast, zelfs heeft de heer Lhoest, directeur van de Koninklijke papierfabriek, die ik een modelfabrikant zou willen noemen, sinds eenige jaren besloten om op zijne fabriek geen kinderen aan te nemen beneden de IS jaren, en dan nog na blijk gegeven te hebben van eenige kennis in het lezen, schrijven en rekenen. IJie fabrikant helpt dus het schoolgaan bevorderen.

5970. V. Maar desniettemin betreurt gij het, dat er geen inspectie ad hoc is op het stuk van naleving van de wet van 1874?

A. Naar mjjn bescheiden meening was op dit punt de wet-Van Houten wel wat te algemeen; zij liet de uitvoering aan de politie over. Zooals het gewoonlijk gaat werd er, wanneer hier of daar een geval van overtreding bekend werd, de zaak onderzocht en proces-verbaal opgemaakt, maar een bepaald onderzoek van politiewege geloof ik niet dat plaats heeft. Dit is dan ook te moeilijker, omdat de toegang tot de fabriek voor de politie niet vrij is.

Derhalve, indien op dat punt eene verandering moest komen, zouden er meer speciaal eenige ambtenaren met de uitvoering en met het toezicht op het onderhouden van de wet belast moeten worden, bijv. de commissarissen van politie, de inspecteurs van het geneeskundig Staatstoezicht, do officieren van justitie of wie men zal goedvinden. Die personen zouden niet alleen het recht van toegang op de fabrieken moeten hebben, maar ook verplicht moeten zijn om die driemaal 's jaars te bezoeken, evenals de schoolopzieners de scholen.

Verder zou het ook wenschelijk zijn, dat, gelijk ik in eene Fransche wet van 1841 en een Pruisisch reglement van 1855 gelezen heb, in elke fabriek eene lijst moest wezen van al de jongo werklieden beneden 16 jaar, met een extract uit den burgerlijken stand er bij, opdat de inspecteur dadelijk zou kunnen zien dat het geen kinderen zijn.

Ten tweede zou ik het wenschelijk achten, dat op 1 Januari en '1 Juli bij de politie moesten opgegeven worden de nieuwe aangenomen werklieden beneden den leeftijd van 16 jaar. Dat zijn van die maatregelen, die de uitvoering der wet zeer zouden kunnen helpen bevorderen.

5971. V. Ik moet u eene opmerking maken. Er moet in uwe verklaringen waar wij groot belang in stellen en waar men natuurlijk in het algemeen groot belang in stellen zal met oog op uwe persoonlijkheid en uwe antecedenten,

feene onzekerheid en geene verwarring eerschen. Nu moet ik u indachtig maken op een punt, namelijk dat de opmerkingen, die gij maakt over verbetering en verscherping van het toezicht, toch meer uwe eventueele wenschen bij eene verdere uitbreiding van de wet van 1874 gelden. Immers, gij hebt straks gezegd — en dat strookt geheel met den algemee-nen indruk dien men verkrijgt — dat inderdaad de wet van 1874 zooals zij daar ligt tamelijk goed wordt nageleefd, zij het dan ook misschien door het eigen besef der fabrikanten, den invloed van de ouders en de geestelijkheid enz., ook zonder scherp toezicht van de politie. Voor de wet van 1874 zouden al die maatregelen niet noodig zijn, maar gij spreekt het uit dat die wenschen bevredigd zouden moeten worden als die weteene onzekerheid en geene verwarring eerschen. Nu moet ik u indachtig maken op een punt, namelijk dat de opmerkingen, die gij maakt over verbetering en verscherping van het toezicht, toch meer uwe eventueele wenschen bij eene verdere uitbreiding van de wet van 1874 gelden. Immers, gij hebt straks gezegd — en dat strookt geheel met den algemee-nen indruk dien men verkrijgt — dat inderdaad de wet van 1874 zooals zij daar ligt tamelijk goed wordt nageleefd, zij het dan ook misschien door het eigen besef der fabrikanten, den invloed van de ouders en de geestelijkheid enz., ook zonder scherp toezicht van de politie. Voor de wet van 1874 zouden al die maatregelen niet noodig zijn, maar gij spreekt het uit dat die wenschen bevredigd zouden moeten worden als die wet

uitgebreid en het verbod van arbeid voor kinderen verder uitgestrekt werd. Zoo is het immers te verstaan?

A. Ja, zoo is het, en nog zeg ik, dat, als ook andere maatregelen moesten genomen worden, die inspectie ook streng zou moeten worden gehouden.

597'2. V. De wet van 1874 wordt dus vrij voldoende nageleefd, en haro werking is bijna geheel gunstig?

A. Ja.

5973 V. Kunnen wij nu de quaestie omtrent den ouderdom waarop arbeid geoorloofd wordt voor afgehandeld houden, of wenscbt gij er nog iets aan toe te voegen ?

A. Voor het oogenblik niet.

5974. V. Nog óéne vraag tot verklaring van het eerste gedeelte uwer depositie.

Gij hebt gesproken over den toestand vóór 1874, en gezegd, dat gij toen kleine kinderen des nachts naar de fabriek hebt zien gaan ; welke fabriek was dat ?

A. Gezien niet, maar ik weet het van andere personen, wat betreft de fabriek van de firma Regout; in de andere fabrieken wordt des nachts niet gewerkt, dit geschiedt alleen in do glasblazerij.

5975. V. Had dat vóór 1874 plaats met de hulp van die kinderen ?

A. Ja, thans komen zij op des mor-geos om 6 uren tot (5 uren dos avonds of omgekeerd, en zijn het alle kinderen boven de 12 jaar.

5976. V. Straks hebt gij daarvan gesproken in verband mot do ellende, dat kinderen van 10, 9, 8 jaar werden gebezigd?

A. Ja, dat gold de glasblazerij en de aardewerkfabriek van den heer Regout.

5977. V. Wil thans verder gaan.

A. In den regel arbeiden do werklieden 10 uur daags 's morgens 5 en 's middags vijf uren, met een rusttijd tusschenbeide van 1 V_a uur. Op de meeste fabrieken hebben zij ook '/4 uur voor het drinken van een kop koffie.

Het werk van de vrouwen en kinderen is zoo verschillend, dat er moeilijk iets van te zeggen valt. In de glasblazerij en do aardewerkfabriek moeten de jongens meestal de grondstof voor de te vervaardigen voorwerpen aanbrengen. Wanneer zij 14 jaar oud zijn moeten zij het nog gloeiend glas afknippen. In de papierfabriek werken veel vrouwen en meisjes, zij plooien en tellen het papier, pakken het in, enz.

Op de papierfabrieken is eigenlijk geen werk, voor zoover ik weet, dat eenigszins zwaar of moeilijk is, dan alleen dat bij de satineermachine. Ook op andere fabrieken, zooals de aardewerkfabriek, waar kinderen arbeiden, is liet niet te zwaar of te overmatig. Alleen één punt wensch ik hierbij te bespreken, namelijk de quaestie van de ovens op do fabriek van de firma Regout; van de «Céramiquequot; te Wijk ben ik niet op de hoogte, ik kan alleen constateeren dat de toestand daar beter is, vooral wat aangaat de verzorging van de werklieden en hunne algemeene behandeling. Maar op de aardewerkfabriek van de firma Regout is eerstens dit inconvenient, dat bij het uithalen van de cassetten uit de bakovens vrouwen gebruikt worden, en dat geeft een zeer onzodelijken toestand, want de mannen gaan in een zeer onfatsoenlijken staat in de ovens en wel zoo, dat er geen vrouwen bij te pas moesten komen of met hen in aanraking, want die mannen zijn bijna gansch naakt.

Ten tweede durf ik dat ovenwerk noemen een onmenschelijk werk. In den winter gaat het nogal bij het groote verschil van temperatuur, dan koelen de ovens tamelijk snel af, maar in den zomer, als de thermometer '20 a 22 graden Reaumur aanwijst, dan gaat het afkoelen veel minder snel. £n wat is dan het geval ? De fabrikant zou gaarne zijne waren uit den oven hebben, bij het verzenden is haast, en van den anderen kant staan nieuwe waren gereed om in de ovens gebracht te worden. Nu wordt zulk een oven op eene vreeselijke, allervreeselijkste hitte opengebroken, en dan moet na eenigen tijd van af koeling, de werkman daar in dien oven gaan, waarin, ik durf het rechtuit verklaren, de fabrikant zijn jachthond of zijn paard niet zou wagen, mijne hoeren! en daar moet zoo een mensch ingaan, zooals een zwemmer in het water gaat, en ik zou haast zeggen dat die nog fatsoenlijker gekleed is.

Do arme drommels hebben doeken om het hoofd om zich voor de verschrikkelijke hitte te dekken. Het is mij

dooi- ooggetuigen verzekerd, dat het gebeurd is, dat door de verschrikkelijke overmaat van hitte, die doeken op het hoofd verschroeiden. De man komt gansch buiten adem uit den oven, na ■10 minuten of hoogstens een kwartier daarin gewerkt te hebben, hij valt dan op den grond of op een blok neder, drinkt daarna een liter water, rust een kwartier of wat uit en moet dan weder in den oven. En wat verdient hij daarmede? f 1.25 per dag. Dit werk is vermoordend voor den arbeider.

Uit het medegedeelde zou ik deze conclusie willen trekken, dat het wen-schelijk is dat die toestand verbeterd ■syprdo,

5978. V. Om bij dit punt te blijven. Wat gij ons hebt medegedeeld, en ik voeg er al dadelijk bij, dat het volstrekt niet strijdt met eenigerlei verklaring, die wij tot nu toe gehoord hebben, weet gij niet uit eigen waarneming?

A. Ik heb het zelf niet waargenomen, maar ik weet het van geloofwaardige personen, van employés en chefs die daar geweest zjjn, toen die zaken gebeurden,

5979. V. Gij weet het dus van de werklieden, die dat moorddadig werk gedaan hebben. Zij zelve hebben het u verklaard ?

A Ja, zij hebben het mij in gemoede verklaard.

5980. V. Gij weet het ook van opzichters en chefs, die bjj het werk tegenwoordig waren ?

A. Ja.

5981. V. Zijn die nog in dienst?

A. Neen, zjj zjjn thans buiten dienst.

598'2. V. \Veet gij of een van die lieden ook door ons is opgeroepen.

A. Staat bij u ook op de lijst zekere Thuis'?

5983. V. Kent gij zijne voornamen ook ?

A. Neen, maar hij woont aan het eind

van de Uitbelderstraat

5984. Wat is hij tegenwoordig?

A. Ik meen dat hij werkt of gewerkt heeft op eene branderij.

5985. V. In Wijck of in Maastricht?

A. In Maastricht. De man heeft gewerkt bij de firma Regout

5986. V. U die natuurlijk uit den aard uwer betrekking op zeer vertrouwelijken voet tot die menschen staat, evenals die menachen tot u, u heeft uit den mond van mensehen die u weet dat volkomen geloofwaardig zijn, als feiten, die zij zelf ondervonden hebben of gezien, de feiten vernomen, die gij ons daar straks hebt geschilderd ?

A. Zeer zeker, daar komt de gansche quaestie op neer, dat er geen voldoend aantal ovens is, dus eene quaestie van geld.

5987. V. Nog eene vraag; zijn die medcdeelingen die u te dien opzichte ontvangen hebt van tamelijk recenter?, datum of jaren geleden ?

A, Het is al van over een tijd:

5988. V. Wat noemt u een tijd?

A. Ik ben al twee jaren van de parochie weg en die menschen zijn 5, 6 jaren uit de fabriek. Maar ik heb toch in den laatsten tijd van andere geestelijken wel gehoord, die nog dagelijks met het werkvolk omgaan, evenals van. don man dien ik u noemde, die nog dagelijks met zijn vroegere confraters omgaat, en die hebben mij gezegd dat het in den zomer hetzelfde is.

5989. V. En die man heeft u dat in de laatste da^en gezegd ? En die man is geloofwaardig?

A. Ja. Die man heeft het werk gestaakt, omdat hij inzag dat hij zich doodwerkte.

5990. V. Als nu die zaken zoo zijn als u ons hebt medegedeeld, en bekend zijn, heeft dan niemand in Maastricht zich die zaken aangetrokken? Is het u niet bekend dat iemand, op welke wijze dan ook, zijn invloed heeft laten gelden om in het armzalig lot dier menschen verbetering te brengen ?

A. Ik zou het niet kunnen zeggeu. Mij dunkt de heeren fabrikanten moesten dat uit hun eigen begrijpen, maar ik weet niet of er middelen zijn aangewend. Bovendien er zijn van die heeren waar ook heel weinig aan te doen valt; zoodra er quaestie is van geld, is er niets mede aan te vangen.

5991 De heer Balilmaim : Getuige heeft gezegd dat hot uithalen der ovens alleen eene quaestie van geld was en dat wanneer er meer ovens werden aangemaakt, de gelegenheid zou bestaan om ze langer te laten afkoelen, om dergelijke toestanden als nu bestaan te voor-i komen. Weet getuige ook wat de kos_

ten van zulk oen oven approximatief zouden zij voor den eigenaar?

A. Daarop durf ik moeilijk te antwoorden ; deze vraag valt buiten mijn vak; de heeren moesten dat maar aan een ingenieur vragen.

59£2. De Voorzitter: En zoudt u raeenen dat al waren er belangrijke sommen bij het bouwen van een oven gemoeid, dan toch. wanneer het zich handelt over de vraag om een einde te maken aan dergelijke toestanden, gelijk gij daar beschreven hebt, de mensohelijkheid ook zou behooren hare eischen te doen gelden ?

A. Zeer zeker, en wanneer de fabrikanten een Vj of 1 pet. 'sjaars minder verdienen dan zullen zij daarom niet armer worden.

Over de quaestie van loon wil ik heenstappen, die zal u genoegzaam bekend zijn.

5093. V. Hebt gij alzoo niets daaromtrent mede te deelen?

A. Niets bijzonders. De kinderen van 12 tot 14 jaar verdienen 20 tot 25 centen per dag, terwijl het gemiddelde loon voor vrouwen 55 centen daags bedraagt. Do uitbetaling van het loon geschiedt op bijna alle fabrieken om de '14 dagen. Nu zou ik het beter achten, ofschoon de wetgever hier moeilijk tusschenbeide zal kunnen treden, dat de uitbetaling van het loon om de 8 dagen geschiedt en niet zooals nu des Zaterdags, maar des Donderdags.

Ik zou dit wenschen oradat wanneer een werkman om de 14 dagen geld ontvangt hij dan meent schatrijk te wezen; dan gaat hij des avonds aan den zwier en offert ook zijn Zondag daaraan op. Wanneer de uitbetaling echter om de 8 dagen en des Donderdags geschiedt, dat kan het huisgezin beter de etenswaren a contant koopen, omdat er Vrijdag en Zaterdag markt is en zou het dan niet, zooals nu, de waren uit de derde hand en 100 pet. duurder moeten betalen.

5994. V. Is het u soms bekend dat het loon, dat berekend wordt per quin-zaine, in een der afdeelingen van de fabriek van den heer Regout eerst betaald wordt aan het einde van het tweede quinzaine ?

A. Ik herinner mij, dat er eene zekere af-deeling bestond, die per maand werkte,

maar of het nog bestaat duif ik niet zeggen.

5995. V. Heeft die uitbetaling van het loon om de 14 dagen niet nog het schadelijk gevolg, dat veel door het werkvolk op crediet gekocht wordt in kleine winkels?

A. Ja. Als zij eiken Donderdag betaald werden zouden zij op de markt uit de eerste hand kunnen koopen.

5996 V. Wenseht een der heeren omtrent dit punt eenige vraag te doen ? Zoo niet, mag ik den getuige dan verzoeken voort te gaan.

A. Omtrent de verhouding van het getal mannen en vrouwen is moeilijk iets te zeggen.

Wat den verstandelijken toestand der arbeidende klasse betreft is deze natuurlijkerwijze veel minder gunstig dan die der burgerklasse. Dat volgt vooreerst uit do omgeving waarin de kinderen leven; ten tweede dat zij in den regel niet zoo lang de school bezoeken als de burgerkinderen ; ten derde dat de fabrieksarbeid, veel meer machinaal is en daarbij niet niet zooveel te denken is als bij andere vakken. Maar er wordt bij ons veel gedaan om dien verstandelijken toestand te verbeteren. Gelijk ik straks zeide geschiedt dat in de congegratiën. Dan hebben wij bibliotheken waar de arbeidende klasse gratis boeken kan krijgen, en wel van Katholieke zijde eerstens van de zoogenaamde Heerenvereeniging, die in het vorige jaar 28000 boeken gratis ter lezing heeft uitgegeven; zij hebben 1200 lezers gehad, die regelmatig van de bibliotheek gebruik maakten. Daarenboven hebben wij nog 2 privaat bibliotheken waar elke arbeider gratis een boek kan halen als een geestelijke hem een bon geeft, terwijl degeen, die het eenigszins doen kan, er 2 cent per week voor betaalt.

Wij hebben ook beproefd aan de jonge werklieden eene soort van herhalings-onderwijs te geven. Ik spreek uit eigen ondervinding ; ik heb 16 jaar het godsdienstonderwijs gegeven aan de Zondagsschool der Vincentiusvereeniging. Daar hadden wij een lOOtal jongens, nu eens meer, dan eens minder. Maar hoeveel moeite het ons kostte die jongens daar te krijgen en te houden, kan ik niet zeggen.

De heeren der Vincentiusvereeniging

moesten als liet ware de ouders dwingen hunne kinderen te zenden, üveri-

fens is het zeer natuurlijk dat jongens ie eene gansche week werken en des Zondags hunne godsdientsplichten vervullen, geen lust hebben er heen te gaan : ik geloof dat ik zelf hot ook niet zou doen. Wij hebben het ook beproefd met twee Zondagsscholen voor meisjes, maarens is het zeer natuurlijk dat jongens ie eene gansche week werken en des Zondags hunne godsdientsplichten vervullen, geen lust hebben er heen te gaan : ik geloof dat ik zelf hot ook niet zou doen. Wij hebben het ook beproefd met twee Zondagsscholen voor meisjes, maar le combat a cessé faxitn de com-battants. Wij doen echter nog alles wat mogeljjk is ter bevordering van de verstandelijke ontwikkeling.

De zedelijke toestand, een zeer teeder, moeilijk punt, is op sommige fabrieken goed, op andere slecht. In de Koninklijke fabriek van den heer Lhoest is een zeer streng reglement, dat goed gehandhaafd wordt. quot;Niet alleen is het verboden sterken drank in te brengen, maar een arbeider die in eenigszins beschonken toestand verkeert wordt voor minstens 2 dagen weggezonden,geschiedt het ten tweeden male, voor drie dagen, en herhaalt het zich dan nog, dan wordt hij voor altijd weggezonden. Tevens is het verboden gemeene praat te voeren en te vloeken. Die fabriek is uit het oogpunt van zedelijkheid een model van eene openbare werkplaats. Voorts heeft men den algemeen wenschelijken maatregel ingevoerd dat de vrouwen en de meisjes een half uur vóór de mannen komen en gaan; daardoor loopen zij niet samen op en af, en kunnen de vrouwen en meisjes te huis het middagmaal voor de mannen bereiden.

üp andere fabrieken is die toestand minder gunstig, ja zeer ongunstig. Daar wordt op de zedelijkheid weinig gelet, er word gemeen gepraat en gevloekt zonder dat fabrikant of chefs daaromtrent tusschenbeide treden. Op sommige fabrieken vergeten zich de opzichters zelf» zoo ver, dat zij de verleiders worden van de personen die onder hun directie werken. Het komt niet zelden voor.

Het peil van de moraliteit bij de arbeidende bevolking staat zeer ver bene den dat van de burgerklasse. Het is ook geen wonder. Mijne Heeren, wanneer men bedenkt hoe daar die kinderen van even 12 jaar reeds in de fabrieken komen, vooral in die waar geen strikt toezicht is, daar den geheelen dag samenwerken, mannen en vrouwen, meisjes en jongens bij elkander, gelijk dat vooral is, indien ik mij goed herinner, in de drukkerij van de firma Regout, en ook in de slijperij onder anderen. Zij hooron dag in dag uit gemeene praatjes, gaan gezamenlijk do fabriek in en uit, en het gevolg er van is dat zij jong en vroeg kennis maken, op den leeftijd van \1 a 18 jaar, on dan, zooals Lafon-taine zegt: l'occasion, quelque diable poussant 1 komen zij in hun ongeluk, dan zijn zij verplicht te trouwen, als de tui-litiewet niet tusschenbeide treedt om het nog voor een paar jaar te verbieden.

u at de militiewet aangaat hebben wij dikwijls groote moeilijkheden, vooral als zij op den leeftijd van 19 a 20 jaren in do noodzakelijkheid zijn om te trouwen. Als nu de wetgever het mocht goedvinden, zou het zeer nuttig zijn voor de moraliteit dat bepaald werd dat zij konden trouwen zoo spoedig de werkelijke diensttijd is afgeloopen Wil een meisje het er aan wagen om te trouwen met iemand, die nog kan opgeroepen worden, dan moet zij het natuurlijk weten. Nu leven zij jaren lang in onzedelijken omgang, en dan gebeurt het dat de jongen hot meisje verlaat, en dan komt zij in nog veel slechter toestand.

De statistiek van de onechte kinderen van het vorig jaar is aldus; 35onechte geboorten. Dat is niet heel veel op eene bevolking van 30 000 zielen, maar de verhouding komt zeer sterk tennadeele van de arbeidende klasse. Van die 35 kindoren zijn vijf gewettigd, maar men heeft op het stadhuis vergeten mij aan te geven of zij tot den arbeidenden stand behooren of niet. Van de 30 andere behooren 20 tot de fabrieksklasse. En dat die meisjes daar op jeugdigen leeftijd bedorven worden, bljjkt hieruit, dat 14 van de 20 moeders van haar 19de tot haar 25ste jaar in dat ongeval waren gekomen.

5997. Do heer Ruys van Beeren-broek : Kunt gij die cijfers nog nador spocificeeren ?

A. De overige tien behoorden tot den kleinen burgerstand, het waren naaisters enz.

In het algemeen moet ik zeggen dat drie vierden van de personen, die tot de arbeidende klasse behooren on in het

Üiuwelijk treden, dit gedwongen doen, zij zijn in de noodzakelijkheid ora te trouwen. Men heeft bij ons het volgende spreekwoord : bij die mensehen is het zand op het trouwboek van het stadhuis nauwelijks droog, of zij komen weder terug om aangifte te doen van hun kind.

Toen ik van de zedelijkheid sprak, noemde ik daar zoo oven den drank.

Bij de arbeidende klasse is het misbruik van sterken drank grooter dan bij de burgerklasse, nochtans kan ik niet zeggen, dat het algemeen is Misbruik van sterken drank bestaat nog al, maar er bestaat wel eenige grond voor, waarom zij zich daartoe laten verleiden. Do werklieden in de aardewerkfabrieken zitten den ganschen dag in het stof en in de vreeselijke hitte en dus zijn zij zeer genegen tot drinken. Daarenboven hebben die menschen dikwijls eene zeer slechte en onvoldoende voeding. Zij voelen dus eene zekere behoefte om eene opwekking te nemen en die zoeken zij dan in den sterken drank, ongelukkig, helaas, want de gevolgen zijn voor hen zeiven het meest te betreuren, want uit mijne ondervinding is mij gebleken, dat de arbeiders, die zich aan misbruik van sterken drank schuldig maken, veel vroeger sterven dan anderen, voor het overige alles gelijk genomen.

Wat dit punt betreft, wensch ik u iets mede te deelen, waaraan de wetgever wel niets doen kan, maar dat, als het later bekend wordt, tot navolging kan strekken. Ik heb een reglement medegebracht, dat ik aan den Voorzitter zal geven, van de Knappenschaft-Verein van de Wormrivier. Ik zou dat vertalen door: Algemeene sociëteit van de Wormrivier.

Deze vereeniging bestaat gedeeltelijk op Nederlandsch en gedeeltelijk op Duitsch grondgebied. Het reglement is volgens de Duitsche wet ingericht en werkt uitstekend goed, vooral wat betreft de pensioenfondsen, waarover ik later een woord zal zeggen.

In betrekking tot het drankmisbruik is het volgende reglement ingevoerd: een arbeider die een maand lang zich van sterken dfank onthoudt, krijgt eene . gratificatie van een mark van de sociëteit zelve, dus zonder lasten van den werk-■ man. Wanneer hij gedurende 1'2 maanden zich onthoudt, krijgt hij nog 3 mark extra. De controle hierop is als volgt. De werkman moet verschijnen voor drie heeren van het bestuur en op zijn eerewoord verklaren en zijne handteekening stellen op eene lijst, dat hij in de afge-loopen maand geen sterken drank genoten heeft. Van deze regeling maken 50% van de werklieden gebruik. De sociëteit heeft COOO menschen aan het werk, das 3000 maken gebruik van dit voorrecht en gebruiken geen sterken drank. In de 4 jaren dat het reglement werkt, is slechts een enkele maul het geval voorgekomen dat een werkman heeft getracht om de heeren te bedriegen, dit is uitgekomen, de man beeft dadelijk zijn ontslag gekregen.

Nu geloof ik dat wij komen aan de quaestie van de gehuwde vrouwen, en hier zou ik willen zeggen ; lüc opus, hie labor; het is een zeer moeilijk vraagstuk.

5998. De Voorzitter: Maar daarom hebben wij juist u verzocht om te komen, omdat er in deze heele materie zoo heel veel moeilijks is.

A. Dit vraagstuk is niet zoo op eens oj) te lossen, maar ik zal zoo vrij zijn mijne denkbeelden zoo eenvoudig mogelijk mede te deelen.

Vooraf wensch ik in het algemeen te constateeren, dat het wenschelijk is om geen gehuwde vrouwen op de fabrieken te laten arbeiden, eerstens uit het oogpunt van moraliteit. Deze vrouwen zijn dikwijls veel meer uitgelaten dan mannen of dan ongetrouwde meisjes.

In de tweede plaats is arbeid van gehuwde vrouwen zeer ongelukkig voor het huisgezin. De gehuwde vrouw die moet arbeiden veronachtzaamt haar kinderen en gezin, vertrouwt de kleinen van jongs af aan de eene of andere bewaarster, die soms 8 of 10 van die kindertjes op te passen heeft. Als de kinderen grooter worden komen zij uit de school en vinden thuis noch vader, noch moeder. De vader vindt geen warm eten. geen vrouw thuis, hij wordt uithuizig, komt aan den drank en zoo gaat het geheele gezin ten gronde.

In het algemeen ware het alzoo zeer wenschelijk om geen gehuwde vrouwen te laten werken in de fabrieken, üe geestelijken en weldadigheidsvereeni-

gingen doen al het mogelijke om iu dit i opzicht aan de wenschelijkheid te gemoet te komen.

Maar nu komt de keerzijde, de prin-cipieele bezwaren. Wanneer men de vraag aldus stelt: heeft de Staat het recht en ook de verplichting om in dit geval tusschenbeide te komen; dan antwoord ik daarop het volgende: De Staat heeft slechts dan het recht om een zoodanig op de persoonlijke vrijheid ingrijpenden maatregel, als daar is het verbieden van don arbeid aan meerderjarige personen, te nemon, wanneer de toestanden zoodanig en de misbruiken zoo groot zijn. dat het algemeen belang van Staat en maatschappij dergelpke tusachenkomt wettigt. Ziedaar naar mijne overtuiging het beginsel.

De conclusie nu is deze: ik zou in casu niet durven beslissen dat de Staat hier kan en moet tusschenbeide treden. Mijne redenen daarvoor zijn de volgende: Vooreerst is het getal arbeidende vrouwen niet zoo enorm groot als men wel zou denken In de tweede plaats zou ik tegen dergelijke wettelijke bepaling het volgende bezwaar hebben, namelijk een bezwaar van zedelijken aard. Wanneer toch dergelijke arbeid aan gehuwde vrouwen verboden wordt, dan zullen de meisjes die in de fabrieken arbeiden, juist met het doel om niet weggezonden te worden, niet in het huwelijk treden en aldus soms jarenlang in onzedelijkheid blijven voortleven.

In de derde plaats zijn er zooveel gevallen, waarin de wet uitzonderingen zou moeten maken en den arbeid van gehuwde vrouwen toelaten, dat de wet haar doel niet zou bereiken. Ik wil dit met een voorbeeld aantoonen. De aard-werkers worden in den regel omstreeks hun dertigste jaar ziek; die ziekte duurt soms 2, soms 3, soms 5 j aren : ik ken er zelfs een die sedert 8 jaren niet meer arbeidt en ieder oogenblik kan sterven.

5999. V. Wat bedoelt gij daarmede, dat zij ziek zijn gedurende twee jaren?

A. Dat zij dan meestal sterven. Soms worden zij wat beter en gaan na een half jaar weder aan den arbeid. Maar daarop komt de ziekte voor den tweeden keer en dan zijn zij voor altijd verloren.

Zulk een man, die jaren ziek is, blijft toch door het huis gaan, houdt het oog op de kinderen en kan ook eens zien naar hetgeen gekookt wordt. Waarvan moet nu zulk een huisgezin leven wanneer de man geen ziekengeld trekt ? Dan is de vrouw wel gedwongen te werken. Of als zij wat krijgen is het 60 of 70 cent per dag, waarvan een huisgezin met kinderen ook niet kan bestaan, zoodat wederom de vrouw tot werken gedwongen is. Dan de weduwen met kinderen ; die zou men wel moeten rangschikken onder dezelfde klasse als de getrouwde vrouwen, want zij hebben evenzeer voor huis en kinderen te zorgen Waarvan moeten die leven, als er geen weduwenfondsen bestaan, hetgeen echter bij de firma Regout bestaat en ook zeer goed werkt. Of wel, de man wordt — gelijk dikwijls gebeurt — van de fabriek weggezonden, zonder iets verder, als hij öü of 55 jaar oud is geworden. Als zulk een man dus moet te huis blijven, wat moet de vrouw dan aanvangen ? Zij moot, om niet van honger te sterven, arbeiden. Mijne conclusie is dus, dat het moet overgelaten worden aan het particulier initiatief, aan ver-eenigingen van weldadigheid, aan de geestelijken enz , om getrouwde vrouwen van de fabrieken terug te houden of, waar het noodig is, het te tolereeren.

6000. De heer Bahlmaim : Gjj hebt u verklaard tegen een algemeen en absoluut verbod van het werken van gehuwde vrouwen in de fabrieken ; maar meent ge, dat er ook niet tusschenbeide moet gekomen worden ten aanzien van

fedeeltelijken arbeid, bijv. van het weren van gehuwde vrouwen des nachts in fabrieken ?edeeltelijken arbeid, bijv. van het weren van gehuwde vrouwen des nachts in fabrieken ?

A. Dan is weder de vraag; is dat misbruik zóó algemeen, dat de wetgever moet tusschenbeide treden? In Limburg bestaat het voorzeker niet, dat vrouwen des nachts arbeiden.

6001 V. Zijn er niet bepaalde takken van industrie waarbij het werk van gehuwde vrouwen door den Staat kan worden verboden? In Engeland is het werken dier vrouwen in de cutlery-fa-brieken verboden, want dat is slecht voor de gezondheid. Gi) zegt dus dat zoo iets in Limburg niet bekend is ?

A. Neen. Ik geloof niet, dat er in Limburg zulke industrieën als de zoo-

even dour u bedoelde bestaan, waarbij getrouwde vrouwen gebruikt worden.

600-2. De heer Beelaerts van Blok-laml: Bestaan te Maastricht onder de arbeidende bevolking vereenigingen van socialistischen aard ?

A. Ik geloof het niet; wel zijn lieden uit Amsterdam en Rotterdam te Maastricht gekomen om ze op te richten, maar de godsdienstzin onzer bevolking heeft dat netjes in het water doen vallen. Die bezoekers werden uitgefloten en aan de deur gezet. Sedert heeft men er niet meer van gehoord.

6003. V. Het verheugt mij; te Luik is het anders gesteld ?

A. Daar is veel minder godsdienstzin

0004. V. Worden uit Duitschland geen pogingen aangewend in den bedoelden zin ?

A. Dat is mij niet bekend. De gunstige toestand bij ons is te danken aan den Christelijken zin der werklieden. Hoe meer bij een volk de godsdienstzin afneemt hoe meer de socialistische zin toeneemt. Het eenige middel om daarin verbetering te brengen is te vinden in het Christendom.

6005. De Voorzitter : Gij keurt het dus in het algemeen af, dat gehuwde vrouwen in fabrieken werken ?

A. Zeker.

6006. V. Maar gij zijt eenigszins huiverig daaromtrent den Staat te doen optreden ?

A. De toestanden zijn niet zoo erg en de uitzonderingen zouden te veelvuldig zijn om die tusschenkomst wen-schelijk en noodig te achten. Vooral aan de liefdadige instellingen moet worden overgelaten daarin te voorzien.

6007. V. Gij acht toch, naar ik vermoed, bet aanwezig zijn in de fabriek van den heer Regout van 194 gehuwde vrouwen eene ramp ?

A. Dat valt mij tegen, ik meende dat het getal niet zoo groot was. Dat is zeer veel.

6008. V. Dus uwe eenigszins huiverachtige beschouwing van straks zou misschien door het cijfer, dat ik u daar noem, eene wijziging ondergaan?

A. Eenigszins, want ik meende niet dat het getal zóó groot was.

6009. V. Ik wil de cijfers even detail-leeren, opdat zij later niet blootstaan aan kritiek. Er zijn aanwezig in de aardewerk-afdeeling 127 werkende gehuwde vrouwen, in de glas-afdeeling 58 en in den algemeenen dienst 0. dat is te zamen 194. In de fabriek van Lhoest, die zoo schijnt uit te munten, zijn dan toch aanwezig 69 gehuwde vrouwen. Waren die cijfers u niet bekend?

A. Neen, zij waren mij niet bekend, maar ik zou het toch zeer bezwarend vinden een algemeen verbod te maken. Mocht de wetgever er echter toe willen overgaan, dan zou ik in overweging willen geven om in die gevallen waarin de arbeid der vrouw noodzakelijk geacht werd, bijv. den burgemeester der gemeente de vrijheid te laten dispensatie te geven.

6010. V. Wat bedoelt gij met «als de arbeid van de vrouw noodzakelijk geacht, wordtquot;? Voor het gezin, of dooiden aard van het werk?

A. Voor het gezin.

6011. V. Het afwezig zijn van do gehuwde vrouw is toch zeker van schadelijken invloed op haar huisgezin ?

A Bijna onvermijdelijk.

6012 V. Met dat kwaad moet men dus rekening houden ?

A. Er zijn echter ook uitzonderingen, dat personen niettegenstaande haren arbeid op de fabriek, haar huisgezin in goede orde hebben, en zelfs een zeer gelukkig familieleven hebben.

6013. V. Maar dat zijn uitzonderingen?

A. Ja, dat moet ik bekennen.

6014. V. Weet gij ook hoe de getrouwde vrouwen, die op fabrieken werken, met haar kinderen omspringen?

A. Zij worden bij de moeder van de vrouw of van den man gebracht, ofi bij een buurvrouw uitbesteed tegen beta ing van 10 cents per dag plus het voedsel dat het kind noodig heeft. Er zijn soms wel vijf tot acht kinderen in een kamertje bijeen, wat natuurlijk zeer ongezond en nadeelig is.

6015. V. Dat zijn dan toch alle gevolgen van hot werken van getrouwde vrouwen in fabrieken. En nu de tijd der bevallingen?

A. Omtrent dat punt heb ik in het beroemde werk van Levasseur: Histoire des classes ouvrièresquot; het volgende gelezen : In sommige streken van Frankrijk is een maatregel ingevoerd, die uitste-

kend werkt; er ia namelijk floor do fabrikanten bepaald, dat de vrouw een maand vóór de bevalling en zes weken daarna, de fabrieken niet mag bezoeken.

6016. V. En dat is in Duitschland wet, niet waar?

A. Ja, maar die vrouwen in Frankrijk krijgen het halve daggeld uitbetaald. Sommige fabrieken geven wel het ge-heele daggeld en laten de vrouw te huis blijven. Levasseur schrijft, dat een van de goede gevolgen van dien maatregel is, dat de kindersterfte in het eerste levensjaar bij den arbeidenden ■stand gedaald is van 40 pet tot '25 pet, Dus is dit reeds eene winst van 15 pet, hetgeen een gevolg is van de betere zorgen, die de moeders aan hare kinderen kunnen wijden.

6017. V. Hoe is de toestand op dat punt te Maastricht?

A. Bij ons bestaan dergelijke bepalingen niet; het gebeurt soms, dat vrouwen na 14 dagen en bijna altijd na drie weken weder naar de fabriek gaan.

601S V. Wij hebben reeds gehoord van een geval van twee dagen, maar dat was niet te Maastricht, maar te Amsterdam.

A. Maar al gebeurt het in Maastricht pas na 14 dagen of drie weken, toch behoef ik niet te zeggen, dat het na-deelig is.

6019. De heer Ruys van Beeren-broek ; Is het u ook bekend, dat te Maastricht bij de eene of andere fabriek eene soort van crèche of dergelijke inrichting zou bestaan, waar de vrouwen gedurende den eersten tijd na hare bevalling hare zuigelingen kunnen depo-neeren ?

A.. Zoo iets bestaat te Maastricht niet. Het idee is nog niet gansch verlaten om eene dergelijke crèche op te richten onder toezicht van een paar gehuwde vrouwen, bijgestaan door een paar liefdezusters of zoo iets, ten einde die kinderen goede lucht en goed voedsel te bezorgen. ,

6020. De Voorzitter: In onmiddellijk verband daarmede deze vraag. Ik neem aan, dat er te Maastricht geen geregeld, goed georganiseerde crèche bestaat; maar bestaat er geen gelegenheid voor de gehuwde vrouwen om hare kinderen tant bien que mal ergens in of bij de fabriek te deponeeren ?

II

A. Daar is geen mogelijkheid voor.

6021. V. Ik zal u zeggen waarom ik dit punt aanroer, omdat het namelijk in stukken, die bij ons zijn ingekomen, beweerd is.

A. Ik ben zeker dat het niet bestaat, anders had ik het zeker gehoord.

6022. Do heer Balilinaim: Een van mijne bezwaren, heeft de heer Wijnen gezegd, om een algemeen verbod uit te vaardigen van den arbeid van gehuwde vrouwen zou zijn, dat wij nog meer onzedelijkheid zouden krijgen. De vrouwen die in een zekeren toestand ver-keeren, zouden niet huwen, wanneer zij wisten dat zij dan uit de fabriek zouden verwijderd worden.

A. Ja, dat zou soms voorkomen.

6023. V. Daarbij hebt u, naar ik meen verstaan te hebben, gezegd dat gij te dien opzichte weinig medewerking onder-vondt van de politie?

A. Neen, ik heb gezegd dat de mili-tiewet belemmerend was.

6024. V. Ziet dat op de bepaling dat men beneden de 24 jaren niet mag trouwen, wanneer men onder de wapens is?

A. Ja.

6025. V. Zon eene wijziging der wet op dit punt niet een van de bezwaren oplossen?

A. Ja, dat zou zeer wenschelijk zijn.

6026. De Voorzitter: Nu, mijnheer Wijnen, wilt u zoo goed zijn voort te gaan met uwe mededeelingen?

A. Ja, Mijnheer de Voorzitter, wij komen thans aan de bezwaren, aan de objecties. Er wordt gezegd dat zonder vrouwen- en kinderarbeid de gezinnen niet znuden kunnen leven. Dat mag in sommige gevallen waar zijn, in zeer vele is het dit niet. Wanneer het huishouden geregeld, laat ik zeggen, christelijk en fatsoenlijk leeft, dan kunnen de meesten, zoolang zij gezond blijven, stilletjes in hun stand leven, zonder dat de arbeid van vrouwen, en kinderen beneden de 13 jaar daartoe noodig is. Enkele gevallen die ik niet constateeren wil, natuurlijk uitgezonderd.

Dan wordt er gezegd, dat de concurrentie met het buitenland, bij verbod van vrouwen- en kinderarbeid, niet mogelijk zou zijn.

Voor België is dit eenigszins waar. Daar bestaan op dit punt geen wette-

6

lijke bepalingen en ligt onze industrie dus eenigszins achter, maar in üuitsch-land en Engeland daarentegen bestaat het verbod wel.

Dat door onze industrie de concurrentie niet kan worden volgehouden met het buitenland ligt naar mijn oordeel in het slechte tarievenstelsel. Wanneer werd aangenomen het reoiprociteitsstelsel, als men slechts wilde nemen van elk land wat het van ons neemt, dan zouden wij op dit punt een grooten stap voorwaarts gaan.

Wat betreft het op den jeugdigen leeftijd aanleeren van het ambacht, dat bezwaar weegt zeer weinig. 01'een jongen op zijn twaalfde, dertiende of veertiende jaar een ambacht gaat leeren, dat zal wel gelijk staan

Dat de vrouwen geschikter zouden zijn, om sommigen arbeid te verrichten, is waar; maar de groote knoop voor den fabrikant zit daarin, dat vrouwen veel minder loon trekken

Dat er handen zullen te kort komen, geloof ik niet; in den laatsten tijd toch zijn er handen te veel in plaats van te weinig beschikbaar.

In punt VI hebben wij de afzonderlijke lokalen voor de beide seksen. Die afzonderlijke lokalen zouden, waar dit mogeljjk is. zeer wenschelijk zijn. Ik heb verschillende fabrikanten over de quaestie gesproken: de een zegt dat het best mogeljjk is, terwijl een ander meent dat het voor sommige industrieën niet mogelijk is om die scheiding geheel en al te doen plaats hebben.

Die samenwerking van mannen en vrouwen geschiedt voornamelijk in de slijperij en in de drukkerij van de aardewerkfabriek.

'6028. V. Altijd op de fabriek van de firma Regout?

A. Ook op de «Céramique '. Dan heeft men nog samenwerking van mannen en vrouwen in de satineerkamer op do papierfabriek. Hoewel voor dat werk uitsluitend vrouwen gebruikt worden, zijn er toch mannen, namelijk de machinisten ; maar voor het overige zijn op de papierfabriek de vrouwen en mannen gescheiden. Ook heeft men, waar men geen vrouwen-chefs heeft kunnen krijgen, in de vrouwenafdeelin-gen mannen-chefs moeten nemen.

Dus in het algemeen zou die afscheiding. waar zij kon tot stand gebracht worden, uiterst wenschelijk zijn. Het is natuurlijk aan de Wetgevende Macht te onderzoeken, of die absolute scheiding wel mogelijk is.

C029. V. Ik wil u doen opmerken, om dat punt nog eenigszins nader toegelicht te krijgen, dat de zienswijze, die ge daar aangeeft, naar het schijnt door tot oordeelen bevoegde personen niet algemeen gedeeld wordt.

A. Op welk punt?

0030. V. Ik bedoel dit Zijn er niet deskundigen die meenen, dat het minder wenschelijk is die uiteenhouding van de beide seksen zoo streng door te voeren, en dat het wijzer en raensch-kundiger is zo wel degelijk bij elkander te houden en hen gezamenlijk te laten werken, in de verwachting dat dit misschien een meerverzedelijkenden invloed zou hebben dan die strenge afscheiding ?

A. Wanneer alle fabrikanten in hunne fabriek een streng toezicht op het gebied der zedelijkheid hielden, zou ik er weinig bezwaar in vinden; maar dewijl in de meeste fabrieken de toestand zoodanig is dat aan de moraliteit niet gedacht wordt, vind ik het samenwerken van mannen en vrouwen allerellendigst, en de gevolgen bewijzen dat het zeer betreurenswaardig is.

6031. V. Het betreurenswaardige steekt dus volgens u in het samenzijn zonder toezicht en zonder strenge controle?

A. Ja. Bovendien zijn die menschon niet zoo fijngevoelig op dat punt als de burgerlieden; zij zijn wat meer uitgelaten en gaan veel verder dan waar ook controle uitgeoefend kan worden.

6032. V. Wenscht ook een der hee-ren op dit punt vragen te doen? Zoo niet, dan verzoek ik den getuige voort te gaan.

A, Ik kom nu tot de conclusie, namelijk de maatregelen die zouden dienen genomen te worden tot verbetering.

6033. V. Ik wensch u een paar vragen te doen, voor dat wij tot de middelen van verbetering overgaan. Gij hebt straks gezegd (ofschoon in een geheel ander verband, en daarom heb ik het toen voorbij laten gaan): Als de werklieden 50 jaar zijn, worden zjj weg-

gezonden, zonder meer. Wat is nu volgens uwe kennis en ervaring het lot van den werkman als hij 50 jaar en daarmede voor den fabrikant onbruikbaar is geworden ?

A. In de fabriek van den heer Lhoest, in de Cêramique en andere wordt of pensioen of lichter werk gegeven mot behoud van het vorig loon. Ik heb daarentegen in boekjes van de fabriek van de firma Regout gezien, omtrent zeer vele lieden die 20, -ih jaren onafgebroken daar hadden gewerkt, dat eenvoudig de formule stond aangeteekend: XX verlaat onze fabriek zonder verdere verplichtingen, Het gezin van zulk een man vervalt natuurlijk tot armoede, waardoor in het algemeen veel te Maastricht geleden wordt, üok worden de men-schen wegens den aard van het werk vroeg ziek en sterven jong.

6034. V. In laatstbedoelde fabriek wordt dus do oude werkman aan zijn lot en aan de slad overgelaten?

A. Ja.

6035. V. Zonder dat de fabrikant meer naar hem omziet ?

A. Totaal.

6036. V. Welke boekjes bedoeldet gij zooeven ?

A. Werkmansboekjes, die allen hebben.

6037. Y. In andere landen zijn die li-vretten verplichtend gesteld bij de wet, niet hier te lande; is die maatregel te Maastricht ingevoerd op verlangen dei-fabrikanten ?

A. Ja.

6038. V. In hun belang houden zij dus daaraan de hand?

A. Waartoe zij het doen, weet ik niet.

6033. V. Waren de door u bedoelde lieden meestal afkomstig van de fabriek van de firma P. Regout?

A Van andere fabrieken heb ik daaromtrent nooit iets vernomen

6040 V. Gij hebt gezegd dat bij de lirma Regout de meeste werklieden zijn, maar ik moet u doen opmerken dat aan de Céramique toch werkzaam zijn zeven a achthonderd menschen. Kn hoe lang bestaat de Céramique?

A. Een 25 jaar.

6041. V. £n de fabriek van Lhoest 7

A Nog langer, ik meen 28 jaar.

6042. V'. En daar zijn toch over de vijflionderd werklieden.

A. Ja, allen te zamen genomen geloof ik, dat er meet werklieden elders arbeiden dan bij de firma P. Regout, ten minste ongeveer evenveel.

6043. V. Er schijnt in Maastricht in 't algemeen weinig lust bij de werklieden te bestaan voor het oprichten en in standhouden onder elkander van zie-kenvereenigingen, enz. ?

A. Ja, maar daarom hebben wij van onzen kant een spaarbank opgericht voor leden van do congregratiën. Ik ben een van de oprichters geweest met een confrater, den heer Claessen. Die spaarbank is speciaal voor werklieden, leden van de congregratie genaamd «Heilige Familiequot; en bestaat elf jaar, en telt ongeveer 450 deelhebbers üat getal is oogenschijnlijk klein_; maar men moet er aan denken dat het van maand tot maand varieert. Die menschen sparen soms vier a vijf maanden en vragen dan hun geld op, vooral tegen den winter, liet verschuldigde kapitaal is 55 000 gld,, en moet volgens het reglement besteed worden ten voordeele van de arbeidende klasse, speciaal van de deelhebbers. In de elf jaar dat de spaarbank bestaat zijn er tien werklieden die, door hun geld bij ons te beleggen, een eigen huisje hebben kunnen koopen. Van onzen kant wordt al het mogelijke gedaan om den werkman spaarzaamheid niet alleen te loeren, maar ook de gelegenheid te geven zjjne spaarpenningen goed te plaatsen. De zaak wordt zoo voorzichtig mogelijk gedreven.

6044. V. Hoeveel rente wordt er gegeven ?

A. Drie percent. Wij hebben alles in provinciale en gemeentelijke obligation of op hypotheek. In andere zaken mogen wij het verder niet beleggen dan in Nederlandsche staatsfondsen volgens het reglement.

6045 V. Maar bestaat er nu, behalve die spaarbank, die door den bijzonderen invloed van de geestelijkheid eeniger-mate bloeiend is, geen bewijs, dat de zin bij de bevolking te Maastricht aanwezig is om zorg te dragen ingeval van ziekte ?

A, Voor zoover mij bekend is niet. Voor eenige jaren is door het armbestuur nog een poging in dien zin aangewend, maar afgestuit op ik weet niet

welke bezwaren. Dus het zou goed zijn Jat do arbeider gedwongen werd tot spaarzaamheid, door het oprichten van fondsen, waarover ik later zal spreken.

(5046. V. Dus de ziekenverpleging komt ten laste van de gemeente ?

A. Van het armbestuur.

6047. V. Maar dat is dan toch de gemeente, niet waar ?

A. Ja.

6048. V. Do fabrikanten bemoeien zich niet daarmede, of bestaan er ex-ceptiën ?

A. Er bestaan exception.

6049. De heer Huys van Beereu-broek : Ik wensch, om geen misverstand te doen ontstaan, nog eens terug te komen op de zaak van de spaarbank. Het is u zeker bekend dat te Maastricht eene stedelijke spaarbank bestaat, die met een kapitaal van een half millioen werkt ?

A. Ja, maar die wordt weinig gebruikt door de mindere klasse.

6050. V. De Voorzitter: Wilt gij thans voortgaan met het bespreken der maatregelen, die gij wenschelijk zoudt achten ?

A. Naar mijne heseheidene meening zou het zeer nuttig en goed zijn, dat door den Staat bepaald werd dat voor de fabriekarbeiders, gelijk ik straks zeide, de leeftijd van 13 jaar bepaald werd. Ik geloof dat het mogelijk is om de kinderen tot dien leeftijd naar school te zenden en in de Christelijke leer te onderwijzen. Na dien leeftijd zijn zij genoeg ontwikkeld om lichten arbeid te verrichten.

Wat aangaat de invoering van het halve dag-systeem, waarvan wel eens quaestie is geweest, moet ik opmerken, dat dat onmogelijk en onpractisch is Ik zeide dat straks reeds in het voorbijgaan.

Mijne tweede conclusie zou deze zjjn, als het ten minste uitvoerbaar was, dat de wet bepaalde, of anders dat de fabrikanten verplicht werden, zooals thans reeds door de firma Lhoest practisch gedaan wordt, om de vrouwen een half uur vroeger te laten beginnen en een half uur vroeger naar huis te zenden.

Ten derde zou ik het wenschelijk vinden dat de wet ten aanzien van de gehuwde vrouwen bepaalde, dat zwangere vrouwen niet op de fabrieken werden toegelaten en haar den arbeid geheel verboden werd een maand voor en zes weken na de bevalling, met het behoud van het volle werkloon. Men zou dit kunnen brengen ten laste van het ziekenfonds der fabriek.

Wat aangaat het 3e en 4e punt, maatregelen voor de gezondheid, zou ik alleen dit wenschen voor te stellen, dat men dat vreeselijk moordende werk van het uithalen van aardegoed uit dien gloeienden oven, regelde op de volgende wijze Ik zou wenschen dat op een bepaald aantal werklieden oen oven wettelijk werd voorgeschreven. Naar mijne meening zou dat uitkomen op 1 oven per 35 man, dan zou er ook 's zomers voldoende tijd voor afkoeling zijn. In de tweede plaats zou ik wenschen dat bij de wet voorgeschreven werd dat aan eiken oven een thermometer voorhanden zal zijn en het den werklieden verboden werd, en den fabrikanten en opzichters onder zware straffen ontzegd was, om aardewerk uit te laten uithalen bij eene hooger temperatuur dan 24 Réaumur of 30 centi-grades. Dit is tamelijk warm, maar het is uit te houden.

Een vijfde punt is, dat naar mijne meening niet genoeg en voldoende gezorgd wordt voor de toekomst van den werkman. Daarin ligt een van de cul-minante punten van de ganache quaestie, derhalve, zou ik ook hier wettelijke maatregelen wenschen. Vooreerst zou men den fabrikant behooren te verplichten om de werklieden die onder of door den arbeid bij hem een ongeluk krijgen of wel uit zijn eigen kas te verzekeren of bij eene maatschappij. Toevallig heb ik in de laatste dagen een polis gezien, die zeer interessant is, van eene Zwit-sersclie maatschappij. In de drukkerij der St. Paulusvereeniging te Maastricht heeft do patroon zijn werklieden op zjjn eigen kosten verzekerd. Hij betaalt daarvoor eene jaarlijksche premie van 106 fr. voor zijne 35 werklieden. Dat is dus per werkman f 1,40; dat moet, dunkt mij, de patroon voor zijn werklieden over hebben. De uitkomsten zijn uitstekend. Een werkman die zoodanig gewond wordt dat hij levenslang niet kan werken krijgt jaarlijks fG00. Wio

«en tijdlang door ongeluk onbekwaam wordt krijgt ongevoor het dubbele van zijn gewone daggeld gedurende den tijd dat hij niet kan werken.

in de tweede plaats zou ik in geval van ziekte wenschen verplichte instelling, door do wet, van een ziekenfonds Hier zou ik gaarne uwe aandacht wenschen te vestigen op het reglement van de Warmer Knappschafls Verein te Kerk-rade, dat ik straks zal overleggen. In dat ziekenfonds betalen de Maatschappij en de werkman ieder de helft en de inlage is bepaald op 1 percent van het werkloon. Dat fonds werkt uitstekend

In de derde plaats zoude het wensche-lijk zijn dat de instelling van een we-duwenfonds verplichtend word gesteld. Vooral in sommige fabrieken sterven de werklieden op zeer jeugdigen leeftijd en honderden weduwen en weezén blijven dan onverzorgd achter. Zoo herinner ik mij bij voorbeeld dat ongeveer zes jaren geleden in drie maanden tijd, alleen in de parochie van St. Matthias, 7 werklieden stierven, ons nalatende 7 weduwen en 38 kinderen zonder middel van bestaan.

Hieruit kan blijken dat zulk een we-duwenfonds zeer wenscheljjk zou wezen. Daarbij zou echter, geljjk in het reglement van do Verein te Kerkrade, ter bevordering van de zedelijkheid de volgende bepaling moeten worden opgenomen.

Wanneer zulk eene weduwe hertrouwt vervalt natuurlijk het weduwenpensioen, maar dan krijgt zij uit het weduwen-fonds eene som van 150 mark uitgekeerd ; want indien bij dergelijke men-schen do vrees bestaat, dat zij het weduwenpensioen gaan verliezen, zullen zij dikwijls het trouwen uitstellen dat in vele gevallen noodig zou zijn. Derhalve tot bevordering der zedelijkheid ware dat ook zeer wenscheljjk.

Eindelijk ten vierde, het pensioenfonds. Mij dunkt dat wanneer een werkman 10 of '20, soms 30 jaren zijn heer trouw gediend heeft en hem de duizenden en tienduizenden heeft helpen verdienen, hij recht had dat voor zijn ouden dag door den fabrikant werd gezorgd. Ook hier zou kunnen bepaald worden, dat de helft door de fabrikanten en do andere helft door de werklieden zou worden bijgedragen. Men zou er Lij kunnen aannemen dat de geringste tijd van arbeid bepaald werd, op 10 jaar en dat een attest van een geneesheer wordt overgelegd dat de man niet meer kan werken. Dergelijke zaken zal de wetgever later veel beter kunnen onderzoeken en bepalen.

Maar hier wenschte ik nog eenige opmerkingen te maken omtrent de inrichting van die fondsen.

Er zouden maatregelen moeten gezocht en gevonden worden om den werkman te beschermen: lo. tegen zijn patroon, 2°. tegen het armbestuur, en 3¹¹. tegen zich zei ven. Ik wensch dat nog even te verklaren.

L)e arbeider moet beschermd worden tegen zijn patroon, en wel ten eerste, dat, wanneer de patroon failliet gaat, dan de pensioenkas niet met hem doorgaat. Dan, als het gebeurt, dat zulk een patroon zich «verwijdertquot;, zooals men wel eens zegt, is hij in staat niet alleen zijne eigene kas, maar ook die der werklieden mede te nemen. Daartegen dient bij de wet gezorgd te worden. Ten derde dient men hem te beschermen tegen ontslag, opdat de patroons niet kunnen zeggen ; gij zjjt op het punt recht te hebben op pensioen, ga nu maar van de fabriek. Daar zou wat op moeten gevonden worden.

6051. V. Hoe zoudt ge dat willen formuleeren?

A. Dat is zeer moeilijk, doch ik heb er eenig idee over, dat ik zal mede-deelen. In het algemeen zouden die fondsen moeten gedeponeerd worden

605-2. V. Dat bedoel ik niet. Ik bedoel het vinden van iets tegen willekeurig ontslag.

A. Ik geloof dat de man, als hij willekeurig ontslagen wordt, zijn recht op het pensioen, weduwe- en ziekenfonds niet verliezen moet

6053. V. Maar wie maakt uit of het oen willekeurig ontslag is?

A. Ieder ontslag zou ik er voor willen nemen.

6054. Dus ook een ontslag dat verdiend is b.v. wegens verregaande schuld van den werkman ?

A. Ik meen van ja. Hij heeft toch zijne bijdragen aan die verschillende fondsen gegeven; het geld behoort hem

dus rechtens foe. Xa 5 a (i jaren de fabriek om welke reden dan ook verlatende, beeft hij recht zijn geld terug te vorderen, üf men stelle die fondsen onder de bescherming van den Staat, of men make de wettelijke bepaling dat het bestuur dier f'ondfen, deels door de fabrikanten, deels, door werklieden wordt gevoerd, in navolging van het Duitschc reglement. De kas moet geheel afgezonderd zijn van die der fabriek, zoodat alle gevaar ten aanzien van faillieten wordt vermeden.

In de tweede plaats moet do werkman worden beschermd tegen het armbestuur. Wanneer te Maastricht een werkman ziek wordt en werkzaam is aan eene fabriek waar een ziekenfonds is, wordt hij niet in het hospitaal opgenomen dan onder voorwaarde dat het ziekengeld in de kas van het armbestuur vloeit. Dit stelt den man voor eene vieeselijke keuze : of in zijn eigen huis ellendig verzorgd te worden en spoediger te sterven mét het zieken-

feld, of het ziekengeld af te staan aan et hospitaal en daar goed verzorgd te worden; maar dan vrouw en kinderen aan armoede ten prooi. Dan hebben de werklieden vaak beter hart dan hunne patroons, ik ken er die liever hun eigen leven met eenige maanden zouden verkorten, dan vrouw en kroost hulpbehoevend achter te laten.eld, of het ziekengeld af te staan aan et hospitaal en daar goed verzorgd te worden; maar dan vrouw en kinderen aan armoede ten prooi. Dan hebben de werklieden vaak beter hart dan hunne patroons, ik ken er die liever hun eigen leven met eenige maanden zouden verkorten, dan vrouw en kroost hulpbehoevend achter te laten.

Als nu de werkman in zeer ellendigen staat zijn gezin verlaat om in hot hospitaal verpleegd te worden, moeten zijne vrouw en zijne kinderen door de bijzondere liefdadigheid onderhouden worden. Wanneer gij. Mijnheer de Voorzitter, straks aan den secretaris van het armbestuur de vraag stelt, hoe het

festeld is met het opnemen der zieken, an zal het antwoord luiden: dat de overgave van het ziekengeld geëischt wordt, maar dat het armbestuur dan zorgt voor de vrouw en de kinderen. Die zorg is echter eenvoudig deze, dat die vrouw en kinderen gewoonlijk een golden in de week ontvangen; als zij 1,50 gld. krijgen, mogen zij op hun bloote knieën vallen om de heeren te bedanken, terwijl het armbestuur f 3 ii 3,50 in den zak steekt. Pat vind ik ongepermitteerd, dat het armbestuur verhaal zoekt op die arme drommels.esteld is met het opnemen der zieken, an zal het antwoord luiden: dat de overgave van het ziekengeld geëischt wordt, maar dat het armbestuur dan zorgt voor de vrouw en de kinderen. Die zorg is echter eenvoudig deze, dat die vrouw en kinderen gewoonlijk een golden in de week ontvangen; als zij 1,50 gld. krijgen, mogen zij op hun bloote knieën vallen om de heeren te bedanken, terwijl het armbestuur f 3 ii 3,50 in den zak steekt. Pat vind ik ongepermitteerd, dat het armbestuur verhaal zoekt op die arme drommels.

Nu zal het armbestuur wel zeggen: wij hebten al den last van de fabrieken, wij krijgen al de zieken en armen. Dat is zoo; maar dat moeten die heeren niet verhalen op die armen, bij wie het niet te vinden is. maar elders, desnoods bij de fabrikanten, doch het ziekengeld, dat met zweet en bloed verdiend is. mag niet aan die arme vrouwen en kinderen onthouden worden.

Wij staan hier echter voor eene moeilijkheid. Wanneer het ziekengeld niet betaald wordt, dan zegt het armbestuur: Wij nemen u niet op. Hier is dus eene leemte in de armenwet, omdat niemand in hooger ressort het armbestuur kan dwingen iemand op te nemen of onderstand te geven. Hoe dit zal moeten veranderd worden laat ik aan uwe wijsheid over. mijne heeren.

Eindelijk, zeide ik, dat de werkman moet beschermd worden tegen zichzel-ven en tegen zijn eigen dwaasheden. Bij het inleggen bij die verschillende fondsen behoudt de werkman wel wezenlijk het recht op de door hem gestorte gelden. Maar door zijn eigen dwaasheid of door verleiding zou hij als hij eenige jaren daarin Is, en zoo hij het recht had dadelijk het geld op te vragen, na een paar jaren als hij eene zekere som, bjjv. 50 gulden, had gestort, wellicht zeggen : dat is een mooie som om kermis of vastenavond te houden, ik ga het terughalen en verlaat de fabriek. Dat is eene consequentie, die zou moeten voorkomen worden. Daarom was het mijn idee, of het niet mogelijk zou wezen te bepalen dat do werkman het geld niet dan na een zekeren tijd kan terug krijgen, maar wel het recht behield op hetgeen hij gestort heeft.

Ik ga mij duidelijker verklaren.

Onderstel, dat zulk een werkman na C jaren door zijn patroon ontslagen wordt of vrijwillig het werk ter neêr gooit, dat ook gebeurt, dan zou men op de volgende wijze moeten handelen met de fondsen : van ieder fonds moet hij een boekje medt nemen, dat hem recht geeft om in een dergelijk fonds in de nieuwe fabriek te blijven doorgaan, of wel, wanneer de fondsen bij den Staat gedeponeerd zijn, zou zijn aandeel in de verschillende fondsen bij den Staat moe-

ten blijven berusten, zoodat hij zijn recht behoudt, zonder het geld in handen te kunnen krijgen, dat hjj heeft ingelegd.

6055. V. Ik behoef u niet to zeggen, dat wij met aandacht geluisterd hebben naar de belangrijke mededeelingen die gij ons gedaan hebt. Wat gij ons daarbij gezegd hebt omtrent maatregelen ter zake van het uithalen van de ovens moeten wij, geloof ik. meer beschouwen als een voorbeeld. Gij hebt daarbij het oog op een meer algemeen, een meer omvattend doel, om namelijk wettelijke maatregelen tot stand te brengen waardoor het lichaam en de gezondheid van de werklieden beschermd wordt. Zóó is daarmede zeker uwe eigenlijke bedoeling ?

A. Juist, Mijnheer de Voorzitter.

(305(5. V. Welnu dan heeft één ding mij gefrappeerd, en dat is dat er, bij al hetgeen gij hebt opgenoemd, iets geweest is, waarvan gij niet gesproken hebt. Dat gjj niet gesproken hebt over het nachtwerk van vrouwen is natuurlijk, omdat dit te Maastricht niet voorkomt, maar wat mij verwonderd heeft, is, dat gij met geen woord gerept hebt van den arbeid van aankomende meis jes. Hebt gij daarover niets te zeggen?

A Ik heb u reeds gezegd, dat er geen nachtelijke arbeid voor vrouwen bestaat.

6057. V. Daar spreken wij niet meer over. Ik zeide immers reeds, dat ik begrijp, dat gij over het nachtwerk niet meer spreekt, omdat hot te Maastricht niet voorkomt, maar dit heeft mij verwonderd dat gij niet gerept hebt van de noodzakelijkheid om wettelijke bepalingen te maken op het arbeiden van aankomende meisjes, ik bedoel van 14, 15 en 16 jaar. Meent gij dat de toestand in de fabrieken zoo is, dat het gerust aan de fabrikanten zonder eenigerlei wettelijke beperking kan overgelaten worden om met die meisjes om te springen zooals zij dat in hun belang noodig vinden 1 Oordeelt gij het goed, dat die meisjes geheel en al onbeschermd worden gelaten, zoodat zij geheel onderworpen zijn aan het geldelijke belang dat hun ouders bij haar arbeid kunnen hebben ?

A. Dat is een heel moeilijke quaestie

6058. V. Maar die samenhangt met het onderwerp onzer enquête en die ik daarom aan u juist doe.

A. Ik heb daarover zoo ernstig niet nagedacht, omdat ik jongens en meisjes rangschik in dezelfde categorie Ik geloof dat de toestanden ongeveer wel dezelfde zijn, te meer daar de arbeid van de jonge meisjes in den regel heel licht is

6059. V. In Maastricht?

A. Ja, ik spreek altijd van de toestanden bjj ons ; zij zitten op de papierfabrieken papier te plooien en te tellen ; in de aardewerkfabriek moeten zij de gedrukte figuren op het aardewerk plakken, over het algemeen is dat geen overmatig werk

0060. V. Dus uw zwijgen over dit punt vindt zijne oorzaak hierin dat uwe observaties uit den aard der zaak meer gegolden hebben de toestanden in Maastricht, en dat, naar uw beste weten, daar van aankomende meisjes geen zwaar werk wordt gevorderd Indien uwe ondervinding u geleerd had dat dit wel het geval is, zoudt u anders oordeelen. Maar nu acht gij u zeiven niet competent om een oordeel uit te spreken ?

A. Zoo is het Mijnheer de Voorzitter.

6061. De heer Rnys van Beeren-broek: Gij hebt gesproken van de spaarbank, waarvan gij een der medeoprichters zijt geweest. Is het motief tot de oprichting niet eenigszins geweest het tegengaan van de deelneming aan begrafenisfondsen ?

A. Dat is waar, dat heb ik vergeten er bij te voegen. Die begrafenisfondsen— hoe zij hier zijn weet ik niet — zijn bij ons eene werkelijke exploitatie van den werkman. De agenten worden ruimschoots betaald, en de arme menschen moeten wekelijks eene voor hun stand en verdiensten werkelijk relatief groote som bijdragen. Wij hebben onder anderen het geval van een gezin gehad dat een totaal van f 400 in een geruimen tijd in zulks een fonds had bijgedragen en wanneer de man of de vrouw te sterven kwam, zou eene uitkeering van f quot;100 worden gegeven. Wanneer die menschen hun wekelijksche bijdrage gedurende een maand niet betalen, zijn zij hun geheele recht kwijt, en in geval van ziekte komt het dikwijls voor dat

zij het niet kunnen. Wanneer de men-sohen hun geld op onze spaarbank brengen, dan krijgen zij eene fatsoenlijke rente, en het kapitaal blijft staan. Dit is werkelijk beter dan de begrafenisfondsen.

6062. V. Weet gij ook iets van die begrafenisfondsen met het oog op het kwaad dat zij zouden stichten ten opzichte van de ingeschreven ,jonge kinderen?

A. Ik heb daarover wel hooren spreken. Als de kinderen sterven, krijgen de ouders eenige guldens uitkeering, dat weet ik. maar ik ben niet genoegzaam op de hoogte om hierop een voldoend antwoord te kunnen geven.

6063. V. Gij hebt u uit den aard van uw vroegere betrekking gedurende 'üO jaren op de hoogte kunnen stellen van den toestand van de arbeidersgezinnen. Weet gij ook iets mede te doelen omtrent het getal kinderen dat niet ter school gaat.

A. Ik heb eene desbetreffende statistiek aan het stadhuis gevraagd, maar ik heb die niet tijdig genoeg kunnen krijgen. Do grootte van het schoolverzuim kan ik alleen afleiden uit dit feit. Van de 600 kinderen die dit jaar hun eerste communie doen zijn er slechts IS die niet lezen kunnen ; zoodat men kan rekenen dat 3 pet. van de kinderen niet ter school gaat.

6064. V. Is het u opgevallen dat te Maastricht een groot getal kinderen, die den leeftijd hebben van op school te gaan op straat zwerven ?

A. Een groot getal kan ik niet zeggen, maar er zijn er toch enkele.

6065. V. Ik vraag u dit, omdat men de Commissie een stuk gezonden heeft waarin gezegd wordt, dat ongeveer 500 kinderen in Maastricht van onderwijs verstoken zijn.

A. Dat kan ik niet aannemen.

6066. V. Gij hebt gedurende die 20 jaren onder uwe leiding kinderen gehad zoowel van de openbare als van de bijzondere scholen. Hebt gij een verschil van ontwikkeling kunnen bemerken tus-schen die kinderen van de openbare en van de bijzondere school, en zoo ja, op welke wijze?

A. Bedoelt gij de betalende of niet betalende scholen?

6067. V. Ik spreek van de niet betalende openbare en bijzondere scholen.

A. Onze niet betalende openbare scholen zijn uitstekend ingericht en er wordt buitengewoon goed onderwijs gegeven, dat zelfs in sommige opzichten ruimschoots zoo goed is als dat van de bijzondere scholen. Maar dat laat zich verklaren, door dat het gehalte der kinderen op de openbare armenschool beter is: het zijn meestal kinderen van kleine burgerlieden. De kinderen van de arbeiders komen bijna allen op bijzondere scholen, terwijl dit tevens het geval is met alle verlaten kinderen, die soms drie, vier jaren op straat hebben ge-loopen en dan in handen komen van de geestelijkheid of van vereenigingen van liefdadigheid. Uierdoor ontstaat het verschil in gehalte. Daardoor komt het. dat in sommige gevallen het gehalte van ontwikkeling iets minder kan zijn: maar in het algemeen kunnen wij zeggen, dat onze bijzondere scholen — dat zal de commissie van onderwjjs bij ons wel constateeren — zeer goed werken.

0068. De Voorzitter: Dan geloof ik, dat wij aan het eind van ons lang verhoor zijn en zeggen wij er u onzen vriendelijken dank voor dat ge hier gekomen zijt en dat gij ons zooveel hebt medegedeeld. Wij hebben ook geapprecieerd, dat, terwijl ge in ziekelijken toestand waart en moeilijk kondt schrijven, ge ons toch van uit het buitenland zoo spoedig geantwoord hebt op onzen brief van October 11.

A. Ik dank ook de heeren voor de welwillendheid waarmede zij mij hebben aangehoord. Ik hoop dat het weinige, dat ik heb medegedeeld, zal bijdragen tot verheffing van den arbeidersstand op zedelijk, maatschappelijk en godsdienstig gebied, zonder nadoel te doen aan de belangen van heeren fabrikanten.

J. H. Wijnen.

Verhoor van den heer A. J. Arnolds.

(Verkort).

6069. De Voorzitter: Wilt gij uw naam, voornamen, betrekking en ouderdom opgeven?

A. Antonius Joannes Arnolds, overste

van de bijzondere school te Maastricht, oud OU jaar.

(5070. V. Staat gij reeds lang aan het hoofd dier school of zijt ge er althans lang aan verbonden?

A. Ja, sedert het jaar 1846; ruim 40 jaar ben ik dus aan die school verbonden.

6071. V. Wordt die school door veel kinderen bezocht?

A. In Maastricht hebben wij op onze scholen 1000 leerlingen, waaronder 1300 armenkinderen.

607-2. V. Wat noemt gij »onze scholenquot; ?

A. Do scholen, die door mij en de leden van onze vereeniging bestuurd worden.

6073. V. Welke vereeniging?

A. Die der broeders, bekend onder don naam van de Congregatie der Broeders.

6074. V. Hoeveel scholen heeft die Congregatie ?

A. in Maastricht 4 bijzondere scholen, met het getal kinderen dat ik opgaf.

6075. V, Er zijn zeker vele kinderen uit gezinnen van fabrieksarbeiders bij?

A. Ongeveer de helft van de ouders van de behoeftige kinderen werken op de fabrieken; de vaders ongeveer do helft; en het 9de gedeelte van die helft zijn vader en moeder die beiden op de fabrieken arbeiden.

6076. V. Bezoeken de kinderen ook uit die gezinnen uwe school getrouw? en blijven zij wel tot hun 12de jaar, of gaan zij er vroeger af?

A. Dat laat nog al veel te wenschen over. Er zijn zeer vele kinderen die vóór dien tijd de school verlaten, die tehuis de behulpzame hand moeten bieden, die er op uit moeten gaan, om, zooals dat heet, den kost te verdienen, die óf moeten gaan bedelen óf naar buiten op het land

taan en zien of zij wat krijgen kunnen.aan en zien of zij wat krijgen kunnen.

r zijn zelfs kinderen bij, die daar speciaal voor uitgestuurd worden en die met straf zijn bedreigd als zij des avonds niets voor het gezin aanbrengen.

6077. V. Het meerendeel houdt echter de school tot het 12de jaar?

A. Ja.

6078. V. Hoe was de toestand vóór 1874?

A. Veel ongunstiger; toen gingen de kinderen reeds op hun 9de jaar naar de fabriek van de hoeren Regout.

6079. V. Maakte de wet van 1874 daaraan een einde?

A. Ja.

0080. V. Als man van ondervinding acht gij dus hare werking gunstig, ook ten aanzien van het onderwijs?

A. Ja, wanneer vroeger kinderen van 11 jaren onze school hadden verlaten om in fabrieken te gaan werken, waren zij na een paar jaren wegens de doorgestane ellende niet meer te herkennen. Na 1874 was dit niet meer aldus. Te bejammeren is het dat te Maastricht nog steeds kinderen vóór hun 'l'2de jaar de school verlaten om do zooeven genoemde reden

6081. V'. Bezoeken de kinderen, die de school getrouw volgen, haar tot aan het einde der hoogste klasse?

A. Velen niet. ik heb daaromtrent eene opgaaf gemaakt ton aanzien van eene bijzondere school, die als type voor de andere kan dienen In 1873 verlieten op een getal van 355 er 76 de school, waarvan 42 beneden dien leeftijd, dus 55 pet. en ouder dan 12 jaar waren er zeven, dat is 9 pet. In het jaar 1886 is dat veel verbeterd. Toen hebben 32 kinderen boven de 12 jaar de school verlaten. Maar er blijft nog altijd een groot getal onder de 12 jaar de school verlaten, dat is hoofdzakelijk toe te schrijven aan den behoeftigen toestand der gezinnen, zoodat de kinderen op de eene of andere wijze behulpzaam moeten zijn om het gezin te onderhouden.

6082. V. Zou' daar niet aan kunnen worden te gemoet gekomen als de vader misschien sommige verteringen wilde nalaten ?

A. Ja, als de vader wat matiger was en de moeder wat huishoudelijke!-, dan zou dat wel veel helpen, maar toch verkeert in zeer veel gevallen het huisgezin inderdaad in behoeftige omstandigheden.

6083. V. Zoodat de kleine kinderen geëxploiteerd moeten worden?

A, Ja, daarom zijn er ook zooveel gezinnen, waar de moeder verplicht is ook op de fabriek te werken.

6084. V. Zijn de loonen dan zoo slecht dat de man niet alléén het noodige voor het onderhoud van het gezin kan verdienen ?

A. Dat durf ik niet zeggen. Maar ook

gezinnen, waai^- de ouders niet op fabrieken werken, verkeeren dikwjjla in behoeftige omstandigheden, en dikwijls in behoeftiger dan die. waar do ouders fabrieksarbeiders zijn. Men heeft arme kleermakers en schoenmakers en dergelijke, die soms geen 2 gld. of '2,.quot;0 in de week verdienen, terwijl een werkman op eene tabriek in don regel veel meer verdient.

Gelijk ik u gezegd heb ben ik ongeveer 40 jaar bij het onderwijs. Daarvan ben ik -20 jaar bij arme kinderen, en ik heb nooit onderscheid behoeven te maken tusschen kindei en van fabrieksarbeiders en kinderen van ouders die niet op eene fabriek werkten. Ik heb er nooit eenig onderscheid in bespeurd, zoolang zij op dc school waren Dezer dagen heb ik er nog een mijner colle-sja's naar gevraagd en die zeide mjj, dat ook niemand van de andere onderwijzers eenig verschil had waargenomen. Ook heb ik een van de scholen aan eene kleine proef onderworpen Van die kinderen namelijk, waarvan de ouders op fabrieken werken, die ongeveer de helft bedragen, heb ik de vorderingen nagegaan en die verdeeld in goede, middelmatige en onvoldoende, en de uitslag heeft mij bewezen, dat bet ongeveer gelijk was. Ik heb eene kleine opgave gemaakt, waaruit blijkt dat eene klasse van 52 jongens, gemiddeld 11 jaren oud. bevat 23 knapen, wier vaders geen fabrieksarbeiders zijn. Hunne vorderingen in het leeren zijn van 5 zeer goed. van 8 middelmatig en van 10 onvoldoende. De 29 overigen zijn kinderen van fabrieksarbeiders. Hunne vorderingen zijn van 6 zeer goed, van 10 middelmatig en van 13 onvoldoende. Een andere klasse van 49 jongens gemiddeld 11 jaren oud, heeft 25 knapen, zonen van niet-fabrieksarbeiders. Hunne vorderingen in het leeren zijn: van 7 zeer goed, van quot;12 middelmatig, van 6 ' onvoldoende.

De 34 overigen zijn kinderen van fabrieksarbeiders, hunne vorderingen zijn van 3 zeer goed, van 9 middelmatig en van 12 onvoldoende.

Zoolang de kinderen op school gaan is het verschil weinig merkbaar, maar zoodra zij de school verlaten hebben en zoodra zij op de fabriek werkzaam zjjn.

dan moet ik ronduit zeggen, dat er alles uitgaat. wat zij geleerd hebben, zij zijn weldra de goede manieren vergeten en het zedelijk gehalte laat dan ook veel te wenschen over, zoodat er dan van de jongelieden dikwijls al heel weinig terechtkomt in vergelijking met hetgeen zij vroeger op school waren.

6085. quot;V. Ik wil u toch vragen of gij niet bespeuren kondet welk een onge-lukkigen invloed het niet te huis zijn van de moeder kan hebben op het huisgezin ? Heeft u ook gemerkt, dat het schadeljjk op de kinderen werkt, wanneer de moeder den geheelen dag op de fabriek werkt ?

A. Ja, die invloed is zeer schadelijk, wij worden dien het eerst gewaar doordat de kinderen meer de school verzuimen. Het is eenige dagen geleden gebeurd, dat een zeer liefdadig man uit Maastricht naar een jongen was gaan zien, die niet op tijd op school gekomen was Hij had zich naar het huisgezin begeven, klopte aan de deur, die gesloten was; ten leste kwam een meisje van oen jaar of tien, elf om de deur te openen. De heer vroeg, waarom haar broertje niet naar school ging ? Het antwoord was: mijn broertje ligt nog te slapen, dat was des morgens om 10 uur. Ér lagen er daar nog drie te slapen in het stroo. De heer zorgde toen, dat zij opstonden, in zijne presentie moesten zij zich aankleeden en daarop direct naar school. De verontschuldiging die de kinderen gaven was, dat zij niet wisten hoe laat het was Gij zult dus gemakkelijk begrijpen hoe het in gezinnen gaat, waar vader en moeder afwezig zijn. Dan gebeurt het ook dikwijls, dat de oudere kinderen een gedeelte van de leiding van het huisgezin op zich moeten nemen, de jongens moeten zorgen voor de jongeren, en wanneer dit nu is afgeloopen moeten de jongens uit eigen beweging naar school gaan. Dat is natuurlijk heel moeilijk voor hen

6086. V. Ik weet niet best met elkander te rijmen hetgeen u zoo straks hebt

fezegd, en hetgeen wij het laatst heb-en besproken. Versta mij wel, het komt volstrekt niet in mij op om u, zooals men zegt, te willen vangen, maar ik zou niet gaarne willen, dat, hetgeen uezegd, en hetgeen wij het laatst heb-en besproken. Versta mij wel, het komt volstrekt niet in mij op om u, zooals men zegt, te willen vangen, maar ik zou niet gaarne willen, dat, hetgeen u

straks hebt gezegd, verkeerd werd begrepen en een verkeerden indruk maakte; dat zou jammer zijn. Straks hebt u gezegd — als ik u goed verstaan heb — dat u geen onderscheid kon maken wat intelligentie en ontwikkeling aangaat, tussehen kinderen uit fabrieksgezinnen en andere kinderen, en nu zegt u — wat ik heel goed begrijp — nu geeft u toe dat uit het uit huis zijn van vader en moeder beiden, door het werken op de fabrieken, soms een allernadeeligsten invloed op de kinderen heeft. Hoe rijmt gij dat gt; Zou uit het laatste feit niet het omgekeerde van het eerste feit moeten voortvloeien, en zou het laatste feit zich niet moeten afspiegelen in do mindere ontwikkeling van de kinderen uit fabrieksarbeidersgezinnen ?

A. Ik begrijp u zeer goed, maar het getal van die huisgezinnen, waarvan vader en moeder beiden buitenshuis werken, is naar verhouding van de overige zeer gering. Gelijk ik zoo even gezegd heb, werkt ongeveer de helft van de ouders op de fabriek en voor '/9 deel daarvan werken vader en moeder beiden.

C087. V. Dan eene andere vraag. Moet ik dan begrijpen dat de mededeelirg, die u straks gedaan hebt omtrent de tamelijk voldoende ontwikkeling ook van kinderen uit fabrieksgezinnen, sloeg op zoodanige gezinnen, als waarvan aüeen de vader op de fabriek gaat werken t

A. Ja, Mijnheer de Voorzitter.

6088. V. Dat is. zult u mij toestemmen, een niet onbelangrijk punt; het is immers goed dat wij het even helder hebben gemaakt?

A. Ja. Mijnheer de Voorzitter.

6089. V. Wat u straks gezegd hebt omtrent fabrieksgezinnen, waarvan de kinderen gelijk opgaan met kinderen van andere gezinnen, bedoelt gij gezinnen, waarvan èn vader èn moeder beiden buiten werken ?

A. Neen alleen de vader.

6090. V. Dus daar blijft de goede invloed der moeder nog altijd werken, maar waar ook deze ontbreekt, geeft u toe dat de toestand allertreurigst is.

A. Gaarne geef ik dat toe.

6091. Het doet mij genoegen dat wij dat au cl air hebben gebracht.

A. Ik heb omtrent dit punt eene kleine mededeeling nog.

Ik had eene klasse van 150 kinderen van gemiddeld 8 jaar uit het schoollokaal laten komen op de plaats en dtgt; kinderen uit de fabrieksgezinnen er uit gezet, dat bedroeg ongeveer '/andus 50. Daaruit heb ik er toen 20 uitgezocht, die er niet voordeelig uitzagen, en 20 uit die 100 zonder ze uit te zoeken. Toen heb ik ze — het was voor hen eene soort van belooning — om hunne lichamelijke krachten te beproeven, aan eene springbalans doen werken en ben ik tot de ontdekking gekomen, dat van die 20 kinderen uit de arbeidende klasse er slechts 2 waren, die de veer niet konden neertrekken en van andere 20 kinderen 7.

Ik wil hieruit volstrekt geen gevolgtrekking maken, maar vertel slechts wat ik gezien en met alle juistheid op-geteekend heb.

C092. V. Gij hebt behalve uwe gewone school ook nog eene bewaarschool onder uw bestuur?

A. Ja, Mijnheer de Voorzitter!

6093. V. Daar blijven de kinderen tot hun 6de jaar Op welken leeftijd komen zij op die school?

quot; A. Zij komen daarop met hun 3de of 4de jaar, blijven er tot hun 6de en komen dan op de leerschool.

6094. V. Zoudt gij het, bij de goedkeuring die gij geeft aan de werking van de wet van 1874, waarbij do leeftijd, waarop het kind mag gaan werken, op 12 jaren bepaald is, goedvinden of niet

I dat die leeftijd hoog er werd gesteld?

A. ik zou die uitbreiding goedvinden, voor zoover het betreft kinderen, die ten gevolge van hunne zwakke lichamelijke ontwikkeling op twaalfjarigen leeftijd geen zwaren arbeid kunnen verrichten.

Men heeft knapen van 12 jaar, die er nog zeer schraal en vervallen uitzien. Ten tweede zou het goed zijn voor het aanleeren van het noodige en nuttige. Maar ik zou er niet voor zijn met het oog op de huisgezinnen, omdat ik overtuigd ben dat velen het Icon, dat die 12jarige knapen verdienen, zeer slecht kunnen- missen

6095. V. Maar telt gij het niet zwaar, dat die kinderen van 12 of 13 jaar

I gebruikt worden voor velen en inspan-nenden arbeid?

: A. Dat weegt zwaar; ik tel het zeer i zwaar, daar ik het zelf gezien heb.

(5096. V. Waar hebt gij het gezien?

A, Aan kinderen die zich bij de school weder presenteerden of die eens kwamen zien hoe het hun onderwijzer ging.

0097. V. Als die kinderen u dan uit oude hartelijkheid nog eens kwamen bezoeken, hebt gij dan waargenomen, dat zij er na een of' twee jaren arbeids op de fabrieken, vervallen uitzagen ?

A. Zoo vervallen, dat ik hen niet meer herkende.

CÜU8. V. En keurt gij dat jong gaan werken op die fabrieken niet af?

A. Zeker keur ik het af, maar de vraag is: hoe zullen de ouders het maken? Die moeten toch ook loven.

(1099. V. Als de wet zoodanig veranderd werd, dat de kinderen niet vóór hun 13Je jaar op arbeid mochten gaan, gelooft gij dan dat zij de school zouden Clijven bezoeken?

A. Velen niet, wijl velen nu reeds vóór hun l*2de jaar weggaan.

ClOO. V. Dat zal dan toch van de ouders en van den invloed der geestelijkheid afhangen?

A. Het hangt voornamelijk van de ouders af. Bij ouders die goed voor hunne kinderen zorgen, gaat alles wel; maar er zijn er ook, die zoo totaal onverschillig zijn. dat zij zelfs niet weten waar hunne kinderen zijn of blijven

6101. üe heer Kuj's van Beeren-))roek: Wordt het schoolbezoek op de eene of andere wijze aangemoedigd of direct uwerzijds of door tusschenkomst van eene of andere vereeniging, door het uitdeelen van kleedercn enz.

A. Het schoolbezoek wordt aangemoe digd door ons zeiven. Alle jaren wordt door een dor onzen eene collecte gehouden bij de weldenkende ingezetenen van Maastricht Door hunne offervaardigheid hebben wij verleden jaar over f 1180 kunnen beschikken. Voor dat geld werd gedurende het winterseizoen aan de kinderen uitgedeeld brood, aardappelen en kleedercn en een van de voorwaarden is, dat zij zoo trouw mogelijk de school moeten bezoeken. Het wordt ook nog aangemoedigd door eene gift van kleedeien en andere zaken, die door de sociëteit »Momusquot; te Maastricht gegeven worden aan de kinderen, die trouw op school komen.

Lüe sociëteit stelt eenige zaken beschikbaar voor kinderen en lieden zonder onderscheid van persoon; eene sociëteit van eenige heeren verstrekt aan arme kinderen warm voedsel. Dit laatste geschiedt echter niet als belooning van getrouw schoolbezoek. De uitdeeling heeft plaats na den ochtendschooltijd, en natuurlijk zijn de hongerhebbenden tegenwoordig. Viermaal in de week ontvangen 90 kinderen op die wijze voedsel, waarvoor wij onze eetzaal hebben afgestaan. Er worden spijsboekjes uitgegeven, om zooveel mogelijk het schoolverzuim te verminderen. Het moedwillig verzuim stel ik op 1 pet.; neemt men ook in aanmerking de gevallen van ziekte bij kinderen en ouders en dergelijke redenen van afwezigheid, dan wordt de verhouding 4 a 5 pet. In den winter en bij heerschende kinderziekten stijgt dit tot 6 pot. en wellicJit nog hooger. Vóór 1874 bedroeg de afwezigheid geregeld 5 ii 6 pet., en die verhouding bestaat nu alleen bij alle de genoemde oorzaken.

6102. V. Dus wat nu I pet. is was vroeger 5 a 6 pet.?

A. Neen, wat nu 4 pet. is

0108. De heer Kuysvan lieereubroek: Er is van zekere zijde beweerd, dat tc Maastricht in de maand December jl. 500 kinderen geheel van onderwijs verstoken waren; maar volgons de feiten die gij mededeelt, zou dat op zijn zachtst genomen eene vergissing moeten zjjn.

A Ik geloof ook dat het eene vergissing is Wel zijn er kinderen, en betrekkelijk veel, die op geen school hoegenaamd komen, maar dat het 500 zou zijn, kan ik niet aannemen.

6110. De Voorzitter Ik dank u voor de gegeven inlichtingen. Uw verhoor is afgeloopen.

A. J. Arnolds.

Verhoor van den heerH. J. Delfgaauw.

( Verkort).

6111. De Voorzitter: Mag ik uverzoeken uw naam. voornaam, beroep, woonplaats en ouderdom op te geven?

A. Hendrikus Johannes Delfgaauw, hoofd van de stadsarmenschool voor kosteloos lager onderwijs te Maastricht, oud 31 jaar.

011-2. V. Aan de zoogenaamde Augus-tiinenschool?

A. Ja

•3113. V. Dat is de eenige school voor lager onderwijs, die van stadswege bestaat voor on- en minvermogenden ?

6114. V. Voor hoeveel kinderen is de school ingericht?

A. Elf klassen, elk lokaal berekend op 48 kinderen, waarbij nog eenige plaatsen verloren worden door de plaats van kachels enz,, zoodat er feitelijk 502 plaatsen in de school beschikbaar zijn.

6115. V. Hoeveel zijn er thans?

A. Op 1 Januari 11. 454.

0116. V. Zijn er dus 48 plaatsen open?

A Ja.

0117. V. Zitten de onderste klassen vol ?

A. Ja alleen in de hoogste klassen

zijn plaatsen open.

0118. V. Dus is er feitelijk geen beschikbare ruimte voor aankomende kinderen ?

A. Juist.

6119. V. Das het bestaan van 48 ledige plaatsen kan samengaan met de noodzakelijkheid tot het weigeren van toelating' van kinderen op de school ?

A. Ja. In een paar lokalen is er ook maar voor -48 kinderen plaats.

61'20. V. Wordt er voor een groot aantal kinderen plaatsing gevraagd op uwe school ?

A. Dat aantal was groot, maar in October is een nieuwe klas geformeerd, en een nieuw onderwijzer toegestaan. Toen heb ik 68 kinderen geplaatst, en een nieuwe klas van 50 kinderen gemaakt, en de andere heb ik getracht aan te vullen in de plaatsen die open -waren. Toen waren er niet meer die plaatsing verlangden, maar nu zijn er weder bijgekomen.

0121. V. Maar zou het mogelijk zijn, dat er verleden jaar, in December 1886, ongeveer 500 kinderen in Maastricht van onderwijs verstoken zijn geweest ?

A. Ik zou waarlijk niet kunnen begrijpen hoe dat mogelijk kan geweest zijn. In November vernam ik, dat er 52 kinderen waren, die plaatsing verlangden, er is toen eene nieuwe lijst opgemaakt op last van het bestuur, ten einde te onderzoeken hoeveel kinderen plaatsing verlangden.

0122. V. En hebt gij die kunnen plaatsen ?

A. Na do vorming van de nieuwe klasse heb ik er drie kunnen plaatsen.

0123. V. Het komt in meer gemeenten voor, dat niet al de kinderen kunnen geplaatst worden, het was dus mogelijk dat er 50 geene plaats konden krijgen ?

A. Ja

0124. V. Hebt gij roden om te geloo-ven, dat liet getal nu grooter is?

A. Ik geloof dat het grooter is.

6125 V. Maar gij gelooft niet dat het zooveel honderden bedraagt, als ik daareven noemde ?

A. Neen.

6129. V. Komen de kinderen tot hun 12de jaar op de school of blijven zij langer?

A. Ik heb 76 leerlingen van 12, 13, 14 en 15 jaar.

6130. V. Kunt gij ze zoo lang houden ?

A. Ja, ik heb er twee van 15 jaar,

maar dat behoort tot de uitzonderingen, maar het komt wel voor.

6131. V. Dan geeft gij zeker meer uitgebreid lager onderwijs?

A. Behalve de gewone vakken, wordt op mijne school onderwijs gegeven in Fransch, handteekenen, gymnastiek, en voor de meisjes in de fraaie handwerken.

6132. V. Zijn er op uwe school ook kinderen uit fabrieksgezinnen?

A. Ik heb in de laatste dagen een onderzoek ingesteld. Ik heb kinderen uit 150 gezinnen.

In eene fabriek werken 64 hoofden van gezinnen ;

Ook heb ik gegevens verzameld omtrent de moeders die in fabrieken werken.

6133. V. Waren er dat veel?

A. Neen ; 3 op de 150 huisgezinnen en daarvan waren er twee weduwen.

6141. V. Hebt gij ons nog eenigerlei mededeeling te doen?

A. Ja, Mgnheer de Voorzitter! Ik heb nog eenige gegevens verzameld omtrent de werking van de wet van 1874 betreffende den kinderarbeid. In 1808 bedroeg het cijfer der kinderen, die vóór 12 jaren de school verlieten voor arbeid of onbekende redenen, 14 pet-., in 1871 en 1874 12 pet.; nal874i3dat verzuim om diezelfde redenen gemiddeld 6⁷/i(i pet. geweest en in de laatsto 4 jaren bedroeg het slechts l¹/-.' pot.

0142. V. Dat pleit dus voor de goede werking van de wet van 1874.

A. In de middelklassen was het vroeger een gewoon feit. dat kinderen van 8 n 0 jaren de school verlieten om op de fabriek te gaan werken, doch thans blijven zij, met eene enkele uitzondering, tot hun IMe jaar op soliook

0143. V. Hebt gij nog iets anders mede te deelen ?

A. Neen, Mijnheer de Voorzitter. 6144. V. Dan dank ik u voor de gegeven inlichtingen.

11. J. JlELFGAAL'W.

Verhoor van den heer r. Marckx.

6145. De Voorzitter; Wilt ge zoo goed zijn uw naam. ouderdom, betrekking en woonplaats op te geven ?

A. Francois Marckx, oud 61 jaar, secretaris van het burgerlijk armbestuur, wonende te Maastricht.

6146. V. Zijt gij sedert lang secretaris van dat armbestuur ?

A. Meer dan 29 jaren.

6'147. V. Üp het burgerlijk armbestuur te Maastricht schijnt zeer veel neder te komen. Is die indruk juist?

A. Ja, er komt zeer veel op neder.

6148. V. Wordt de verzorging en de verpleging bij ziekte of ouderdom van werklieden en hunne gezinnen inderdaad voor een groot deel overgelaten aan de gemeente in den persoon van het burgerlijk armbestuur?

A. Ja bepaald. Ik heb ten overvloede eene lijst gemaakt van fabrieksarbeiders, die voor hun leven in het godshuis moeten opgenomen worden. Ik zal die lijst overleggen.

6149. V. Voordat gij die lijst overlegt, vvensch ik u eene vraag te doen. Gij bedeelt in geld niet waar?

A. Ja.

6150. V. En in levensmiddelen?

A. Weinig, bijna niets.

6151. V. Geeft gij dekking en ligging?

A. Neen. Alleen in buitengewone omstandigheden.

6152. V. Verstrekt gij woningen?

A Ja.

6153. V. Betaalt gij daarvoor de huur, of hebt gjj eigen panden?

A. Wij hebben eigen panden en panden van de stad, die gratis worden verstrekt.

6154. V. Geeft gij genees-, heel- en verloskundige hulp?

A. Ja.

6155. V. Hebt gij zieken, die in gestichten worden verpleegd ?

A. Ja

6156. A. Is het grootste gedeelte der door u verpleegden fabrieksarbeiders?

A. Neen, de meeste hulp, die wij verstrekken, is geneeskundige hulp.

Ik heb eene lijst overgelegd van de fabrieksarbeiders-gezinnen, die door het armbestuur met geneeskundige hulp en geneesmiddelen bedeeld worden.

liuisgeziimen.

Kegout amp; Co , lioschstraat . . . 707

Papierfabriek........158

Céramique.........151

Nagelfabriek, Regout, Markt. . . 25 Behangsel fabriek. Rutten, Kleine

gracht 20 Ijzergieterij, Joseph amp; Co , Langs het

Kanaal quot; 15

Constructiewinkel, üoppler ... 14

Dekenfabriek, Regout, Kl Looijerstr. 14 Tabaks- en sigarenfabriek,' Geb.

Philips 13 Uzergieterjj, van Oppen amp; De Beaumont 10 Fabriek, J. G. I.ambriex, Muntstr. 8 Geweerfabriek, Kd. De Beaumont. 5

Zinkwitfabriek........3

Papierfabriek, Tielens en Schrammen 2 Nagelfabriek, Bauduin amp; Co., Kl. Looijerstr. 2

Zoutziederij.........2

Behangselfabriek, Claereboets. thans

Regout 1

Verraicollifabriek.......1

Marbriers..........1

Steenfabriek.........1

Tabaksfabriek, Thomassen. ... 1

üp verschillende andere fabrieken. 35

Samen 1189

Getal huisgezinnen van fabrieksarbeiders, die tot 27 December 1886 bij het burgerlijk armbestuur aanvraag hebben gedaan ter verkrijging van kos-telooze geneeskundige hulp en geneesmiddelen.

Er blijven nog een groot aantal huisgezinnen te onderzoeken, die reeds vroeger die hulp kosteloos hebben genoten.

Volgens oeiiö vroegere statistiek worden de huisgezinnen gemiddeld op 4 personen gesteld.

Wij wensehen een uieuwe ziekenbeurs in te voeren, opdat de arbeider zelf iets betale. Het aantal arbeidersgezinnen nagaande, vond ik or in Uecomber ber 'i ösü 1189, elk gemiddeld van 4 personen.

6157. V. Hoe is het ten aanzien van de weduwen-bedeeling ?

A. 8(5 weduwen van fabrieksarbeiders worden ondersteund, waarvan l!» een te Maastricht vreemden man hadden, 7 vrouwen die daar vreemd zijn, en 18 waarvan man en vrouw vreemd zijn, dus 44 vreemden en maar 42 van Maastricht afkomstig.

6158. V. Uit eene door u overgelegde Hjst zie ik dat gij jonge weduwen van 34, 35, zelfs van 31 jaar bedeelt?

A. Als zij veel kinderen hebben en de omstandigheden den onderstand on vermijdelijk maken.

0061. V. Doen de fabrikanten geen krachtige pogingen om de arbeiders er toe te brengen om door onderlinge ver-eenigingen, fondsen en wat dies meer zij, zooals in andere provinciën van ons land veel plaats heeft, voor den ouden dag of ziekte te zorgen?

A. Weinig of niet. Er zijn ziekenbeur-zen, waaruit de werkman de helft van zijn dagloon in geval van ziekte ontvangt, bij vele fabrieken althans, zooals bij de firma Regout. Maar er wordt niet uitgekeerd voor den ouden dag. Als zij een jaai ziek zijn, krijgen zij de helft, en als zij meer dan twee jaar ziek zijn niets meer. Zijn zij heel oud, b. v. 50 of 60 jaar, dan worden zij te oud geacht om uit de ziekenbus te trekken.

6161. V. Worden zij dan eenvoudig geschoven op de gemeentelijke en particuliere liefdadigheid. of aan gebrek overgelaten ?

A. Ja. Er zijn zelfs hemeltergende gevallen voorgekomen van menschen, die in de 40 jaren op zulk een fabriek geweest waren zonder ooit ziek te zijn geweest en ooit een cent uit de bus

fenoten te hebben, en eensklaps aan de eur gezet werden.enoten te hebben, en eensklaps aan de eur gezet werden.

6162. V. Van welke fabriek spreekt gij ?

A. Van de fabrieken van de firma

Kegout. omdat daar de meeste werklieden zijn. Wij hebben nu tien fabrieksarbeiders, die minder dan tien jaren op de fabriek gearbeid hebben, acht van 10 tot 20, zeven van 20—30, een van 30—40 en dne boven de 40, en die nu voor hun geheele leven in het godshuis zijn opgenomen.

6163. V. Geheel en al buiten alle kosten van de fabrikanten ?

A. Ja, geheel en al ten laste van het armbestuur.

6164. V. Dus zijn die menschen geheel en al overgelaten aan de publieke of particuliere liefdadigheid?

A Hoofdzakelijk aan de publieke, omdat de bijzondere geen middelen genoeg heeft. Wij hebben op dit oogen-blik 29 fabrieksarbeiders, die voor hun leven verzorgd worden, somtijds zijn er echter meer.

6165. V. Wat is het maximun van bedeeling ?

A. Dat hangt af van het huisgezin ; er zijn er die f 1,75 hebben — dat is zoo wat het hoogste — en geneeskundige hulp.

6166. V. Die menschen krijgen dan, zooals gij zegt, van het armbestuur hoogstens f 1,75 a f 2 per week?

A. Met eene enkele uitzondering is dit het maximum.

6167 V. En daar moeten die menschen mede rondkomen ?

A. In den regel krijgen zij nog wel wat van de kerkelijke of bijzondere instellingen van liefdadigheid en dan gaan zij hier en daar wat opvragen.

5168. V. Met andere woorden, dat leven is dus een leven vol ellende ?

A. Van groote ellende.

6169. V. Hebt gij daar wel feiten van bijgewoond ?

A. Ja zeker, wanneer zulke menschen om verzorging komen, dan adviseer ik in den regel om hen in het Gebrekki-gen-Huis te plaatsen.

6170. De heer Kuys van Beeren-broek : Zeker naarmate daar plaats is ?

A. Ja.

6171. De Voorzitter; V. Kn hoe oud zijn die menschen dan, 50 jaar ?

A. Neen 70 jaar, tenzjj zij werkelijk gebrekkig zijn.

6172 V. Er zijn in de fabrieken wel afdeelingen waar die leeftijd niet bereikt wordt

A. Ja op de pottenfabriek. De men-selien krijgen daar, wat de doctoren u zeker wel gezegd zullen hebben, longontsteking en hunne generatie is niet beter. Als men de kinderen van de fabrieksarbeiders vergelijkt met de kinderen van andere werklieden, dan ziet men het onderscheid. De glasblazers en de pottemannetjes zijn het ongelukkigst.

6173. V Wat is uwe ervaring van de huisgezinnen, waar de ouders den ge-heelcn dag uit werken zijn ; hoe groeien de kinderen op?

A. De toestand van die huishoudens is allerellendigst.

(3174. V. Kunt gij ons het een en ander daaromtrent mededeelen ?

A. Zeker, waar de man en de vrouw op de fabriek werken, komt de man spoedig aan den drank, want, komt hij te huis, dan vindt hij geen vuur, geen eten, niets hoegenaamd. De vrouw kan niets herstellen aan do kleederen zij weet van de huishouding niets af, de kinderen worden bij anderen gegeven, de liefde voor de moeder verdwijnt, in het kort de familieband wordt geheel verbroken.

0175. V. Wie zorgt er voor de kleine kinderen ?

A. Die worden uitbesteed, men noemt dat in Maastricht: «hou-kinderkensquot;.

617G. V. Dus dat is voor die kinderen een zeer ellendige toestand. Zij verliezen de liefde voor de moeder en worden in den regel verwaarloosd en de gevolgen blijven niet uit?

A. Zij groeien op, maar hoe!

6177. V. Zoudt gij het wenschelijk vinden dat de getrouwde vrouwen niet raeer als arbeidsters in de fabrieken werden toegelaten?

A Bepaald zeker, maar met eene uitzondering, n. 1. wanneer de man ziek is en de vrouw moet voor het huishouden opkomen, dan zou de vrouw met een attest van de eene of andere autoriteit, het armbestuur, de politie, den dokter, burgemeester of patroon, moeten worden toegelaten, maar in geen geval in hoogst zwangeren toestand.

6178. V. Dit punt zullen wij later bespreken, maar als algemeenen regel wilt u gesteld zien. dat de vrouw van den validen werkman niet toegelaten mag worden ?

A, Ja

6179. V. En dit zegt gij op grond van de treurige ervaring die gij omtrent de bestaande toestanden hebt opgedaan?

A. Ja, gedurende lange jaren.

6180. V. Laat ons nu de zaak eens van de andere zijde bezien. Wij spreken nu niet over het geval dat de man ziek is, dan wilt gij zelf eene uitzondering toelaten, maar hebben de menschen zelfs nu al niet veel moeite om de twee einden aan elkander te binden ?

A. Ja, maar ik geloof dat de voor-deelen van een verbod voor de gezondheid, de samenleving, den familieband veel grooter zijn dan de nadeelen.

Als de werklieden meer inkomsten hebben, verteren zjj ook meer. Men moet Zondags en 's Maandagsavonds die brasserjjon maar eens zien ; het halve weekloon wordt dan verteerd. De menschen zijn uithuizig, de man is het gewend ; er is geen peil op te trekken.

6181. V. Dus u cijfert volstrekt de bezwaren niet weg; men zou op sommige verteringen oen beetje spaarzamer moeten zijn, maar daartegenover staat zooveel goeds, dat u zonder eenigen twijfel adviseert om vrouwen, die valide mannen hebben, te weren uit de fabriek ?

A. Ja.

6182. V. Nachtwerk van vrouwen komt in de fabrieken waar u over spreekt niet voor?

A. Neen.

6183. V. Omtrent het werken van aankomende meisjes op de fabrieken hebt u geen gelegenheid gehad om observaties te maken ?

A. Ja, dat die meisjes in de fabrieken te veel in aanraking met de jongens komen die er werken. Daardoor komen 7,ij veel te vroeg tot onberaden en meestal gedwongen huwelijken. Met den besten wil kan de fabrikant ze niet van elkander afgezonderd houden. Tot die huwe lijken draagt dan het besef bjj dat elk zooveel verdient en dat tellen zij dan bijeen, er niet aan denkende dat er kinderen komen enz. De heer Regout zegt: waarom zou ik de vrouw, die als meisje bij mij werkte wegzenden, omdatzij huwt? De quaestie heeft echter ookeenmoreelezijde.

VVjj kennen den moreelen toestand van de werklieden maar al te goed en over hetgeen onder hen gezegd en gesproken wordt zal ik liefst maar niet uitweiden; de heeren zullen mij wel begrijpen.

6184. V. Gij zeidet daar zooeven dat gij het werken van zwangere vrouwen op de fabriek wenschtet verboden te zien. Welke handelwijze zoudt gij te dien aanzien willen zien aangenomen ?

A. Ik zou hare tegenwoordigheid op de fabriek, onder geen voorwendsel, willen geoorloofd zien.

6185. V. Maar dan toch voor een eenigszins beperkten termijn ?

A. Natuurlijk.

6186. V. Gebeurt het wel eens dat zwangere vrouwen tot het laatste oogen-blik blijven en dan weder spoedig terugkomen ?

A. Zeer zeker. Ik ken gevallen van vrouwen, die den derden of vierden dag na hunne bevalling opstonden en eenige dagen daarna weder naar de fabriek gingen,

6187. V. Komt het in Maastricht menigmaal voor dat uw armbestuur hulp moet verleenen bij gelegenheid van ongelukken, die de menschen bij het werken in de fabriek krijgen ?

A. O ja. Ik heb, voor zoover ik het heb kunnen nagaan eene kleine statistiek opgemaakt, waaruit blijkt dat het getal zwaro verwondingen, waarvoor patiënten in het gasthuis verpleegd worden, gemiddeld acht per jaar bedraagt, voor welke verwondingen wij hulp verleenen. Het getal lichte verwondingen, zooals een vinger afzetten enz., kan ik niet opgeven, omdat de patiënt meestal direct naar den dokter gaat.

6188. V. Komen die kleine verwondingen nog al eens voor?

A. Zeer dikwijls. De verwonden komen dan gewoonlijk bij ons aan het hospitaal om een dokter vragen.

6189. V. Dus ook die zorg komt ten laste van het armbestuur ?

A. Ja; die menschen zeggen : het geld behoort aan de armen en het is dus van ons. Dat is proverbiaal geworden.

6190. V. Dus het armbestuur doet eigenlijk hetgeen tot zekere hoogte althans de plicht zou wezen van de fabrikanten ?

II.

A. Ja. Wij zijn sedert jaren werkzaam om een ziekenbus op te richten voor fabrieksarbeiders, waarin ook ondersteuning zou gegeven worden in geval van ziekte.

Maar wij hebben het niet kunnen doen, door tegenwerking van den fabrikant Regout. Gisteren nog reizende met den heer Louis Regout, lid der Eerste Kamer, heb ik hem aangezocht voor zijne werklieden deel te nemen aan die ziekenbus en zijn antwoord was : «Neen, wij moeten meester over onze werklieden blijven.quot; Zij moeten hunne werklieden kunnen commandeeren en drillen, zooals zij willen. Ik heb daar dezer dagen nog een voorbeeld van gehad Een zeer knap werkman, die van de stad last gekregen had niet meer in die woningen van den heer Regout, maar in de stad te wonen om bij brand dadelijk hulp te kunnen verleenen, deed dat, en het gevolg was dat de heer Regout hem door een opzichter liet zeggen, dat, als hij uit zijn huis ging, zijne vier kinderen uit de fabriek zouden weggezonden worden. Zoo menschlievend is men 1

0191. V. Welk belang had de heer Regout daarbij ?

A. Wel, de huur moet vooruit betaald worden, en die houdt men van het werkloon af, dat is zeer gemakkelijk.

6192. V. Gij schrijft dat dus toe aan de ongeneigdheid van den heer Regout, om zijn huis misschien ledig te laten staan

A, Ja, waarschijnlijk, want men bezit zekerheid en heeft den huurder altijd in handen. Deze werkt op de fabriek, en niet alleen dat de arme werkman vooruit moet betalen, maar zelfs eene maand vooruit,

0193, V. Hij heeft dus, wilt gij zeggen, op die wijze aan den werkman een goeden huurder?

A. Ja.

0194. V. Zou het een groot offer zijn dat van de fabrikanten geëischt zou worden om de ziekenbus tot stand te brengen ?

A. Volstrekt niet. Wij wenschen maar dat de werkman eenige centen 's weeks zal betalen, en dat de fabrikant dit van den werkman zou inhouden en aan het armbestuur overdragen. Daar stond tegenover, dat de werkman daarvoor

dan niet alleen geneeskundige hulp en geneesmiddelen kreeg, maai' ook ten tweede een onderstand dagelijks, al was die klein, en ten derde van de begrafeniskosten verzekerd was; want ik mag niet verzwijgen dat de begrafenisfondsen eene pest zijn voor die lieden

6195. V. En hebben de heeren Regout geen geneigdheid om dat te steunen ?

A. Neen, want zij zeggen: wij willen meester blijven.

6196. V. Meester blijven? In welken zin wordt dat bedoeld?

A. In dien zin, dat het beteekent: wij willen niet bij het armbestuur komen en vragen : kan die man wat krijgen ?

6197. V. Zij geven dus zelf niets?

A. Althans niet veel. liet is altijd de werkman die het betaalt.

6198. V. Is het waar, dat de uitkee-ring uit het ziekenfonds betaald moet worden aan het burgerlijk armbestuur als dat bestuur zulk een man in het hospitaal opneemt ?

A. Dat is in zekeren zin waar. Bij ongelukken, die in de fabriek hebben plaats gehad, hebben de fabrikanten zich verbonden 50 cent daags voor den werkman te betalen. Tot voor korten tijd was het gebruik dat, als hij een klein inkomen uit de ziekenbus had, hij dit moest afstaan aan het armbestuur ; maar daartegenover stond dat wanneer de werkman een gezin had, de onderstand van het armbestuur soms meer bedroeg dan het bedrag van het ziekenfonds. Het armbestuur wenscht nu de lieden het sparen te leeren : het geld wordt gegeven voor de zieken, niet voor de gezonden.

6199. V. Het gevolg daarvan is dan toch dat, als de zieke vader naar het hospitaal gaat, geen ziekengeld in handen komt van de achterblijvenden, die reeds zijne verdiensten missen ?

A. Hulpbehoevende gezinnen krijgen, dan ondersteuning van het armbestuur, soms meer dan zij van het ziekenfonds zouden ontvangen. Dat bestuur beoordeelt den toestand. Er zijn gezinnen waarvan de vrouwen en de kinderen zooveel verdienen, dat de verdiensten van den man kunnen gemist worden. In dit geval ware het onbillijk de verpleging ten laste van het armbestuur te brengen.

6200. V. Hebt gij in onze Schets aanleiding gevonden tot nog niet gemaakte opmerkingen en mededeelingen ?

A. Vooral ten aanzien van het nachtwerk. In 1874 heb ik geadviseerd het werk van kinderen beneden de 14 jaren te verbieden. Zeer zeker zoude daaraan ongerief verbonden zijn, de scholen zouden overbevolkt worden, en vele ouders zouden de kinderen toch niet ter school zenden. Doch ik wenschte dat het werk wierd begrensd tot eenige uren daags; terwijl dan de overige tijd voor herha-lingsonderwijs kon besteed worden. Dat ware eene wezenlijke weldaad. Wanneer men jongens van 14 a 15 jaar die des nachts werkten, overdag te bed ziet. herkent men geen redelijk wezen, zij zijn met geen macht wakker te schudden. Het is hartverscheurend als men hen des morgens van de fabriek ziet komen.

6201. V. Hebt gij dat zelf gezien ?

A. Ja, meer dan eens heb ik zulk

oen knaap met mijn eigen hand trachten wakker te schudden.

6202. V. Heeft dit zulk een indruk op u gemaakt, dat gij niet aarzelt te wenschen, ondanks de daaraan verbonden bezwaren, den leeftijd tot werken te bepalen op 14 jaren?

A. Ja.

6203 V. Woont gij in de buurt van fabrieksarbeiders ?

A. Ja, des Zondags- en des Maandagsnachts is er aan slapen niet te denkon. Ik woon in een huis waarlangs aan beide kanten loepen straten waar werklieden wonen en waar kleine kroegen zijn.

620i. V. Dus in de wijk, waarin gij woont hebt gij gelegenheid om ook buiten uwe ambts-betrekking uwe observation bevestigd te vinden?

A. Ja, en ik heb mij sinds jaren met liefdadigheids-wei ken opgehouden, dus buiten mijne betrekking heb ik nog persoonlijke ondervinding.

6205. V. Zijn de beperkende bepalingen, die gij voor de jongens wenscht niet in sterkere mate noodig voor de meisjes ?

A. Ja, hoewel de meisjes in den regel lichter werk doen. Ik weet ook heel goed dat er werken zjjn op de fabrieken, die beter door kleine dan door groote

handen gedaan kunnen worden Maar niets belet beperkende bepalingen daarop te stellen.

6200. V. Wat is uw oordeel over de begrafenisfondsen, zijn die al of niet van nuttigen invloed op de positie van den werkman ?

A. Zoo allerfataalst mogelijk.

0207. V. In verschillende opzichten?

A. Ja, die mcnschen zien er tegen op om 25 cents per week voor de spaarbank te geven, maar niet om 30, 35 a 40 cents te betalen voor een begrafenisfonds, om bij het sterven van man of vrouw 60 gulden begrafenisgeld te ontvangen Zij doen hunne kinderen in verschillende bussen; het gevolg daarvan is. dat zij de kinderen onverzorgd laten zoodat zij voor den tijd sterven, om de 25 gld. begrafenisgeld te krijgen. Het is zoo immoreel mogelijk.

6208. V. Hebt gij wel eens feiten waargenomen, waar gij begrepen hebt, moraliter gesproken, dat het begrafenisfonds de oorzaak van den dood was ?

A. Ja. zeker. Met het oog daarop wil het armbestuur juist pogingen aanwenden om dit te keer te gaan.

6209. V. Hebt gij nog eenige nadere mededeelingen te doen ?

A. Ja, er is nog een punt waarover niet gesproken is. Voorzoover zulks nog kan worden nagegaan (de aanteekenin-gen daarvan gehouden zjjn volstrekt niet volledig) zjjn in de laatste 10 jaren in het ziekenhuis verpleegd;

354 fabrieksarbeiders of gemiddeld per jaar 35.

Voor deze 354 waren:

van Maastricht 247 waarvan tegen gedeeltelijke betaling 39 en 107 van elders wonende personen waarvan tegen gedeeltelijke betaling door de zieken-beurs slechts 33

]k laat dit uitkomen, omdat do fabrieken het volk naar de stad trekken, en daardoor wordt de armoede vermeerderd.

Het gaat zoo ver tegenwoordig, dat aan de kerken in de omliggende dorpen wordt aangeplakt: »op de fabriek van de firma Regout kunnen zooveel personen geplaatst wordenquot;. Men neemt die menschen gaarne, omdat zij sterker zijn en de loonen er door verminderd worden. Het spreekt vanzelf, als de firma

Regout 10 man noodig heeft en er komen er 20, dan ontstaat, volgens het Manchester stelsel vraag en aanbod, en als men meer krachten heeft dan werk, dan kan men zeggen: ik geef maar zooveel loon.

6210. l)e heer Beelaerts van Blokland: Kunt gij ons uit uwe ervaring het een en ander mededeelen omtrent het misbruik van sterken drank ?

A. Mijne ervaring is, dat er te veel gedanst wordt, de menschen worden dan warm en dorstig en drinken er maar op toe.

6211. V. Krijgen zij dien drank inde danshuizen ?

A. Ja, tegenwoordig heeft men in die danshuizen orgels, die spelen den gan-schen dag zeer tot ongerief van de buren en ten nadeele van den werkman. De drank werkt allernoodlottigst.

6212 V. En wat zijn de gevolgen daarvan voor de gezinnen ?

A Die kunt ge u best voorstellen. Er zjjn ouders, die geheel leven van hetgeen do kinderen verdienen, ja voor het loon, dat de kinderen verdienen, gaan de ouders den geheelen dag naar de herberg. Dit demoraliseert op don duur.

6213 V. Is het drankmisbruik bij de fabrieksarbeiders sterker dan bij personen uit dezelfde klasse maar die niet op fabrieken werken ?

A. Ik ken een soort van personen, die meer drinken, dat zjjn de sjouwers, de zakkendragers en do lieden die op ¹ do kaden loopen

0215. V. Indien gij don toestand van de fabrieksbevolking vergeljjkt met dien in vroeger jaren, is er dan vooruitgang of achteruitgang op te merken, op stoffelijk en moreel gebied ?

A. Zeker achteruitgang. Wanneer de werkman veel verdient, wordt er ook veel verteerd.

Ik heb in eene kleine nota aan den heer Ruys van Beorenbroek dat opgegeven De vrouw gaat naar den winkel en haalt kleedingstukken en eetwaren »op het boekjequot; zooals dat in de volkstaal heet, en moet dat duurder betalen dan anderen, die confrant betalen.

0210. V. Was dit vroeger minder sterk ?

i A. Ja.

tj-217. V. Is de zedelijke toestand dei-arbeiders slechter dan vroeger?

A. Ja, zeker; huwelijkstrouw kennen zij bijna niet meer; de plichten dei-kinderen jegens de oudlèrs vergeten zij ouk. Het wordt eene zeldzaamheid als de jongen of het meisje genoegen neemt met zakgeld zooals vroeger. Zij betalen den kost. en als het niet voldoende is, gaan zij weg. Zij zijn in den regel niet tevreden ; veel gevallen doen zich voor dat zij de moeder, die weduwe is, in den steek laten. Zij verkeeren met een meisje en verteren het geld liever zoo. Dat is wel wat beter in den laatsten tijd bij de meisjes, die gedragen zich wat fatsoenlijker, maar dat schrijf ik toe aan den invloed der daarvoor bestaande vereenigingen.

6218. V. Wat zijn dat voor vereenigingen?

A. De congregaties voor de labrieks-meisjes, waar deze gemoraliseerd worden. De verbetering daardoor in den laatsten tijd is aanmerkelijk.

6219. V. Dus u acht het nuttig dat dergelijke vereenigingen bestaan en de arbeiders niet aan zich zelf worden overgelaten ?

A. Ja, ook voor de andere arbeiders vind ik ze in het algemeen nuttig. Wij hebben in Maastricht het voorbeeld voor oogen. Er is daar een spaarbank opgericht, die van de Heilige Familie, voor de werklieden, en er zijn nu verschillende arbeiders die vroeger geen cent hadden en nu al een eigen woning bezitten. Dat werkt zeer moreel.

6220. V. Is dat de spaarbank die door rector Wijnen is opgericht?

A. Ja, dat zal wel zijn. Het geval doet zich voor dat de vrouw komt sparen achter den rug van den man, en de man achter den rug zijner vrouw, en verzoekt om er niets van te laten uitlekken. Dat werkt zeer moreel. Het eenige waar zij bang voor zijn, is dat het armbestuur achter hun sparen komt, omdat zij denken dan geen geneeskundige hulp en geneesmiddelen gratis meer te krijgen, terwijl wij integendeel juist het sparen in de hand werken als in ons eigen belang en in dat der moraliteit.

6221. V. Is het u bekend dat's zomers meer in de bank van leening wordt gebracht dan 's winters ?

A. Ja, dat zijn de zoogenaamde week-panden.

6222. V. Zijt gij in dat bestuur ?

A. Neen, als secretaris van hot armbestuur heb ik het moeten organiseeren, omdat er geen directeur was.

Er zijn van die zoogenaamde week-panden, die des Maandags inkomen en des Zaterdags gelost worden. Het getal ervan bedraagt 000 a 700 in de week, misschien nog meer.

6223. De heer Ruys van Beeren-broek: In de zomermaanden wordt veel meer ingebracht dan in de wintermaanden ?

A. Ja. Ik heb eens aan zulk een gezin gezegd: wat gij in de week op dat kleedingstuk krijgt, f 1,50 of f 1,75, zal ik u geven, maar dan moogt gij het niet meer naar de bank brengen, want

tij krijgt daar ook maar eens het be-rag en betaalt daar zooveel interest. Maar na eenige weken kwam dat kleedingstuk weder in de bank, en als ik de reden vroeg waarom zij het gedaan hadden, dan kreeg ik ten antwoord dat kleedingstuk hangt toch in de kast, waarom zou ik er mij niet mede helpen ?ij krijgt daar ook maar eens het be-rag en betaalt daar zooveel interest. Maar na eenige weken kwam dat kleedingstuk weder in de bank, en als ik de reden vroeg waarom zij het gedaan hadden, dan kreeg ik ten antwoord dat kleedingstuk hangt toch in de kast, waarom zou ik er mij niet mede helpen ?

6224. De heer Beelaerts van Blokland : Aangenomen eens dat de loonen verhoogd werden, voor hoeveel gezinnen per honderd meent gij dat zulk eene loonsverhooging een zegen zou wezen?

A. Zeer zeker voor de groote meerderheid.

6225. V Meent gij dat zij van die hoogere loonen een goed gebruik zouden maken ?

A. Dat is moeilijk met zekerheid te zeggen, maar allen zouden het voorzeker niet doen. Voor hunne moreele verbetering zou zulk eene loonsverhooging zeer zeker goed zijn. Nu antwoorden zij: »wat moet ik met mijn huisgezin met 70 of 80 centen per dag doen? Wanneer wij niet te eten hebben, moeten wij ons goed naar de bank van leening brengen.quot; Maar wanneer zij meer verdienen, dan vervalt hun argument, en als zoodanig reken ik loonsverhooging reeds als een weldaad.

6226. V. Meent gjj dus, dat de loonsverhooging, die sedert 1870 heeft plaats gehad, ten gunste van de arbeidersbevolking heeft gewerkt ?

A. Dat kan ik niet zeggen, want de

geldswaarde is gedaald ; zij krijgen voor een gulden niet meer wat zij er vroeger voor kregen. De loonsverhooging houdt geen gelijken tred met de verlaging van de geldswaarde.

6-227. V. Rekent gij, dat de werkman met het loon dat hij thans verdient, minder goed kan rondkomen dan in '1870 het geval was met het loon dat hij toen verdiende ?

A. Alles ia verhoogd door de verlaging der geldswaarde. De man, die vroeger 5ü cents huur voor eene kamer betaalde, moet nu f 1 betalen.

6228. V. Dus de huishuur en de prijs der levensmiddelen is verhoogd ?

A. Ja, want dit jaar, nu de prijs van aardappelen en brood, de levensmiddelen van den werkman, verminderd is, is een exceptioneel jaar.

6228. De heer Van der Sleyden : Zooeven is over het misbruik van drank gesproken : speelt het bier daarbij ook eene rol, ten kwade omdat van dien drank evengoed een overmatig gebruik gemaakt wordt, of ten goede omdat menigeen die bier drinkt zich onthoudt van sterken drank? Of wel, is het gebruik van bier niet zoo doorgedrongen, dat gij niet kunt zeggen dat het eene groote rol speelt ?

A. Het bier speelt eene groote rol. Waar bier wordt gebruikt, wordt jenever niet gebruikt.

6222. V. Gij bedoelt dus eene rol ten goede ?

A. Ja.

6230. V. Weet gij daaromtrent geene bijzonderheden mede te deelen ?

A Neen, maar ik weet dat het gebruik van bier veel minder nadeelig werkt dan dat van jenever; en ook dat dc biergebruikers minder verteren. Maar geheel de dronkenschap tegengaan, dat doet het bier toch niet.

6231. V, Als ik u wel begrijp, heeft het gebruik van bier minder treurige gevolgen dan het gebruik van sterken drank: maar zijn er toch geen gezinnen bekend waar misbruik van bier wordt gemaakt ?

A. Zeker. Men kan zich evengoed bedrinken aan bier als aan jenever, maar op lange na niet in die verhouding.

6232. De heer Baliliuaun; De getuige heeft zooeven medegedeeld, dat er arbeiders zijn in de fabriek van de firma Regout, die wonen in woningen, welke behooren aan een der heeren Regout.

A. Ja.

6233. V. Behooren die aan een der heeren Regout in privé ?

A. Ja, aan den heer Pierre Regout, en aan den heer Louis Regout, lid der Eerste Kamer. Zij bouwen in hun privé en maken gebruik als lid der firma Regout, om die menschen te dwingen daarin te wonen.

6234. De Voorzitter : Is er nog het een of ander bij u opgekomen, dat ge zoudt willen uiteenzetten ?

A. Ik weet waarlijk niet wat.

6235. V. Gij hebt ook al veel medegedeeld, dat belangrijk was.

A. Uier is de lijst, die ik nog niet heb kunnen overleggen, namelijk van de fabrieksarbeiders die in het Gebrek-kigen-Huis verpleegd worden.

6236. De heer Ruys van Beeren-broek : Wanneer begint het verstrekken van geneeskundige hulp waarvan gij straks gesproken hebt 'aan de gezinnen ?

A. Terstond na het aangaan van het huwelijk. Het is voorgekomen dat eene jonggetrouwde vrouw geneeskundige hulp en geneesmiddelen kwam vragen ; op mijn aanmerking dat zij pas gehuwd was, antwoordde zij: «Neen, mijnheer, reeds Woensdag,quot; en dat was Woensdag van de vorige week Zulke lieden zijn gewoonlijk het meest eischend, zij meenen dat hulp gegeven moet worden. Gij begrijpt echter. Mijne Heeren, dat weigeren van geneeskundige hulp en geneesmiddelen moeilijk is, men denkt steeds aan de gevolgen en vreest voor zelfverwijt. De volksmeening is dat men recht op de hulp hooft. Het gaat zelfs zoo ver: het armbestuur heeft een kleinen akker waarop steeds gestolen wordt, want, zegt men, die akker ia van ons, van de armen.

6237. V. Hoe gaat het verder met zulke gezinnen?

A. Aanvankelijk ontvangen zij slechts geneeskundige hulp en geneesmiddelen; hot verleenen van onderstand geschiedt pas bij ziekte, wanneer niet genoeg uit de beurs wordt verstrekt. Dan is het volstrekt onvermijdelijk, en alleen in dit geval geven wij.

0238. V. Wut is u bekend van het Maandaghouden ?

A. Uaarraede begint men Zondagnamiddag en gaat er mede voort tot Maandagavond, gedurende dien tijd hoort men niets dan razen en tieren.

0239. V. Gij hebt gesproken van het in de winkels op krediet koopcn, waardoor de waren duurder worden; welke is uwe meening omtrent den dag waarop het loon het verkieslijkst zou kunnen worden uitbetaald?

A. Eene uitbetaling per week ware beter, dan behoeft het krediet niet zoo lang te duren.

6240. V Welke dag ware te verkiezen ?

A. Ik geloof dat het beter zou zijn midden in de week dan in het laatst van de week, met het oog op den volgenden Zondag en Maandag.

0241. De heer Van Alpheii: Het schijnt gebruikelijk te zijn om de 14 dagen het loon uit te betalen. Wordt dan werkelijk het volle loon uitgekeerd, of wordt er nog wat afgehouden?

A. Er blijft altijd 14 dagen werkloon staan.

0242. De Voorzitter: Bij welke fabriek ?

A. Van de firma Regout is het mij bepaald bekend.

0243. De loonen worden dus berekend per veertien dagen, maav de laatste veertien dagen worden niet uitbetaald ?

A. Ja. Men laat altijd veertien dagen loon staan, dat heet «pengeld''. Dat is ook bij meer werken het geval, om de werklieden in de hand te hebben. Wanneer zij onverwacht vertrekken, verbeuren zij hun geld.

0244. De heer Van Alphen : Bestaat te Maastricht ook het misbruik om gedeeltelijk met bons te betalen, of geschiedt de uitbetaling geheel in geldquot;?

A. Neen, niet met bons, maar in geld. Maar hoewel het op fabrieken verboden is, dat een beambte een winkel houdt, heeft toch wel plaats, dat een broeder of een zuster van beambten winkel houden, waar de werklieden mo-raliter gedwongen zjjn te koopen. Dus indirect wordt er door de beambten winkel gehouden.

0245. De Voorzitter: Hebt gij nog iets mede te deelen?

A. Ja, omtrent de toepassing van de wet op den kinderarbeid. Ik woon dicht bij het kanaal van Maastricht naar Luik. De schepen moeten daardoor heen getrokken worden. En dan is het hartverscheurend te zien welke kleine kinderen de schippers gebruiken om de schepen voort te trekken. Ik moet het hoofd afwenden als ik het zie. Dat is wel een bewijs dat er niet altijd floor de politie op de uitvoering van de wet gelet wordt.

0240. V. Dat is dan toch anders wel een arbeid die te zien valt?

A. Ja zeker. Die schepen worden gesleept met een riem over de borst. Het is al hard meisjes en vrouwen te zien trekken, maar het is vreeselijk die kleine kinderen zoo te zien werken.

0247. De Voorzitter: Ik dank u voor de gegeven inlichtingen. Uw verhoor is ten einde.

F Marckx.

Verniers van der Lueff, Voorzitter. Goeman Boroesius, Onder- Voorzitter. Beelaerts van Blokland.

Ruvs van Beerenbboek.

Verhoor van den heer H. A. .Ilciscn-liofcn.

(Verkort.)

(ï'248. V. De Voorzitter : Mag ik uw voornaam, naam, beroep, ouderdom en woonplaats weten ?

A. Heinrich August Meisenhofen, oud 38 jaar, inspecteur van politie te Maastri (j,ht.

6240. V. Zijt gij al lang in die betrekking?

A. Circa IS jaar; eerst 11 jaar in Amsterdam en na dien tijd in Maastricht.

6256. V. Ik begrijp dus, dat .gij ons, wat Amsterdam betreft, geen mededeo-lingen doen kunt.

A. Neen.

6259. V. Laat ons dan overgaan tot Maastricht. Gij zult zeker beter op de hoogte van de toestanden daar zijn. De Heer Ruys van Beerenbroek heeft u een staat van al de fabrieken en werkplaatsen gegeven, ook van die van kleineren omvang die niet bepaald onder de groote industrieën behooren. De lijst is getrokken uit de registers van het patent. Gij hebt het verzoek gekregen om al die werkplaatsen en fabrieken te inspec-teeren, niet waar?

A. Ja.

6260. V. Die staat had eenigen omvang ; hoeveel werkplaatsen stonden er op die lijst?

A. Circa 360.

6261. V. De heer Ruys van 1'eeren-broek heeft dus een staat gemaakt van ongeveer 360 fabrieken en werkplaatsen te Maastricht, heeft u die lijst ter hand gesteld en gij hebt al die fabrieken en werkplaatsen geïnspecteerd ?

Van Alphen.

Van der Sleyden.

hel nr.

J. D. Veegens, Griffier.

A. Ja.

6202. V. Met wie ?

A. Met den hoofdagent Quakx en den agent Eibers.

6263. V. En hebt gij bij die gelegenheid aanteekeningen gemaakt omtrent den toestand, de inrichting van de lokalen. van de verdiepingen, van de wijze van verlichting, van het meerdere of mindere gevaar voor brand, van de voorzorgsmaatregelen te dien opzichte, van de middelen van ventilatie, van den toestand, van de kracht en den aard 'van de stoomwerktuigen, het getal van de werklieden, hun leeftijd en geslacht, de jongere werkkrachten, jongens en meisjes? Ook hebt u opgenomen in iedere inrichting den werktijd en den aanvang, den rusttijd, den etenstijd en het einde ?

U hebt ook opgenomen de loonen, en de vraag onderzocht of er werd over-' gewerkt en op Zondag gewerkt, alsmede of er ook werktuigen waren die alleen door jongens of meisjes bediend werden, terwijl u te gelijk uw oog heb laten gaan over de vraag of ook overmatige arbeid van jongens of meisjes in een van die inrichtingen wordt gevorderd.

Is dat niet de taak geweest, die de heer Ruys u heeft opgedragen en die gij in al die 360 inrichtingen in gemoede en naar uw beste weten hebt volbracht ?

A. Ja.....

6274. De heer Ruys van Rperen-broek. Werd er somtijds geklaagd dat er jonge kinderen beneden de 12 jaren in de fabrieken werkten, zoodat er aanleiding zou bestaan hebben om op strenger toezicht op de naleving van de wet van 1874 aan te dringen?

A. Neen. Slechts eens is het mij voorgekomen dat gedurende een kermis

een kuustenmakor kunsten met kinderen beneden dien leeftijd wilde vertoonen. Ik heb hem laten waarschuwen dat dit niet gebeuren mocht en de man heeft gehoorzaamd.

6275 üe Voorzitter; Wordt er van den arbeid van aankomende jongens en meisjes van 12—16 jaren veel gebruik gemaakt in die rubriek van kleine fabrieken en werkplaatsen, die gij in de laatste weken onderzocht hebf.

A. Er werkten veel van die aankomende jongens en meisjes, maar de arbeid was nergens te zwaar....

6284. V. Hoe is de toestand van de kleine fabrieken over het algemeen?

A. Bevredigend. Er zijn wel lokalen, die gevaarlijk zjjn, maar de menschen kunnen althans bij dag gemakkelijk wegkomen. Op de drukkerij van den Courier zijn werkplaatsen boven elkander, maar de werklieden kunnen gemakkelijk wegkomen.

6285. V. Dus de meeste werkplaatsen zjjn goed ?

A. Ja, maar meerdere zijn voor verbetering vatbaar. Gegronde redenen tot klachten zijn er niet; er zijn ook nieC te veel menschen op een zaal.

6286. V. Gij zijt vroeger te Amsterdam geweest, en eerst sedert een jaar of zeven a acht te Maastricht. Daardoor zijt gij in contact geweest in beide gemeenten met de werkende klassen. Hebt gij ook eenig onderscheid opgemerkt bij de bevolking van die beide plaatsen bij het optreden van de politie ?

A. Dan zijn de Maastrichtenaars beter dan de Amsterdammers. Als men te Maastricht op eene aangename wijze optreedt, zijn zij niet ruw of onbehouwen, natuurlijk op eene enkele uitzondering na. In Amsterdam daarentegen zijn de lieden veelal brutaal en lastig en willen niet naar goeden raad luisteren.

6287. V. In Maastricht is dit dus in het algemeen het geval niet?

A. Neen. In Maastricht heeft een klein oproertje plaats gehad door 3- a 400 man, die de glazen ingooiden. Wij zijn toen uitgerukt en alles was in een kwartier afgeloopen; wij verzochten de nieuwsgierigen om naar huis te gaan, ten einde ongelukken te voorkomen. Het hangt er veel van af hoe men de menschen aanspreekt.

6288. V. Gij spreekt van een klein oproer, bedoelt gij daarmede het oproertje van verleden jaar?

A. Ja.

6289. V. Wie waren daarbij betrokken?

A. De glasblazers.

6290. V. Van de firma Regout ?

A. Ja.

6291. V. Hebt gij opgemerkt dat er nog iets anders achter zat bij dat oproer ?

A. Neen, de een had den ander mede-gesleurd : het betrof de quaestie van de loonen; men heeft daar een relletje van gemaakt, maar toen men de ruiten begon in te gooien, zijn wij pas opgetreden.

6292. V. Is het u bekend dat van socialistische zijde getracht is om te Maastricht vereenigingen op te richten ?

A. Men heeft het getracht, maar dat is nu geheel afgeloopen.

6293. Op welke wijze?

A. Men zag dat de menschen er geen ambitie in hadden; in de zoogenaamde vergaderzaal werden de socialisten uitgejouwd.

6294. V. Waar kwamen die socialisten van daan?

A. Aan het hoofd stond zekere Viegen, lid van den Haagschen bond. In het begin had hij nog al aanhang, maar latei-kwamen de menschen meer uit aardigheid.

6295. V. En toen?

A. Verder hadden zij geen steun.

6296 V. Hebben die personen nog aanhang ?

A. Neen. Viegen is naar den Haag vertrokken, zooals men zeide om werkzaam gesteld te worden op de drukkerij van den heer Domela Nieuwenhuis.

6297. V. Wat weet gij van het drankmisbruik onder de Maastrichtsche bevolking en speciaal onder fabrieksarbeiders ?

A. Dat is tegenwoordig niet erg ten gevolge van de slappe tijden; er wordt niet veel verdiend. Des Maandags komt het nog al voor. maar dan hebben wij meer last van de buitenmenschen, die maken meer misbruik van sterken drank.

6298. V. Hebt gij daar veel last van?

A. Ja, maar dan gaan zjj zonder genade

de poort uit.

6299. V. Op welke uren worden de herbergen gesloten ?

A. De mindere herbergen om 11 uur. De andere herbergen, waar de menschen, die laat van hun werk komen en die bedaard zitten te kaarten of te domi-neeren en die het ons niet lastig maken, maken wij het ook niet lastig en die kunnen wat langer open blijven.

6300. V. Hebt gij met die mindere herbergen veel last?

A. Vooral met feestelijkheden, met het carnaval, dan blijven de herbergen langer open.

6301. V. Wat wordt er meestal gedronken, jenever of bier?

A. Meestal Maastrichtsch bier.

630'2. V. Wanneer wordt er jenever gedronken ?

A. Des morgens.

6303. V. Als de werklieden van het werk komen?

A. Ja, of daarna,

6304. V. Wanneer zijn de herbergen des morgens open?

A. Des winters, om 6 uur.

6305. V. En in den zomer?

A. Vroeger, 5 uur, half zes.

6306 V. Dat is dus vóór het openen van de fabrieken?

A. Ja, en vóór het aangaan van de verschillende ambachten.

6307. V. En gaan velen jenever drinken voor zij naar de fabriek gaan?

A. Velen, velen ook niet; wel de glasblazers en slijpers, maar de anderen in het algemeen niet.

6308. V. Het fabrieksvolk gaat dus in den regel niet naar de herbergen?

A. Wel als zij van de fabriek komen, dan nemen zij een hapje, maar gaan zij spoedig weer weg. Het zijn geen plakkers, want zij hebben weinig tijd om te eten.

6309. V. U zal ook wel iets bekend zijn van de danshuizen en welken invloed zij op de moraliteit hebben.

A. Die keuren wij allen af.

6310. V. Hoe staat het daarmede ? Wie komen daar.

A. Aankomende jongens en meisjes; die meisjes drinken daar dan wat, worden opgewonden, loopen naar buiten en dat is lang niet goed voor de zedelijkheid.

6311. V. Daar komen dus kinderen?

A. lt;Tji

6312. V. Van welken leeftijd?

A. Wel van 15, 16 jaar.

6313. V. Blijven die danshuizen lang open of ook tot elf uur?

A. Zondags tot elf uur.

6314. V. Hebt gij wel eens last met de sluiting daarvan?

A. Ja, met kermis en vastenavond, maar anders niet.

6315. V. Gij hebt behalve dien staat waarover wij zooeven reeds gesproken hebben, nog op mijn verzoek onderzocht en daarvan opgemaakt een staat van de arbeiderswoningen en verblijven met het oog op den welstand en de gezondheid van de arbeidende klasse. Die staat omvat ongeveer 200 woningen, die gij met denzelfden hoofdagent Quakx, en den agent Eibers hebt bezocht.

Kunt gij ons in weinige woorden den indruk weergeven dien deze woningen op u hebben gemaakt?

A. De huizen in het Quartier Amilie en achter de papierfabriek zijn regelmatig ingericht.

6316. V. De eerstgenoemde zijn voor rekening van den heer Pierre Regout opgericht ?

A. Ja. Zij zijn zeer doelmatig. Die op den Boulevard hebben twee kamers en een bovenkamer, zolder en afzonderlijk privaat. De hoekhuizen zijn grooter en dus iets duurder.

6317. V. En de woningen waar overigens de werklieden wonen, hoe zijn die?

A. Die in de Pompenstraat zijn zeer slecht.

6318. V. Neen, in het algemeen bedoel ik.

A. In het algemeen gaat het nog al, op enkele uitzonderingen na.

6319. V. U zult wol kunnen beschrijven hoe zulk een arbeiders-gezin is gehuisvest. Hoe woont zulk een gezin?

A, Men heeft er die met vrouw en 6 kinderen op een kamer wonen.

6320. V. Zijn dat dan ruim verlichte vertrekken ?

A. Neen, vele zijn klein en bedompt, vooral in de Pompenstraat.

6321 V. Hoeveel wordt voor één zoo'n kamer betaald?

A. Gemiddeld 60 cent per week. Dan eens wat meer, dan wat minder . . . .

6338. De Voorzitter: Hebt gij nog iets mede te deelen, dat ons van nut ] kan zijn ?

I A. Neen.

CbS'J. V. Dan bedankt de Commissie u voor al den arbeid dien gij in de laatste weken voor haar hebt verricht, en voor uwe mondoJinge mededeelingen.

Meisenhofen.

Verhoor van den heer W. Qnakx.

(Verkort.)

6340. V. Mag ik uw naam, voornaam, betrekking, ouderdom en woonplaats weten ?

A. Wilhelmus Quakx, hoofdagent van politie te Maastricht, oud 42 jaren.

0341. V. Hoelang zijt gij te Maastricht bij do politie?

A. Tk ben aangesteld '24 September 1866 als agent van politie.

C340. V. Gij hebt met den inspecteur van politie Meisenhofen ruim een 300tal kleinere fabrieken en werkplaatsen bezocht, niet waar?

A. Ja,

6347. V. Gij hebt dat werk altijd te zamen verricht en kunt ons dus niets mededeelen wat de heer Meisenhofen niet heeft kunnen zeggen ?

A. Neen, dat zal wel hetzelfde blijven.

6372. V. Dus gij hebt in hot algemeen in de fabrieken en werkplaatsen, die gij met den heer Meisenhofen in grooten getale bezocht hebt, nergens misstanden gevonden ?

A. Neen ?

6373. V. Kunt gij ook iets mededeelen omtrent het misbruik maken van sterken drank ?

A. Dat gebeurt wel eens, als het traktement is geweest.

6376. V. Dus ééns in de veertien dagen ? Nu dat maakt dan de controle gemakkelijk ?

A. Jawel.

6377. V. Daar geen van de heeren iets meer te vragen heeft, is uw verhoor afgeloopen.

VV. Quakx.

Verhoor van den Heer H. J. Eibers.

(Verkort.)

6378. V. Wilt gij zoo goed zijn uw naam, voornaam, beroep en woonplaats op te geven?

A. Hermanus Johannes Eibers, agent

van politie te Maastricht, oud 35 jaar...

6384. V. Gij hebt intusschen in de laatste weken misschien wel eenigerlei kennis opgedaan van fabrieken en werkplaatsen ?

A. Ja, Mijnheer de Voorzitter.

6385. V. Welke bijzondere aanleiding hebt gij daarvoor gehad?

A. Óp verzoek van den heer Ruys van Beerenbroek en van den inspecteur van politie hebben wij een onderzoek ingesteld door de geheole stad. Die kennis omtrent den toestand van den werkman bezat ik vroeger ook, maar toch niet in het bijzonder als thans.

6386. V. Gij kendet dus niet zoo in het bijzonder die ongeveer 300 fabrieken en werkplaatsen te Maastricht, die gij met Meisenhofen en Quakx bezocht hebt. Dit waren alle fabrieken van eenigs-zins kleiner kaliber; de groote industrie lag buiten uw kader?

A. Ja.

6387. V. Hebt gij bij dat onderzoek dingen opgemerkt die gij ons wenscht mede te deelen, of begrijpt gij dat alles daaromtrent reeds medegedeeld is door Meisenhofen en Quakx ?

A. Ja, ik meen dat die voldoende inlichtingen daaromtrent gegeven zullen hebben.

6395. V. Maar ge zeidet zooeven, vroeger eene betrekking op de fabriek te hebben gehad. Is dat niet zoo?

A. Ik ben 7 jaar lang geëmployeerd geweest op de fabriek van de firma Regout. eerst als opzichter in de faïen-cerie en daarna als bureaulist, belast met administratie.

6396. V. Van wanneer dagteekent die arbeidstijd ?

A. Ik ben van Februari 1877 af tot Januari 1884 werkzaam geweest, eerst als opzichter in de faïencerie, ik meen vier jaren, en daarna op de bureaux.

6397. V. Waarom zijt gij vertrokken ?

A. De reden heeft men mij niet opgegeven, maar ik meen dat het wegens suppressie van geëmployeerden en om bezuiniging was.

6398 V. Wat waart gij vroeger?

A. Onderofficier bij het 8ste regiment infanterie.

6399. V. Hadt gij geen opleiding voor het fabriekswezen gehad ?

A. Neen.

6400. V. Zijt gij dus vun onderofficier geplaatst als opzichter in de afdeeling faïencerie ?

A. Ja, en bleef dat tot 1881, toen ik bureaulist werd bij dezelfde afdeeling en het bleef tot 1884. Toen ben ik bjj de politie geplaatst.

6401. V. Wat verdiendet gij als b u-reaulist ?

A. f 55 per maand.

6402. V. En bij de politie?

A. f 500 per jaar met vrije woning en kleeding.

6403. Hadt gij als bureaulist vrije woning ?

A. Neen. f 55 per maand, zonder meer.

6404. V. Verliet gij de fabriek omdat u den dienst werd opgezegd ?

A. Ja, ik kreeg drie maanden tijds om mij van eenc andere betrekking te voorzien, met vermelding dat eene sup-pvessie van employés zoude plaats hebben.

6405. V. Had die suppressie inderdaad plaats ?

A. Ja, mijne betrokking werd opgeheven.

6406. V. De aangegeven reden achttet gij dus juist?

A. Ja.

6407. V. Met andere woorden, er stak niets achter ?

A. Neen.

6408. V. Gij zijt dus als vrienden gescheiden ?

A. Zeer zeker.

6409. V. Hadt gij als bureaulist niet meer met het werkvolk te maken ?

A. Betrekkelijk.

6410. V. Hoe dan ?

A. Ik was ook belast met het opschrijven van het gemaakte werk en met het surveilleeren van het werkvolk of het behoorlijk 5 minuten na 12 uur de fabriek verliet.

6411. V. Dus de berekening van het loon dat ieder verdiende, had door u plaats ?

A. Ja.

6412. V. Was dat alles loon op stuk ?

A. Ja, de faïenciers werken per stuk,

maar er waren ook in dagloon, men-schen, die het werk dat op de ateliers gevormd en gemaakt was naar de droog-kamer brachten, waar het uitgezocht moest worden, om het dan naar de

ovens te brengen om gebakken te worden,

6413. V. Als bureaulist hadt gij met het toezicht op de werkzaamheden zeiven niets te maken ?

A. Neen.

6414. V. Dus in de laatste periode van uw zijn op de fabriek hadt gij persoonlijk daar niets mede te doen ?

A. Neen.

6415. V. Werden de loonen door u berekend, altijd uitbetaald conform uwe berekening? ondergingen de cijfers geen verandering, ontvingen de menschen inderdaad zooveel guldens en centen als zij volgens uwe berekening moesten ont vangen ?

A. Ja, als er geen aftrek werd gemaakt.

Als bij voorbeeld de rekening werd gesloten op vandaag, zoodat de quin-zaine ten einde was, dan maakte ik de rekening op en daar werd geen verandering in gemaakt.

6418. V. Dus dat geld werd uitbetaald ?

A. Ja, ten volle.

6419. V. Gij zeidot aanstonds, er had wel eens aftrek plaats, wat bedoeldet gij daarmede ?

A. Ik zal het u zeggen. De quinzaine loopt van 1 tot en met den 15den van do maand, het werk dat in dien tijd gemaakt was, werd den 16den door mij opgeschreven en uitgerekend Als alles nu bij elkander was geteld, werd wel eens gezegd, dat is te hoog en dan werd er afgetrokken.

6422 V. Dus de zaak komt hierop neer, als ik het goed begrijp — als ik het verkeerd zeg, moogt gij mij in de rede vallen — dat in uw tijd prompt en tot den laatsten cent toe aan de menschen het loon werd uitbetaald, dat zjj in de afgeloopen quinzaine naar den vooraf vastgestelden standaard verdiend hadden en wel juist zooals hot door u was uitgecijferd, maar vonden de fabrikanten in de uitkomsten van uwe becijferingen, in het loon dat men zag dat die menschen verdienden, wel eens aanleiding om te komen tot eene vermindering van het tarief. Heb ik dat goed begrepen ?

A. Ja, er werd toen ter tijd, omdat mijnheer Louis er sterk tegen was, aan de menschen weinig amende gegeven.

6423. V. Op die boete-quaestie komen -wij straks. Maar wat gaf dan aanleiding om dien standaard, dat tarief te gaan verminderen ? Gij zult zeggen dat dit een onnoozele vraag is, want dat de aanleiding niet anders was, dan dat de fabrikanten begrepen, dat zij het werk voor minder gedaan konden krijgen?

A. Dat de prijzen te hoog stonden

6424. V. Dat zij het dus met minder afkonden, niet waar?

A. Ja.

6425. V. Dus de zaak komt eigenlijk hierop neer, dat als gaandeweg de werkman door harder te werken met zijn stukwerk, wat naar boven kwam met zijn loon, dan begrepen de fabrikanten dat dit eene aanleiding was om het tarief wat te veranderen, zoodat die hoogere totaal-som van het loon weer naar beneden ging ?

A. Ja, dat zij weer harder moesten werken om te komen tot dezelfde totaal-verdienste.

6426. V. üij hebt straks gezegd — en ik heb u toon niet in de rede willen vallen, want dan zouden wij in de war hebben kunnen geraken — het loon werd in mijn tijd gerekend per quin-zaine. vroeger bij de maand ?

A. .Ia.

6427. V. Hebt gij dus die manier van uitbetaling per maand niet bijgewoond ?

A. Jawel, ik heb gemaakt dat de verandering plaats greep. Toen ik op het bureau was, is dat gewijzigd. De hoeren vroegen of ik kans zag om do zaak in orde te brengen. Het was veel werk, maar ik heb gezegd mijn best te zullen doen. Toen heb ik alles per quinzaine berekend en betaald, en zoo is het gebleven.

6428. V. Stondt gij alleen voor dat werk ?

A. Ja.

6429. V. Dus gij hadt uw handen vol ?

A. Ja, er was veel werk.

6431). V. Als er nu eens iemand naast u was geplaatst, zou het dan niet mo-

felijk zijn geweest om het loon per acht ajjen uit te betalen?elijk zijn geweest om het loon per acht ajjen uit te betalen?

A. Dat heb ik voorgeslagen.

6481. V. Waarom?

A. Omdat het gemakkelijker is,

6432. V. In welk opzicht ?

A. Vroeger kreeg ik mijn geld ook bij de maand en nu bij de week; maar het is voor den werkman veel meer profijt als hij per week wordt betaald.

6433. V. Dus gij weet uit ervaring dat het voor den gang van het huishouden, voor de dagelijksche behoeften van het werkmansgezin, heel wat gemakkelijker en beter is ? en dat het belang daarvan zeer bepaald medebracht dat dio men-schen met de week betaald werden?

A. Ja.

6434. V. .Met het oog daarop en uit overtuiging dat daarmede inderdaad het belang van den werkman zou bevorderd worden, hebt gij toen voorgesteld om het loon bij de week uit te rekenen. Dan hadt gij misschien een weinig hulp moeten hebben?

A. Ja, of men had mij van eenig ander werk kunnen ontslaan

6435. V. Ei' was dus voor den gang van het fabriekswerk geen enkele reden, die het onmogelijk maakte om die menschon bij do week hun loon uit te betalen ?

A. Neen.

6436. V. En wat zeiden de heeren ?

A. Zij hebben mij niet geantwoord.

Men had de zaak ook kunnen vinden door de werklieden bij voorbeeld een voorschot per week te geven.

6437. V. Men wist natuurlijk ongeveer wat die menschen verdienden en men had op eene voorzichtige manier, om niet in voorschot te komen, want dat zou een onredelijke eisch zijn tegenover den fabrikant, de werklieden bij wijze van a compte aan het einde van de eerste week oen gedeelte van het vermoedelijke quinzaine-loon kunnen uitbetalen ?

A. Dat zou zeer goed gegaan zijn. De patroons hadden er nooit geen kwaad bij gekund, want het werk dat zij vandaag verrichtten bleef staan tot den volgenden dag.

6438. V. Men had dus die menschen iets minder dan de volle helft van hun loon kunnen betaald hebben en zoodoende gemakkelijk aan hun verlangen kunnen te gemoet komen. Gij ondervindt het in uwe tegenwoordige betrekking zelf, dat het voor het huishouden zooveel beter is het geld per week te ontvangen ?

A. Ja.

6439. V. Maar gij hebt uw denkbeeld door de patroons niet uitgevoerd kunnen krijgen ?

A. Neen.

6440. V. Wanneer gij nu op den 16den van de maand uitgerekend hadt hoeveel elk uwer faïenciers van den Isten tot den 15den verdiendt hadt, werd hun dat loon dan op den 17den uitbetaald ?

A. Neon.

6441. V. Waarom niet?

A. ümdat de rekening niet op den 16den klaar kon wezen.

6442. V. Wanneer werden zij dan uitbetaald ?

A. Op het laatst van de tweede quin-zaine.

Als de eerste quinzaine liep van 1 tot 45 en de tweede van 16 tot 30 of 31, dan kregen zij den SOsten of SI sten het geld, dat zij in de eerste quinzaine van 1 tot 15 verdiend hadden.

6443. V. Dus vooreerst werden de raenschen benadeeld in het beleid van hun huishoudentje, doordien zij niet bij de week betaald werden; maar ook nog in de tweede plaats, gesteld dat de hee-ren wilden vasthouden aan dat stelsel om per quinzaine te rekenen, werden zij beschadigd doordien eerst na nog eens 14 andere dagen de betaling plaats had van hetgeen reeds in de eerste 14 dagen vervallen en verschenen was?

A. Ja.

6444. V. Had het volk soms eene eigenaardige benaming voor die betaling per quinzaine ? Hoe noemden zij de dagen dat de heeren het geld in handen hadden?

A. Pen-dagen, omdat er zooveel tijd was gegeven om de rekening op te maken,

6445. V. Gij hebt straks iets gezegd van de boeten. Vertel daar nu eens wat van?

A, Toen ter tijd werd een man, die aan het fabrieksreglement niet voldeed of zich te buiten ging, gestraft met een halven of een heelen franc boete. Het is in mijn tijd ook gekomen, dat, als er in een faïencier wat veel zat, zoodat ^hi) een dag mankeerde en dit twee of drie dagen in de maand gebeurde, hij 5 percent boete kreeg, en dat geld verviel aan de ziekenkas.

6446. V. Was er een reglement op-die boeten ?

A. Neen.

6447. V. Werd dat dan zoo uit de hand beslagen ?

A. Zij werden dan op het bureau geroepen en hun werd gezegd: gij hebt deze week of quinzaine weder gemankeerd ; ge hebt 5 percent korting.

6448. V. Wie zeide dat ?

A. Een der heeren.

6449. V. Was die 5 pet. dan eene soort van verrassing voor den patiënt, of wist hij het vooruit? Was die 5 pot. prix fixe ?

A Ja.

6450. V. Daarom vraag ik u nogmaals of er een reglement was?

A. Neen, wel een ongeschreven regel.

6451. V. Was die aan het volk inde praktijk bekend ?

A Ja.

6452. V. Werd weieens van dien regel afgeweken?

A. Als de menschen drie maanden eene boete hadden van 5 pet. hield het op.

6453. V. Kregen zij die boete voor drie maanden*?

A. Ja. of voor een of twee maanden.

6454. V. Wat hadden zij dan gedaan ?

A. Bijv. een halven of een heelen dag

weggebleven.

6455. V. De zaak was dus deze : omdat de man bijv. Maandag hield (wat voorzeker niet ordelijk en goed is) of geluierd had, werd zijn loon in de quinzaine met een halvon dag verminderd, want hij had minder gewerkt?

A. Juist.

6456. V. De fabrikant had dus geen geldelijke schade?

A. Neen, wat de man niet gemaakt had werd hem niet betaald.

6457. V. En nochtans beliep hij dan nog bovendien gedurende 1, 2 of 3 maanden eene boete van 5 pet.?

A Ja. en dat geld werd gestort in de ziekenkas.

6458. V. Was die periode van 3 maanden eene zaak van louter willekeur ?

A. Ja.

6459. V. Er was dus wel een regelmaat ten aanzien van de 5 pet., maar de periode was geheel willekeur ?

A. Ja.

0460. V. Had dat wegblijven van een of een halven dag invloed op het werken van jongens?

A. Dan bleven deze voor rekening van den weggeblevene.

6461. V. Deze werd dus in zijn geld gekort?

A. .Ia.

646*2. V. Dus ook te dien opzichte leed de fabriek geen schade?

A. Neen, niet het minst.

6463. V. üp welken dag van de week werd uitbetaald ? Was er een vaste dag voor'!

A. Het was zoodanig geregeld, dat het nooit op Maandag viel. Als b.v. de quinzaine verloopen was op Maandag, dan werd den vorigen Zaterdag uitbetaald.

6464. V. Waarom had men iets tegen hot op Maandag uitbetalen ?

A. Ja, omdat het een algemecne luier-dag is.

6465. V. Dus de gewone uitbetaling was aan hot slot van de tweede quinzaine, met vermijding van den Maandag?

A. Ja.

6466. V. Werd er nog meer van de rekening van die menschen afgetrokken?

A. Bij de draaiers ook 6 pet. machi-negeld.

6407. V. Vertel ons eens de geschiedenis van het machinegeld.

A. Dat was voor het gebruiken van dc machine, die den toer in beweging bracht, leder bordenmaker en ieder die het holle werk afdraait, moet dat op een toer doen, die met eene machine in beweging gebracht wordt. Daarvoor betalen zij (5 pet.

0468 V. Staat het aftrekken van die 0 pet. ook in verband met het invoeren van eene betere ventilatie?

A. Dat weet ik niet.

0409. V. Toen gij op de fabriek kwaamt, bestond toen dat heffen van die 0 pet. reeds?

A. ,Ta.

6470. V. Ik wil nog deze vraag doen uit uw bureautijd Bij al die aftrekkingen en kortingen bleef het loon dan toch van dien aard, dat de menschen er ordentelijk mede konden rondkomen, of was het zoo. dat al deden de menschen nog zoo (mn best, al werkten zij nog zoo hard, zij den kost voor hun gezin niet konden verdienen ?

A. De faïeneiers kunnen den kost wel verdienen.

0471. V. Dus die behoeven hunne vrouwen niet te laten werken? Zij kunnen genoeg verdienen ?

A. Ja, maar of ze zooveel kunnen verdienen, als zij voor hun onderhoud eigenlijk noodig hebben, dat weet ik niet, want hun werk is ongezond.

047-2. V. Gij zegt, het onderhoud, dat zij eigenlijk noodig hebben en rept daarbij van het ongezonde werk, verklaar dit nader, wat bedoelt gij daarmede?

A. Dat de faïeneiers, naar mijne meening, wel een beetje beter onderhoud mogen hebben dan een gewoon werkman.

0473. V. Gij meent dus, dat de faïeneiers bij hun ongezond werk een steviger en gezonder kost moeten bekomen dan een gewoon werkman moet hebben, bedoelt gij dat?

A. Ja.

6474. V. En nu twijfelt gij of hun loon wel hoog genoeg is om hun dat te verschaffen, zonder dat de vrouw medewerkt, is dat uwe verklaring?

A. Ja, dat is mijne verklaring. In mijn tijd werd het werk, dat gemaakt was tusschen den eersten en den laatsten der maand, opgeschreven, en den vierden uitbetaald, daarvóór was het den Ssten of den Oden.

0475. V. Was het loon dat de faïeneiers verdienden in goede tijden belangrijk hooger ?

A. Ja, ik heb er gekend, hol vormers o. a. makers van bloempotten, koffiekannen en dergelijke die tot HO, 115 gulden per maand verdienden, maar wier vrouwen hoogstens 30 gulden per maand kregen om het huishouden te soigneeren.

0470. V. En wat gebeurde er met de 70 gulden die dan overbleven 1

A. Die werden verdronken en zoo, want men vindt er snaken onder.

6i77. V. Natuurlijk, en die snaken werken misschien niet eens alle dertig dagen van de maand?

A. Neen, als zij hoogstens 17 tot 20 dagen werkten was het veel, 6478. V. Zondags niet ?

A. Neen, nooit.

G47t). V. Maar zijn die goede cijfers later niet veel afgedaald?

A. Ja, er ia verschillende malen afgetrokken.

6480. V. Door de fabrikanten ?

A. Ja.

6481. V. Hoe lang houden die men-schen dat werk uit, die deze aardige verdiensten hadden?

A. Ik heb ze van verschillenden leeftijd gekend. Nu werkt er nog een man van 60 jaar; men heeft altijd excepties.

6482. V. Is dat eene exceptie?

A. Ja. 50, 60 jaar is eene uitzondering, in den regel zijn ze op tusschen de 30 en 40 jaar.

6483. V. Worden zij niet ouder ?

A. Neon, niet die van kindsbeen af faïencier zijn geweest.

6484. V. Worden die niet dan bij uitzondering ouder dan 30 of 40 jaar?

A. Neen.

6485. V. Dus wanneer beginnen zij te sukkelen? Een eindje in de dertig?

A. Men heeft er die als zij goed in de twintig zjjn al kortademig worden.

6486. Gij spreekt nu van monschen die van jongs af in het vak zijn. Van hoe jong bij voorbeeld ?

A. Vroeger was dat jonger dan nu. Ik heb er wel gesproken die met hun tiende jaar waren aangekomen.

6487. V. Die zijn dan in de twintig versleten 1

A. Tusschen de 30 en 40 jaar.

6488. V. Nu mogen zij niet onder de twaalf jaar aankomen ?

A. Niet onder de dertien.

6489. V. Maar de lieden waarop gij nu het oog hebt en die tusschen de 30 en 40 jaar weggaan, bedoelt gij daarmede lieden die met hun !3de jaar begonnen zjjn ?

A. Ja.

6490. V. Dus, gij zijt wel geen doctor van uw ambacht, maar dat komen aan de fabriek op het 13de jaar keurt gij dat goed of niet?

A. Neen, ten minste voor dit vak niet, het was beter als het wat later begon.

6491. V. Gaan zij er spoedig slecht uitzien ?

A. Ja, zeker.

Wanneer zulk een jongen in den militairen dienst gaat en hij komt later terug, dan herkent men hem niet meer zoo goed als hij er uitziet; maar wanneer hij weder eenigen tijd aan het werk is, dan krijgt hjj dezelfde kleur van vroeger terug.

6492. V. En wanneer de ziekte doorwerkt, en wanneer zij versleten zijn en ze niet meer kunnen arbeiden, wat gebeurt dan met hen?

A. Dan blijven zij te huis en trekken ziekengeld.

6493. V. Hoe lang duurt dat 1

A. Tot aan hun dood.

6494. V. Onverschillig hoe lang zij ziek blijven ? Weet gij zeker dat daarvoor geen termijn bestaat?

A. Neen; de meesten trekken tot aan hun dood een gulden per dag, de jongens minder.

6495. V. Hebt gij het niet bijgewoond dat, wanneer zij versleten raakten, men ze eenvoudig wegstuurde?

A. Dat herinner ik mij niet.

C496. V. Gij hadt eigenlijk meer te doen met de cijfers en rekeningen van hen die werkten, dan dat gij een oog kondt laten gaan over hen die niet werkten ?

A. Ja Ik moet er hier nog op wijzen dat een jongen, die op den toer komt, een gedeelte van zijn loon als leergeld moet afstaan. Oat bedraagt voor een leerling-holvormer en leerling-garneer-der 20 pet., en voor een leerling-afdraaier 10 pet.

6497. V. Maar is er op het stuk van dat leergeld niet eene zeer gunstige en verstandige bepaling genomen, namelijk dat het afgetrokken leergeld na een of twee jaren wordt terugbetaald als zij blijven, en dat zij het kwijtraken als zij weggaan ?

A. Het leergeld blijft eene benefice van den fabrikant.

6498. V. Dus is hetgeen ik zeg niet juist ? — A. Neen.

6499. V. Weet gij dat zeker

A. Ja.

6500. V. Werden de loonen in uw tijd en met uw weten uitbetaald in Hol-landsch geld ?

A. Ja, altijd.

6501. V. Nooit in Belgisch?

V. In mijn tijd niet. Wel werden de berekeningen in Belgisch geld gemaakt, en dan gereduceerd. De prijzen stonden in Belgisch geld.

0502. V. Hoeveel Hollandsch geld gaaft gij Toor den franc?

A. Dat ging volgens de reductie, f 47,50 voor 100 francs. Daar had men een tarief van.

6503. V. Bij het loon dat die menschen kregen werd geenerlei dwang of drang op hun uitgeoefend om hunne inkoopen daarmede te doen in bepaalde winkels 7

A. Ik heb er nooit van gehoord.

6504. V. Waren er geen bazen die misbruik maakten van iets van dien aard 7

A. Ook daarvan heb ik nooit gehoord.

6505. V. Mochten de bazen winkels houden ?

A. Naar mij bekend is, niet.

6506. V. 't Is bovendien een verbod, dat gemakkelijk te overtreden is 7

A, Ja.

6507. V. Vóór 1884 zijt gij vier jaren in de fabriek zelve geweest. Dat was dus een geheel ander werk?

A. Ja, maar het was gemakkelijk; ik was opzichter.

6508. V. Wat deedt gij dan ?

A. Opzicht houden over de werklieden en over het werk dat zij maakten, nagaan of dat aan de vereischten voldeed; en dat was nog al lastig.

6509. V. Waarom ?

A. Omdat het moeilijk voor hen was een stuk juist nauwkeurig te maken volgens het model dat zij voor zich hadden.

6510. V. En als het daar niet mede overeenstemde, wat gebeurde er dan ?

A. Dan werd er aanmerking op gemaakt, en het werk soms afgekeurd en vernietigd.

6511. V. Voor rekening van den werkman?

A. Ja.

6512; V. Moest hij dan eene bonificatie geven voor de grondstof?

A. Neen, want het stuk was nog ongebakken en de grondstof kan voor iets anders gebruikt worden.

6513. V. Hadt gij den heelen arbeid der faïenciers onder uw opzicht ?

A. Slechts een gedeelte : de afdraaiers-partij.

6514. V, Ge hadt dus alleen te doen met de stukken die gemaakt waren om te bakken, maar niet met het bakken zelf?

A. Neen.

6515. V. Maar ge wist toch hoe het bakken ging?

A. Ja,

6516. V. Vertel ons dat eens.

A. Als een afdraaier een stuk werk krijgt van een persman, moet hij het zoodanig laten worden dat hij het kan afdraaien.

Nadat het afgedraaid en goedgekeurd is wordt het op rayons gesteld, opgeschreven en naar de droogkamer gebracht. Daarna wordt het onderzocht of hef gebreken heeft; is dit het geval en zijn ze te verhelpen, dan wordt het den werkman teruggegeven, zoo niet. dan wordt het vernietigd. Wanneer nu het werk goed bevonden is gaat het inden biscuit-oven, vandaar gaat het naar een vertrek om geglazuurd te worden; dan wordt het weder gedroogd en in den vernis-oven gebracht. Moet het stuk worden gedecoreerd, dan geschiedt dit en eindelijk gaat het in mouffies om ten derde male gebakken te worden.

6517. V. Het wordt dus driemaal gebakken 7

A. Althans wat gedecoreerd is.

6518. De beide laatste malen is echter de arbeid minder zwaar, niet waar?

A. Ja, maar de eerste maal is raak, dat werk is infaam. Het in- en uitzetten van de cassettes hij de ovens is vree-selijk. Deze zijn wit-gloeiend gestookt, op smelten af; ontdaan van het vuur blijven ze nog lang heet, dan moeten de menschen er in met stevige klompen aan de voeten en zeer dik het hoofd omwonden, anders kunnen zij het er niet uithouden. Naarmate de oven lediger wordt, wordt het er dragelijker in, maar toch zijn de menschen steeds nat bezweet als zij er uitkomen.

6518 bis. V. Die ovens zijn dus groote lichamen 7

A. Ja.

6519. Hoe groot wel buitenwerks 7

A. Zij zijn rond en hebben eene doorsnede van vijf a zes meter en ook nog wel meer. Iedere oven staat op zich zelf en heeft dikke muren, die omlegd zijn met zware ijzeren banden.

6520. V. Hoe hoog zijn zij wel ?

A. Heel hoog, want zij komen een heel eind boven het dak der gebouwen uit, de werkbare ruimte zal vier ü vijf meter zijn.

65'21. V. De werklieden gaan den oven in door het mangat, niet waar ?

A. Ik meen dat zij dit zoo noemen.

0522. V. Is dat groot ?

A. Een paar meter hoog. het is ongeveer peervormig.

6523. V. Is dat mangat alleen bestemd om de mannen in en uit te laten 7

A. Ja. want het stoken geschiedt door andere gaten bezijden.

6524. V. Hoe lang wordt zulk een oven van koud af gestookt dat hij gloeien d is, een 00 uren ?

A. Ik gelooi' ,ja.

6525. V. En de tweede maal als de oven reeds in gebruik is geweest, dan heeft men minder tijd noodig om hem weder gloeiend te stoten. Hoelang duurt het dan ?

A. Dat weet ik niet.

6526. V. Maar men heeft er toch belang bij om de ovens zoo enel mogelijk te ledigen en weder vol te dragen, om den spoed, en omdat er dan minder warmteverlies is. Is dat niet zoo ?

A. Ja.

6526bis. V. Die mannen, die door dat mangat gaan met, dikke klompen aan en doeken om het hoofd om boven in den oven te komen om de voorwerpen eruit te halen, doen die doeken om het hoofd om het hoofd te beschutten tegen de helsche hitte, en niet omdat zij iets op het hoofd moeten dragen? Of wel?

A. Neen, het is om het hoofd te beschutten tegen de helsche hitte.

6526lt;er. V. Ik doe u de vraag, omdat hier een getuige geweest is, die het niet zooals gij gezien had, die meende dat die doeken rond het hoofd werden gewikkeld ook om de cassettes te dragen ; is dit eene dwaling ?

A. In den beginne is het zeer noodig om het hoofd te omwikkelen voor de hitte.

6527. V. Gij spreekt dus wel degelijk van lappen en doeken waarmede het hoofd wordt omwikkeld wegens de helsche hitte?

A. Ja.

6528. Gij hebt mij goed verstaan?

A. Ja.

6529. V. Hoe lang blijven die men-schen in den oven ?

A. Hoogstens 5 minuten.

6530. Hebt gij ze er uit zien komen?

II.

A. Ja, dan vallen zij neder als een man die niet meer kan.

6531. V. En dan gaan zij er weder in ?

A. Ja, met 2 of 3.

6532. V. Dus dat is zeker een werk waar de menschen verschrikkelijk tegen opzien ?

A. .la.

6533 V. Worden zij daar extra voor betaald ?

A. Neen, zij worden betaald volgens een vast tarief'.

6534. V. En als die mensehen uit de ovens komen, wordt er dan iets gedaan om ze bij te brengen'?

A. Neen, niets; zij kunnen zich laven aan een glas water.

6535. V. Als de oven wat minder warm is, gaan zjj er half naakt in, niet waar 1

A. Ja, maar in den beginne niet; daar passen zij wel op, want dan is het te heet.

6536. V. En als zij brandwonden krijgen ?

A. Daar wordt geen notitie van genomen.

6537. V. Werken er ook vrouwen mede ?

A. Ja, die moeten het werk in de cassettes plaatsen ; die worden dan gereed-

fezet om in de ovens geplaatst te wor-ezet om in de ovens geplaatst te wor-

en en bij het uithalen moeten zij tegenwoordig zijn.

6538. V. Dus dat loopt maar door elkander?

A. Ja.

6539. V. Hebt gij wel bijgewoond, dat de menschen, die uit de ovens kwamen, er niet al te best afkwamen, dat zij zich brandden of zoo ?

A. Jawel, als het te erg is gaan zij naar huis toe.

6540. V. Hebt gij wel opgemerkt, dat die menschen, die het zware werk doen, zich te buiten gingen aan sterken drank?

A. Neen, in het algemeen niet; maaier zijn er wel bij.

6541. V. En ais daar dan die vrouwen en meisjes aan het werk zijn, is daar dan eenig toezicht bij ?

A. Ja, de meesters.

6542. V. Met dat toezicht zijt gjj nooit belast geweest?

A. Neen.

6543. V. Houdt het volk dat met dit

8

werk belast is, het lang uit ? Kunnen zij het, als zij niet afgewisseld worden, geregeld eenige jaren uithouden ?

A. Ik heb lieden gekend die er 4 en 5 jaren bij werkzaam geweest zijn en nu haast niet meer in staat zijn om het een of ander te verrichten, die het nog in het lichaam zit.

6544. V. Nu nog iets over uw eigen werk. Gij hebt straks gezegd, dat uw werk in uw eerste periode lichter was, gemakkelijker dan dat gij naderhand als bureaulist te doen hebt gehad; nu moet gij ons nog wat mededoelen over de werklieden, die onder uw bepaald opzicht stonden. Waren dat de eigenlijke faïen-ciers ?

A. Ja.

0545. V. De vormers ?

A. Neen, de afdraaiers.

6546. V. Over die menschen hebt gij ons straks gesproken ; gij hebt ons gezegd dat zij zooveel van de stof te lijden hebben, die vroegtijdig op de borst gaat vastzitten, en hoe het dan verder met hen gaat, maar hebt gij ons nu, behalve hetgeen wij daarvan reeds weten, nog niet een of ander te vertellen ?

A. Do partij faïenciers bestaat uit bolvormers, bordenmakers, persers, af draaiers en garneerders. Ik heb hot toezicht gehad over de partij afdraaiers.

0547. V. Moeten de jongens van uw personeel afgescheiden van het voor de gezondheid gevaarlijke werk waarvan wij gesproken hebben, soms zwaar werk verrichten, zooals bijv. het vervoeren of dragen van zware vrachten aarde ?

A. Bjj de afdraaiers niet, maar bij de persers en bordenmakers wel. De jongens die bij de persen werken moeten voor den meester klompen aarde aanbrengen. Zulk een moester lieeft twee jongens. De oen is belast met het ingooien van ballen aarde in de moule, en om de beurt loopen zij de trap op en af om het work, dat de meester geperst heeft, in de droogkamer te brengen.

6548. V. Zij zijn daar om te werken en moeten dus hunne handen uitsteken, trappen loopen en klompen aarde dragen. Maar werd het werk ook overdreven ?

A. Het is in elk geval zwaar werk «'at zij verrichten.

6549. V. Zjjn het dan zulke grooto, zware klompen aarde die zjj dragen moeten ?

A. Ja.

6550. V. Kregen zjj het door dat werk te kwaad ?

A. De jongens verkrotten en gaan er miserabel uitzien.

6551. V. Dus het werk bij de persen is van dien aard, dat de jongens er bepaald slecht en ellendig van gaan uitzien ?

A. Ja.

655'2. V. Had daaraan kunnen tegemoetgekomen worden door meer jongens aan dat werk te zetten ?

A. Ieder meester kan maar twee jongens gebruiken in'die partij.

6553. V. Waarom?

A. Hij staat voor zijn toer en voor meer jongens zou hij geen werk hebben. De eene jongen is belast met het aanbrengen der moulen en en passant de stukken aarde aan te brengen

6554. V. Er is dus geen mogelijkheid om die jongens dat werk uit de handen te nemen ?

A. Neen, dat laat de aard van het werk niet toe.

6555. V. Maar kon dat werk misschien niet verlicht worden door oudere jongens te nemen en niet de jongere. Is dat het kwaad ?

A. Ja.

6556. V. Het kwaad is dus, dat te jonge kinderen voor dat werk gebruikt werden ?

A. Ja.

6557. V. Is er bij dat uithalen dei-ovens een verschil tusschen den zomer en den winter?

A. Ja.

6558. V. Deel ons dat eens mede.

A. Dat is, dat de ovens in den winter spoediger afgekoeld zijn dan in den zomer. Wanneer van onderen in de ovens het mangat geopend is heeft er een communicatie met de buitenluchtplaats en daardoor is de oven spoediger afgekoeld, en in den winter zal dat veel spoediger geschieden dan in den zomer.

6559. V. Is ook in de omgeving dei-ovens, waar de vrouwen en meisjes de cassetten openen en vullen, de temperatuur buitensporig hoog ?

A.-Dat lokaal is luchtig genoeg.

65(50. V. Dua niet van dien aard, dat zjj zich zelfs daar half ontkleeden?

A. Neen.

6561. V. Hebt gij uit andere afdee-lingen der fabriek soms iets mede te deelen, dat ge meent dat van belang kan zijn?

A. De faïeneerie hebben wij geheel afgehandeld. Een gedeelte der faïeneerie had men nog in een ouden bouw die geheel uit hout bestaat, drie verdiepingen hoog, waar zij toen zaten te werken. Daar is geweldig veel stof en het rijst van de eene verdieping naai- de andere op.

6561fcis. De heer Van (Ier Sleyden: De getuige heeft bij de berekening der Iconen gezegd dat er aftrok plaats heeft voor de boeten en de machinegelden. Maar heeft er ook nog aftrek plaats voor het goed, dat door de arbeiders gebroken is ?

Zoo ja, is dan die aftrek ongelijk, waardoor de menschen niet weten op hoeveel geld zij kunnen rekenen ?

A. Zij hebben vooraf hunne berekening gemaakt, zoodat zij weten wat zij hebben verdiend. Over het algemeen weten zij hoeveel voor een stuk wordt betaald, en als ze het niet weten komen zjj het aan het bureau vragen.

6562. V. Ik begrijp dat zij hunne rekening kunnen maken, maar het gebroken goed wordt dan toch afgetrokken van het loon ?

A. .la, als het reeds opgeschreven is. Gesteld dat een werkman 1000 theepotten heeft gemaakt dan werden die opgeschreven; werden er later 100 van gebroken dan werd dit opgegeven en aan den voet van de rekening afgetrokken.

6563. V, Is die aftrek soms aanzienlijk?

A. Naarmate gebroken of bedorven

wordt. Ik heb het bijgewoond dat een aftrek geschiedde van 30 francs wegens eene partij afgekeurd werk.

6564. V. Dan bleef in die quinzaine weinig van het loon over ?

A. Ja.

6565. V'. Kan het later uitbetalen van het loon verband houden met dien aftrek ? AVenscht de fabrikant een tegoed te hebben van den werkman, ten einde daaruit te betalen wat door ongeluk of moedwil verloren ging?

A, Dat weet ik niet.

0566. V. Beliep de aftrek wel eens meer dan het loon der quinzaine?

A. Neen.

65666is. De heer Beelacrts van Klok-land : Zijn u verbeteringen bekend, die in de fabriek werden ingevoerd om het lot van den werkman dragelijker te maken ?

A. In mijn tijd is men begonnen de waterleidingen door de ateliers te leggen, en daardoor is het mogelijk des avonds twee a drie malen in dè week de ateliers ieder op hun beurt te schrobben. Dat is uit het oogpunt van zindelijkheid en gezondheid. Door den grond te bevochtigen kan de stof niet meer opvliegen zooals in de oude gebouwen, waarvan ik zooeven sprak

6567. V. Zou hetgeen gij omtrent de werkzaamheden aan de ovens hebt medegedeeld, op dit oogenblilc nog voorvallen zooals gij dat gezien hebt?

A. Ja, er is geene wijziging in gebracht.

656S. De Voorzitter; Ik dank u voor hetgeen gij ons hebt medegedeeld. Uw verhoor is geëindigd.

quot;H. J. Emiers.

Verhoor van den heer Louis Regont.

6560. De Voorzitter : Mag ik u verzoeken uw naam, voornaam, betrekking, ouderdom en woonplaats op te geven ?

A. Louis Hubert Gérard Regout, lid van de firma Petrus Regout en Cie., oud 54 jaren, te Maastricht.

6570. V. Gij hebt verscheidene asso-cié's, maar gij zijt een van de werkende firmanten ?

A. Ja.

6571. V. Hoevele werkende firmanten zijn er ?

A. Drie, met mij, mijn oudste broeder Pierre en mijn tweede broeder Eugène.

6572. V. U hebt, waarschijnlijk met het oog op de exceptioneele uitgebreidheid en beteekenis van uwe zaak, den arbeid verdeeld met uwe beide associó's. U hebt. meen ik. meer bepaald de af-deelincr faïeneerie, niet waar?

A. Ja, mijn broeder Pierre heeft de glasfabricage en mijn broeder Eugène enkele machinerieën, die meer van al-gemeenen aard zijn.

C57o. V. Staat u alleen of heeft u een van de finnanten naast u?

A. Ik heb een neef en een zoon, die ieder eene afdeeling hebben.

6574. V. Hoe ia de naam van dien neef?

A. Frederik.

6575. Welke zijn die afdeelingen ?

A. Mijn neef heeft be bewerking van

de grondstoffen; mijn zoon heeft het inzetten, bakken en verdere bewerking, zooals de decoratie, en mijn neef deelt met mijn zoon, die de tweede afdeeling heeft, do handelsafdeeling.

6576. V. Dus uw neef heeft het meer onmiddellijke opzicht over het artikel totdat het geschikt is om in den oven gestoken te worden, uw zoon heeft het onmiddellijk opzicht over hetgeen uil den oven komt, totdat het artikel gereed is, terwijl zij te zamen in den algemee-nen dienst van de afdeeling voorzien. U hebt de superintendentie over de geheele afdeeling, niet waar ?

A. Ja.

6577. V. U draagt dus kennis van al hetgeen in de afdeeling van de faïen-cerie omgaat, of is misschien voor u langzamerhand het punt gekomen, waarop men niet meer daadwerkelijk aan de zaken doet ?

A. Wanneer ik geen Kamerzitting heb dan ben ik steeds op de fabriek, 5 of 6 uur per dag. Ik besteed ongeveer een half uur aan de fabriek van mijn tweeden zoon, die buiten de stad ligt, de nieuwe porseleinfabriek. Ik meen dus vrijwel op de hoogte te zijn van alles wat er in de fabriek omgaat.

6578. V. En is u van jongs af aan in de fabriek ?

A. Ja, van mijn 11de jaar

6579. V. Ik deed mijne vraag, omdat het wel gebeurt, dat als men zonen en volwassen neven heeft, die gereed zijn om onze plaatsen in te nemen, men zich meer gaat bepalen tot de administratieve werkzaamheden; dit is dus bij u het geval niet?

A. Ik neem nog altijd een werkzaam aandeel, ik laat de jongelui in mijne voetsporen treden om later in mijne plaats te kunnen komen. Er zijn werkplaatsen waar ik wel eens niet kom, soms wel in een maand niet. De détails ga ik niet zoo na, maar als er verbeteringen of veranderingen noodig zijn, dan ben ik altijd ter plaatse.

6580. V. Gij zijt dus met allen bekend. Welke zijn die werkplaatsen waar gij soms in een maand niet komt?

A. Als ik er niet kom, dan komt het omdat ik hen vertrouw en zij hunne ondergeschikten, want eigenlijk moet niets onnagezien blijven; er moet geen plaats zijn, waar niet het toezicht van een lager of hoogor beambte wordt uitgeoefend.

6581. V. Gij hebt een talrijk personeel, niet alleen in het algemeen op uw fabriek, maar met name in uwe afdeeling. De cijfers liggen voor mij, en en gros zullen u die wel voor den geest staan. In uwe afdeeling alleen zijn meer dan 2100 personen werkzaam; een kleine 800 mannen, 340 jongens van 12—16 jaar, 120 a 130 jongens van 16—18 jaar, 318 meisjes van 12—16 jaar, 140 meisjes van 16—18 jaar, 129 gehuwde vrouwen en 260 ongehuwde vrouwen, niet waar ; het spreekt vanzelf dat nu niet gelet zal worden op eene eenheid, maar in het algemeen, zijn die cijfers juist niet, waar ?

A. Ja, wij maken alle jaren een overzicht van onze bevolking ; dat is vooral gedaan om te zien of het bevolkingsregister juist is bijgehouden. De beta-lingsregisters worden vergeleken met de bevolkingsregisters en daardoor zien wij of ieder ondergeschikte zijn plicht heeft gedaan en voldaan heeft aan het voorschrift om geen werkman aan te nemen alvorens hij bij den boekhouder van het bevolkingsregister is geweest om te vragen of er geen bezwaar bestaat tegen de aanneming.

Wanneer een persoon den dienst aan de fabriek verlaat, krijgt h|j geen af-teekening van het boekje zonder dat het ook weder gezien is door den boekhouder van hot bevolkingsregister. In November wordt de controle gehouden, en ieder opzichter, die in gebreke is gebleven, krijgt dan eene terechtwijzing, en er wordt nota daarvan gehouden om te kunnen zien wie het meest zich schuldig maakt aan dergelijk verzuim.

De gegevens, de u zooeven voorlaast, zijn uit het register van November getrokken en dus zeer recent.

6582. V. Het onderwerp dezer enquête

is u natuurlijk ook als lid van de Sta-ten-Genemal. in alle opzichten nauwkeurig bekend. Ü weet dat wij ons hebben bezig te houden met een onderzoek naar de werking en eventueele uitbreiding van de wet op den kinderarbeid van 1874; en 2o. niet een onderzoek naar den toestand van fabrieken en ■werkplaatsen en in verband daarmede naar de gezondheid, veiligheid en het welzijn der daar werkende arbeiders. Om nu te beginnen met het eerste punt: hoe is uw ervaring omtrent de werking der wet van 1874? Ik meen mij te herinneren dat uw firma in der tijd niet zeer ingenomen was met het

glan om die wet tot stand te brengen.lan om die wet tot stand te brengen.

eeft de uitkomst soms wat beteren loop gehad ? Heeft men zich kunnen schikken in de belemmeringen, die de wet van 1874 ten opzichte van het aannemen van jeugdige werkkrachten teweeg bracht?

A. Ik voor mij heb, wat de afdeeling «aardewerkquot; betreft, die wet nooit afgekeurd. Ik heb haar zelfs zeer goed gevonden en gewenscht dat het terstond een blijvende wet ware geworden, want ik geloof niet dat men haar als zoodanig beschouwen kan. In de toepassing heeft die wet wel eenige bezwaren, doch zij zijn van geringen aard. Zoo is het bijv. gebeurd dat een moeder voor haar kind aan de fabriek werk kwam vragen en een zakboekje medebracht waarin stond dat bijv Jan 13 jaar oud was. Maar nu was het niet Jan, dien zij in de fabriek wilde plaatsen, doch Piet, die slechts 11 jaren oud was. De beambte had het kind wel jong gevonden, informaties genomen en toen bleek dat het niet Jan van 13 doch Piet van 11 jaren was. Daar het nu bijna niet mogelijk is om een onderzoek in te stellen naar elk kind dat voor werk aangeboden wordt, zoo kan het gebeuren dat do werkgever gestraft wordt voor iets, waaraan hij geheel onschuldig is. Wij zijn echter nooit bekeurd, maar was het gebeurd, dan zouden wij er onschuldig ingeloopen zijn.

6583. V. Mijne vraag doelde echter hierop : gij hebt uwe industrie uitnemend goed gaande kunnen houden ook met ontbering van die meer jeugdige werkkrachten, die gij voor 1874 nog al in belangrijken getale in uw fabriek bezigdet ?

A, Wij hadden slechts zeer weinig kinderen beneden de 12 jaren en de wet van 1874 heeft ons volstrekt niet gehinderd.