vm: I öb

CHRONOLOGISCH OVERZICHT

van de geschiedenis der

TWEE LAATSTE EEUWEN.

ten dienste van

GYMNASIA EN HOOGEKE BURGERSCHOLEN.

door

DE. C. WILDE S.J.

Leiden, J. W. VAN (LEEUWEN,

Maarsmanssteeg.

1898

Dit boekje is in de eerste plaats geschreven voor allen, die zich tot een examen in de Nieuwe Geschiedenis voorbereiden.

Ook anderen, die de herinnering aan het vroeger geleerde wenschen te verlevendigen of in een oogenhlik van twijfel zekerheid verlangen omtrent een of ander geschiedkundig feit, zullen, naar ik vertrouw, dit hoekje met vrucht raadplegen.

Het uitvoerig alphahetisch register zal hun daarbij goede diensten kunnen bewijzen.

De schrijver heeft niet gemeend zijn godsdienstige overtuiging te moeten verbergen: toch gelooft hij niet de gevoelens van andersdenkenden te hebben gekwetst.

Moge dit boekje de beoefening der geschiedenis aangenamer en gemakkelijker maken.

TNHOÜD.

I. De achttiende eeuw tot aan liet beg'in der Fransclie Omwenteling;.

BI ad7,.

EERSTE HOOFDSTUK. — De beide groote oorlogen in

het begin der achttiende eeuw.........1

§ 1. De Spaanscho Successie-oorlog........2

§ 2. De groote Noordsche oorlog.........10

TWEEDE HOOFDSTUK. — Europa van den vrede te

Utrecht tot den Oostenkijkschen Successie-oorlog . 16

§ 1. Spanje, Portugal, Italië gedurende de regeering

van Philips V..............17

§ 2. Duitschland gedurende de regeering van Karei VI 20 § 3. Frankrijk gedurende het Regentschap en het bestuur van Fleury.............23

§ 4. Engeland en Holland van den vrede te Utrecht tot

den Oostenrijkschen Successie-oorlog.....25

§ 5. Do Noordsche Rijken ten tijde der eerste opvolgers

van Peter den Grooten...........29

DERDE HOOFDSTUK. — De beide groote oorlogen in het

midden der achttiende eeuw..........31

§ 1. De Oostenrijksche Successie-oorlog......31

§ 2. De Zevenjarige oorlog . . . ,.......36

§ 3. De Zee-oorlog tusschen Engeland en Frankrijk. . 39

viii inhoud.

Bladz.

VIERDE HOOFDSTUK. — De laatste vur en twintig

jaeen vóór de Fransche ReVOLUTIK.......42

§ 1. Duitschland na het einde van den Zevenjarigen

oorlog.................42

§ 2. De Noordsohe Staten gedurende de regeering van

Katharina II. De ondergang van Polen .... 48 § 3. Engeland en Holland sedert den Zevenjarigen oorlog.

De opstand der Amerikaansche Koloniën .... 56 § 4. Portugal, de Bourbonsche Rijken en Italië ... 65

II. Het tijdperk der Fransehe Revolutie.

EERSTE HOOFDSTUK. — De Revolutie......74

§ 1. De Algemeene Staten en de Constitueerende Vergadering (5 Mei 1789—30 Sept. 1791).....75

§ 2. De Wetgevende Vergadering (1 Oct. 1791—20 Sept.

1792)..................................80

§ 3. De Nationale Conventie (20 Sept. 1792—26 Oct. 1795) 82 § 4. De oorlogen der Revolutie tot aan den vrede van

Bazel (1792—1795)..........................86

§ 5. Het Directoire (27 Oct. 1795—9 Nov. 1799) ... 91

§ 6. De oorlogen tijdens het Directoire......92

§ 7. De eerste jaren der Bataafsche Republiek (1795—

1801)..................98

TWEEDE HOOFDSTUK. — Napoleon Bonaparte . . . 100

§ 1. Het Consulaat (1799—1804)......... 101

§ 2. De eerste jaren van het Fransehe Keizerrijk (1804—

1807).................. 106

§ 3. Het Fransch-Russische Verbond.......112

§ 4. De tocht naar Moskou, de Vrijheidsoorlogen en de

val van Napoleon (1812—1814)........118

§ 5. Nederland van 1801—1814.........124

§ 6. Het Congres te Weenen, de honderd dagen. . . 129

inhodd. ix

III. De negentiende eeuw van het Congres te Weenen tot het herstel van het Duitsche Rijk (1815—1871).

Blndz.

EERSTE HOOFDSTUK. — De Restauratie en het Heilig

Verbond..................134

§ 1. Frankrijk van 1815—1830 .......... 135

§ 2. Spanje, Portugal, Italië (1815—1830)...... 140

§ 3. Duitschland en Nederland (1815—1830)..... 146

§ 4. Rusland, Turkije, Griekenland (1815—1830) . . . 150

§ 5. Engeland (1815—1830)........... 155

TWEEDE HOOFDSTUK. — De Julimonarchie (1830— 1848)................... 157

§ 1. Frankrijk gedurende de regeering van Louis Philippe 158

§ 2. Spanje, Portugal, Italië (1830—1848)...... 165

§ 3. De Belgische Revolutie. Holland, België (1830—

1848).................. 169

§ 4. Duitschland, Zwitserland, Zweden, Denemarken

(1830—1848)............... 175

§ 5. Rusland, Turkije, Griekenland (1830—1848) . . . 179 § 6. Engeland (1830—1848)........... 182

DERDE HOOFDSTUK. — Revolutie en Reactie (1848— 1852)................... 184

§ 1. Frankrijk gedurende de tweede Republiek (1848—

1852)................. 185

§ 2, De Revolutie in Duitschland.........189

§ 3. De oorlog in Sleeswijk-Holstein.......193

§ 4. De Revolutie in Duitsch-Oostenrijk en Hongarije . 194 § 5. De Revolutie in Italië...........197

VIERDE HOOFDSTUK. — De tijd van het tweede Keizerrijk (1852—1870)............ 200

§ 1. De eerste 'jaren van het tweede Keizerrijk (1852—

1860).................. 200

§ 2. De liberale vervorming van het Keizerrijk (1860—

1870).................. 208

x inhoud.

Bladz.

§ 3. Duitschland gedurende het tweede Keizerrijk . . 215 § 4. De Fransch-Duitsche Oorlog (1870—1871) .... 223 § 5. Spanje, Portugal, Italië, tijdens het tweede Keizerrijk (1850—1870).............. 280

§ 6. De Staten van Noord- en Oost-Europa gedurende

het tweede Keizerrijk...........236

§ 7. Engeland, Holland, België, Zwitserland gedurende DE (

het tweede Keizerrijk...........239

VIJFDE HOOFDSTUK. — Amerika gedurende de Negentiende Eeuw................248

Dg jï

§ 1. De Vereenigde Staten van Noord-Amerika van

1800—1880................ 244 splits

§ 2. Spaansch en Portugeesch Amerika van 1800—1880. 249

AANHANGSEL. —■ Kort overzicht van de voornaamste I- 1

gebeurtenissen der laatste jaren......... 253 ₍

Alphabetisch Register I. (1700—1789)........ 265

„ „ II. (1789—1815)........ 281

„ „ III. (1815—1898)........ 293

III.

In elt;

iren.

I

(h.

15 23

VERDEELING

30

VAN

36

DE GESCHIEDENIS DER BEIDE LAATSTE EEUWEN.

39

t3

De geschiedenis der beide laatste eeuwen kan gevoegelijk

14 splitst worden in drie afdeelingen:

19

I. De Geschiedenis der achttiende eeuw tot aan het begin der Pransche Omwenteling, 1700—1789.

55

II. De Geschiedenis der Fransche Revolutie tot aan het

13 Congres te Weenen, 1789—1815.

III. De Geschiedenis der negentiende eeuw van het Congres te Weenen tot het herstel van het Duitsche Keizerrijk, 1815—1871.

In een aanhangsel behandelen wij de geschiedenis der laatste iren.

I. DE ACHTTIENDE EEUW TOT AAN HET BEGIN DER ERANSCHE OMWENTELING. 1700 — 1789.

Eerste Hoofdstuk.

De beide g_roote oorlogen in liet begin der achttiende eeuw.

De achttiende eeuw wordt geopend door twee langdurige en bloedige oorlogen, die beide den politieken toestand van Europa aanmerkelijk wijzigden.

Terwijl in het Noorden en Oosten van Europa de groote Noordsche oorlog het overwifht van Zweden vernietigt, en aan, een nieuw tot dusver bijna onbekend rijk, met do heerschappij/ „ in het Noorden, eene voorname plaats onder de groote mogend-heden verzekert, wordt het Zuiden en Westen van ons wereld- ' deel geteisterd door den Spaanscheii Successie-oorlog, die de Fransche overmacht in Europa te niet doet en het staatkundig evenwicht op nieuwe grondslagen vestigt. Wol behoudt Lodewijk XIV door een onverhoopte wisseling der fortuin de Spaansche kroon voor zijn kleinzoon, maar de vreeselijke uitputting van zijn land keert het gevaar der gevreesde Fransche overheersching.

De geschiodonis der achttiende eeuw. §1. DE SPAANSCHE 8UCCESSIE-OOELOG.

r

1665—1700. Karei II, koning van Spanje.

£ 1658—1705. Leopold I, keizer van Duitschland.

, 1643—1715. Lodewijk XIV, koning van Frankrijk.

\ 1689—1702. Willem III, koning van Engeland; stadhouder j van Holland sedert 1672.

Treurige toestand van Spanjê~ dat gedurende de geheele zeventiende eeuw zijn macht en welvaart voortdurend had zien verminderen. De ziekelijkheid van den kinderloozen koning Karei II doet een spoedig uitsterven van den ouderen tak der Habsburgers voorzien. Daardoor ontstaat het vraagstuk der Spaansche Successie.

De familiebetrekkingen der verschillende mededingers blijken uit de hieronderstaande geslachtslijst.

Lodewijk XIV. Maria Teresia. Karei II. Marg. Teresia. Keizer Leopold I.

X X

Maria Teresia v.Spanje. Margareta Teresia v. Spanje.

Leopold I heeft uit zijn derde huwelijk met Eleonora van Palts-Neubuvcj nog twee zoons: Jozef I {keizer 1705—1711) en Karei (als keizer Karei VI 1711—1740).

Keizer Leopold maakt aanspraak op de Spaansche erfenis, steunende op de volgende rechtsgronden; 1?. Hij vertegenwoordigde den jongeren tak van het Habsburf/sche Huis, waarvan de oudere tak in Sp'anje regeerde. 25-, Zijne moeder Maria Anna was de dochter van Philips III, koning van Spanje. Zijne echtgenoote Margareta Teresia was de

dochter van Philips IV, koning van Spanje.

Daarbij had Philips IV, voor het geval van kinderloos overlijden van zijn zoon Karei II, de gemalin van Leopold I en hare nakomelingen tot zijn erfgenamen benoemd; deze bepaling was goedgekeurd door de Spaansche Cortes en erkend door Lodewijk XIV.

Leopolds dochter Maria Antonia had bij haar huwelijk met den keurvorst van Beieren afstand gedaan van haar

i i ii A

De Spaansche Successie-oorlog.

rechten op de Spaansche nalatenschap ten behoeve van haar vader Leopold I. Deze echter draagt, om niet door het herstel van het rijk van Karei V te veel tegenstand bij de andere mogendheden op tp wekken, pijn rechten over op zijn jonysten zoon Karei. ^ - o-uX . V'j

Ook Lodewijk XIV beweert aanspraak te kunnen maken op de nalatenschap van Karei H. Immers 1°. Zijne moeder Anna van Oostenrijk was de oudste dochter van Philips III. 2°. Zijne gemalin Maria Teresia was de oudste dochter van Philips IV.

Wel is waar hadden beide vorstinnen uitdrukkelijk afstand gedaan van al hare rechten op de Spaansche monarchie, maar Lodewijk acht zich daardoor niet gebonden, omdat de bij zijn huwelijk met Maria Teresia bedongen bruidschat niet was uitbetaald.

Ook hij verlangt de Spaansche erfenis niet voor zich, maar voor zijn tweeden kleinzoon Philips van Anjou.

Volgens Spaansche opvatting is de naaste erfgenaam de erfprins van Beieren, Jozef Ferdinand, zoon van Maria Antonia en eenige kleinzoon van Margareta Teresia.

In de meeste Europeesche landen, vooral in Engeland en Holland heerscht algemeene vrees voor de vereeniging der Spaansche monarchie, hetzij met de landen der Habsburgers hetzij met Frankrijk.

Te Madrid — sedert den vrede van Rijswijk 1697 — voortdurende kuiperijen en twisten tusschen de Oostenrijksche, Beiersche en Fransche partij. Schitterende vrijgevigheid van den Franschen gezant d'IhuxourL.

1698. Eerste testament van Karei II. De erfprins van Beieren, Jozef Ferdinand, wordt als universeel

erfgenaam aangewezen.

Eerste verdeolingsverdrag tusschen Lodewijk XIV en Willem III. De Beiersche erfprins zal de geheele Spaansche monarchie erven, behalve de Italiaansche bezittingen {Napels, Sicilië, Sardinië), die aan den Dauphin zullen ten deel vallen, terwijl de keizer' alleen Milaan zal verkrijgen. .

Op het bericht daarvan groote verontwaardiging van Karei II, die bij een tweede testament den Beierschen prins op nieuw tot zijn universeelen erfgenaam benoemt. (Nov. 1698.)'

1699. Plotselinge dood van den Beierschen erfprins te 8'Tebr. Brussel.

1700. Tweede verdeelingsverdrag tusschen Lodewijk XIV en Willem III. Karel%an Oostenrijk zal

thans het vroeger aan don Beierschen erfprins toegewezen deel erven; de Dauphin, behalve zijn vroeger deel. nog Lotharingen, terwijl de hertog van dat land .\Jilricm als vergoeding verkrijgt.

Do geschiedenis der achttiende eeuw.

Nieuw protest zoowel van Karei II als van keizer Leopold I. \ Listige kuiperijen der Fransche partij te Madrid.

1700. Karei II benoemt Philips van Anjou tot zijn 2 October. uniYerseeleu erfgenaam, onder voorwaarde, dat de

Spaansche kroon nooit met de Fransche zal ver-eenigd worden. quot;quot;

1 Nov. Dood van Karei II.

16 Nov. Lodewijk XIV aanvaardt de Spaansche erfenis.

1701—1746. Philips V, koning van Spanje. Hij wordt aanstonds erkend in de geheele .monarchie. Protest van keizer Leopold. Hij besluit zijne rechten met de wapenen te handhaven. Engenins van Savoye (geb. 1663 f 1736) opperbevelhebber (Tor keizeiT^e. troepen.

quot; Verbond des keizers met den keurvorst van Brandenburg, , Frederik III, wien hij den titel van koning iu Pruisen toekent. ■ Plechtige kroning van den nieuwen^-koning te Koningsbergen

(18 Jan. 1701). Protest van Paus Clemens XI. 1701—1713. Frederik I, koning in Pruisen.

Ontevredenheid van quot;Willem III en Heinsius over do aanvaarding van Kareis testament door Lodewijk XIV. In Engeland en Holland is de stemming weifelend; de Tory's zijn sterk tegen den oorlog. Engeland en Holland erkennen Philips V als koning van Spanje (1701).

1701—1714. Spaaiische Successie-oorlog.

De keizer, voorloopig alleen gesteund door de keurvorsten van Brandenburg en Hannover, begint den oorlog in Italië om Milaan, een Duitsch leen, te heroveren. . .

Stoute tocht van Prins Eugenius over de Alpen. Hij verslaat Catihat bij Carpi en Villeroy bij Chiari (1701).

Onvoorzichtige handelwijze van Lodewijk XIV ? hij waarborgt de récTiten quot;van Philips op den Franschen troon ^ hij sluit een ! verbond met de keurvorsten van Keulen en Beieren en met de hor-, togen van Savoye en Mantua eiVlaat eenige vêsïïngon in de Spaansche Nederlandenquot; door Fransche troepen bezetten.

1701. Act of Settlement; de katholieke Stuarts worden Juni. van den Engelschen troon uitgesloten en de

opvolging verzekerd aan het Huis van Hannover.

7 Sept. Het groote Verbond in den Haag gesloten tusschen

den keizer, Engeland, en Holland.

16 Sept. Dood van Jacobus II. Lodewijk XIV erkent diens zoon Jacolnis III als koning van Engeland. Groote verontwaardiging aldaar; de oorlog tegen Frankrijk wordt definitief besloten.

De Spaansche Successie-oorlog.

1702. Dood van Willem III. Hij wordt in Engeland opgevolgd door Anna (1702—1714), tweede dochter van Jacobus II.

In Holland begint het tweede stadhouderloos tijdvak (1702— 1747). Do houding van beide mogendheden tegenover Lodewijk XIV wordt door Willems dood niet veranderd. Hot driemanschap: Eugcuius van ISavoyc, John Churchill, later hertog van Marlborough (een groot veldheer, behendig diplomaat maar laag en hebzuchtig), Antonie Heiusius, Raadpensionaris van Holland. Marlborough's echtgenoote Sarah Jenninc/s staat in hooge gunst bij koningin 'Anna.

Mei. De keizer, Engeland en Holland verklaren nagenoeg gelijktijdig den oorlog aan Lodewijk XIV.

Voornaamste voldheeren van den kant der bond-genooten: Eugenius, Marlborough, Lodewijk van Baden, Starhemberg, Stanhope, Peterborough, Galloway (Ruvigny), Jan Willem Friso; van den kant der Fransehen: Catinat, Vendóme, Villars. Bouffiers, Berwick.

De Spaansche Successie-oorlog, die op 4 verschillende krijgs-tooneelen Spanje, België, Italië, Duitschland gevoerd is, kan in drie tijdvakken worden verdeeld. Van 1701—1704 houden de beide partijen elkander nagenoeg in evenwicht; 1704—1710 is het tijdperk van de groote nederlagen der Franschen ; 1710—1714 door den algeheelen omkeer der Engelsche staatkunde helt do krijgskans weder naar dë Pransche zijde over, zoodat bij den vrede de Spaansche erfenis aan Philips van Anjou verzekerd blijft.

1702—1704. Oorlog in Italië. Villeroy wordt te Cretnoita door *---- de keizerlijke troepen overvallen en gevangen genomen. Vendóme komt met een nieuw leger naar Loinbardijo. Slag bij Luzzara (1702). Eugenius keert naar Weenen terug; Vendóme herwint een deel van het verloren gebied. — De hertog van Savoye verlaat de zijde der Franschen (1703), toch behoudt Vendóme het overwicht in Italië.

In de Nederlanden en de Rijnstreken staat Marlborough aan het hoofd der Engelsch-Nederlandsche troepen. Hij wordt voortdurend gedwarsboomd door de gedeputeerden te velde, zoodat de oorlog aldaar slepend gevoerd wordt.

In Spanje wordt de zilvervloot gedeeltelijk bemachtigd door Engelschen en Hollanders in de baai van Vigos (1702). Portugal verlaat de zijde van Lodewijk XIV en sluit zich aan bij het groote verbond door het verdrag van Methuen (1703). Door dit zelfde verdrag opent het tegen een verlaging der

De geschiedenis der achttiende eeuw.

rechten op de Portugeosche wijnen, zijn grenzen voor de Engelsche fabriekswaren. Kavel van Oostenrijk wordt te Weenen plechtig uitgeroepen als koning van Spanje; hij landt te Lissabon (8 Maart 1704). In hetzelfde jaar bemachtigt een Engelsch-Hollandsche vloot onder Booke en Callenburgh de sterke vesting Gibraltar, die sedert dien tijd in het bezit der Engelschen gebleven is.

Oorlog in Duitschland. Lodewijk van Baden trekt over den Rijn en verovert Landau (1702).

De keurvorst van Beieren (bondgenoot van Lodewijk XIV) vermeestert de vrije rijksstad Ulm; hij wordt in den rijksban geslagen.

Vitlars trekt over den Rijn en verslaat Lodewijk van Baden bij Friedlingen (1702, 14 Oct.). Hij trekt door het Zwarte Woud en vereenigt zich met de Beieren (1703). Hachelijke toestand van keizer Leopold.

Gevaarlijke opstand in Hongarije onder Rakotsy; voor goed geeindigd 1711.

De keurvorst van Beieren van het Noorden en Vendóme van het Zuiden doen een inval in Tyrol maar worden met groot verlies teruggedreven. Villars verslaat den keizerlijken generaal Styrum bij Höchstadt.

De Pransclien nemen Augsburg en Passau in en bedreigen Oostenrijk.

Marlborough trekt uit België langs den Rijn naar Beieren en vereenigt zich met het keizerlijke leger onder Eugenius en Lodewijk van Baden. Slag van Hüchstildt; de Franschen en Beieren onder l aiiarii, fflarsiii en den keurvorst van Beieren worden door Eugenius en Marlborough totaal verslagen. Tallard wordt gevangen genomen. Diepe indruk door deze overwinning overal teweeggebracht. Beieren valt in de macht des keizers;

de Pransche troepen worden uit geheel Duitschland verdreven.

Opstand der Camisards in de Cevennen. Cavalier^ biedt langen tijd tegenstand aan de koninklijke legers. Villars herstelt de rust.

Dood van keizer Leopold.

Jozef I, keizer van Duitschland, zet den oorlog krachtdadig voort.

Slag bij Kamillies door Marlborough op Villeroy gewonnen. De Pranschen, onder Vendóme, bemachtigen het grootste gedeelte van Savoye en Piemont. La Peuillade belegert Turijn.

De Spaansche Successio-oorlog.

7 Sept. Slag bij Turijn. Eugeuins verslaat het Fransche leger onder den hertog van Orleans en Marsin. Mantua wordt door de keizerlijke troepen oezet. De Fransehen ontruimen geheel Italië.

1707. Daim verovert het koninkrijk Napels.

Een inval in hot Zuid-Oosten van Frankrijk en een belegering van Toulon door Prins Eugenius, gesteund door een Engelsehe vloot, mislukt.

In Spanje bemachtigt Karei, met de hulp van een Engelsch-Hollandsch leger, Barcelona (1705) en Valencia (IJOfi). Ook Madrid (1706) valt in de handen der Engelschen en For-tugeezen onder Galloway, die het echter weldra moeten ontruimen.

1707. Berwick verslaat de bondgenooten bij Almanza.

25 April. Valencia en Lerida vallen weder in de macht

van Philips V. Ook Starhemberg, die met een klein leger naar Spanje wordt gezonden, kan geen beslissende voordeelen behalen. Toch veroveren de bondgenooten Sardinië e n M i n o r c a. -—

1708. Uitputting van Frankrijk. Vruchtelooze krijgstocht van den pretendent, Jacobus III, naar Schotland.

Marlborough en Eugenius overwinnen de Franschon onder den due de Bourr/ogne en Vendame bij Oudenaarde (11 Juli) en veroveren geheel België. Na een dappere verdediging wordt Boufllers genoodzaakt Lille over te geven (10 Dec). Strenge winter, ellende en gebrek in Frankrijk; algêmeenë ontevredenheid.

1709. Lodewijk XIVvraagt den vrede; de Torcy onderhandelt met Heinsius. Harde eischen der bondgenooten.

Zij vorderen o. a. den afstand der geheele Spaansche erfenis en van alle veroveringen sedert 1648, alsmede dat Lodewijk desnoods met geweld zijn kleinzoon tot afstand zou dwingen. De 40 artikelen. Uiterste pogingen van Lodewijk XIV. Villars wordt belast mot het opperbevel over een laatst quot; Fransch leger; de onderhandelingen worden af

gebroken.

11 Septj. Slag bij Malplaquet, de bloedigste van den geheelen oorlog. De Franschen worden verslagen door Eugenius en Marlborough maar trekken in goede orde naar hun land terug. Eugenius bemachtigt Mons.

1710. Nieuwe pogingen van Lodewijk XIV om den vrede te verkrijgen. Onderhandelingen te G e e r t r u i d e n-

De geschiedenis der achttiende eeuw.

berg. Huxelles en Polignac, Buys en van der Dussen. De bondgeriooten vernieuwen en verhoogen hun vroegere eischen. De onderhandelingen worden opnieuw afgebroken.

In Spanje is ondertusschen na talrijke gevechten Madrid voor de tweede maal in do handen van Karei III gevallen (1710), die echter do stad weldra weer verlaat. Bij den terugtocht dor bondgenooton worden de Engelschen onder Stanhope door Vendomo verslagen bij ISrihuajn; de slag van Villaviciosa tusschen Starhemberg en Vendöme blijft onbeslist. Geheel Spanje behalve Calalonië komt weer in de macht van Philips V. De bondgenooten nemen terzelfder tijd eenige steden van Fransch Vlaanderen.

Omkeer der publieke opinie in Engeland. Sarah Jennings (lady Marlborough) valt in ongenade bij de koningin (April 1710); daardoor wordt ook Marlborough's positie onhoudbaar. Ont-binding van het Parlement; door de nieuwe verkiezingen verkrijgen de Tory's, die gunstig voor den vrede gestemd zijn, de meerderheid. Harley en St. John (Bolingbroke) de voornaamste leden van het ministerie. Geheime onderhandelingen met Frankrijk.

Dood van keizer Jozef I. Zijn brooder wordt gekozen tot zijn opvolger, onder den naam van Karei VI (1711—1740). Gevaar voor een nieuw rijk als v^in Karei V.

Marlborough, van oneerlijkheid en diefstal beschuldigd, wordt van het opperbevel ontzet en vervangen door Or mond.

Voorloopir/e vrede tusschen Frankrijk en Engeland.

Prins Eugenius te Londen; zijne vergeefsche pogingen om Engeland tot het voortzetten van den oorlog te bewegen.

Opening van het vredecongres te Utrecht. Overmoedige houding der Fransche gezanten.

Gevecht bij Denain. Viüars overvalt en verslaat een deel van Eugenius' leger, zoodat deze zijn aanvallende houding moet laten varen.

Vrede te Utrecht van Frankrijk en Spanje met Engeland, Savoye, Portugal, Pruisen, Holland.

Voornaamste bepalingen: 1°. Philips van Anjou behoudt Spanje met de bezittingen in de „beide Indiënquot;, maar de kronen van Frankrijk en Spanje blijven voor eeuiviy gescheiden.

2». Karei TI zal behouden Milaan (met Mantua), Napels,

De Spaansche Successie-oorlog.

Sardinië, en de Spaansche Nederlanden. Het Duitsche Rijk zal de grenzen quot;l)ëKbüden van 1697.

3°. De hertog¹ van Savoye verkrijgt eenige, deelen van het hertogdom Milaan alsmede Sicilië en den koningstitel.

4°. Engeland blijft in hot bezit van Gibraltar en Minorca. -Lodewijk XIV erkent d(i erfopvolging van hel finis van Hannover en zal den pretendent. Jacobus III van zijn gebied verwijderen. Do havenwerken van Duinkerken worden geslecht. Engeland verkrijgt Territ-Nc.uve (Frankrijk behoudt het kleine eilandje kaap-lireton en recht op de vissoherij), A kadië en de Hudsonsbaai-landen. Spanje schenkt aan Engeland quot; belangrijke voordeden 'vóór den handel (vermindering van inkomende rechten, het „asientoquot;, het „permissie-schipquot;).

5°, Pruisen verkrijgt Spaansch Ópper-Gelder, Neufchdtel, en do erkenning van don koningstitel; daarentegen wordt het prinsdom Oranje (verkregen door erfenis van Willem III) aan Frankrijk afgestaan.

6°. De Re|nibliek der Tereenigde Nederlanden sluit een voordeelig handelsverdrag met Frankrijk en verwerft het recht op een „barrièrequot; (het bezetten van S vestingen) in de Zuidelijke Nederlanden.

7° Portugal ziet zijne bezittingen in Zuid-Amerika uitgebreid. Protést van keizer Karei VI, die den oorlog alleen voortzet. Villars strijdt voorspoedig tegen Prins Eugenius aan den Rijn; hij verovert Jaadait en Freiburg.

1714. Vrede van Kastadt, - v^, . /.«■

17 Maart, na langdurige onderhandelingen tusschen Lodewijk XIV en keizer Karei VI. Het Duitsche rijk sluit eenige maahdefTTater den vrede van Baden (7 Sept.). De vrede van Utrecht wordt bekrachtigd; de beide keurvorsten van Reiden en Beieren worden in hunne bezittingen en waardigheden hersteld. Tusschen Karei VI en Philips V wordt geen vrede gesloten.

Omtrent denzelfden tijd wordt de oorlog in Spanje ge-eindigd met de inneming van Barcelona, door Berwick, die het gezag des konings in geheel Spanje herstelt.

Het gevolg van den bloedigen oorlog is vooreerst^ de vestigingquot; van een nieuw stamhuis in Spanje, waardoor de nauwe verbinding van dat rijk met de Duitsche Habsburgers (die 150 jaren had bestaan) wordt verbrokerv'Frankrijk heeft door de zware offers, die de oorlog had gekost, zijn overmacht in Europa verloren eni'de regeering van Lodewijk XV, die volgt, is niet in staat dit te herstellen.

'Karei VI verkrijgt in plaats der Spaansche kroon een

De goschiodenis der achttiende eeuw.

belangrijke uitbreiding zijner erflanden, zonder nochtans zijn macht aanmerkelijk te zien aangroeien.

Holland verliest langzamerhand zijn macht en invloed, terwijl Pruisen en 'Savoye, wier heerschers den koninklijken titel verkrijgen, zich voor de groote toekomst voorbereiden die hen wacht.iHet grootste voordeel valt aan Engeland ten deel, dat zoowel op zee als in do kolonies niet alleen Frankrijk ver overvleugelt, maar in handel en scheepvaart Holland begint te overtreffen.

§ 2. DE GEOOTE NOORDSCHE OORLOG.

Rusland onder de Reöeeking van Peter den Grooten.

Iwan III, de Groote (1462—1503), had Rusland bevrijd van de heerschappij der Momjolen en na zijn huwelijk met Sophia, de erfgename der Paleologen, het wapen der Byzantijnsche keizers, dm duhïïélën adelaar~aangenomen. Zijn kleinzoon Iwan IV, de Vcrschrihkeljke (1533—1584), aanvaardt den titel van Czaar (Caesar); hij verovert de Khanaten Kazan en Astrakan, richt een vaste lijfwacht, do Strelitzen, op en vestigt de onbeperkte monarchie. Onder zijne regeering begint de kozak Jermak de verovering van Siberië.

Met Iwan's zoon Feodor I sterft in 1598 het huis van Burik uit; na langdurige burgertwisten beklimt in 1613 Michael Romanof (1613—1645) den troon en sticht een nieuw keizerlijk huis. Michael's zoon Alexis (1645—1676) wordt opgevolgd door zijn zoon Feodor III (1676—1682), na wiens dood zijn halve broêr Peter door de Bojaren en den Patriarch van Moskou tot Czaar wordt benoemd. Opstand der Strelitzen, bewerkt door Peters halve zuster Sophia. Iwan, Peters halve broêr, wordt tot keizer benoemd terwijl Peter zijn medekeizer wordt. Beiden staan onder voogdijschap van hun zuster Sophia (1682—1689).

Peter wordt opgevoed te Preobraschenskoi en richt aldaar een garde op, die door een Schot, Gordon, op Westersche wijze wordt geoefend. Lefort uit Genève wint Poters vriendschap en brengt hem in kennis met de Europeesche beschaving.

1689. Peter maakt zich met geweld van de opperheerschappij meester; hij verbant zijne zuster in een klooster; in naam blijft Iwan F mederegent tot zijn dood (1696).

Do grootc Noordscho oorlog.

1689—1725. Peter I, Czaar van Rusland.

Peter wordt de hervormer van zijn volk; zijn dubbel doel: de invoering der Westersche beschaving in Rusland en de verovering van de Kustland en der Zwarte en Baltische Zee. Hij leert verschillende ambachten en kunsten, maar blijft een barbaar; zijn onmatigheid, zedeloosheid en wreedheid. Hij legt de grondslagen der Russische Zeemacht.

Rusland neemt deel aan den grooten Turkschen oorlog. Verovering van AjyjX.flfüKi).

Samenzwering tegen Peters leven door de Oud-Russische partij; zij wordt ontdekt en bloedig gestraft.

Peters eerste reis naar ThiiLscidanjl, Holland, Engeland en Oostennj AT Hij werkt te Zaandam als Pie ter haas. Hij lokt vele Duitscho, Hollandsche en Engelsche kunstenaars naar Rusland.

Nieuw oproer der Strolitzen door fjordon bedwongen. Peter ontbindt hot korps der Strelitzen; wreede terechtstellingen; de Czaar doot zijne echtgenoote Eudoxia Lapuchin in een klooster opsluiten. Haar zoon Alexei wordt de tegenstander zijns vaders.

1699. Dood van Leforl; Meuscliikof wordt Peters gunsteling en minister.

1703. Stichting der nieuwe hoofdstad St. Petersburg, waarheen de zetel der regeering wordt verplaatst.

Peter huwt met Kgthaiiim, de gevangene van Marienhurg. Kinderen uit dat huwelijk: Anna, Elizabeth, een zoon Peter, die weldra sterft.

1716—1717. Tweede reis van Peter door Europa.

Zijn twist met zijnen zoon Alexéi, die de besliste tegenstander van Peters hervormingen en daarbij verontwaardigd is over de verbanning zijner moeder; hij wordt heimelijk gesteund door de Oud-Russische partij. — Alexei vlucht naar Duitschland en Italië, maar keert terug, na belofte van algeheele vergiffenis te hebben ontvangen. Hij wordt gedwongen afstand te doen van den troon; daarna, van een samenzwering tegen zijn vader beschuldigd en ter dood veroordeeld, sterft hij in de gevangenis (1718).

1721. De waardigheid van Patriarch van Moskou (reeds sedert 1700 niet meer vervuld) wordt afgeschaft;

CtïpJr - ^k^^i^A-^z.

zid:trzr?r^ ^^

tU^J 12 ^ De seschiedenis der achttiende eeuw.

de heilige Synode door den Czaar benoemd verkrijgt het hoogste gezag in godsdienstzaken.

1722. Oorlog tegen Perzië; Peter verovert Derbent,

Baku en andere gewesten. Het politiek testament van Peter den Grooten. Éon de Beaumont. Peter voert een nieuwe regeling der troonopvolging in, later door Paul I veranderd.

Hervormingen van Peter den Grooten. Behalve leger en vloot (bij zijn dood telde het leger meer dan 200.000 man op Wpeterselie wijze geoefend , de vloot 48 linieschepen en vele''ÊleméfêT vaartuigen) hervormde Peter het geheele J bestuur van zijn rijk. Een senaat met uitgebreide bevoegdheden verving de oude vergadering (Doema) tier Bojaren; het rijk werd verdeeld in 8 groote gouvernementen; de steden verkregen eenige rechten; rechten en plichten van den adel werden, ?£,;£ geheel gewijzigd; strenge politie, de derde afdeelinrjp^ oLgt; |

Invoering van Westersche gebruiken in kleeding en samen-' leving; groote vooruitgang van handel en nijverheid; talrijke ■•-21,'' fabrieken, kanalen, scholen en boekdrukkerijen; hospitalen en quot; apotheken; een dagblad; de academie van wetenschappen te St. Petersburg (1724).

1725. Dood van Peter den Grooten. Hij wordt opgevolgd door zijne weduwe Katharina I.

1654—1660. Karei ■ X van Palts-Tweebrugg-en , koning van Zweden: hij voert oorlog met Denemarken, Polen en Busland.

Bij de vredesverdragen van Kopenhagen, Oliva (1660) en Kardis Y1661) behoudt Zweden het grootste gedeelte zijner veroveringen, nl: Finland, Karelië, Inr/ermanland, Esthland, Lijfland, Voor-Pommeren met Stettin en de eilanden Usedom, Wollin en Rügen, alsmede de hertogdommen Bremen en Verden. '

A

1660—1697. Karei XI. De rijksraad maakt gebruik van's konings minderjarigheid om de macht der kroon aanmerkelijk te beperken; Zweden wordt in verschillende oorlogen van Lodewijk XIV gewikkeld; nederlaag der Zweedsche troepen bij Fehrbellin (1675).

1680—1682. Karei XI herstelt de onbeperkte koninklijke macht en doet veel voor den bloei van zijn rijk; hij laat zijn zoon een goedgevulde schatkist en een voortreffelijk leger na.

De groote Noordsche oorlog.

—17IS. Knrol XIT - koning van Zweden (geb. 1682).

Zijn vermetele dapperheid, stijfhoofdigheid, wreedheid, strenge zeden. Hij laat zich aanstonds meerderjarig verklaren.

1697 -171*8- Afflgnst Saksen, koning van Polen. (Als

keurvorst van Saksen Frederik Auqust I; na zijn verkiezing tot koning van Polen werd hij Katholiek.)

1699—173p._ Frederik.lY►.koning van Denemarken.

Geheim Verbond -van Peter den Grooten met August II van Polen en Frederik IV van Denemarken

,1 , , tegen Zweden.

ibH-hSr (fli

1700—1721. Groote Noordsche Oorlog.

Oorzaken: Peter de Groote ^wenscht het bezit van de kustlanden der August II wil Lijfland ver-

overen [PfjlkulJ; Prederik IV is in twist' riïëïquot; don hertog P»- vah Holslein-Gottorp, zwager en bondgenoot van Karei XII. _/ „

1700f—■ PrëSerik IV tast den quot;Viéiftog , van Holstein-Gottorp aan. Bedrijvigheid en geestkracht van Karei XII; hij steekt over de Sond en noodzaakt den koning van Denemarken tot den vrede van Travendahl (bij Lübeck). Gematigdheid van den overwinnaar. Frederik IV onttrekt zich aan het verbond en ontruimt het Holsteinsche gebied.

August II van Polen belegert Biga, maar wordt door de bezetting teruggedreven.

Karei XII keert zich togen Peter den Grooten, die een inval in Esthland gedaan heeft en Narva belefiert.

30 Nov. Slag bij Narvaj het Russisch leger wordt, ondanks zi]n groote overmacht, door Karei XII verslagen.

1701. Karei trekt Polen binnen. De Poolsche Bljksdag verklaart geen deel te willen nomen aan den oorlog des konings tegen Zweden. Karei eischt do afzetting van August II; hij bemachtigt Warschau en verslaat oen Saksisch-Poolsch leger bij Klissoiv (1702) en Pultusk (1703). ' ----

1701. Do Poolsche Rijksdag wordt gedwongen een nieuwen koning te kiezen.

1704—1709. Stanislaus Leszinski, koning van Polen.

August van Saksen doet herhaalde pogingen om den troon te herwinnen.

Do geschiedenis der achttiende eeuw.

1706. De Saksers worden door de Zweden onder Rhemkiöld verslagen bij Frausiadt; Karei rukt door

Silezië Saksen binnen en dwingt August tot den vrede van Altranstadt, waarbij deze Stanislaus Leszinski als koning van Polen erkent, en het verbond met Peter den Grooten verbreekt. Wreede terechtstelling van den Lijflander Po.tkul. — Marlborough te A Itranstaclt. Karei weigert zich te mengen in dea Spaansehamp;n Successie-oorlog..

Gedurende Kareis verblijf in Polen en Saksen maakt Peter de Groote aanmerkelijke veroveringen in de Zweedsche Oostzee-provinciën.

1707. Karei verlaat Saksen; hij trekt tegen de Russen op om in Moskou den vrede te teekenen en dringt

door tot Smolensk (1708). Hij laat zich door Mazeppa, heiman der Kozakken, verleiden om naar de Ukraine te trekken.

Slag bij Liesna; de Zweedsche generaal Löwenhaupt, die Karei versterking en levensmiddelen wil brengen, wordt door de Russen verslagen. Vreeslijk gebrek in het Zweedsche leger; ontzettende winterkoude: Mazeppa, door de Kozakken verlaten, kan geen hulp bieden.

1709. Karei slaat het beleg voor Pultawa, de hoofdstad der Ukraine. Peter komt met een groot Russisch leger om de stad te ontzetten.

8 Juli. Slag bij Pultawa;

algeheele nederlaag der Zweden. Karei, reeds in een vroeger gevecht gewond, vlucht met 500 man naar Turkije en vestigt zich eerst te Bender, 1a±ar tejjiu^iitae. Generaal Löwenhaupt moet zich met het overschot des legers gevangen geven.

August van Saksen en Prederik van Denemarken hernieuwen hun verbond met Peter tegen de Zweden; Stanislaus Leszinski wordt uit Polen verdreven.

1709—1710. Groote veroveringen van Peter I in de Oostzee-provinciën en in Finland. De Denen doen een inval in Zweden.

1710. Haagsch concert tusschen den keizer, Engeland en Holland, waarbij Jutland, Sleeswijk-Holstein en

de Zweedsche bezittingen in Duitschland onzijdig worden verklaard. Karei verwerpt dit verdrag. De Denen veroveren Sleeswijk alsmede Bremen en Verden (1712). Pogingen van Karei XII om de Turken tot den oorlog tegen de Russen op te hitsen; eindelijk (1710) wordt de oorlog verklaard.

Do groote Noordsche oorlog.

1711. De Russen bij de Pruth verslagen en ingesloten.

List van Petgragemalin Katharina. Vrede vanFalszy. Rusland .-Azuf Terug en staat Karei XII eëri vrijgeleide

naar zijne staten toe; Karei doet vergeefsche pogingen om een nieuwen oorlog te bewerken. Hij weigert uit Turkije te vertrekken; hij wordt gevangen genomen door de Turken en blijft een tijd lang in gevangenschap. Ellendige toestand van Zweden.

Prederik Willem I, koning in Pruisen, sluit zich aan bij de vijanden van Zweden en bezet Stettin.

Karei keert uit Turkije terug; zijn vermetele rit naar Straalsond.

George I, keurvorst van Hannover, koning van Engeland, verbindt zich met Kareis vijanden. Hij koopt van Denemarken Bremen en Verden. De Pruisen belegeren Straalsond; Karei moet de stad verlaten, die zich weldra aan de belegeraars overgeeft.

Baron von Görtz wordt minister van Karei XII; zijn financieele operaties; koiierc.n i^inhh'rs Zijne onderhandelingen met Peter den Grooten en met Kardinaal Alberoni, minister van Philips V van Spanje. Hij wil Jacobus III op den troon van Engeland, Stanislaus Leszinski op dien van Polen herstellen.

1718. Karei doet een inval in Noorwegen, belegert de vesting Prederikshal en wordt, aldaar door een kogel gedood. (11 Dec.). Ontevredenheid van den Zweedschen adel over Kareis despotisch bestuur. De kroon wordt geschonken aan Kareis jonlt;jste zuster Ulrica Eleonora en de koninklijke macht zeer besnoeid. Görtz woydt gBvangen genomoiv «m-op wederrechtelijke wijze ter doodj^aarde^W-e» onthoofd (1719).

quot; quot; STBfekiiïg der onderhandelingen met Peter den

Grooten.

1719 en 1720.Zweden sluit te S^to.cJjJixU-m en ^rederiksburg vrede met zijne vijanden. George 1 van Hannover behoudt de hertogdommen Breinen en Verden voor ƒ 1.800.000; Pruisen verkrijgt voor ƒ 3.600.000 Voor-Pommeren tot aan de Peene met de eilanden Usedom en Wollin. Denemarken geeft alle veroveringen in Zweden terug voor /'1.080.000, maar behoudt Slees wijk. Zweden verliest de tolvrijheid in de Sond. Polen verblijft aan August II, die aan Stanislaus Leszinski /1.800.000 moet uitkeeren. Stanislaus behoudt den titel van koning.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

1720—1751. Frederik I van Hessen, echtgenoot van Ulrica Èleönora, koning quot;quot;van Zweden. Bij zijn troonsbestijging nieuwe beperking der koninklijke macht.

1719 en 1720. Vreeslijke invallen van Peter den Grooten in Zweden.

1721. Trede Tan Nvstadt .

tusschen Zweden en Rusland. Zweden staat voor /quot;3.600.000 aan Rusland af: Lijfland, Esthland. Ingermanland en Karelië alsmede een deel van Finland.

i' De eerste rang onder de Noordsche Staten gaat over op Rusland, dat tevens in de rij der groote mogendheden van Europa treedt.''Zweden behoudt slechts Finland alsmede Voor-Pommeren lot aan de Peene met het eiland Rür/en en de stad WismarS Het vervalt meer en meer ten gevolge van het slechte bestuur van den Rijksraad.

Tweede Hoofdstuk.

Europa van den Trede te' Utrecht tot den Oostenrykschen Successie-oorlog. ,■■■;%

i' Gedurende dit tijdperk wordt Europa onophoudelijk verontrust door de eerzuchtige plannen van Philips V, die, gedreven door zijne tweede gemalin Elisabeth van Parma, ook voor de zonen uit zijn tweede huwelijk een kroon tracht te verkrijgen, en met dat doel beurtelings met en tegen de meeste Europeesche mogendheden samenspant.

5, Daartegenover staat het streven van keizer Karei VI om zijne geheele nalatenschap te verzekeren aan zijné oudste dochter Maria Teresia, en de daartoe uitgevaardigde pragmatieke Sanctie door alle mogendheden te doen waarborgen.

Engeland, waar George I van Hannover op de Whir/s steunende den troon beklimt, verkeert gedurende dit tijdperk meestal in goede verstandhouding met Frankrijk, voornamelijk ten gevolge van de overeenstemming der eerste ministers in de twee rijken Walpole en F leur y. die beiden, zooveel mogelijk, den vrede in Europa wenschen te handhaven.

/'⁴ Terwijl Polen door binnenlandsche onlusten meer ■ en nieer wordt verzwakt, begint Rusland reeds een merkbaren invloed te oefenen op de gebeurtenissen van Midden- en W est-Europa.

Spanje, Portugal, Italië gedurende do rog. v. Philips V. 17

§1. SPANJE, PORTUGAL, ITALIË GEDURENDE DE REGEERING VAN PHILIPS V.

Door den vrede van Utrecht komt Philips V (1701—1746) in het rustig bezit van den Spaansohen troon, hoewel Karei VI zijn aanspraak nog blijft handhaven, evenals Philips rechtens niet wil afzien van de Spaansche bezittingen, bij dien vrede den keizer toegewezen.

1714. Met goedvinden der Cortes regelt Philips V de erfopvolging op den Spaansehen troon volgens de — eenigszins verzachte — Salische wet.

Zwak en onstandvastig karakter des konings; zijn voorliefde voor Frankrijk; hij laat zich leiden door zijne echt-genoote Maria Louisa van Savoye (f 1714). Invloed van prinses Omni; door hare bemiddeling en op raad van Julius Al heroni, gezant van den hertog van Panna, sluit Philips weldra een tweede huwelijk met Elisabeth Faruese, prinses van Panna; prinses Orsini wórdt van het hof en uit Spanje verwijderd. Alberoni leidt het bestuur des rijks (1716 eerste minister, 1717 kardinaal)-, hij tracht Spanje uit zijn verval op te beuren, en brengt financiën, leger en vloot in beteren toestand.

Haat van Philips V tegen Philips van Orleans (regent in Frankrijk sedert den dood van Lodewijk XIV); hij verlangt zelf het regentschap; zijn geheime hoop op den Franschen troon.

1

1706. Geboorte van den infant Carlos; trotsche plannen van Elisabeth Farnese; zij wordt ondersteund door Alberoni; onderhandelingen met Engeland (1715); latei-met v. Gürtz, minister van Karei XII (1716—1717). Een Spaansch leger bezet Sardinië (1717) en Sicilië (1718).

1718 —1720. Quadruple-alliantie

■ - ;■ ,.tT

tusschen Karei VI, George I, Frankrijk en (later) de Ilepubliek der Vercemgde Nederlanden. Bepalingen: Karei VI zal Philips V erkennen als koning van Spanje: deze zal afzien van de vroegere Spaansche bezittingen in Italië en België; de hertog van Savoye zal Sicilië verruilen tegen Sardinië cn den titel van koning van Sardinië aannemen; Karei (zoon van Philips V en Elisabeth Farnese) zal Toskane en Par ma ' ' verkrijgen na hot uitsterven der aldaar regeerende huizen van Medici en Farnese.

2

De geschiedenis dor achttiende eeuw.

Spanje weigert die bepalingen te aanvaarden; een Engelsch eskader vernielt de Spaansche vloot bij kaap Passaro. Mislukte samenzwering van Cellamare, Spaansch gezant te Parijs, tegen den regent. Dood van Karei XII.

1719. Een Spaansche vloot, die een leger naar Schotland zou voeren om een opstand tegen George I

te ondersteunen, wordt door den storm verstrooid; de opstand mislukt; een Fransch leger, onder Berwick, trekt over de Spaansche grenzen.

5 Dec. Alberoni wordt ontslagen: hii moet Spanie verlaten (f 1752).

1720. Spanje neemt de bepalingen der quadruple-alliantie aan.

1721. Herstel der goede-botrekkingen tusschen Frankrijk en Spanje; de dochter van Philips V wordt verloofd met Lodewijk XV en in Frankrijk opgevoed.

1724. Philips V doet afstand van den troon ten voordeele van zijn oudsten zoon, Lodewijk I, die nog in hetzelfde jaar sterft, waarop Philips V den troon wederom beklimt.

1725. De hertog van Bourbon. die sedert den dood van dTïïï regent (1753) het bestuur van Frankrijk in

handen heeft, doet Lodewijk XV huwen met Maria Leszinska (dochter van Stanislaus Leszinski) en zendt de Spaansche infante naar haar vaderland terug. Verontwaardiging aan het hof te Madrid.

Toenadering van Spanje tot den keizer; verbond van Weenen. Ripperda. Karei VI en Philips V erkennen en waarborgen elkanders bezittingen. Spanje schenkt groote voorrechten aan de Compagnie van Ostende, door Karei VI in 1722 opgericht, en belooft de pragmatieke sanctie te waarborgen. Groote huwelijksplannen. Daarentegen sluiten Frankrijk, Engeland , Pruisen en later ook Holland het verbond van HannoTer (of Herrenhausen). Gevaar voor een algemeenen Europeeschen oorlog.

1726. Ripperda valt in ongenade; verbond van Karei VI met Rusland. Pruisen onttrekt zich aan het verbond van Herrenhausen.

1727. Mislukte poging der Spanjaarden om Gibraltar te heroveren.

Verkoeling tusschen Spanje en den keizer.

Spanje, Portugal, Italië geSurende do reg. v. Philips V. 19

1729. Verdrag te Sevilla tusschon Spanje, Frankrijk, Enqelaml en Holland togen don keizer gericht.

1731. Verdrag te Weenen. Ontbinding der Compagnie van Ostonde: de keizer laat toe dat de Spaanscho troepen Toskane en Parma bezetten; de infant Carlos aanvaardt het bestuur over Toskane.

Tijdens den Poolschen Successie-oorlorj (1733—1738) veroveren de Spanjaarden Napels en Sicilië, die bij de iireliminalren van Weenen (1735) den infant Carlos worden toegewezen; Panna en Piacenza wordt den keizer afgestaan; ontevredenheid van Elisabeth Farnese.

Van den Oostenrijkschen Snccessie-oorlog (1741—1748) maakt Spanje gebruik om deze beide hertogdommen te heroveren, die bij den vrede van Aken (1748) het deel worden van den infant Philips, jongeren zoon van Elisabeth.

1746. Dood van Philips V. Hij wordt opgevolgd door zijn oudsten zoon Ferdinand VI.

1706—1750. Jan V, koning van Portugal, Itex fidclisaimus. Noodlottige gevolgen van het verdrag met lord Methuen gesloten; de Engelscho concurrentie doodt Portugals handel en nijverheid.

1720 (1675)—17301 Victor Amadeus II, koning van Sardinië;

hij doet afstand van den troon ton behoeve van zijn zoon.

1730—1773. Karei Emanuel III. Zijn twist met zijn vader.

Opkomst en voortdurende uitbreiding van het koninkrijk Sardinië, dat in de verschillende oorlogen nu eens de partij der Bourbons dan weder die der Habsbunjers kiest, om zooveel mogelijk voordeel te behalen en geen der beide partijen het besliste overwicht in Italië te verschaffen.

Venetië verliest meer en meer macht en invloed. Het neemt deel aan den grooton Turkschen oorlog (1683—1699) waardoor het Morea verkrijgt.

1714. Verlies van More», dat bij den vrede van Passa-rowitz (1718) aan Turkije verblijft; Venetië verkrijgt eenige sterkten op do kust der Adriatische Zee.

1731. Het geslacht Farnese sterft uit in Parma en Piacenza. Carlos, infant van Spanje, wordt hertog van Parma en Piacenza. (1735 aan Karei VI).

20 Do geschiedenis der achttiende eeuw.

1737. De Medici sterven uit in Toskane, dat aan Frans Stephanus van Lotharingen komt.

De Pausen van dit tijdvak hebben voortdurend te kampen met de aanmatiging van het burgerlijk gezag in geestelijke zaken.

1700—1721. Clemens XI. Hij veroordeelt nogmaals het Jansenisme (QitesnelJ door de bul Unigenitus.

1721—1730. lunocentius XIII.

1730—1740. Clemens XII.

1740—1758. Benedictus XIV, een der geleerdste Pausen.

1735—1759. Karei, koning van Napels en Sicilië, voert veel verbeteringen in.

1729—1768. Opstand der Corsikanen tegen de Republiek Genua.

Koning Theodorus; Paoli. De Franschen veroveren het eiland.

§2. DUITSCHLAND GEDURENDE DE REGEERING VAN KAREL VI.

Sedert den vrede van Munster (1648) heeft het rijk alle politieke beteekenis verloren. Het bestaat uit meer dan 300 grootero en kleinere staten. Omstreeks het begin der 18do eeuw verkrijgen drie der keurvorsten (nl. die van Saksen, Brandenburg en Hannover) een koningskroon en beschouwen zich nagenoeg als geheel onafhankelijk van den keizerJ'Ook de andere rijksvorsten erkennen ternauwernood in naam zijn gezag, vooral daar zij volgens een bepaling van den Munster-schen vrede ook met buitenlandsche vorsten verbonden mogen sl ui ten./'De keizer bezit als zoodanig volstrekt geen macht; zijn titel schenkt hem don eersten rang onder de koningen van Europa: politieke beteekenis heeft hij alleen door zijne uitgestrekte erflanden (Oostenrijk, Bohemen, Hongarije, België, Napels ^i.u.Pj.c.r .1, ...7~~

Sedert 1668 is de Rijksdag te Regensburg permanent. Hij is verdoold in 3 collegia (Keurvorsten, Vorsten, Rijkssteden I , en heeft weinig gezag: daarbij is de behandeling der voorstellen ontzettend omslachtig. Voor godsdienstige geschillen is hij verdeeld in het Corpus Catholicorum en het Corpus Evangelicorum. — De beslissingen van het Rjkskamer-

Duitschland gedurende de regeering van Karei VI. 21

Le—s.J' ^ex^-^.

cjerecht vroeger te Spiers, sedert 168j) te Wetzlar; worden in vele streken van Dnltschland niet'moer erkend^'Het Rijksleger is een samenraapsel van onbruikbare troepen^ Sedert 1692 zijn er negen keurvorsten: 3 geestelijke^Keulen, Mentz, Trier; 6 wereldlijke: Beieren, BoTieïTien, Brandenburj, Palts, Saksen en quot;FTannover'./l^i]

1711—1740. Karei TI, de laatste keizer uit het Habs-burgsche Huis.

Volgens de bepalingen der vredesverdragen van Utrecht en Rastadt verkreeg Karei VI de Spaansohe Nederlanden, het hertogdom Milaan, Napels en Sardinië; zonder nochtans Philips V als koning van Spanje te erkennen.

1715. Barrière-tractaat, te Antwerpen gesloten.

1716^1X18. Oorlog tegen lt;le Turken, die (1714) Morea aan de Venetian en hadden ontrukt; Prins Eugenius overwint de Turken bij Pcterwardein (1716) en Belgrado (1717).

1718. Vrede yan Passarowitz. Turkije staat den keizer

quot;Rel Banaat van Temesvar, Servië, Klein- Wallachije alsmede een deel van Bosnië af, maar behoudt Morea, terwijl de Venetiancn eenige sterkten in Dalmalië verkrijgen.^-

1720 Volgens do bepalingen der quadruple-alliantie verkrijgt Karei VI Sicilië en geeft in ruil daarvoor het eiland Sardinië aan den hertocj van Savoye, die sedert den titel voert van koning van Sardinië.

Karei VI vaardigt de pragmatieke Sanctie uit, waarbij hij bepaalt: 1°. de landen, door het Huis van Habsburg beheerscht, zijn één en ondeelbaar; 2°. Bij ontstentenis van mannelijke nakomelingen gaan al die landen onverdeeld over op de dochters des keizers en hare afstammelingen; 3°. mocht die lijn uitsterven, dan vervalt alles aan de dochters van Jozef I of hare erfgenamen. .

Voor deze bepalingen, reeds in 1713 opgesteld, verwerft de keizer gaandeweg de toestemming van de Standen zijner erflanden, alsmede den waarborg der meeste Staten van Europa.

1722. Oprichting der Handels-Compagni e te OstenthB-;—die quot;weldra groole voorrechten van Spanje verkrijgt en één voordeeligen handel op Oost- en West-Indië drijft. Ontevredenheid in Engeland en Holland.

De kortstondige door Bipperxta (1725) bewerkte toenadering des keizers tot Spanje brengt een tijd lang den Europeeschen

De geschiedenis der achttiende eeuw.

vrede in gevaar. Het verdrag van Ween en (1731), waarbij Karei VI de Compagnie van Ostende opoffert en Parma en Toskane door Spaansche troepen laat bezetten , maar de waarborging der pragmatieke sanctie door Frankrijk, Spanje, Engeland en Holland verkrijgt, maakt een einde aan den gespannen toestand.

1733—1738. Dood van August II. koning van Polen; Poolsche Successie-oorlog. Stanislaus Lesziuski, gekozen door de meerderheid van den rijksdag, wordt door Frankrijk gesteund : August 111 vau Saksen wordt geholpen door Karei VI en door Eusland.

Stanislaus wordt door een Russisch leger uit Polen verdreven. Frankrijk. Spanje en Sardinië verklaren don keizer den oorlog. De Franschen onder Berwick bezetten Lotharingen en dringen op den rechter Eijn-oever door. Villars bemachtigt Milaan; de Spanjaarden veroveren Napels en Sicilië. Het keizerlijke leger onder Prins Eugenius is niet tegen de Franschen bestand. De zeemogendheden laten den keizer in den steek. Alleen Rusland zendt hulptroepen.

1735. Yoorloopiire vrede te Weeueu (bekrachtigd 1738). I SEïïhislaus Leszinski doet afstand van Polen, maar

behoudt den titel van koning en ontvangt Lotharingen, dat na zijn dood (1766) aan Frankrijk zal vervallen.; Karei VI staat aan den infant Don Carlos Napels en Sicilië/en verkrijgt daarvoor Parma en Piacênza; Sardinië wordt vergroot met een klein gedeelte van het hertogdom Milaan; Frans Slephamcs, hertog van Lotharingen, zal, na hot uitsterven van het huis van Medici (1787), Toskane verkrijgen en huwt met des keizers oudste dochter, Maria ÏVvesf'a.yFrankrijk, Spanje, Saksen (en Polen) waarborgen nogmaals de pragmatieke sanctie.

Sedert 1735. Oorlog van Rusland en Turkije. Münnich neemt A zof.

1736. Dood van Prins Eugeuius.

1786—1789. Karei VI neemt deel aan den oorlog tegen de Turken; de keizerlijke troepen worden herhaaldelijk verslagen.

1739. Vrede van Belgrado. De keizer verliest Servië met Belgrado, Klein-Wallach je en wat hij bezat van

Bosnië. De Russen behouden Azof maar moeten de vestingwerken sloopen.

Zacht maar zwak bestuur van Karei VI. Stoffelijke bloei en welvaart zijner erflanden; verwaarloozing van het leger en wanorde in de openbare geldmiddelen; omslachtige en verouderde administratie.

1740. Dood van keizer Karei VI.

Frankrijk gedurende het regentsch. en het best. v. Floury. 23

1701—1713. Frederik I, koning in Pruisen; hij verkrijgt bij den vrede van Utrecht Spaansch Opper-Gelder en Neufchatel maar staat hot prinsdom Oranje aan Frankrijk af. Zijn weelde en verkwisting.

1713—1740. Frederik Willem I noemt deel aan don grooton Noordschen oorlog; hij verkrijgt Voor-Pomnieren tot aan de Peene; zijn zuinig en geregeld bestuur; zijn zorg voor het leger; de reuzengarde; barbaarsche krijgstucht; Leopold van Dessau.

1730. Hevige twist met zijn oudsten zoon Frederik (geb.

1712): de prins wil ontvluchten naar Engeland. Zijn gevangenschap te Küstrin; v. Katte onthoofd. Hij verzoent zich weder met zijn vador. Zijn omgang met Fransche geleerden en vrijdenkers. Het slot Rheinsberg.

§ 3. FRANKRIJK GEDURENDE HET REGENTSCHAP EN HET BESTUUR VAN FLEURY.

Treurige ouderdom van Lodewijk XIV. De Spaansche Successie-oorlog had de laatste krachten van Frankrijk uitgeput; handel, nijverheid en landbouw kwijnden; overal heerschto ontevredenheid en verbittering. Bij de openbare rampen kwamen voor den koning nog smartelijke verliezen in zijn familie.

1711. Dood van den Dauphin (Ze ;/raf!d Ztoitp/im, leerling van Bossuet).

1712. Dood van den Due de Bourgogne, 'skonings oudsten kleinzoon (leerling van Fénélon); in hetzelfde jaar sterft ook diens oudste zoon de Due de Bretagne.

1714. Dood van den Due de Berry, jongsten kleinzoon des konings.

1710. Geboorte van den Due d'Aujou (Lodewijk XV), 15 Febr. tweeden zoon van den Due de Bourgogne.

Sedert 1702 nieuwe woelingen der Jansenisten. Quesnel schrijft do Reflexions morales, die door den Paus worden veroordeeld. De bul „Cnlgenltnsquot; (1713). Het klooster Port-lhujal des Champs wordt opgeheven en geslecht (1709).

1715. Dood van Lodewijk XIV, die sedert zijn huwelijk 1 Sept. met Mad. de Maiiiteuon (1684) weer geregeld zijne

godsdienstplichten had vervuld. Algemeene vreugde des volks ovor zijn dood.

Do geschiedenis der achttiende eeuw.

1715 — 1774. Lodewijk XV, koning van Frankrijk.

Bij zijn testament had Lodewijk XIV een raad Tan rejrentscliai» ingesteld onder voorzitterschap van zijn neef Philips van Orleans. Op voorstel van dezen vernietigt het Parlement van Parijs het testament des konings en draagt Philips van Orleans het regentsehai» op •). Ontevredenheid van Philips V van Spanje.

1715—1723. Regentschap van Philips van Orleans (la Régence).

Groote natuurlijke bekwaamheden van den regent; zijn innemende manieren, groote werkkracht gepaard mot vadsigheid en traagheid; zijn afschuwelijke zedeloosheid. Do roués. Ongeloof en zedenbederf in Frankrijk.

Vijandige houding van Spanje tegen den regent; toenadering tot Engeland. Vergeefsche poging van den pretendent Jacobus III om de Engelsche kroon te herwinnen; Mardijk; verdrag te Hannover (1716) met Engeland en Holland (1717) ter handhaving der rechten van den regent.

De groote plannen van Alberoni worden verijdeld dooide quadruple-alliantie. hoofdzakelijk bewerkt door Dubois, leermeester en vertrouweling van den regent; Dubois, een man van groote bekwaamheden maar van slechten levenswandel, wordt door den regent benoemd tot aartsbisschop van Kamerijk, daarna kardinaal en minister (1722).

Financieele moeilijkheden. De staatsschuld bedraagt 2500 millioerTfrancs; jaarlijks is er een reusachtig tekort (1716, 93 millioen). Pogingen van den regent om het evenwicht te herstellen. Het gehalte der munten wordt verminderd; veel schuldvorderingen ten laste van den staat worden ongeldig verklaard; strenge maatregelen tegen pachters van belastingen, leveranciers, woekeraars enz. Al deze maatregelen

baten weinig en verwekken veel verbittering. Sedert IZlii. Groote ondernemingen van_Jkdiii_Linv, een Schot.

Hij richt een wisselbank op. — Hij t directeur der Compagnie des Indes Occidentales of Missisippi-Compagnie, die den alleenhandel op Louisiana (toen het geheele bekken

1) De 13 Parlementen (het oudste en voornaamste was dat van Parijs) waren de hoogste rechtbanken in Frankrijk met veel uitgebreider macht dan die der hedendaagsche gerechtshoven. Het Parlement van Parijs was ontstaan uit eene afdeeling van den koninklijken raad. Het bestond uit de Grand'' chatnbre, la Tournelle, drie chambres des enquêtes, de chambre des requètes, de chambre des mar des. Zijn rechtsgebied strekte zich uit over het grootste gedeelte des rijks; de rest was verdeeld onder de andere Parlementen. Het registreert de-koninklijke verordeningen; recht van remontrance; lettres de jussion ; lit de justice. Evenals het testament van Lodewijk XIV in 1715 was dat van Lodewijk XIII in 1643 door het Parijsche Parlement vernietigd en Anna van Oostenrijk tot regentes benoemd.

Engel, en Holl. v. d. vrede te Utr. t. d. Oostenr. Succ.-oorl. 25

van den Missisippi) on andere voorrechten verkrijgt. Algemeene speculatiewocde; de aandeelen rijzen tot 3000 »/„.

17^8. De bank van Law wordt tot staatsbank verheven.

Tegenspoed dor ondernemingen in Louisiana; plotselinge daling der aandeelen.

1720. De bank moet hare betalingen staken; staatsbankroet ; Law neemt de vlucht en sterft te V-enetië in armoede.

1723. Lodewijk XV wordt meerderjarig verklaard. Dood van Dubois en van den hertog van Orleans. De hertog van Bourbon neemt do leiding der regeering op zich.

1725. De in 1721 herstelde verstandhouding mot Spanje wordt verbroken; Lodewijk XV huwt met Maria Leszinska, dochter van Stanislaus Leszinski, ge-gewezen koning van Polen.

1726. De hertog van Bourbon wordt ontslagen en vervangen door Kardinaal Flenry, bisschop van

Fréjus, opvoeder des konings. Hij weet door een wijs en zuinig beheer (1726—1743) de geldmiddelen des Eijks te verbeteren; zijn goede verstandhouding met den Engelschen minister Walpole; zijn streven om den vrede te handhaven. Door zijn tusschenkomst in den Poolschon Successie-oorlog verkrijgt Stanislaus Leszinski Lotharingen met Bar, dat na zijn dood (1766) aan Frankrijk zal vervallen.

17-13. Dood van Fleury, die zich tegen zijn wil in den

Oostenr ij ksctten Successie-oorloy liet medeslepen.

§ 4. ENGELAND EN HOLLAND VAN DEN VREDE TE UTRECHT TOT DEN OOSTENRIJKSCHEN SUCCESSIE-OORLOG.

1702—1714. Anna , tweede dochter van Jacobus II, koningin ■i^trr'T^ngeTaiKl. Haar echtgenoot, Georr/e^ van Dene-marken, en hare 13 kinderen sterven vóór haafTZij is gunstig gezind voor de tory's, maar door den invloed van ladj; MarJ-fe-Siö-U-gJ¹- en,gesteund door de openbare meening, blijven de whigs gedurende een groot gedeelte harer regeering aan het bestuur. Hare pogingen om de opvolging te verzekeren van haar broeder Jacobus III, den pretendent, (ook Ridder van St. Georr/e genoemd) mislukken door diens weigering om het Katholieke geloof te verzaken.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

1707. Vereeniging Y.an Engeland en Schotland ouder één Pitrlement; groote voordeeïën door die vereeniging voor beide landen bewerkt, die echter aanvankelijk hevig misnoegen in Schotland verwekt. Jacobus III doet een vruchte-loo^e.. poging om de Schotscbp kropnje verkrijgen.

1710. Lady Slarlborough valt in ongenade; het whig-ministerie wordt grootondeéls ontslagen, de nieuwe verkiezingen schenken een groote meerderheid aan de tory's; IIar ley en St. John. ministers. Vredesonderhandelingen met frankrijk; Marlborough wordt van het opperbevel des legers ontzet; Engeland laat zijne bondgenooten in den steek.

1713. Bij den vrede te Utrecht verkrijgt Engeland van Frankrijk belangrijke voordeelen voor zijne koloniën (Akadië, de Hudsonsbaai-landen. New-Foundland); van Spanje Minorca en Gibraltar, het asiento en een voordeelig

handelsvcrdragT

1714. Verdeeldheid onder de tory's; Saint-John (lord Bolingbroke) helt over naar de Jacohieten; Harley

(lord Oxford) verbindt zich met de gematigde wliigs om de opvolging van (ïenrap. van Hanmmp.r te verzekeren. Plotselinge dood der koningin; George van Hannover wordt algemeen als koning erkend.

1714-—1727. George I, keurvorst van Hannover (Brunswijk-

Lüneburq), achterkleinzoon van Jacobus 1. (Zijne moeder was de dochter van den Winterkoning, Frederik van de Palts, die zelf gehuwd was met Elisabeth , dochter van Jacobus I.) Het *or!/-ministerie wordt ontslagen. George steunt op de wighs, die nu voor een langen tijd de regeeringspartij vormen. Vele tory's, o. a. Ormond en Bolingbroke wijken uit en steunen den pretendent.

1715. Vruchtelooze poging van den pretendent om de kroon te herwinnen; wreedheid, der regeering tegen de gevangen Jacobieten; ook de door Alberoni ondersteunde krijgstocht van 1719 mislukt.

1716. De Septennial-bill, die den duur van het parlement van 3 op 7 jaren brengt, draagt met

de komst van het nieuwe koningshuis er veel toe bij om de macht van het parlement te versterken.

De Zuidzee-compagnie van Blount, een tegenhanger der Bank en Missisippi-Compagnie van Law. Dwaze opdrijving der aandeelen. De Compagnie neemt de staatsschuld over (1719). Weldra volgt een algeheel bankroet (1720).

Engel, en Holl. v. d. vrede te Utr. t. d. Oostenr. Succ.-oorl. 27

1721—1742. Walpole minister; hij weet de noodlottige gevolgen van de financieels crisis te verminderen; hij poogt, in overeenstemming met Kardinaal Fleury, den vrede te bewaren en houdt zich staande door schaamtelooze om-kooping. Onder zijn bestuur groote vooruitgang van Engeland en Schotland in handel, landbouw en nijverheid; uitbreiding der Engelsche kolonies; stelselmatige verdrukking en verarming

van Ierland.

1727—1760. George II, koning van Engeland.

1731. Engeland waarborgt de pragmatieke sanctie en verkrijgt daarvoor de ontbinding der Compagnie van Ostende. In den Poolschen Successie-oorlog blijft Engeland onzijdig.

1742. Val van Walpole, die zich tevergeefs verzet had tegen hot beginnen van den Asiento-oorlog tegen Spanje (1739—1748) en niet krachtdadig wil optreden in den Oostenrijkschen Successie-oorlog (1741—1748). Hij sterft 1745. Gedurende dit tijdvak leefden in Engeland veel groote schrijvers en redenaars o. a. Bolingbroke, Swift, Steele, Addison, Fielding, De Foe. Opkomst en invloed dor dagbladen.

1702 — 1747. Tweede Stadhouderloos Tijdperk in de

Vereenigdo Nederlanden.

1689—1720. Antoiiie Heiusius, raadpensionaris van Holland.

Hij blijft de politiek van Willem III getrouw.

1711. Dood van Jan Willem Priso bij het overvaren van liet Hollandsch Diep. Zijn zoon Willem Karei Hendrik Friso yolgt hem op als Stadhouder van Friesland, later ook van Groningen (1718), Gelderland en Drente (1722). Bij den vrede van Utrecht verkrijgt de Republiek een voordeelig handelsverdrag met Frankrijk en recht op een barrière in de Zuidelijke Nederlanden, nader geregeld door het b arrièr e-tract aat (1715). Namen, Meenen, Doornik, Warneton, Veurne, Fort Knokke worden geheel, Dendermonde gedeeltelijk door Hollandsche troepen bezet. De Eepubliek verkrijgt verder nog een deeltje van Vlaanderen en van Spaansch Opper-Gelder (Venlo, Stevensweert en St. Middelj.

Na den vrede van Utrecht begint er onder alle opzichten verslapping en uitputting te heerschen in de Republiek. Men tracht zooveel mogelijk de onzijdigheid te bewaren en verliest daardoor gaandeweg invloed en achting bij de andere mogendheden. Om den slechten toestand der schatkist te verbeteren vermindert men leger en vloot, zoodat zelfs tegen de Moorsche kapers de eer der vlag niet wordt gehandhaafd. Handel. scheepvaart en nijverheid gaan sterk achteruit, ook tengevolge

De geschiedenis der achttiende eeuw.

van buitenlandsche concurrentie; speculatie in effecten; windhandel ; groote verliezen alhier geleden ten gevolge dei-ondernemingen van Law en Blount.

Toch bekleedt do Republiek nog langen tijd een eervolle plaats onder de mogendheden, vooral wegens de bekwaamheden van Heinsius, v. Slingelandt, Hnp en andere voorname staatslieden; ook de welvaart is nog groot. De poging om door hervorming van de staatsregeling meer eenheid en kracht in het bestuur te brengen, stuit af op de baatzucht der aristocratische regenten, die ook de verheffing van Willem Karei Hendrik Priso (later Willem IV) tot stadhouder van Holland beletten.

1716—1717. Buitengewone vergadering der Algemeene Staten,

bijeengeroepen op voorstel van Overijsel. Graaf van liechteren opent de vergadering. Men kan het over niets eens worden dan over het afdanken van troepen. De vergadering gaat uiteen zonder iets belangrijks verricht te hebben.

1720—1727. Izaak van Hoornebeek, raadpensionaris.

1727—1736. Simon van Slingelandt, raadpensionaris; hij is een waardig opvolger van Jan de Witt; hij doet vruchtelooze pogingen om vele misbruiken in het bestuur te verbeteren. Na de opheffing der Compagnie van Ostende waarborgt ook de Republiek de pragmatieke sanctie; in den Poolschen Successie-oorlog blijft zij, evenals Engeland, neutraal.

1736—1746. Antonie van der Heim, raadpensionaris.

In de kerkelijke toestanden kwam gedurende dit tijdvak weinig verandering; de Katholieken waren en bleven van alle openbare betrekkingen uitgesloten en werden bij vele gelegenheden verongelijkt; de plakkaten bleven van kracht. De Jansenisten, die uit Frankrijk en België naar Nederland uitweken, genoten de gunst der regeering. In 1723 werd Cornelis Sleenhoven tot hun bisschop van Utrecht verkozen; later werden ook te Haarlem en Deventer door hen bisschoppen aangesteld.

De Oost-Indische Compagnie breidt haar gebied voortdurend uit en levert nog zeer ruime winsten op. Ternate, Tutor en omliggende eilanden, het Noorden van Celebes, een groot deel van Java komen onder haar gezag. Een groote samenzwering der Chineezen te Batavia wordt door een verschrikkelijk bloedbad — meer dan 10.000 kwamen er om — verijdeld (1740 Oct.); Valckenier, Imhoff.

De West-Indische Compagnie komt niet weder tot bloei.

De Noordsche Rijken t. tijde d. eerste opvolg, v. Peter d. Gr. 29

§ 5. DE NOOEDSCHE RIJKEN TEN TIJDE DER EERSTE OPVOLGERS VAN PETER DEN GROOTEN.

1725—1727. Katharina I, weduwe van Peter den Grooten. Zij staat geheel onder den invloed van Menschikof. Hare zedeloosheid en onmatigheid. Heerschzucht en hebzucht van Menschikof. Hij wil zijn dochter doen huwen met Peter,

zoon van Alexei.

1727—1730. Peter II, zoon van Alexei; hij verbant Menschikof naar Beresof. Hij staat onder den invloed van zijn leermeester Ostermann en van de prinsen Dolgorucki. Zijne uitspattingen. Hij sterft aan de pokken, 14 jaar oud.

1730—1740. Anna (dochter van In;an, broeder van Peter den Grooten), door de Ouil-Hussische partij op den troon geplaatst. Zij moet een verdrag onderteekenen, dat de regeerings-macht bijna geheel aan een raad van 8 personen in handen geeft. Zij herroept weldra dit verdrag. De bewerkers daarvan worden naar Siberië gezonden of gedood, vooral de leden der familie Dolgorucki. Haar gunsteling Biron, Münnich en Ostermann hebben den grootsten invloed.

1726. Verbond met keizer Karei VI.

1733—1735. Haar tusschenkomst in den PooUchen Successieoorlog. Münnich verdrijft Stanislaus Leszinski uit Polen.

1735—1739. Oorlog tegen Turkije, te zamen met Oostenrijk.

Münnich verovert Azof, Otschakof, Kinburn en een gedeelte der Krim en verslaat o. a. de Turken bij Statputscliane, terwijl de Oostenrijkers dooide Turken worden verslagen o. a. bij Krolska.

1739. Yrede van Belgrado. Rusland verkrijgt Azof, dat geslecht en ontvolkt moet worden.

1739. Samenzwering door sommige aanhangers der Oud-Russische partij (Wolinski en anderen) tegen de

keizerin en do Duitschers in haren dienst (Ostermann, Münnich, Biron e. a.). De samenzwering mislukt; velen ter dood gebracht of verbannen naar Siberië.

1740. Dood van Anna. Zij benoemt tot haren opvolger Iwan TI, den zoon harer nicht Anna Leopoldowna,

(de dochter harer oudste zuster Katharina en van den hertog Karei Leopold van Mecklenburg) en van den hertog Anton Ulrik van Brunswijk-Bevern. — Biron regent. — Biron door Münnich gevangen genomen en naar Siberië gezonden: Anna Leopoldowna regentes; Münnich en Ostermann ministers.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

1741—1762. Elisabeth, jongste dochter van Peter den Grooten.

Zij weet de soldaten der garde te winnen en zendt den regent, zijne echtgenoote, Münnich en Ostermann naar Siberië. Iwan opgesloten te Schlüsselburg.

Reactie tegen de Duitschers. Alle takken van bestuur worden weder aan Russen toevertrouwd: groote oneerlijkheid en kuiperijen. Bentuschef, Apraxin. Oorlog met Zweden (1741—1743), geëindigd met den vrede van Abo, waardoor Rusland nog een deel van Fintand verkrijgt. Elisabeth mengt zich in den Oostenrijkschen Successie-oorlog ten gunste van Maria Teresia (1747). Haar afkeer van Frederik II van Pruisen doet haar ijverig deel nemen in den Zevenjarigen oorlog. Haar dood redt Frederik II.

Zweden vervalt meer en. meer onder het bestuur van den rijksraad. Voortdurende partijschappen. Hoeden, Franschgezinden en Mutsen, Russischgezind'en.

Denemarken blijft in rust sedert het einde van den grooten Noordschen oorlog.

1699—1730. Frederik IV is prachtlievend, maar weet de geldmiddelen in goeden staat te houden.

1730—1746. Christiaan VI, ijverig voorstander der piëtisten;

tooneel en andere wereldsche vermaken verboden. Veel zorg wordt besteed voor handel, nijverheid en onderwijs. De beroemde Deensche schrijver Holberg bloeide omtrent dezen tijd.

1697- -1783. August II van Sakser., koning van Polen. Gruwelijke wreedheden en afpersingen door de Russen gedurende den Noordschen oorlog. Polen geraakt meer en meer onder Russischen invloed.

1733—1735. Poolsclie Successie-oorlog. De groote meerderheid van den _adel verkiest Stanislaus Leszinski, die echter voor zijn mededinger August III van Saksen moet wijken, dewijl deze door Karei VI en keizerin Anna gesteund wordt.

1734. Een Russisch leger, onder Münnich, verdrijft Stanislaus uit Polen.

1733—1763. August Hl van Saksen; voortdurende binnen-landsche onlusten. Polen, hoewel steeds onzijdig, heeft veel te lijden gedurende de oorlogen van het volgende tijdvak.

De Oostenrijksche Successie-oorlog. 31

Derde Hoofdstuk.

De beide groote oorlogen in liet midden der achttiende eeuw.

Gelijk het begin, zoo wordt ook het mul den der achttiende eeuw ingenomen door 'twee bloedige oorlogen, waarin bijna alle Europeesche staten worden gewikkeld.

Wederom is het de rijke erfenis van, het^ Hahsburgsche Huis (thans van den jongstep tak), die do begeerlijkhoid der mogendheden opwekt, om met schending der heiligste rechten en verplichtingen, zich op de, naar men meende, weerlooze prooi te storten. De heldenmoed en onwrikbare standvastigheid der edele keizersdochter Marij^^eresia en de ridderlijke trouw harer onderdanen — SaTquot;êï^TwHI^ ondersteund door de zéemociendheiïifn — bewaren haar geslacht voor den algeheelen ondergang; alleen haar gevaarlijkste vijand Frederik II blijft in het bezit van een aanmerkelijk deel der Oostenrijksche landen. _ a

Het zeer verklaarbare streven van Maria Teresia om , •het haar schandelijk ontroofde Silezië te herwinnen wordt de ^ aanleiding tot den Zevenjarigen oorlog.

Tegelijk ontbrandt in de overzeesche koloniën oen hevige strijd tusschen Frankrijk en Engeland.

Beide oorlogen bewerken een ingrijpende verandering in de onderlinge betrekkingen der mogendheden: le renversement des alliances.//^rlt; '

Door den langdurigen krijg verwerft Pruisen een eervolle plaats onder de staten van Europa; Frankrijk verliest hot grootste gedeelte zijner bezittingen, terwijl Engeland zijn heerschappij op zee voor lange jaren bevestigt.

§1. DE OOSTENRIJKSCHE SUCCESSIE-OORLOG. 1740—178(). Frederik TT, koning van Pruisen;

groot veldheer, groot diplomaat, groot regent, maar zonder godsdienst, zonder eer en geweten. Terstond bij dén aanvang zijner regeering voert hij verschillende verbeteringen in en vermeerdert nog het leger, zonder zijn volk zwaardere belastingen op te leggen.

1740. Dood van Karei VI. Zijn oudste dochter, Maria Teresia (gehuwd met Frans Stephamis van

Lotharingen-Toskane) volgt hem op in het bestuur der Oostenrijksche erflanden en wordt door bijna alle mogendheden (ook

De geschiedenis der achttiende eeuw.

door Prederik II) erkend. Zij beheerscht de Oostenrijksche erflanden van 1740—1780. Van 1745—1765 was zij keizerin van Duitschland, omdat haar echtgenoot de keizerskroon droeg. (Haar jongste zuster Maria Anna huwt Karei van Lotharingen, den broer van Frans Stephanus).

Protest van Karei Albert, keurvorst van Beieren (afstammende van een dochter van keizer Perdinand ï en gehuwd met een dochter van Jozef I), die de pragmatieke sanctie nooit had erkend; hij maakt aanspraak op de geheels nalatenschap van Karei VI (steunende op een verkeerd verklaarde plaats uit het testament van Perdinand I).

Prederik II eischt van Maria Teresia den afstand van 4 Silezische vorstendommen. Zijn rechten daarop waren meer dan twijfelachtig en daïu'bij reeds lang verjaard; bovendien had zijn vader door cl^erkenning en waarborging der pragmatieke sanctie indirect afstand daarvan gedaan. De ware reden van zijn eisch was zijn verlangen, om zijn land te ver-grooten en voordeel te trekken uit de moeilijke omstandigheden, waarin Maria Teresia verkeerde. Zijn eisch wordt afgewezen.

1740—1742. Eerste Silezische oorlog.

Prederik trekt Silezië binnen en bezet bijna het geheele land.

1741. Slag van Mollwitz, door Prederik (of liever Schwcrin) op Neipperg gewonnen. Prederik II sluit een'verbond met Prankrijk.

1741—1748. Oostenrijksche Successie-oorlog.

Door den goeden uitslag van Prederiks weder-s rechtelijken aanval worden vele andere mogendheden opgewekt, Jom de aanspraken van Karei Albert van Beieren te steunen, ^y ten einde zelf een deel der Oostenrijksche ërfenis te verkrijgen.

gt;J Saksen (dat in 1734 de pragmatieke sanctie had erkend) vordert Boliemen en Moravië.

k) Frankrijk wordt door den maarschalk Belleisle tot den oorlog gedreven, geheel tegen den wil van Fleury fjjok Spanje en Sardinië verklaren wederrechtelijk den oorlog aan Maria Teresia.

1741. Verdrag van henburg tusschen Beieren,

Prankrijk, Spanje.

1741—1743. Zweedscli-Uiissisclie oorlog. De door Frankrijk omgekochte Hoeden doen den oorlog verklaren, ten einde Rusland te beletten Maria Teresia bij te staan. De Zweden worden verslagen bij Wil-niannstrand.

Do Oostenrijksche Successio-oorlog. . 33

1742. Het Zweedsche leger geeft zich bij Helnimjfors gevangen.

1743. Vrede van Abo; Rusland verkrijgt Finland tot aan de Kymene; de opvolging in Zweden wordt verzekerd aan Adolf Frederik van Holstein-Gottorp (1751—1771), die nauw verwant is aan den vermoedelijken troonopvolger

in Rusland, Peter Ulrik van Holstein-Gottorp (later Peter III).

1739—1748. Zee-oorlog tnssclieu Engeland en Spanje wegens den smokkelhandel der Engelsche kooplieden in de Spaansche bezittingen. „Jenkins' earsquot;. Vruchteloos verzet van Walpole. Pitt. Inneming van Porto-Bello door de Engelschen (1739).

Engeland besluit Maria Teresia bij te staan, maar bepaalt zich voorloopig tot onderhandelingen, vooral met Frederik den Grooten. Groote gevaren voor Maria Teresia.

1741. Inval der Beieren in Oostenrijk. Zij veroveren Linz.De Franschen trekken over den Rijn; Georgell

sluit met hen een wapenstilstand. De Saksers, Beieren en Franschen vallen in Bohenien. — Karei Albert laat zich te Praag als koning huldigen. Maria Teresia vlucht naar Hongarije. Zij wordt te Presburg gekroond. Frans Stephanus wordt haar mederegent. Algemeene geestdrift der Hongaren. „Moriamur pro Reye nostra Maria Teresia.quot;

Verdrag van Klein-Schnellcndorf door bemiddeling van quot;Engeland, waarbijquot; Maria Teresia aan Frederik II Neder-Silezië met Neisse afstaat. Daardoor verkrijgt zij de vrijheid, omquot; zichquot; met alle kracht tegen de Beieren te keeren. — Dapperheid der Hongaren. De Beieren uit Oostenrijk verdreven.

1742. Inval der Oostenrijkers in Beieren. München veroverd.

1742—1745. Karei VII van Beieren, keizer van Duitschland; op den dag zijner kroning, 12 Febr., trekken de Oostenrijkers München binnen.

1742. Frederik II verbreekt het verdrag van Klein-Schnellendorf en doet met een leger van Pruisen, Franschen en Saksers een inval in Moravië, maar wordt genoodzaakt terug te keeren. Hij wint den slag van Czaslau of Chotusitz.

11 Juni. Vrede van Breslau, later bekrachtigd te Berlijn, (28 Juli). Frederik verkrijgt Silezië en Glatz, behalve Troppau en Teschen. Ook Saksen sluit vrede (weldra een verbond) met Maria Teresia; bemiddeling van Engeland, lord Uyndford.

3

De geschiedenis der achttiende eeuw.

Val van Walpole. Zijn opvolger Carteret besluit, steunende op do neiging van den koning en het Parlement, Maria Teresia krachtig bij te staan. Ook de Nederlandsche Republiek besluit haar met geld en troepen te steunen. Sardinië verlaat het bondgenootschap tegen Oostenrijk en sluit zich bij Maria Teresia aan. De Franschen uit Bohemen verdreven; hun stoutmoedige terugtocht uit Praag. Maria Teresia wordt gehuldigd als koningin van Bohemen.

1748. Karei van Lotharingen verslaat do Beieren bij Simpach. Het pragmatieke leger onder George II, koning van Engeland, verslaat het Fransche leger onder den hertog van Ndailies bij Dettingen.

13 Sept. Yerdrag: Tan Worms, tusschen Maria Tore'sia, Engeland en Sardinië, voornamelijk om de Bourbons uit Italië to verdrijven.

30 Sept. Frankrijk verklaart den oorlog aan Sardinië en in het volgende jaar aan Engeland en Maria Teresia.

Oorlog in Italië met afwisselend geluk, zonder groote veldslagen.

Inval de)- Franschen in België-, Lodewijk XV zelf bij het leger. Hij wordt gevaarlijk ziek te Metz.

Karei van Lotharingen trekt over den Rijn en doet oen inval in Frankrijk. Hij moet terugkeeron, omdat Froderik II den vrede van Breslau verbroken heeft.

Meesterlijke terugtocht der Oostenrijkers naar Bohomon.

Froderik II verkrijgt Oost-Friesland ; de Hollandsche troepen ontruimen Emden en Leeraard (1744).

1744—1745. Tweede Silezische oorlog.

Frederik II doet met 80,000 man een inval in Bohemen, maar wordt door de schrandere krijgskunde van Karei van Lotharingen en Traim genoodzaakt met groot verlies het land te verlaten.

1745. Dood van Karei VII. Zijn zoon Maxiniiliaan Jozef

20 Jan. doet bij het verdrag van Füssen (22 April) afstand van al zijn aanspraken op de erfenis van Karei VI en belooft zijne stem als keurvorst aan Frans van Lotharingen; daarvoor behoudt hij Beieren.

4 Juni. De Oostenrijkers en Saksers doen een inval in Silozië. Frederik verslaat hen bij Hoheufrledberg; hij rukt Bohemen weder binnen, maar moet weldra terugtrekken. Hij overwint wederom Karei van Lotharingen bij^Soor (30 Sept.).

De Oostenrijksche Succossie-om-log.

1745—1765. Frans I, keizer van Duitschland;

protest van Frederik II tegen zijne verkiezing. Slagen van Hennersdorf en.' Kesselsdorf' door de Pruisen op de Oostenrijkers én Saksers gewonnen.

1745. Vrede van Dresden, waarbij de vrede van BresLju 26 Dec. wordt bevestigd. Saksen betaalt aan Pruisen een

som gelds voor het ontruimen van zijn gebied. Frederik II erkent Frans I als keizer.

1745—1748. Oorlog in de Oostenrijksche Nederlanden. Manrits van Saksen, zoon van August den Sterken aan het hoofd der Fransche legers. Vele vestingen (de Barrièresteden) door de Franschen veroverd. —li Slag: van Fontenoy, door Maurits gewonnen op den hertog van Cumberland (1745).

1745—1746. Laatste poging der Jacobleten. Karei Eduard, zoon van don Pretendent, Jacobus TH, landt in Schotland ; hij bemachtigt Edinburg en bijna het geheele koninkrijk. Hij doet een inval in Engeland en dringt door tot Manchester en Derby. Paniek te Londen. Karei Eduard wordt door de Schotsche hoofden genoopt naar Schotland terug te koeren.

1746. Hij overwint nog eens de Engelschen bij Falkirk, maar wordt door den hertog van Cumberland

geheel en al verslagen bij Culloden. Wreedheid der overwinnaars. Karei Eduard komt na vele gevaren weer in Frankrijk terug, f 1788.

1746. Slag bij Rocoux. Verbond van Maria Teresia inet Elisabeth van Rusland, die in het volgende jaar een Russisch leger naar Duitschland zendt.

1746. Dood van Philips V van Spanje. Zijn opvolger Ferdinand VI (1746—59) verlangt naar vrede.

1747. Slag 'Tan Lafeld, door Maurits van Saksen gewonnen. De Franschen bedreigen het gebied der Nederlandsche Republiek. Beleg van Sluis.

1747—1751. Omwenteling in Nederland; Willem IV stadhouder der zeven provinciën; weldra met grootere macht bekleed dan een zijner voorgangers.

1747. Inneming van Bergen-op-Zoom door Loewenthal.

1748. Beleg en overgave van Maastricht; algemeene uitputting.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

1748. Trede yan Aken.

Oct. Maria Teresia wordt erkend als eenige erfgename

van Karei VI. Zij staat een gedeelte van het hertogdom Milaan af aan Sardinië; Pai tim en Piacenza aan den Spaansohen infant Philips. De Nederlanden ontvangen de Barrière terug. Engeland geeft de veroverde koloniën aan Frankrijk en Spanje terug. Frederik II wordt bevestigd in het bezit van Silezië. Het /Isienio-verdrag tusschen Spanje en England wordt voor 4 jaren vernieuwd.

§2. DE ZEVENJARIGE OORLOG.

Gespannen' toestand in Europa na den vrede van Aken. Alle quot;partijen voorzien een nieuwen oorlog.-j Frederik II en Maria Teresia zoeken door versterking van leger en geldmiddelen zich voor den aanstaanden krijg voor te bereiden; Frederik vermeerdert zijn leger tot 150.000 man (Pruisen had toen S'/j millioen inwoners); beiden voeren groote verbeteringen in bij alle takken van bestuur.

J Sedert 1750 voortdurende twisten tusschen Frankrijk en Engeland, zoowel in Amerika als in Indië.

-' Verkoeling der vriendschap tusschen Engeland en Oostenrijk. George II, vreezend voor zijn keurvorstendom Hannover, dat door de Franschen wordt bedreigd, zasikL atoun „eerst bij Bus-land (verdrag te Petershurg 30 Sept. 1755), daarna bij Pruisen.

1756. Verdrag te Westiniuster (of White-Hall) tusschen

lo Jan. George II__en__Frederik II om den vrede in

Duitschland te handhaven, en vreemde mogendheden te beletten haar troepen het Rijk te doen binnentrokken.

^ gt; Te Versailles groote verontwaardiging tegen Frederik wegens dat verbond. Kauiiitz wöet door bèfniddeling van Mad. de Pompadour en de Bernis een verdedigend verbond te bewerken tusschen Frankrijk en Oostenrijk door het eerste verdrag vin' Yersailb's (1 Mei ITöOj^ Groote omkeer in de Europeesche staatfmnde (le rénversemëïïl ies alliances). Vijandschap van keizerin Elisabeth tegen Frederik II. Zij sluit zich aan bij het verbond van Frankrijk en Oostenrijk.

Krijgstoerustingen van beide zijden. Beleedigend ultimatum van Frederik aan Maria Teresia. Haar waardig antwoord.

1756—1763. ZeTenjarige oorlog.

1756. Frederik besluit zijn vijanden te voorkomen en trekt, zonder oorlogsverklaring, Saksen binnen (29 Aug). Hij bemachtigt Dresden. Het Saksisch leger ingesloten bij Pirna.

De Zevenjarige oorlog.

Slag van Lowositz, door Frederik gewonnon op Browne (1 Oct.). De Saksers moeten zich gevangen govon. August III neemt de wijk naar Polen. Algemeeno verontwaardiging in geheel Europa.

1757. Tweede (en thans aanvallend) verdrag van Versailles tusschen Frankrijk en Oostenrijk; daaraan nemen doel: llusland, Saksen en Zweden; ook liet Dnitsclie Rijk verklaart aan Frederik den oorlog. Pruisen vindt alleen bondge-nooten in Engeland, dat hem vooral met gold ondersteunt, Hannover, Golha, Hessen en Brunaivijk. De oorlog wordt gevoerd:

1°. In Saksen, Silezië, Bohemen , Moravië tussehen Pruisen i en Oostenrijkers.

2°. In Pruisen, Brandenburg, Pommeren voornamelijk i tusschen Pruisen en Russen.

fiquot;. In het Westen van Duitschland (Westfalen, Hannover, do Rijnstreken) door Engelschon, Hannoveranen en Pruisen j tegen de Franschen.

¹ Voornaamste veldheeren in dezen oorlog: Pruisen: Frederik, zijn broer Hendrik, Ferdinand van Brunswijk, Schwerhi.. Lehwald, Wedéll, Maurits van Dessau, Fink. Fmiqué, Ziethen, Sei/dlitz; Oostenrijkers: Dann, Landen, Karei van Lotharingen, Browne; Russen: Apraxhi, Fermor, Soltikof; Franschen: d'Est rees. Richelieu, Broglie, Contades, Soubise: Engelschen: Cumberland, (zoon van George II).

1757. Inval van Frederik in Bohemen. Hij verslaat Karei van Lotharingen bij Praag eji belegert die stad, maar wordt zelf verslagen door Daun bij Kollin (18 Juni). Hij trekt terug naar Saksen.

26 Juli. Slag van Hastenbeck, door d'Estréesgewonnen.

8 Sept. Verdrag van KI o o ster - Z e v e n, waarbij bijna jjeheel Hannover aan de Franschen wordt overgelaten.

Kuiperijen van Frederik in Rusland. De Grootvorsttroonopvolger (later Peter III) is hem gunstig gezind; hij weet den kanselier, Bestuschef en den opperbevelhebber Apraxin om te koopen. Na langdurig talmen rukt een Russisch leger Pruisen binnen en verslaat Lehwald bij Gross-Jager sd or f (30 Aug.) maar trekt weer naar Rusland terug.

De Zweden worden uit Pruisisch-Pommeren verdreven.

De Franschen onder Soubise vallen in Saksen.

5 Nov. Roemrijke overwinning bij Rossbach, door Frederik op hen bevochten.

De Oostenrijkers bemachtigen een groot gedeelte van Silezië, ook Breslau.

Do geschiedenis der achttiende eeuw.

5 Dec. Fredërik verslaat hen onder Karei van Lotharingen en Daim bij Lentlieu (35.000 Pr. tegen 80.000 Oostenr.) Breslau herwonnen. In Engeland wordt Pitt minister. Hij doet het verdrag van Klooster-Zeven verwerpen; Ferdinand v. li runs wijk wordt aanvoerder van het Engelsch-Duitsche leger.

Val van den Russischen minister Bestuschef. Apraxin verliest het opperbevel. Fermor, aanvoerder der Russen; later Soitikof.

1758. Inval van Frederik in Moravië, zijn tegenspoed; hij moet het beleg van Oimütz opbreken.

Hij verslaat de Russen bij Zorndorf (25 Aug.), maar wordt zelf door Daim bij Hoghkir ch (ff Oct.) overvallen en verslagen. Ferdinand van Brunswijk verslaat de Franschen onder niquot;i-Tiy»nt bij Crefeld (23 Juni).

Ferdinand van Brunswijk wordt door den hertog de Broglie bij Bergen verslagen. maar overwint hem en Contades bij Minden.

Groote nederlaag van Frederik te Kunersdorf togen do vereenigdo Oostenrijkers en Russen (Camion, Soitikof).

Capitulatie van Fink te Maxen. Dresden door het Rijksleger ingenomen.

Laudon verovert Glatz en verslaat Fouqué bij Landshut, maar wordt door Frederik bij Liegnitz overwonnen. De Russen en Oostenrijkers bezetten Berlijn, maar verlaten het spoedig weder. Frederik (Ziethen) verslaat Daun bij Turgau.

Pitt neemt zijn ontslag als minister (wegens zijn geschil met den nieuwen koning George III omtrent de houding tegenover Spanje). Zijn opvolger Bute verleent Frederik geen onderstand meer.

Het versterkte kamp te Bunzelviitz; Laudon bemachtigt Schweidnitz, de Russén Wjrhcn 'Kolhcrfj. TTetel ige toestand van Frederik. Zijn ondergang schijnt zeker. Uitputting zijner geldmiddelen; de munt in waarde verminderd.

1762. Dood van keizerin Elisabeth; haar opvolger Pr ter III

Jan. is Frederiks bewonderaar en vriend.

5 Meii_ Hij Tsluit, met—hem den vrede van Petersburg en wordt weldra zijn bondgenoot tégen Óostenrijk; het Russische leger' wordt onder Frederiks bevelen gesteld.

Vrede van Hamburg tusschen Pruisen en Zwedonj

De Zee-oorlog tusschen Engeland en Frankrijk.

Peter III onttroond door zijn gemalin on kort daarna gedood. Kathariua II roept het Russische leger terug, maar handhaaft den vrede met Frederik.

Slag van Burkersdorf, door Frederik II gewonnen. Schweidnitz heroverd.

Prins Hendrik verslaat de Oostenrijkers bij Freiberg.

Voorloopige vrede tusschen Frankrijk en Engeland te Fontainehleau; beide mogendheden roepen hare troepen uit Duitschland terug.

Vrede te St. Hubertsburg tusschen Pruisen, Oostenrijk en Saksen. Ieder behoudt hetgeen hij voor den oorlog bezat. Frederik belooft zijn stem voor de verkiezing van Jozef, zoon van Maria Teresia, tot Roomsoh koning.

§ 3. DE ZEE-OORLOG TUSSCHEN ENGELAND EN FRANKRIJK. (1755—1763.)

Onnauwkeurige afbakening der grenzen tusschen do Fransche en Engelsche koloniën in Noord-Amerika bij de vredesverdragen van Utrecht en Aken; voortdurende twisten tusschen beide mogendheden, vooral over de uitgestrektheid van Akadië (Nieuw-Schotland), door de Franschen in 1718 a.m Engeland afgestaan.

De Franschen bouwen een rij forten van de Canadeesche meren naar den Ohio, om de Engelsche koloniën van het binnenland af te sluiten en hun eigen bezittingen in Canada te verbinden met Louisiana (toen het geheele bekken van den Missisippi).

1754. De Engelschen bouwen ook een fort aan den Ohio; de Franschen nemen het in, en noemen het Fort Duquesne. George Wasliingrton wordt door de Engelschen uitgezonden, om het te hernemen; hij wordt gevangengenomen door de Franschen. Vruchtelooze vredesonderhandelingen.

1755. Frankrijk en Engeland zenden beiden een vloot naar Amerika. Gevecht aan den mond van den St. Laurens; 2 Fransche oorlogsschepen genomen. De Engelschen kapen tal van koopvaardijschepen.

1756. De Franschen onder Richelieu en la Galisso-nière veroveren Minorca. Een Engelsche vloot onder Bijng wordt teruggedreven; daarom wordt Byng ter dood veroordeeld.

40 De geschiedenis der achttiende eeuw.

1757—1761. William Pitt minister. Hij zet den oorlog in Europa en in de koloniën met kracht door („Canada is in Duitschland veroverdquot;). Montcalm, Wolfe,

Washington. De Engelschen overal in het voordeel tegen de Franschen.

1759. Boscawen verslaat een Pransche vloot bij Lagos; Hawke een andere in de baai van Q li i b ér on. De Engelschen nemen Guadeloupe. Wolfe verslaat Montcalm bij Quebec. Beide aanvoerders sneuvelen in den strijd; Quebec ingenomen door de Engelschen. Geheel Canada valt in hunne macht.

1760—1820. George III, Koning van Engeland.

Zijn gunsteling liule zoekt Pitt ten val te brengen.

1761. Familie-verdrag tusschen Frankrijk en Spanje; 15 Aug. ook de overige Bourbonscho hoven sluiten zich

daarbij aan. Pitt wil Spanje den oorlog verklaren; de koning weigert. Pitt treedt af; Bute minister. Spanje verklaart den oorlog aan Engeland. (Dcc.' 1761).

1762. Frankrijk en Spanje willen Portugal mot Engeland in oorlog brengen. Portugal weigert. Do bond-

genooten verklaren het den oorlog. Een inval der Spanjaarden wordt door den dapperen vorst van Schaumburg-Lippe afgeslagen.

Rodney neemt Martinique en andere kleine Antillen. Havanna en Manilla worden door do Engelschen bemachtigd. Vele Spaansche koopvaardijschepen vallen in do handen der Engelschen.

3 Nov. Preliminairen van Foutainebleau.

1763. Vrede yan Parijs.

10 Febr. Engeland verkrijgt Canada, Louisiana, ten Oosten van den Missisippi, Florida en eonige kleine eilanden, herwint Minorca, maar geoft Havanna, Manilla enz. terug; Spanje verkrijgt Louisiana ten Westen van den Missisippi, met Nieuiv-Orleans.

1756-1763. Oorlog in Oost-Indië.

1526. Baber, een afstammeling van Tamerlan, sticht het Rijk van den grooten Mogol in Indië; het blijft machtig tot aan den dood van Aurerg-Zeb (1707) en valt daarna uiteen in verschillende kleinere deelen, wier hoofden,

Dg Zee-oorlog tusschen Engeland en Frankrijk.

„Nabobquot; genoemd, feitelijk onafhankelijk zijn. terwijl de Groole Mogol, die te Del/ii woont, alleen in naam nog het oppergebied heeft. — Na het verval der Portugeesche en derHollandsehe macht betwisten Franschen en Engelschen elkander den voorrang in Indië.

1741. Dupleix, Fransch gouverneur te Pondichenj (de voornaamste Fransche kolonie); hij voert voorspoedige oorlogen tegen de Indische vorsten en de Engelschen, die zich voornamelijk te Bombay, Madras en Calcutta vestigen.

1746. Inneming van Madras door Im Bourdonnaye, Fransch gouverneur te Ixle de. France; zijn twist met Dupleix. De Franschen brengen een groot deel van Indië onder hun oppergezag.

1748. Bij den vrede van Aken wordt Madras aan de Engelschen teruggegeven.

Weldra nieuwe twisten tusschen Franschen en Engelschen. Clive behaalt verschillende overwinningen op do bondgenooten der Franschen.

1754. Dupleix wordt teruggeroepen en de Franschen zien van al hun veroveringen af.

1756. Twisten tusschen de Engelschen en den Nahoh van Bengalen, Suraja Dowla, die Fort William (bij Calcutta) neemt en de bezetting wreedaardig behandelt.

1757. Clive wreekt zijn landgenooten op Suraja Dowla. Slag van Plassey, waardoor de macht der Engelschen in Indië wordt gegrondvest.

1758. Lally Tollend al komt met 1200 Franschen in Indië. Hij is zeer moedig, maar neemt Europeanen en Indianen tegen zich in.

1759. Vergeefsch beleg van Madras door de Franschen.

1760. Lally Tollendal wordt door de Engelschen verslagen bij Wandewash.

1761. De Engelschen veroveren Pondichery; Lally Tollendal gevangen (in 1765 te Parijs Ier dood veroordeeld en onthoofd). Einde der Fransche heerschappij in Oost-Indie.

1768. Bij den vrede van Parijs wordt Pondichery teruggegeven, maar de vestingwerken worden geslecht.

1774. Clive, van afpersing beschuldigd, doodt zich zelf.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

Vierde Hoofdstuk.

De laatste vyf en twintig jaren vóór de Fransehe Revolutie.

Dit tijdperk is als de voorbereiding der .groote omwenteling, die gedurende de laatste jaren der IS¹'⁰ eeuw Frankrijk , ja geheel Europa zou beroeren.

/ In bijna alle landen worden de politieke rechten der Standen vernietigd; verlichte „despoten kwellen de volkeren door de hatelijkste dwingelandij en wekken overal ontevredenheid en bitteren wrok; de schaamtelooze berooving van een eeuwenouden, roem vollen staat, de schandelijke verdrukking van een heldhaftige natie vervult alle edele harten met afkoelen haat tegen de gekroonde boosheid.

In geheel Europa, maar vooral in Frankrijk neemt het afschuwelijkst quot;zedenbederf schrikbarend toe; de troon wordt onteerd door een wellustigen grijsaard; het hof geeft het aanstekelijk voorbeeld van alle schanddaden.»Een valsche wijsbegeerte ondermijnt straffeloos het voorvaderlijk Geloof, terwijl de Kerk door een achterdochtige staatkunde wordt bestreden en van hare kloekste; Verdedigers wordt beroofdfDe opvoeding der jeugd komt in de handen der vrijdenkers.

6- Het Fransehe hof verspilt millioenen in ongehoorde weelde; het lagere volk zucht onder ondragelijke lasten en de bevoorrechte standen verzetten zich met dwaze hardnekkigheid tegen elke redelijke hervorming.

Aan gene zijde van den Oceaan geeft een volk het gevaarlijke voorbeeld van een zegevierenderLOpstand tegen een tyran-nieke regeering, en de beginselen, aldaar verkondigd en toegepast, vinden een luiden weerklank in de gemoederen der Euro-peesche volkeren.

§ 1. DUITSCHLAND NA HET EINDE VAN DEN ZEVENJARIGEN OORLOG.

fjevolgeii vmi de» zeyenjatlgCll» oorlog. De „eenheid van Duitscliland ,is voor goed vefriietigd. Tegenover den kcTzer staat de koning van Pruisen. De onderlinge naijver tusschen beiden zal voortduren tot in onze eeuw en niet eindigen voor de vereeniging van Oostenrijk mot Duitschland geheel verbroken is.

Duitschland na het einde van den Zevenjarigen oorlog. 43

17()5—1790. Jozef II, keizer van Duitschland.

Door zijne moeder Maria Tere si a wordt hij benoemd tot mederegent der Oostenrijksche erflanden. Hij voert vele verbeteringen in . zoowel in het leger als in het beheer der geldmiddelen. Voor het overige behoudt Maria Teresia het bewind zelf. Haar voornaamste minister is Kaunltz. Streven naar meerdere centralisatie; invoering van een nieuw wetboek nNemesis Teresianaquot;. Niettegenstaande de oprechte godsvrucht der keizerin begint reeds onder hare regeering een reeks van inbreuken op de rechten dor Katholieke Kerk. — In het geheel is hare regeering een tijdperk van voorspoed en welvaart voor hare staten.

17Gf». Toenadering tot Pruisen, uit vrees voor Rusland;

samenkomst van Jozef II met Frederik If to Neisse, en in het volgende jaar te Neustadt in Bohemen. Hun pogingen om den vrede tusschen Rusland en Turkije te bewerken leiden tot de eerste verdeeliiig vau Polen, waarin Maria Teresia zeer tegen haar zin toestemt (1772). Door die verdeeling wordt Cfaliclë bij de Oostenrijksche erflanden gevoegd, die in 1775 nog vergroot worden mot de Ttnkttwjii!! i]nm- Turkije afgestaan.

1777. Na hot overlijden van den kinderloozen keurvorst van Beieren Maxlmiliaau Jozef, maakt Jozef II aanspraak op een groot gedeelte van diens nalatenschap. De naaste erfgenaam. Karei Tlieodoor van de Palts, erkent die aanspraak. Jozef II doot een gedeelte van Beieren door zijne troepen bezetten.

Protest van Karei van Palts-Tweebrnggen, den naasten erfgenaam van den kinderloozen Kurel Tlic.odoor. Hij vindt steun bij Frederik II.

1778—1779. Beiersche Successie-oorlog.

Frederik II rukt Bohemen binnen. Geen gevechten van beteekenis. Bemiddeling van Frankrijk en Rusland.

1779. Vrede te Teschen. Oostenrijk ziet af van alle aanspraak op Beieren en behoudt alleen het Inn-viertel. Het stemt toe in do aanstaande vereeniging van Anshach en Bayreuth met Pruisen.

1780. Dood van Maria Teresia. Jozef II volgt haar op als vorst der Oostenrijksche erflanden

(1780—175)0). Zijn groote hervormingsplannen. Kaunitz blijft zijn voornaamste minister. Hij beschouwt Frederik TI als zijn voorbeeld, maar mist diens voorzichtigheid en beleid.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

Hervoriningen ran Jozef II. Afschaffing van vele bijzondere rechten der verschillende Duitsche erflanden; de lijf eigenschap houdt op. Hij laat zich niet als koning van Hongarije kronen, om de constitutie van dat land niet te moeten bezweren. Hij vervangt in Hongarije het Latijn door het Duitsch als offi-cieele taal; centralisatie van het bestuur; opmeting van het land en volkstelling. Groote verbittering in geheel Hongarije.

Tegen het einde zijner regeering ziet de keizer zich genoodzaakt de meeste zijner hervormingen te herroepen.

Vijandige houding van Jozef II tegen de Katholieke Kerk en den H. Stoel. Het tolerantie-edikt (1781); hij seculariseert in den loop zijner regeering bijna 300 kloosters;

beperkt het verkeer der bisschoppen met den Paus en mengt zich in vele bijzonderheden van den eeredienst en van do opleiding der geestelijken.

1782. Itcis van Pius VI naar Weenen; groote geestdrift der, bevolking; do keizer behandelt den Paus eerbiedig, maar luistert niet naar diens vermaningen; onbetamelijk gedrag van Kaunitz. — Jozef II la Rome (1783).

Anti-kerkelijke en anti-godsdienstige strooming in Duitsch-land, door den keizer aangemoedigd. De Febronius (v. Hontheim); het Jozefisme. Pogingen der a a r t s o issc il ó pp e n van Menlz,

Keulen, Trier en Salzburg om een, soort van nationale Kerk te stichten; de Emser Punctaties (1786). Bedrijvigheid van don Pauselijken nuntius Pacca, die de bisschoppen voor den Paus weet te winnen. ,

Ook in de Oostenrijksche Nederlanden poogt Jozef II vele hervormingen in te, voeren. Opribhting van een algemeen seminarie te Leuven, en -te Luxemburg (1786). Hij wil de opleiding der geestelijkheid aan de bisschoppen onttrekken.

Moedige tegenstand, van Kardinaal Frauckenberg, aartsbisschop' van Mechelen. ÖnlUsten in het Seminarie te Leuven; de gees- ,

tjslijkheid vindt steun bij het volk. i ^

1787. Jozef schaft de_ staatsregeling der Oostenrijksche Nederlanden af. Ontevredenheid in België. Onlusten te Brussel,(1788). Trautmannsdorf en d'Alton.

1789. Jozef II vernietigt de Joyense Eutrée. O p sta n d in België; v. d. Noot, Vouck en v. d. Eynde.

Men zoekt hulp bij Engeland, Holland en Pruisen. De opstandelingen vinden een wijkplaats op Hollandsch gebied. Hun ver-eenigingspunt is Breda; van der Merscli hun aanvoerder.

Duitschland na het einde van den Zevenjarigen oorlog., 45

26 Oct. Gevecht bij Turnhout door de opstandelingen ge-wonnen. OoK Brurjrjc., Oxlcnde vallen irï hunne

handen. Radeloosheid der Oostenrijksche regeering.

12 Dec. De Oostenrijkers moeten Brussel ontruimen.

^1790. De Belgen verklaren zich onafhankelijk als lt;le Ver-éeuigde Belgisclie Staten. Pius VT tracht tevergeefs den vrede te herstellen. Verdeeldheid onder de Belgen.

Buitenlaiulsche politiek van Jozef II.

1781. Hij verkrijgt de ontruiming der Barrière-steden.

1783. Hij vordert van Holland den afstand van Maastricht en eenige andere grensdistricten.

1784. Hij eischt de opening der Schelde. Weigering der Staten. Een Oostenrijksch oorlogsschip wil zonder

tol te betalen de Schelde afvaren. Het wordt door kanonschoten genoodzaakt de vlag te strijken. Jozef beschouwt dit als een oorlogsverklaring en doet een leger naar de Nederlanden oprukken. De Staten gelasten een algemeene volkswapening.

1785. Bemiddeling van Lodewijk XVI. Yrede te. Fon-taiiiebleattr Dï'TTnilt;■ staat Lilh en Liefkemhoek af

en betaalt fl. 9.500.000 (waarvan Frankrijk do helft voldoet), maar lt;le Schelde blijft gesloten. Teleurstelling en ontevredenheid in België.

1784. Nieuwe poging van Jozef II om Beieren te verwerven. 4n ruil voor dat land biedt hij den keurvorst Karei Theodoor een deel van lieli/ii! aan onder den naam van koninkrijk Bonrgondië. Luxernbwy, Limbunj en Namen zullen den aartsbisschop van Sal.zburlt;/gt; in ruil voor zijne bezittingen worden toegewezen.

1785. Protest van Karei van Tweebruggen, naasten erfgenaam van Karei Theodoor. Hij vindt

wederom steun bij Frederik II, die het Dnitsche Vorsten-verbond sticht. Jozef II is genoodzaakt van zijne plannen af te zien.

Nauwe betrekkingen van Jozef II tot Katharina II van Rusland. Sedert 1782 bestaat er een geheim verbond tusschen beiden.

1787. Jozef II vergezelt Katharina op haar reis naar de Krim en belooft zijn hulp bij den aanstaanden oorlog tegen de Turken.

Do geschiedenis der achttiende eeuw.

1788—1791. Oorlog tegen de Turken.

Jozef II onderneemt dien als bondgenoot van Rusland. Tegenspoed van Jozef en zijn veldheer Lascy. De Turken doen verwoestende invallen in Hongarije.

1789. Laudon wordt aan het hoofd des legers gesteld en verovert Belr/radn. Do prins van Koburg verslaat mot den Russischen generaal Suwwof de Turken bij Fokschani en bij do Rymnik.

1790. Pruisen en Engeland toonen zich zeer genegen voor de Turken. Gevaar voor een oorlog.

22 Febr. Dood van Jozef II, die reeds in het vorige jaar ziek uit Hongarije was teruggekeerd. Hij was een man van grooto bekwaamheden. maar moest tot zijne teleurstelling ondervinden. dat al zijne hervormingen haar doel misten, omdat zij niet geleidelijk en mot voorzichtigheid werden ingevoerd. Het Jozefisme is nog in onze dagen een ramp voor Oostenrijk.

1790—1792. Leopold II, broeder van Jozef II, keizer van Duitschland.

Hij herstelt op het Congres te Reichenau de goede verstandhouding met Pruisen. Generaal Bender herstelt het keizerlijk gezag in België; do hervormingen van Jozef II worden afgeschaft.

1791. Yrcdc te Sistowa. Leopold geeft alle veroveringen terug en behoudt alleen Orsowa,

Pruisen. Binnenlandsch bestuur van Frederik den Grooten; zijn krachtige pogingen om de gevolgen van den langdurigen oorlog weg te nemen. Veel zorg voor landbouw, handel en nijverheid, eene bank te Berlijn opgericht; hooge in- en uitgaande rechten; veel kanalen gegraven en wegen aangelegd; hooge belastingen; de régie. — Het leger is de voornaamste zorg des konings. De sterkte bedraagt 200,000 man, waarvan minstens 100,000 altijd onder de wapenen (bij een bevolking van 5 a 6 millioen). Alleen edellieden kunnen officier worden; ²/₃ der soldaten zijn buitenlanders.

Hervorming van het rechtswezen. De „Codex Prideri-cimiusquot;; Cocceji, Cartner en Suarez.

Duitschliind na het einde van den Zevenjarigen oorlog. 47

Frederik is volmaakt onverschillig op het punt van godsdienst. — Zijne vrienden: Voltaire, d'Alemhert, d'Argens. Frederik beschermt de Jezuïeten, maar veroorlooft zich menige willekeurige en gewelddadige inmenging in godsdienstige zaken. — A. Faulhaber martelaar van het biechtgeheim.

Onderwijs, opvoeding, kunst en wetenschap worden stiefmoederlijk behandeld. — Frederik is een voorbeeld van werkzaamheid en spaarzaamheid, die soms in hardvochtige gierigheid ontaarden. — Hij blijft geheel buiten de letterkundige beweging in Duitschland.

In de tweede helft der achttiende eeuw begint de herleving der Duitsche letterkunde. Bodmer (1698—1783); Gottsched (1700—1766); Klopstock (1724—1803) de Messias; Lessing (1729—1781), vooral groot als kunstrechter, Laokoon, Nathan de VFyze; Wieland (1733—1813) Oberon; Herder (1744—1803), Cid; Goethe (1749—1832) Werther, Gütz, Faust; Schiller (1759—1805) die Rauber, Wallenslein, Teil. Balladen.

1764. Frederik sluit een verbond met Katharina 11 en ondersteunt hare kuiperijen in Polen.

Ten einde den ondergang van Turkije te voorkomen en Polen niet geheel in de macht van Rusland te doen geraken, bewerkt Frederik de eerste verdeeling van Polen (1772), waardoor hij West-Pruisen (behalve Dantzig en Thorn), het Bisdom Ermeland en het Hetze-district verkrijgt en aldus Oost-Pruisen met zijn Duitsche bezittingen verbindt.

178(). Dood van Frederik II.

Hij was do grootste vorst zijner eeuw. Pruisen dankt hem zijne plaats onder de groote mogendheden van Europa. Zijn gedrag jegens Maria Teresia en de verdeeling van Polen schandvlekken zijn nagedachtenis.

1786—1797. Frederik Willem II, koning van Pruisen.

Hij is de zoon van Frederiks oudsten broeder August Willem. Hij is welwillend en streng orthodox, maar zedeloos en verkwistend. Wöllner, Bisschoffswerder en Hertzberg (tot 1791) zijn zijne voornaamste ministers.

Hij mengt zich in de onlusten, in de Nederlandsche Republiek uitgebarsten (1787) en neemt in 1793 en 1795 deel aan de tweede en derde verdeeling van Polen.

In de kleinere Duitsche staten heerscht gedurende dit tijdvak veelal groote dwingelandij en willekeur in het bestuur, gepaard met schandelijke verkwisting, zedeloosheid

De geschiedenis der achttiende eeuw.

en ongeloof aan de hoven, alwaar men het verleidelijke voorbeeld van Lodeivijk XV tracht na te volgen.

Vooral sedert de opheffing der Jezuïeten-orde wordt het onderwijs ook aan de meeste Katholieke hoogescholen meer en meer anti-kerkelijk.

1724—1804. Kant — hoogleeraar te Koningsbergen — de stichter der moderne rationalistische wijsbegeerte.

1776. Weishaupl sticht de orde der Illuminaten (een soort • van vrijmetselarij).

§ 2. DE NOORDSCHE STATEN GEDURENDE DE REGEERING VAN KATHARINA II.

DE ONDERGANG VAN POLEN.

1762. Peter III, keizer van Rusland. Stichter van het 5 Jan. huis van Holstein-Gottorp ') (Hij is de zoon van Karei Prederik, hertog van Holstein-Gottorp en Anna , de oudere dochter van Peter den Grooten). Zijn bewondering voor Frederik den Grooten. Hij sluit vrede en daarna een verbond met Pruisen, en brengt daardoor een omkeer te weeg in den Zevenjarigen oorlog. Zijn voorliefde voor de Pruisische inrichtingen , voor de Protestanten, voor zijn Holsteinsche lijfwacht. Hij voert verschillende heilzame veranderingen in, roept vele ballingen uit Siberië terug, o.|a. Münnich, maar verbittert de

') Geslochtslijst der Russische lieerschers gedurende de achttiende eeuw.

Paul I f 1801.

De Noordsche St. ged. d. reg. v. Kath. II. Do ondorg. v. Polen. 49

geestelijkheid, het leger en het volk. Zijn zedeloos leven en oneenigheid met zijne vrouw Katharina van Anhalt-Zerbst.

Samenzwering tegen Peter III door Katharina met Gregorius en Alexis Orlof, Panin en de vorstin Dasc/ikof. Peter III te Peterhof.

9 Juli. Katharina begeeft zich naar de kazerne dor garde te Petersburg. — Potemkin. — Zij wordt tot keizerin uitgeroepen. Lafhartigheid van Peter. Hij wordt gevangen genomen en doet afstand van den troon.

16 Juli. Peter III wordt te Ropscha door Alexis Orlof en eenige anderen vermoord.

1762—1796. Katharina II, keizerin van Rusland;

haar groote bekwaamheden, ontsierd door afschuwelijke zedeloosheid (haar gunstelingen : Orlof, Potemkin en anderen) en onrechlvaanlicje politiek. Zij handhaaft den vrede met Pruisen, maar roept hare troepen terug.

1764. Mirotvitsch doet een poging om Iwan VI te bevrijden; deze wordt gedood. Mirowitsch met zijn handlangers terechtgesteld.

lïiiiuenlaiKlsche hervormingen. Katharina roept oone commissie uit al haar landen bijeen, om een algemeen wetboek te ontworpen; deze poging leidt niet tot bevredigende uitkomst '[ (1766—1768). Zij poogt de lyfeif/enschap af te schaffen, doch ¹ te vergeefs. Hare zorg voor handel. landbouw, leger en vloot. Zij roept koloruston in haar Rijk; zij tracht de Westersche beschaving meer en meer te verbreiden. Zij bewondert de , ongeloovige Fransche en Engelsche wijsgeeron, maar beschermt toch do Jezuïeten verbiedt de afkondiging van de breve „Dominus nc- 'Redctnpjorquot; in hare Staten. Zij hervormt de geheime' UOlUlë. Haar argwaan en vijandschap jegens haren zoon Paul. Men noemde haar ,,de (tweede) Semirainis van j,) het Noordenquot; en telt haar onder de „verlichte despotenquot;.

Katharina herstelt Biron (den gunsteling der keizerin Anna) , als hertog van Koerland en maakt dit geheel afhankelijk van Rusland.

t 1768. Dood van August III, koning van Polen.

1764. Katharina sluit een verbond met Frederik II, om haar invloed te doen gelden bij de koningskeuze-, beiden verzetten zich tegen de verkiezing van een Saksischen prins, en trachten de verkiezing van Stanislaus Puniatowski door te drijven. Re|)niii en Kayserlingk te Warschau; Russische troepen in Polen; schandelijke gewelddadigheden.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

1764—1795. Stanislaus PoniatowsM, laatste koning van Polen.

Hij wordt gesteund door de machtige Czartoryski.

Eedenon van de verzwakking en don ondergang van het Poolsche Rijk:

a) Het koiiiugscha|) bij kenze (sedert 1572) en de voortdurende vermindering der koninklijke macht. De „Republiek Polen.quot;

b) Het liberum veto.

c) Het recht van confederatie. Daarbij het bijna geheel ontbreken van een middelstand; er waren bijna alleen edellieden,

hoeren en Joden.

1764. Rusland en Pruisen eischen volkomen vrijheid en gelijkstelling der Dissidenten met de Katholieken (geen 4.000.000 tegen 11.000.000 Katholieken).

De Dissidenten hadden volkomen godsdienstvrijheid maar geen toegang tot hooge waardigheden, en waren dus in veel gunstiger omstandigheden dan de Katholieken in vele protes-tantsche landen. Tegenstand van den koning en den rijksdag. Gewelddadigheden van Repnin.

1767. Hij laat twee bisschoppen en eenige edellieden gewelddadig oplichten en naar Eusland voeren.

Katharina verbant hen naar Siberië. Lafhartigheid van den koning; do rijksdag wordt gedwongen toe te geven. Confederatie van Rad om. (Radziwilï).

1768. Confederatie van Bar onder Pulawski, Frans Potocki, Krasinski e. a. ter verdediging van den godsdienst

en de vrijheid des vaderlands. Vreeselijko burgeroorlog in Polen. Bar, Krakau en vele andere steden vallen in de handen der Russen en Kozakken, die ijselijke wreedheden plegen. De geconfedereerden vragen hulp aan de Turken. De Russen schenden het Turksche grondgebied. Frankrijk zendt D u m o ü r i è z naar Polen. Verwarring en twisten bij de geconfedereerden.

1768 — 1774. Eerste oorlog tegen de Turken.

1769—1770. Nederlagen der Turken; de Russen onder Galilzin en Romiantzof veroveren Bessarabië, Moldavië, Wall ach je. Slag bij den Kaghul. Inneming van Jsmaü, Bender, Braila en A kjerman.

Alexis Orlof zeilt met een Russische vloot van Kroonstad naar de Middellandsche Zee (1769). Opstand der Grieken in

De Noordsche St. ged. d. reg. v. Kath. II. De onderg. v. Polon. 51

Morea. Trouweloosheid der Russen. De Grieken door do Turken bedwongen; vreeselijke gruwelen. Nederlaag der Turksche vloot biiTgjjliCSiiie (1770). Elphinstoiïê, Dügdaie, Hassan-Bey.

1771. De Russen veroveren de Krim.

1772. Opstand in Egypte onder Ali-Bey met behulp (Ter Russische vloot.

De Turken onderdrukken het oproer.

Frederik II en Jozef II ontevreden over de groote veroveringen der Russen; hun samenkomsten te Neisse (1769) en Neustadt (1770).

Oostenrijk bezet het Poolsche district van Zips, dat vroeger tot Hongarije had behoord.

Prins Hendrik van Pruisen te Petersburg; onderhandelingen over een verdeeling van Polen.

Verbond van Oostenrijk met Turkije, om een dragelijken vrede te bewerken.

Verdrag tussohen Pruisen en Rusland ter verdeel ing van Polen. — Maria Teresia wordt uitgenoodigd daaraan deel te nemen. Haar tegenstand overwonnen door Kaunitz en Jozef II.

1772. Eerste Terdeeling van Polen;

Rusland krijgt Wit-Rnsland, (2000 vierk. M. met 1.800.000 inw.); Oostenrijk: Galicië en Lodomirië (1400 vierk. M. met 3.000.000 inw.); Pruisen: West-Pruisen, Erineland euChet Netze-district} behalve Pantzig en Thorn (700 vierk. M. met 650.000 inwoners).

1778. Schandelijke lafhartigheid van Stanislaus Ponia-towski. De rijksdag, door geweld en omkooping overgehaald, stemt in de verbrokkeling van Polen toe. De 3 mogendheden waarborgen de Constitutie (de „vrijheidquot;) van Polen, die de onlusten en zwakheid des lands moet doen voortduren. — Onverschilligheid der overige Europeesche mogendheden. Alléén de Paus protesteert.

1772. Wapenstilstand en onderhandelingen tusschen Rusland en Turkije.

1773. De oorlog wordt hervat. -v

1774. Nederlaag der Turken bij Sell inula; de Grootvizier moet zich gevangen geven.

Do geschiedenis der achttiende eeuw.

21 Juli. Vrede van Kutschuk-Kaynardgi.

De Tartaren van de Krim en de Kuhan. Butschak en Jcdisan worden onafhankelijk. — Rusland verkrijgt Azof (zonder beperking], Kertsch, Jenikale, Kinhut n, Groot- en Klein-Kahardije; vrije vaart op de Tarksche wateren.

1773. Opstand der Kozakken onder Pngatschef. die ^ich voor Pelei- ITTquot;Ttttgceft. fTij pTéégt vreeslijke gruwelen en verslaat quot;v^rgchillencté Eüssische legerbenden; hij neemt do stad Kazan in (1774), maar wordt bij Tzaritzin verslagen door Michelson, door zijne volgelingen uitgeleverd en te Moskou onthoofd (1775).

1780. Om de veiligheid van den koophandel gedurende den Amerikaanschen bevrijdingsoorlor/ te verzekeren, sticht Katharina het verbond tot handhaving van do gewapende onzijdigheid ter zee, waarbij zich Denemarken, Zireden, Pruisen, Oostenrijk en Portucjal aansluiten. De toetreding van Holland wordt verhinderd door den oorlog, die weldra tusschen Holland. en Engeland begint.

Verhond van Katharina met Jozef II; ontwerp eener verdoeling van Turkije.

Onlusten bij de Tartaren in de Krim. DoKhan Schahin-Girai wordt verdreven en zoekt hulp bij de Russen. Hij wordt weder op zijn troon hersteld; nieuwe onlusten in de Krim.

Hij doet afstand van zijn Rijk ten behoeve der Bussen. Potemkin verovert het en laat bijna de geheele bevolking uitmoorden. Verontwaardiging te Con-stantinopel.

Verdrag van Rusland met Turkije, waarbij do Krim aan Rusland blijft. Potemkin krijgt den eerenaam van den Tauriër, en wordt stadhouder van de Krim.

Reis van Katharina II en Josef II naar de Krim; bedriegerijen van Potemkin. Nieuw verhond tusschen Oostenrijk en Rusland.

1787 — 1792. Tweede oorlog tegen de Turken.

Nederlaag der Turken bij Kinhurn; Suwarof.

1788. Jozef II verklaart den oorlog aan de Turken; de Oostenrijkers onder Lasey lijden groote verliezen. Potemkin verovert Otschakof.

De Noordsche St. ged. d. reg. v. Kath. II. De onderg. v. Polen. 53

1789. Slag bij Fokschani en bij de Rymnik, door Suwarof en Koburg op de Turken gewonnen; Laudon verovert Belgrado.

1790. Dood van Jozef II. Leopold II sluit in het volgende jaar te SisjLojg.a vrede met de Porte.

1790. Suwarof neemt de sterke vesting Ismail stormenderhand in.

1791. Voorloopige vrede te Galatz. — Dood van Potemkin.

1792. Rusland behoudt de Krim en verlmjgt het gebied tot aan den Dniester met Otschakof.

1751—1771. Adolf Frederik van Holstein koning van Zweden;

grooté macht van den adel; het koninklijk gezag zoo goed als vernietigd. Twisten tusschen hoeden en mutsen.

1771—1793. fin staaf' Adolf TTT. konin g van Zweden.

1772. Staatsgreep: Gustaaf Adolf III berooft den.

rijksraad van zijne machtj' het koninklijk gezag aanmerkelijk uitgebreid. Gustaaf weet de liefde van zijn volk te winnen. Hij doet veel voor de welvaart en macht des lands; hij zorgt voor leger en vloot, nijverheid, handel, kunsten en wetenschappon. — Zijn ongeloof, lichtzinnig leven, zijne verkwistingen en de hooge belastingen, die daarvan het gevolg waren, vervreemden later velen van hem. Ontevredenheid in Pruisen en Rusland over de omwenteling in Zweden. Een bondgenootschap met Frankrijk voorkomt een dreigenden oorlog.

1788—1790. Oorlog tegen Rusland en Denemarken.

1788. Gustaaf Adolf III doet een inval in Finland en bedreigt Petersbunj. Onbesliste zeeslag bij

Hoogland.

Ontevredenheid in het leger; de officieren weigeren verder aan den oorlog deel te nemen, omdat hij zonder toestemming van den rijksraad is verklaard.

Zij onderhandelen met de Russen. Gustaaf Adolf III te Stockholm; hij drijft de Denen terug, die een inval in Zweden hadden gedaan.

1789. Hij vindt hulp bij de Dalekarliërs en verandert op nieuw de staatsregeling, zoodat hij

feitelijk onbeperkt monarch wordt.

De oorlog wordt hernieuwd. Onbesliste slag bij Bornhohn.

Do geschiedenis der achttiende eeuw.

1790. De Zweedsche vloot in de baai van Wiborg ingesloten , en door de dapperheid des konings bevrijd. Groole overwinninij dar Zweden bij Svenskasond. — Door de uitputting zijner geldmiddelen gedwongen. sIuit Gustaaf III nog in het zelfde jaar den vrede van Varela, die de grenzen der beide rijken onveranderd laat. Hij sluit een verbond met Rusland terquot; bestrijding der Fransche Kevolutie (1791).

Ontevredenheid in Zweden, vooral onder den adel.

1792. Gustaaf' Adolf III wordt vermoord door Ankarstrnm; hij wordt opgevolgd door zijn zoon Oustaaf Adolf IV (1792—1809) onder regentschap van zijn oom Karei van Sudermaidand.

1790. lïwleving van de vaderlandsliefde in Polen. — Verbond met Pruisen; de bisschop Krasinski, Stanislaus Potocki en anderen dwingen de Russische legers Polen te verlaten.

1791. Hervorming in de staatsregeling. Het koningschap erfelijk in het Saksische Buis; afschaffing van het liberum veto, van het recht van Confederal ie; uitbreiding der koninklijke macht; 2 kamers.

1792. Ontevredenheid van een deel des Poolschen adels. Felix Potocki, Branicki e. a. sluiten de confederatie

van Targowitz ter beschefming der Poolsche vrijheid en vragen hulp aan Rusland.

Verraderlijke politiek van Pruisen, dat zijn bondgenooten verlaat.

Een Russisch leger rukt Polen binnen.

Dappere maar vruchtelooze tegenstand der Polen onder Jozef Poniatowski en Kosciusko.

Lafhartigheid des konings; de vroegere constitutie wordt hersteld.

1793. Tweede verdeeling van Polen.

Rusland eischt Litliauen, Podolië, de Ukraine

(4500 vierk. M. met 3.000.000 inw.). Pruisen Dantzig, Thorn, Posen, Kaliscli (zoogen. Zuid-Pruisen 1000 vierk. M. met 1.500.000 inw.) Gewelddadigheden der Russen. De Rijksdag te Grodno wordt gedwongen toe te geven. Groote verbittering in Polen.

De Russen willen het Poolsche leger doen ontbinden.

1794. Algemeene opstand; Kosciusko, Donibroioski en Jozef Poniatowski verdrijven do Russische bezetting uit Warschau en dwingen de Pruisen het beleg dier stad op te breken.

Van alle zijden dringen de Russische legers Polen binnen. Slag van Macieowitz (10 Oct.); Kosciusko verslagen en ge-

De Noordsche St. ged. d. reg. v. Kath. II. De onderg. v. Polen. 55

vangen genomen. „Finis Poloniae.quot; Suwarof neemt Praga stormenderhand in; vreeslijk bloedbad. Overgave van Warschau;

het Poolsche leger wordt weldra genoodzaakt te capituleeren.

1795. Derde Terdeeling ran Polen.

Pruisen neemt Nieinv-Oost-Pruisen met Warschau

(900 vierk. M. 1.000.000 inw.); Oostenrijk West-Galiciü met Krakan (800 vierk. M. mot 1.000.000 inw.); Rusland verkrijgt het overige (2000 vierk. M.). Stanislaus Poniatowski legt de kroon neder, en vestigt zich te St. Petersburg, alwaar hij 8 jaar later overlijdt.

1796. Dood van Katharina II. Zij wordt opgevolgd door haar zoon.

1796 — 1801. Paul I, keizer van Rusland.

1746—1766. Frederik V. koning van Denemarken. Zijn minister licnisdöï-ii'- Hij doet veel voor kunst en wetenschap (Klopstock). Hij sluit een tweede huwelijk met Juliana Maria van Brunswijk.

1766—1808. Cliristiaaii VII. Hij huwt met Karolina Mathilde, zuster van George III van Engeland. Losbandigheid en zwakheid van geest des konings. Struensee, een geneesheer uit Altona, wint zijn vertrouwen. Hij weet de goede verstandhouding tusschen koning en koningin te herstellen. Hij wordt Kabinetsminister (1771). Hij voort met overhaasting vele hervormingen in (vrijheid van drukpers, verbeteringen in het rechtswezen, het gebruik der Duitsche taal); hij kwetst den adel en heeft vele vijanden. Brandt, oppasser van den koning.

1772. Kuiperijen van 's konings stiefmoeder, Juliana Maria-, samenzwering tegen Struensee. De koningin Karolina Mathilde, Struensee, Brandt en zijn aanhangers gevangen genomen. Het huwelijk des konings wórdt ontbonden; de koningin wordt naar Cellc in Hannover verbannen. Struensee en Brandt ter dood gebracht. Juliana Maria en haar zoon Frederik (halve broer van Christiaan VII) blijven in het bezit der macht. Alle hervormingen van Struensee worden plotseling afgeschaft.

1784. De kroonprins Frederik (zoon van Christiaan VII) komt in het bezit van het regentschap. Zijn minister Bernstorff (de jongere) leidt de regeering met beleid.

1804. Afschaffing van slavenhandel en lijfelgenscliap.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

§ 3. ENGELAND EN HOLLAND SEDEET DEN ZEVENJARIGEN OOELOG.

DE OPSTAND DER AMERIKAANSCHE KOLONIËN.

1760 — 1820. George III, kleinzoon van George II.

Hij is meer genegen voor de tnn/s, en wil zelf regeeren. — „George wees koningquot;\

1761. Hij geeft Pitt zijn ontslag; Bute minister. Spanje neemt deel aan den oorlog. Engeland geeft geen subsidie meer aan Frederik II.

1763. Vrede van Parijs, tussehen Ene/eland, Frankrijk en Spanje. Groote voordeelen door Engeland verkregen, maar de schulden ontzettend vermeerderd; zij bedragen ruim 126.000.000 pond sterl. Nadeelcn vaii de verdrijving der Franschen uit Noord-Amerika., De koloniën hebben (jeen buitenlandse hen vijand meer te. vreo2;on en gevoelen geen behoefte aan de hulp van hel nwederlandJ/Zij hadden bovendien hun eiyen kracht en krijgshaftigheid leéren kennen. Vergennes (toenmaals Fransch gezant te Constantinopel.

later minister) voorspelt den opstand der koloniën.

1764. De minister Grenville besluit tot de invoering der stempelbelastilig'. Groote verbittering in Amerika; alle koloniën (behalve Canada en Nieuw-Brunswijk) verklaren zich er tegen, omdat zij niet willen, dat hun een belasting worde opgelegd door een Parlement , \ waarin zij niet vertegenwoordigd zijn.

1765. De stempelbelasting door het Parlement aangenomen. De uitvoering blijkt eene onmogelijkheid,

door den passieven tegenstand der Amerikanen. Fraiiklin te Londen als agent van Pennsglvanië. Onderscheid tussehen binnenlandsche en büitenlandsche belastingen. Pitt en Bnrke tegen de stempelbelasting.

1766. De stempelbelasting afgeschaft. Geestdrift in Amerika. Pitt minister. Hij verkrijgt den titel van Lord Chatham. Zijn ziekte.

1767. De minister Townshend stelt voor de heffing van invoerrechten op glas, papier, thee en andere

artikels (een büitenlandsche belasting). Nieuwe verbittering in Amerika; men verwerpt het onderscheid tussehen binnen- en büitenlandsche belasting. Hancock. De Amerikanen weigeren Engelsche waren te koopen.

Eng. en Holl. sodert d. Zev.jar. oorl. Do opst. d. Amer. Kol. 57

1768. Pitt neemt wegens langdurige ziekte zijn ontslag. Engelsche troepen in Amerika.

1770. Lord North, hoofd van hot ministerie. Do „mnord van Bostonquot;.

De andere belastingen worden afgeschaft, alleen die op de thee blijft behouden. Tegenstand van Franklin; zijn polemische geschriften. Hij publiceert de brieven van Hutchinson. Groote verbittering in Amerika en in Engeland. De brieven van „Juniusquot;.

1773. De Amerikanen werpen te Boston 3 ladingen thee in het water.

1774. Do haven te Boston wordt gesloten.

Het Engelsche Parlement schenkt den Katholieken van Canada vrijheid van godsdienst; daardoor blijft Canada voor Engeland behouden.

5 Sept. Algemeen Congres te Philadelphia. Adams, Patrick Henry, Washington. Verklaring van dc

rechten der Amerikanen; protest tegen do maatregelen van hot gouvernement. Men besluit alle handelsverkeer met Engeland te staken. Velen kanten zich tegen de afscheiding van Engeland. Do Loyalisten. Adros aan den koning. Onderhandelingen van Franklin te Londen. Zijn conferenties met Pitt.

Pogingen van Pitt en Burke om een verzoening te bewerken. Hunne voorstellen worden verworpen.

1775. Gevechten van Concord en Lexington (18 April).

Het congres besluit den oorlog. De dertien koloniën nemen den naam aan van de „Vereeiligde Statenquot;; die Staten zijn: New-Hampshire, Massachusetts, Bhode-lsland, Connecticut, New-York, New- Yerseij, Pennsylvanië, Delaware, Maryland, Virginia, Noord-Carolina, Zuid-Carolina, Georgia. — Washington tot opperbevelhebber gekozen. Zijn moeilijke positie; zijn geduld, beleid, standvastigheid. Zijn onderbevelhebbers Gates, Adams, Prescott, Lee, v. Steuben. De Engelsche aanvoerders: Gage, Howe, Bonrgoyne, Clinton.

Slag bij Bunkershill, door Gage op de opstandelingen gewonnen. Nieuwe onderhandelingen afgewezen. Het Britsche Parlement verbiedt allen handel met de 13 Amerikaansche gewesten.

1776. Howe wordt genoodzaakt Boston te ontruimen. (17 Maart.)

De Engelschen koopen soldaten van Duüsche Vorsten en hitsen de Indianen en Negers tegen do Amerikanen op.

De geschiedenis dor achttiende eeuw.

4 Juli. Het congres te Philadelphia verklaart de 13 staten onafhankelijk.

Jejferson, Hancock, Franklin.

Vruchtelooze inval der Amerikanen in Canada.

Howo bemachtigt Netv- York.

Washington overvalt en verslaat de Hessen bij Trenton.

De Amerikanen vragen de hulp der Franschen. Franklin te Parijs. Hij wekt algemeene bewondering. Hot gouvernement wil de onzijdigheid bewaren. Lafayette gaat naar Amerika. Kosciusko. De Engelschen bemachtigen Philadelphia. Capitulatie vau Saratoga. Generaal Bourgoyne wordt genoodzaakt, zich met zijn leger over te geven aan Gales.

Yerbond Tan Frankrijk met Ameiika.

Men stelt in het Parlement voor, de onafhankelijkheid der koloniën te erkennen. Pitt houdt daartegen zijn laatste redevoering. Hij sterft korten tijd daarna.

Oorlogsverklaring vau Engeland aau Frankrijk. Slag (gevecht) bij Ouessant. Een Fransche vloot stevent naar Amerika. Oorlog in West-Indië.

1779. Spanje neemt deel aan den oorlog. Een poging der Franschen en Spanjaarden om in Engeland te landen

wordt door een storm verijdeld.

Pa u 1 Jones, een moedig Amerikaansch kaper. Hij loopt te Texel binnen en wordt met geestdrift ontvangen te Amsterdam en 's Gravenhage. Klachten van den Engelschen gezant Yorke wegens smokkelhandel en schending der neutraliteit vooral op het eiland St. Eustatius. Fielding en Bylandt bij het eiland Wight.

1780. Een Fransch leger onder Rochambeau landt in Amerika.Verraad van den Amerikaanschen generaal

Arnold. Rodney verslaat den Spaanschen admiraal Langara bij kaap St. Vincent.

Rusland, Zweden, Denemarken sluiten het verdrag van gewapende onzijdigheid ter zee. Holland aarzelt zich daarbij aan te sluiten.

1778. Onderhandelingen van William Lee met Jean de Neufville, een Amsterdamsch koopman; ontwerp van een handelsverdrag tusschen Holland en de Vereenigde Staten.

Eng. en Holl. sedort d. Zevenj. oorl. Do opst. d. Amer. Kol. 59

1780. Henry La wrens, vroeger President van het congres, vertrekt naar Frankrijk; zijn schip wordt genomen. Hot ontwerp-verdrag tusschen Holland en de Ver-eenigde Staten koml in de macht der Engelschen.

Moeilijkheden der Holland.•iche Republiek, wier hulp en bondgenootschap door de beide partijen wordt geëischt. De handel in scheepsbenoodigdheden; Yorke, de la Vauguyon.

Engeland verklaart den oorlog aan de Yereeuigde Provinciën.

Groote nadoelen door onzen handel geleden. Rodney vermeestert St. ËM.sfai itt.s en behaalt grooten buit. De oorlog in West-Indië wordt met afwisselend geluk gevoerd.

Slag bij Doggersbank tusschen Parker en Zoutman (Uedel, Braam, van Kinsbergen). De Engelschen wijken het eerst.

De Engelsche generaal Cornwallis wordt genoodzaakt zich met 7000 man te Torktown in Virginia aan Washington en Rochambeau over te geven. Ontmoediging in Engeland. St. Eustatius door de Franschen herwonnen. De Spanjaarden veroveren Florida.

1782. Minorca door Crillon aan de Engelschen ontnomen.

Val van het ministerie North. Vredesonderhandelingen geopend. Rodney verijdelt de pogingen der Franschen en Spanjaarden om Jamaica te nemen door de

overwinning bij Dominica.

1779—1782. Blokkade en beleg van Gibraltar. Drijvende batterijen. Crillon. Dappere verdediging door Elliot.

1783. Yrede van Versailles.

Engeland ièrkent de onafhankelijkheid der Ver-eenigde Staten, aan welke bovendien het Engelsche gedeelte van Louisiana wordt afgestaan. Het staat aan Spanje Florida en Minorca, y'aan Frankrijk Gore a en Tab ago af en^r geeft verder de veroverde koloniën aan Frankrijk en Spanje terug.

1784. Vrede van Parijs tusschen Engeland en Holland, dat Negapatnam aan Engeland afstaat, maar zijn andere bezittingen terugkrijgt. De Engelschen verkrijgen vrije vaart op de Oost-Indische eilanden.

Ontevredenheid in Ierland wegens de zware verdrukking door de Engelschen. — Hendrik Flood; Grattan.

1780. Ierland verkrijgt vrijheid van handel en verkeer met do Engelsche bezittingen.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

1782. Het lersche Parlement wordt bijna onafhankelijk van het Engelsche; Ierland verkrijgt een soort van autonomie, onder Engelsche heerschappij de Katholieken blijven nog van bijna alle openbare betrekkingen uitgesloten.

1783—1801. Eerste ministerie van William Pitt. Hij is de tweede zoon van den ouderen Pitt (Lord Chatham)j wiens titel op zijn oudsten zoon overgaat. Groote bekwaamheden van Pitt. De liulia-bill (1784:) j hervormingen in het beheer der geldmiddelen, waardoor het tekort in de schatkist weldra in een batig slot verandert. Veel zorg voor handel en nijverheid; handelsverdrag met Frankrijk (1786); tegenstand van Fox. George III lijdt bij tusschenpoozen aan waanzin; Pitt belet de instelling van een regentschap (1788).

Tegenover de Pranscho Revolutie neemtPitt aanvankelijk een o n z ij d i g e h o u d i n g, aan; de afzetting en de terechtstelling van Lodewijk XVI maakt Pitt, in overeenstemming met George III en de overgroote meerderheid des volks, tot een onverzoenlijken vijand der Bevotutie, Door deze verdediging der conservatieve beginselen wordt Pitt de leider een er nieuwe groote tory-partij (conservatieven], tegenover welke slechts een betrekkelijk geringe minderheid van whigs (liberalen, radicalen onder leiding van Fox en Sheridan] staat. Strenge maatregelen ter bestrijding der revolutionnaire beginselen; de alien-bill (1793). Groote kosten van den langdurigen oorlog tegen Frankrijk (1793—1802); verstandige maatregelen der regeering om de nadeelen te voorkomen of te verzachten; de Engelschen beheerschen de zee en veroveren het grootste deel der Fransche en Hollandsche Koloniën.

Het lot der Katholieken in Ierland (en Engeland) wordt althans een weinig verlicht. Zij verkrijgen het kiesrecht voor, het lersche Parlemeut, zonder zelf verkiesbaar te zijn. Herhaalde pogingen der Franschen om in Ierland te landen; herhaalde opstanden en samenzweringen aldaar (vooral 1796 en 1797).

Het Engelsche Parlement besluit de zelfstandigheid van het lersche Parlement te vernietigen (1799); hel lersche Parlement (omgekocht of geïntimideerd) aanvaardt de Unie (1800).

Pitt poogt de emancipatie der Katholieken te bewerken; de koning verzet zich daartegen; ontslag van Pitt (1801).

In Indië breiden de Engelschen hunne macht voortdurend uit. Warren Hastings gouverneur-r/eneraal (1772—1785). Schandelijke afpersingen. Langdurige en bloedige oorlogen met den krijgshaftigen sultan van Mijsore, Hyder-Ali en diens zoon en opvolger Tippo-Saib.

Eng. en Holl. sodort d. Zevonj. oorl. De opst. d. Amor. Kol. 61

1799. Tippo-Saib sneuvelt bij de inneming van Seringapatam door den gouvernour-goneraal lord Richard Wellesley (broer van Arthur -Wellvsley, later Wellington, die onder zijn onderen broeder aan de bestorming der vesting deelneemt).

Groote voonUtcianu van Engeland op het gebied van landbouw, handel en nijverheid. Gewichtige uitvindingen.

1736 - 1819. James Watt , uitvinder van het stoomwerktuig.

1771. De spinmachine uitgevonden door Ark wright. 1728—1779. James Cook. Hij doet 3 groote reizen in de Stille Zuidzee. Hij ontdekt deSandwichs-eilanden en het Zuidpoolland. Hij wordt vermoord op de Sandwichs-eilanden.

Dodwel, Hume, Gibbons e. a. hebben grooten invloed op de gelijktijdige en latere schrijvers in Frankrijk. Deïsme en Theïsme. Macpherson geeft de grootendeels door hem zelf

vervaardigde gedichten van Ossian uit.

1703—1791. John Wesley, stichter der McUinclisf.cn of Wesleyanen.

Groote redenaars in het Parlement: Pitt, Burke, Fox.

Moeilijke toestand der Vereeuigde Staten van Noord-Amerika.

Geringe macht van het congres tegenover de afzonderlijke staten. Financieele moeilijkheden; Bondsstaat of Statenbond: de sla venkwestie.

1783. Washington's afscheid van zijn leger. Zijn rustig leven te Mount-Vernon.

1787. Conventie te Philadelphia. Ontwerp eener constitutie, na hevigen tegenstand gaandeweg door alle staten aangenomen. Het Congres, bestaande uit twee kamers, heeft de wetgevende macht voor geheel de Unie-, de afzonderlijke staten behouden hun souvereiniteit in hun eigen aangelegenheden. Tegenover het buitenland vorint de Unie maar één Staat. Een verantwoordelijke president? voor 4 jaar gekozen; hij mag ééns herkozen worden. Dc slavernij mag niet vóór 1808 afgeschaft worden. Vrijheid van godsdienst, geen staatskerk, geen adel. Onzekerheid omtrent vele punten dei-nieuwe constitutie.

1789 —1797. Washington, President der Vereenigde Staten van Noord-Amerika.

1790. Dood van Franklin; schrijver, staatsman, geleerde; „cripuit coelo fulmen sceptrumque tyrannisquot;.

De goschiedonis dor achttiende eeuw.

1799. Dood Tan (ïeorge Washington.

1792. Stichting der stad Washington, die in 1800 de

hoofdstad der Unie ivordt.

1747—1751. Nederland. Stadhouderschap van Willem IV '). Hij is met de beste bedoelingen bezield, maar kan èn wegens gemis van geestkracht, èn -wegens den korten tijd van zijn bestuur, niet allo misbruiken wegnemen, wier verbetering men van hem verwachtte.

Hooge waardigheden worden den prins opgedragen; o. a. het Opper-direcleurschap der O. en W, I. Compagnieën. Het stadhouderschap erfelijk verklaard, ook in de vrouwelijke linie.

Drie staatkundige partijen in het land: de aristocraten (de oude staatsgezinde partij der regenten-familiën), de prinsgezinden (Oranjeklanten) en de democraten (die den rechtstreekschen invloed der burgerij op de regeering voorstonden).

Ontevredenheid wegens vele misbruiken in de regeering.

De vroedschappen der meeste steden staan de opbrengst der posterijen aan den prins af, die ze aan de provincies schenkt (1747).

1748. Onlusten te Amsterdam. De Doelisten en de Bijltjes.

') Geslachtslijst der Hollandsche en Friesche stadhouders.

Willem (de ryko) van Nassau-Dillenbui-g.

WUlemlI. Louise Henriette. Albettine Ague*. Hendrik Casimir. WillemFrederik.

X X FrederikWlllem, Willem Fredenk,

Keurvorst van Stadhouder can

Willem 111 Brandenburg. Friesland. t 1702.

Eng. on Holl. sedert d. Zovenj. oorl. Do opst. d. Amor. Kol. 63

To Amsterdam en in verscheidene andere steden wordt de wel verzet. Ook Amsterdam staat nu de opbrengst der posterijen aan de provincie af. Welgemeende pogingen van Willem IV om handel en nijverheid te bevorderen. Geboorte van den erfprins, den ijraaf van Buren (1748).

17B0. Afschaffing van de verpachting der belastingen; de collecte ingesteld.

1751. Dood van Willem IV.

1751—1795. Willem V, stadhouder.

1751—1759. Anna Yau Engeland, weduwe van Willem IV, Gouvernante, bijgestaan door don hertog Lodewijk Ernst van Brnnswijk-Wolfenbuttel. Gedurende don Zevenjarigen oorlog blijft Nederland onzijdig, niettegenstaande het verdrag met Engeland van 1678. Nadoelen door Engelsehe kapers aan onzen handel toegebracht. Ook do Algerijnsche en Marok-kaansche zeeroovers berokkenen ons veel schade. Zwakheid der Nederlandsche Regeering.

1759. Dood van Anna; de hertog van Brunswijk voogd van den prins.

1766. Willem V aanvaardt het bestuur. De hertog van Brunswijk ontvangt grooto geldelijke belooningen. De Acte van Consulentscha|). Willem V huwt met Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen, nicht van Frederik den Grooten.

1780—1784. Ylerde Engelsehe oorlog (zie boven).

Nadoelen door den Nederlandschen handel go-geleden. Men beschuldigt don prins en den hertog van Brunswijk van heulen met Engeland on geeft hun de schuld van den ongelukkigen loop der gebeurtenissen.

Jozef II verkrijgt van de Republiek de ontruiming der Barrière-steden (1780). Zijn eisch omtrent de opening der Schelde en don afstand van Maastricht en eenigo andero grensdistricten wordt afgewezen; door bemiddeling van Frankrijk worden de geschillen vereffend bij den vrede van Fontaiiiebleau (1785).

Toenemende ontevredenheid in Nederland. Do democraten, teleurgesteld in hun hoop van door hulp des stadhouders de vervulling hunner wenschen en de afschaffing der heorschendo misbruiken te vorkrijgen, veroenigen zich met de aristocraten en vormen te zamen met dezen de partij dor Patriotten of Keezen; zij worden gesteund door don Franschen gezant; do Oranjeklanten zijn meer Engelschgezind. Sedert 1783 beginnen do Patriotten in de steden exercitie-genoot-

De geschiedenis der achttiende eeuw.

schappen of vrijcorpsen op te richten. Onlusten op verschillende plaatsen. De drie pensionarissen: de Gijzelaar (Dordrecht], y. Berckel [Amsterdam), Zeebergh (Haarlem).

Van der Capellen tot den Poll bewerkt de afschaffing der drostendiensten in Overijsel (1783).

1784. Het bestaan der acte van Consulentschap wordt bekend. — Ontslag van den hertog van Brunswijk.

1785. De Staten van Holland verbieden het dragon van Oranjelinten en ontnomen den stadhouder het bevel over het garnizoen van den Haarj. Do prins verlaat met zijn gezin den Haag. — Kaat Mossel.

1786. Ocker Gevaerts en Corn, de Gijzelaar willen door de stadhouderlijke poort rijden. Hess en Mour and.

Onlusten te Hat tem en Elhurg. De prins doet op last der Staten van Gelderland die steden door zijn troepen bezetten. Dacndels. De Staten van Holland ontslaan de troepen, te hunner repartitie staande, van den eed van trouw aan den stadhouder. Gerecht bij Vreeswijk tusschen soldaten van den prins en burgers van Utrecht. Vruchtelooze pogingen om het geschil bij te leggen. — Frederik Willem II zendt den graaf von Goertz als buitengewoon gezant naar Nederland; Frankrijk den graaf de Rai/neval. De prinses poogt den stadhouder tot krachtdadig optreden aan te zetten; verdeeldheid aan hot prinselijk hof.

Do commissie van defensie te Woerden. Twee vliegende legertjes.

1787. Reis der Prinses naar den Haag. Zij wordt bij de Goej an verwollo-sluis tegengehouden.

Verontwaardiging van den koning van Pruisen. — Zijn gezant Thulemeijer eischt schitterende voldoening. De Staten van Holland zoeken steun bij den Franschen gezant, den Marquis de Vérac. — Frankrijk vreest voor een oorlog met Engeland en durft dus geen krachtige hulp verleenen.

De koning van Pruisen zendt een leger van 20.000 man , onder bevel van Karei Willem Ferdinand van Brunswijk naar Nederland. — Lafhartigheid van den Rijngraaf van Salm, opperbevelhebber der Staatsche troepen ; G o r c u m en Utrecht ingenomen. Ook Amsterdam moet weldra capituleeren. — Gewelddadigheden tegen de Patriotten gepleegd.

Alle maatregelen, tegen den prins genomen, worden ingetrokken. Vele Patriotten wijken uit. De Raadpensionaris v. Bleyswijk wordt vervangen door v. d. Spiegel; Fcaneiö/' ontpoort.

Portugal, do Bourbonsche Kijken on Italië. 65

1788. Defensief verbond met Engeland en Pruisen. Door do acte van (ïarantie wordt het stadhouderschap voor een wezenlijk bestanddeel der Unie verklaard.

Sedert 1750. Verval der O. I. Compagnie, vooral door oneerlijkheid der ambtenaren en slecht bestuur. Zij moet veel schulden maken. Veel nadeel lijdt zij door den Engelschen oorlog.

1790. Een commissie wordt ingesteld en naar Indië gezonden, om onderzoek naar den toestand te doen. Vóór zij haar taak volbracht heoft wordt Holland door de Pranschen veroverd.

1791. De W. I. Compagnie ontbonden; hare bezittingen worden bestuurd door een Raad van Koloniën.

Gedurende dit tijdperk algemeene achteruitgang van handel en nijverheid (vooral sedert 1780); veel windhandel.

De Wetenschap werd nog altijd ijverig in Nederland beoefend. Boerhaave, Rnlinkeuius, Valckenaer waren in geheel Europa beroemd. De dichtkunst vond weinig geniale beoefenaars. Bilderdijk behoort reeds half tot een volgend tijdvak. Meer en meer komt Nederland onder den invloed der ongeloovige Fransche en Duitse he schrijvers en dichters.

§4. PORTUGAL, DE BOURBONSCHE RIJKEN EN ITALIË.

1750—1777. Jozef I Emanuel, koning van Portugal. Van karakter welwillend en zacht, maar zwak en zedeloos.

1099-1782. Sebastiaau Carvalho, markies van Pombal.

Hij was een man van groote bekwaamheden en werkkracht, maar van onverzadelijke heerschzucht en deinsde voor geen middel terug, om zijn doel te bereiken. Door zijn verblijf in het buitenland (Engeland, Oostenrijk) was hij in aanraking gekomen met de „philosophenquot; van die dagen en had hunne godsdienstige en politieke meeningen in zich opgenomen. Zijn streven was, eerst de gunst des konings te winnen, daarna een onbeperkte heerschappij te voeren over het geheele land, en al wat niet voor hem wilde buigen te verpletteren. Zijn haat tegen den hoon en adjiL-m de Jezuïeten. Hij behoort tot de zoogenaamde verlichte^despnten. Hij voert veel hervormingen in en wekt veel misnoegen. De Wijn-Compagnie te Oporto. Oproer aldaar den Jezuïeten toegeschreven.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

1755. Aardbeving van Lissabon. Verstandige maatregelen 1 Nov. van Pombal; I'. Malagrida.

1620—1760. De Ileductles Tan Paraguay en Uruguay. De Jezuïeten besturen daar 200.000 Indianen onder Spaansch oppergezag-, groote welvaart der Reducties; de Indianen worden langzamerhand tot een beschaafd en christelijk volk gevormd. Schandelijke lasterschriften tegen de Jezuïeten, opgesteld door abbé Platei (een afvalligen Kapucijn) en door Pombal alom verspreid. Koning Nikolaas; goudmijnen, koophandel.

1750. Afstand van een deel der Reducties van Uruguay door Spanje aan Portugal. Tegenstand der Indianen; zij worden met geweld onderworpen; vele Reducties worden verwoest. Nieuwe laster tegen de missionarissen. Teleurstelling van Pombal.

1758. Aanslag op den koning. De markies van Tavora en de hertog van Aveiro met hunne families worden daarvan beticht.

Ook de Jezuïeten worden daarin betrokken.

1759. Na een schandelijk onrechtvaardig proces worden de beschuldigde edellieden wreedaardig ter dood gebracht.

Pombal laat alle Jezuïeten in Portugal en in de Portugeesche koloniën oplichten en een gedeelte daarvan in de vreeselijke gevangenisholen der forten St. Juliaan en Azeitao werpen; de anderen doet hij naar den Kerkelijken Staat deporteeren ; P. Malagrida wordt terechtgesteld (1761).

Protest van Paus Clemens XIII; Pombal breekt alle betrekkingen met den Pauselijken stoel af; hij eischt do opheffing der geheele Orde.

Onbeperkte macht en schrikbewind van Pombal; zijn talrijke hervormingen in handel, nijverheid, landbouw enz. In alles toont hij dezelfde overhaasting en gewelddadigheid als Jozef II; daarom zijn zelfs zijn heilzame inrichtingen niet duurzaam; zich zelf weet hij zeer te verrijken. De hoogeschool van Coimbra wordt hervormd, maar komt daardoor geheel tot verval. Het getal studenten da.Jt van 3000 tot 400.

Oorlog met Spanje; Engeland zendt den vorst van Lippe-Schaumburg naar Portugal, die het Portugeesche leger reorganiseert en de Spanjaarden uit het land verdrijft.

Dood van Jozef I Emanuel. Hij wordt opgevolgd door zijn dochter

Portugal, do Bourbonscho Eijken en Italië.

1777—1816. Maria I, gehuwd met haar com Pedro III (1777— 1786), die haar mederegent wordt.

Algemeene haat tegen Pombal. De politieke gevangenen (meer dan 9000) worden bevrijd. Het proces van de Aveiro's en Tavora's gecasseerd; Pombal zelf ontslagen en ter dood veroordeeld; hij verkrijgt gratie; hij sterft te Pombal (1782).

Zachte en weldadige regeering van Maria, die de verkeerde inrichtingen van Pombal afschaft, en het goede tracht te behouden.

1792. Maria wordt krankzinnig. Haar zoon Jan VI voert het regentschap tot den dood zijner moeder. 1746—1759. Ferdinand VI, koning van Spanje. Hij sluit weldra den vrede van Aken, waarin hij Panna en Piacenza voor zijn broer Philips verkrijgt.

Hij doet veel voor leger en financiën (zijn voornaamste minister Ensenada), maar vervalt weldra in zwaarmoedigheid.

Zijn hofzanger Farinelli. Ferdinand wordt opgevolgd door zijn broêr

1759—1788. Karei III, koning van Spanje,

die Napels en Sicilië aan zijn derden zoon Ferdinand afstaat.

Zijn ministers Grimaldi en Squillace. Hunne overhaaste hervormingen veroorzaken herhaaldelijk onlusten, zoodat de koning genoodzaakt wordt ze te ontslaan. Aranda, eerste minister (1766).

1761. Karei sluit met Frankrijk, Napels en Parnm het Familieverdrag, neemt deel aan den oorlog met Engeland en doet een inval in Portugal, die door den vorst van Lippe-Schaumburcj wordt afgeweerd. Bij den vrede van Parijs verkrijgt Spanje het westelijk gedeelte van Louisiana (met Niemv-Orleans) maar staat Florida aan Engeland af. Haat van Aranda tegen de Jezuïeten: ook hij behoort onder de verlichte despoten. Hij weet Karei III achterdocht in te boezemen.

Valsche brieven den generaal der Jezuïeten, P. L. Ricei, toegedicht.

1767. Alle Jezuieten (60fl0 in getal) in geheel Spanje en 3 April, alle Spaansche bezittingen worden opgelicht en naar den Kerkelijken Staat ingescheept; Clemens XIII protesteert tevergeefs. De Jeiyiïeten vinden een toevluchtsoord op Corsica en worden later naar den Kerkelijken Staat overgebracht. Karei III eischt de opheffing der Sociëteit van Jezus. Waardige houding des Pausen. Noodlottige gevolgen voor de missies en voor de Indianen, vooral in Amerika.

De geschiedenis der achttiende eeuw.

1779—1783. Spanje neemt deel aan den Noord-Amerikaanschen Vrijheidsoorlog. Vruchteloos beleg van Gibraltar.

Spanje verkrijgt bij den vrede van Parijs Minorca en Florida. Op het einde der regeering van Karei III is Florida-ninnca minister, die, vroeger aanhanger der ongeloovige philosophen, doch in later tijd tot betere gevoelens teruggekeerd, veel doet voor landbouw, handel en verkeer.

1788—1808. Karei IV, koning van Spanje.

1715—1774. Lodewijk XV, koning van Frankrijk.

1743. l)ood van Kardinaal Fleury, die gedurende 17 jaar Frankrijk voortreffelijk had bestuurd. Lodewijk XV wil zei/' de regeering leiden. Zijn zedeloos leven. Madame de Chateauroux.

1744. Lodewijk XV neemt persoonlijk deel aan den oorlog in de Zuidelijke Nederlanden. Zijne ziekte te Metz.

Hij verzoent zich met zijne deugdzame gemalin. Madame de Chateauroux wordt verwijderd. Hij geneest en wordt met geestdrift te Parijs ontvangen. Weldra hervalt hij in zijn vroegere ongeregeldheden. Madame de Pompadour (1745—1764). Schandelijke verkwistingen aan het hof: de geheele regeering in handen der gunstelingen van de Pompadour; haar haat tegen de Jezuïeten; zij wordt verheerlijkt door de philosophen.

Bij den vrede van Aken (1748) verkrijgt Frankrijk niet het minste voordeel van zijn groote opofferingen. Ontevredenheid onder het volk over de voortdurend verzwaarde belastingen. Toeneming van zedeloosheid en ongeloof in Frankrijk. Nieuwe

politieke en sociale beginselen.

1689—1755. Montesquieu; Lettres Persanes ; Considérations sur la grandeur et la decadence des Remains; Esprit des lols. De trias politica. Hij is de vader van het moderne „constitutionalismequot;.

1694:—1778. Yoltalre (Arouet), de goddelooze spotter.

Tragedies, Henriade, Vie de Charles XII, Siècle de Louis XIV; satiren, brieven enz. „Écrasez l'infdme.quot; Zijn schandelijke zedeloosheid, hebzucht en jaloerschheid. Zijn vriendschap met Frederik den Grooten; hij komt te Berlijn, maar maakt zich daar onmogelijk. Hij wordt uit Frankrijk verdreven. Zijn verblijf te Ferney bij Genève; hij verheerlijkt Frederik II, Katharina II, Gustaaf III en verdedigt de verdeeling van Polen. Hij komt in 1778 naar Parijs terug en wordt aldaar met geestdrift toegejuicht. Zijn verschrikkelijke dood. Hij is de vader van het lichtzinnige, spotzieke, zedelnoze ongeloof. De Encyclopedisten: d'Alembert, Diderot; Holhach, Helvetius.

Portugal, de Bourbonsche Rijken on Italië.

1712—1774. J. Jacques Rousseau.

Discours sur les arts et les sciences. Coiitrat social. Émile. Confessions.

Hij is de vader van het socialisme en de democratie.

1694—1774. OiH'suay, voornaamste voorstander en grondlegger van het systeem der physiocraten, die het mercantilisme bestrijden.

Twisten tusschen de regeering en het Parlement van Parijs, voornamelijk naar aanleiding der verzwaarde belastingen en woelingen der Jansenisten, die de bul „Unigenitusquot; niet willen aannemen en dus van do H. Sacramenten worden uitgesloten. Het Jansenistisch-gezinde Parlement verbant den moedigen aartsbisschop van Parijs Cliristoplie de Iteanmont. De koning poogt tevergeefs de aanmatiging van het Parlement te fnuiken.

1756—1763. Verbend met Maria Teresia; Zevenjarige oorlog;

schandelijke nederlagen der Fransche troepen in Duitschland; groote verliezen op zee en in de kolonies. Algemeene ontevredenheid.

1757. Aanslag van Dainiens op den koning. Wreode terechtstelling.

1758. Choisenl, minister van buitenlandsche zaken; hij is een aanhanger der moderne philosophen en een vijand der Jezuïeten; als diplomaat niet zonder beteekenis.

1761. Hij sluit het Familieverdrag en weet Spanje deel te doen nemen aan den oorlog tegen Engeland.

Partijen aan het hof: de deugdzame koningin Maria Leszinska en de Dauphin tegenover Madame de Pompadour en Choiseul.

Onwaardige houding des konings.

Onvoorzichtige ondernemingen van den Jezuïet P. Lavalette. overste der Missie van Martinique, zonder goedkeuring en voorkennis zijner oversten. Zijne schepen worden dooide Engelschen genomen. Hij zelf wordt uit de Orde verwijderd. Onrechtvaardige eisch, aan de Fransche Jezuïeten gesteld, om de schulden van Lavalette te betalen, hoewel volgens de kerkelijke en burgerlijke wetten elk huis en elke missie in geldelijke zaken geheel zelfstandig was.

1761. Het proces voor het Parlement Tan Parijs, dat uit de grootste vijanden der Jezuïeten bestaat. Schandelijke partijdigheid der rechters; hevige aanvallen van den kant aller piiilosophische schrijvers in Frankrijk. De

De geschiedenis der achttiende eeuw.

Jezuïeten worden veroordeeld om de schulden te betalen; bovendien verlangt het Parlement van Parijs een onderzoek omtrent den regel der Orde, dien het als goddeloos veroordeelt. Het besluit tot de suppressie van de Orde in Frankrijk.

Protest van bijna alle Pransche bisschoppen; pogingen des konings, om de Jezuïeten te redden. Zijne zwakheid en lafhartigheid.

1762. IIij geeft toe; sluiting van alle Collegies der Jezuïeten in Frankrijk. — De opvoeding der jeugd in de handen der vrijdenkers; de Orde in Frankrijk opgeheven. Moedige verdediging der Jezuïeten door Christophe de Beaumont, aartsbisschop van Parijs. De Bourbonsche hoven dringen bij den Paus aan op de geheele suppressie der Orde.

1768. Vrede van Parijs; Frankrijk verliest zijn macht in Indië en Amerika.

1764. Dood van Madame de Pompadour.

1765. Dood van den Dauphin (vader van Lodewijk XVI).

1766. Dood van Stanislaus Leszinski. Lotharingen bij Frankrijk ingelijfd.

1768. Dood van Maria Leszinska. Madame Dubarry verleidt den koning tot de allerschandelijkste uitspattingen; ongehoorde verkwistingen. Corsica door de Republiek Genua aan Frankrijk verkocht. Paoli, het hoofd der opgestane Corsicanen, wordt verdreven.

1770. Huwelijk van den Dauphin met Maria Antoinette,

dochter van Maria Teresia. Maupeou minister; val van Choiseul; nieuwe twisten met de Parlementen.

1771. Ontbinding van het Parlement van Parijs en

daarna ook der twaalf overige Parlementen; er worden hoogere gerechtshoven ingesteld, die volstrekt geen politieke bevoegdheid bezitten.

1774. Dood van Lodewijk XV. Treurige toestand des lands: geloof en zeden vervallen; de eerbied voor het gezag vernietigd; de geldmiddelen in wanorde, het volk onder zware belastingen gebukt; overal ontevredenheid.

1774—1793. Lodewijk XVI, koning van Frankrijk.

Vreugde van het volk -bij zijn troonsbestijging; „le désiréquot;. Zijn reine zeden; welwillendheid maar zwakheid en besluiteloosheid. De koningin deugdzaam maar lichtzinnig

Portugal, de Bourbonsohe Rijken en Italië. 71

en praohtlievend; weldra door de Franschen als ,,rAulrichiennequot; gehaat en door een vijandige partij afschuwelijk gelasterd. Proces over het paarlsnoer; affaire du collier; Kard. de Rohan; Mad. Lai nolle (1784—1785). Maupeou wordt verwijderd; in zijne plaats komt Maurepas, die Turgot tot minister van financiën [controleur general des Finances) en Malesherbes tot minister van het koninklijk huis doet benoemen. Vergennes, minister van buitenlandsche zaken. Groote hervormingsplannen van Turgot. Do Parlementen worden hersteld en hervatten terstond hun verzet tegen de plannen tot hervorming en bezuiniging.

1776. Turgot en Malesherbes treden af. Necker intendant der financiën.

177(»—1783. Amerikaansclie Vrijheidsoorlog.

Algemeene sympathie in Frankrijk voor de opstandelingen. Lafayette. Franklin te Parijs en te V ersailles.

1778. Frankrijk neemt deel aan den strijd.

1783. Vrede te Yersailles. Engeland erkent de onafhankelijkheid van Amerika en staat Tabago en Gorea aan Frankrijk af.

1785. Tusschenkomst van Frankrijk in den twist tusschen Jozef II en de Nederlandsche Republiek; Verdrag (vrede) van Fontainebleau.

1781. Nieuwe financieelemoeielijkheden. Necker's „Cotnpte renduquot;. Hij wordt ontslagen.

1783. Calonue minister van financiën. Nieuwe leeningen en verkwistingen.

1787. Calonne poogt hervormingen in te voeren en ook de bevoorrechte standen in de lasten des

staats te doen deelen. Daarom beroept hij een vergadering der Notabelen te Versailles. Calonne's voorstellen worden ver-tvorpen, hij zelf wordt ontslagen; zijn opvolger is Loménie de Brienne, aartsbisschop van Se/is. Nieuwe twisten met het Parlement van Parijs.

1788. Necker wordt benoemd tot „controleur général des financesquot;. De Algemeene Staten worden bijeengeroepen tegen 1 Mei van het volgend jaar. Voortdurend gebrek en onlusten in het geheele Rijk.

1730—1773. Karei Emanuel, koning van Sardinië; zijn twist met zijn vader; hij neemt herhaaldelijk deel aan de verschillende oorlogen, die tijdens zijne regeering in Italië

De geschiedenis der achttiende eeuw.

gevoerd worden en verkrijgt bij den vrede van Wennen (1738) een kleine vergrooting van zijn gebied. Hij zorgt goed voor leger en financiën. Hij wordt opgevolgd door zijn zoon

1773—1796. Victor Aiucdeus Ili

De Republiek Venetië vervalt meer en meer; de Republiek Genua wordt door een langdurigen opstand op Corsica genoopt dit eiland aan Frankrijk af te staan (1768).

1737—1765. Frans Tan Lotharingen, hertog van Toskane. Zijn tweede zoon Leopold. (1765—1790) volgt hem op in die waardigheid. Zijn zacht bestuur; ook hij is do moderne verlichting min of meer toegedaan. Synode van Pistoja. Hij wordt opgevolgd door zijn tweeden zoon Ferdinand III.

1748—1765. Philips (jongste zoon van Philips V van Spanje) hertog van Parma.

1765—1802. Ferdinand. Wederrechtelijke maatregelen tegen de H. Kerk, genomen op aansporing van den minister du Tiilot. Ook hij verdrijft de Jezuïeten uit zijne staten.

1759—1805. (1825) Ferdinand IV (1), koning van Napels (derde zoon van Karei III). Zijn minister Tanncei is evenals Pombal een vijand van den H. Stoel.

1767. De Jezuïeten uit Napels verdreven.

1758—1769. Clemens XIII ondervindt vele grievende be-leedigingen van de Katholieke hoven. Hij is een moedig verdediger der overal vervolgde Jezuïeten.

1769—1774. Clemens XIV (L. Ganganelli),

gekozen na een langdurig conclave te midden van de afschuwelijkste kuiperijen der Katholieke mogendheden. De Bourbonsche hoven dringen met hevigheid op de ontbinding der Jezuïeten aan. Monino (Florida-Blanca), Spaansch gezant te Rome. Zijn onbeschaamde handelwijze en bedreigingen tegen den Paus.

1773. Clemens XIV vernietigt de Orde der Jezuïeten dooide Breve „Voniinus ac liedemptorquot;, die niet de minste veroordeeling dor Orde bevat, maar de opheffing alleen voorstelt als een noodzakelijk middel om den vrede te herstellen. „ Compulsus feci.quot; Do generaal P. L. Ricci gevangen genomen. Vreugde van alle vrijdenkers en Jansenisten. Frederik II en Katharina II beletten de afkondiging

Portugal, de Bourbonsche Eijkon en Italië. 73

der Breve en handhaven aldus de Jezuïeten in hunne Rijken. Onbillijk verwijt te dien opzichte aan de Jezuïeten van Rusland gedaan. Reeds Clemens XIV en later Pi us VI keuren mondeling hun voortbestaan goed.

1775—1799. Pius VI heeft veel te kampen met Jozef II, die zijne verderfelijke hervormingen in zijn staten wil invoeren, 's Pausen reis naar Weenen heeft de gewenschte uitwerking niet, maar bewerkt toch een schitterende openbaring van het Katholieke geloof in Duitschland.

II. HET TIJDPERK DER ERANSCHE REYOLUTIE.

1789-1815.

Eerste Hoofdstuk.

üe Revolutie.

De bloedige omwenteling, die niet alleen Frankrijk, maar geheel Europa teisterde en zoowel in de denkwijze als in den staatkundigen toestand der volkeren een algeheelen omkeer teweegbracht, begint met de opening der Algemeene Staten te Versailles, 5 Mei 1789.

Sedert dat oogenblik heersoht, bijna in geheel Frankrijk, een voortdurende regeeringloosheid; het door dweepzieke opruiers misleide en opgehitste volk pleegt in zijn woede gruwelijke misdaden; de Algemeene Staten — weldra Nationale Vergadering geheeten — die zich feitelijk alle gezag hebben aangematigd, bepalen zich tot het ontijdig verkondigen van gevaarlijke beginselen, tot stelselmatige oppositie tegen de regeering en het omverwerpen van alle bestaande instellingen. De nieuwe constitutie, te midden van al die beroeringen ontworpen en aangenomen, blijkt weldra geheel ongeschikt; de val van het koningschap is slechts een vraag van tijd. Een roekeloos ondernomen oorlog verhaast de bloedige ontknooping en opent voor Frankrijk in het binnenland een tijdperk van ijzing wekkende gruwelen en wreedaardige dwingelandij: tegenover

De Algemeene Staten en de Constitueerende Vergadering. 75

den buitenlandschon vijand handhaven talentvolle veldheeren niet alleen de onafhankelijkheid des lands en de eer der „tricolorequot;, maar verkrijgen door tal van schitterende overwinningen een roemvollen vrede en belangrijke uitbreiding van het Fransche gebied; Engeland alleen trotseert onver-wonnen de Fransche wapens.

De heerschappij over het door alle rampen der anarchie en tyrannic gekwelde land valt eindelijk den stoutsten en grootsten dier krijgshelden ten deel, wiens krachtige hand weldra rust en orde herstelt, maar wiens onverzadelijke heersch-zucht een nieuwe reeks van bloedige oorlogen veroorzaakt.

§ 1. DE ALGEMEENE STATEN EN DE CONSTITUEERENDE VERGADERING. (5 Mei 1789—30 Sept. 1791.)

De oorzaken der Fransche Revolutie kan men onderscheiden in stoffelijke en zedelijke, naarmate zij meer op den materieelen toestand des volks of op de heerschende denkwijze betrekking hebben.

Stoffelijke oorzaken, a) De talrijke misbruiken in het despotisch staatsbestuur. Alle macht berust feitelijk bij den koning, die soms met groote willekeur over vrijheid en goederen zijner onderdanen beschikt — lettres de cachet, de Bastille —; belastingen worden uitgeschreven zonder eenige medewerking des volks; dfe Algemeene Staten sedert 1614 niet meer bijeengeroepen', voortdurende twisten met de Parlementen, die zich langzamerhand als de verdedigers des volks trachten voor te doen

b) De groote voorrechten van geestelijkheid en adel, die bijna uitsluitend de hooge waardigheden bekleeden en voor het grootste gedeelte vrij zijn van de belastingen — taille (hoofdgeld), aide (belasting op wijn enz.), gabelle (op het zout) — waaronder de derde stand gebukt gaat. Daarbij de vaak zeer drukkende feodale rechten (heerendiensten enz.) en tienden.

c) De treurige verwarring in de geldmiddelen, ten gevolge waarvan He belastingen altijd hooger werden en men een staatsbankroet vreesde. De staatsschuld bedroeg in 1789 ca. 4000 millioen frs., de jaarlijksche begrooting ca. 500 millioen, het tekort /40 millioen (thans bedraagt de schuld ca. 30000 millioen, de begrooting ruim 3300 millioen).

Zedelijke oorzaken, a) De verzwakking van het voorvaderlijk geloof en het algemeene zedenbederf.

b) De invloed der zoogenaamde philosophen en de verspreiding der nieuwe beginselen omtrent het staatsbestuur en de maatschappelijke betrekkingen.

r

76 Het tijdperk der Frahsche Kevolutie.

c) Het voorbeeld der Vereenigde Staten van Noord-Amerika.

Bij deze redenen dienen wij te voegen de zwakheid en on-slandvastigheid van Lodewijk XVI, die wel met de beste bedoelingen en de innigste liefde voor zijn volk was bezield, maar de noodige geestkracht miste om een doeltreffend besluit te nemen en in het eenmaal beslotene onwrikbaar te volharden; de onvoorzichtigheid, bekrompenheid en lichtvaardigheid van 's konings raadslieden; de snoode plannen van eenige utopisten, die hun dwaze hersenschimmen ook ten koste der grootste gruwelen wilden verwezenlijken.

1789. Opening Tan de vergadering der Algemeene 5 Mei. Staten te VërsaTlles.

De^ vergadering bestaat uitde afgevaardigden der drie slandeiuXixeeste 1 ijkheid .^Tde 1 .'Ttf*-'i'de stand; de beide eerste standen tellen ieder ongeveer 300. de derde stand ongeveer 000 afgevaardigden.

Onder. de voornaamste Leden moeten genoemd worden: T'Talleyrand, bisschop van AutunjSiéyhs, Mauryhi 1 ips van Orleans, Lafayette, Cazalèsj/Mirabeau (de grootste redenaar • en bekwaamste staatsman der vergadering), Bailly, Robespierre, Pétion, Barnave, Mounier, Malouet.

Verwachtingen en wenschen des volks uitgedrukt in de „cahiersquot;.

Eedevoering van Necker over den staat der geldmiddelen , die niemands verwachtingen bevredigt.

Onvoorzichtige handelwijze van den minister, die bevoegdheid , wijze van vergadering en stemming niet nauwkeurig had omschreven.

Het onderzoek der geloofsbrieven. De derde stand verlangt, dat de drie standen gezamenlijk zullen beraadslagen en hoofdeiyk stemmen. Weigering van geestelijkheid en adel.

Oproer en onlusten in geheel Frankrijk. Talrijke schotschriften en spotprenten. Mirabeau's courant „les États générauxquot;, eerst door de regeering verboden, daarna toegelaten.

I 17 Juni. Op voorstel van Siéyês verklaart de. derde st;ind zichzelf tot „Assemblee Nationalequot; en noodigt''de'beide andere standen uit zich daarbij aan te sluiten. Verschillende leden Van dè geestelijkheid eii dén adel geven *quot;■ . . aan die uitnoodigirig gehoor. . gt; .

20 Juni. De eed in de Kaatsbaan; de vergadering zweert niet uiteen te zullen gaan vóór zij aan Frankrijk een constitutie zal gegeven h'ëlbben. Vandaar verkrijgt deze vergadering den naam van Assemblée Nationale Constitnante.

De Algemeene Staten en de Constitueerende Vergadering. 77

23 Juni. Koninklijke zitting der Algemeene Staten. De koning

staat üejiei-er/elcle bijeenroeping der Algemeene Staten toe; hij geeft hun deel m tfê ivétgevihg; hij erkent de afschaffing der privilegiën ten opzichte der belastingen, maar handhaaft de scheiding der drie standen. Necker blijft afwezig.

Verzet van den derden stand. Miraheau. Gaandeweg vereenigen zich talrijke leden van geestelijkheid en adel met den derden stand.

27 Juni. De koning geeft toe; hij beveelt de beide eerste standen zich aan te sluiten bij den tiers état.

De koning trekt een leger samen in de nabijheid der hoofdstad.

11 Juli. Ontslag van Necker. Groote opgewondenheid te Parijs. Kuiperijen van den hertog van Orleans. Het P al ais-Royal. Camille Des n jcmims. Botsingen tusschen de troepen en het gemeen.De „tricolorequot; (rood en blauw de kleuren der stad Parijs; wit die der Bourbons).

14 Juli. Bestorming en inneming der Bastille.

Wreedheden van hot gemeen. Oprichting der nationale narde; haar eerste commandant L a f a y e 11 o. Bailly wordt „mairequot; van Parijs.

17 Juli. De koning geeft wederom toe. Necker wordt teruggeroepen. Lodêwijk 'XVT te Parijs. Hij tooit zich met de driekleurige kokarde.

Einde der onbeperkte monarchie in Frankrijk.

Oproer en anarchie in het gehoele land; plundering van kasteelen en kloosters; waanzinnige vrees des volks voor denkbeeldige roevers. Lijdelijke houding der overheden en der nationale vergadering; onvertrouwbaarheid van het leger. Begin der emigratie (de graaf van Artois, de prinsen van CondiT en Uontl enz.)

Gebrekkige regeling der Constitueerende Vergadering; gemis van parlementaire onderyinding; geen vaste voorzitter; dwaze utopieën van vele der afgevaardigden; velen zijn- aanhangers van Rousseau, andoren van Montesquieu, daarbij grootendeels zeer anti-kerkelijk,weel J ansenisten.veel Voltairianen. Geen vaste_ partijen met een juist omschreven program. Men laat zich veelal leiden door de geestdrift van het oogen-blik; ten gevolge daarvan worden de gewichtigste besluiten dikwijls in opgewondenheid genomen. Invloed der tribunes (reeds te Versailles, nog krachtiger later' te Parijs).

Hot tijdperk der Pransche Revolutie.

4 Aug. Afschaffing yan bijna alle voorrechten der beide

eersle standen.'Overdreven wedlfver iri edelmoedigheid, De adeVj Vicomtêde Noailles) ziet af van alle feodale réchten, de geestelijkheid van de tienden. Alle burgers zullen gelijkelijk bijdragen tot de uitgaven van den staat en toegang hebben tot alle openbare ambten. Onbillijkheid en dwaasheid dezer overhaaste besluiten.

27 Aug. pp Declaration des droits de l^gt;homine_ (die als inleiding moet dienen (JeiT'hog te ontwerpen Constitutie), aangenomen zeer tegen den zin der verstandigste leden (b.v. Mirabeau, Mounier e. a.).

In de vergadering kan men drie — niet scherp geteekende — partijen onderscheiden; de „acistQfiraten' of de rechterzijde; de linkerzijde (volkspartij, veelaT steunende op het gemeen); het centrum (vooral ijverende voor een constitutie naar Engelsch voorbeeld). Onverstandige houding der aristocraten, die hunne tegenstanders dikwijls noodeloos verbitteren.

Vijandige houding en ongegrond wantrouwen van de linkerzijde tegen den koning en het hof. De vergadering maakt zich gaandeweg meester van het geheele openbare gezag, zonder het behoorlijk te kunnen handhaven. Alge-moene anarchie; stelselmatige ondermijning der krijgstucht bii het leger.

Onstuimige beraadslagingen over de nieuwe constitutie; het veto.

5 Oct. Nieuw oproer te Pariis

P—— ■P—Wtpc-»— - 'i unc jgWiifKfrrinrnr -i

wegens duurte der levensmiddelen en boosaardige geruchten, waarschijnlijk door den hertog van Orleans uitgestrooid. Tocht van het gemeen en de nationale garde naar Versailles; aanval op het paleis; aanslag op de koningin, moord-tooneelen in het paleis; de dames de la halte; lafhartige en dubbelzinnige houding van Lafayette.

6 Oct. De koning wordt gedwongen zijn resi

dentie naar Parijs te verplaatsen; de Constituante volgt hem daarheen en komt nog meer onder den invloed van het Parijsche grauw. — Vele aanzienlijke burgers verlaten Frankrijk; vele leden der nationale vergadering nemen geen deel meer aan de zittingen. Groot e invloed der politieke clubs: Jacobijnen, Cordeliers.

Om de schulden van den staat te dekken worden de rjees-telijke goederen tot staatseigendom verklaard. De staat belast zich met de kosten van den eeredienst.

De Algemeene Staten en de Constitueerende Vergadering. 79

1790. Eerste uitgifte van Assignaten (^OOnwHioen),

April. gewaarborgd door de opbrengst der te verkoopen

nationale goederen (d. w. z. de vroegere goederen der geestelijkheid).

14 Juli. Verbroederingsfeest. Do koning neemt daaraan deel en zweert dat hij de (nog niet voltooide) constitutie zal handhaven.

4 Sept. Ontslag van Necker, die sinds lang allen invloed had verloren.

Mirabeau begint over te hellen tot de zijde des konings, die hem grootmoedig in zijn geldelijke omstandigheden bijstaat. Zijn poging om minister te worden was reeds vroeger door de vergadering (7 Nov. 1789) verijdeld. Hij weet toch den koning menigen dienst te bewijzen; zijne goede raadgevingen en verdere plannen. Zijn moeielijke positie. Hij ondervindt de gevolgen zijner losbandige en schandelijke jongelingsjaren.

1791. Dood van Mirabeau; hij wordt met veel pracht

2 April, in het Panthéon begraven. De koning besluit te

vluchten.

21—25 Juni. Vlucht des konings; hij wordt herkend en aan-gèhoüdën door Droüet te Varennes. (Bouillé). Pétion en Barnave voeren de koninklijke familie naar Parijs terug. Verguizing door het grauw. Lodewijk XVI wordt geschorst en zorgvuldig bewaakt. De Nationale Vergadering voert het bewind. De graaf van Provence, 's konings broeder, (later Lodewijk XVIII) ontkomt gelukkig over de grenzen; de rechterzijde belet de afzetting des konings.

17 Juli. Oproer te Parijs (om de .afzetting des konings te bewerken), door Lafayette en Bailly bedwongen. Oprichting van de club der Feuillants als tegenwicht tegen de Jacobijnen, die een oogenblik verschrikt, weldra hun invloed herwinnen.

Sept. I)e Constitutie voltooid; de koning wordt in zijne waardigheid hersteld om de nieuwe constitutie in volle vrijheid te kunnen aannemen.

De Constitueerende Vergadering besluit de inlijving van de pauselijke bezittingen Avignon en Venaissin, alwaar ten gevolge der ophitsing van Pransche oproermakers de vreeslijkste gruwelen waren gepleegd (Jourdan coupe-tête).

Hoofdinhond der f)onstitntie van 1791. Frankrijk is een erfelijke constitntioneMe inonarcKfé; ^quot;quot;Foiling is de drager der uitvoerende macht; Tiij is onschendbaar ; hij heeft een civiele

Het tijdperk der Fransche Revolutie.

lijst (25 millioen frs.), zijn titel Roi des Francais, hij benoemt de ministers, die verantwoordelijk zijn aan de Wetgrevende Vergadering.

Deze bestaat uit één Kamer, om de % jaren vernieuwd door indirecte verkiezingen (grondvercjaderingen, aktieve burgers, census); zij kan niet ontbonden worden door den koning; zij heeft de wetgevende macht, stemt belastingen en begrootingen; de koning heeft een suspensief veto voor 2 legislaturen (4 jaren); tot een oorlogsverklaring besluit zij op uitdrukkelijk voorstel des konings.

De rechterlijke macht wordt uitgeoefend door rechters, gekozen door de burgers; jury's; de parlementen en overige gerechtshoven van vroeger zijn afgeschaft (1790). Het land wordt verdeeld in 83 (thans 80) departementen, naar bergen, rivieren, enz. genoemd; de provinciën met' haar eigenaardige instellingen en voorrechten worden vernietigd; de besturen van steden, districten, departementen worden verkozen door de burgers; krachteloosheid van het centrale gezag.

Verder gelijkheid voor de wet van alle burgers; adellijke titels, wapens en voorrechten zijn afgeschaft; opheffing en verbeurdverklaring van alle kloosters.

De geestelijkheid, van hare goederen beroofd, wordt bezoldigd door den staat: zij wordt, evenals de burgerlijke ambtenaren, door de burgers gekozen; constitution civile du clergé (Ig Juli 1790), die haar geheel moet losrukken van den Paus; de overgroote meerderheid (bijna alle bisschoppen en ruim ^ïl₃ der lagere geestelijkheid) weigert den eed op de constitution civile af te leggen en wordt daarom wreedaardig vervolgd.

14 Sept. De koning bekrachtigt de constitutie, wier meeste artikels hij reeds afzonderlijk had goedgekeurd.

30 Sept. De Constituante gaat uiteen, na bepaald te hebben, dat geen enkel harer leden zal zitting hebben in de Wetgevende Vergadering. Dwaasheid van dit besluit, hetwelk Frankrijk overlevert aan onervaren en roe-kelooze volksmenners.

§ 2. DE WETGEVENDE VERGADERING.

(1 Oct. 1791—2fi Sept. 1792.)

1791. Opening der Wetgevende Vergadering; 745 leden.

1 Oct. Partijen: de cec/iterzi/de (Feu ill ants, voorstanders der constitutioneele monarchie); de linkerzijde (Girondijnen en Montagnards).

Do Wetgevende Vergadering.

Voornaamste sprekers vooral Girondijnen, Vergniaud, Brissot, Condorcet, Guadet, Isnard, Gensonné.

De vergadering staat geheel onder den invloed van de glufrs der Jacobijnen en der Cordeliers (Robespierre, Dantoii, Murat, Fabre d'Eglantine, Camille Desmoutins, Pétion.)

Nov. Baillij neemt zijn ontslag als maire van Parijs. Pétion wordt in zijne plaats gekozen.

Vijandige bonding der linke rz ij de tegen den koning en het ministerie. Do doodstraf wordt uitgesproken tegen de emigres; de deportatie tegen alle priesters, die den eed op de constitution civile weigerden af te leggen {prétres inser-mentés). De koning maakt gebruik van zijn veto. Woede der Girondijnen.

1792. De club der Feuillants wordt met geweld door de Jacobijnen uiteengedreven.

Maart. Het ministerie, uit Feuillants bestaande, moet zijn ontslag nemen; de koning benoemt een ministerie vanGirondijnen: Claviére, Roland, Servan. Damonriej;. Uitdagende houding der Nationale Vergadering en van het ministerie tegen het Duüsche Rijk. De Girondijnen willen den oorlog.

20 Agril. Oorlogsverklaring aan Frans II, verbonden met Frederik Willem II van Pruisen, die do teruggave van Avignon aan den Paus en de schadeloosstolling der dooide revolutie benadeelde Duitsche vorsten verlangden.

De eerste berichten van het krijgstooneel zijn ongunstig voor de Pranschen.

Ontslag van het Girondijnsche ministerie, omdat de koning de wetten tegen de priesters en emigres niet wil bekrachtigen. Hevige opgewondenheid te Parijs.

20 Juni. Optocht van het gewapende grauw naaide Tuilerieën om den koning tot bekrachtiging der maatregelen tegen de geestelijkheid te dwingen. Heldhaftige moed der koninklijke familie; laaghartige lafheid van Pétion. Verontwaardiging te Parijs en bij het leger. Pétion wordt afgezet. Lafayette te Parijs; weldra wordt Pétion weer in zijn ambt hersteld; de Jacobijnen behouden het overwicht.

25 Juli. Manifest van den hertog van Brunswijk, opperbevelhebber van het Pruisische leger; woede te Parijs.

10 Aug. Bestorming der Tuilerieën; de koninkliike familie in de Wetgevende Vergadering. Schandelijke wreedheden van het gemeen; moord der getrouwe Zwitsers.

De koning wordt geschorst en gevangen gezet in den Temple.

Het tijdperk der Fransche Revolutie.

Dn Girondijnen komen op nieuw aan het bewind Danton minister van Justitie. Anarchie te Parijs; alle macht is aldaar in handen van den Jacobijnsch-gezinden burgerraad.

V Een Nationale Conventie wordt bijeengeroepen om over de ^ ^ toekomst van Frankrijk te beslissen.

Ongunstige berichten van hét oorlogstooneel doen de woede nog toenemen. Lafayette vlucht naar de Oostenrijksche troepen.

2 en 3 Sept. Septembermoorden. 1400 gevangen aristocraten en priesters worden door gehuurde moordenaars vermoord; schandelijke wreedheden; Marat, Danton. Moord-tooneelen in verschillende steden des lands.

§ 3. DE NATIONALE CONVENTIE.

(20 Sept. 1792—26 Oct. 1795.)

1792. Opening der Nationale Conventie. 747 leden. Partijen: 20 Sept. de rechterzijde, thans gevormd door de Girondijnen, ongeveer 150 leden (Vergni au d, Condor eet Barbar oux, Lanjuinais, Brissot, Roland, Isnard. Valazé, Petion, enz.); la plaine of Ie marais (Monge, Chénier, Siéyès, Grégoire, Boissy d'Anglas, Barras, Cambacérès, Daunou, enz.); de linkerzijde, gevormd door de Berg-partij of la Montagne, ca. 100 leden (Robespierre, Danton, Marat, Philippe Égalité, St. Just, Couthon, Collot d'Herbois, CamilleDesmoulins,Ca,rnot, Lebon enz.); Petion president der vergadering.

Op voorstel van Collot d'Herbois wordt het koningschap afgeschaft en de republiek te Parijs uitgeroepen. Verschillende Comités worden ingesteld; bijv. voor oorlog, financiën, algemeene veiligheid (süreté générale). Een Girondijnsch ministerie en een comité exécutif provisoire.

De Commune of burgerraad van Par ijs overheerscht ftitëlijkquot; de Cbnventie.j en steunt op het gepeupel der 48 sections ' (wijken) der stad. Dit vormt een soort van revolutionnaire burgerwacht , ca._3200_iQ man sterk, onder opperbevel van Santerre. Chau-inquot;ite en Hébert voornaamste leden der Commune.

Sept. Twisten tusschen de Girondijnen en de Berg-partij, Marat en Robespierre worden in beschuldiging gesteld maar vrijgesproken.

Dec. Proces van Lodewijk XVI voor de Conventie. Hij kiest tot zijn verdedigers Tronchet,Malesherbes, De Sèze. Hardvochtige behandeling der koninklijke familie in den Temple. Schandelijke rechtsverkrachting, schrikaanjaging; lafhartigheid der Girondijnen, die 's konings leven gaarne hadden gered; gewelddadigheden der Berg-partij en der Parijsche Commune.

De Nationale Conventie.

1793. Lodewijk XVI wordt met een geringe meerderheid van

15 Jan. stemmen ter dood veroordeeld. Ook Philips van Orleans (Philippe Égalité) stemt voor zijn dood. Afscheid dos konings van zijne familie. Edgeworth.

21 Jan. Terechtstellliig Tan Lodewijk XYI.

Ontzetting in geheel Europa; grootc coalitie tegen de Pransche Eepubliek.

De dood des konings doet den strijd tusschen Girondijnen Montagnards nog feller ontbranden. Afschaffing van de onschendbaarheid der afgevaardigden. Nederlagen in België-, lichting van 800.000 man; opstand in de Vendée, verraad van Dumouriez.

6 April. Het Comité du salut pnblic ingesteld, waarin eerst Danton (tot 10 Juli) daarna weldra Robespierre en Coulhon de voornaamste plaats innemen.

Het „maximumquot;; de gedwongen leeningen, geforceerde koers der assignaten, het „tribunal révolutionnairequot;. P o u q u i e r-T i n v i 11 e.

14 April. Marat wordt in staat van beschuldiging gesteld maar vrijgesproken. Een commisie van 12 leden (commission des douze) wordt benoemd om het gedrag der Parijsche Commune te onderzoeken. Hébert, uitgever van den Pére Duchèsne, wordt in hechtenis genomen.

BlMei—2Juni.Oproer teParijs; de Cowewiie wordt omsingeld door het gemeen onder leiding van Uenriot. Yal der fiirondjjnsche partij. Een groot getal Girondijhén wordl gevangen genomen. Marat, Danton en Robespierre hebben feitelijk hot gezag in handen.

13 Juli. Marat wordt vermoord door Char lotte Cor day.

10 Aug. De door de Nationale Conventie uitgewerkte constitutie wordt geproclameerd; (de Constitutie van het jaar I), maar _| nooit toegepast. De Conventie besluit niet uiteen te gaan vóór het einde van den oorlog. De levée en masse besloten.

Sept. De „loi des suspectsquot; uitgevaardigd, tengevolge waarvan duizenden in de gevangenis worden geworpen.

6 Oct. Afschaffing der oude tijdrekening. Het jaar y begint 22 Sept. 1792. Nieuwe namen der maanden : Vendemi aire, Brumaire, Primaire ; Nivóse, Pluviuse, Ventöse: Germinal. Floréal. Pr air lal: Messidor. Thermidor.

Het tijdperk der Fransche Revolutie.

Fvuctidor. De décades; de 5 jours sansculottides. — Deze tijdrekening blijft uitsluitend in gebruik tot 21 Dec. ISOquot;!; zij wordt geheel afgeschaft 1 Jan. 1806.

10 Oct. De Constitutie van het jaar I wordt geschorst tot aan den vrede.

Het Schrikbewind. — Het comité du salut public wordt met bijna dictatoriale macht bekleed; de zelfstandigheid der departementen, districten enz. geheel vernietigd; overal „agents nationauxquot; met bijna onbeperkte volmacht en comités révolution-naires.

\ 16 Oct. Marie Antoinette wordt onthoofd na een harde gevangenschap en een schandelijk proces. Hébert. Haar zoon (Lodewijk XVH) bij den schoenmaker Simon (sedert 1 Juli), die hem wreedaardig mishandelt.

31 Oct. Onthoofding van de gevangen Girondijnen. Nog veel andere bekende en beruchte personen worden in de volgende maanden gedood, o. a. de hertoq van Orleans, Bailly, Barnave, Madame Roland (vrouw van den gewezen minister). Madame Dubarry.

Nov. Afschafftng ran den christelijken godsdienst. Gobel constitutioneel bisschop van Parijs zweert het Christendom af. De eeredienst der r e d e. lléherl, Chaumette. — Wreede vervolging der priesters. Ontheiliging en verwoesting van kerken en heiligdommen in geheel Frankrijk.

Naijver van Robespierre tegen Danton en togen Hébert.

1794. Robespierre en Danton doen Hébert en zijne voor-24 Febr. naamste aanhangers onthoofden.

5 April. Danton, Camille Desmoulins en hunne aanhangers (de „indulgentsquot;) worden ter dood gebracht. Robespierre blijft meester van den toestand. Hij streeft naar de dictatuur.

Verdubbelde wreedheid van het tribunal révolutionnaire; in geheel Frankrijk worden er 143 revolutionnaire rechtbanken ingesteld. Lebon, Carrier. Een nieuwe wet (22 prairial) verkort nog de processen voor het tribunal révolutionnaire. Dood van Madame Elisabeth, zuster van Lodewijk XVI (21 Mei), \ van Lavoisier, Malesherbes, Gobel, Chaumette enz.

Besluit van de Conventie omtrent het „Etre Suprèmequot;

en de onsterfelijkheid der ziel (7 Mei).

De Nationale Conventie.

8 Juni. Peest van het „Être Suprèmequot;. Robespierre staat op het toppunt zijner macht. Zijn bloeddorstige plannen.

Samenzwering tegen hem gesmeed: Collot d'Hcjbcis , Billaud-Varennes , Tallien, Legendre enz.

27 Juli. (9 Thermidor.) Val jan Robespierre j ]4~

hij wordt door de Conventie in staat van bb-schuldiqing gesteld en gevangen genomen, maar door de Commune bevrijd; op het stadhuis valt hij wederom in do macht van de troepen der Conventie.

28 Juli. Hij wordt onthoofd te zamen met S. Just,

Couth on, Henriot, den jongeren Bobespierre en anderen. Einde van het schrikbewind.

Do plaine, thans T e r m i d o r i e n s genoemd, verkrijgt nu het overwicht in de Conventie. Zij steunt op .den gegoeden burgerstand, de jeunesse dorée. Voornaamste Thermi-doriens: Tallien, Bourdon, Fréron m 1 r leider der ienuosae dnrpel Legendre, Boissy d'Anglas, Daunou. De macht van het comité du salut public wordt aanmerkelijk beperkt en de samenstelling er van gewijzigd. De ergste misbruiken in de revolutionnaire rechtspleging worden .afgeschaft. Vele aanhangers van Robespierre worden onthoofd.

Hevige aanvallen der Jeunesse dorée op de Jacobijnen. Hun macht wordt gebroken; hun club eindelijk gesloten. (Nov.)

Vele gevluchte Girondijnen komen weer in de nationale Conventie. Proces tegen Fouquier-Tinville en tegen Carrier, die met vele anderen worden onthoofd.

1795. (12 Germinal.) Opstand der Jacobijnen;

1 April, hij wordt bedwongen. Collot d'Herbois, Billaud-Varennes e. a. worden gedeporteerd naar Cayenne.

20 Mei. Nieuwe opstand der Jacobijnen te Parijs.

Heldhaftige moed van Boissy d'Anglas', de voorsteden van Parijs worden ontwapend en de stad ontvangt een garnizoen van linietroepen. Vele Jacobijnen gevangen genomen en gedood.

Woede des volks tegen de Jacobijnen-, in sommige streken, vooral in het Zuiden des lands (Lyon, Bouches du Ehóne) hebben gruwelijke moordtooneelen plaats; la terreur blanche. Veel rooverbenden.

,j{ 8 Juni. Dood van Lodewijk XVII. Zijn zuster, Marie Térèse, 1'orphéline du Temple, wordt aan de Oostenrijkers uitgeleverd. — De Comte de Provence noemt den titel

Het tijdperk der Pransche Revolutie.

aan van Lodewijk XVIII. Een commissie van elf leden {Uaunou Boissy d'Anglas, Lanjuinais enz.) wordt benoemd om een nieuwe constitutie te vervaardigen.

(Jonstitutie van het jaur lll^ Het uitvoerend bewind toever■ trouwTaan5quot;fiTrecteurs,Benoemd door het Wetgevende Lichaam-, elk jaar treedt één hunner af. Twee kamers: de Baad der Vijfhonderd, die de wetten voorstelt en bespreekt; de Baad der Ouden (zij moesten minstens 40 jaar oud zijn en gehuwd o^ weduwnaar, 250 loden), die ze onveranderd aanneemt of verwerpt. Verkiezingen met één trap; vrijheid van godsdienat. Toch blijven de getrouwe priesters nog altijd verbannen; sommigen werden oogluikend toegelaten. Deze constitutie wordt zonder tegenstand aanvaard.

De Conventie besluit, dat het nieuwe Wetgevende Lichaam voor hvee derden zal bestaan uit leden der Conventie. Ook deze bepaling wordt door een volksstemming goedgekeurd (zeer veel onthoudingen). Hevige ontevredenheid daarover te Parijs, alwaar zich een sterke reactie ten gunste der royalisten vertoont.

5 Oct. (13 Vendémiaire.) Opstand der royalisten te Parijs; de Conventie verkeert in groot gevaar. Marras wordt opperbevelhebber der troepen; hij belast Bonaparte met de verdediging der Conventie. De opstandelingen worden uiteengedreven.

26 Oct. Laats(e zitting der Nationale Conventie.

Verkiezing der5Directeurs: La Beveillère-Lépeaux, Carnot, Beubell, Le Tourneur, Barras.

De nieuwe constitutie treedt in werking.

Treurige toestand van Prankrijk; volslagen wanorde in de geldmiddelen; armoede, gebrek, verwildering der zeden, algemeene ontevredenheid. De eer des lands alleen gehandhaafd door de legers.

§4. DE OOELOGEN DER REVOLUTIE TOT AAN DEN VREDE VAN BAZEL. (1792—1795.)

Wantrouwen der meeste Europeesche mogendheden tegenover de Pransche Revolutie; alleen Engeland is aanvankelijk gunstig voor Prankrijk gestemd. De émigrés zoeken de voornaamste hoven tot een gewapende tusschenkomst te bewegen. Zij zelf vormen een klein leger en bedreigen de Pransche grens. Hun voornaamste wijkplaats is het gebied van den keurvorst van Trier. De prinsen te Coblentz.

De oorlogen der Revolutie tot aan den vrede van Bazel. 87

Ten gevolge van een protest der Fransche regeering worden de émigrés van de grens verwijderd en hun leger ontbonden.

Inbreuk der Constitueerende Vergadering op de rechten der Dmtsclie vorsten, die bezittingen in Frankrijk hadden; protest der benadeelde vorsten en van den keizer. Avii/noti en Venaissin worden eerst in opstand gebracht, daarna~~bii FrankriilZ in-gëlyfd; schandelijke gruwelen aldaar gepleegd. Protest van Paus Pius VI (1791).

1791. Conferentie te Pillnltz van keizer Leopold II met

Aug. F reder ik Willem II, koning van Pruisen. Vergeefsche pogingen van den graaf van Artois, om een gewapende tusschenkomst te bewerken. Leopold II is voor het behoud van den vrede.

1793—1806. Frans II, keizer van Duitschland.

Het Girondijnsche ministerie in Frankrijk maakt den oorlog onvermijdelijk.

20 Apr. Oorlogsverklaring: aan Frans II; ook Pruisen en Sardinië nemen weldra deel aan den strijd.

De Franschen doen een inval in de Oostenrijkse he 'Nederlanden, maar worden met schande teruggedreven. Moord van generaal Dillon.

25 Juli. Manifest van den hertog van Brunswijk, opperbevelhebber der Pruisische troepen.Verkeerdo uitwerking daarvan. Valsche voorstelling van de gezindheid der franschen.

19 Aug. Een Pruisisch leger van 42.000 man (met eenige

duizenden Oostenrijkers en émigrés) trekt over de grenzen.

Long wij en Verdun ingenomen. Vijandige stemming der bevolking.

20 Sept. Onbesliste slag van Valmj, Kellermann, Du

in our ie z. De Pruisen en Oostenrijkers trekken terug en sluiten een wapenstilstand-, ziekte en gebrek in hun leger; het Fransche gebied wordt ontruimd.

X 23 Sept. De Franschen onder Montesquiou doen een inval in Savoye en bemachtigen Chambéry. Sauoue en Nice worden met de Fransche Republiek ver-eenigd. De frontières naturelles.

Oct. Gust ine bemachtigt Spiers, Worms en Mentz;

alom worden vrijhoidsboomen geplant en zware contributies geheven; kerken en kloosters geplunderd; de Illuminaten.

88

quot;|y 6 Nov

1793—1797. Eerste Coalitie.

De dood van Lodeiviik XVI wekt algemeene ^verontwaardiging in geheel EuroT^A^JSpanje^JPortugal, Engeland 'Holland,'¹ de meeste Italiaansche en Duitsche vorsten sluiten zich aan bij het verbond tegen de F ran selTê^- Republiek. W. Pitt is de ziel der coalitie; zijn tegenstander is Fox.

1 Febr. Frankrijk verklaart den oorlog aan Engeland en aan den stadhouder der Vereenigde Nederlanden. Daendels en de patriotten bij Dumouriez; in vele steden dor Unie onstaat een comité revolutionnaire. „ Willem de laatste.quot;

Dumouriez trekt Staats-Brahant binnen en bemachtigt Breda, Klundert, Geertruidenberg; dappere tegenstand in Willemstad. Schandelijke afpersingen in België door de commissarissen der Conventie; verontwaardiging der bevolking.

Nederlaag van den Franschen generaal A/traoda bij Al denhoven. Dumouriez keert ijlings uit Staats-Brabant terug. Zijn plan om de Conventie omver te werpen en Lodewijk XVII op den troon te plaatsen.

■7 18 Maart, glag: van Neerwinden. Dumouriez wordt verslagen door den prins van Kohurg. De gedeputeerden der Conventie willen Dumouriez afzetten en naar Parijs doen vervoeren. Dumouriez voorkomt hen en levert hen uit aan de Oostenrijkers (Beurnonville, Camus, Quinette, Banc.al, Lamarque, later ingewisseld tegen Marie Térèse, Vorphéline du Temple], Hij zelf loopt over naar de Oostenrijkers met eenige zijner officieren o. a. den hertog van Chartres (zoon van Philippe Egalité, later Louis Philippe, koning van Frankrijk). Geheel België wordt door de Oostenrijkers heroverd. De Pruisen nemen Mentz, de Oostenrijkers Condé en Valenciennes (28 Juli).

Van alle kanten wordt het Fransche gebied bedreigd; de Spanjaarden doen een inval in Roussülon; Toulon in de macht der Engelschen.

Blnnenlaudsclie oorlogen.

1793. Opstand der Vendée, waar reeds lang groote Maart. ontevredenheid heerschte. Voornaamste hoofden: d'Elbée, de la Rochejaquelin, de Lescure, de Charette, Cathélineau, Stofflet. De opstandelingen bemachtigen verschillende voorname plaatsen o. a. Saumur en Angers, maar worden teruggeslagen voor Nantes. Westermann,

De oorlogen der Revolutie tot aan den vrede van Bazel. 89

San Ier re en andere republikeinsche generaals dringen het land binnen en plegen afschuwelijke wreedheden; les colonnes in-females.

Carrier te Nantes; de noyarles; de Vendée hervat den oorlog; de Chouans in BreiayHe. De strijd wordt met afwisselende kans gevoerd.

1795. Landing der emigres op Quibéron; de poging mislukt.

Hoche brengt den oorlog nagenoeg ten einde; in het volgende jaar worden Charette en Slojflet gevangen genomen en gedood.

De val der Girondijnen (Juni 1793) veroorzaakt in verschillende deelen van Frankrijk opstanden tegen de heerschende partij. Bordeaux, Lyon en andere steden worden na hevigen tegenstand onderworpen; overal worden de ijsolijkste wreedheden gepleegd.

Oorlogen tegen de verbonden mogendheden. Gewelddadige maatregelen door de Conventie gen omen ^ De levée en masse. Carnot Vorganisateur de la victoire; de generaals, die een slag verliezen, worden onverbiddelijk onthoofd (Custine, Beauharnais, Houchard. e. a.); de afgevaardigden dor Conventie in de legers (Saint-Just, Carnot e. a.); hun tyranniek maar krachtig' optreden.

Nieuwe wijze van oorlogvoeren; de aanvallen in groote massa's: ontzettende opo/ferinr/ van menschenlevens. Veel bekwame generaals; republikeinsche geestdrift. '.larrt,'//»»/ en onderling wantrouwen der bondgenooten, die meer en meer door hun tegenstrijdige belangen (vooral in Polen) belet worden den oorlog met kracht te voeren.

Sept. Slag bij Hondschoote; Uouchard overwint de Engelschen onder den hertog van York.

Slag bij Wattignies; Jourdan overwint Koburg en ontzet Maubeuge.

Oct.—Dec. Na herhaaldelijk teruggeslagen te zijn, weet H och e de Pruisen (Brunswijk) en Oostenrijkers (Wurmser) uit Elzas te verdrijven en ontzet Landau. De

Weissenburger linies.

Dec. Toulon wordt door do Franschen heroverd.

D u g o m m i e r. Bonaparte; ijselijke wreedheden aldaar gepleegd.

1794. Jourdan verslaat Koburg bij JFlenrus en maakt 26 Juni. zich wederom meester van geheel België.quot;

De Oostenrijkers wijken over den Rijn terug; ook de Pruisen ontruimen den linker Rijnoever.

90 Het tijdperk der Fransche Kevolutie.

Pichegru doet een inval in Staats-Brabaut. Hij neemt 's tiertogenbosch en andere vestingen; hij trekt over de dichujevrozen rivieren; het Hollandsch-Engelsche leger kan geen tegenstand bieden. Omwenteling in verschillende sleden; de Fransohen komen als vrienden en bevrijders.

1795. Willem V verlaat Nederland. De Bataafsche 18 Jan. Republiek wordt uitgeroepen en komt geheel onder Fransohen invloed.

Vquot; 16 Mei. Verdrag van den Haag, Siéijès en Beubell. De Bataafsche Republiek moet Staats-Vlaanderen, Maastricht en Venlo aan de Fransohen afstaan: de Schelde wordt geopend; oorlogssohatting van 100 millioen gulden; onderhond van 25000 man Fransohe troepen; of- en defensief verbond met Frankrijk en dus oorlog tegen Engeland; vele koopvaarders en een groot gedeelte der koloniën verloren; Nederland wordt overstroomd met assignaten.

Tegenzin van Frederik Willem II van Pruisen tegen do voortzetting van don oorlog met Frankrijk; zijn wantrouwen en naijver tegen Oostenrijk; zijn twisten met Engeland en Holland.

1795. Vrede te Bazel tusschen Pruisen en Frankrijk.

' 7)f- ' , 5 April. Pruisen staat legen een belofte van schadeloosstelling y*»quot; ***** ■ zijn eigen bezittingen op den linker Rijnoever

•t» ■U'-quot; aan Frankrijk af en verklaart te zullen berusten

jftot ' in den afstand van den geheelen linker

Rijnoever. De demarcatie-lijn.

22 Juli. Vrede tusschen Frankrijk en Spanje, eveneens te Bazel gesloten, nadat de oorlog in de Pyreneën met afwisselende kans was gevoerd. Spanje staat aan Frankrijk het Spaansohe gedeelte van St. Domingo^ af. Godoy „de Vredevorstquot;. In het volgende jaar sluit Spanje het verdrag van St. Ildephonso, waardoor hetFrankrijksbondgenoot wordt en deelneemt aan den oorlog tegen Engeland.

Oorlog ter zee en in de kolonies.

Verschrikkelijke gruwelen in het Fransche gedeelte van St. Domingo ten gevolge van de besluiten der Nationale Vergadering aangaande de Mulatten en de Negers. Toussaint Louverture.

1794. Slag bij Ouessant; de Fransche vloot onder Villaret-Joyeuse verslagen door Howe. Nagenoeg alle Fransche kolonies vallen in de handen der Engelschen, die na het verdrag van den Haag (16 Mei 1795) ook in oorlog komen met de Bataafsche Republiek.

Het Directoire.

§ 5. HET DIRECTOIRE. (27 Oct. 1795—9 Nov. 1799).

Groote moeilijkheden, waarmede het Directoire te kampen heeft: algeheele verwarring der geldmiddelen, gebrek en duurte der levensmiddelen; algemeene ontevredenheid, zoowel van den kant der royalisten, die meer en meer invloed verkrijgen, als van dien der Jacohijnen ; daarbij schrikbarende corruptie en oneerlijkheid in alle takken van het bestuur; eindelijk zware oorlogen tegen het buitenland. Behalve Car not waren de Directeurs mannen van verachte-lijken levenswandel (Barras „le plus corrompu der pourrisquot;) en geringe bekwaamheden.

1796. Samenzwering van Baboeuf (Jacobijn en 15 Mei. Socialist); zij wordt ontdekt en bloedig gestraft.

Vele Jacohijnen worden verbannen. Krachtige reactie ten gunste van het koningschap; de verkiezingen van April 1797 brengen veel erkende royalisten in het Wetgevende Lichaam. Pichegru, die in het geheim met Lodewijk XVi 11 onderhandelt, wordt voorzitter in den Raad der Vijfhonderd. Barthélémy, die Le Tourneur had vervangen, en Car not hellen over tot de royalisten. Hun vijandige houding tegenover de drie andere Directeurs. Verbittering van Napoleon Bonaparte tegen de royalisten.

1797. (18 Fruetidor) Coup d'État,; met hulp van 4_ Sept. generaal A ugereau, door Bonaparte gezonden, doen

Barras, lieubell en La Réveillère-Lepeaux hun tegenstanders Barthélémy, Pichegru en anderen naar Cayenne depor-teeren; Car nol ontvlucht. Een groot gedeelte der verkiezingen wordt vernietigd; verschillende dagbladen geschorst, priesters en emigres weer hevig vervolgd. M e r li n (van Douay) en Francois (van Neufchdteau) worden Directeurs in plaats van Carnot en Barthélémy.

Herhaald staatsbankroet. De assignaten, uitgegeven tot een bedrag van meer dan 45 milliard en, verliezen alle waarde (zij dalen tot O,29⁰/_0//; zij worden vervangen (]79()) door nianda/s territoriaux, die weldra het zelfde lot deelen. Eindelijk wordt de schuld getiërceerd j(1797 30 Sept.), maar ook dit middel baat niet. Schandelijke, afpersingen in de veroverde gewesten. Algemeene haat en verachting jegens het Directoire; afgunst en vrees der bewindhebbers tegenover Bonaparte. De expeditie naar Egypte (1798—1799); gedurende dien tijd talrijke nederlagen der Fransche legers in Europa; groote ontevredenheid in het binnenland.

Herhaalde samenzweringen en staatsgrepen. Si'éyès en Barras worden de invloedrijkste leden van het Directoire.

Het tijdperk der Fransche Revolutie.

1799. Terugkeer van Bonaparte uit Egypte. Hij

Oct. wordt met algemeene geestdrift ontvangen. Verschillende partijen trachten hem te winnen. Zijn onderhandelingen met Siéyés, Talleyrand, Fouché enz. Lucien Bonaparte wordt voorzitter van den Uaad der Vijfhonderd.

J) Nov. (18 Brumaire.) Coup d'État van Napoleon Bonaparte.

De Ttaad der Ouden besluit de verplaatsing van het Wetgevende Lichaam naar St. Cloud. Napoleon wordt commandant van alle troepen in en om Parijs. De Directeurs worden overgehaald of gedwongen hun waardigheid neer te leggen. {Barras, Siéyés, Roger-Ducos, Gohier,Moulins).

10 Nov. (15) Brumaire.) Bonaparte doet den Baad der Vijfhonderd uiteenjagen. Een aantal afgevaardigden, aanhangers van Bonaparte, benoemen een „Commission consulaire executivequot; bestaande uit Napoleon, Siéyés en Roger-Ducos. Een nieuwe constitutie wordt ontworpen.

/X7C Constitiitle Tnu het jaar Till, Drie consuls, Napoleon, CamUacérès, Lebrun, voor 10 jaar benoemd, zijn de dragers der uitvoerende macht en hebben het initiatief bij het voorstellen der wetten; feitelijk berust alle macht bij den eersten consul; de beide anderen hebben slechts raadgevende stem. Er is een Baad van State-, een Senaat van 80 leden — Siéyés eerste president —; het Tribunaat (100 leden) bespreekt de wetsvoorstellen door do regeei ing ingediend; het Wetgevend Lichaam (300 gleden) neemt ze onveranderd aan of verwerpt ze. Er is een soort van algemeen stemrecht met verschillende trappen:- liste communale, liste départementale, liste nationale. De nieuwe constitutie wordt door het volk aangenomen met meer dan 3.000.000 stemmen.

25 Dec. [4 Nivöse van het jaar VIII.J De drie consuls aanvaarden hun ambt. Einde der Fransche Revolutie.

§6. DE OORLOGEN TIJDENS HET DIRECTOIRE. 1796. Veldtocht in Duitschland.

Jour dan trekt over den Midden-Bijn, Mor eau over den Boven-Bijn tegen de keizerlijke troepen op.

Aarstliertog Karei (broer van Frans II] trekt langzaam voor Mor eau terug: hij keert zich plotseling tegen Jour dan, die langs den Mein tot dicht bij de grens van Bohemen is

Do oorlogen tijdens het Directoire.

doorgedrongen, verslaat hem bij Amberg (24 Augustus) en Würzburg (3 Sept.) en drijft hem over den Rijn terug.

Ook Moreau moet thans terugtrekken; zijn meesterlijke tocht door het Höllenthal.

1796—1797. quot;Veldtocht in Italië.

Napoleon Bonaparte opperbevelhebber van het Fransche leger in Italië.

Hij is de iweecfe zoon van Carlo Bonaparte en Laetitia Eamolino, geboren te Ajaccio op het eiland Corsica 15 Aug. 1160-, 1779 op de militaire school te Brienne; verder te Parijs, 1785 luitenant te Valence: zijn groote talenten, maar afgetrokken karakter. Tusschen 1789—1792 verblijft hij meestal op Corsica; zijn betrekking met Panli; hij keert naar Frankrijk terug en onderscheidt zich bij het beleg van Toulon 1793; „le souper de Beaucairequot; ■. zijn betrekkingen met den jongeren Robespierre; na den J) T hermidgr verliest hij zijn rang; hij wordt door Barras belast met de verdediging der Conventie tegen den opstand der royalisten (5 Oct. 1105) en wordt eindelijk door tusschenkomst van Barras benoemd tot opperbevelhebber van het leger in Italië. Zijn huwelijk met Joséphine Tascher de la Pager ie weduwe van den onthoofden generaal de Beauharnais {Maart 1700).

Havelooze toestand der Fransche troepen in Italië, ontevredenheid der oudere generaals over den jeugdigen veldheer. Hij weet weldra allen te overmeesteren. Zijn voornaamste onderbevelhebbers: Masséna, Auger eau, Serrurier; verder in de lagere rangen: Ju not. Mn rat, Mar mout, L an nes, Berthier. Proclamatie van Bonaparte tot zijne troepen. De Oostenrijkers worden aangevoerd door Beaulieu, de Sardiniërs door Colli.

12—21 Apr. Gevechten van Montenotte, Millesimo, Dego,

Ceva, Mondovi, waarin beurtelings Oostenrijkers en Sardiniërs in verschillende afdeelingen verslagen en ten slotte geheel van elkander gescheiden worden.

De koning van Sardinië sluit den wapenstilstand van Cheraseo, waardoor de voornaamste vestingen van zijn land in de handen der Franschen komen. Beaulieu moet haastig naar Lombardije terugwijken.

Gevecht bij Lod i, Bonaparte,trekt over de Adda,

Het tijdperk der Pransche Revolutie.

15 Mei. Vrede te Parijs tusschen Frankrijk en Sardinië; Savoye en Nice worden voor goed aan Prankrijk afgestaan, de emigres moeten het koninkrijk verlaten.

16 Mei. Bonaparte trekt Milaan binnen, Beaulieu neemt de wijk naar Mantua.

Schandelijke afpersingen in Noord-Italië; groote sommen gelds, schilderijen, handschriften, standbeelden worden in menigte naar Parijs vervoerd. Panna, Modena, Napels koopen den vrede (de groothertog van Toskane had reeds in Januari J705 vrede gesloten; toch worden in zijn gebied veel Engelsche koopwaren verbeurd verklaard). Paus Pius.. VI kan slechts door den afstand der Legaties en van Ancona, alsmede door een zware oorlogsschatting, een wapenstilstand verkrijgen.

1796—1797. Beleg van Mantua. De Oostenrijkers doen vier Juli—Pebr. pogingen om de vesting te ontzetten.

2—4 Aug. Gevechten bij Lonato en Castiglione (Wttrm-ser, Quosdanowitsch).

8 Sept. Slag bij Bassano {Wurmser, Davidowitsch). Wurm-ser trekt Mantua binnen.

13—17 Nov. Slag bij Arcole (Alvinczy, Davidowitsch).

1797. Slag bij Rivoli {Alvinczy, Provera).

14 Jan. In al deze gevechten worden de Oostenrijkers verslagen ten gevolge van de noodlottige splitsing hunner strijdkrachten en de traagheid hunner bewegingen tegenover de snelheid van Bonaparte.

Pebr. Oy.ftrgave van Mantna. Wurmser. mag vrij aftrekken \ met 700 man; 15.000 worden krijgsgevangen.

Bonaparte richt in Noord-Italië de Ligurische (Genua), Cis- en Transpadaansche Republieken op.