•m. a,quot; K w

f »4Êt

lA : #.?*gt;..•♦ Jm 'A * w- 2%«^^

tóv^lt;S^c' gt; W r^V'. • r^-'é»

_l-'. J. •■:# .f«r

vS^ltfSinélè ■ 'Siw1 **(;-•'*. t-'ï.vl *gt;^S

w.*f- »quot;?•' ^

, ' f ' •CL;-'^- k t *■ • _J ij, ■' • ., :a J| m.

- J?*** amp; cvgt;h? quot;wquot;

k JLf #,^1 * Ar' % Jquot; h-

W** ■'*■}'amp;% ':^¥i

•gt;gt; -'jy' 3 '^e ^* V ^vW^# ^ 'i

li. Kf*§»■* 'r ■ * • 1 *gt; « *_%•« * / «V-va

K-.r^Sr -gt; iv. ^

k.v»? »♦.,.-amp;•■ r^''is laws

\

DUITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD.

VOK8TEN EN DICHTERS.

I.

DOITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD.

HISTORISCHE ROMAN

door

LOUISE MÜHLBACH.

Bewerkt door M. K.

i __

it'

VORSTEN EN DICHTERS.

bibliotica

CONV. wuchehs

oro. f** '■

derde veel verbeterde druk.

Nijmegen amp; Arnhem. CiEBR. E. amp; M. COHEN,

—

fTrtr- j/ètt

vte^suewe-fónJi

/{a- /V-fiAa o-Wrati^a/L^-vyJi,

flfaih ill t^famp;oLpLak** ^

._e SHrmrie/ ■hqtA^wJ-c fate4Vé- ^ Cftrtri-e

EERSTE BOEK.

DE NIEUWE TIJD.

i.

FRIEDRICtl VON SCHILLER.

De eerzame, vredelievende bewonets van Mannheim, de hoofdstad van Keurpaltz, hadden zich reeds lang ter rusle begeven, en de straten waren eenzaam en ledig. Slechts aan het kleine, uitstekende venster van een hoekhuis aan het Slotplein brandde nog een somber, dof licht, alsof het slechts de schijn eener lamp was, die een ziekenkamer moest verlichten.

Maar de nachtwacht, die juist aan den hoek met luide stentorstem het derde morgenuur had aangekondigd, wist het beter; en toen hij den hoek omging, sloeg hij hoofdschuddend nog eens den blik naar het verlichte venster op.

„Mosjeu Schiller is nog niet naar bed gegaan,quot; zeide hij bij zich zelve; „en sclmjft misschien weder den geheelen nacht door. Maar ik wil het niet dulden. Ik heb immers mijnheer Streicher beloofd naar het venster te zullen opzien, en indien het licht nog na één uur brandt, daartegen te protesteeren. Nu, ik wil't heden dan eens probeeren, want een eerlijk man moet zijn belofte houden.quot;

En met luide, krachtige stem begon de nachtwacht te roepen; „Mijnheer Schiller! Hola! Mijnheer Schiller!quot;

Nu werd het verlichte venster door een schaduw verduisterd; men hoorde het geluid van een raam dat geopend werd, en een eenigszins scherpe stem vroeg; „Wie roept mij? Wie noemt mijn naam?''

6

„Ik, mijnheer Schiller: ik, de nachtwacht Fabian!quot; schreeuwde de man naar boven.

„En wat wilt ge van mij, eerzame bewaker der deugdzame stad Mannheim?quot;

„Ik wil u verzoeken, mijnheer Schiller, zoo goed te zijn nw licht uit te doen, en naar bed te gaan.quot;

„En wonderlijk idee,quot; riep de stem luid lachend naar beneden; „hoe komt ge op dien zotten inval, en wat gaat den bewaker der straten, het licht achter mijn venster aan?quot;

„Het gaat mij eigenlijk niet aan, mijnheer; dat weetik zeer goed,quot; sprak de nachtwacht: „maar ik heb den muziekmeester mijner dochter, den heer Streicher, beloofd acht te geven op uw venster, en telkens als het licht in uw kamer na één uur brandt, u te roepen, en u in naam van uwen goeden vriend te verzoeken, uw licht uit te doen en naar bed te gaan.quot;

„Een zotte inval van mijnheer Streicher,quot; lachte de onzichtbare van boven: „het verwondert mij echter, dat ge zijn wil doet, en u dien last oplegt.quot;

„Verwonder u niet, mijnheer, want ik doe het niet voor niets. Mijnheer Streicher heeft mij gezegd dat ik telkens als ik u geroepen, — en in zijn naam verzocht had naar bed te gaan, voor de volgende klavierles mijner dochter slechts den halven prijs zou betalen, en ik verzoek u dus, mijnheer Schiller, zoo goed te zijn, morgen mijnheer Streicher te zeggen, dat ik gedaan heb wat hij van mij wilde. En nu moogt ge 't maken zooals ge wilt; ge moogt slapen of waken! Ik heb mijn plicht gedaan. Goeden nacht, mijnheer Schiller!quot;

„Goeden nacht!quot;

De dichter sloot haastig het venster, en trok bibberend den ouden, afgesleten rok, die hem tot slaaprok diende, over zijn borst samen.

„Die goede, trouwe Streicherquot;, prevelde hij : „hy is zulk een eerlijke ziel, en meent het zoo goed met mij, maar bij weet niet hoeveel leed hij mij heden gedaan heeft! Ik was juist in de schoonste geestvervoering; alle ramp an alle nooden des levens waren van mij geweken! Ik was niet meer koud; er waren geen pijnigende schuld-eischers, — geen zorgen en ook geene liefdessmarten

7

meer! Ik was in uwen hemel, vader Zeus! En nu komt de bode van mijn vriend, en roept mij weder terug op de koude, armzalige aarde. Het vuur mijner goestdrift verdooft, en daardoor voel ik, dat er ook geen vuur meer in de kachel is!quot;

Zijn groote, blauwe oogen vestigden zich op de hooge zwarte kachel, waarin nog slechts eenige glimmende kolen zichtbaar waren.

„Geen vuur,quot; zuchtte Schiller schouderophalend : „maar ook geen hout om een nieuw vuur aan te leggen. Ach, arm, gebrekkelijk menschenkind! De gloeiende vlammen uwer ziele vermogen niet het verstijfde lichaam te verwarmen, en het proza des levens rukt u bestendig weder omlaag uit de gouden velden der poëzie! Maar neen, ik wil mij niet laten beheerschen door dezen dwingeland, het proza. Op mij zal het geen macht hebben, en ik wil het tarten! Vergeef mij, vriend Streicher, maar ik/tan uw wil niet doen! Uw nachtwacht heeft mij geroepen tot slapen, maar don Carlos roept mij om te waken! Ik mag den Spaanscben prins niet laten wachten. Gelukkig staat de pot met koffie nog in den haard; als zij nog warm is, zou het arme, rillende lichaam tóch geholpen zijn.quot;

Hij ging haastig door de schaarsch verlichte kamer naar den kachel, hurkte voor de haarstede neder, nam den bruinen koffiepot uit de asch, zette hem aan de lippen, dronk een langen teug, en schoof vervolgens met een haastige beweging den pot weder in den haard.

Het was een zonderlinge vertooning, deze lange, magere gestalte in den grijsgelen flanellen rok, die met de witte pluimmuts op het lioofd voor den haard hurkte, en zich met den koffiepot bezighield. Indien de vereerders en vereerderessen van den treurspeldichter Schiller hem zóó gezien hadden, zouden zij nooit geloofd hebben, dat deze jonge man in het armoedig, onbevallig toilet, — deze jonge man met de magere, lange hoekige gestalte, met het knokkige, niet fraaie gelaat, het geelachtig haar, dat, zonder staartlint, verward en ordeloos langs de ingevallen wangen nederviel, — de dichter van drie treurspelen was, die sedert eenige jaren geheel Duitschland met verbazing, bewondering en schrik vervulden, en die als de vuurzuilen van een nieuwen tijd, op het graf van

8

den ouden, met verterende, gloeiende vlammen ten hemel opstegen.

Goethe had voor omstreeks tien jaren door zijn „Lijden van den jongen Wertherquot; geheel Duitschland met de tranenstroomen der geestvervoering vervuld, en dit wonderbare boek, — half roman, half werkelijkheid, — was als een brandstichtende bliksem in aller harten geslagen, alsof al deze harten slechts tonder waren geweest, die zich door het vuur van deze welsprekendheid, van dezen liefdegloed met zalige vreugde lieten vernietigen, en stervende zich nog gelukkig roemden, door zulk een hemel-gloed verteerd te worden, — Goethe's Werther was in de woeling en strijd, als eene openbaring van den wereldgeest, — als een heraut der verjonging van Duitschland, ja van geheel Europa, — ontvangen geworden. Kniebuigend had ieder met vrome verrukking naar deze hemelsche stem geluisterd, die met den heiligen storm van den hartstocht de harten uit hun slaap schudde, en ze uit de genoegzaamheid van het proza opwekte tot den verheven storm' en drang der poëzie, — tot de zalige smart, van onbevredigd verlangen en hemelbestormende liefde.

En thans, nu de gemoederen nauwelijks bedaard waren, nu de verblinde oogen nauwelijks gewoon waren aan het wonderbare hemelsche licht, dat hun uit „Werther,, tegen-flikkerde, — thans na nauwelijks tien jaren, ontstond reeds voor hen een tweede wonder, had de storm- en drangperiode—wier vader en oorzaak Klinger met zijne hemelbestormende drama's was geweest, — reeds een nieuwen genius geboren, en een nieuw licht was over Duitschland opgegaan!

In 'tjaar 1774 had Goethe zijn roman ,,Het lijden van den jongen Wertherquot; uitgegeven. Geheel Duitschland, — ja geheel Europa had met hartstochtelijke vervoering, met tranenrijk medelijden, hem toegejuicht als den wonderbaren toondichter, die het lijden en de smarten, de harten en de zielen van iederen afzonderlijken mensch bewogen, had samengevat tot een verhevene sympho-nie, waarin iedere zucht, elke gedachte der lijdende, wee-nende, genietende en juichende menschheid haar stem en uitdrukking gevonden had

In 't jaar 1782 werd Schiller's eerste treurspel „de Roo-

9

versquot; voor het eerst opgevoerd, en de uilwerking ervan was van de ongehoordste, duurzaamste gevolgen. Had Goethe door zijn Werther aller harten met de verrukking voor liefde en teergevoeligheid, vervuld, — Schiller vervulde met zijn „Roover.squot; aller harten met de verrukking voor de vrijheid, met den haat tegen de dwingelandij ! De persoonlijke grootheid en vrijheid van den mensch vonden in den edelen roover Karei Moor hare idealen vertegenwoordigd; en niet alleen alle jonge meisjes, maar ook alle jongelingen dweepten met den hooghartigen roover, en vervulden hun gemoed met afschuw en verachting voor de dwingelanden, die den edelsten man er toe gebracht hadden, dat hij, om de ellendige slavenketen der vorstendienaarschap te ontgaan, naar de Boheemsche bosschen vluchten, — en roover worden moest.

De geestvervoering voor den vrijheidsheld, voor den roover Karei Moor, doorgloeide tegelijkertijd aller harten met haat tegen de dwingelanden. De opspringende leeuw, die op de gedrukte exemplaren van den Roover te zien was, en het omschritt: „In tyrannosquot; droeg, was slechts het portret van het Duitsche volk, dat, door Schiller's tragedie tot in het diepste merg van zijn wezen opgewonden, met toornigen trots opstond tegen de dwingelandij, en van zijn eigenwaarde en voortreffelijkheid als mensch meer bewustheid verkreeg, door de bezielende woorden van Karei Moor.

„Zoo ik,quot; zeide destijds een Duitsch Vorst, „zoo ik bij de schepping der wereld als God werkzaam ware geweest, en had kunnen vooruitzien dat in deze wereld de roovers zouden bezongen worden, zou ik de wereld niei geschapen hebben!'' —

In een Duitsche stad, waar de Hoovers werden opgevoerd, maakte de voorstelling zulk een geweldigen indi'uk op de gemoederen der jeugd, dat twaalf leerlingen van het gymnasium het plan ontwierpen, heimelijk de huizen hunner ouders te ontvlieden, en naar de Boheemsche wouden te gaan, om een rooversbende te vormen. Beeds waren alle maatregelen genomen, en in den eerstkomenden nacht zouden de twaalf toekomstige roovers buiten de poort op een bepaalde plaats bijeenkomen, toen een der jonge helden bij den laatsten goedennachtkus, dien hij aan zijne

10

moeder gaf, zijn tranen niet kon weêrhouden, en hierdoor tot de ontdekking van het groote geheim, — en dè ontbinding der aanstaande jonge rooversbende voerde. Had het Duitsche publiek met den zich zelf vermoordenden liefdeheld Werther gedweept, — thans kwam het in verrukking voor den zich zelf vermoordenden rooverheld Karei Moor; en zooals het destijds voor de Ziefde was opgetogen, was het nu opgetogen voor de vrijheid, — voor de edele, fiere menschheid! En de dichter Schiller gaf aan deze verrukking steeds nieuw voedsel. Op zijne ,,Rooversquot; volgde spoedig een nieuwe tragedie der vrijheid, „Fiesco,quot; en de opschudding, welke dit treurspel teweeg bracht, moest tóch nog overtrolfen worden door de sensatie, welke Schiller's derde treurspel; „Louise Müllerin, oder Kabale und Liebequot; in geheel Duitschland verwekte. Dit was tegelijk een verheerlijking der edele liefde, van het fiere mensche-lijke hart, en eene vervloeking van het gewone vooroordeel, dat zich aanmatigde den adel en de voorname geboorte als een onderscheiding én voorrecht voor te stellen.

De Roovers, Fiesco en Kabaal en Liefde waren de vlammende brandfakkels der revolutie, die in Duitschland ter zelfder tijd in de geesten zou plaats hebben, als zij in Frankrijk op stoflelijke wijze aan de lichamen plaatshad. In Frankrijk bracht men het koningschap en den adel onder de guillotine, in Duitschland brandmerkten hen de Vorst en de hofmaarschalk in „Kabaal en Liefde.quot;

Goethe had aan het Duitsche publiek het ideaal der lietde gegeven, — Schiller gaf 'thet ideaal der vrijheid. En Duitschland dweepte met evenveel vuur voor den dichter der „Roovers,quot; als het voor den dichter van „Wertherquot; gedweept had.

Maar ach! De dweperij en de geestdrift van het publiek openbaart zich wèl in woorden en lofzangen, maar niet in daden en stoffelijke bewijzen; en de vereerders geven aan hunne dichters wel een gedeelte van hun hart, — maar niet van hunne beurs!

Schiller had aan de Duitschers zijn drie tragediën gegeven; zij waren in vollen zegepraal over alle Duitsche too-neelen gegaan, maar Schiller was evenwel nog altoos de arme dichter gebleven, wiens éénige bezitting de onzichtbare lauweren waren, die zijn hoog voorhoofd sierden, en

11

die het enthusiasme Ier Duitschers hem toegekend had.

Met deze lauweren op het edel, jeugdig hoofd, zagen hem in hunne verrukte gedachten zijne ontelbare bewonderaars, en zij zouden verbijsterd zijn geweest, zoo zij thans den edelen dichter der „Rooversquot; hadden gezien, hoe hij in een slaaprok, met de pluimmuts over de onzichtbare lauweren voor zijn kachel zat, en de kolen met zijn mond aanblies, opdat de koffiepot een weinig verwarmd zou worden.

Maar het was een vruchtelooze poging. De kolen waren aan 't uitgaan, en de a-dem van den dichter was niet sterk genoeg, om ze een nieuwen gloed te verleenen.

„Het is vruchteloos,quot; zuchtte Schiller, terwijl hij met troosteloos gebaar den ioffiepot in de asch zette: „waar geen hout is, kan geen ^ua r branden.quot;

Hij hief zich langzaam uit zijn knielende houding op en ging, de handen op den rug gevouwen, met groote schreden in zijn kleine kamer op en neer. De dolle vetkaars, die op de met papieren en boeken bedekte tafel stond, flikkerde hooger op, telkens als Schiller met haastigen tred naderde, ert verlichtte dan helderder de groote, magere gestalte, en het bleek gelaat met het hooge voor-hootd en de lichtblauwe oogen. Aanvankelijk was dit gelaat somber en ontstemd geweest; maar allengs nam het eene andere uitdrukking aan, en spoedig vertoonde het opflikkerende -vuuraan het duistere kamertje het gelaat van een bezielden dichter, met glinsterende oogen en vroolijken glimlach.

„Ja,quot; riep hij met luide, krachtige stem; „Ja, zóó zal het zijn! Dit toonel Avil ik aan het derde bedrijf toevoegen, en het moet bet verhevenste en grootste van het ge-heele treurspel worden. Niet aan prins Carlos of de koningin zal Posa zijne quot;verhevene vrijheidsideën, en zijne theori-ên om het volk gelulckig te maken, verkondigen. Neen, hij zal ze Koning Filips, den tiran zeiven in't aangezicht slingeren ; hij zal met den vurigen bliksem zijner woorden deze rots der dwingelandij verwarmen, en in de borst van den menschenhatenden, bijgeloovigen heerscher, de bron der geestvervoering, der menschlievendheid laten opwellen! O, eeuwige goden, geeft mij woorden, bezielt mijne gedachten en ontvlarat mijn geestdrift, opdat ik kunne

12

zeggen en uitdrukken, wat mijn geheele ziel thans met een stroom van verrukking en poëzie vervult!quot;

Hij ijlde naar zijn schrijftafel, en wierp zich met zulk een geweld op den ouden mattenstoel, dat die kraakte. Maar Schiller lotte er niet op; zijn geheele ziel was bij zijn werk, zijn geheele hart was vol geestvervoering en verrukking. Met vliegende haast vloog zijn hand over het papier, en steedfs helderder werd zijn glimlach, steeds bezielder de uitdrukking van zijn gelaat. Somwijlen riep hij met luide, krachtige stem zich zeiven de woorden toe, welke de vliegende pen op het papier wierp, opdat zij daarna voor alle eeuwigheid in de harten zijner lezers zouden geprent blijven. Maar Schiller dacht niet aan zijne lezers en niet aan de mogelijke uitwerking zijners woorden; hij dacht slechts aan zijn werk. Zijn geheele ziel was slechts vervuld van de poëzie, van de verhevenheid van het grootsche tooneel, hetwelk hij bij zijn tragedie wilde voegen.

„O,quot; riep hij nu, en als een afgeschoten pijl vloog de pen over het ritselende papier: „o, kon de welsprekendheid van al de duizenden die in dit grootsche uur betrokken zijn, op mijne lippen zweven, om den straal, dien ik in deze oogen bemerk, tot een vlam te verheffen. „Zie af van de onnatuurlijke vergoding, die ons vernietigd. Word voor ons het toonbeeld van het eeuwige en ware, en —''

Een luid, heftig hoesten deed den opgewonden dichter afbreken; hij moest zijn reciet staken; de pen rustte in zijn trillende hand, en uit het verheven rijk van het ideale, riep de lichaamspijn den dichter weder terug tot de werkelijkheid.

Hij liet de pen, — de pijl die de goden hem gegeven hadden, opdat hij al de wolken van het vooroordeel ermede verdeelen, en voor de verrukte menschheid den hemel der poëzie openen zou, — hij liet de pen vallen, en legde de hand op zijn bevende, hijgende borst

„Welk een pijn doet dit, en hoe steekt het!quot; kreunde hij; „Is 't niet alsof de tiran Filips, in den toorn zijner beleedigde majesteit, mijn armen Posa den dolk in de borst ges too ten had, en —quot;

Een nieuwe hoestbui deed hem verstommen, en vulde met zijn luiden klank de stille, eenzame kamer. Het klonk

13

hem zeiven akelig en schrikbarend, en hij zag met een zonderling haastigen blik achter zich in de duistere ruimte, alsof hij daar het spooksel zocht, dat zulke treurige klanken liet hooren.

„Als dat zóó voortgaat, is 't nauwelijks de moeite waardig geweest dat ik mijn tirannieken hertog ontloopen ben,quot;'' prevelde Schiller; „ik zou dan waarlijk beter hebben gedaan, mijn arm, ellendig leven rustig uit te dienen als regiments-chirurgijn, in plaats van het hier uit te hoesten als Duitsch, -- dat is te zeggen; als hongerig dichter.quot;

Doch terwijl hij dit zeide, trok hij minachtend zijn lippen omhoog, en een edele verontwaardiging sprak uit zijn open, bewegelijk gelaat.

„Stil,quot; riep hij: „stil; schaam u. Schiller, dat ge zulke onmannelijke, zulke lafhartige woorden spreken kunt. Gij wilt een dichter zijn, Friedrich Schiller, en zijt niets eens een man! Ge wilt de hoogten van den Parnassus beklimmen, en zinkt reeds versaagd en moedeloos ineen, als u op den tocht een ongemak treft, en u herinnert: dat ge slechts een mensch zijt; een mensch, die het waagt tot den zetel der goden op te klimmen. Zoo ge een dichter zijt, Friedich Schiller, bedenk dan, dat de goden over u waken, en dat zij u niet terhal ver wege wreed zullen verlaten.quot;

„Neen,quot; riep hij met luide, machtige stem, terwijl hij hoofd en blik ophief: „neen, de goden zullen mij niet verlaten! Zij zullen mij kracht en gezondheid en een lang leven verleenen, opdat ik de taak volbrenge^ welke zij mij in ziel en geest en hart gelegd hebben. Neen; de Parnassus staat boven mij, en ik zal hem beklimmen!quot;

En zijn oog blikte stralend en vol zaligheid opwaarts; zag niet de lage, donkere zoldering zijner kamer, noch des levens nood en behoeften, die hem omgaven! Zijn vlammende blik zag in het oneindige; voor hem opende zich de lage zoldering „en hij zag den hemel open, en het aangezicht der zaligen!quot;

Een luid gerucht, dat van de straat tot hem doordrong, wekte hem uit zijn geestvervoering. Het was de nachtwacht, die op zijn hoorn blies, en vervolgens met schetterende stem het uur uitriep.

„Vier uur,quot; prevelde Schiller; „de nacht loopt ten

14

einde! — En mijn licht ook,quot; voer hij glimlachend voort, terwijl hij naar den koperen kandelaar zag, van welks bovenrand het gesmolten vet met groote droppels neder-viel, terwijl de pit er schier in verdronk.

Schiller haalde de schouders op. „Ik moet dus nu tóch midden in mijn groot tooneel ophouden, en naar bed gaan,quot; zeide hij: „mijn goede vriend Streicher heeft mij door zijn toeterenden liefdebode vruchteloos er toe verzocht, en nu dwingt mij een vetkaars er toe! Ach, welke armzalige schepsels zijn wij menschen toch! Een nietig, wezenloos, stoffelijk ding heeft meer macht over ons, dan de geest; en terwijl wij dezen tegenstaan moeten wij ons doordat niets laten onderwerpen! Naar bed dus, naar bed! Vaarwel, mijn Posa! Het arme menschelijk schepsel verwijdert zich voor eenige uren van u, maar de verhevene men-schelijke geest keert spoedig tot u terug! Goeden nacht, mijn Posa!quot;

Juist vlamde de pit van het armzalige licht nog eens op, en ging toen zacht knetteren in 't gesmolten vet uit. „Zóó is het goed,quot; lachte Schiller; „de dichter moet gelijk de muilezel, ook in het donker zijn weg langs den rand van een afgrond weten te betreden!''

Hij tastte door de kleine kamer naar zijn slaapvertrek, ontkleedde zich haastig, en spoedig verkondigde zijn luide, gelijkmatige ademhaling, dat een weldadige, verkwikkende slaap op het hoofd van den jongen dichter Friedrich Schiller was nedergedaald.

II.

DE NOOD DES LEVENS.

Friedrich Schiller sliep nog steeds, hoewel de bleeke Decemberzon reeds tamelijk hoog aan den hemel stond, en het kleinsteedsche leven op de straten van Mannheim reeds lang ontwaakt was. Friedrich Schiller sliep nog altijd en zou, — door het lange nachtwaken, het werken en hoesten vermoeid, zeker nog lang geslapen hebben,

15

zoo niet een luid kloppen aan zijn deur en vervolgens een haastige tred, den dichter gewekt hadden.

Een jonge man stond op den drempel der kamerdeur, en riep Schiller een krachtigen morgengroet toe.

„Dat komt er van. Frits,quot; zeide hij hem met den vinger dreigende: „des nachts niet in het bed, des morgens niet uit het bed! Ik heb u toch den nachtwacht als liefdebode gezonden, maar hij heeft mij reeds geklaagd dat het vergeefs was geweest.quot;

„Wees niet boos, mijn Andreas,quot; riep Schiller glimlachend, terwijl hij zijn vriend de hand toestak: „Weet ge, een dichter moet toch vóór alles een gehoorzaam dienaar der Muzen zijn, en mag haar de deur niet wijzen, schoon zij ook op ongeschikte wijze hem des nachts een bezoek brengen,quot;

„O, de negen Muzen zouden ook tevreden zijn geweest, zoo ge ze afgewezen, — en vergund hadt heden weder bij u aan te kloppen! Maar sta op, Fritsje; ik heb u helaas over iets noodzakelijks en ernstigs te spreken!quot;

Friedrich Schiller was in éen sprong uit het bed. — „Noodzakelijks en ernstigs,quot; herhaalde hij, terwijl hij zich haastig kleedde: „dat klinkt voorzeker zeer geheimzinnigj Andreas; en nu ik u aanzie, vind ik, dat op uw anders zoo kalm voorhoofd een zeer donkere wolk ligt. 't Is toch geen ongeluk wat ge mij wilt aankondigen?quot;

„Neen, Frits; een ongeluk, Goddank niet, maar een groote onaangenaamheid,quot; zuchtte Andreas Streicher: „de infame, ellendige armoede steekt wederom hare klauwen naar ons uit, en wil ons krabben en folteren.quot;

„Wat is 't ?quot; vroeg Schiller buiten adem, terwijl hij met bevende handen zijn slaaprok aanschoot: „Ik ben nu gereed, en voorbereid om alles te hooren. Een of andere schuldeischer, die geen geduld meer hebben, — en mij in de gevangenis werpen wil, nietwaar? Zeg het maar ronduit, Andreas, geen omwegen!quot;

„Nu, ga met mij in de huiskamer, en dan zult ge alles vernemen,quot; zeide Andreas Streicher, terwijl hij zijn vriend de hand reikte en de kamerdeur, welke hij bij zijn binnenkomen achter zich gesloten had, haastig opende: „Kom en zie!quot;

„Mijnheer Schwelm,quot; riep Schiller, toen hij, de kamer

16

intredende, den heer gewaar werd, die met tamelijk onrustig gelaat in de vensternis stond; „Ja, waarlijk, het is onze'waarde trouwe Oswald Schwelm uit Stutgart; de literarische doop vader onzer dichterlijke loopbaan, en — Maar. mijn Hemel, hoe teurig ziet ge er uit, lieve Schwolm ; en geen enkel vriendelijk woord tot begroeting hebt ge voor mij?quot;

„Ach, Schiller, het zijn slechte tijden,quot; zuchtte Oswald Schwelm: „de angst en nood des levens hebben mij uit Stuigart, en als een zeer onwelkomen gast tot u gedreven. Geloof slechts, dat ik zelf het diep beklaag, maar ik kan het niet veranderen, en 'tis niet mijn schuld! Ik zou voorwaar gaarne alles geven voor mijn lieven vriend Schiller, maar ik heb niets meer; en hoe onaangenaam het mij ook is, ik moet u thans manen om de oude schuld.quot;

„Dat is het dus,quot; prevelde Schiller, terwijl hij als machteloos op een stoel nederzonk; „Ge wilt geld van mij hebben! Gij komt dus niet om een ouden vriend te bezoeken, maar om een schuldenaar te manen,quot;

„Wees niet hard tegen hem, Schiller,quot; zeide Streicher, zich tot hem vooroverbuigende; „De arme Schwelm is in den grootsten nood en verlegenheid. Ge weet immers, hij heeft destijds, — toen geen enkele boekhandel zich wilde laten vinden om uwe „Rooversquot; te drukken, —bij den drukker te Stutgart voor u goed gesproken wegens de kosten van drukken en papier voor de „Roovers,quot; wijl hij evenals wij allen overtuigd was, dat de „Rooversquot; u spoedig tot een beroemd dichter zullen maken, en u niet alleen eer en roem, — maar ook geld zouden aanbrengen. Nu is het geld, helaas, tot heden uitgebleven, en de arme Oswald quot;Schwelm heeft hierbij nog het ongeluk gehad, dat het handelshuis, waarin hij zijn kapitalen had belegd, bankroet is gegaan, en bij zijn vermogen verloren beeft. Sedert vervolgt de boekdrukker hem op onbeschaamde wijze, en heeft zelfs een bevel tot gijzeling tegen Schwelm verkregen. Otn de gijzeling te ontgaan, is Schwelm uit Stutgart gevlucht en hier gekomen.quot;

„Vergeef mij, vriend,quot; riep Schiller, terwijl hij opsprong en den jongen koopman Schwelm omhelsde; „Ach, mijn goede, geliefde vrienden; gij hebt u in mij en de toe-

17

komst, naar 't schijnt, deerlijk misrekend, en de hoogvliegende plannen, die wij in vroolijken, jeugdigen lust verzonnen zullen zich niet verwezenlijken.quot;

„Zij hebben zich immers gedeeltelijk reeds verwezenlijkt,quot; zeide Schwelm zacht; „ge zijt een beroemd dichter; geheel Duitschland bewondert en roemt u ! Op alle too-neelen worden de „Rooversquot; gegeven — quot;

„En ik heb niet eens driehonderd gulden,quot; viel Schiller hem smartelijk in de rede; „niet eens een ellendige driehonderd gulden, om ze den vriend terug te geven, die mij vertrouwd heeft, die borg voor mij is gebleven, en die nu door mij in ongelegenheid en nood komen moet!quot;

„Het is u dus niet gelukt het geld bijeen te krijgen?quot; vroeg Streicher treurig; „Ik deelde u toch reeds voor veertien dagen den noodkreet en angstbrief mede, dien de goede Schwelm aan mij gericht had, en gij beloofdet het geld te bezorgen. Mijn Hemel, ik wilde er u sedert niet meer om vragen, wijl ik wist dat ge stellig geen middel onbeproefd zoudt laten om het geld te verkrijgen.quot;

„Tk heb ook geen middel onbeproefd gelaten,quot; riep Schiller met toornig gebaar; „maar wat zal ik zeggen? Het talent van een dichter is zulk een erbarmelijk kapitaal, dat niemand er op borgen ot voorschieten wil! De paar gulden, welke ik voor de opvoering der Roovers en Fiesco ontvangen heb, zijn nauwelijks toereikend voor mijn noodwendige levensbehoeften; en toen ik mijnheer den intendant von Dalberg verzocht mij op „Kabaal en Liefdequot; ten minste een voorschot van driehonderd gulden te geven, — vermits de heer intendant toch het drama wilde laten opvoeren, — weigerde hij ze mij, en ik heb de vernedering moeten verduren, door den voornamen beer als een arme, bedelende schrijver afgewezen te worden!quot;

„En uw vader?quot; vroeg Andreas Streicher bedeesd; „Hebt ge niet gezegd, dat gij u tot uwen vader, den heer majoor Schiller wildet wenden?quot;

.,Dat heb ik óók gedaan,quot; antwoordde Schiller zuchtend ; „ik heb hem uit een volle en bewogene ziel geschreven, en hem al mijn nood en zorgen voorgesteld; ik heb hem gebeden zich over zijn armen zoon te ontfermen, hem slechts dezen éénen keer bij te staan, en uit deze verlegenheid te helpen. Maar 't schijnt dat mijne woorden de kracht Kühlbaoh, Duitschland in woeling en strijd. III. 2

18

niet hebben gehad zijn vaderhart te bewegen; want ik heb tot hiertoe vruchteloos eiken postdag antwoord verwacht. Heden weder schijnt de post, die van Stutgart komt, mij geen brief gebracht te hebben; want ik geloof toch dat het gewone uur waarop de brieven besteld worden, reeds lang voorbij is. Dus moet ik nu weder drie dagen geduldig naar antwoord wachten, en de volgende post veroordeelt mij dan wellicht opnieuw tot geduld. Ach, vrienden; kondt ge in mijn binnenste zien, kondt ge beseffen, wat ik lijd door deze vernedering, deze foltering! Mijn God, ik ben immers, wat mijn persoon betreft, gaarne bereid te ontberen en te derven; mij met het geringste te vergenoegen, ja zelfs te hongeren en te dorsten voor het verhevene, grootsche doel 't welk ik mij gesteld heb! De weg eens dichters is steeds doornig geweest, en de armoede was altoos de vriendin en gezellin der poëzie. Ik geef daar niet om; ik begeer geen schatten, en indien zelfs de verzoeker thans, in dit uur van nood en smart tot mij kwam, en mij een millioen bood, maar op voorwaarde dat ik daarvoor van de poëzie moest afzien, en geen tooneelstukken meer mocht schrijven, zou ik het millioen met verachting afwijzen, en duizendmaal liever een arme tooneeldichter, — dan een rijke ledigganger willen zijn. Maar dit ik u, mijne vrienden, om mijnentwille in verlegenheid en zorg zie, dat gij voor mij lijden moet en ik u niet helpen kan, dit is inderdaad voor mij een bittere lijdenskelk, en —quot;

„De brievenbesteller!quot; riep Streicher verheugd, toen juist na bedeesd kloppen de deur zacht geopend werd, en een man in de uniform der Thurn-en-ïaxissche postbeambten binnentrad.

„Een brief uit Ludwigsburg. Tien kreuzer port,quot; zei de brievenbesteller, den grooten verzegelden brief aanbiedende.

„Tien kreuzer,quot; zuchtte Schiller, en hij zocht met bevonden haast in de zakken van zijn slaaprok, en vervolgens in de lade van zijn schrijftafel.

„Hier zijn tien kreuzer, ingeval ge soms geen klein geld mocht hebben,quot; zei Streicher haastig, terwijl hij den brievenbesteller hot geld reikte, en den brief van hem in ontvangst nam. — „En hier is uw brief, vriend Schiller. Is hij van uw vader?quot;

49

„Ja, vrienden, hij is van hèm!quot; riep Schiller: „En nu mogen de goede goden mij genadig zijn geweest, en hel. hart van mijn vader voor de bede zijns zoons ereopend hebben.quot;

Hij scheurde met ongeduldigen haast het couvert open, en sloeg het groote samengevouwen papier uiteen. — „Ach, vrienden,quot; zuchtte hij: „het is een zeer lange brief, en dit beduidt niets goeds, want wie iets toestaan wil, gebruikt niet veel woorden; maar wie weigeren wil, is spraakzaam en omkleedt zijn „neenquot; in zeer sierlijke woordenpraal. Laat mij nu lezen!quot;

Er ontstond een pauze. Schiller, op zijn stoel voor de schrijftafel zittende, den arm over de leuning gelegd, hield den brief zijns vaders in de hand en las hem, terwijl Andreas Streicher en Oswald Schwelm, tegenover hem in de versternis staande, hem met gespannen gelaat en angstige oplettendheid gadesloegen. Zij zagen, dat Schiller's voorhooid meer en meer betrok, dat zijne wangen nóg bleeker werden, en de mondhoeken zich trillend optrokken, gelijk zij altijd deden als toorn of smart de ziel des dichters bewoog.

„Lees, Andreas,'quot; riep Schiller na lang zwijgen, terwijl hij Andreas Streicher den brief overreikte: „lees den brief mijns vaders luid voor, opdat gij beiden weet hoe het met mij staat, en erkent dat ik niets ben dan een arme, ellendige droomer, dien men met ruwe woorden uit zijne illusion moet wekken, en dien niemand gelooft,—zelfs zijn eigen vader niet! Andreas, lees de strafpredikatie, welke mijn vader tot zijn ontaarden zoon gericht heelt. Ik wil het mij als boete opleggen, deze harde woorden van uwe lippen te hooren, en zij zullen er u misschien toe brengen met mijn vader in te stemmen, en mij óók op te geven. Lees dus, Andreas!quot;

Streicher nam den hem gereikten brief en las:

„Mijn zoon! Hier zit ik, heb uw brief voor mij, en hen er van droefheid door tot tranen bewogen. Reeds lang heb ik uw tegenwoordigen toestand kunnen voorzien, waarvan het begin reeds te Stutgart gemaakt werd. Ik heb er u trouw voor gewaarschuwd, u de beste vermaning gegeven om alle vertering, die uwe inkomsten overtrelïen, te vermijden, en u in geen schulden te steken, die wel

20

spoedig gemaakt, — maar moeielijk te voldoen zijn. Ik heb u, toen ge van de academie kwaamt, volkomen uitgerust; onze genadigste hertog heeft u voor een begin en voor uwe diensten een loon gegeven, waarmede gij als ongehuwd mensch, mèt hetgeen uwe ouders nog dagelijks tot eenigo verlichting deden, wel hadt kunnen toekomen ; — maar nu hebben al deze voordeelen, al mijne lessen, alle hoop ook op aanstaande betere uitzichten alhier, niets gebaat, ge hebt al mijne gronden bestreden, al mijne ondervinding en die van anderen terzijde gesteld, en slechts zulke hersenschimmen en menschen gevolgd, die u in het verderf moesten storten. God zelf heeft in Zijne wijsheid en goedheid geen anderen weg voor uwe zelfkennis kunnen kiezen, dan u in den uitersten nood te laten komen; u te doen gevoelen dat al ons eigen weten en kunnen, — al onze hoop op andere menschen, op gelukkige toevallen als anderszins, meestal ijdel, dwaas en vruchteloos zijn, en dat Hij het is. Die eeniglijk hulp verschaft aan allen, die met ernst en geduld er om bidden!quot;

,.Alsof ik dat niet gedaan had/' viel Schiller den voorlezer in de rede: „alsof ik niet met vurige ziel en in diepen ootmoed den grooten Bestuurder van het lot der menschen hierboven gesmeekt heb, een straal Zijner genade te laten nederdalen op het hoofd van hém, die van zich gelooft heelt, dat hij de heilige roeping der poëzie moest volgen, en hiervoor met blijmoedig vertrouwen alle andere aardsche uitzichten en verwachtingen heeft opgegeven. Maar mijn vurige gebeden zijn vruchteloos gebleven ; geen straal van ontferming heeft mijn armoedige, donkere kamer verlicht; en zoowel door God als door de menschen wordt de dichter met een toornige weigering als een bedelaar afgewezen! — Lees nu verder, vriend Streiches! Ik wil den kelk der smart tot op den bodem ledigen, en geen droppel alsem zal er in ovei'blijven. Lees dus, Andreas!quot;

„Maar, Friedrich,'' bad Stretcher met geroerde, smee-kende stem: „waarom wilt ge u zei ven en ons de pijniging opleggen, deze harde woorden te lezen? Mijnheer uw vader meent het zekerlijk goed met u. Hij is een zeer braaf en eerlijk man; maar hij beschouwt de wereld van zijn standpunt met andere oogen, dan zij den dichter van de hoogte

21

van den Parnassus schijnen kan. Hij wil u meten met den maatstaf van het gewone, en deze past niet voor Friedrich Schiller. Dat uw vader u de verzochte driehonderd gulden niet betalen wil, hebben wij reeds gezien uit de inleiding van den brief, — en dit is genoeg.quot;

„Neen, dat is niet genoeg!'' riep Schiller heftig: „Gij moet weten hoe mijn eigen vader over mij denkt, opdat ook gij u niet langer illusies over mij maakt, en mij soms niet den een of anderen dag verwijt, dat ik u met mijne droomerijen besmet, — en u verwachtingen voorgespiegeld heb, waarvan geen enkele zich mocht verwezenlijken. Lees dus, Andreas, ik verzoek het u; want het komt mij voor, dat de geeselende woorden van den vaderlijken toorn mij verontschuldigen, en genoeg boete zijn voor mijne droomerijen. Lees!quot;

„Nu, als ge het volstrekt wilt. Frits, zal ik voortgaan,quot; zuchtte Andreas Streicher, — en met luide stem las hij nu verder: „Bij al den tegenspoed dien ge sedeit uwe verwijdering ondervonden hebt, zijt ge nog niet verootmoedigd, en slechts door dwang geleerd geworden. Dat ge acht maanden lang aan afwisselende koorts geleden hebt, doet uw studie geen eer aan, en ge zoudt een patient gewis in hetzelfde geval de bitterste verwijten gedaan hebben, dat hij zich niet in dieet en leefregel naar het voorschrift gedragen had. De mepsch wordt waarlijk niet altijd, wat de omstandigheden willen; hij zou anders slechts een machine zijn. Mijn lieve zoon, ge hebt nog niet recht met u zeiven gestreden, en het is hoogst onbetamelijk en zondig, uw wrevel op de opleiding aan de academie te werpen. Daar zijn vele goede menschen uit voortgekomen, die evenmin ondersteuning genoten of verlangd hebben, en zij komen thans vooruit, zijn geacht en verzorgd. Hoe meent ge wel, dat wij, uwe ouders te moede zijn, als wij er aan denken, dat ge in al uwe ongelegenheid niet gekomen zoudt zijn, — dat wij duizende zorgen om uwentwile niet gehad zouden hebben, — dat ge gewis thans wat ge zocht, bereikt zoudt hebben, zoo ge hier waart gebleven; dat ge in 't geheel gelukkiger, meer tevreden met u zeiven, en in de wereld bruikbaarder zoudt zijn, zoo ge meer op den middenweg waart gebleven, en geen naam hadt willen maken. Het is echter volstrekt niet noodig, dat

22

een groot talent zich ook door uiterliik vertoon moet onderscheiden ; ten minste, zoolang men niet behoorlijk nut van zijn krachten heeft getrokken, en dan kan zeggen en bewijzen : dit en dat heb ik aan mijn vlijt en mijn hoofd te danken. De predikant Hahn en de predikant Fulda zijn beiden groote mannen, die door alle reizende geleerden bezocht worden; zij maken echter niet meer vertoon dan ieder ander. Wat de verlangde driehonderd gulden betreft, deze aanvraag heeft mij in de uiterste misnoegdheid gebracht. Ik heb u nooit aanleiding gegeven te denken; mijn vader kan, en zal mij redden als ik in verlegenheid kom; en gij weet immers zelf, dat ik nóg drie kinderen heb, van welke nog niet'één verzorgd is, en die om uwentwille reeds veel te kort komen. Met uwe vooruitzichten, verwachtingen, plannen en beloften kan ik niet instemmen, te minder wijl ik hierin reeds zoozeer teleurgesteld ben, en indien ik er ook al eenigsins aan gelooven wilde, zou ik tóch niet in staat zijn ergens geld op te nemen; want hoezeer ik als eerlijk man bekend ben, kent men toch mijn geldelijken toestand en mijne bezoldiging, en weet men, dat ik niet in staat zou zijn een schuld van twee tot driehonderd gulden van mijne gewone inkomsten terug te geven. Overigens kan ik niets anders doen dan voor u bidden! Uw toegenegen vader. Schiller.quot;—')

„Kan niets anders doen dan bidden en knorren!quot; riep Schiller opgewonden : „Nu ziet ge welk een nietwaardi-ge, erbarmelijke kerel ik ben. A.1 de hoop, welke mijne familie, mijne vrienden, — ja welke ik zelf op mij en mijn talent gesteld had, is tot water geworden, heeft zich in rook en damp opgelost als een hoop brandend stroo. Niets is waarheid gebleven, dan delast mijner schulden en mijne armoede. Mijn goede Oswald, gij hebt de dwaasheid gehad mij te gelooven, en een wissel op mijne toekomst te accepteeren. Nn moet ge tot uw eigen schade ondervinden, dat deze wissel geen waarde heeft, en mijn vader mij met recht verwijten doet, wijl ik den vermetelen moed heb gehad, om van een Wurtembergsch regiments chirurgijn een Duitschen dichter te willen maken!quot;

„Spreek zoo niet, Friedrich Schiller,quot; riep Streicher mot

1) Schiller's Beziehnngen zu Aelteren, Geschwistern und der Familie Wol-zogen. Stuttgart. Cottascher Verlag. 62. — 68.

23

vuur; „uwe woorden zijn lasteringen, en geheel Duitsch-land zou verstoord op u zijn, zoo het die hoorde!quot;

„Maar geheel Duitschland zal zich wél wachten, mijne schulden te betalen. Zoo ik, die met heilige, trouwe opoffering, met vreugde bereid ben mijn geheel bestaan aan den dienst van het vaderland te wijden, en al mijne geestkrachten en talenten tot zijn nut, zijn leering en genoegen te geven — zoo ik van de Uuitsche natie wilde eischen dat ook zij mij een offer bracht, ja dat slechts ieder, die mijne treurspelen gelezen of gezien heeft, mij hiervoor één groschen leergeld, één groschen kijkgeld betaalde, zou iedereen loochenen dat hij mijne tragediën gelezen of gezien heeft, en zich schouderophalend afwenden van den bedelaar, die van het publiek nog iets' anders verlangde dan zijn handenklappenden bijval en zijn vluchtig vermaak. Ach, vrienden; ik ben zeer ellendig, zeer verslagen, want weet, dat dit niet de éénige groote schuld is, die mij plaagt. Er waren nog andere zielen, die op mijn dichttalent hoopten en vertrouwden, en zich door de „Rooversquot; lieten verleiden. Mijn edele vriendin, mevrouw von Wol-zogen, die den balling, toen hij uit Ludwigsburg gevlucht was, op haar landgoed Bauerbach een wijkplaats verleende, heeft nóg meer gedaan dan dat. Zij heeft mij, — toen ik na zeven maanden haar fraai Tusculum verliet, om verder de wereld in te gaan, — tweehonderd gulden geleend, welke ik plechtig beloofd heb, haar binnen een jaar terug te geven. Dat jaar is om; mijn edele vriendin heeft vast oj) mijn woord gerekend, want zij heeft deze som noodig voor de noodzakelijke aflossing eener hypotheek, die op haar landgoed ligt, en ik ben niet in staat mijn woord te vervullen. Ik moet het mij laten welgevallen, dat ze mij voor een afzetter, een bedrieger houdt, die haar met ijdele beloften van haar have en goed beroofd heott.quot;'

„Dat zal mevrouw von Wolzogen niet denken, want zij kent u!quot; riep Streicher.

„Zij zal het evenmin denken als ik het doe,quot; zei Oswald Schwelm zacht; „niet gij hebt schuld dat ge in geldelijke ongelegenheid zijt, en uw nood beschuldigt niet u, maar het Duitsche publiek, de Duitsche natie, die haren dichter gebrek laat lijden, terwijl zij opgetogen is over uwe werken; de Duitsche natie, die wél lauweren schenkt en kran-

24

sen vlecht, maar niet weten wil dat men van lauweren niet leven kan, en kransen den dichter niet baten, zoo men hem ook niet de plaats bereidt, waar hij op zijn gemak de Muzen verwachten, — en rusten kan op zijne lauweren. Ach, Friedrich Schiller, als ik zoo zie,quot; hoe gij, een der edelste en verhevenste dichters, — hoe gij u door nietigen en erbarmelijken geldelijken nood moet laten plagen, dan vloeien mijne oogen over van droefheid, niet wegens u, maar wegens het Duitsche vaderland, dat zijne edelste zonen verloochent, terwijl het den vreemde huldigt, en met ophef iederen Italiaanschen kwakzalver ontvangt, die wel de goedheid wil hebben hier te komen, om voor zijn afgezaagde kunsten zijn beurs met het Duitsche geld le vullen.''

„Neen, neen, dat niet!quot; riep Schiller heftig: „Gij moogt het Duitsche vaderland niet verachten en versmaden, want 't is mij het hoogste en heiligste wat op aarde bestaat. Gelijk een echte, trouwe zoon nooit zijne moeder smaadt, — zelfs schoon hij meent dat zij onrechtvaardig jegens hem is geweest, — zoo mag ook de trouwe zoon van Germanië deze verhevene moeder niet schelden, maar moet haar met onveranderlijke, teedere liefde verkleefd en onderdanig blijven, al mocht zij hem niets willen bewilligen dan een wieg en een graf. Gelijk wij zeggen: „Wat God doet is welgedaan!quot; moeten wij ook zeggen; Wat Germanië doet is welgedaan!quot; Gelooft mij mijne vrienden, zoo ik het waarlijk verdien, en, — gelijk gij zegt en ik hoop,--waarlijk een dichter ben, — dan zal ook het Duitsche vaderland zich in liefde tot mij wenden, en mij voor het manna der poëzie, het brood des levens geven. Wien de goden den kus der onsterfelijkheid hebben geschonken, zullen de menschen niet laten verhongeren!quot;

„Amen,quot; zeide Streicher met een lichten zweem van spotternij.

„Ja, amen,quot; herhaalde Schiller glimlachend; „hetis goed, vriend Oswald dat ge door uwe vriendschappelijke verstoordheid den patriot in mij hebt opgewekt; want de patriot heeft mij nu over mijn nietigen aardschen nood heen-geholpen. O, vrienden, hebt slechts geduld en toegevendheid met mij. Alles zal wel beter worden, en zoo ik waarlijk een dichter ben, zullen de goden zich ook over mij

25

ontfermen, en de dag der erkenning en des roems zal voor mij komen! Maar voorwaar; nóg heb ik u niets aan te bieden dan de hoop. Een wissel op de toekomst is het éénige wat ik u, mijn goede Oswald, geven kan voor het kapitaal dat ge mij geleend hebt.quot;

„Deze wissel is in mijn oog de heerlijkste en schoonste munt,quot; zeide Oswald Schwelm hartelijk: „en het is waarlijk niet uwe schuld, dat mijn hardvochtige schuldeischer hem óók niet zoo wil beschouwen, maar betaling vordert voor het drukken der „Roovers.quot; Nu, spreken wij niet meer hiervan, en vergeef mij. Schiller, dat ik u door mijn komst verontrust heb. Maar ik dacht, zooals ik zeide, niet aan de armzaligheid van het Duitsche vaderland, maar slechts aan den Duitschen dichter, die voor dat vaderland de „Roovers,quot; „Friescoquot; en „Kabaal en liefdequot; heeft geschreven, en ik hoopte dat de bijval hem rijk had gemaakt. Geef mij de hand. Schiller, en laat ons afscheid nemen.

„En wat wilt ge doen, mijn arme vriend?' vroeg Schiller bewogen; ,,Zult ge naar Stutgart terugkeeren, waar de hardvochtige schuldeischer u bedreigt?''

„Neen,quot; antwoordde Oswald: „neen, ik zal niet naar Stutgart terugkeeren; want het bevel tot inhechtenisneming hangt daar boven mijn hoofd, als het zwaard van Damocles! Ik zal mij naar Karlsruhe begeven, waar ik een ouden oom heb, en ik zal trachten zijn hart te vermurwen. Rekommer u niet om mij, vriend, en moge de herinnering aan mij ook geen oogenblik de helderheid des geestes en de scheppingskracht der dichters verduisteren. Het zal' mij wel gelukken, mij er door te helpen. Voor ons prozamenschen houdt het toeval nog eerder een achterdeurtje open, waardoor wij den nood des levens kunnen ontwijken, terwijl gij, poëten, die steeds doordeope-ne vleugeldeuren der groote hoofdpoort in den tempel des roems wilt binnengaan, daar lichter door de boosaardige duiveltjes geplaagd en gekweld wordt. Adieu, vriend Schiller, vader Zeus blijve bij u alle dagen!quot;'

„Adieu, vriend Schwelm,quot; zei Schiller, hem de hand reikende en hem met een treurigen blik diep in het goede, open aangezicht ziende: „Ge wilt vroolijk schijnen, vriend; ge wilt mij uw angst en zorg niet laten zien. Maar ik zie achter den sluier, dien de vriendschap en uwe goed-

26

hartigheid over uw gelaat hebben gelegd,' en ik zie daar achter uw bekommerd gelaat een inwendigen angst, ü, mijne vrienden; ik ben toch een arm, beklagenswaardig mensch, en het baat niet, dat ik het mij verhelen, — en mij wapenen wil tegen deze bekentenis.quot;

„Neen, ge zijt een groot, een benijdenswaardig mensch,quot; riep Streicher in vervoering: „daaraan houden wij allen vast, en ook gij moet dat weten, en er met vreugde van doordrongen zijn. Gij bestijgt den berg des roems, en schoon ge ook thans nog in een wolk moogt staan, gij zult en moet er doorkomen, en later zal u zonneglans en heerlijkheid bestralen.quot;

„Ik wilde, vriend,quot; zeide Schiller, terwijl hij met een treurige glimlach op de asch in den kachel wees: „dat er thans reeds een weinig zonneglans ware, en men zulke dure kolen niet noodig had om zijn kamer te verwarmen. Maar geduld, geduld! Ge hebt gelijk, Andreas; ik stijg den berg op en sta in een wolk, en dus is't geen wonder, dut het mij onbehagelijk en koud is. Maar alles zal beter en fraaier worden, en ook mijne gezondheid zal zich versterken; de booze koorts en het hoesten zullen mijn vrije schreden naar boven niet meer hinderen en steenen aan mijne voeten binden, terwijl ik tot de goden wil opzweven. Vaarwel nu, vrienden! Mij dunkt dat mijn schrijltafel mij met verbaasden blik aanschouwt, en mij wil vragen, waarom ik haar nog niet mijn hulde heb gebracht.''

„Laat haar maar opzien en vragen,quot; riep Streicher: „Ge moogt haar tóch geen antwoord geven. Ge moet eerst, zooals een ander eerlijk menschenkind, het ontbijt nemen. Ga mede, Friedrich; wij willen ons in de herberg een ontbijt laten opdisschen. Eten moet de mensch en schoon ik ook, helaas, niet zooveel heb om den Cerberus der schuldeischers te bevredigen, kan ik evenwel voor ons drieën een ontbijt en een glas wijn betalen. Kom, Friedrich, maak spoedig een weinig toilet, en laat ons met vasten mannestap den grond en de aarde dwingen, ons te erkennen als hunne meesters.quot;

„Neen, goed, lichtzinnig wereld mensch,quot; zeide Schiller glimlachend: „neen, ditmaal blijf ik hier. Ik moet voort-werken aan don Carlos, die dag noch nacht mijn geest rust laat, en volstrekt geabsolveerd wil zijn!quot;

27

„Maar beloof mij ten minste, Frits, dat ge ontbijten zult vóór ge aan den arbeid gaat.quot;

„Dat beloof ik u! Ga nu, Andreas; want zie, de goede Schwelm houdt reeds de deur open, en wacht op u!quot;

III.

HENRIETTE VON WOLZOGEN.

„Ontbijten,quot; prevelde Schiller, toen de beide vrienden vertrokken waren. „O ja, het zou volstrekt geen slechte gedachte zijn, zich nu te laven met warme koffie, en daarbij versch, geurig wittebrood te eten. Maar dat kost te veel, en men moet óók tevreden zijn, als men slechts een teug frisch water een stuk grof brood kan hebben.quot;

Hij stond op en keerde naar zijn kamer terug, om zijn eerst zoo vluchtig moi'gentoilet te voltooien, den haarzak-in oide te brengen, en de eenvoudige en bescheidene kleederen aan te trekken, die zijn daagsche en Zondagsche kleeding waren, en wier kale mouwen van langen dienst getuigden.

Toen zijn toilet voleindigd was, nam Schiller de karaf, die nevens een glas op een blikken presenteerblad stond, ijlde met luchtige sprongen de trap af, en naar buiten op de groote plaats naar de fontein, om met den steeds kletterenden straal, die uit den open mond van een tragisch masker spoot, zijn karaf te vullen.

Dat was Schiller's eerste morgengang; eiken ochtend konden de bewoners van het huis den maseren, bleeken

• I • ty /

jongeling met zijn karaf naar de fontein zien gaan, en zagen zij met welgevallen, hoe hij met groote schreden op de plaats heen en weder ging, het hoofd achterover geworpen, de groote, blauwe oogen ten hemel gericht, en met volle teugen en hoog opgehevene borst de frissche morgenlucht inademende. Vervolgens, als hij zijn leden gerekt en uitgestrekt, de lucht ingeademd, en den hemel aanschouwd had, ging hij weder naar de fontein, nam dc karaf, die reeds lang van het bronwater overstroomde,

28

en ijlde er mede in huis, de trap op en weder naar het enge, armoedige kamertje.

Maar hij bracht toch den hemel en de frissche morgenlucht van buiten met zich binnen, en zijn ziel was vroolijk en gesterkt tot poëtische scheppingen.

Ook heden was het hem wèl geworden in de frissche morgenlucht, en toen bij het eerste glas frisch bronwater gedronken, — en bierbij uit de kast in den muur eenig wit brood en boter gehaald, en dit op en neer gaande verorberd had, — scheen het hem goed en behagelijk te worden, want een zachte glimlach gleed over zijn aangezicht, en zijne oogen straalden helder.

„Hoe rijk is toch hij, die weinig behoeften heeft,quot; zeide hij zacht voor zich; „en hoe vrij verheft zich de geest, wieh nietige aardsche ijdelheid de wieken niet verlamd heeft. Komt tot mij, muzen en gratiën; houdt vriendelijke wacht aan mijn schrijftafel en bestuurt mijne hand, opdat zij niets schrijve, dan wat u bevalt!quot;

Hij wierp zich haastig op den stoel voor de schrijftafel, nam de pen, doorliep met een vluchtigen blik het gisteren 't laatst geschrevene, en voltooide nu met snelle trekken bet laatste, groote tooneel van het derde bedrijf van zijn nieuw treurspel „don Carlos.quot;

„En nu verlaat mij!quot; reciteerde Schiller, terwijl hij zijn pen met bevende snelheid over het papier joeg, en vervolgens met geheel veranderde stem voer hij voort: „Kan ik bet met één vervulde hoop, — dan is deze dag de schoonste mijns levens Iquot; En weder met de eerste stem voegde hij er bij; „Hij is geen verlorene in het mijne!quot; —

„Ja,quot; riep Schiller nu geheel luid, terwijl bij de pen wegwierp: „ja, hij is ook geen verlorene in het mijne, en er zal een dag komen, dat ik met voldoenig en vreugde aan dit uur zal denken, dit uur, waarin ik het grootste en moeielijkste voor een dramatisch dichter; hetslottoo-neel van het derde bedrijf eener tragedie geschreven heb. O, gij muzen en gratiën, die ik lot mij heb geroepen, — hebt ge aan mijn roep gehoor gegeven, zijt ge mij nabij geweest, en hebt ge mij gezegend tot dichterlijke handeling én gestalten? Ik heb immers heden morgen reeds mijn menschelijk oiïer gebracht aan smart en kwelling, ik heb den tranendoop weder op mijn arm hoofd ontvangen. Dus

29

zegent mij hiervoor met uwe gunst, muzen en gratiën, en laat mij hopen dat de tranen van den mensch wederom de nieuwe doop des dichters waren! Ja, ja, ik gevoel het hier in mijn eigen geweten; ik hen een dichter, en dit nieuwe werk zal er getuigenis van geven voor de wereld en de menschen, en —quot;

Een kreet van verrassing of van schrik klonk eensklaps van zijne lippen, en hij staarde naar de deur, die zich juist had geopend, en waarin een dame, geheel in een reispels gehuld, het gelaat geheel overschaduwd dooreen pelskap, verschenen was.

„Mevrouw von Wolzogen!quot; riep hij opspringende: „Is het mogelijk, zijt gij het, zijt ge het werkelijk?quot;

Hij ijlde op haar toe, nam hare handen, en toen haar innige en treurige blik den zijnen ontmoette, zonk hij plotseling voor haar neder, legde zijn hoofd tegen haar knie, en weende bitterlijk.

„Ach, mijn vriendin, mijne moeder, dat wij elkander zóó moeten wederzien! Dat ik mot zulk een schaamte en berouw voor u in het stof moeten liggen!quot;

„En waarom. Schiller?'' vroeg mevrouw von Wolzogen, met haar zachte, vriendelijke stem: „Waarom ligt ge in het stof voor mij, en wat beteekent dit berouw? Stil, stil, antwoord nog niet mijn arm kind. Luister eerst! Ik kom tot u om geen andere reden dan om u te zien. Het kwam mij onmogelijk, onnatuurlijk voor, Mannheim door te reizen, zonder mijn vriend, mijn zoon, mijn Friedrich Schiller te zien. Mijn zuster, die in het Meiningensche woont, is plotseling zwaar ziek geworden, en roept mij met angstig verlangen tot zich. Nu, ik volg haren roep; want nog niemand heeft tot Henriette von Wolzogen geroepen, of haar hart heeft die roepstem verhoord. Dus heb ik den geheelen nacht gereden, en zal nu ook aanstonds weder verder rijden. Ginds aan den hoek wacht het rijtuig; ik heb naar Schiller's woning gevraagd, en nu ben ik hier en vraag u, Friedrich Schiller: wat moet het be-teekenen, dat ge geheel verstomd zijt, en mij volstrekt niet meer geschreven hebt? Dat moet ik weten, en ik ben hier eenig om deze ééne vraag te doen: Schiller, hebt ge uwe vriendin in Bauerbach, — hebt ge mij, die uw vriendin, uwe moeder was, — hebt ge mij \ ergeten ?quot;

30

„O neeu, neen,quot; riep hij smartelijk, terwijl hij opsprong, en beide armen met innige teederheid om den hals van mevouw von Wolzogen sloeg, en haar vast tegen zich drukte: „Nooit zou ik uwe goedheid, uwe grootmoedigheid en vriendschap kunnen vergeten! quot;Maar begrijpt ge dan niet, vriendin, dat uw laatste brief een schrikkelijke uitwerking op mij maken, — mij tot wanhoop brengen moest?quot;

„Zie nu, zie den dichter, die dadelijk in vuur ontvlamt, als wij, prozaïsche aardsche kinderen, met een practische vraag aankomen ; als wij tot onze eigene smart er aan moeten herinneren, dat, helaas, niet voor ons allen ambrozijn uit den hemel valt om ons te spijzen! Maar ik dacht het wel, dat de wilde knaap weder woedde tegen zijn eigen vleesch, en geheel wanhopig was tegen zijn lot. Juist daarom ben ik hier, om u te zeggen. Schiller, dat ge beter moet denken van mij en van u zeiven, en niet de edele vriendschap vermengen met het onedel metaal, dat schrandere menschen wel is waar de zenuw des levens noemen, maar dat gelukkig niet de zenuw der vriendschap is, en —quot;

„O, mijn vriendin, zoo ge wist.quot; —

„Stil, ik ben nog niet ten einde met mijn philippica, welke ik op dezen nachtelijken rit zoo recht op mijn'gemak bedacht heb, en die ik nu, zoo niet aan den man, toch aan den dollen, trouwe loozen knaap wil brengen. Neen, Friedrich Schiller; is het mogelijk dat uw hart zou kunnen verstommen en vergeten, en ontrouw worden aan zijne herinneringen? En waarom? Wijl de arme,moederlijke vriendin haren jongen vriend vertrouwelijk heeft geschreven, dat zij in geldelijke verlegenheid is, en 't haar aangenaam zou zijn, zoo hij van de som, welke zij hem geleend heeft, ten minste een gedeelte terug kon betalen. ICn wat antwoordt hierop de vriend? Niets, volstrekt niets! Hij werpt den brief der vriendin in het vuur, en—quot;

„In het vuur zijner pijn, zijner wroeging,quot; viel Schiller haar levendig in de rede: „Hij zweeg, wijl het zijn hart verscheurde, ook slechts één oogenblik op de lijst te staan dergenen, die jegens u bedriegers zijn geworden. O, mijn lieve, dierbare vriendin, — o, gij, voor wie ik mij in 't binnenste mijns harten gevoel als een teedere, gehoorza-

■31

me zoon, overweeg toch in uw teedere vrouwenziel, of het mij niet tot wanhoop moest brengen, jegens u, ontrouw aan mijn woord te worden. Ge hebt mij, in vertrouwen op mijne eerlijkheid, een aanzienlijke som geleend, — te aanzienlijker, daar gij zelve niet rijk zijt, en het geld zelfs van een jood moest leenen. Ik gaf mijn plechtig woord van eer, dat ik de geleende som in den loop van een jaar terug zou betalen, en nu is dit jaar om; nu dringt de Jood Israël, na zoolang geduld te hebben geoefend, op betaling aan, en nu ge mij dit meldt en mij met zacht verzoek aan mijne belofte herrinnert, — nu gevoel ik met schaamte en woede, dat ik jegens u ontrouw aan mijn woord, — een eerlooze moet worden, en daarom, — ach, de ellendige menschelijke natuur, die zóó lafhartig is, dat zij haar eigen onmacht niet in 't aangezicht mag zien,— daarom zweeg ik. Maar begrijpt ge het dan niet,gij, mijn zoo sterke, fijngevoelige vriendin, — begrijpt ge dan niet, dat mijn zwijgen voor mij zeiven een smart, een foltering was? O, hoe gaarne zou ik in de bedruktheid mijns harten, in de behoefte aan vriendschap, tot u, mijn dierbaarste, gevlogen zijn, zoo niet juist het schrikkelijk gevoel mijner onmacht om uwen wensch te vervullen en mijne schulden af te doen, mij teruggeworpen had. De gedachte aan u, die mij altijd zoo veel vreugde schonk, werd mij door de herinnering aan mijne onmacht een bron van foltering. Zoodra uw beeld voor mijn ziel kwam, stond ook hetge-heele beeld van mijn ongeluk voor mij. Ik vreesde u te schrijven, wijl ik u niets, altoos niets dan het eeuwige: „heb geduld met mij,quot; schrijven kon.quot; ^

Hij legde zijn hoofd op de knieën van mevrouw von Wolzogen, en barstte in luid weonen uit. Maar zij boog zich tot hem neder, en met zacht geweld drong zij hem van den grond op te staan.

„Op, Schiller, het hoofd omhoog. U betaamt het niet te wanhopen en te klagen, gelijk andere menschenkinde-ren, die in ellende zitten. Uw plicht is het, het lastig gewormte der aardsche zorgen te vertreden onder uwe voeten, die naar den Parnassus stijgen.quot;

1} Schiller's eigen woordou. Zie: Schiller's Beziehungen zu Aeltern, Cxeschwistern und der Familie von Wolzogen. Stuttgart, Cott'soher Verlag, o. 450.

32

Maar dit gewormte ligt niet aan mijne voelen; het gonst om mijn hoofd, het maakt mij dol in de hersens, en ik ben verloren, reddeloos verloren als dat zoo voortgaat! Ik moet het u zeggen, ik moet het in uw edelmoedig, verschoonend hart roepen, en ge moet de waarheid hoo-ren die luidt: Ik kan u thans onmogelijk iets van mijn schuld voldoen. O, het is schrikkelijk dat ik dit zeggen moet, maar schamen mag ik mij niet, want 't is het lot Men is er niet strafbaai voor, dat men ongelukkig is ) . En men is niet ongelukkig wijl men geen geld heeft,' zei'mevrouw von Wolzogen glimlachend: „men is gehinderd en gebonden als een jong vurig paard, dat in vollen galop over een vlakte of berg wil rennen, maar hierin door den bedwingenden, strakgehouden toom weerhouden wordt. Maar, mijn vriend; men is niet ongelukkig en wanhoopt niet. Met de sterkte van den moedigen wil en de energie van de scheppende kracht, heit men zich om-boog verbreekt de teugels, en maakt zich vrij door zich zeiven. Zelfs de gevleugelde Pegasus draagt een teugel en moet dien dulden, — maar de dichter, die den teugel be-stuurt en leidt, deze is vrij! Vrij om opwaarts te zweven naar den Parnassus, op den rug van bet gevleugelde paard, en hoe booger bij komt, des te lager verdwijnt de aarde en wijkt terug met al haar aardschen nood. Daarom den blik opgeheven, Friedrich Schiller; opwaarts naar den Pai-nassus,^Dwaar de gouden roem en de onsterfelijkheid des

dichters u verwachten!quot; o u-n

Woorden, fraaie, bemelsche woorden, nep bchiller, met smartelijke woede: „O, er was een tijd, toen mij de hoop op onsterfelijken roem evenzeer gestreeld beeft, als de galanterie aan eene vrouw. Thans is mij alles onverschillig, en ik schenk u mijn dichterlijken lauwer voor den eersten hoeuf d la mode, en sta u mijn tragische muze ai als stalmeid, zoo ge vee houdt.¹) Hoe klein en jammerlijk is toch de hoogste grootheid eens dichters bij de gedachte, o-elukkig te leven. En ik ben zoo ongelukkig en zou gaarne al de groote aanwijzingen op toekomsligen roem voor

¹

' 2) Schiller's eigen woorden. Zie: Schiller's Beziehungen. S. 416.

Hó

een deugdelijker! wissel van honderdduizend gulden geven, en —

„Zwijg!quot; riep mevrouw von Wolzogen schier gebiedend ; „Gij lastert u zeiven. Maar uw hart weet Goddank niets van hetgeen uwe lippen zeggen, en de lasteringen, welke de toorn u ontrukt, vormen een taal, die slechts uw verbeelding, — doch niet uw geest, kent en verstaat. Ik heb u straks gezegd, dat het u niet betaamt, op den grond te liggen. Nu echter moest ik zeggen: Op de knieën, Fried-drich Schiller; op de knieën en smeek uw eigen genius, dat hij u de zware bezondiging, welke ge met woorden tegen hem begaan hebt, moge vergeven.quot;

„Vergeving,quot; steunde Schiller; „O, mijn viiendin, mijne moeder, u smeek ik om vergeving. Ik ben een misdadiger, ben gelijk Petrus, die in de ure van angst en nood zijn eigen heer en heiland verloochent, en ik hoon datgene, wat mij toch het heiligste en grootste op aarde is. Heb toegevendheid en geduld met mij! Alles zal wel beter worden! Uit de onrustig woelende en gistende most, die tot niets deugt, zal toch mettertijd een krachtige vurige wijn tevoorschijn komen, die anderen tot verkwikking en verheuging strekt. Neen, ik wanhoop niet aan mijn toekomst, en gij, die mij liefhebt, zult het óók niet, en —quot;

„En wij doen dit ook niet,quot; zeide mevrouw von Wol-zogen glimlachend: „O, wonderlijk, lief mensch! Gij zijt toch als de hemel, waar onweersstorm en zonneschijn, dreigende zwarte wolken en vroolijk blauw in snelle afwisseling elkander opvolgen. Straks wanhoop, toorn en woede tegen het lot, en nu weder vroolijke hoop en zegepralende moed. Weet ge, mijn geliefde jonge vriend, daardoor verkondigt zich het ware dichterlijke gemoed, en al hadt ge het nog nooit geweten dat ge een dichter zijt, in zulk een uur moest ge het ontwaren. Maar t/c, Friedrich Schiller, heb nooit, noch aan uw genie, noch aan u zeiven getwijfeld, en ben gekomen om u dit te zeggen, en de treurige wolk te verdrijven, welke het hatelijk geld tus-schen twee bevriende zielen wilde doen verrijzen. Neen, Friedrich; wij willen de zon onzer hartelijke vriendschap niet laten bewolken, en tusschen ons zal alles helder en licht blijven. Eerlijk, waar en oprecht willen wij jegens elk-Mühlbaoh, Duitschland in woeling en strijd. III. 3 v

34

ander zijn, maar niet verstommen en het woord van deelneming terughouden, zoo wij elkander ook niet altya kunnen verleenen, wat de een van den ander verwacht. Ik weet dat ge in verlegenheid zijt, en u menige ontbering moet opleggen, en ik kan u, in weerwil van al mijn vriendschap, tóch niet helpen en bijstaan. Ge weet, dat de Jood Israël het geld verlangt, dat ik van hem geleend heb en het ligt tóch niet in uw macht het mij te geven' hoezeer dit voor mij onaangenaam en voor u smar-teliik is. Maar willen wij, wijl wij behoeftig zijn, ons nu ook nog arm maken¹/ Willen wij, wijl wij^geen geld hebben, ook geen vriendschap meer bezitten?quot;

„Neen, mijne lieve, mijn groote, mijn goede mevrouw, riep Schiller met een van vreugde stralend aangezicht: neen; wij willen ons aan de vriendschap ophelien en troosten, en zij zal ons eene vergoeding zijn voor al het overige! Ach, hoe arm en behoeftig zou men toch zijn in het bezit van millioenen, als men de vriendschap en liefde ontberen moest. Ik ben rijk, want ik heb dierbare

vrienden.quot; . . ₁,

En hebt misschien behalve uwe vrienden nog liet heerlijk bezit eener geliefde, nietwaar'? Aha! Friedrich, hoe allerliefst bloost ge, en hoe verlegen is uw blik! Uus verliefd, reeds weder verliefd? Maar op wie, mijn dichter, — op eene of op twee? En heet de schoone Marga-

rethe, of Charlotte, of Laura, of' - ,, , , ,

Genoee, om Godswil genoeg,' nep Schiller lachend. ,dè schoone heet: de Ikfde, en ik zoek haar hier en ginds, en geloof haar hier en ginds te vinden, op elk edel en schoon vrouwengelaat, dat zich tot mij wendt met het beminuelijke lachje der onschuld en de waardigheid der schoonheid. Mijn hart is wijd open, om er de helde als een zegevierende koningin te laten intrekken, en bezit te nemen van den troon der schoonheid, — van den troon, dien ik haar in 't heiligdom mijns harten heb opgericht, nevens het altaar der vriendschap, waarop (jij zetelt, mijn dierbare mevrouw Wolzogen, mijn tweede moeder. U, hoe dank ik u, dat ge gekomen zijt. Den last der schaam-te en vernedering heeft uw zachte, liefderijke hand nu van mij ziel gewenteld, en ik gevoel mij licht en vrij, en kan nu zonder berouw en toorn over deze heiüooze

35

geldelijke aangelegenheid met u spreken. Neen, neen, weiger het mij niet, dierbare, maar laat mij spreken, opdat alles helder worde tusschen ons. Luister! Ik ben schier het geheele vorige jaar ziek geweest. Een eeuwig knagend hartzeer, — de onzekerheid mijner uitzichten, — verhinderden mijne herstelling. Dit alleen is de oorzaak, dal zoovele mijner plannen verijdeld zijn, en ik niet zooveel kon werken en verdienen als ik hoopte. Maar thans zijn mijn ontwerpen gemaakt, en wel met rijp, volkomen overleg. Zoo ik thans niet op mijn weg verontrust word, is mijn toekomst verzekerd. Ik kom tot orde, en zal in staat zijn tot den laatsten penning te betalen. Ik moet thans slechts lucht hebben, tot mijne zaken aan den gang zijn; zoo ik thans verlamd word, ben ik voor altijd verlamd. In deze week kondig ik een tijdschrift aan, de Rijnsche Thalia. Ik geef het uit bij inteekening, uit vele plaatsen is mij hiertoe de hand geboden, en mijne verwachtingen zijn uitmuntend. Dit tijdschrift zal gelukken, het zal mij een bepaald jaargeld opbrengen, waarvan ik leven kan; van de opbrengst mijner tooneelstukken zal ik dan mijne schulden betalen, en in de eerste plaats mijn schuld aan u, mijn dierbare, lieve vriendin. Ik geef u dus plechtig de stellige verklaring, dat ge vóór het einde van 't volgend jaar in termijnen geheel afbetaald zult worden, en ik zal u drie wissels teekenen, welke ik zeker op den bepaalden vervaltijd zal voldoen. Glimlach niet ongeloovig, mijn dierbare, maar reken op deze verzekering. Ik weet zeker, dat God mijn gezondheid voor dit edele doel sterken zal.quot; ¹)

„Mijn vriend,quot; zei mevrouw von Wolzogen bewogen: „moge God u sterk, gezond en krachtig maken; niet opdat ge mij de kleine schuld betaalt, maar opdat ge de groote schuld betaalt, welke gij jegens de wereld hebt. Want gij zijt aan de wereld schuldig, dat ge haar bedeelt van het groote kapitaal poëzie en geest, 't welk God u heeft toevertrouwd als het talent, dat vruchten moet dragen tot vreugde der menschen, en u zeiven tot eer en roem. Het is een heilige en gewichtige roeping, waartoe God u heeft uitverkoren. Gij moet de menschheid voor-

¹

Schiller's eigen woorden aan Henriette von Wolzogen. Zie: Schiller's Beziehungen. S. 452.

36

gaan als haar dichter en priester; ge moet al hare smarten en kwalen uitstorten in woorden en klachten, en ze toch óók voor haar verheerlijken tot zegen en tot vruchtdragende geestvervoering. Denk steeds aan deze uwe verhevene en heerlijke i-oeping, mijn vriend; en als aardsche zorgen om uw hoofd gonzen, bekommer er u evenmin om, als de leeuw dit doet om de vliegen die om zijne manen spelen, en welke hij met één slag van zijn geweldigen klauw verdrijven kan, als hij 'tder moeite waard acht. En thans, nu wij ons verklaard hebben, en weder weten wat wij voor elkander zijn en altoos zijn zullen, nu is mijn tijd verstreken en moet ik weg, want mijn zieke zuster verwacht mij. Vaarwel, Friedrich; geef mij nog eens de hand, en zoo, onze handen trouw en vast ineengeslagen, laat ons elkander trouwe vriendschap^beloven, trouwe vriendschap, die nooit verstomt en zwijgt, maar altoos aan de zusterziel moet zeggen, wat haar bedrukt of verheugt.quot;

„Zoo zij het!quot; riep Schiller op innigen toon; „trouwe vriendschap, die nooit verstomt en zwijgt. Ik zal mij zoowel in goede als kwade dagen steeds tot u wenden, mijn tweede moeder en vriendin, en ik bezweer u nu ook : twijfel nimmer aan mij. Gij waart en zijt mijn hart steeds even dierbaar, en zult het eeuwig zijn. Ik kan nooit trouweloos jegens u worden, maar omstandigheden en het lot kunnen soms de buitenzijde onkenbaar maken. Onttrek mij dus nooit uwe liefde. Ge moet en zult mij nog volkomer leeren kennen, en misschien bemint ge mij dan nog een weinig meer. Laat niets een vriendschap storen, die⁵ zoo zuiver, zoo innig onder Gods oogen gesloten werd, ¹) en wees verzekerd, ik zal u altoos met de tee-derheid van een zoon beminnen, schoon ge mij niet veroorloven wildet, in waarheid uw zoon te zijn. Ik doe u deswege geen verwijt, vriendin, want ik weet, gij hadt gelijk. Ik sta nog aan het begin mijner loopbaan, en mag het nog niet wagen, de hand uit steken naar eene vrouw, die ik bemin!quot; .....

Henriette van Wolzogen glimlachte, en terwijl zij zacht

¹

Schillers eigen woorden aan Henriette von Wolzogen. Zie: Scliiller s Beziehungen. S. 455.

37

haar hand op Schiller's schouder legde, zag zij hem met een vriendelijk hoofdknippen diep in de groote blauwe oogen.

„Naar eene vrouw, die ge bemint?'' fluisterde zij: „Beken het slechts u zei ven, lief groot kind; de éènige vrouw welke gij bemint, is nog niet gevonden, en voorloopig speelt uw hart nog blindemannetje met alle schoone en jonge vrouwen. Mijn dochter Charlotte is schier weêr vergeten, wijl de scnoone mevrouw Visscher zulke traaie oogen heeft, en zoo vroolijk en aangenaam weet te babbelen. Ook is er de schoone Margaretha Schwan, welke de dichter Schiller zekerlijk thans alléén en uitsluitend beminnen zou, indien zich niet tot zijn geluk of ongeluk, sinds eenige weken te Mannheim de jonge mevrouw Gharlotle von Kalb ophield. Zij is wel is waar niet eigenlijk schoon, maar zij heeft oogen die als een krater van hartstocht gloeien, en hare woorden zijn vlammende vuurpijlen van vervoering. Dat verrukt voorwaar deze jongen poëet, en hij staat als Hercules op den tweesprong tusschen Margaretha en Charlotte, en zal ten laatste, wijl hij niet weet of hij zich rechts of links moet wenden, regelrecht voorwaarts gaan, en verder zoeken naar de vrouw, welke hij beminnen mag. Vaarwel, mijn Schiller, trouwe vriend, ontrouwe minnaar! Vaarwel!quot;

Zij wierp hem met de hand een laatsten afscheidsgroet toe, en verliet haastig de kamer. Fried rich oogde haar met verwarden, verstrooiden blik na.

„Zou zij gelijk hebben?quot; fluisterde hij; „Is het dan werkelijk zóó met mijn hart gesteld, dat het steeds slechts gloeiend aanvat, om weder los te laten? Ach, raadselach tig leven, waar is voor mij de oplossing? Heb ik dan werkelijk reeds bemind, en is mijn hart zóó trouweloos, dat het niet vast kan houden?quot;

Hij ging met haastige schreden in zijn kamertje heen en weder, het voorhoold bewolkt, de blauwe oogen op zijn borst gericht, als wilde hii de verborgenheden zijns harten ontraadselen.

„Neen,quot; zeide hij na een pauze; „neen, ik ben niet trouweloos. Ik zal in liefde eeuwig en altoos vasthouden wat zich in liefde tot mij neigt. Maar dat is het juist! Ik heb nog geen vrouw gevonden, die mij beminnen wilde of kon,

38

Mijn hart verlangt vurig naar deze zoete wederkeerige wisseling van gevoel, — en geheel nieuwe bronnen van geluk, van bezieling, van poëtische scheppingskracht zouden zich voor mij openen, als de zoo vurig verlangde, zoo dikwert geroepene vrouw, die mij beminnen kon, zich eindelijk aan mijn blik mocht aanbieden! Maar het schijnt dat de arme, leelijke en onhandige dichter Friedrich Schiller zulk een geluk niet waardig is, en hij er in berusten moet slechts, — evenals Mozes het beloofde land, — do liefde van verre te aanschouwen, en te sterven zonder te zijn ingegaan in hare heilige tempelhallen.quot;

Hij wierp zich zuchtend op den stoel voor zijn schrijftafel, en legde zijne handen voor zijn trillend, smartelijk bewogen aangezicht. Maar spoedig liet hij langzaam zijn handen weder nederglijden, en schudde krachtig zijn hoofd.

„Weg met de teergevoeligheid,quot; zeide hij schier toornig: „men moet zich op aarde gewennen gelukkig te zijn, ook zonder geluk ; en al heb ik geen geliefde gevonden, ik heb toch vrienden, die mij beminnen, en de vriendschap eener edele ziel kan ons wel troosten wegens de geweigerde liefde van een misschien onstandvastig hart. Want hij, die ook slechts ééne ziel de zijne noemt op aarde, is hoog gezegend, en zit aan de ronde tafel der goden. Mijn Posa, van u wil ik leeren, en in u wil ik mijn eigen gewaarwordingen overgieten. Gij hadt op aarde slechts één vriend, en de liefde, welke gij aan geene vrouw kondt wijden, schonkt gij aan de menschheid, schonkt gij aan uw volk. Zoo wil ook ik mijn hart wijd openen voor de geheele menschheid, en er zal eene vrouw zijn, welke ik bemin boven alle vrouwen, en deze vronw zal Germaniaheeien\ Haar wil ik dienen en toebehooren, haar beminnen zoo lang ik leef. Hoort mijn eed, muzen en alle goden! Ger-mania heet mijne geliefde. Haar dichter wil ik zijn en haar knecht, haar wil ik knielend aanbidden, haar wil ik hemelhoog verheffen, en haar zal ik nooit trouweloos worden, want haar behoort het heiligste gevoel mijns harten en tevens mijner ziel. En nu, Friedrich Schiller, verman u en wees sterk en verheugd. Ge zijt Germania's geliefde en tegelijk haar zoon; wil dus slechts wat groot en goed is scheppen, uw leven lang, tot eer en vreugde van de geliefde en moeder! De pen in de hand, Friedrich Schil-

89

Ier. Zij is het zwaard, waarmede gc strijden moet en overwinnen zult!quot;

Hij nam de pen en hief haar ten hemel; zijn oog straalde van geestvervoering en op zijne glimlachende lippen zweefde een stil gebed.

De pen zonk neder op het papier, en de muzen bogen zich over den dichter en lonkten hem liefderijk toe.

IV.

LEED EN VREUGDE.

Hoelang hij zoo gezeten en geschreven had, wist hij niet ; hij wist slechts dat het gelukkige oogenblikken van scheppen en dichten waren geweest, wist slechts dat zijn hart vol zaligheid, zijn ziel vol geestvervoering was, en al dit verheven gevoel zich moest en kon uitstorten in woorden. Hij gevoelde zich als een god in scheppende kracht; schiep uit den ether zijner verbeelding menschen, die voor hem wandelden, voor hem leefden en leden. — Maar ach, uit de reine hoogten der poëzie zou de dichter spoedig weder nederstijgen tot de stoffige aarde, en 's levens nood zou hem spoedig weder afroepen uit de heldere sferen van zalige, dichterlijke aanschouwing.

Zijn deur werd heftig opengerukt, en Oswald Schwelm stormde buiten adem en bleek binnen.

„Om Godswil, Schiller, help mi]! Ik heb hem herkend! Hij kwam juist in de straat, gevolgd door twee gerechtsdienaars !quot;

„Wie? Van wien spreekt ge? Wie vervolgt u?quot; riep Schiller, van zijn schrijftafel opspringende.

„Mijn hardvochtige schuldeischer uit Stutgart. Iemand moet hem verraden hebben dat ik mi] hierheen, naar Mannheim heb begeven, en nu is hij mij met zijn bevel van gijzeling gevolgd, en wil mij hier gevangen laten nemen. Dit werd mij duidelijk, toen ik hem haastig met de twee politiedienaren de straat zag ingaan. Maar ik hoop.

40

dat hij mij niet gezien heeft, en dus ben ik haastig hierheen geijld en bid u nu, Scliiller, red mij voor mijn vervolger, voor mijn onbarmhartigen sclmldeicher, bescherm mijn vrijheid, behoed mij voor de gijzeling!quot;

„Dat wil ik,quot; zeide Schiller met beraden, tartend gelaat, en zijn gestalte richtte zich hooger op, en hij hief de hand op, alsot hij den onzichtbaren vijand bedreigde: „Gij zult om mijnentwille niet nog meer lijden, en uwe vrijheid zal men u ten minste niet ontrooven.quot;

„Stil, vriend, stil! Mij dunkt ik hoor iets de trap op-sluipen en buiten fluisteren. Verberg mij! Om Godswil verberg mij, ot —quot;

Te laat! te laat! Daar eaat de deur open, endeonmee-doogende schuldeischer uit Stutgart treedt binnen, vergezeld door twee politiedienaren.

Schiller slaakte een toornigen kreet, en sprong als een getergde leeuw op den indringer toe, greep hem bij de borst, schudde hem en drong hem terug naar de deur.

„Wat wilt ge hier, mijnheer? Met welk recht dringt ge hier binnen, en waagt het mijnen drempel te overschrijden, zonder dat ik u hiertoe verlof heb gegeven¹?''

De man antwoordde op deze onstuimige vragen, welke Schiller met dreigenden blik, met gefronsd voorhoofd tot hem richtte, slechts met een stommen wenk aan de twee gerechtsdienaars, die nu met ernstig ambtsgelaat door de kamer traden, en Oswald Schwelm naderden, die zich in den uitersten hoek der kamer teruggetrokken had.

„Mijnheer Osward Schwelm, in naam van het Keur-vorsteiijk Hooggerechtshof van Mannheim nemen wij u in hechtenis, luidens dit bevelschrift, uitgevaardigd door de gerechtelijke overheid van het Keurvorsteliik gerechtshof te Stutgart, en op verzoek van den heer Richard overgedragen aan de Keurhaltzische rechterlijke overheden van Mannheim. Krachtens de wet en de rechten van deze stad nemen wij u in hechtenis, en eischen van u ons onmiddellijk en zonder verzet te volgen.quot;

„Gij hebt het gehoord, mijnheer Schiller,quot; zei de boekdrukker Richard met ophef: „ik ben in mijn volle recht hier binnen te komen, want hier bevindt zich mijn schuldenaar, dien ik in hechtenis wil laten nemen.quot;

„Neen, bloedzuiger,quot; riep Friedrich Schiller, woedend

41

slampvoelende: „neen! Ge zijl mei in uw volle reclit, maar in uw volle onrecht! Ge zijt een barbaar, wijl ge een mensch van zijne vrijheid wilt berooven, hoewel ge weet dat hij ii niets, volstrekt niets schuldig is!quot;

„Hij is borg gebleven voor een som van driehonderd gulden; deze som is opvorderbaar, en mijnheer Schwelm moet haar betalen, of naar de gevangenis gaan.quot;

„O God, sta mij bij,quot; riep Schiller, bevende van toorn, en doodsbleek van inwendige aandoening: „geef mij geduid, opdat ik dit gedrocht niet vermorzel en verpletier in de heilige kracht van mijn toorn. Ik wil gelaten zijn, ik wil mij vernederen, ik wil bidden en smeeken, want hel geldt het edelste en hoogste: hel geldt de vrijheid van een mensch! O wees volkomen gerust, vriend Schwelm, deze mensch zal zijn schandelijk voornemen niet uitvoeren; hij zal u hier in mijn kamer niet in hechtenis nemen. Deze kamer is mijn huis, mijn burg, en niemand mag het w^Tagen den burgvrede van mijn huis te storen. Eruit met u, onmeedoogende schuldeischer; eruit met u, dienaren der wel! Voor mijn deur kunt ge staan, en wachten als bloedgierige honden naar het edele wild, dat ge jaagt. Maar slechts als hij uit dezen gewijden kring treedt, eeist als hij dezen drempel overschreden is, eerst danquot; moogt ge uw hand leggen op het edele wild, eerst dan behoort het u! Eruit, zeg ik u, eruit! Mijn God, zoo uw leven u lief is, spoed u ! Ziet ge dan niet dal de heilige toorn der menschheid in mij oprijst? Gevoelt ge dan niet, dal mijne handen u zullen vermorzelen, zoo ge niet vlucht, niet dadelijk vlucht 1quot;

Hij hief zijne armen hoog op, balde zijn handen lot machtige vuisten, en zóó, met vlammende oogen, niet toornig gelaal, schoon door inwendige aandoening, wilde hij op deze mannen losvliegen, die Oswald Schwelm gegrepen hadden, en nu met volkomen verblufte en ontstelde gezichten Schiller aanstaarden.

Maar Oswald Schwelm had zich reeds van hen losgemaakt, greep met geestdrift Schiller's arm, en bad hern met zachte, dringende woorden, aan de Wel haar loop te laten, en hem aan zijn lol over te geven,daar het nu toch te laat was, hem er aan te onttrekken. En toen wendde hij zich tol de beambten, en verzocht hun de woordenen

42

beleedigingen te vergeten, welke de heer Schiller in zijn toorn had geuit, en zeide volkomen te erkennen, dat zij in hun recht waren; hij was dan ook bereid hen te volgen, en zich aan de harde noodzakelijkheid te onderwerpen.

Toen hij dit zeide, vloog een donkere gloed van toorn over Schiller's wangen, en hij sliet Oswald Schwelm, die de deur naderde, onzacht terug.

„Neen,quot; riep hij met luide, dreigende stem; „neen, ik sta het niet toe; ik laat niemand over dezen drempel! Zoo ge niet wilt heengaan zonder hem, welnu, dan moogt ge blijven mét hem, en mijn kamer, de kamervan een Duit-schen dichter, zij de gevangenis voor den edelen Duitschen man, die niets anders heeft misdaan, dan dat —

„Dan dat hij mij het geld schuldig is gebleven,quot; viel de heer Richard hem in de rede: „het geld dat hij mij reeds voor een jaar geleden moest betalen. Maar sinds eenjaar paait hij mij met ijdole beloften en nietige uitvluchten, en dit ben ik nu moede, en wil het mij niet langer laten welgevallen, maar er een einde aan maken. Gerechtsdienaren, doet nu uw plicht; neemt dezen heer in hechtenis, en stoort u niet aan de groote woorden van mijnheer Schiller. Hij is een dichter, en dichters nemen het zoo nauw niet met hunne woorden. Men moet ze maar laten praten, en er geen notitie van nemen. Voorwaarts nu, voorwaarts!quot;

„Neen, neen!quot; riep Friedrich buiten zich zeiven en bevende van toorn: „Hier, Oswald, houd u aan mij. Ge zult niet van mij gaan. Help, help!''

„Wat gebeurt hier, wie roept hier om hulp?' vroeg een zw^Tare mannenstem, en in de haastig geopende deur verscheen nu de breede, zwaarlijvige gestalte van een man in eenvoudige burgerkleeding, met een goedhartig, welwillend gelaat.

„Mijnheer Hölzel,quot; riep Schiller nu meer bedaard: „mijn brave huisheer, u zendt God. Ge zult ons bijstaan en helpen.quot;

„Waarmede? Wat is er?quot; vroeg Hölzel; „Ik kwam van den zolder voorbij uw deur, en hoor razen en schreeuwen, en mijnbeer Schiiler om hulp roepen. Ik moest dus wel komen, en vragen wat er te doen is?quot;

„En ik zal u antwoord geven, ik zal u zeggen wat er te doen is, lieve Hölzel,quot; zeide Schiller met flikkerende

43

oogen: „het zijn een onbarmhartige schuldeischer~ en ruwe gerechtsdienaren, die het wagen tot in mijn kamer een vriend van mij te vervolgen, die voor dezen zijn schuld-eischer uit Stutgart is gevlucht, om mijne hulp in te roepen! Van mij, die de ellendige, beklagenswaardige oorzaak van al zijn lijden en nood ben. Voor mij is de goede Oswald Schwelm wegens driehonderd gulden borg gebleven bij den boekdrukker, die mijn eerste werk, mijn „Roovers,quot; gedi Likt heeft. Wij hoopten destijds op'een schitterend succes; wij droomden dat de „Rooversquot; als een gouden zaadkorrel zouden zijn, waaruit een rijke oogst voor mij groeien zou. Wij hebben ons bedrogen, en mijn arme vriend hier, moet nu zijn dwaling met zijn vrijheid boeten.quot;

„Neen, dat zal hij niet,quot; zeide de heer Hölzel levendig, terwijl hij zijn breede hand met een krachtigen druk op Schiller's arm legde: „neen, ik wil het niet dulden, dat de goede vriend, die op uw toekomst vertrouwde, zich misrekend zal hebben. Gij weet het immers, mijnheer Schiller, ik ben nu eenmaal verzot op de „Roovers,quot; en zoo dikwijls het stuk hier te Mannheim gegeven werd, heb ik het gezien, en als een kind^eschreid om Ifïland, die zoo fraai Karei Moor voorstelde; en mijn hart opende zich van lust en vreugde wegens deze heerlijke kerels, deze roovers, en wegens Spiegelberger, die zijn hoofdman zóó teederlijk bemint, dat hij duizendmaal voor hem in den dood zou willen gaan. Ik wil u bewijzen, Schiller, dat ik geleerd heb van den edelen Spiegelberger, en datde grootmoedige rooverhoofdman mijn voorbeeld is. Ik ben wel niet rijk en mag mij niet, als ik geen geld heb, gelijk hij doet op den weg in hinderlaag leggen en den hoogmoedigen edellieden hunne schatten ontnemen; maar zóóveel geld kan ik toch nog bijeenbrengen, om een braaf man uit de verlegenheid te helpen, en den dichter der „Rooversquot; een dienst te bewijzen!quot;

„Wat zegt ge, mijn vriend?quot; vroeg Schiller verheugd: „Wat wilt ge doen?quot;

„Ik wil, met uw verlof, aan mijnheer Schwelm, — wiens familie te Stutgart mij zeer goed bekend is, en van wien ik overtuigd ben, dat hij 't mij terug zal geven. — ik wil hem voor twee jaren tegen billijke rente driehonderd gulden leenen, zoo hij ze van mij,wil aannemen,quot;

44

Ik neem ze met vreugde aan,quot; zei OswaldSchwelm, de hem gereikte hand van den bouwmeester Hölzel hartelijk in de ziine drukkende; „Ja, ik neem het geld met vreugde aan, en geef u mijn woord, dat ik het op den bepaalden tiid' behoorliik terug zal betalen.quot;

Ik geloot het,quot; zeide Hölzel trouwhartig; „want hij, die de uitgave der „Rooversquot; bevorderd, en er zijn geld voor gegeven heeft, is zeker een edel, goed mensch, en zal ieo-ens anderen geen bedrieger worden. Komt nu allen met mij naar beneden op mijn kanloor. Zaken raoeten ordelijk worden behandeld,quot; voer hij voort, terwijl hij glimlachend in de kamer rondkeek, waarin niets op zijn plaals stond, maar alles verward en ordeloos dooreen lag: ,Hier ziet het er juist niet zeer ordelijk uit, en mp dunkt dat er op deze tafel niet zooveel ruimte is, om de driehonderd gulden uit te tellen.quot; , , ,

„Dat. isquot; waar,quot; zeide Schiller glimlachend ; „maar bedenk, Hölzel, dat deze tafel bij mij nog nooit noodig heelt gehad zich zóódanig te schikken, dat er driehonderd gulden op geteld konden worden.quot;

Ik weet, helaas, al te wel, dat de heeren schouwburgintendanten den dichter Schiller niet zóó betalen als zij moesten!quot; riep Hölzel verachtelijk; „Hij geeft hun zijn heerlijke werken, en zij betalen er hem kruiersloon voor. Ze^0, mii, miinheer Schiller; is het werkelijk waar, wat mij gisteren de heer Schwan verhaalde; — heeft de heer intendant von Dalberg u voor uw treurspel „Fnosco wer-keliik een loon van acht Louis d'or gegeven?'

'ja, dat is waar, Hölzel, en ik kan u verzekeren, dat deze tafel, voor mijne drie tooneelstukken tezamen, nog niet onderden last van driehonderd gulden gezucht heelt. Dit moge mij in uw oog verontschuldigen wegens t geen ge hier zoeven vernomen hebt.quot; i a

,Er is geen verontschuldiging noodig,quot; zei Holzel goec -harliquot;; „K.omt, mijneheeren, laat ons naar beneden, en aan onze zaken gaan. Maar vooraf, mijnheer de drukkei der „Roovers,quot; — zend de gerechtsdienaars weg, w'antzij hebben hier niets meer te doen, en beleedigen met hunne tegenwoordigheid slechts het oog. Zoo! En nu willen wij het geld tellen, en het bevel van inhechtenisneming er voor inlossen.quot;

;45

„En de sclmldbekentenis voor u schrijven, waardige, edele helper in den nood,quot; zeide Oswald Schwelm, terwijl hij den drukker volgde, die voorafgegaan door de gerechtsdienaars de kamer reeds verlaten had.

Ook Schiller wilde hem volgen, maar Hölzel schoof hem rnet zacht geweld weder in de kamer terug. — „Gij behoeft niet met ons te gaan, mijnheer Schiller,quot; zeido hij: ,,Wat gaan den dichter onze zaken aan, en waarom wilt ge uw kostbaren tijd zoo nutteloos verspillen? Blijf hier; wij zullen met onze geldzaak wel buiten u klaar komen, en ik gun het den geldwolf van een boekdrukker ook niet, dat hij nog langer in uwe nabijheid blijve.quot;

„Mijn lieve vriend,quot; riep Schiller bewogen: „hoe edel en kiesch zijt ge, en hoe goed slaat het u, zoo zonder praal en ophef, geheel eenvoudig en stil, grootmoedig te zijn en weldaden te bewijzen. Ge hebt mij heden van een zwaren last bevrijd, en veel kommer en zorg van mijn ziel genomen. Ik dank er u voor, en zoo mijn volgend drama beter uitvalt en mij goed gelukt, moogt ge zeggen, dat gij er de oorzaak van zijt, en mij aan mijn werk geholpen hebt!quot;

„Een fraaie hulp, waarachtig!quot; lachte de bouwmeester: ,,lk kan wèl een eenvoudig huis bouwen, maar van uwe tooneelstukken versta ik niets; en niemand ter wereld zou mij gelooven, zoo ik zeide, dat ik Friedrich Schiller bij zijne treurspelen geholpen had. Nu, dat is ook niet noo-dig. Bewaar mij slechts een vriendelijke herinnering in uw hart, dat is roem genoeg voor mij; schoon ook de raenschen van een armen bouwmeester Hölzel niets anders vernemen.quot;

„Mijn vriend,quot; zei Schiller met ernstige, plechtige stem: „mijn vriend; zoo ik werkelijk een dichter ben, en de Duitsche natie mij misschien eens als haren dichter zal willen erkennen, beminnen en in eere houden, — dan zal zij ook aan u denken, dan zullen de menschen ook uw naam in goede gedachtenis bewaren. Want, wat een edel tnensch in goedheid en liefde een dichter beeft gedaan, is niet verloren, en kinderen en kleinkinderen prijzen hem voor zijn goede daad, alsof hij ze hun had gedaan, en noemen hem den weldoener der natie, wijl hij de weldoener van hun dichter is geweest. Dit moge uwe

46

belooning zijn, mijn lieve vriend. Ik wensch liet om uwent- en om mijnentwille. Ik ga nu, want mijn hart is tot tranen toe bewogen, en ik gevoel dat ze mij in de oogen willen komen!quot;

De heer Hölzel had de laatste woorden reeds niet rneer gehoord, maar was naar buiten gegaan, en had zacht de deur achter zich dicht gedrukt. Niemand zag de tranen, die thans uit Schiller's oogen vielen; niemand hoorde de zware zuchten, die uit zijn borst drongen; niemand was getuige, hoe de groote dichterziel in zich zelve worstelde met de vernedering, de zorgen en kwellingen van het aardsche leven; -- niemand hoorde de weemoedige klachten over den aardschen nood en de armoede, welke het eenige erfdeel der meeste dichters zijn! Maar Friedrich Schiller's vurige ziel verhief zich dra boven zulk een aardsch verdriet. De blik, die vol tranen op het tegenwoordige gericht was geweest, zag nu in de toekomst, hief zich op tot de lichte hoogten, waar in stralenden zonneglans de tempel des roems, in gouden schrift den naam van FRIEDRICH SCHILLER droeg!

.,Ik ben een dichter,quot; jubelde het luid in zijn binnenste: „een dichter, meer door Gods genade, dan het Vorsten en Koningen zijn Zoo hun de aarde behoort, mij behoort de hemel, en terwijl zij aan gouden tafels spijzen, eet ik ambrozijn, en drink nectar aan de tafel der goden! Wat deert het, of de dichters op aarde ook bedelaars zijn, of geld en goed en uiterlijke rijkdom hun ook ontbreken. Zij mogen zich deswege niet beklagen, want de goden schenken hun dit kapitaal van geest en poëzie, opdat het vruchten geve in hunne werken. En schoon de mensch ook soms honger lijdt, spijzen de goden den dichter aan hunne tafel op den hoogen Olympus!

Hieraan wil ik tot mijn troost denken, vervolgde Schiller luid: „en dit wil ik tot troost aan anderen zeggen. Ik wil er een gedicht over maken, en dat quot;zal heeten: De verdeeling der aarde!quot;

Hij naderde zijn schrijftafel, teekende met haastige trekken den titel in zijn dagboek op, en wilde zich toen weder aan zijn tragedie begeven.

Maar de Muzen, die, — door het gerucht van aardschen nood, en het gerei over aardsche goederen, uit de onthei-

47

ligde kamer des dichters gevloden waren, — de Muzen wilden zich nu niet naar zijn roepstem schikken, en der gedachten van den dichter ontbraken verhefline en bezieling.

Misnoegd wierp Schiller de pen weg, en sprong op. „Het gaat niet,quot; riep hij ; ,,ik heb het heilige vuur des hemels uitgedoofd met de tranen, welke het leed der aarde mij afperste, en alles is koud in mij, — koud en woest! Waar vind ik weder die heilige vonk, opdat zij mij de ziel ontgloeie en de verbeelding ontvlamme?quot;

„Bij haar!quot; riep het in zijn hart: „Bij Charlotte von Kalb. Ja, zij, — de lieve;, jonge vrouw met de vurige ziel, — zij zal mij weder opnieuw ontvlammen en bezielen. Zij verstaat zich op poëzie, en wat werkelijk schoon en groot is, vindt weerklank in haar hart. Ik wil tot Charlotte gaan! Ik wil haar de twee eerste bedrijven van mijn „Carlosquot; voorlezen, en aan hare vreugde zal zich het vuur mijner bezieling opnieuw ontsteken!quot;

Hij rolde haastig zijn manuscript te zamen, en nam zijn hoed. Geen blik sloeg hij in den kleinen, doffen spiegel, die bestoven aan het smalle vensterkozijn hing; geen schuier bracht het verwarde, gele haar in orde, of nam hot-stof en de vlekken zijner kleeding weg. Aan zulke bijzaken van uiterlijk voorkomen, dacht de dichter volstrekt niet. Wat bekommerde hem de schaal, hèm, die zich eeniglijk met de kern des wezens bezig hield!

Zoo ijlde hij weg uit het huis, door de straten der kleine stad. De menschen, die hem ontmoetten, groetten hem eerbiedig en bleven staan, om de hooge, slanke gestalte des dichters na te oogen. Hij zag ze niet, lette niet op hen. Zijn oog was ten hemel gericht; zijne gedachten vlogen hem vooruit naar Charlotte, naar de jonge vrouw met de vurige ziel en het opgewekte hart.

Of dit hart haar heeft gezegd dat de dichter komt? — Of de sympathie der zielen het Charlotte von Kalb laat vermoeden, dat Friedrich Schiller nadert? —

48

V.

CHARLOTTE VON KALB.

Zij zat aan het venster van hare elegante huiskamer. Zij had zooeven haar fraai en smaakvol rnorgentoilet voltooid, en toen nu de spiegel het beeld der jonge, twintigjarige vrouw met het blond, licht gepoederd haar, met het hooge, peinzende voorhoofd en de buitengewoon groo-te, glinsterende, zwarte oogen had weerkaatst, — toen hij haar de slanke, sierlijke gestalte had vertoond, die in het zacht plooienrijk gewaad van hemelsblauwe wollen stof liefelijk was om te aanschouwen, — had Charlotte von Kalb zich zuchtend omgekeerd.

„Ik ben het wél waard bemind te worden, en echter bemint mij niemand! Neen, niemand! — Noch mijn echtgenoot, dien familieredenen mij hebben opgedrongen, noch mijne zuster, die slechts aan het ongeluk van haar eigen huwelijk denkt, noch één mijner overige verwanten. Ik sta alleen! De echtgenoot, die aan mijne zijde moest zijn, is immers ver van mij, aan het Hof der schoone Koningin van Frankrijk. Mijne zuster leeft met haren onbeminden echtgenoot op hare goederen, eu twist en strijd om aard-sche have en goed heerschen in de familie. Ik ben alleen, geheel alleen! Ach, deze eenzaamheid des harten is troosteloos; want mijn hart is vol verlangen naar liefde, vol heilig vuur van geestvervoering!quot;

Zij huiverde inwendig toen zij dit zeide, en richtte hare oogen met een schuwen, angstigen blik op het kleine portret, dat nevens andere daar aan den wand tusschen de vensters hing. Langzaam naderde zij het, en aanschouwde het lang en peinzend.

Het was slechts een eenvoudig, zwart silhouet, een manshoofd in profiel. Maar hoe merkwaardig, hoe vol uitdrukking was dit profiel; hoe prachtig dit boog, denkend voorhoofd, hoe fier de scherp gebogen adelaarsneus; hoe bespraakt en fijn de open lippen, en hoe krachtig defor-sche kin. Men kon aan het siliiouet zien, dat 't het hoofd van een uitstekend man voorstelde, zelfs indien er de naam niet onder had gestaan, denaam: Friedrich Schiller!

49

„FriedrichSchiller!quot; lluisterde Charlotte zuchtend; „Frie-drich Schiller!quot;

Meer spraken hare lippen niet, maar in haar hart fluisterde en klaagde het zacht en angstig, en zij luisterde naar dat gelluister, en staarde naar buiten op de straat, in het ledige!

Daar klonk buiten de schel der huisdeur, en deze klank wekte Charlotte von Kalb uit hare mijmering. Er is iemand het huis binnengetreden! Zij hoopt dat hij niet tot haar komt! Zij mag thans niemand zien, want er komt toch niemand, die haar vreugde brengt!

Fr wordt haastig en driftig aan de deur barer kamer geklopt, en een purpergloed stroomt over Charlotte's wangen, want zij kent dat kloppen, en in haar hart vindt het zulk een luiden echo, dat zij geen antwoord geven kan.

Men klopt ten tweeden male, en een plotselinge angst, waarvan zij zich zelve geen rekenschap weet te geven, grijpt het hart van Charlotte aan. Zij ijlt door de kamer naar baaL¹ boudoir, en drukt de deur zacht achter zich dicht. Maar zij blijtt er naast staan, en hoort dat de deur geopend wordt, en een man binnentreedt. Zij hoort zijn stem, die den bediende toeroept: „Mevrouw von Kalb is niet hier! Ga, en zeg haar, dat ik verzoek haar te mogen zien.quot;

Ha, zij herkent deze stem! De stem van Friedrich Schiller; en het schiet als een bliksem door baar ziel, en haar hart huivert en beeft. —

Het mag niet zijn! Neen, Charlotte, bij alles wat u heilig is, het mag niet zijn! Denk aan uwe plichten, vergeet ze geen oogenblik! Wapen uw hart, opdat het sterk en vast blijve! Leg een masker voor uw aangezicht, een ondoordringbaar masker! Niemand, neen, niemand ter wereld mag vermoeden wat in u omgaat; het minst hij zelf!

Er wordt aan de blinde deur geklopt, die in de slaap-kacner voert. De kamenier is er, om haar fluisterend te berichten, dat mijnheer Schiller in het salon is.

„Zeg hem, dat hij een paar minuten wacht! Ik kom aanstonds!quot;

Toen de paar minuten verstreken waren, trad Charlotte von Kalb, met effen voorhoofd en lachenden mond, het salon binnen. Schiller ijlde haar tegemoet en nam de fijne, Mühlbaoh, Duitschland in woeling en strijd. III. 4

50

kleine hand, welke zij hem reikte, en drukte die innig aan zijne lippen.

„Charlotte, vriendin, mijn hart is bewogen en vol onstuimige gedachten; daarom kom ik tot u, want ik weet dat mijn dierbare vriendin de beste kennis heeft van alle aandoeningen des harten.quot;

„Aandoeningen des harten, Schiller?'' vroeg zij met een luiden lach: „Zijn wij reeds weder zoover? Is er reeds weder een nieuwe verliefdheid, buiten de schoone Margaretha Schwam en de kleine Charlotte von Wolzo-gen ?quot;

Hij zag verwonderd tot haar op; hunne oogen ontmoetten elkander, en Charlotte's wangen werden bleeker, in weerwil van de lachende uitdrukking, welke zij nog altoos op haar gelaat kon bewaren.

„Hoe zonderling spreekt ge heden, Charlotte, en hoe veranderd klinkt uw stem?quot;

„Ik heb een koude gevat, vriend,quot; zeide zij de schouders ophalende: „ge weet het, ik kan geen koude verdragen, zij doodt mij. Maar ge zijt niet hier gekomen om dit van mij te hooren.quot;

„Neen, 'tis waar,quot; antwoordde Schiller verstrooid: „ik ben niet daarom gekomen. Ik — waarom zijn uwe handen zoo koud, Charlotte, en waarom hebt ge mij nog geen enkel goed woord gezegd?quot;

' „Wijl ge er mij nog volstrekt geen tijd toe gelaten hebt,quot; glimlachte zij: „'tSchijnt waarlijk. Schiller, dat ge heden hier zijt gekomen als de regiments-chirurgijn, die een geneeskundig bezoek doet, — en ^ niet als de dichter, die een goede bekende begroeten wil!quot;

„Een goede bekende,quot; riep Schiller heftig, terwijl hij Charlotte's hand onstuimig wegstiet: „Charlotte, wilt ge voor mij inderdaad niets meer zijn, dan een goede bekende?quot;

„Nu dan, een goede vriendin,quot; zeide zij bedaard: „maar twisten wij toch niet om woorden, Schiller. Wij weten immers, wat wij voor elkander zijn. Ge moest ten minste weten, dat mijn hart aan alles deel neemt wat ubetreft. Dus zeg mij nu, lieve vriend, wat voert u in zulk een ongewoon uur tot mij? Het moet iets bijzonders zijn, denk ik; want men is niet gewoon den dichter Schiller om de-

51

zen tijd buiten zijn studeerkamer te zien. Nu, heb ik het geraden? Is het iets bijzonders?quot;

„Ik weet niet,quot; antwoordde Schiller verward.

„Hoe, ge weet niet?quot; vroeg Charlotte met een luiden lach, die Schiller leed scheen te doen; want hij ontroerde, en een wolk vloog over zijn hoog voorhoofd.— „Gij weet niet waarom ge tot mij gekomen zijt?quot;

„Ik weet niet;quot; zeidej^ij peinzend; „'tis mij plotseling zoo zonderling, zoo veranderd. Ik kwam met een vol, vertrouwend hart, ik verlangde zoozeer naar u, Charlotte ; en j nu is 't eensklaps alsof een ijskorst zich om mijn hart heeft gelegd, en uw zonderling koel, onverschillig voorkomen doet mijn innigste gevoelens verstijven.quot;

„Ge zijt.een kind, dat heet: gij zijt een dichter! Kom, mijn dichter, twisten wij niet meer om woorden en voor-. komen; beschouwen wij niet meer de schaal, maar houden ; wij ons aan de kern, en ge weet dat zij bij mij goed en frisch is. — Ha, nu zie ik ook waarom gij gekomen zijt. . Daar licht een rol papier nevens uw hoed! Een manu-ï script! Friedrich Schiller is gekomen om de vereerster zijner muze, — zooals hij haar voor eenige dagen beloofd heeft, — zijn nieuwste gedicht voor te lezen. Gij zeidet, dat het een geheim was, en wildet mij niet eens zeggen, of uwe nieuwe arbeid een tragedie of dichtstuk was. Maar nu, — nietwaar Schiller, nu wilt ge mii het geheim openbaren?quot; amp; J amp;

,Ja, dat wilde ik,quot; zeide Schiller treurig: „ik wilde de deelnemende, de geliefde vriendin het begin van een nieuw i treurspel voorlezen, maar —quot;

„Geen maarquot; — viel zij hem haastig in de rede: „O, | geef hier, laat mij;het manuscript zien!quot;

Zij ijlde met lichten, gevleugelden tred naar den stoel, waarop Schiller nevens zijn hoed, het opgerolde manuscript gelegd had.

„Mag ik het openen. Schiller?quot; vroeg zij, en toen hij ! zwijgend knikte, scheurde zij met bevende hand den om-j slag af, rolde het papier open, en las: „Don Carlos,iiifant van Spanje, een treurspel.quot; — Ha, Schiller, lieve Schiller, ï een nieuw treurspel! O mijn dichter, mijn dierbare dichter, welk een vreugde, welk een verukking' —

„O,quot; riep hij juichend: „dat is weder de schoone toon

52

en dit is weder de vlammende, zielvolle blik ! Welkom, Charlotte, duizendmaal welkom!quot;

Hij ijlde op haar toe, nam hare hand en drukte die aan zijne lippen. Zij echter zag hem niet aan, hield haar blik onafgewend op het manuscript gericht, dat zij nog in de hand hield, en herhaalde zacht: „Don Carlos, inlant van Spanje.quot;

„Ja, en dezen infant wil ik u thans voorlezen, dat wil zeggen: de beide eerste bedrijven. Ge wilt het immers, Charlotte?quot;

„O, welk een vraag. Schiller! Spoedig, neem een stoel; zet u tegenover mij, en lees!quot;

Zij nam op de kleine canapé plaats, en toen Schiller zich even omwendde om een stoel te halen, drukte Charlotte ijlings een kus op het manuscript in haar hand.

Doch toen Schiller met zijn stoel aankwam, lag het manuscript reeds op de _J tafel, en Charlotte zat met kalme houding tegenover hern.

En Schiller begon te lezen; las der „vriendinquot; het eerste bedrijf van don Carlos voor, las met welluidende stem, met gevoel en vuur, geheel medegesleept door de macht van zijn eigen dichtwerk.

Maar de vriendin, de toehoorster scheen al deze verhevene, zalige gewaarwordingen niet te deelen! Hare groote, zwarte oogen waren onafgewend op den lezer gericht; aanvankelijk had haar gelaat levendige deelneming uitgedrukt, maar allengs was deze uitdrukking verdwenen; zij was onrustig geworden, en somwijlen, als Schiller zoo luid en met vuur declameerde, had als een heimelijke glimlach om hare lippen getrild. Nu had Schiller zijn lectuur geeindigd, legde het manuscript op de tafel, en wendde den nog van geestvervoering stralenden blik tot zijne vriendin.

„Nu, mijn eenige, mijn dierbare vriendin, zeg mij nu eerlijk en oprecht uwe meening! Wat dunkt u van mijn werk V

„Eerlijk en oprecht?quot; vroeg zij met dezelfde trekking om hare lippen.

„Ja, vriendin, ik verzoek het u.quot;

„Welnu, mijn vriend,quot; riep zij met een luiden, onbe-dwingbaren lach ; „welnu, lieve Schiller, dan moet ik u

53

eerlijk en oprecht zeggen, dat „don Carlosquot; het slechtste is wat gij geschreven hebt.quot;

Schiller sprong van zijn stoel op, en staarde haar met ontzetting aan: „Uw oprechte meening?'

„Ja, vriend, mijn oprechte meening!quot; — En Charlotte von Kalh lachte nog alloos.

.,Neen,quot; riep Schiller met smartelijken toorn: „neen, dat is te erg!quot;

Hij greep h.iastig zijn hoed, en zonder Charlotte aan te zien, zonder haar te groeten, verliet hij de kamer, en wierp de deur heftig achter zich in het slot. ')

Met groote schreden ijlde hij over de straat voort, met misnoegen en wrok in het hart, en toch zóó vol weemoed, zóó treurig, dat hij luid had kunnen weenen van smart en jammer, over zich zeiven en over de geheele wereld!

Als hij bekenden op de straat zag naderen, ontweek hij ze, en sloeg haastig een zijstraat in. Hij kon thans niemand groeten, of over onverschillige dingen spreken.

Zoo bereikte hij met haastigen gang zijn woning, ging de trap op en zijn kamer binnen, welke hij straks in zulk een opwekte stemming verlaten had, en nu zoo teleurgesteld, zoo ontnuchterd weder betrad.

„Alles is vruchteloos, alles vergeefs!quot; riep hij luid, terwijl hij zijn hoed ver van zich in de kamer wierp: „Ik meende goud te hebben gevonden, en het zijn niets dan glimmende kolen geweest, die nu zijn uitgedoofd. Ach, Friedrich Schiller, wat zal van u worden, on wat wilt ge beginnen met dezen valschen gloed in uwe ziel ?quot;

Hij liep onstuimig in het kleine vertrek heen en weder, stiet verbolgen de boeken, — die in geniale wanorde op den vloer verspreid lagen, — met zijn voet ter zijde, zoodat zij naar den uitersten hoek der kamer vlogen; voer met de handen door zijn verward haar, waaruit hij in zijn woede het staartlint wierp, en sloeg dan weder met gebalde vuisl op de oude, vermolmde tafel, welke hij de eer aandeed zijn schrijftafel te noemen.

Het was een heftige vlaag van woede, een losbarsting van inwendige troosteloosheid en wanhoop, gelijk die

1) Dit tooneel is nauwkeurig historisch, naar de voorstellingen van Holf-uieister, Viehoff, Wolzogen, Scheer, en anderen.

54

in het leven van den armen, geplaagden en gekwelden dichter niet zeldzaam was.

„Mijn vader heeft gelijk,quot; riep hij woedend: „ik ben een opgeblazen dwaas, die zich zeiven te hoog schat, en met groote vooruitzichten en verwachtingen praalt, doch van wien nooit iets degelijks zal worden! Waarom heb ik niet naar zijn wijzen raad geluisterd? Waarom ben ik geen regi-ments-chirurgijn gebleven, en heb mij niet deemoedig aan de voeten van mijn dwingeland gebogen? Waarom was ik zulk een opgeblazen dwaas, van iels beters te willen zijn dan een pleistermeester ? Ik verbeeldde mij door de goden aan tafel te zijn genoodigd, terwijl ik toch niets anders waard ben, dan aan de lakeientafel van mijn hertog, het harde brood van plicht en afhankelijkheid te eten! Zij heeft gelachen. Gelachen om mijn dichtwerk. Al deze woorden, deze gedachten, die uit het diepste mijns harten zijn opgebloeid, — al deze gestalten, waaraan ik geest van mijnen geest, leven van mijn leven heb gegeven, — dit alles heeft op haar geen anderen indruk gemaakt, dan dat zij gelachen heeft, gelachen om mijn treurspel! Ach, Charlotte, Charlotte, waarom hebt ge me dit aangedaan!quot;

En hij voer weder met de handen door zijn haar, en zonk luid kermend en steunend op den stoel neder.

„Ik ben ongelukkig, zeer ongelukkig! Ik meende een wereld te kunnen veroveren, en heb nog geen enkel men-schenhart veroverd ! Ik hoopte roem, eer, aanzien en een verzekerd bestaan door de scheppingskracht van mijn talent te verwerven, en ben een arm, onbekend, door schuldeischefs, door nood en ellende vervolgd en gejaagd mensch, die ten laatste geheel aan zichzelven zal twijfelen, en zich-zelven troosteloos bekennen moet, dat hij zich te hoog geschat en misrekend heeft, en dien men uitlacht om heigeen hèm toch zulk een hoogheilige ernst was ! Waarlijk, ik ben ongelukkig, zeer ongelukkig! Geheel alleen, niemand, die mij bemint, die mij begrijpt!quot;

Zware zuchten deden zijn borst zwellen, tranen stonden in zijne oogen, die zich langzaam met verwijtenden blik ten hemel richtten.

Toen hij vervolgens de oogen weder neersloeg, wendden zij zich naar de schrijftafel, — de schrijftafel, waaraan hij zoovele uren van den nacht in opgewekten arbeid door-

gebracht, — zoovele uren van den dag geschreven, gepeinsd en ook geleden had !

„Tevergeefs en ijdel alles! Slechts misleiding en waan ! Als men kan lachen om hetgeen ik met het bloed mijns harten heb geschreven, dan ben ik geen dichter, geen uitverkorene ! Dan ware het beter, dat ik voor den kost acten afgeschreven, en kook-recepten samengesteld had, in plaats van treurspelen en —quot;

Hij zweeg en stak de hand uit naar het paket en den brief die op de tafel lagen, en welke de brievenbesteller gedurende zijn afwezigheid gebracht, en daar neergelegd had.

Een eenvoudige brief zou hem onverschillig gelaten, ja met schrik vervuld hebben; want de brieven, welke hij ontving, brachten hem immers slechts smart, vernedering en kwelling. Zij waren óf van manende schuldei-schers, óf van zijn vei-toornden vader, óf van schouwburgintendanten, die zijn Fiesco als „onbruikbaar en onuitvoerbaar'' afwezen.

Maar. nevens dezen brief lag een paket, en de brief, dien Schiller nu in zij-n hand nam, droeg het postmerk Leipzig. — Uit Leipzig! Wie kon hem van daar schrijven, wie hem iets zenden? Wie had hem iets anders gezonden, dan geweigerde manuscripten en tooneelstuk-ken?quot;

„Ha, juist! Dat was het! — Hij had immers „Fiescoquot; ook naar Leipzig aan den tooneeldirecteur aldaar gezonden en deze zond hem nu het stuk terug, en schreef een beleefden afwiizenden brief er bii. Andersniet, natuurliik anders niet!

Met een wrevelen blik rukte hij het zegel los, sloeg den brief uiteen, en zag het eerst naar de onderteekening, om zich te overtuigen dat hij zich niet vergist had.

Maar neen! 'tWas niet de naam van den tooneeldirecteur van Leipzig. Maar hoe, wat beteekende dat? Daar stonden met verschillend schrift vier namen onderteekend ! Daar stond: E. G. Körner, en daarnaast: Mina Stock, en onder deze namen weder twee: L. F. Hubel, en Stock.

Schiller schudde verwonderd zijn hoofd, en begon toen den brief te lezen. Aanvankelijk bedaard, nieuwsgierig, maar hoe verder hij las, des te opgewekter werd zijn

56

gelaat, des te hooger kleurden zich zijne vroeger zoo bleeke wangen.

Uit het verre Leipzig riepen vier vurige zielen den verwilderden, ongekenden dichter hun groet toe. Danken wilden zij Friedrich Schiller, — zoo schreven zij, —danken voor de vele schoone uren, welke hij hun bezorgd had; danken voor zijne edele, hooghartige dichtwerken, die hunne harten met de edelste gevoelens, — hunne zielen met hooge verrukking vervuld hadden. In hunne schoone uren en in de opgewondenheid hunner van liefde voor elkander vervulde harten, hcdden alle vier, de twee gelukkige bruidsparen, zich door Friedrich Schiller's dichtwerken verheven ; en beter, gelukkiger en vroo-lijker waren zij geworden door de gedachten en gewaarwordingen, welke de dichter in hen had opgewekt. En verder schreven beide gelukkige paren, dat, om geheel gelukkig en opgetogen te zijn, hun niets anders ontbrak, dan de tegenwoordigheid des dichters, dan zijn gelukkig-makende, bezielende nabijheid. Zij hadden tezamen zijn „Roovers,'' zijn „Kabaal en Liefde,quot; zijn „Fiescoquot; gelezen, en bij de lectuur was de liefde in hunne reine harten ontvlamd, was als een teedere plant onder de zegenende stralen der zon gekweekt en ontloken, en Friedrich Schiller was de bemiddelaar geweest tusschen beide bruidsparen. Dus moest hy nu ook de bruidsleider zijn op hun bruiloft, moest hunne bede verhooren, en naar Leipzig komen op het feest hunner liefde. En vervolgens zeiden zij hem met aandoenlijke woorden: dat zij nooit anders van hem spraken, dan van hun dierbaarsten vriend, hun weldoener; dat zij hem verzochten, door bijgaande kleine liefdesgeschenken een bewijs hunner dankbaarheid te mogen geven, en hem bekend te maken met de personen, die hem zoo vurig vereerden, zooals dit trouwens in Duitschland ieder warm hart en ieder denkend hoofd deed evenals zij!

Hij legde den brief ter zijde en opende met haastige, bevende handen hel pakje; want zijn hart verlangde de personen te zien, die hem zoo vurig vereerden.quot;

En daar waren zij, deze lieve personen; zij stelden zich aan hem voor in vier fraaie miniatuur-portretten, waarop gemerkt stond, dat „Huber' ze geschilderd had. Welke bekoorlijke, fraaie meisjeshoofden lachten Schiller uit deze

57

twee medaillons toe; hoe ernstig, peinzend en diepzinnig, was het hoofd van dezen jongen man, die als „Körnerquot; werd aangeduid, en hoe geniaal en frisch en moedig was het hoofd van den schilder Huher!

Maar er was nog meer in het pakje dan deze vier portretten. Er was in sierlijk notenschrift op papier met gouden rand een lied; een lied uit de „Rooversquot; en Körner was als de componist van het lied genoemd. Vervolgens was er nog een prachtige, met goud, zijde en paarlen ge-boorduurde brieventasch, en daarin lag een briefje, waarin Dora en Mina schreven, dat zij dezen brieventasch voor den dichter hadden vervaardigd, terwijl hare verloofden haar zijne treurspelen voorlazen.

Schiller beschouwde deze fraaie liefdegeschenken met verbaasden blik; 'l was hem alsof hij droomde, als was alles slechts een begoocheling zijner verbeelding, en geen werkelijkheid. Hoe zou hij, die heden nog zooveel krenkingen en vernederingen had ondervonden, — hij, dien men gehoond, gescholden en uitgelachen had, — hoe zou hij aan zulk een geluk, zulk een waardeering komen! Hoe konden monschen, die hem volstrekt niet kenden, niets van hem wisten, er toe komen hem groeten, geschenken, en woorden van dank te zenden?

Neen, neen! Het was alles slechts een droom, een misleiding !

Maar, daar lag immers de brief, de sprekende getuigenis der waarheid en werkelijkheid! Schiller nam hem met bevende handen en las hem weder.

„O, laat het u gezegd zijn, groote, edele dichter, wij danken u de schoonste en beste uren van ons leven. Wat goed in ons was hebt gij beier gemaakt; wat duister was hebt ge verhelderd, onze eigen gewaarwordingen hebben uwe dichtwerken voor ons verklaard, en uwe verhevene woorden klinken van onze lippen, als wij, beminnenden, tezamen zijn. Ontvang onzen dank, Friedrich Schiller; ontvang hem van twee Uuitsche jongelingen en twee Duitsche meisjes! Laten zij tot u, den Duitschen dichter, spreken in naam der Duitsche natie, van welke alle harten u te-genkloppen; — in naam der duizende en duizende Duitsche jongedochters en jongelingen, die met verrukking uwe liederen zingen, en wie bij het aanschouwen uwer trage-

58

diën tranen van aandoening van zaligheid uit de oogen vloeien!quot;

Tranen van aandoening en van zaligheid ! Deze vloeiden nu uit Schiller's oogen! Hij weet niet dat hij van zijn stoel nederzinkt op zijne knieën, dat zijn lichaam zich buigt, wijl zijn ziel in vervoering opstijgt tot God. De armen heft hij omhoog, vouwt de handen samen als tot het gebed, en zijn van tranen glinsterende blik zoekt en vindt den hemel.

„Ik dank u, God, dat ge mij zulk een groote vreugde hebt doen beleven! Ik dank u, vrienden in de verte, tot wie mijn hart heenvliegt met beminnend verlangen, — ik dank u voor dit uur! Ik dank u, want 'tis het zaligste mijns levens! Gelijk een stem in de woestijn, opbeurend en troostend, klinkt uw liefdegroet in mijn oor, en ik, die verslagen was van smart en wanhoop, ik richt mij weder op met blijden moed en vroolijke hoop! O als ik denk, dat in de wereld buiten u, gezegende twee paren, er misschen nog andere zijn, die mij beminnen; die zich verheugen zouden mij te ieeren kennen, — dat misschien over honderd en meer jaren, als ook mijn stof reeds lang vervlogen is, men nóg mijn gedachtenis zegent, en mij nog in het graf tranen en bewondering wijdt, — dan, o mijn geliefde onbekenden, dan verheug ik mij over mijn dichtersroeping, en verzoen mij met God en mijn dikwijls hard levenslot! ^

„Nu weet ik, dat ik een dichter ben,quot; riep hij luid, terwijl hij opsprong en met groote schreden op en neer ging: „neen, het was geen misleiding, geen ijdele waan. ïk ben een dichter! Het heilige vuur der poëzie moet gloeien en vlammen in mijne werken, anders zou het niet zulke edele zielen en beminnende harten kunnen doen ontbranden! Ik ben een dichter, ofschoon zij mij ook uitgelachen en gehoond heeft! Zij, van wie ik voorwaar geloofd had, dat zij mij boven alle anderen begrijpen zou!quot;

Er werd luid en heftig aan de deur geklopt. Op Schiller's roep trad een livreibedi.mde builen adem binnen, en reikte Schiller een toegevouwen blaadje papier over.

Met haastig, nauwelijks leesbaar schrift stond op het

1) Schiller's eigen woorden. Zie: Schiller nnd seine Familie. S. 448

59

papier: „Ik bezweer u, vriend, kom tot mij! Ik heb u iels gewichtigs te zeggen! Wees grootmoedig en kom terstond! Charlotte!quot;

O, zij had in een goed oogenblik zijne grootmoedigheid ingeroepen! Hoeveel leed zij hem ook gedaan had, de wonde brandt niet meer, er is balsem op zijn hart gelegd!

„Ga, Karei, en zeg aan mevrouw, dat ik terstond kom!quot; Karei ijlt heen; Schiller neemt zijn hoed en begeeft zich op weg, en denkt onderweg toch niet aan Charlotte. Hij denkt aan de vier vrienden te Leipzig, die hem beminnen, die niet gelachen zouden hebben om zijn „don Carlos!quot; Deze gedachten stralen in zachte vroolijkheid, in zelfgevoel van zijn aangezicht, dat nu helderder en klaar is, zooals het nog nooit was; en fierder en vrijer draagt hij zijn hoofd, want de waardeering van edele zielen rust op hem als een zegen Gods, en beurt hem op. Zóó treedt hij de woning van Charlotte binnen, en gaat door het voorhuis naar de deur barer kamer.

Charlotte heeft hem verwacht; zij staat met beweende oogen naast de open deur, en wenkt hem met een zaligen glimlach, binnen te komen, en toen hij dit gedaan,— toen hij de deur achter zich gesloten heeft, zinkt Charlotte voor hem op de knieën, de schoone, voorname jonge vrouw voor den armen jongen dichter, — maar tóch de dichter door Gods genade!

„Ach, Schiller, waarde Schiller, kunt ge mij vergeven? Ik roep tot u, den genius, den edelste der Duitsche dichters, ik bid om vergiffenis!quot;

Hij boog zich geheel verschrikt tot haar neder. „Om Godswil, mevrouw, wat doet ge ? Hoe kunt ge u zóó vernederen? Sta op, ik bezweer u, sta op!quot;

„Niet eerder, dan wanneer ge mij mijn dwaling vergeven hebt; niet eerder, dan als ge mij zweert niet meer vertoornd te zijn over het vreeselijk tooneel van straks!quot;

„Welaan, ik zweer u, Charlotte, dat geen spoor van misnoegdheid meer in mij is. Goede engelen hebben met een ademtocht der liefde al mijn ontevredenheid en toorn weggewaaid. Sta nu op, Charlotte! Hier, richt u aan mijn hand overeind!quot;

Zij greep de haar gereikte, sterke hand des jongelings met hare beide kleine handen, en richtte zich er mede op.

60

„Ach, Schiller, dierbare vriend, wat heb ik geleden en tóch, hoe zalig ben ik tergelijkerfijd, sedert ge mij straks verlaten hebt. Welk een geluk was het voor mij, dat ge in uwe misnoegdheid uw manuscript hier achterliet. Ik nam het, om het nog eens te lezen, om mij te versterken in mijne meening wegens de mislukking. Ach, ik ontdekte een hemelsche teleurstelling, een gelukzalig misverstand, toen ik nu las. — O Schiller, welk een verheven dichtstuk is deze tragedie; in welk een weiluidenden stroom vloeien deze woorden, met welk een dichterlijke vlucht stijgen deze gedachten ten hemel. Mijn vriend, heil u, heil uwe toekomst; want uw nieuw dichtwerk, uw ,,don Carlosquot; is het schoonste wat ge nog geschreven hebt!quot;

,,0, Charlotte,quot; riep Schiller verheugd : ,,is het dan waar, zegt ge dit in ernst? Maar neen, neen! Slechts uwe goedhartigheid laat u nu zóó spreken. Gij hebt gezien, dat uw veroordeeling mij smartte, en ge wilt mij edelmoedig verzachting geven.quot;

„Neen, Friedrich, neen; ik zweer u bij het hoogste en schoonste, bij uwe edele ziel, bij uw dichterwaarde; uw don Carlos is een lauwerkrans der onsterfelijkheid voor uw edel dichterhoofd. Eeuwen zullen voorbijgaan, en men zal deze tragedie nog altijd prijzen en eeren als een meesterstuk, en de geheele Duitsche natie zal er trotsch op zijn, te kunnen zeggen; „Friedrich Schiller was de onze! Zijn dichtwerken, die geheel Europa verrukken en vervoeren, zijn in de Duitsche taal geschreven, en een Duitsch dichter was Friedrich Schiller!quot; O, kon mijn geest dan zweven in den ether, om deze woorden van hel nageslacht te hooren, en op het graf van den onsterfelijke, hètn het jubellied des roems toe te zingen, dien mijn gecsl gekend en bewonderd had, toen hij nog in aardsche gestalte besloten, op aarde wandelde. Schiller, mijn ziel vlamt u tegen, en ik heb een gevoel, als ware i/c de muze. die den dichter moet wijden met den kus van liefde en van smart! Wat kan een vrouw den man, welke zij het hoogst vereert, het zuiverst bemint, — wat kan zij hem heerlijker schenken, dan den wijdingskus van hare lippen? Neem hem, Friedrich Schiller; mijne lippen bieden zich u aan, dichter van don Caiios; ontvang den kus der wijding, den kus van dankzegging!quot;

61

„0, Charlotte, mijne muze, mijn vriendin en, — laat liet mij zeggen, het groote, goddelijke woord: — mijne geliefde! Ik dank u!quot;

Hij legde zijn arm vast om de teedere gestalte, sloot haar aan zijn hart, en drukte een langen innigen kus op hare lippen, aanschouwde haar toen met glinsterende oogen en gelukkig, verrukt door haar blozend aangezicht, door haren vlammenden blik, wilden zijne lippen andermaal de hare zoeken.

Maar Charlotte onttrok zich aan hem met een haastige beweging, en trad terug. — „Het schoone oogenblik is genoten,quot; zeide zij ernstig en vol waardigheid; ,,Wij be-

Ihooren thans weder aan het leven, aan de werkelijkheid, en nadat wij de goden en de muzen hebben gehuldigd, moeten wij er ons wel in schikken, ons weder aan men-schelijke instellingen en gebruiken te onderwerpen.quot;

„Waarom Charlott«, waarom willen wij dat? Zijn niet de menscholijke instellingen veranderlijk en vergankelijk, en aan wisselvalligheid onderhevig? Wat heden de men-schen misdaad noemen, is in andere tijden een heldendaad, en wat zij heden brandmerken als ondeugd, prijzen

Izij later misschien als deugd. O, Charlotte, ik bemin u; mijn ziel verlangt naar u, mijn hart roept u! Alles is gevoel en zalig genot als ik u aanschouw! Laat ons het verbond der geesten sluiten, die met goddelijke verhevenheid hoog boven aardsche gevoelens opstijgen; — het verbond van gloeiende, godzalige liefde, die van hart tot hart, van ziel tot ziele spreekt. O zie mij niet zoo verbaasd aan met uwe oogen, die diep zijn als de zee en vlammend als het vuur! Hebt ge niet reeds lang geweten en begrepen, Charlotte, dat ik u bemin, u alleen ?quot;

„Mij alleen,quot; riep zij smartelijk: Neen! dat is niet zoo, niet mij alleen! Gij bemint in mij de liefde, maar niet mij zelve. O Schiller, hoed u, ik bezweer u om uw eigenwil, hoed u! Neem uwe bekentenis terug. Ik wil haar niet gehoord hebben; zij z.al verdoofd zijn voor mijne ooren, uitgewischt uit mijne verbeelding. Neem haar terug, of neen, spreek er geen woord meer van. Vergeten wij dit oogenblik, gelijk men den laatsten zonnestraal vergeet, die eens den nederdalenden nacht vergulde, en

62

spreken wij weder met elkander, zooals wij vroeger deden, — als vrienden!quot;

„Vrienden!quot; riep Schiller heftig: „Ik roep u toe, gelijk Aristoteles: O, mijn vrienden, er zijn geen vrienden! Ten minste, wat ik voor u gevoel, Charlotte, is geen vriendschap! Het is gloeiende, hemelsche, zalige liefde! Maar gij, o gij begrijpt hier niets van! Gij kent de liefde niet, want uw hart is koud!quot;

„Mijn hart is koud,quot; herhaalde zij met een opvlammen-den blik in hare groote oogen: „ik ken de liefde niet! En dat zegt mij Friedrich Schiller! Des dichters oogen zijn bewolkt! Zij zien niet achter de gordijn, welke de wereld en de welvoegelijkheid voor mijn aangezicht gelegd hebben! Ik ken de liefde, Friedrich Schiller! Maar mag ik, — de gehuwde vrouw, de gade van een onbeminden en niet beminnenden echtgenoot — ik haar kennen? Moet ik niet de tranen der gelukzaligheid laten verdrogen in mijne oogen, den kreet van 'tverlangen op mijn lippen laten verstommen, en een ijskorst leggen om mijn hart, dat groeit en brandt van de vlammen die mijn ge-heele ziel bewegen, zooals het vuur in het binnenste van den aarbol zijn warmte, licht en bloemen geeft? Zoo ik vrij was, — zoo mij de wil mijner familie niet met den onbeminden man naar het altaar had gevoerd, van't welk men mij na het uitgesproken „jaquot; onmachtig wegdroeg in de reiskoets,¹) zoo ik op hem mocht toetreden en hem mocht noemen den man, dien ik zou kunnen beminnen, dan zoude ik tot hem zeggen: ,,Geliefde mijner ziel, gij zijt het ik van mijn ik, het hart van mijn hart; gij zijt de gedachte mijner gedachte; al mijn wezen ontvang ik van u, en alle denken adem ik uit uwe blikken! Neem mij aan, zooals de zee den regendroppel aanneemt, die zich in haar oplost en in haar verdwijnt! Laat mij een gedeelte zijn van uw wezen, en gevoel dat mijn eigen wezen geheel verloren en ondergegaan is in het uwe. Verloren 'heb ik mij zelve, om mij in u weder te vinden. Ondergegaan ben ik, om met u op te stijgen tot de lichte hoogten der zaligheid, der kennis, der poëzie! Voor ons is er

¹

Zie: Charlotte. Für die Preunde der Verewigten. Als Manuscript ge-druckt. S. 80.

63

; nu op aarde en in den hemel geen verlaten, geen scheiden ! meer, want wij zijn één, en slechts door een moord kunt | ge van de tot één verbonden geliefden weder twee wezens j maken, die gescheiden, ieder her- en derwaarts zullen ; gaan. Ik echter zou niet gaan en verder wandelen; want i de scheiding van u, o geliefde, — die mij eerst één met : u heeft gemaakt, — de scheiding kan slechts door bloed, door mijn vergoten hartebloed geschieden, en mijne lip-* pen zouden u zelfs niet kunnen beschuldigen, zij zouden I verstomd zijn onder den kus des doods! Zoo ge mij dus niet wilt vermoorden, wees dan trouw, gelijk ik het zijn i zal tot den dood!quot;

„Charlotte! Groot, hemelsch wezen! riep Schiller, verbaasd, verrukt in haar vlammend gelaat starend: „Gij | staat voor mij als in een stralenkrans! Een ïitanide zijt | ge, een hemelbestormster!quot;

Een glimlach gleed over haar aangezicht, en de groote, s glinsterende oogen, die hemelwaarts hadden geschouwd, ■ wendden zich langzaam weder tot de aarde, en richtten | zich met een ernstigen blik op Schiller, — „Ik heb u gezegd, Schiller, hoe ik tot den man mijner liefde spreken f zou, indien ik mocht; doch daar de plicht het mij verbiedt, moeten de lippen stom blijven. Maar tot u mag de | vriendin spreken, — de innig deelnemende bekende, — ' en met u wil zij zich verheugen over het heerlijke nieuwe werk. Zet u bij mij. Schiller, en laat ons van uwen „don Carlosquot; spreken.quot;

„Niet eerder, Charlotte, vóór ge mij eerlijk en oprecht bekent, waardoor plotseling deze verandering in u ontstaan is, en hoe het komt dat u nu datgene behaagt, wat ge voor eenige uren nog uitgelachen hebt.quot;

„Moet ik 't u zeggen, Schiller? Eerlijk en oprecht?quot;

„Eerlijk en oprecht, vriendin, gelijk alles tusschen ons zijn moet.quot;

„Welnu mijn vriend, dan wil ik u bekennen, dat gij - zelf de schuld er van draagt, zoo mij uw dichtwerk niet beviel.quot;

J „Ik? Hoe dat toch, Charlotte?quot;

„Ik zal 't u zeggen, uit vriendschap: gij bedierft uwe tragedie door uw voordracht. Gij zijt dichter, maar geen voorlezer, — want in het vuur de voordracht vergeet mijn

64

vriend dat zijn don Carlos geen Zwaabsch Duitsch heeft gesproken, en Koning Filips niet uit Stuckart afkomstig is. En nu is 'ter uit; geef mij nu de hand, Schiller, en zweer mij, dat ge mijn lachen vergeten zult!quot;

„Neen, ik wil niets vergeten, Charlotte, wat ge doet of zegt! Want alles wat ge doet is goed, schoon en beminnelijk! Ik kus deze geliefde hand, die mij sloeg, en zou ook de lippen willen kussen tot verzoening, — die wreede lippen, die om mij gelachen hebben.quot;

„Geen scherts thans. Schiller,quot; zeide zij afwerend, „laat ons ernstig blijven, en met ernsl over de toekomst van uwen don Carlos spreken. Er moet iets groots, iets buitengewoons geschieden voor dit groote, buitenwone werk! Het moet als een meteoor over de aarde stralen, en zijn naam met vlammend schrift schrijven in hutten en paleizen. De dichter, die Koningen en Vorsten zóó schoon laat spreken, moet ook mét Koningen en Vorsten spreken, — moet een vorstelijken Mecenas voor zijne dichtwerken winnen. En hiertoe heb ik een plan ontworpen. Schiller, ge moet den hertog Karei August van Weimar leeren kennen, of liever, hij moet u leeren kennen, en uw Mecenas worden. Wilt ge het?'

„Wat baat het of ik wilquot; zuchtte Schiller, schouderophalend: „Hij zal niet willen! Hij, de geniale hertog, die zijn beroemden, grooten Goethe heeft en zij Wieland en Herder, hij zal zich weinig bekommeren om den armen, jongen Schiller, hij zal hoogstens, gelijk al de andere hooge en voorname heeren, den schrijver van „de Rooversquot; verwenschen, en zeer blijde zijn als diens dolle dichtwerken schipbreuk lijden op de onverschilligheid van 't publiek.quot;

,.Ge doet den edelen hertog en u zeiven onrecht,quot; riep Charlotte levendig: „Karei August van Weimar is geen gewoon Vorst, en gij zijt geen gewoon dichter. Wijl ge nu beiden buitengewone menschen zijt, zijt gij het waard elkander te kennen. Mag ik de bemiddeling op mij nemen? Hertog Karei August komt naar Darmstadt, om zijne familie te bezoeken. Wilt ge daarheen gaan, en aan den hertog van Weimar voorgesteld worden?quot;

„Ik wilde het wel,quot; riep Schiller levendig; „de dichtkunst heeft hooge, vorstelijke beschermers noodig! Wie

65

weet ol Tasso ooit zijn „Verlost Jeruzalemquot; zoude hebben geschreven, zoo de hertog van Este niet zijn vriend ware geweest, en hem aan zijn hof niet een gastvrije wijkplaats had gegeven, ü, indien ge kunt, Charlotte, en ge mij zulks waardig houdt, verschaf mij dan toegang en ontvangst bij den hertog Karei August van Weimar. Moge hij, — die de zon zijner vriendschap laat schijnen op Goethe, — voor mij slechts een kleinen zonnestraal van genade hebben, die mijn eenzame, kille kamer verwarmt. Ik wil tevreden zijn, wil niet te veel begeeren; zoo de hertog slechts notitie neemt van den gehoonden dichter der Roovers. Pieeds dit zou mij baten!quot;

„Hij zal, hoop ik, meer voor u doen, Schiller. Ik ken den hertog, en ook de landgravin van Hessen. Ik zal ^u voor beiden brieven geven, en ook de heer von Dalberg, wien de hertog zeer genadig is, zal u zeker aanbevelingsbrieven geven! O, het zal gelukken, het moet gelukken! Wij zullen u met geweld uit de schaduw in het licht brengen! Niet alleen het Duitsche volk, maar ook de Duitsche Vorsten zullen den dichter Schiller beminnen en eeren; en mijn hand zal het zijn, die hem voert tot den troon, opdat de dichter met den Vorst gaan moge!quot;

„Laat mij deze hand kussen, die zulk een welwillende leiding op zich neemt,quot; zeide Schiller met vuur: „geloof mij, Charlotte; al uwe woorden zijn als sterren in mijn hart gevallen, en hebben het verlicht met bovenaardschen glans en met hemelsche zaligheid.quot;

„Moge een gunstig lot geven, dat deze sterren nooit ver-bieeken,quot; zuchtte Charotte: „moge het nooit donkere nacht voor ons worden! Maar nu, mijn vriend, ga.quot;

„Ge zendt mij weg. Charlotte?

„Ja, ik zend u weg. Schiller. Men moet zuinig zijn met de schoone oogenblikken in het leven. Ga!--—quot;

Op den avond van dezen veelbewogen dag schreef Schiller een warmen brief van dankbetuiging aan zijne onbekende vrienden te Leipzig; zijn hart opende zich wijd terwijl hij schreef, en onbewimpeld verhaalde hij hun zijn leven, dat zoo arm was aan vreugde, zoo rijk aan ontberingen en teleurgestelde hoop. Alles, waarnaar hij tot nu toe gestreefd, — wat hij gewild en gewenscht had, deelde hij hun mede; verzweeg hun ook niet zijne armoede en be-

Mühlbaoh, Buitscliland in Woeling en Strijd. III. 5

66

hoefte; want nooit kende Schiller de valsche schaamte van vergulde armoede, en hield nooit gebrek aan geld voor een gebrek aan' eer en waarde. Alles bekende hij aan de verre, nooit geziene vrienden; hoe verlaten hij zich gevoelde, en in een andere sfeer verlangde te komen, — onder andere menschen, die hem misschien zouden kunnen beminnen en begrijpen.

Onder dit schrijven slaakte zijn pen, en het was hem als zag hij den treurigen, verwijtenden blik in de groote vlammende oogen van Charlotte, als hoorde hij haar Huis-teren; „Is dat uwe lietde. Schiller? Ge wilt u van mij verwijderen, en weet toch dat ge mijn moordenaar zult zijn, zoo ge gaat?quot;

Hij schrikte inwendig, legde zijn pen ter zijde en stond op, om met haastigen tred in zijn kamer op en neder te gaan. De hartstochtelijke woorden, welke Charlotte heden morgen tot hem gesproken had, weerklonken in zijne ooren, maar zij waren hem in de stilte des nachts tóch niet meer de hemelsche muziek, die ze hem heden morgen waren geweest.

„Ik geloof dat het gevaarlijk is haar te beminnen.quot; prevelde hij: „zij vordert van mij een geheel hart, en zou mij met hare liefde tiranniseeren. Maar ik moet vrij zijn; want slechts de vrije kan zich de wereld veroveren, en den roem, en de liefde, die mijn hart verkwikken zou, mag nooit mijn dwingelandes zijn!quot;

Hij plaatste zich haastig weder aan zijne schrijftafel, en voltooide den begonnen brief aan Körner; hij schreef; „Ik wenschte dat een gunstig lot mij van hier voerde, want ik gevoel, dat ik hier niet kan blijven. Ik wilde, dat ik tot u kon komen te Leipzig, om u te danken voor het schoone uur, dat ik heden door u beleefd heb! Aristote-les had ongelijk toen hij zeide; „O, mijn vrienden, er zijn geen vrienden!quot; — Ik denk aan u en aan uwe dierbaren, ik denk aan u alle vier, en roep blijmoedig en gelukkig; Er zijn tóch vrienden! Zalig degenen, wien de goden vergunnen ze te vinden, zonder ze gezocht te hebben !quot;

67

VI.

DE TITEL.

Charlotte von Kalb jhad woord gehouden. Zij had Schiller met aanbevelingsbrieven aan den hertog Karei August en diens naaste omgeving voorzien; zij had ook den heer von Dalberg bewogen, hem brieven aan invloedrijke personen van het Hof te Darmstadt te geven. Voorzien van deze aanbevelingen, — bescheiden en nederig meer van deze verwachtende, dan van zijn eigene beteekenis en waarde, — trok Schiller in 't begin van 't jaar quot;1785 naar Darmstadt, om te beproeven aldaar in hertog Karei August van Weimar een vriend en beschermer te winnen.

Wat zijn naam en waarde zekerlijk niet vermocht, dat bewerkten de aanbevelingsbrieven van Dalberg en Charlotte. Men zou voor den dichter van de „Rooversquot; en van „Fiesco,quot; — die de vrijheid en de volksheerschappij prezen, — en van „Kabaal en Liefde,quot; — die de aristocratie tegenover de rechten van het hart brandmerkte, — men zou voor den dichter, die het gewaagd had een Vorst, een regeerend Heer te trotseeren, zekerlijk niet de gouden poorten van het vorstelij k paleis geopend hebben; — maar de aanbevelingsbrieven van Charlotte en Dalberg waren de schitterende sleutels die ze openden.

Friedrich Schiller werd dus ontvangen aan bet land-grafelijke Hof van Darmstadt; de jonge, levenslustige hertog Karei August van Weimar kwam den dichter met vriendelijke goedheid tegemoet, en geprikkeld door de vurige lof hymnen van mevrouw von Kalb, over Schiller's nieuwe tragedie, begeerde Karei August iets uit deze tragedie te hooren.

Schiller bood zich aan, het eerste bedrijf van „Don Carlos'' voor te lezen, en dit werd genadig aangenomen. Reeds denzeltden dag in het namiddaguur vond deze voorlezing plaats. Een schitterende kring van voorname heeren in geborduurde hofkleeding en versierd met ordesterren, van dames in prachtig toilet, fonkelend van brillanten en gouden sieraden, was in de gezelschapszaal der landgravin vereenigd. Zij zelve, de kunstminnende en geestige land-

68

gravin van Hessen, zat aan de zijde van haren schoonzoon, den hertog Karei August, op de chaise-longue, die in het midden der zaal stond, en waarachter zich de dames en heeren van het Hof gegroupeerd hadden. Niet ver van daar, geheel afgezonderd in het rniddea der zaal stond een eenvoudige rietenstoel bij een kleine ronde tafel, waarop een glas water was gezet. Dit was de troon des dichters; dit was de nectar, dien hij drinken zou aan de tafel der goden!

Hij was tóch beklemd en niet op zijn gemak, toen hij in eenvoudig, onversierd gewaad in den schitterenden Hofkring trad; hij gevoelde dat het bloed hem naar de wangen schoot, en vervolgens naar zijn hart terugkeerde, en zijn aangezicht doodsbleek werd.

„Verman u. Schiller, en wees kloek! Schaam u, dat een weinig uiterlijke grootheid en klatergoud, — dat vorstenrang en titels u zouden kunnen verblinden!quot;

Dit zeide hij tot zich zei ven, terwijl hij naar zijn plaats ging, voelende dat aller oogen op hem rustten, dat ieder hem monsterde met kouden, vorschenden blik.

„Wat bekommert mij dit hofgespuis, deze hofmaarschalk von Kalb en consorten,quot; zeide hij spijtig tot zich zelve; „niet om hnnnentwille ben ik hier gekomen, en het is mij volkomen onverschillig wat zij van mij denken, 'fis mij slechts om den hertog te doen; om den vriend van den grooten Goethe!quot;

Zijn blik zweefde naar de canapé, en ontmoette daar de oogen van den jongen hertog, wiens gelaat met de uitdrukking van goedhartige, vriendelijke deelneming tot hem gericht was. Schiller gevoelde zich door dit gelaat bemoedigd en verkwikt, en een glimlach gleed over zijn aangezicht.

Hij sloeg zijn manuscript uiteen, en begon met luide, vaste stem het eerste bedrijf van zijn „don Carlosquot; te lezen. Zijn stem klonk vol en welluidend; zijn voordracht was, — dank zij de vermaningen van Charlotte,— zuiver-deren gematigder, en hoe verder hij las, des te meer week de verlegenheid van hem, des te helderder werd zijn hoog voorhoofd.

De hovelingen, die aanvankelijk met trotsche minachting op den jongen, stijven dichter hadden nedergezien,

69

vertoonden nu meei- deelnemende gezichten, en dit hoofd met het geelblonde haar, de scherp geteekende trekken en den grooten gebogen neus, scheen hun nu, aldus bestraald van geest en ernst, niet meer zoo leelijk en onbeduidend, als 't hun vroeger was voorgekomen.

Mevrouw de landgravin toonde op haar edel gelaat de grootste aandacht, en de voorlezing van „don Carlos'' maakte op haar zulk een diepen indruk, dat zij haren battisten doek te voorschijn haalde, om de tranen van aandoening uit hare oogen te wisschen.

De hertog Karei August kon meermalen een uitroep van bewondering, een luid hravo\ niet onderdrukken, entoen de voorlözing van het eerste bedrijf ten einde was, toen Schiller zich van zijn stoel ophief, ijlde Karei August levendig op hem toe, om den dichter te danken met een warmen handdruk, en hem vervolgens tot mevrouw de landgravin te voeren, opdat ook zij hem haren dank, en hare deelneming mocht betuigen.

Vervolgens nam de hertog den arm des dichters, en trad met hem door de zaal, fot misnoegen der voorname hove-) lingen, die het toch, in weerwil van hun eerbied, een weinig zonderling vonden, dat do hertog zich zoo gemeenzaam aanstelde, en met iemand zonder geboorte of naam, arm in arm door de vorstelijke zaal wandelde.

Maar voorwaar, dit was het gevolg van den wijsgeeri-gen geest, die te Weimar heerschte; men mocht zich over dergelijke vreemdigheden niet verwonderen! Aan het Hof te Weimar heerschte toch zulk een mengeling van hoog-en laaggeborenen, dat men elk oogenblik gevaar liep met iemand te spreken, die volstrekt niet gerechtigd was hier • te zijn. De hertog had zelfs zijne minachting voor de eti-kette zóóver gedreven, dat hij den Frankforter burgerzoon. Wolfgang Goethe, tot zijn geheimraad en vertrouweling gemaakt had; en men wist dat zijne moeder, de hertogin Amalia, — evenals hij zelf, — nooit een reis ondernamen, zonder onderweg een of anderen fraaien geest voor het beschaafd verkeer te Weimar op te vangen!

Ditmaal was Monsieur Schiller de fraaie geest dien de hertog wilde werven. Dat zag men zeer duidelijk; want na een kwartieruurs stond de hertog reeds met den dichter Schillei: in de uiterste vensternis der zaal en spraken zij

70

zeer levendig tezamen, Het was aanstootelijk en ergerlijk, met welk een vrrje rustige houding, met welk een open, grappig trotsch gelaat Monsieur Schiller tegenover den hertog stond, en hoe levendig en ongedwongen hij met hem sprak!

De hertog echter scheen in zijn gesprek zeer veel belang te stellen, en zijn open, fraai aangezicht toonde de grootste deelneming en vriendelijkheid.

„Ik geloof, dat het lot u een groote roeping heeft gegeven, mijnheer Schiller,quot; zei de hertog, toen Schiller hem juist met korte en krachtige trekken den inhoud en den verderen loop van den „don Carlosquot; had medegedeeld:

„Gij zult de dichterlijke prediker van het volk zijn, geloof ik; — ge zult de in verval gekomen Duitschers weder het hart verfrisschen en de verbeelding opwekken, en ik voorspel u een grootsche toekomst. Gij hebt u een fraai doel gesteld; ge wilt niet alleen aan het zuiver mensche-lijke, maar ook aan het ideale weder zijne rechten in deze wereld toewijzen, en uw „don Carlosquot; is een openlijke strijd van het zuiver menschelijke en ideale, legen bet materialisme en het gebruikelijke. Ge zult u hierdoor onder de hoogeren vele vijanden, — onder de groote menigte echter vele vrienden verwerven, en zoo ge misschien niet de lieveling der Vorsten kunt zijn, zult ge zekerlijk de lieveling des volks worden. Want het volk heeft een goed gezond verstand, en zal steeds zijn sympathie schenken aan hém, die het zuiver menschelijke prijst en verheerlijkt, tegenover de belachelijke aanspraken van etikette en vooroordeel. Maar ik zeg 't u ook vooraf: ge zult in de zoogenaamde voorname wereld een moeielijken post hebben, en elke schrede voorwaarts met strijd moeten verwinnen.quot;

„Ik ben van mijn vroegste jeugd af aan zulk een strijd gewoon,quot; antwoordde Schiller met een zuchten glimlach: „het lot heeft mij niet verwend, en zorg is tot nu toe de éénige vriendin geweest, die mij trouw ter zijde heeft gestaan.quot;

„Gij vergeet de Muzen,quot; riep de hertog levendig: „mij dunkt, dat ge u over de vriendschap dezer dames niet moogt beklagen!''

„'tls waar, Doorluchtigheid,quot; antwoordde Schiller ern-

71

stig: „zij zijn mij somwijlen gunstig geweest, en ik dank haar de schoonste uren mijns levens.quot;

„Nu, het zal den bezielden dichter ook niet aan de gunst van menige aardsche godin en Muze ontbraken,'' zei de hertog, en lachte luid, toen Schiller's gelaat plotseling gloeide, en beschaamd zijn blik nedersloeg.

„O, ik zie het,quot; riep hij vroolijk: „er zijn voor u ook aardsche Muzen, en het ideale is voor u ook in de werkelijkheid overgegaan! Kan dit misschien in betrekking staan met de vurige lofrede, die mevrouw von Kalb mij over u geschreven heeft?quot;

„Doorluchtigheid, ik begrijp waarlijk niet wat Uwe Doorluchtigheid meent.quot;

„Of ge wilt het niet begrijpen. Onderzoeken wij de zaak niet verder. In allen geval heeft mevrouw von Kalb het mij tot plicht gesteld, mij voor haren dichter te intéresseeren, en ik dank haar, dat zij mij met u bekend heeft gemaakt. Ik zou u nu ook gaarne een bewijs mijner dankbaarheid willen geven, en ge zoudt mij pleizier doen mij te zeggen, op welke wijze ik u nuttig zou kunnen zijn.quot;

„O, Doorluchtigheid, dat gij zoo vriendelijk en genadig tot mij spreekt,'' zeide Schiller hartelijk; „dit is reeds een weldaad voor mi]; want uwe goedheid schijnt als een zonnestraal in mijn hart, waarin het werkelijk soms recht koud en somber is.quot;

„In uw hart gewis niet. Schiller, want daar brandt het edele vuur der dichtkunst. Maar in uw kamertje mag het, somwijlen wel eenzaam en koud zijn. Ik kan mij dit wel voorstellen; want wanneer de onsterfelijken den dichter zelfs met alles zegenden, hebben zij gewoonlijk slechts het ééne vergeten wat noodig is; namelijk het goud. De goden leggen gewoonlijk den sterveling slechts één sooit van kapitaal in de wieg; óf een kapitaal van geest, óf een van stoffelijke waarde, en hij moet waarlijk een bijzonder lieveling van hen zijn, wien zij heide verleenen.quot;

„Ja, zekerlijk een zeer bijzonder lieveling,quot; zeide Schiller zacht, en hij las in den glinsterenden blik van den Vorst, dat hij aan zijn lieveling 'dacht, aan Wolfgang Goethe, die eens als een schitterend meteoor voor Schiller was opgegaan, — destijds toen hij aan de zijde van den hertog in de Karelsschool te Stutgart verscheen, en de prijs-

72

uitdeeling aan de leerlingen dier school biiwoonde. Ook de leerling der Karelsschool Friedrich Schiller had toen een prijs bekomen ; en toen hij dien ontving, hadden de groote, vlammende oogen van Goethe zich op hem gevestigd, maar slechts met den welwillenden, rustigen blik van een voornaam man, die zich verwaardigt deelneming te betuigen.

Schiller had destijds dezen blik diep in zijn hart gevoeld, en nu dacht hij er aan hoe hij in het vorstelijk Slot te Darmstadt, tegenover den hertog stond, — den hertog, die voor Goethe een vriend, voor hem een beschermer, een begunstiger kon zijn.

„Ik wenschte u nuttig te kunnen zijn,quot; zei de hertog, na een tijdlang gezwegen en Schiller, die peinzend en sprakeloos de oogen nedergeslagen hield, - te hebben gadegeslagen:

„Kunt ge mij een wensch noemen, mijn waarde heer Schiller, dien ik wellicht zou kunnen vervullen? Ik ben wel is waar geen machtig, — en helaas ook geen rijk Vorst, maar zoo ik u op eenige wijze helpen kan, ben ik er gaarne toe bereid.quot;

Schiller hief zijn hoofd haastig op, en zijn oog beantwoordde met een trotschen blik, het vragend aanschouwen van den hertog. Niet voor alles ter wereld zou hij den Vorst zijn armoede en nood hebben bekend; niet op den glanzenden vloer van de vorstelijke zaal mogen staan als een ootmoedig bedelaar, die om een genadeloon smeekt voor den tocht door het leven!

„Ik herhaal het. Doorluchtigheid; 'tis voor mij reeds een groote dienst, dat gij mij deelneming en vriendelijk gehoor schenkt.quot;

Het gelaat van den hertog verhelderde, en hij ademde op, alsof een last van zijn ziel was gevallen. — „Aan deze ondersteuning zal 't u nooit ontbreken, wees er van verzekerd. Iedereen zal vernemen, dat Karei August van Weimar zich verheugt, den Duitschen dichter Friedrich Schiller te kennen, en hij hem bijzondere achting en genegenheid toedraagt. Een Duitsche hertog is uw dwingeland geweest, en heeft u de wereld in gejaagd; 't is dus wel recht en billijk dat een andere Duitsche hertog zich jegens u als een vriend betoont, en het beproeft uw levenspad een

73

i weinig meer effen te maken. Ik zal hier altoos toe bereid ¹ zijn, en openlijk voor de geheele wereld, — uw tirannieken

3 Vorst er onder gerekend, — getuigenis alleggen van mijne

hoogschatting voor uw persoon en talent. Ge zult, nog i vóór ge Darmstadt verlaat, het bewijs er van hebben! s Vaarwel voorshands, en zoo ge nog eens te Weimar komt,

vergeet dan niet uw' goeden vriend Karei A.ugust te be-, : zoeken. Gij vertrekt immers eerst morgen vroeg met den 3 postwagen ?quot;

e „Ja, Doorluchtigheid; eerst morgen vroeg.quot;

i t „Ge zult dus, nog heden avond een boodschap van mij ontvangen, waarde mijnheer Schiller!quot;

Hij knikte den dichter vriendelijk toe en reikte hem i tot afscheid de hand, geleidde hem ook zelf naar mevrouw i de landgravin, opdat hij afscheid van haar zou nemen.

Schiller keerde nadenkend en peinzend naar het logement waar hij was afgestapt, terug.

1 Wat heleekenden de woorden van den hertog? Welk

, getuigenis van zijne hoogachting wilde Karei August hem geven? Misschien wel eene aanstelling? 0, al ware zij I ook nog zoo gering, voor hem zou zij toch een verzeke-• ring, een verlichting wezen ? Misschien wilde de hertog hem i | slechts het verblijf op een zijner ledig staande kasteelen i * aanbieden, opdat hij er in rust en in stilte zijn „don i ! Carlosquot; zou kunnen voltooien. Nu, dat zou óók een zegen,een s weldaad zijn. De balling zou dan toch weder een woon-t plaats hebben gehad, waaruit hij niet verdreven kon wor-| den; een wijkplaats tegen de aanvechtingen des levens en s der zorgen.

c Langzaam en traag kropen voor den eenzamen dichter

, in het stille, onbehagelijke kamertje van het logement de 3 uren voort; met gissingen en vragen aan het lot kwelde 3 hij zijn geest, en luisterde hierbij telkens naar de deur,

of de verwachte bode van den hertog niet kwam. i Eindelijk, na uren lang wachten, werd aan zijn deur

i I geklopt, en een hertogelijke lakei reikte Schiller een ■ grooten, verzegelden brief. Zeer plechtig en officeel zag i de brief er uit, met zijn groot staatszegel, dat het om-t |schrift droeg: „Hertogelijk kabinet,quot; en even plechtig en i | officeel was de dichter te moede, toen hij, nadat de lakei i hem verlaten had, den hertogelijken brief opende. Wat

74

was bet nu? Een aanstelling of een verblijf, dat de goede

hertog hem aanbood? .

Een uitdrukking van bevreemding en verrassing vloog over Schillers gelaat, toen hij den brief las en met een treurige wolk op het voorhoofd, liet hij zijn hand met den officieelen brief op de tafel nederzinken. nut

Geen aanstelling, geen verblijf bood hem de hertog. Een titel saf hij hem: den titel van hertogelijk Weimarschen Raad. De kabinets-secretaris van den hertog gat hem van dit edelmoedig besluit van zijn genadigen heer kennis en berichtte dat hem het document zijner benoeming, uit Weimar, terstond na de terugkomst van den hertog, in officieelen vorm gezonden zou worden, doch de heer Friedrich Schiller zou reeds van dit uur af gerechtigd ziin den genadigst verleenden titel te voeren, en zich hert'oaelük Weimarschen Raad te noemen.

Toen hii dit nu voor de tweede maal las, drong een luide spotlach van de lippen des dichters Dit was dus de oplossing van het raadsel. Hij, die zich zei ven met wist te raden, was nu de raad van een Vorst, die waar-schiinliik zijn raad nimmer zou begeeren .! — Hij, de ballinquot;- de door zorg gekwelde, die niets bezat en het zijne noemde, buiten zijne manuscripten, hij was nu bezitter van een titel! ,, . a- r\_a Welk een zonderling contrast! Zijn tragedie, die de vorstenheerlijkheid en de sleur, de etikette en het ceremonieel wilde bestrijden, ten gunste van de edele mensch-heid de geliikheid van rechten en den zielenadel, — deze tragédie zou nu den dichter als eerste belooning een vorstelijke gunst, een genadig geschenk van etikette en sleur

^OP,t¹Wa^Ss^enzonderling! 't Scheen schier een spottermij van het lot, en toch! — Hij dacht aan Charlotte von Kalb, dacht dat het haar wèl verheugen zou hem zoo geeerd, en door een Duitschen Vorst gewaardeerd te zien. Hy dacht aan zijne goede ouders, voor wie het zekerlijk een groot genoegen zou zijn, den voonnaligen regiments-chi-rurgiin van den hertog van Wurtenberg in het buitenland zoo⁰ onderscheiden te zien, en wien het toch bewijzen kon, dat hun Frits, — aan wiens voorkomen en fortuin de strenge vader dikwijls wilde wanhopen en twijtelen,

75

dat hLin Frits ten laatste tóch nog tot eer en aanzien in de wereld komen kon.

Welnu, het mocht dan zoo goed zijn! Een kleine aanstelling zou wel is waar beter zijn geweest, en een vorstelijk verblijf in een of ander jachtslot zou stellig de voltooiing van den „don Garlosquot; zeer bevorderd hebben. Maar men moest ook nu tevreden zijn, en de titel was toch altoos een geschenk, waarvoor hij dankbaar moest zijn, want het was immers een openbare eer en waardeering, en zou misschien den overmoedigen tooneelspelers meer eerbied inboezemen voor den dichter, wiens drama's zij vaak door een slechte en slordige voorstelling, mishandelden en verminkten. Schiller vouwde glimlachend den liertogelijken kabinetsbrief weder dicht. — „Nu,quot; zeide hij zacht: „ik voed de trotsche hoop dat ik een dichter ben door Gods genade. Hierbij ben ik nu een raad geworden door hertogelijke genade. Nu wil ik slechts wen-schen, dat ik ten laatste ook nog een dichter èn raad worde door volksgenade, en het volk mijne werken erkent en waardeert, en mij den titel zijner liefde en regeering geeft. De raad des volks te zijn, is waarlijk een eer boven alle eer. Naar dezen heiligen en schoonen titel smacht mijn ziel; en met alles wat aan geest en talent, aan kracht en energie in mij is, wil ik er naar streven dien te verdienen, en door mijn werken datgene te worden, wat des dichters grootste en heerlijkste belooning is; DE LEERAAR EN RAADSMAN DES VOLKS!quot;

VIL

HET AFSCHEID VAN MANNHEIM.

Als hertogelijk Weirnarsche Raad was Schiller naar Mannheim teruggekeerd, en toen Charlotte von Kalb dit nieuws van hem vernam, en haar gelaat glinsterde van vreugde, scheen ook Schiller een soort van voldoening-te gevoelen; want ook hij glimlachte, en sloeg zijn arm met hartstochtelijke innigheid om Charlotte's gestalte, en stelde

76

tot voorwaarden dat zij hem met een kus beloonen moest zoo hij zich werkelijk van dien titel bediende.

Charlotte bloosde en verborg haar hootd aan zijn borst, hij echter hief het zacht op, en drukte een langen kus op de lippen, die niet meer tegenstreefden. Toen echter eischte Charlotte met heftige onstuimigheid, dat Schiller haar verlaten zou, en toen hij weigerde, — toen hij bad en smeekte te mogen blijven, — schoot een gloeiend rood over hare wangen, en hare oogen schoten vlammen.

„O, Schiller, ge weet niet wat ge doet en wat ge begeert. Ziet ge dan niet, dat een afgrond tusschen ons ligt?quot;

„Ik zie hem, Charlotte; maar de arm der liefde is machtig en sterk; en over alle afgronden draagt de waarachtig beminnende de gelielde vrouw, — of stort zich, als het niets anders zijn kan, mèt haar in den afgrond!quot;

„Er is nog een derde, Schiller?, een vreeselijk derde. Hij trekt haar tot zich, maar later komt bij hem de ontnuchtering, de teleurstelling. Het ideaal heeft zich herschapen in een zeer gewone vrouw, welke hij veracht, wijl hare liefde haar hooger en heiliger was dan hare deugd. Zij gevoelt zijne verachting, en de afgrond, dien zij met den geliefde heeft overschreden, wordt nu haar graf, waarin zij zich vrijwillig stort, om zich te redden voor dengene, dien zij bemind heeft! O, Schiller, indien het ooit zóó zijn kon, — indien ooit de blik, die vroeger beminnend op mij rustte, mij aanschouwen kon met de uitdrukking van verachting, — het zou mij verpletteren en ik zou sterven! Maar stervend zouden mijne lippen dèngene beschuldigen, die wel liefde geven, maar geen trouw bewaren kon, — en voor Gods rechterstoel zou ik hem roepen, als een verrader, een moordenaar! O, Schiller, hoed u, —ik waarschuw u nogmaals, — hoed u, in mijn borst een vuur te ontsteken, dat, eens ontvlamd, nooit weder zou ver-dooven; dat van geen blussching zou willen weten, maar vrij en trotsch en grootsch zou opvlammen ten bemel, de geheele menschheid niet achtende, en zich niet storende aan alle vooroordeelen en instellingen der wereld! Nóg wandelen wij aan weerszijden van den afgrond; maar onze stemmen kunnen elkander bereiken, onze aangezichten elkander zien, onze oogen elkander ontmoeten met een, blik van innige vriendschap. Maar gij zijt vrij te gaan,

77

waarheen wilt; en zoo uw pad u zijwaarts-voert van den weg, dien ik aan gene zijde bewandel, zal ik u na-oogen en weenen; maar ik zal u geen verwijten doen! Bedenk dit. Schiller; laat het u voldoende zijn, dat Charlotte u haar vriend noemt! Wil niet, dat zij u een anderen naam geve, een naam dien ge thans wellicht zegenen, — maar later vervloeken zoudt. Vlucht, Schiller, vlucht, nu het nog tijd is; en laat ons met blijden weemoed aan de schoone dagen onzer vriendschap denken. Laat ons met stille onderwerping in de toekomst zien, en leven van onze herinneringen 1quot;

„Ge zijt heden zonderling, Charlotte,quot; zeide Schiller treurig: „Uwe oogen zijn zóó dreigend, dat ik er schier voor zou vreezen, zoo ik niet wist dat mijn Titanide in weerwil van haar hemelbestormende vervoering toch een zachte, teedere en beminnende vrouw is. Neen, Charlotte; ge zijt onrechtvaardig jegens u zelve, ge klaagt u aan zonder schuld. Neen, ge zoudt nooit den man vloeken, dien ge eens bemind hebt; ge zoudt stervend hem zegenen voor de schoone uren van verrukking, welke hij u eens gegeven heeft. Ge zoudt hem niet beschuldigen, maar verontschuldigen en medelijden met hem hebben, zoo de noodwendigheid des levens hem dwong van u, — het liefste wat hij ooit gekend heeft, — te scheiden, Ge zoudt weten dat zijn pad eenzaam en woest is; dat hij met weenenden blik, gelijk de omgewende aangezichten uit Dante's hel, slechts bet verledene ziet en beweent, terwijl hij voorwaarts in de woeste toekomst gaat. Ja, zóó is het, Charlotte; ik ken u beter dan ge u zelve kent. Nooit vloekt de vrouw den man, dien zij waarachtig bemind heeft; zij vergeeft en bemint ook dan nog, als de stroom des levens scheidend tusschen hem en haar doorbreekt, en hem dwingt haar te verlaten,quot;

„Voor hen, die waarachtig beminnen en trouw gezworen hebben, bestaat er zulk een dwang niet!quot; riep Charlotte met toornigen gloed: „Gij kent de liefde niet. Schiller, als ge dit zegt; ge spot met het heiligste gevoel, als ge meent dat het ooit kan verdooven, en de noodwendigheid des levens twee harten kan scheiden, die zich voor eeuwig met elkander in liefde verbonden!'' „Hoe zonderling opgewonden zijt ge heden, Charlotte,quot;

78

zeide Schiller met verduisterd aangezicht: ,,ilv kwam tot u met zulk een vol, vroolijk hart; ik had u zooveel te zeggen en mede te deelen! Met alles wat mij beweegt en vervult, wilde ik tot u vlieden, als in de trouwe wijkplaats van gelukzaligen vrede en hemelsche overeenstemming. Maar nu zie ik wel, dat ik een slecht uur gekozen heb, en Charlotte mij heden niet begrijpen wil. Ach, dierbare, waarom gelijken wij menschen allen zoo zeer op Herostratus, die de brandfakkel in den heiligen tempel der goden wierp, en waarom wij allen het geheimzinnige beeld in den tempel van Isis ontsluieren ?quot;

„Wijl wij de waarheid willen zien!quot; riep zij met vuur.

„De waarheid is de dood,quot; zachtte hij treurig; „dedwaling is het leven; en wee ons, zoo wij niet tevreden willen zijn met de schoone dwaling die het leven looit en kleedt, en den dood voor ons omsluiert! — Ik ga, Charlotte; 'tis beter zoo, want, ge hebt mij treurig gemaakt, en smartelijke gedachten in mij opgewekt. Vaarwel voor heden, en als ik morgen terugkom, Charlotte, wees dan goed en lief jegens mij, zooals ge in den grond van uw wezen steeds zijt.quot;

Hij nam zijn hoed, groette haar met een treurigen glimlach, en ging heen. Charlotte oogde hem na met strakken, ontstelden blik.

„Hij bemint mij niet,quot; kreet zij wanhopig: „Hij bemint mij nietl Als hij mij beminde, ware hij niet zóó van mij gegaan, — niet zonder mij den eed van eeuwige trouw te wijden. Ach, dezen slechts wilde ik van hem ontvangen, wilde hooren dat hij de eeuwigheid der liefde wil. Maaibij deinsde terug en ging. Hij bemint mij niet, en ik, o mijn God, ik bemin hem!quot;

Zij zonk op hare knieën, verborg haar hoofd in hare bandenden weende smartelijk.

En smartelijk was ook Schiller te moede, smartelijk en bang tegelijk. Den geheelen dag vermeed hij de menschen, en bleef alleen in zijn eenzame studeerkamer; ging er met groote schreden heen en weder, naderde somwijlen de schrijftafel, wierp haastig eenige regels op het papier, en ging vervolgens weder op en neder, mijmerend, peinzend of luid met zich zeiven sprekende.

Den geheelen dag bleef ook Charlotte ver van de men-

79

schen, alleen in hare woonkamer. Des avonds laat werd aan haar gesloten deur geklopt, en de kamenier berichtte, daar er een brief van den heer raad Scbiller gekomen was. Charlotte opende de deur, nam den brief, en beval licht te brengen. Vervolens opende zij Schiller's brief. Een klein papiertje lladderde haar toe, daarop stond met vluchtig schrift: „Dierbare Charlotte! Wat ons gesprek van heden bij mij heeft opgewekt, heb ik ter neder geschreven en zend het u, want het behoort u. Moge het ons beiden nooit gaan als den armen jongeling in den tempel van Sais! De waarheid te zoeken is de liefde dooden, en tóch is de liefde de schoonste waarheid, en waar is het ook, dat ik u bemin, Charlutte! Geloof dit, en laat aan de groote Isis haren sluier! Friedrich Schiller.quot;

Toen zij dit gelezen had, ontplooide Charlotte met bevende hand het groote papier, dat zich nog in het couvert bevond. Het was een gedicht, en droeg het opschrift: „Het gesluierde beeld van Sais.quot;

Carlotte las en herlas het, en haar ziel werd steeds treuriger. —,, Hij bemint mij niet,quot; herhaalde zij zacht; „Zoo hij mij beminde zou hij geen gedicht gemaakt hebben, maar tot mij zijn gekomen, om aan mijne voeten te weenen! Dat zou een levend gedicht zijn geweest! A.ch, Schiller, ik ben de rampzalige jongeling, en ik heb de waarheid aanschouwd! De lust mijns leven is verdwenen, en even als deze, voert een diepe droefheid mij ten grave, — en gelijk uw jongeling roep ook ik: „Wee denge-ne, die tot de waarheid komt door schuld! Zij zal hem nooit tot vreugde zijn!quot;

Toen Schiller den volgenden morgen bij Charlotte kwam, reikte zij hem met vlammenden blik hare beide handen, aanschouwde hem met een teederen glimlach, en herhaalde zacht de woorden uit zijn brief van gisteren : ,,Laten wij aan de groote Isis haren sluier!quot;

Schiller slaakte een vreugdekreet en zonk aan Charlotte's voeten neder, kuste hare handen en zwoer, dat hij haar beminde, haar alleen; dat hij haar trouw wilde blijven, in weerwil van alle afgronden en diepten!

Maar de eeden der menschen verwaaien als do bladeren in den wind, en wat heden heerlijk ruischten bloeit, is morgen verwelkt en dood! —

80

Charlotte mocht gelijk hebben, dat Schiller wèl de liefde, maar niet de trouw kende; — want nauwelijks twee maanden na zijn terugkomst van Darmstadt en dien dag des wederziens met Charlotte, schreef Schiller aan den nieuwen vriend Körner te Leipzig het volgende: „Ik kan niet meer te Mannheim blijven. In een onuitsprekelijke bedruktheid mijns harten schrijf ik u, mijn beste. Ik kan niet meer hier blijven. Twaalf dagen heb ik het in mijn hart omgedragen, als een besluit om uit de wereld te scheiden. Menschen, omstandigheden, aarde en hemel walgen mij, en wat mij hier misschien nog dierbaar kon zijn, daarvan scheiden mij convenientie en omstandigheden. Leipzig schijnt voor mijne droomen en voorgevoel als de rooskleurige morgen, aan gene zijde van den boschrijken heuvel. In mijn leven herinner ik mij geene zoo zekere voorspelling als deze; dat ik in Leipzig gelukkig zal zijn. Tot hiertoe hebben omstandigheden mijne plannen verhinderd. Mijn hart en mijne Muze moesten tegelijk voor de noodzakelijkheid zwichten. Er is niets noodig dan zulk een verandering van mijn lot, opdat ik een geheel ander mensch — zij, dat ik begin dichter te worden.quot; En de verre vriend in Leipzig, de edele Körner, antwoordde op dezen smartkreet des dichters met een echte vriendendaad. Hij noodigde Friedrich Schiller tot zich en de vrienden, naar Leipzig, en opdat geen uiterlijke nood Schiller's reis zou-de verhinderen, zond Körner hem een wissel, die toereikend was voor de reiskosten en de betaling der drukkendste schulden.

VIII.

PLANNEN VOOR DE TOEKOMST.

De toebereidselen voor zijn vertrek waren spoedig voltooid. Van den Mannheimschen schouwburg had Schiller zich reeds eenige weken vroeger geheel losgemaakt; al de tooneelspelers waren hem vijandig, wijl Schiller het ge-

81

waagd had in het door hem opgerichte tijdschrift „Thaliaquot; de tooneelspelers te berispen die, zooals hij zeide, zijn | tragedie Kabaal en Liefde „zoo erg verknoeid hadden.quot; 1 De schouwburg-intendant, de heer von Dalberg, had zich I reeds lang beleedigd en gekwetst gevoeld door het weinig | eerbiedig en onderdanig gedrag van Schiller, die het wa-| gen wilde, zijn dichterwaardigheid en dichtertrots tegen-| over de intendantenwaardigheid en den aristocratentrots l te stellen, en de heer von Dalberg deed dus niet de min-| ste poging, om Schiller nog langer te Mannheim te hou-| den. Slechts weinige bekenden en goede vrienden had m Schiller vaarwel te zeggen, en nu was ook dit gedaan; nu | was de armoedige kleine reiskoffer gepakt, en den volgenden morgen vroeg, wilde Schiller op'reis gaan. Slechts twee personen waren er nog, van wie hij afscheid moest nemen. Het waren Charlotte von Kalb en Andreas Strei-cher. Met den vriend had hij afgesproken, dat zij de laatste uren te zamen wilden doorbrengen, en in Streicher's woning bijeen zijn ; en dus ijlde Schiller, nu alles bezorgd m was, bij 't vallen van den avond naar Charlotte.

Zij zat alleen in de schemering; toen hij haar kamer binnentrad, wendde zij het hoofd naar hem om, daar r 't gerucht der dichtvallende deur haar uit haar gepeins | wekt,e; maar zij stond niet op, om hem tegemoet te gaan, | had geen woord van begroeting voor hem, en zag hem met ernstigen, treurigen blik aan.

Ook Schiller zeide niets, ging langzaam door de ruime kamer naar de canapé, waarop zij zat, plaatste zich voor 1 haar, en beschouwde haar met ernstig en treurig gelaat.

Geen van beiden sprak; diepe stilte heerschte in de - duistere kamer. En tóch spraken hunne zielen tot elkander; en tóch was een en dezelfde klacht in beider hart: 1 de klacht der scheiding.

„Ge staat, voor mij. Schiller, gelijk de toekomst,quot; zeide Charlotte na een lange pauze; „Ja, als de toekomst, zoo duister, hoog en koud; het gelaat in nacht gehuld !quot; gt; s . gt; s ë

ï quot;^¹¹ S^ehjk mijn ziel,quot; zuchtte Schiller, terwijl hij

I langzaam voor Charlotte op zijn knie nederzonk. Zij liet ,5 ^ t.⁰⁶? en belette het ook niet, toen hij haar hand nam, en die vast in de zijne hield.

Mllhlljaoh, Dnitschland in woeling en strijd. III. 6

82

„Charlotte, gelietde, dierbare Charlotte, ik kom om afscheid te nemen. Ik wil weg van hier!quot;

„Waarom ?quot;

„Mijn omstandigheden hier zijn onhoudbaar geworden. Met den schouwburg ben ik in vijandschap, en ik heb den lust verloren, tijd en kunst te besteden voor deze ondank-baie potsenmakers. Het stroovuur van mijnheer von Dalberg is lang verdoofd, en hij ondersteunt mij niet tegenover de aanmatiging zijner tooneelspelers. Ik heb een hekel aan dit gekibbel en twist, en ik ga dus heen!quot;

„Waarom?'' herhaalde zij.

„Ge vraagt nog, Charlotte, en hebt het toch zooeven van mij gehoord?quot;

„Ik heb voorwendsels gehoord. Schiller, maar niet de waarheid. De waarheid wil ik weten; de waarheid ben ik gerechtigd te eischen. Wij moeten in dit uur den sluier wegtrekken van het beeld van Isis. Wij moeten de waarheid aanschouwen, al mocht zij ons ook den dood brengen! Schiller, waarom gaat ge heen uit Mannheim? Waarom verlaat ge de plaats waar ik woon?quot;

„Ach, Charlotte, dat ik dit moet, is een bittere smart, maar ik moet haar dragen. Een geheime macht trekt mij van hier! Wie kan de ster des levens verklaren? Wij moeten haar volgen, en voortwandelen onder haar licht, schoon het ook om en in ons nacht is! Wèl had ik mij als de hoogste zaligheid des levens voorgesteld, steeds aan uwe zijde te zijn, al mijn denken, mijn gevoelen met u te deelen, ons leven als twee tot één vereende beken, die in den zonneschijn klaar en helder met zacht golfgemurmel voortvloeien. Maar beken worden stroomen, en de door wilde hartstocht opgewekte vloeden dulden geen dwang, en verzetten zich tegen alle beperking en grenzen. Charlotte, ik ga, wijl ik niet langer blijven mag! Ik moet en wil u in dit uur alles zeggen, want gij eischt waarheid, en dus moet ik ze u geven! Charlotte, ik ga om ons beider wil! Gij zijt gehuwd, — ik ga! Het vuur mijner ziel heeft zich aan uw zuiver licht ontvlamd; moet ik niet een toekomst vreezen, waarop bedrog en twijfel ligt? Uwe tegenwoordigheid gaf mij een verrukking, welke ik vroeger niet gekend had, maar deze verrukking miste vrede.quot;

„Schiller, ach blijf, en wij zullen beiden dezen vrede

83

vinden, zoo wij slechts willen. Den vrede der vriendschap!quot;

„Neen, Charlotte, het snarenspel onzer zielen kent een hoogere harmonie!quot;

„Welnu, ja, het is zoo! Blijf, en laat het snarenspel ruischen, laat de harmonie der vereende zielen klinken! Ach, vriend, zoo wij scheiden, blijven wij voor elkander niet meer wat wij zijn. Ik wil niet klagen, — niet de vurige smarten mijner ziel vooi'u openleggen. Maar ik smeek slechts: Schiller, blijf. Als de stille kaars mij voortaan beschijnt, zal ik mij niet over de vlam verheugen; het zal donker om mij zijn, want de avond brengt mij niet meer, als vroeger, den vriend!quot;

„Ik kan, ik wil uw vriend niet zijn, daarom ga ik, Charlotte! Ik wil alles of niets! Dit zweven tusschen hemel en aarde, doodt mij. In den storm en drang van den hartstocht gloeit mijn ziel, en storm en drang is in u,en vlamt uit u met eiken ademtocht des levens. Maar gij wilt niet. Gij hebt niet den moed der waarheid.,,

„Ik zeg als gij: ik wil alles of niets,quot; riep zij heftig: „De waarheid kan niet in den logen bestaan, en het zou logen zijn, zoo ik met de uiterlijke boeien aan mijn hand, mijn hart nog in ongebonden vrijheid wilde laten begaan. Alles of niets. Slechts geen huichelarij. Vrij voor de wereld wil ik mijn liefde bekennen, óf ik omhul haar met den sluier van den plicht, der onderwerping. Maar onder dezen sluier te zondigen, dat kan ik niet. O Schiller! ons leven was tot hiertoe een verhond van waarheid. Ge wilt het breken. Het lot had u tot mij gezonden, üogen-blikken van het reinste bestaan waren ons vergund, en deze geschenken der schoonste uren, zouden nu verloren zijn?''

Schiller antwoordde niet terstond, maar boog over Charlotte^ hand, en drukte die aan zijn brandend voorhootd.

„Vóór alles weet ik,quot; zeide hij vervolgens zacht: „dat wij slechts in den bloei der jeugd waarachtig leven en gevoelen. De jeugd is de verheerlijking der vlammende ziel. En mijn hart gevoelt, dat ge nooit dit verlangen verdoo-ven, — dezen glans ontwijden kunt!quot;

„Ge spreekt op gemeenzamen toon,quot; *) fluisterde zij zacht:

1) „Du sagen Sie.quot; Onvertaalbaar.

84

„ik doe dit dus ook! De waarheid kent geen hoffelijkheid. Gemeenzaamheid heerscht onder de zaligen! Zij is een nauw verbindingszegel, en daarom willen wij het op heilige wijze, op ons eeuwig onsterfelijk verbond drukken!quot;

Zij sloeg beide armen om don hals van Schiller, die nog altoos voor haar knielde, en drukte een zachten kus op zijn voorhoofd. Hij zelf omhelsde haar vurig, en kuste met harstochtelijken gloed haar voorhoofd, hare wangen en bevende lippen. Vaarwel, gij eenige, eene! Vaarwel!quot;

„O, Friedrich,quot; zuchtte zij zacht: „is dit uw afscheidskus?quot;

„Ja, Charlotte, mijn afscheidskus! Ik moet weg! Maar ge blijft bij mij, ge vervult mijn geest, ge zijt mijn geliefde ziel!quot;

„En tóch, Friedrich, toch vlucht ge?quot;

„Mijn lot gebiedt het mij! De wereld vordert mijn geest, —' ik vorder haar wetenschap en gunst.quot;

.,A.ls ge deze gunst der wereld hebt,quot; klaagde zij; „zult ge de liefde niet meer kennen, en niet meer aan uwe Charlotte denken!quot;

„Waarom zegt ge dat, Charlotte, daar ge het toch beter weet?quot; vroeg hij verstoord: „Waarom deze pijnigende woorden? Ge kent niet mijne droefheid om u! Ik verlies alles aan u, gij verliest niets aan mij! Gij zijt zoo zelfstandig, — o, zoo heb ik in mijn jongelingsdrootnen de vrouw niet gedacht. Anders verschijnt mij nu de Natuur, en vol beteekenis is voor mij het voorbijgaand menschen-geslacht.quot;

„Ach. Friedrich,quot; zuchtte zij zacht: „mijn leven begon eerst in u! Weet ge het niet dat gij, slechts gij alleen, mijn liefde zijt?quot;

„Ik heb het gehoopt in lange folterende oogenblikken, daar ge mij steeds koel en afwerend aantegen kwaamt. Het is mij eerst sedert eenige dagen tot zékerheid geworden, en diarom, geliefde, aanbiddelijke vrouw, — het beslissende woord moet eindelijk gezegd worden; daarom vlucht ik!quot;

„Ge weet dat ik u bemin,quot; riep zij met een luiden smartkreet; „ge weet het, — en vlucht?quot;

„Ja, Charlotte, daarom vlucht ik. Mijn ziel vlamt van gloeiende liefde, en deze gloed zou mij vernietigen; daar-

85

om vlucht ik, ten einde de ziedende golven tot bedaren te brengen. De rustige liefde is de atmosfeer, waarin de dichter alleen gedijen kan. De storm en drang van den hartstocht zouden mijne gedachten verwarren, de helderheid mijner ziel verstoren.quot;

Hij sprong op, en ging met groote schreden heen en weder. Buiten was het nacht geworden, en slechts als een donkere schaduw in de duisternis, zag Charlotte de gestalte van den vriend haar voorbijzweven. Maar hare groote oogen waren onafgewend op deze schaduw gericht, die toch het éénige licht haars levens was!

Nu bleef de donkere schaduw voor haar staan, en het schoot als vuur door hare ziel, toen hij zacht zijn hand op haar schouder legde. Beiden konden hun door den nacht omsluierde aangezichten niet zien, en zagen tóch elkander diep en duidelijk in het hart.

„Charlotte,quot; zeide Schiller, diep bewogen: „ik heb u veel te danken, en zal het nooit vergeten! Mijn jeugd was somber; al te vroeg werd ik met dwaling en kommer bekend, en daardoor werd mijn geest omsluierd, mijn hart verbitterd! Toen vond mijn genius uwe tonen, zij spraken mijn gedachten uit! Gij verscheent voor mij als de bezielde Muze; ik beminde de bezielende, en ik zou voor altoos de uwe zijn, zoo ik den moed voor deze liefde had. Den moed, te vergaan in dezen gloed; niets meer te willen, niets meer te zijn, dan uw schepsel, Charlotte, — slechts de vaas, waarin zich de stroom uwer liefde overloopend en beheerschend uitstort. Maar neen; het kan zoo niet zijn en blijven! Rustig moet mijn ziel zijn; onafhankelijk van deze macht, die mij evenzeer beangstigt als verrukt. Slechts hij die zich boven den hartstocht verheft, is vrij, en slechts de vrije man, kan de Natuur dwingen onder zijn wet!quot;

„U beheerscht de trots,quot; zuchtte zij smartelijk: „en trots heeft geen vertrouwen, geen rust. Gij kent niet de droefheid en eenzaamheid der wereld, anders zoudt ge bij mij blijven; bij mij, die met u gevoelt en met u denkt! Niets wreekt zich schrikkelijker dan het leven, 'twelk men onderneemt, zonder op het hart te letten.quot;

„Ik let er op, Charlotte, maar het mag niet de éénige spil zijn, om welke mijn leven draait; en zij zou dat zijn, zoo ik bij u bleef, gij vurige Titanide, goddelijke vrouw,

86

tot wie zich mijn ziel en mijn hart eeuwig zullen wenden, alles vergetend, alles, en evenwel — wil ik slechts uwe vriendschap!quot;

En toen hij dit zeide, sloeg hij zijn arm om haar, en trok haar op van den divan in zijne armen, en kuste hare wangen.

„O, Friedrich, gij weent; ik voel uwe tranen op mijn voorhootd.quot;

„Zwijg, Charlotte,quot; riep hij heftig; „zwijg en — bemin mij ! Bemin mij slechts één enkel zalig oogenblik, en laat u door mij beminnen!quot;

„Ik bemin u, Friedrich,quot; zeide zij hartstochtelijk: „O, ge stort smart en zaligheid met volle stroomen uit. Ge bemint mij, gelijk ik u bemin! Maar ge beeft voor deze liefde, en wilt den sterveling niet wijden wat goddelijk is! O, Schiller, er woont immers toch een God in ons, dus laat ons goddelijk schoon beminnen, in ootmoed en ontbering; laat ons vrijwillig hoop en verlangen opofferen!quot;

Hij antwoordde niet, maar drukte haar vaster aan zijn hart, boog zijn hoofd op haar schouder, en weende luid.

Stil was het in de donkere kamer, en niets stoorde deze stilte, dan het zacht snikken der weenenden. Maar toen, na deze smartelijke pauze, hief Schiller zijn hoofd weder op, en liet de armen zinken, die Charlotte omvat hadden.

„Laat ons licht ontsteken,quot; zeide hij, en zijn stem had nu een harden, ruwen toon: „opdat ik uw aangezicht en uwe geliefde oogen nog eens zien kunne, vóór ik ga!quot;

„Neen, Friedrich,quot; zuchtte zij: „zoo ge vertrekt heb ik voortaan geen licht noodig; want het doffe leven wordt in de duisternis het minst gevoeld. Geen licht! Laat ons scheiden in de duisternis; want in duisternis zal ik voortaan leven, maar ik zal u toch altoos voor mij zien, en uw aangezicht zal altoos in mijn ziel schijnen. Goeden nacht, Friedrich! Ach, ge ontneemt mij alles, nu ge gaat, ge ontneemt mij ook mijn schoone droomen! Anders kwamen des nachts in den slaap de liefelijkste beelden voor mijn bed. Maar nu zullen zij u volgen; want zij kwamen van u, zij waren de gedachten uwer ziel. Uwe gedachten zullen mij thans vlieden, en dan ontvlieden mij ook mijne droomen. Ge ontneemt aan mijn dagen de zon, aan mijn nachten de droomen! Dus laat, ons scheiden in duisternis.quot;

87

„Charlotte,quot; zeide hij zacht: „als in weemoed opgelost, hoor ik als geestentonen uwe woorden, en het is mij alsof het verledene voor mij verdwijnt! O ga niet, blijf bij mij, zoet verleden, heerlijke tegenwoordigheid! Blijf bij mij. Ziel mijner ziel, allergeliefdst wezen! Waar zijt ge, Charlotte, waar zijt ge?quot;

Zij antwoordde niet! Hij breidde verlangend de armen naar haar uit, maar zij bereikten haar niet, omvatten slechts het ledige.

„Charlotte, kom voor het laatst aan mijn hart! Kom! Laat mij voor het laatst van uwe lippen den lust van 't Paradijs inademen!quot;

Geen antwoord! Het was hem alsof hij een schaduw in de duisternis zag zweven, vervolgens klonk het vér en zacht als een trillende Eolusharp in zijn ooren: „Goeden nacht, Schiller!''

Nu het gerucht van een deur die zich opent en weder sluit, vervolgens werd alles stil

Een smartelijke zucht drong uit Schiller's borst; hij gevoelde dat Charlotte van hem was gegaan, dat hij alleen was.

Nóg stond hij een oogenblik te luisteren en hoopte dat zij zou terugkomen; maar alles bleef stil om hem heen.

„Ach,quot; prevelde Schiller: „het scheiden doet wee, alsof 'tsterven is! — Ach, Charlotte, ik heb u toch innig bemind ! Ik — Stil, mijn hart, stil, geen klachten meer! Het moet geschieden!quot;

Hij wendde zich langzaam om, en ging naar de deur.

„Vaarwel, Charlotte, vaarwel!quot;

Geen antwoord. Slechts de wegstervende echo zijner eigene woorden scheen het te zijn, die in de donkere ruimte antwoordde: „Vaarwel!quot; ¹)

Haastig rukte Schiller de deur open en stormde voort, naar buiten in de stilte van den nacht. Door de eenzame, donkere straten ijlde hij voort, en voelde niet dat hij zonder hoofdbedeksel was; dacht er niet aan, dat hij zijn hoed bij Charlotte had achtergelaten; voelde niet dat de koude lucht van dezen Maartschen nacht zijne slapen koelde, dat de nachtwind door zijn vliegende haren suisde.

¹

Zie: Charlotte. Für die Freunde der Verewigten, S. 126, 164. folg.

88

Het paste bij zijn stemming; liet verlichtte zijn hart, met den stormwind voort te bruisen, met den nacht in de duisternis voort te gaan.

Eindelijk wekten hem de koude, zware regendroppels, die op zijn bloot hoofd nedervielen, uit een laatste, smartelijke worsteling met zijn liefde, en bekoelden tegelijk zijn voorhoofd en hart.

„God, ik dank u; Gij laat Uwe wolken zich op mij ontlasten; Gij wilt met het water van Uwen hemel mijn hart rein wasschen van onzuiveren hartstocht en slaafsche liefde! Gij wilt mij vrij maken! En nu ben ik vrij ! Ben weder mij zei ven! Ben vrij!quot;

En met vroolijk aangezicht trad Schiller de kamer van Andreas Streicher binnen, en begroette hem met een levendig: „Goeden avond, broederhart!quot;

Maar deze zag geheel ontsteld op Schiller's doornatte kleeding en zijn druipend haar.

„God in den hemel. Frits, vanwaar komt ge? Ge ziet er uit, alsof ge de nimf van den Rijn een bezoek hebt gebracht, en juist uit hare natte armen komt!quot;

„Ge hebt misschien gelijk, Andreas! Ik heb afscheid genomen van de beminnelijke nimf die mij betooverd hield.quot;

„Maar Frits, waar is uw hoed? Hebt ge hem misschien aan de nimf als een gedachtenis gelaten?''

„Ge kunt wederom gelijk hebben, Andreas. Ik heb mijn hoek bij de nimf als een gedachtenis gelaten, en alleen mijn hoofd uit den strik getrokken.quot;

„Wees zoo goed en spreek verstandig,quot; gromde Streicher: „als men op reis gaat, moet men zijne zaken bijeenhouden!quot;

„Zaken,quot; riep Schiller lachend: „ik heb geen zaken, en behoef ze dus niet bijeen te houden.quot;

„Des te erger, Schiller, des te erger, — Maar zeg, waar is uw hoed?quot;

„Ge hebt het reeds gezegd; ik heb henp. aan de nimf van den Rijn als een gedachtenis gelaten.quot;

„Ik wenschte, dat ge dit niet had gedaan,'' morde Andreas : „ge hadt haar liever een lok van uw geel haar moeten geven, dat zou goedkooper zijn geweest; want het haar groeit weder, maar hoeden moet men koopen! Nu gelukkig heb ik juist heden een nieuwen hoed voor mij gekocht, en ge moogt hem op reis mede nemen.quot;

89

Hij reikte Schiller een fraaien, glimmenden vilthoed, en knikte hem vriendelijk toe. — „Hier, neem eerst dezen doek, en droog uw wilde lokken, en probeer dan of de hoed u past.quot;

„Andreas,quot; zeide Schiller, toen hij den hoed opgezet,— en bevonden had, dat hij hem volkomen paste; „hebt ge den hoed voor u gekocht?quot;

„Ja, natuurlijk voor mij, en nu komt gij, wild mensch, zonder hoed aanloopen. en mij blijft nu niets anders over, dan u den mijnen te geven.'

„Zoo? — Kom eens hier, Andreas,quot; zei Schiller glimlachend ; en toen Andreas op hem toetrad, zette Schiller hem den hoed op het kleine, slechts met weinig haar bedekte hoofd, en koddig genoeg was het om te zien, hoe de hoed den kleinen Streicher diep over 't voorhoofd zonk.

Maar Schiller lachte toch niet; hij hief langzaam den hoed weder op, en zag met een langen, innigen blik zijn vriend diep in het verwarde, beschaamde gelaat.

„Andreas, ik had nooit gedacht dat ge ook liegen kondt!quot;

„'tSchijnt ook, dat ik het slecht genoeg versta,quot; bromde Streicher: „erg genoeg, dat ge een eerlijk mensch er toe dwingt de waarheid te ontwijken, als de vlieg de heete brei. Uw hoed was slecht, en had een anderen.verdiend ; maar had ik mij nu willen vermeten u een nieuwen hoed te schenken, dan zou het een tegenstribbelen zonder einde zijn geweest. Ik dacht dus : ik wilde heel op 't laatst, als ge in den postwagen steeg uwen hoed verruilen, en zoo zou ik ook gedaan hebben, als go niet zonder hoed gekomen waart, en ik niet van die gelegenheid voor mijn mal geschenk had willen gebruik maken.quot;

„Het is geen mal, maar een heerlijk geschenk, Andreas. Ik neem uw hoed en dank u; ik zal hem voorloopig in stede van den lauwerkrans dragen, dien het Duitsche volk waarschijnlijk reeds op 'tpunt is voor mij te vechten, — maar die wel eerst gereed zal zijn, als mijn hoofd lang onder de aarde gezonken is. Want het gaat in Duitsch-land zeer langzaam met lauwerkransen, en ik, — weet ge, Andreas, ik geloof somwijlen, dat het met zijn leven zeer spoedig zal gaan, en mij niet veel tijd zal overblijven, om voor mijne onsterfelijkheid te^arbeiden. Maar stil! Wij willen ons niet treurig en droefgeestig maken. — Ik dank

90

u, vriend, voor uw geschenk, en neem het van u aan, dat ge mijn hoofd met een hoed wilt versieren. Ja, als ik het goed bedenk en overleg, Andreas, dan is eigenlijk een hoed een veel beter en fatsoenlijker hoofdbedeksel voor een Dnitscher, dan een lauwerkrans. Laurier is in ons koude noorden alleen goed om er karpers mee te stoven, en een verstandig mensch moet dus in Duitschland liever naar een hoed, — dan naar een lauwerkrans trachten! Ja, zóó moet het zijn. en hierop willen wij klinken, Andreas. Ge hebt mij op punch genoodigd, geef dus nu uw punch, goede, flinke kerel; wij willen de glazen opheffen en klinken op onze toekomst! Punch hier, Andreas!quot;

Andreas haastte zich den kleinen bedekten bowl, met de zorgvuldig naar al de regels der kunst bereide punch, van den heeten oven te nemen, en beide vrienden plaatsten zich aan de kleine tafel, en vulden de glazen.

„Omhoog het glas, Andreas, en laat ons klinken; J.eve de hoed! Een pereat voor den laurier!quot;

_;,Neen, Frits, hierop klink ik niet met u,quot; zeide Strei-cher, langzaam zijn glas nederzettende; „het zou zonde en misdaad zijn, zoo Friedrich Schiller zulk een on-waardigen, erbarmelijken toast wilde uitbrengen. Ge zijt beden weder in uw wanhopige luim. Frits, en, zoudt gaarne weder eens den bliksem uit den hemel halen, om een geweldige donderbui in uw eigen hemel te veroorzaken!quot;

„Ja, inderdaad, dwaze kerel!quot; riep Schiller zijn glas in één teug ledigende: „Donderbuien zuiveren de lucht, en doen de zon weder schijnen. En weet ge, mijn vertrek van hier is zulk een geweldige onweersbui met regenvlagen, donder en bliksem, — en het zal mijn leven reinigen en louteren, opdat het later weder helder wordt, en in zonneschijn voortvloeit. Andreas, ik ga heen, om geluk en vrede te zoeken!quot;

„En bovenal roem,quot; vulde Streicher aan, terwijl hij zijn dampend glas tegen dat van Schiller liet klinken.

„Neen,quot; zei Schiller, met sombere stem; „neen! Blijf mij met uw roem van 'tlijf! — Roem heet in goed Duitsch vertaald: Doornen, honger, ontberingen! Maar ik wil mijn plaats hebben aan de rijk bezette tafel des levens, en weet ge, wat ik daarom doen wil?quot;

„Nu, ik ben nieuwsgierig het te vernemen!quot;

91

„Ik wil rechtsgeleerde worden,quot; riep Schiller levendig, een tweede glas ledigende: „Ja, dat is het! Ik wil rechtsgeleerde worden, en een geheel nieuw leven beginnen. Ik sluit de rekening met mijn leven af, en als ik heden nacht den postwagen bestijg, die mij naar Leipzig brengt, dan is het niet de dichter Schiller, de schrijver der „Roo-versquot; en andere dwaasheden, die in de oude kast zit, — maar de student Friedrich Schiller, die naar Leipzig gaat, om er zich het Jus in te stampen, en het te leeren verdraaien. Zet niet zulk een leelijk gezicht, Andreas, en schud uw wit hoofd niet. Ik zeg u, ik wil jurist worden; ik ben het moede, het doornige pad van een Duitschen dichter te bewandelen, met bloedende voeten en hongerige maag. Al mijn illusiên zijn verdwenen, en wat vroeger als een gouden - meteoor voor mij in de zon fonkelde, is niets dan een zeepbel geweest, die nu gebarsten is, en dichterroem heette.quot;

„Ge spreekt nu weder even wild romantisch als Karei Moor,quot; riep Streicher: „en het is er u toch geen ernst mede.quot;

„Het is wel degelijk ernst, mijn vriend! De treurige ondervinding van mijn leven tot hiertoe, heeft mij wijs en practisch gemaakt. Ik wil van de dichtkunst niet voor altoos afzien, maar haar slechts genieten, zooals men oesters eet en champagne drinkt: in de feestelijke en hoogste momenten des levens. Voor het gewone leven wil ik rechtsgeleerde worden. O, ik heb alles goed overlegd en bedacht. Ik heb gelukkig een sterk hoofd en een vlug begrip; ik zal dus met onvermoeide vlijt en vasten wil'in een jaar evenveel leeren en studeeren, als anderen in drie jaren. De Leipziger universiteit is rijk aan hulpmiddelen, en ik zal ze mij ten nutte weten te maken. Wanneer een gewoon hoofd in drie jaar, bij gewone studie, een goed jurist kan worden, die op fatsoenlijke wijze rijkelijk zijn brood verdient, zal ook ik dit gezegende doel bereiken, — en wel in korter tiid. Ik ben van mijn vroegste jeugd af, aan het bestudeeren van systemen gewend; ik heb in onze Karelsschool, — gezegender gedachtenis, — ten minste geleerd, mij in 't Latijn even vlug uit te drukken als in het Duitsch. Voor mij is het leeren, het nadenken en studeeren een lust; het behandelen van moeielijke themas een genoegen; dus ben ik overtuigd, dat ik een goed jurist

92

zal worden, met groote schreden den slakkengang van gewone menschen inhalen, — en in korten tijd komen zal, waar zelfs de koenste verwachting mij eerst na jaren zou kunnen vermoeden.quot; ¹)

„Ge stemt dus ten minste toe, dat ge geen gewoon mensch zijt,quot; zeide Andreas Streicher schouderophalend: „en ge wilt evenwel dezen buitengewonen mensch, den dichter, in het dwangbuis van practische wetenschap knellen? Waarachtig, mij vergaat de eetlust en zelfs de punch komt mij zuur voor, als ik eraan denk, dat de dichter der „Rooversquot; advocaat wil worden!quot;

„Zoudt geliever wenschen dat hij verhongert en gebrek lijdt met zijne drama's in plaats van een gelukkig en aangenaam leven te leiden bij zijne processtukken? Ach, mijn vriend; de loopbaan eens dichters is vol doornen en vernederingen. De wijzen en verstandigen halen de schouders over hem op, als over een verbijsterden dwaas; de zoogenaamde voorname wereld erkent hem niet als haars gelijke, en zelfs de tooneelknoeiers geven zich het air, alsof zij den dichter een gunst bewijzen, zoo zij zijne drama's opvoeren en, gelijk zij zeggen, de doode gestalten, door hun verheven spel eerst levend maken. — Neen, neen, het is een bepaalde zaak, ik wil geen tooneeldichter zün; ten minste niet weder, vóór ik in de wereld, als rechtsgeleerde een aanzienlijke en belangrijke betrekking verworven heb. Streven wel is waar moet de mensch altoos, en eerzucht moet hij bezitten, om steeds hooger te komen. Hebt gij óók geen eerzucht, Andreas?quot;

„Natuurlijk heb ik die, en wil met alle kracht er naar streven mijn ideaal te bereiken, en kapelmeester te worden.quot;

„En ik, Andreas, ik wil ministerworden,quot; riep Schiller in vervoering: „Ja, dat \s^mijn ideaal! Minister van een kleinen staat; mijn geheel leven, mijn denken en zijn,aan het geluk der menschen te wijden; voor de armen en bedrukten een weldoener, — voor mannen van talent en wetenschap, een begunstiger te zijn; het goede en nuttige te ondersteunen, het schoone te kweeken, — c^, Andreas, is mijn ideaal, en dit is bereikt, zoo het mij gelukt als

¹

Schiller's eigen woorden. Zie: Schiller's Flucht von Stuttgart undAuf n thalt in Mannheim. (Von Andreas Streicher.) 214.

93

jurist carrière te maken, en aan een onzer lieve, kleine Saksische Hoven minister te worden. Ja, vriend, zóó zal het zijn; gij kapelmeester, ik minister! Laat ons de glazen vullen, en nu met de dampende glazen staan wij op, en leggen de handen ineen. Dit is onze laatste toast, onze heilige eed: Niet eerder willen wij elkander schrijven, niet eer elkander bezoeken, dan wanneer Andreas Streicher kapelmeester, en Friedrich Schiller minister geworden is!quot; M

„Het zij zoo, het zij zoo!quot; riep Andreas lachend: „Hoera, leve de kapelmeester, leve de minister!quot;

Zij stieten de glazen jubelend tegen elkander, leegden ze toen tot den bodem, en zonken in elkanders armen tot een laatst vaarwel. Want het uur was gekomen, en er moest gescheiden worden!

Zwijgend geleidde Andreas zijn vriend door de eenzame straten der slapende stad naar het posthuis, waar de postwagen reeds gereed stond, en de passagiers verwachtte. Nu nog een laatsten handdruk, een laatste aanschouwing, en toen hotste de postwagen weg, en voer den nieuwen Gesar en zijn geluk de wereld in!

IX.

DE LAATSTE RIT.

Jaren zijn slechts vluchtige oogenblikken, als men in het verleden terugblikt; — wanneer men ze echter inde toekomst tegemoetziet, gelijkt elk jaar een eeuwigheid! Hoelang scheen het jaar van af de lente van 1785 tot die van 1780, 'twelk de jonge Friedrich Schiller met zooveel hoop en zooveel schoone droomen tegemoetging.

Hoelang was datzelfde jaar voor den ouden Frederik, voor den ouden philosoof van Sanssouci, wien elke dag een boodschap in 't oor fluisterde, — de heillooze boodschap: „Gij zult sterven!quot;

Hij sloot zijn oor niet voor deze toefluisteringen van

1) Schiller's eigen woorden. Zie: Soliiller's Flaclit von Stuttgart, 216.

94

den ouderdom en het verval; hij vreesde ook niet voor den dood. Voor hèm was het. geheele leven één groote veldslag, — één voortgezette strijd geweest; en steeds had hij heldhaftig tot den dood bereid gestaan, en moedig gestreden tegen allerlei vijanden; en voorwaar, onder dezen waren degenen, die met zichtbare wapens op het werkelijke slagveld tegenover hem stonden, niet de ergste en gevaarlijkste geweest! Erger was het geweest tegen de domheid, de boosheid, tegen nijd en afgunst, tegen vooroordeel en kwaadwilligheid te strijden; blijmoedig worstelend voorwaarts te gaan, niet lettende op het geschreeuw der dwazen en den laster der ondankbaren.

Lichter is het in den wezenlijken veldslag te overwinnen, dan te strijden tegen vooroordeelen, dan misbruiken te vernietigen. En deze vernietigingsstrijd der vooroordeelen en misbruiken, was na de dagen der werkelijke veldslagen, de nooit eindigende arbeid van den Koning geweest. Zijn volk gelukkig, aanzienlijk, rijk en machtig te maken, dat had hij zich tot de heiligste taak zijns levens gesteld; en hij zette haar dóór met alle energie en kracht, en liet zich niet van zijn weg brengen, en afschrikken door boosheid en ondankbaarheid. Handel en verkeer bloeiden onder 's Konings weldadige hand; de industrie beurde zich op, zoodat de fabrieken bloeiden en voor hare voortbrengselen aftrek vonden in de verste landen! woeste akkers werden vruchtbaar gemaakt, en de ploeg trok zijn zegenbrengende voren door velden, die vroeger woest en onbebouwd waren geweest. De soldaten des oorlogs hadden zich nu in soldaten des vredes herschapen, en moesten strijden voor de welvaart en den voorspoed des volks. Wel is waar ontstonden er vaak zware gevechten, en moest het goede met dwangmiddelen ingevoerd worden, — maar wat deerde dit? Waren de aardappelen daarom een slechter voedsel, wijl de boeren in Silezië door gewapende soldaten naar het veld moesten worden gedreven, om deze verachte vrucht te poten? Werd toch deze vrucht, — niettegenstaande den aanvankelijken tegenstand, — niet spoedig een geliefd volksvoedsel, verdreef de schadelijke peulvruchten en liet in het land het geld, dat men anders voor rijst naar 'tbuitenland had gezonden? Was het niet den Koning gelukt ook de zijdeteelt in zijne staten in te voeren, en

95

dooi' de verbetering der schapenfokkerij, de industrie der wollengoederen op te beuren?

En evenals hij met vaderlijke zorg voor akkerbouw en industrie werkzaam was geweest, had Frederik ook voor de kunsten en wetenschappen de levendigste deelneming betoond; geleerden en kunstenaars ontboden en ondersteund; zorg gedragen voor den bloei der academiën en universiteiten in zijne landen.

Evenals hij echter binnenslands zorgde voor zijn volk, deed hij 'took naar buiten; had steeds zijn koenen blik op den erfvijand van Pruisen, op Oostenrijk gericht, en wilde niet, en duldde niet, dat het huis Ilabsburg begee-rige handen naar Duitsche landen uitstak. Wijl Frederik in de toekomst zag, en wijl hij aan den dood dacht, wilde hij zijn land verzekeren tegen Habsburg, ook na zijn dood. De Vorstenbond gaf hiervan het bewijs, — de-Vorstenbond, Frederiks laatste politieke daad, het laatste dreigen van den Koning van Pruisen, die op Oostenrijk zooveel overwinningen had behaald, het zoovele zedelijke nederlagen had bereid. De Vorstenbond, vereenigde de Duitsch Vorsten tegen het veroveringszuchtige Oosterijk; de Vorstenbond vereenigde allen tegen één, en maakte den één tot vijand van allen. Elkander wederkeerig bij te staan en te beschermen tegen den vijand; geen rechtsverkrachting te dulden; wat den kleinste onder hen mocht geschieden op te nemen en te wreken, alsof het den grootste was geschied; de welvaart van het Duitsche Eijk altoos in'toog te houden en te bevorderen; de wettige constitutie van het Rijk te handhaven, en geen aanranding er van te dulden, — dit was het doel en het oogmerk van den Vorstenbond, die in Juli van het jaar 1785 door Pruisen met de andere Duitsche Vorsten, — uitgezonderd Oostenrijk en de aan dit Rijk verwante Huizen, — gesloten werd.

De Vorstenbond was Frederik's laatste politieke daad. Tegen Oostenrijk had hij als jonge Koning het eerst zijn zwaard opgeheven, — tegen Oostenrijk had hij nu zijn laatste wapenfeit volbracht: Duitschland vereenigd tot één geheel, opdat het door eenheid sterk, — en door sterkte vrij zou worden !

Hij had nu het zaad gestrooid tot nieuw geluk, maar hém zou het niet vergund zijn, de vrucht te oogsten. Zijn leven

96

was afgeloopen en het arm, vervallen lichaam herinnerde den sterken, machtige geest, die er in woonde, dat hij spoedig zijne gevangenis verlaten, en opstijgen zou ten hemel, of in het eeuwige Al!

Maar Frederik wilde tóch werkzaam blijven, en zijn volk dienen tot het laatste oogenhlik. Zoo lang hij de handen nog roeren kon, moesten zij werken tol welzijn van zijn land. Zoo lang zijn geest nog vrij en sterk was, moest hij bezig zijn voor zijn volk. Maar voorwaar, lichaamssmarten verduisterden somwijlen zijne geest, en maakten zijn stemming somber en lichtgeraakt; in zulke uren te arbeiden en zich met regeeringszaken op te houden, zou gevaarlijk zijn geweest; en allicht hadden de smarten des lichaams invloed kunnen hebben op de besluiten, welke hij te nemen had. Dit overwoog Frederik in zijn vaderlijke zorg voor zijn volk, en hij poogde zijn lijden onschadelijk te maken. Er waren toch eenig uren, waarin hij minder leed van de jicht en de moeielijke ademhaling; dit waren de vroege morgenuren, waarin de Koning, — na een of twee uren geslapen te hebben, — zich minder zwak en machteloos gevoelde.

Een of twee uren slaap! Niets meer wilde de Natuur den koninklijken zieke bewilligen, die een halve eeuw gewaakt had voor Pruisens eer en voor Pruisens roem, en wiens oogen nu vermoeid waren, en verlangden naar rust en slaap! Maar de Koning verdroeg met het geduld van een wijze, ook deze marteling der slapeloosheid; ja hij kon er zelf over schertsen.

„Mijn lieve hertog,quot; zeide hij tot den hertog van Koerland, die hem in Juni 1786 bezocht: „zoo^ge bij uw terugkeer naar Koerland soms een nachtvvachtpost vacant vindt, denk dan aan mij en geef ze mij, want ik verzeker u, dat ik het waken in den nacht voortrelïelijk geleerd heb.quot; —

Maar de goede uren van zijn waken in den nacht wilde hij tóch voor zijn volk dienstbaar maken; en derhalve moesten de kabinetsraden, die anders des morgens te zeven uur met hun werk en rapporten bij hem kwamen, nu reeds 's morgens te vier uur in zijn kabinet komen, om met hem te arbeiden.

„Mijn toestand.quot; zei de Koning met een zachten glim-

97

lach, toen hij dit aan de drie kabinetsraden mededeelde; „mijn toestand dwingt mij, u deze moeite te veroorzaken, die voor u niet lang duren zal. Mijn leven loopt ten einde, en de tijd dien ik nog heb, moet ik nuttig aanwenden. Hij behoort mij niet, maar den Staat.quot; ^

Ja, zijn leven liep ten einde; — maar het duurde lang eer deze sterke heldengeest zich losworstelde van het vervallen lichaam, en nog lang had hij de kracht, over het zwakke lichaam te heerschen, en dit aan zich dienstbaar te maken. Somwijlen, als de artsen meenden dat de krachten des Konings waren uitgeput en deze arme, ineenge-kromde gestalte, — die daar op het terras in de warme, brandende Junizon zat, en toch beefde van koorts en koude, — spoedig niets meer zou zijn „dan het uitgewoonde en verlatene huis zijner ontvloden ziel,quot; raapte de Koning eensklaps weder zijne krachten bijeen, worstelde met zijn kwaal, en overwon met het vuur van zijn geest, de verstijving des lichaams. Zoo was het geweest in April, toen hij, terwijl de artsen zijn dood nabij geloofden, plotseling op een morgen na een verkwikkenden slaap beval, zijn rijtuig te laten voorkomen, zich uit de kussens oprichtte, zich kleedde en met vasten tred, schoon ook met gebogen houding, de trap afging naar zijn rijtuig, om een langen wandelrit te doen, en dan niet weder naar het stads-paleis van Potsdam terug te keeren, maar naar zijn lief Sans-souci te rijden, en er zijn zomerverblijf op te slaan.

Zoo was het ook heden op den vierden Juli, toen de Koning, — die den vorigen dag in groote pijnen en benauwdheid had doorgebracht, — zich, na een korten slaap des nachts, weder bijzonder verkwikt en versterkt gevoelde. Hij liet des morgens te vier ure zijn kabinetsraden hij zich binnenkomen, en werkte met hen tot acht uur; dicteerde dépêches en uitvoerige regeeringsaangelegenheden, die van de helderheid en scherpte van zijn geest getuigden; vervolgens te acht uur liet hij zijn gezelschap komen, om zich met hen te onderhouden, en zijn geest was heden even levendig en frisch, als in de lang verloopen dagen van ongestoorde gezondheid. Hij schertste en lachte, en spotte om zijn eigen zwakheid en vervallenheid, met

1) Zimmermann: Priedrich's des Grossen letste Lebenstage, 1G3. Mühlbaoh, Duitschland in woeling en strijd. III. 7

98

zulk een bemirmnlijke schalkschheid, dat graaf Lucchesini zich niet weerhouden kon in luide verrukking, en met vreugdetranen in de goede, trouwe oogen, den Koning als een herstelde te begroeten. Frederik haalde zacht de schouders op. „Mijne lieve graaf,' zeide hij; „ge hebt volkomen gelijk; genezen zal ik spoedig zijn, maar in een anderen zin dan gij meent. Ge houdt het laatste opflikkeren der lamp voor een heldere, bestendige vlam. Mon cher, de nacht zal u spoedig bewijzen, dat ge u vergist hebt. Maar ik wil van dit opflikkeren der lamp nog pro-fiteeren, en mij persuadeeren dat ik een gezond mensch ben. Ik groet u dus, messieurs; want ik wil mij het goede uur en den helderen zonneschijn ten nutte maken, en een wandelrit doen. Men moet Condé voorbrengen.quot;

„Maar, sire!quot; riep Lucchesini ontsteld.

Eon blik uit Frederik's oogen deed den graaf zwijgen.

„Monsieur zeide hij streng: „zoolang ik leef, is er geen maar waarmede men mij tegengaat.quot;

De graaf boog zwijgend, en volgde de beide andere heeren, die reeds naar de deur traden. De groote oogen van Frederik volgden de gestalte van zijn gunsteling, — die met gebogen hoofd heenging — met levendigen, deel-nemenden blik, en toen Lucchesini juist den drempel dei-deur wilde overgaan, riep hij hem terug. De graaf keerde haastig om, en naderde den Koning.

Frederik hief langzaam zijn hand op, en wees naar het venster, waardoor de zon en het groen van loof en struiken zichtbaar waren.

„Zie eens, Lucchesini, hoe traai dat is,quot; zei de Koning: „Dunkt u ook niet, dat het heden een schoone zomerdag is?quot;

„Ja, sire, een zeer schoone zomerdag; maar er zullen er, hoop ik, nog vele komen, en als üwe Majesteit zich eerst • nog eenige dagen hersteld heeft, zal hij te beter de zomerdagen kunnen genieten.quot;

„Gij blijft er bij. Gij zijt een stijfkop,quot; riep Frederik glimlachend: „Ik zeg u echter, dat ik niet meer herstellen zal, en ik wil u slechts iets vragen: Zoo ge met lieve, vertrouwde vrienden jaren lang te zamen geleefd hebt, en ge moest dan scheiden en hen verlaten, zoudt ge dan geen behoefte hebben afscheid van hen te nemen, en hun

99

te zeggen; „Vaartwel, ik dank u!quot; Of zoudtge uwe vrienden zwijgend en koel, — zonder groet, als een dief in den nacht, verlaten?''

„Neen, sire, dat zou ik zekerlijk niet,quot; antwoordde Luc-chesini haastig: „ik zou mijne vrienden om den hals vallen, en met tranen en kussen afscheid van hen nemen.quot;

„Nu, weet ge,quot; zei Frederik zacht „de boomen in mijn tuin behooren óók tot mijne vrienden, en ik wil hen dus ■. vaarwel zeggen, gelijk den menschen. Stil, zeg geen woord! Ik ben oud, en de ouden moeten voor de jongen wijken, opdat elk geslacht zijn plaats vinde. Mij verschrikt het sterven niet; want om recht te gevoelen wat het leven is, moet men om zich heen zijne medemenschen zien geboren worden en sterven. ^ Alles is slechts wisseling, en de zon beschijnt tegelijk menige wieg en menig graf. Zie zoo treurig niet, maar geloof mij, ik ben zeer tevreden het wereldtooneel te verlaten.quot;

En terwijl de Koning zijn hoofd een weinig hooger ophief, declameerde hij met luide, vaste stem;

O ui, finissons sans trouble et mourons sans regrets, En laissaut 1' univers comblé de nos bienfaits.

Ainsi 1' astre du jour au bout de sa carrière Repand sur 1' horizon une douce lumière,

Et ses derniers rayons qu'il darde dans les airs,

Sont ses derniers soupirs qu'il donne a 1' univers.2)

Hij reikte den graaf met een vriendelijken hoofdknik de hand, en toen deze zich boog om haar te kussen, viel een traan uit zijn oogen op de koude, knokige hand van Frederik.

De Koning voelde dezen heeten traan, en schudde zacht zijn hoofd. „Gij zijt een zeer zonderling mensch,quot; zeide hij; „een waar verkwister. Gij strooit een oud man bril-lanten op de hand, terwijl ge toch beter en verstandiger deedt, ze voor jonge, knappe lieden te bewaren. — Ga nu, en ik hoop u heden na mijn rit in goeden welstand weder te zien.quot;

100

Hij wenkte naai' de deur, en wendde zich vervolgens langzaam naar zijn windhond Alkmene, die op een stoel naast den fauteuil des Koning lag, en met slaperige oogen tot hem opgluurde.

„Ge zijt óók reeds oud en zwak, Alkmene,quot; zei de Koning zacht; „en zult het óók niet lang meer maken. Wij moeten ons beiden haasten, zoo wij nog van een laatsten zonnestraal profiteeren willen. Kom, Alkmene! Wij willen wandelen! Kom!quot;

De hond sprong haastig overeind op zijn slanke pooten, en volgde den Koning, die langzaam naar de deur zijner slaapkamer trad, om een weinig toilet te maken voor zijn wandelrit.

Een kwartier uurs later ging de koning, leunende op de armen zijner twee kamerdienaars, door de vertrekken naar de deur, waar, bij de zoogenaamde groene trap, zijn lievelingspaard Condé stond. De stalmeester en^ de kamerheer du jour stonden aan weerszijden der deurj en in de nabijheid hielden twee rijknechts de paarden van beide heeren bij den teugel.

De Koning zag dil met een haastigen blik, en schudde misnoegd zijn hoofd. — „Geen dwaasheden en geen praal zeide hij gebiedend; „Ik wil naar een dame rijden, die veel machtiger is, dan alle Koningen dezer aarde. Als men naar de zon gaat, mag men niet pronkend komen met gevolg, maar deemoedig als een bedelaar. Geen suite! Mijn beide rijknechts alleen zullen mij begeleiden.quot;

De beide heeren wierpen elkander een treurigen zijde-lingschen blik toe, maar waagden niet te weerspreken, en boden den Koning hunne handen, om hem bij't opstijgen behulpzaam te zijn.

Maar ach, het was een moeilijke en treurige taak, den Koning zijn paard te doen bestijgen. De eerbied verhinderde, hem op te tillen, en de zwakheid des Konings verhinderde hèm op te stijgen. Men bracht eindelijk stoelen en kussens aan, en stapelde ze opeen, zoodat zij een soort van trap vormden, welke de Koning vervolgens, geleid door zijne kamerdienaren, opsteeg, en zich met moeite en stijf op den zadel liet nederglijden. Condé alsof hij wist, dat de grootste rust noodzakelijk was voor het moeielijke kunststuk, — stond onbeweeglijk, en Alk-

101

mene zag met schrandere, bespiedende oogen tot zijn meester op, die zich nu met inspanning recht in den zadel zette.

Maar nu hij zijn zitplaats had ingenomen, nu hij op den rug van zijn geliefd paard zat, nu hief Condé plotseling den kop hooger op en hinnikte luid, alsof hij den Koning zijne vreugde wilde verkondigen, dat zij weder te zamen waren. Alkmene had de vreugdebetuiging van Condé verstaan, en wilde niet bij hem achterblijven; want het dier barstte in een luid vroolijk blaffen uit, sprong lustig om het paard en zijn ruiter heen, die juist den toom in de hand nam, en door een lichten druk der hakken, het schrandere dier het teeken gaf, zich in beweging te zetten.

Langzaam reed de Koning nu de groene trap af, — aldus noemde man de zacht glooiende grasvlakte, die ter zijde van het terras van Sanssouci naar beneden liep, — en de rijknechts wilden hem volgen, toen de kamerheer op hen toetrad.

„Geeft goed acht,quot; duisterde hij: „en blijft zoo dicht mogelijk bij Zijne Majesteit, opdat gij, in dien Zijne Majesteit iets overkomen mocht, aanstonds bij de hand zijt.quot;

„Ik zal het rijtuig van Zijne Majesteit beneden bij de obelisk laten brengen,quot; zei de stalmeester zacht: „Zoo den Koning iets overkomt, dan brengt hem daarheen, en een uwer rijdt dan in vollen galop, onmiddellijk naar den lijfarts Sello.quot;

De twee rijknechts knikten slechts met het hoofd, en haastten zich den Koning na te rijden, die nu juist zijn paard in galop zette, en door de alée galoppeerde.

Het was een wonderschoone zomerdag; des nachts had het geonweerd, en de lucht was hierdoor zuiver en geurig geworden; het groen glinsterde in onbestoven frisch-heid en het gras geleek zacht en glanzend als fluweel.

Nu reed de Koning langzamer. Hij liet zijn oogen met een onuitsprekelijk weemoedigen blik om zich heen zweven, vervolgens opwaarts tot de kruinen der ruischende boomen, opwaarts tot den donkerblauwen hemel, die hem in wolkenlooze helderheid scheen toe te lachen.

„Ik zal spoedig tot u komen,quot; zeide hij; „en uwe heerlijkheden en wonderen aanschouwen! Thans wil ik afscheid nemen van de heerlijkheden der aarde!quot;

102

Hij liet langzaam de oogen nederdalen van den hemel, en richtte ze weder op de aarde ;hij zoog hare heerlijkheid diep in zich op, en laafde zijne oogen met de aanschouwing der Natuur; luisterde naar de muziek der murmelende beken, der klaterende watervallen, der ruischen-de boomkruinen, en der in het dichte loof kweelende vogels.

Zoo reed hij voort door het eenzame park, de eenzame Koning, — niemand om hem, dan in de verte zijn beide lakeien, en vóór hem de dartelende windhond. Maar boven hem God, — boven hem zijn roem, en nevens hem en in hem, zijne herinneringen, en do vele jaren die doorleefd

waren! , , .. . ,

In deze alléén had hij gewandeld met zijne vrienden, die nu allen dood, — allen daarheen waren gegaan, waar ook hij nu spoedig zou volgen. .

Hij had er vaak naar verlangd; hij had vaak tot zich zeiven gezegd, dat 'het zeer schoon en begeerlijk moest zijn in te gaan in de eeuwige rust en den eeuwigen vrede 'des doods. En evenwel gevoelde hij nu diep in zijn ziel een wonderbaren weemoed, 't Scheen hem alsof de hemel nooit zoo geschitterd had, als waren de boomen nooit zoo frisch en groen geweest, als hadden de bloemen en grasperken nooit zoo heerlijk gegeurd als heden! Waar-om zou men verlangen naar den vrede des grafs? Hoe heeriijk en verrukkend was toch reeds deze vrede der schepping; hoe opende zich de ziel van stille zaligheid, en liet zich door zonneschijn en bloemengeur laven.

Bij al de rampen der wereld heb ik mijn toevlucht tot u genomen, gij heilige maagd: eeuwig reine, kuische Natuur quot; zeide hij stil en in vervoering tot zich zeiven. „De menschen zijn ellendig en zwak, en t is niet waardig om hunnentwil te leven; zij verdienen niet, dat men zich om hunnentwille ergert of bedroeft. Maar om uwentwille zou ik notf langer willen leven, schoone heerlijke Natuur 1 Gij zijt eigenlijk op aarde mijn eenige geliefde geweest, en het doet uwen armen, ouden minnaar tóch wee, van u te

scheiden!quot; , , j »

Jal het deed wee! De Natuur scheen heden een teest-kleed aangelegd te hebben, om Frederik te begroeten, en zich aan den scheidende nog eens te vertoonen, in al hare schoonheid en pracht.

i

103

Ja, het deed wee, haar te verlaten, van haar afscheid te moeten nemen — Langzaam, zeer langzaam reed de Koning door de alleen van Sanssouci voor zijn laatste afscheid! Somwijlen, als een opening in het geboomte hem een bijzonder fraai gezicht bood, hield hij zijn paard stil, en aanschouwde met een gloeienden, verterenden blik het liefelijk landschap; vervolgens sloeg hij zijn oog haastig neder, want het had zich plotseling verduisterd dooi* iets brandends. Misschien was het een door den suizen-den wind opgestoven zandkorrel, maar gewis geen traan! — Neen, gewis niet! — Waarom zou hij ook weenen,hij die zoo moede en verzadigd van het leven was ?

„Ja, moede en verzadigd,quot; zeide hij luid: „de menschen zijn een erbarmelijk ras, en ik ben het moede over slaven te regeeren. Moede, voor dwingeland te spelen, terwijl ik zoo gaarne vrije mannen om mij zag. Neen, neen, ik betreur het niet te sterven; ik ga gaarne heen, en mijn gelaat zal nog glimlachen als men mij begraaft.quot; ¹)---

Van de menschen te scheiden moge licht zijn, — maar de Natuur is zoo schoon, zij schouwt zoo liefelijk, zij glimlacht zoo zoet! Het afscheidnemen is toch een zware taak, en wee doet het toch, tot dezen hemel, tot deze aarde, tot de boomen en bloemen te zeggen: „Vaartwel! Ik zie u nooit weder!quot;

'tls alsof boomen en struweelen treurig terugruiscben : „Vaarwel!'' Als klaagde de murmelende waterval: „Wij scheiden voor eeuwig!quot; Ach, de Koning, de held heeft altoos nog een hoekje in zijn hart waar hij slechts mensch is, waarin de wijsheid en de ervaring niei zijn doorgedrongen, en waar het natuurlijk gevoel alleen heerschappij voert.

Ja, de mensch neemt moeielijk en met bitter weegevoel afscheid van de schoone Natuur. Hij zou de boomen en bosschages, de bloemen en grasperken nog langer willen zien, de balsemieke lucht nog langer wenschen in te ademen. Maar deze mensch bier is tevens held en wijsgeer, en de held fluistert hem in het gewonde hart; „Verman u en wees sterk. Gij hebt dikwijls den dood in de oogen gezien en niet geknipoogd, — doe zoo ook nu!quot;

¹

's Konings eigen woorden. Zie: Oeuvres posthumes. XI. 284.

104

En de wijsgeer spreekt in zijn ziel; „Schik u in het onvermijdelijke. Een torenuurwerk bestaat uit staal en ijzer, en loopt tóch niet langer dan twintig jaren, en gij zoudt u verwonderen, dat uw lichaam na zeventig jaren versleten is? Verheug u veeleer; want ge zult nu spoedig de eeuwige verborgenheid der schepping vernemen; ge zult weten, of er nog bewustzijn bestaat na den dood, eu of wij in het Elyseum weder vereenigd zullen worden met hén, die ons zijn voorgegaan.---

„Ja, ik zal het vernemen!quot; riep de Koning zeer luid: „Ik groet u, mijne dooden, die vaak hier met mij gewandeld hebt, in deze lommerrijke dreven. Wij zullen elkander nu spoedig weder ontmoeten in de dreven van het Elyseum, en ik zal u bericht brengen van de erbarmelijke aarde en het nietige menschengeslacht. Ik groet u, mijn moeder en mijne zuster, en u, Voltaire, Cesar en Cicero! Ik kom tot u, onsterfelijken!quot;

Hij hief zijn hoofd hooger op en ademde diep, alsof een zware last van zijn ziel gevallen was. Zijn oog schitterde, en zijn aangezicht vlamde als van hemelsche verrukking. Zóó zag hij naar Sanssouci, dat even boven de boomen voor hem zichtbaar werd; de vensters blonken in den zonneschijn, en lucht en licht en zonneschijn en hemelglans rustten op het gebouw.

„Het is mijn graf,quot; zeide hij glimlachend; „en tóch de wieg mijner onsterfelijkheid. Wist ik ook, dat ik den dood ontvlieden kon, zoo ik niet in mijn huis terugkeerde, ik zou tóch niet willen vlieden. Ik ben bereid den dood het offer mijner menschelijkheid te brengen, en keer naar huis, om nu te sterven!quot;

En terwijl hij dit zeide, hief hij langzaam den arm op, lichtte den ouden driekanten hoed een weinig omhoog, en boog groetend het hoofd naar alle zijden, zooals een Koning doet, als hij afscheid neemt van zijn omgeving en zijne hovelingen.

Toen liet hij zijn hoed weder neder op zijn weinig grijs haar, en drukte Condé de knieën zóó sterk in de zijden, en trok den teugel zóó strak aan, dat het dier zich in een snellen galop zette, Alkmene het slechts hijgend en met moeite kon volgen, en de lakeien geheel verbluft en ongerust, hunne paarden in sneller gang brachten.

105

Deze snelle rit deed den Koning goed; de suizende lucht scheen zijn borst te sterken, en den nevel der melancholie van zijn ziel te verdrijven.

Hij had het laatste atscheid genomen van de Natuur, en vrede gemaakt met de menschheid in zijn binnenste. Nu was het sterven en afscheidnemen overwonnen, — het laatste oiler van aardsche smart gebracht!--

Toen de Koning na een rit van twee uren door het park van Sanssouci in snellen galop weder de groene trap oprende, stonden de kamerheer en de opperstalmeester tot zijn ontvangst gereed, vroolijk verrast, dat hun vrees niet vervuld was, — dat de Koning niet alleen zonder ongeval zijn rit ten einde bad gebracht, maar dat hij er zelf beter en sterken uitzag dan sinds langen tijd.

De koning bracht met een vluggen ruk zijn paard tot staan, en de lakeien ijlden met kussens en stoelen toe, om ze voor den Koning tot het afstijgen op te stapelen.

Maar de Koning wees hen driftig af. „Maakt niet zooveel ophef,quot; zeide hij: „'t Zal genoeg zijn als ge mij den arm reikt, om er op te kunnen leunen. Ik wil nog slechts een oogenblik in den adem schieten.quot;

Hij streelde Condé's slanken, gladden hals, en het schrandere dier wendde den kop om, alsof het zijn meester wilde aanschouwen, en hem danken voor deze liefkozing.

„Ja, gij kent de hand die u streelt,quot; zei de Koning glimlachend: „wij hebben te zamen menigen rit gedaan, en tot zijn in zonneschijn en regen makkers geweest. Vaarwel, mijn trouwe dier!quot;

Hij had zich lager over het dier gebogen, en streelde zijne manen. Toen hij vervolgens het hoofd ophief viel zijn scherpe glanzende blik op een jongen, slanken, officier, die juist aarzelend en verlegen op het terras kwam, en weifelend of hij wel verder mocht gaan, nabij de groene trap staan bleef.

„Nu, wie is dat?quot; vroeg de Koning met opgeruimd gelaat: „Welk een jong officier hebben wij daar? Kom eens hier, en meld u aan!quot;

De jongeling ijlde nu haastig voorwaarts, naderde zeer dicht het paard des konings, sloeg als militairen groet de rechterhand aan zijn politiemuts, en salueerde.

„Ik heb de eer mij bij Uwe Majesteit aan te dienen,quot;

lOö

zeide hij met heldere, vroolijke stem; „Mij is bevolen op dit uur hier te zijn, en stiptheid is de eerste plicht van den soldaat.quot;

„Monsieur, eest hien repondu, knikte de Koning; ,.geet mij de hand en help mij van het paard!quot;

De jonge officier haastte zich dit bevel te volbrengen legde zijn beide armen op den hals van Condé, en stak ze zóó krachtig en strak voor zich uit, als waren het twee ijzeren stangen, die eiken last weerstaan konden. De Koning legde zijn beide handen zwaar en vast op deze levende steunsels, en hield er zich aan vast, terwijl hij zich langzaam over den rug van 't paard nederliet, en vervolgens den grond bereikte. . „

„TVès hien, mon neveu, zeide hij toen vriendelijk: „Ge hebt een krachtigen arm, en zijt voor uw vijftien jaren zeer sterk.quot;

„Zestien jaar, Majesteit,quot; riep de jonge prins ijverig; „ik word over vier weken reeds zestien jaar.quot;

„Zoo, ge wordt reeds zestien jaar!quot; antwoordde Frederik glimlachend; „Nu, dan zijt ge bijna reeds een respectabel persoon, en mag men zich niet vermeten, u zonder eerbied te behandelen. Mon prime, voulez vous avoir la bonté de me donner votre brasquot;?quot;

„Sire, et mon roi,quot; antwoordde de prins haastig; „vous me daignez d'un grand honneur et je vous suis trés recon-naissant.quot; — En na zich diep gebogen te hebben, reikte hij den Koning zijn arm.

„Zie eens,quot; zei Frederik met het hoofd knikkend; „dat gaat immers reeds zeer goed met het Fransch. Nu, wij willen nog een oogenblik op het terras blijven. De zon schijnt zoo warm, en dat doet mij, ouden man goed! Con-duisez moi, mon prince.quot;

Hij wees met zijn krukstok naar den armstoel, die nevens de open deur van het salon stond, en ging vervolgens, stevig leunende op Frederik Willem's arm, langs het terras.

„Zoo,quot; zeide hij, zich op een stoel nederlatende en zwaar ademende; „zoo! Hier wil ik nog eens voor tlaatst ^ruS' ten in den zonneglans, voor ik het donkere huis binnenga,quot;

„Hij liet zijne oogen langzaam over de terrassen en boo-men zweven, en richtte ze vervolgens op den jongen prins.

107

die in een stijve, militaire houding nevens hem stond.

„Heer luitenant,quot; zeide hij toen: „vergeet een paar oogenblikken, dat ge voor den Koning staat. Ik ontsla u van den militairen eerbied. Zoo! Geef mij de hand, mijn zoon, en wees uwen grijzen oudoom van harte welkom!quot;

Hij reikte den prins zijn hand, en deze drukte haar eerbiedig aan zijne lippen.

„Zet u,quot; beval de Koning, op het tabouret wijzende, dat nevens zijn fauteuil stond; en vervolgens, toen de prins daaraan voldaan had, keek hij lang en met een diepen, vorschenden blik in het open, forsche gelaat van den jongen prins.

„Ik heb u hier geroepen, mijn kind,quot; zei Frederik toen met zijn weeke, zachte stem: „ik wilde u nog eens zien, voor ik op reis ga.quot;

,,Hoe?quot; vroeg de prins onbevangen: „wil UweMajestet op reis gaan?quot;

„Ja, ik wil op reis gaan,quot; antwoordde Frederik zacht met het hoofd knikkende.

„Maar, Majesteit,quot; zei de prins: ,,ik meen, dat de groote manoeuvres ditmaal hier te Potsdam zullen plaats hebben.quot;

„Ja, de groote manoeuvre zal hier te Potsdam plaats hebben,quot; bevestigde de Koning: „en bij de groote revue zal ik mij dan te melden hebben bij dengene, die de Koning aller Koningen is. Waarom ziet ge er eensklaps zoo verschrikt uit, mijn zoon? Ge hebt ten laatste wellicht gemeend, dat de menschen nooit dit Paradijs verlaten, — nooit sterven moeten?quot;

„Majesteit,quot; antwoordde de prins: „ik heb nooit aan het sterven gedacht!quot;

„Hieraan hebt ge w⁷él gedaan, mijn zoon,quot; zei Frederik, wiens stem nu plotseling weder zeer vast was; „Ge moet uwe oogen scherp en onbeweeglijk op het leven richten, want het leven heeft nog zeer veel van u te verlangen, en zal u groote eischen stellen. Daarom moet ge al uw aandacht wijden, dat ge aan deze eischen des levens kunt voldoen. Ge moet ook zeer vlijtig studeeren en leeren,en u ijverig oefenen in de wetenschappen. Welke is uw lievelingswetenschap ?quot;

„De geschiedenis, sire.quot;

„Dat is goed, Frits. Prent u slechts goed de groote mo-

108

menten in, en leer door de groote heldendaden der Koningen, zelf een held te worden. Men moet zich vóór alles een groot doel stellen, en daar naar trachten zijn geheel leven door. Wie is uw geliefdste held in de geschiedenis?quot;

„Sire,quot; antwoordde de prins na kort bedenken: „sire, mijn geliefdste held is Cosmo van Medicis.quot;

De Koning zag hem verbaasd aan. „Wat weet ge van hem?quot; vroeg hij: „W^Tie was deze Cosmo van Medicis?quot;

„Hij was een groot veldheer,quot; antwoordde de prins: „een groot wetgever, en zijn streven was er steeds op gericht, het volk gelukkig te maken.quot;

„Ge meent dus, dat het de taak van een groot man en Vorst moet zijn, het volk gelukkig te maken?quot;

„Ja, sire, zijn hoofdtaak. — De heer professor Behnisch heeft mij eens bij de les in de geschiedenis verhaald van den grooten Cosmo van Medicis, dien de Florentijners den „Weldoener van het volkquot; noemden. Toen hij voelde dat hij sterven moest, liet hij zich in zijn stoel dragen naar hei groote plein van Florence, want, — zeidehij, — hij wilde als een teeder en gelukkig vader sterven, te midden zijner kinderen. De kinderen echter, welke hij bedoelde, waren zijne onderdanen, en deze stroomden nu van alle zijden naar het plein, en vulden het zóó dicht, dat het een zwarte, golvende massa geleek. Wijl nu spoedig op de markt niemand meer plaats vond, drongen de rnen-schen de huizen binnen, wier deuren alle geopend werden, en uit de huizen die het geheele plein rondom omgaven, zagen duizenden uit de vensters, en duizenden stonden op het plein, in welks midden op een verhevenheid de stoel stond, met den stervenden Yorst. Maar, hoezeer zooveel duizende menschen daar verzameld waren, heersch-te er toch diepe stilte. Niemand wilde zich bewegen, en aller blikken waren op het bieeke gelaat van den quot;Vorst gelicht. Deze echter glimlachte, zag den kring rond, en sprak met luide stem : „Daar mijn laatste uur gekomen is, wil ik vrede maken met God en de menschen. Zoo dus iemand onder u is, dien ik onrecht heb gedaan, of die zich te beklagen heeft over eenige onrechtvaardigheid, onder mijn bestuur geschied, zoo moge hij mij nu naderen en mij ter verantwoording roepen, opdat ik hem recht

109

late wedervaren, vóór ik sterf. Spreekt dus, in den naam van God beveel ik, spreekt!quot; — Maar alles bleef stil, en men hoorde niets, dan het zacht snikken en weenen van het volk. Nu vroeg de Vorst ten tweedemale: „Is iemand onder u, dien ik onrecht gedaan heb, hij melde zich spoedig, want de dood nadert!quot; En een luide stem riep uit het volk: „Gij hebt ons niets dan goeds gedaan, — zijt onze weldoener, onze vader geweest! De eerste smart, welke ge ons veroorzaakt, zal zijn, dat ge ons verlaat, en daarom srneeken wij u: Ach, vader, verlaat uwe kinderen niet!quot; — En rondom op het plein, en uit alle vensters riepen duizenden met weenende en biddende stemmen; „Ach, vader, verlaat uwe kinderen niet!quot; En de Vorst hoorde, met van vreugde stralend aangezicht, dit bidden en weenen van zijn volk. „Dit is de verhevenste treurmuziek, die voor een Vorst klinken kan,quot; zeide hij: „Zalig is de Vorst die sterven kan, terwijl zijn volk weent en hem zegent!quot; — En toen hij dit gezegd had, hief hij zich in zijn stoel op, en breidde de armen uit als ten zegen. En het geheele volk zonk op de knieën, weende en jammerde luid. Toen viel Cosmo weder terug in zijn stoel. Hij was gestorven onder de tranen en zegenwenschen zijns volks!''

De prins, die op 't laatst met bevende stem en tranen in de oogen gesproken had, zweeg nu, en zag schuw naar zijn oudoom op, wiens oogen, gedurende het geheele verhaal strak en onafgewend op hem gerust hadden. De oogen van den grijsaard en van den jongeling ontmoetten elkander, en het scheen voor beiden wél een ontmoeting en begroeting huaner harten, want beiden glimlachten.

„En zóó zoudt gij ook eens wenschen te sterven, mijn zoon?quot; vroeg Frederik met weeke stem; „Ge zoudt als Cosmo van Medicis willen sterven, terwijl uw volk om u als om zijn vader schreide?quot;

„Ja, sire, dat zou ik willen,quot; antwoordde de prins ernstig; „en ik zweer Uwe Majesteit, dat, zoo ik ooit Koning mocht worden, ik er slechts bedacht op zou zijn, mijn volk gelukkig te maken. Ik zal steeds aan u denken, en al uwe woorden en daden in mijn geheugen houden. Mijn nieuwe gouverneur, de heer Leuchsenring, heeft mij ook gisteren iets wonderfraais verhaald. Hij heeft mij verhaald,

110

dat Uwe Majesteit dag en nacht voor uw volk en uw land werkzaam was, en u volstrekt geen rust gundet, en gezegd hadt: „Een Koning is niets meer dan de eerste ambtenaar van zijn volk!quot; — Dit heeft mij zoo zeer bevallen, en dit wil ik tot motto mijns levens maken.quot;

„Nu,quot; zeide Frederik hoofdschuddend: „behoud het motto in uw hart, maar spreek er niet van, zoolang ge geen Koning zijt; want het kon u anders menig desagrement veroorzaken. Hoed u wel, van mij te spi'eken, als ik niet meer ben, en prent deze les in uw geheugen; Een Kroonprins moet nooit de handelingen van den regeerenden Vorst critiseeren. Hij moet bescheiden zwijgen, en aan het geheele volk 't voorbeeld geven van een onderdaan, die zijn Koning gehoorzaam en onderdanig is, zelfs wanneer deze veel doet of laat geschieden, wat hem niet behaagt. Ik herhaal het: Een kroonprins moet zwijgen, en zwijgend opmerken en leeren. Vergeet dit nooit, mijn zoon, en maak u ook nog ten regel van uw geheele leven: Nooit moet een goed Koning al te veel het oor leenen aan vrouwen en gunstelingen, en zich door hen laten beheer-schen; want zoo dit geschiedt, is het steeds ten ongeluk van het volk, en brengt den Vorst in minachting. Ik niets meer hierover zeggen, maar onthoud mijne woorden.quot;

„Ik zal het doen, sire,quot; antwoordde de prins ernstig; „ik zal mij deze schoone lessen eiken avond en eiken morgen herhalen, maar geheel in stilte, en zóó, dat niemand het hoort.quot;

„Trés Men, mon neueu,quot; zei Frederik knikkend; „welaan, nu willen wij eens zien, hoe het overigens met ons staat. Tast even daar in mijn rokzak, en haal er het kleine boekje uit. Ik heb het opzettelijk bij mij gestoken, opdat ge mij er uit zoudt voorlezen. Hebt ge het?''

„Ja, sire, ik heb het. Het zijn de fabelen van La Fontaine.quot;

„Oui, eest ca! Sla het boek open. Zooals het valt. Welke fabel hebt ge getroffen

„Le renard et le corbeau.quot;

„Nu, lees mij deze fabel eerst in het Fransch voor, en vertaal ze mij dan.quot;

De prins gehoorzaamde; hij las vloeiend en met zeer juiste uitspraak en toon de fabel eerstin de oorspronke-

Ill

lijke taal, en gaf haar vervolgens even vloeiend en vlug in het Duitsch terug.

De koning luisterde met de grootste aandacht, knikte vaak goedkeurend met het hoofd, en prevelde meermalen een „bravo! superbe!quot; er tusschen.

Toen de vertaling ten einde was, reikte hij den prins de hand, en beschouwde hem met een teederen blik. — ,,lk verheug mij over u. Frits,quot; riep hij: „en ge zult er een belooning voor hebben, dat ge zoo vlijtig zijt geweest. Begeef u vóór ge heengaat tot mijn kamerdienaar, en laat u door hem tien Friederics d'or betalen. Dit is^de recompense, dat ge zoo goed voor de vuist vertaald hebt.quot;

„Neen, ik dank,quot; zei de prins: „maar ik verdien deze belooning niet, en kan haar bij gevolg niet aannemen.quot;

„Hoe?quot; vroeg de Koning ten zeerste verbaasd: „Ge verdient haar niet? Waarom niet?quot;

„Wijl ik niet voor de 'vuist heb vertaald. Zoo ik dit gedaan had, zou 'tlang zoo goed niet zijn gegaan. Maar het toeval heeft gewild, dat de fabel, welk ik opsloeg, juist dezelfde is, welke ik eerst gisteren en eergisteren bij mijn gouverneur vertaald heb; en dus is het zeer natuurlijk dat het goed ging.quot;

De Koning zag met een langen, peinzenden blik in het fraaie, jeugdige, frissche en onschuldige aangezicht van Frederik Willem, en steeds helderder werd zijn gelaat, steeds hooger straalden zijne oogen van vreugde en tee-derheid.

Vervolgens neigde hij zich levendig tot den prins, hief zijn bevende hand op, en streelde hem zacht liefkozend de wangen.

„Dat is braaf, mijn zoon, dat behaagt mij,quot; zeide hij : „Ge hebt een eerlijk, oprecht hart. Zóó is het goed! Wil nooit meer schijnen dan ge zijt, en wees steeds meer dan ge schijnt.¹) De belooning, welke ik u beloofd heb, zult ge tóch hebben; want een Koning moet altoos zijn beloften vervullen, en mag een bewilligde gunst nooit terugnemen, zelfs zoo zij aan den verkeerde is gekomen. Maar dat is bij u niet eens het geval; — want ge hebt zeer goede progès in het Fransch gemaakt. Ga zoo voort en wees

¹

Frederik's eigen woorden: Zie: Friederich Wilhelm. Von Eylert I. 455.

112

vlijtig, want ge moet de Fransche taal even vaardig spreken als uwe moedertaal, en daarom moet ge met uwe omgeving altijd Fransch spreken.

„Dat doe ik ookquot;: riep de prins met vuur: „mijn onderwijzers spreken altoos Fransch met mij,en worden vreese-lijk boos, zoo mijn broeder en ik soms een woord Duitsch met elkander spreken. Er gaan dikwerf vele dagen voorbij, zonder dat ik een woord Duitsch spreek, en onze bediende spreekt ook niets dan Fransch.quot; ^

„Dat is mij lief, Frits,quot; knikte de Koning: „De Fransche taal is de taal der diplomatie in de geheele wereld, en zij is wegens hare buigzaamheid het. beste hiertoe geschikt. Ik bemin de Fransche taal, maar niet het Fransche volk. Er bereiden zich, vrees ik, daar erge dingen voor, en 't is mogelijk dat het er spoedig pêle-mêle toegaat. Ik zal het niet beleven; maar ge kunt er op rekenen, dat de krater, die thans aan 't gisten is, los zal breken, en zijn abomi-nablen vuurstroom over geheel Europa zal uitstorten. Bereid u voor op dien tijd, mijn zoon! Habiliteer en wapen u! Wees vast, en denk aan mij! Waak over onze eer en onzen roem! Bega geen onrechtvaardigheid, maar duld er ook geene. Wees rechtvaardig en goed jegens al uwe onderdanen, en slechts streng tegen uzelven.quot;

„Ik wil even streng zijn tegen mij zeiven als mijnheer professor Behnisch tegen mij is,quot; zei de prins ernstig: „Ik wil van mij niets door de vingers zien, en zoo ik iets onrechtvaardigs doe, wil ik mij dadelijk een straf opleggen.quot;

„Is uw professor zóó streng?quot; vroeg de Koning glimlachend.

„Ach ja,quot; Majesteit, zeer streng. Zoodra ik een misslag bega, is het dadelijk straf; en zoo ik ook slechts even lomp of driftig ben geweest, dadelijk moet ik er voor boeten.quot;

„Trés bien,quot; zeide de Koning; „Uw professor heeft volkomen gelijk; want een prins moet bovenal beleefd zijn, en zich zeiven beheerschen. Maar waarin bestaan dan de straffen, die hij u oplegt?quot;

1) Aan deze gewoonte, dat Frederik Willem in zijn jeugd slechts Fransch sprak, is het toe te schrijven, dat hij zich ook in latere jaren nooit vloeiend en gemakkelijk in de Duitsche taal wist uitte drukken. Zoodra de Koning Franseh sprak was zijn onderhoud levendig en opgewekt, daarentegen was hij bedeesd en stijf, als hij zich van Duitsche taal bediende.

113

„Juist altoos in zulke dingen, die voor mij het onaangenaamste zijn. Of, ik moet in plaats van te gaan wandelen, tehuis blijven en werken, óf ik moet alleen met den professor uitgaan, in plaats dat mijn broeder er bij is, en dan geeft het niets dan geleerde gesprekken. Of óók, als ik in de week niet vlijtig ben geweest, mag ik des Zondags niet naar het Slot en bij mevrouw mijne moeder eten. Uwe Majesteit weet toch, dat wij, — mijn broeder en ik, — niet op het Slot wonen, maar met den heer professor Behnich en den heer Leuchsenring in de Breestraat onze huishouding hebben. Maar onze middagtafel is zeer slecht, en daarom verheug ik mij altijd op den Zondag; want dan eet ik voor de geheele week, en 't is steeds de eenige dag, waarop het eten mij smaakt. In de week is het afschuwelijk, en ik mag er zelfs niet over klagen, want dan is het altijd: wij hebben geen geld om een betere tafel te kunnen houden.quot;

„En dat is waarheid,quot; zei Frederik op strengen toon: „men moet vroeg leeren de tering naar de nering te zetten, en zuinig met het geld om te gaan. Dat ge overigens geen honger lijdt, ziet men wel aan uw frissche, roode wangen en uw krachtige gestalte. Beklaag u dus niet, mijn kind, en eet uw middagmaal met vergenoegd gelaat. Als men jong is, moet het eten ons onverschillig zijn; het tafelgenot is een soulagement voor den ouderdom; dejeugd moet het verachten, en een gezonde frissche appel moet een jong mensch lekkerder smaken, dan een oud man een ananas. Ge zult surement in latere tijd aan rijkbezette tafels nog met genoegen aan den tijd terugdenken, toen ge naar den Zondag verlangdet, omdat ge dan beter eten kreegt dan in de week. Mijn zoon, eevst door het ontberen leert men het genot kennen, en hij alleen is wijs, die blijmoedig weet te ontberen. Ik hoop en wensch echter, dat ge eens voor uw volk een wijs, krachtig en spaarzaam Koning zult zijn, en daarom laat ik u eenvoudig en zuinig opvoeden, en wil dat ge vóór alles, met het geld leert omgaan. Want ge moet weten, dat ge van u zeiven niets bezit, maar u alles door het volk en het land gegeven wordt, dat u voedt en onderhoudt, en zulks thans nog niet wegens uwe verdiensten en verrichtingen, maar alleen, wijl gij de zoon van uw stamhuis zijt.quot;

Mühlbaoh, Daitschland in woeling en strijd. III. 8

114

T

„Sire,quot; riep de prins levendig „ik ben echter nog zoo jong, en dus heb ik nog niets kunnen verrichten.

Maar ik beloof Uwe Majesteit dat ik een degelijk mensch, ^

— en bovenal een degelijk soldaat wil worden, en mij de eer waardig zal maken, de neef van Frederik den Groote te zijn!quot;

„Doe dat, mijn zoon; maak u de eer waardig, de Koning uws volks te zijn, en onthoud wèl de fraaie geschiedenis van den dood van Cosmo van Medicis, welke ge mij zooeven verhaald hebt. En nu, mijn zoon, willen wij scheiden. De zon is achter de hoornen gegaan; ik gevoel mij een weinig vermoeid, en wil in huis gaan.quot;

„O, het is hier zoo schoon en zoo prachtig,quot; zei de prins zacht: „en Uwe Majesteit heeft mij zoo gelukkig gemaakt met mij te vergunnen u te zien!''

„Ja,quot; prevelde de Koning: „het is zeer schoon en prachtig in de schoone, bloeiende wereld!quot;

En hij liet zijn blik met een smachtende uitdrukking over de terrassen en over de boomen zweven,en richtte ze ,

eindelijk op de punt der obelisk, die, aan den ingang van den tuin staande, hoog boven het geboomte uitstak. Vervolgens hief hij zijn hand op, en wees naar deze spits.

„Zie, mijn zoon,quot; zeide hij: „hoog boven al het andere verheft zich deze spits, slank en hoog, en tóeh vast in storm i

en onweder. Deze pyramide zegt tot u: Mo, force est ma droiture. Het culminatiepunt, de hoogste spits der pyramide ziet over alles heen, en bekroont het; draagt echter niet, maar wordt gedragen, door alles wat er onder ligt; voornamelijk door het onzichtbare, diep omlapg gebouwde fundament. Mijn zoon, zoo is bet ook in den Staat. Het dragende fundament is het volk, en de spits van de obelisk is de Koning. Houd het steeds met het volk, opdat het u beminne en vertrouwe, want daardoor alléén kunt ge sterk en gelukkig zijn. ^ En nu, mijn zoon, kom aan mijn hart, en ontvang dezen kus van uwen ouden ? Koning, tot afscheidsgroet. Wees goed, en doe het goede en rechte! Maak eens uw volk gelukkig, opdat ge zelf gelukkig kunt zijn!quot;

Hij trok den prins, die voor hem ned ergeknield was.

1) Frederik's eigen woorden. Zie : Eylert. I. 456.

115

in zijne armen, drukte een kus op zijne lippen, en legde een oogenblik als ten zegen, zijn koude, bevende hand op het hoofd van Frederik Willem.

„Sta nu op, ,mijn kind,quot; zeide hij vervolgens liefderijk: „Het is genoeg, vergeet dit uur niet!quot;

„Sire, ik zal het nooit vergeten,quot; fluisterde de prins luid snikkende, terwijl hij de hand van Frederik aan zijne lippen en aan zijn oogen drukte, die van tranen overvloeiden.

„Roep de lakeien,quot; fluisterde de Koning afgemat: „zij moeten mij naar binnen dragen!quot;

De prins haastte zich de in het salon wachtende bedienden te roepen; zij hieven den leunstoel op, waarin Frederik rustte, het hoofd achterover geleund, de oogen gesloten.

Slechts even opende hij nog de oogen, om den prins te zien, en hem met zijn hand een laatsten afscheidsgroet toe te wenken. Toen zonken de leden weder neder over de schitterende oogen, en de Koning liet zich in zijn „donker huisquot; en in zijn bibliotheek dragen. En toen zij hem daar nedergezet hadden, en langzaam op de tee-nen waren heen geslopen, wijl ze meenden dat de Koning sliep, opende Frederik de oogen, en zag op tot de eersten zijner groote dooden, en groette de vrienden met een wenk zijner hand.

„Thans is alles voorbij en afgedaan,quot; zeide hij zeer luid: „ik heb mijn tuin voor het laatst gezien, en afscheid genomen van de Natuur. Als mijn lichaam nu weder dit huis verlaat, zal het ingaan in de eeuwige rust; maar mijn geest zal tot u komen, mijne vrienden, en zal met u wandelen in eeuwige helderheid en kennis. Verwacht mij, mijne vrienden, ik kom spoedig. Maar,quot; — vervolgde hij met verhevener, krachtiger stem: „nog is de avond en de laatste zonsondergang voor mij niet gekomen, en arbeiden en zorgen wil en moet ik, zoolang het nog dag is!quot;

Hij schelde en beval den lakei den minister von Herz-berg, — die sedert eenige weken op 's Konings wensch bij hem op Sanssouci woonde, — te roepen.

Vervolgens, toen de minister kwam, groette Frederik hem met vriendelijke opgeruimdheid, en met volkomene kalmte en helderheid van geest, arbeidde hij met Herzberg verscheidene uren lang; liet hem voorstellen doen, gaf

116

zijne beslissingen,en dicteerde met vaste stem, verscheidene dépêches aan de gezanten van Frankrijk en Rusland.

„Laat al deze zaken nog heden in orde brengen, Herz-berg,quot; zeide hij vervolgens, toen hij den minister ontsloeg: „de kabinetsraden moeten mij deze stukken nog heden ter onderteekening voorleggen, opdat zij geéxpédieerd kunnen worden. Ik moet met mijn tijd omgaan als een oude vrek, en van elke minuut nut trekken, want ik weet niet of de volgende minuut mij nog behoort.quot;

„O, sire; er zullen, hoop ik, nog jaren aan Uwe Majesteit behooren, tot zegen van uw volk en —quot;

„Meent ge soms, dat ik dit wensch?quot; viel Frederik hem in de rede: „Neen, mon chev, ik ben vermoeid, en verlang te rusten van de smarten des levens. Ge denkt misschien dat ik ze niet voel, wijl ik niet klaag! Maar ge moet weten, dat vele dingen zich slechts laten supporteeren, als men er niet over klaagt. Het leven en ik zijn quitte met elkander, en zoo het mij eenige lauweren heeft geschonken, hadden de doornen toch de overhand, en tusschen de doornen was nauwelijks één enkele roos. — Stil! Geen klachten! Maar hoor! Er zit mii, geloof ik, iets in de leden, en de dood staat misschien reeds aan mijn deur. Daarom wil ik u nog iets zeggen. — Het zal na mijn dood hier wel een dolle boel worden. Maitressen en gunstelingen zullen regeeren, en de huichelaars en dwepers zullen den lieven God tot uithangbord nemen, om daar achter hun godlas-telijk spel te drijven. Nu, dit kunt ge niet verhinderen, en als de lieve God dit laat gebeuren, moet gij er u ook in schikken. Maar zoo de verkwisters en dissipateurs de schatkist aangrijpen, — zoo zij de gelden, welke ik met moeite gespaard, en tot melioratie des lands bestemd heb, — zoo zij die voor hunne vermaken, maitressen, en gunstelingen willen verspillen, moet ge dit niet dulden. Gij moet in mijn naam tot het gemoed des Konings spreken, en beproeven hem met goede of kwade woorden te persuadeeren, het geluk zijns volks heilig te houden, en niet voor zijn favorites te verspillen, wat den Staal behoort. Wilt ge mij beloven dit te doen?quot;

„Ja, ik wil het Uwe Majesteit beloven,quot; antwoordde Herzberg plechtig. „Ik wil het u zweren, dat ik zonder menschenvrees en berouw, de bevelen van mijn grooten,

117

geliefden Koning zal gehoorzamen, en zijn opvolger desnoods de woorden, welke Uwe Majesteit mij zooeven gezegd heeft, herhalen; en alles doen wat in mijn vermogen is, dat het geld van den Staat niet tot andere doeleinden gebruikt worde, dan tot welzijn van land en volk.quot;

„Ik dank u,quot; zei de Koning: „dit is mij een grootsom-lagement, en ik gevoel mij thans gerust. Geef mij de hand, Herzberg. Nogmaals dank ik u. Ge zijt een trouw dienaar uws Konings geweest, en gij zult voortwerken in mijn geest, schoon ook mijn geestzijn versleten hulsel reeds lang ontvloden is. N«, wij willen elkander niet weekhartig maken, want het leven is voor mij nog een harde noot, en ik moet de tanden vast op elkander bijten, om baar te kunnen kraken. Adieu voor heden. Herzberg; ik wil nog een weinig slapen. De kabinetsraden moeten heden avond te acht uur komen.quot;

„Maar, sire, zou het niet beter zijn, zoo Uwe Majesteit heden uitrustte, of de kabinetsraden vroeger liet komen, om tijdiger ter rustte te gaan, en te slapen?'

De Koning haalde de schouders op. „Rust is er slechts als men dood is, en slaap slechts als men gezond is! A-dieu Herzberg!quot; —

Des avonds te acht uur traden de drie kabinetsraden bij den Koning binnen, en hij werkte met hen drie uren lang. Maar ook zelfs toen zij hem verlaten hadden, bleef de Koning nog voor zijn schrijftafel zitten, bracht zijne papieren in orde, en schreef eigenhandig een brief aan zijn zuster de hertogin van Brunswijk.

Buiten in de voorkamer stonden de twee kamerdienaars en wachten vergeefs op het schellen des Konings, dat hen binnen moest roepen, en fluisterden elkander toe, dat de Koning heden weder zeer lang opbleef en werkte, schoon de lijfarts uitdrukkelijk bevolen had, dat de Koning niet zoolang mocht werken, maar zich vroegtijdig ter ruste moest begeven. Doch niemand waagde het naar binnen te gaan, en den Koning in zijn arbeid te storen, en dus stonden zij besluiteloos en treurig, de ongeruste blikken op de deur gericht.

Maar achter deze deur, in 's Konings kamer, zagen nog twee andere oogen naar den Koning, — het waren de oogen van zijn windhond. Alkmene. Reeds tweemaal was

118

het diertje van zijn zitplaats opgesprongen, was naar den Koning gegaan, had zich zacht aan zijne zijde gevlijd, en was vervolgens, als Frederik er niet naar zag, treurig en met hangenden kop weder naar zijn kussen teruggekeerd.

Nu hief de hond den slanken hals op, en zag met schrandere oogen naar den Koning, die met den rug naar hem gekeerd, aan zijn tafel zat, en schreef. Vervolgens rees de windhond op, was met twee sprongen door de kamer, en op den stoel des Konings. De twee sierlijke voorpooten op den schouder van zijn meester leggende, boog hij den slanken hals vooruit, en met een haastigen hap van zijn spitsen snuit, greep hij de pen des Konings, en sprong er mede van den stoel.

„Stil, Alkmene,quot; riep de Koning, geheel verdiept in zijn arbeid, en zonder op te zien: „voer geen zotheden uit, mademoiselle!quot;

En hij nam een andere pen van den inktkoker, en schreef onafgebroken voort.

Alkmene had de pen laten vallen, en blikte aandachtig naar den Koning, toen zij zag dat de Koning nog altoos schreef, slaakte zij een zacht, klagend geknor. Toen, met éèn sprong was zij weder op de rugleuning van den stoel, vlijde zich weder tegen den schouder des Konings, rukte andermaal de pen uit zijn hand, en sprong er mede op den grond. Maar nu liet zij de pen niet vallen maar behield haar in den mond, bleef dicht bij den stoel des Konings staan, en zag met glinsterende oogen tot haar meester op.

Frederik wendde het hoofd van zijn werk naar het dier en een zachte glimlach gleed over zijn gelaat.

„Vraiment,quot; zeide hij zacht; „Alkmene wil mij, geloof ik, herinneren, dat het tijd is naar bed te gaan. Nu, kom hier mademoiselle, ik zal uw zin doen.quot;

Alkmene, — alsof zij deze woorden des Konings verstond — liet de pen vallen, slaakte een kort, vroolijk geblaf sprong op den schoot des Konings, en legde haar pooten op zijn schouders.

De Koning drukte den slanken kop van den hond aan zijn borst, en streelde hem zacht. „Alle vrienden hebben mij toch niet verlaten,quot; prevelde hij; „Ik zal wel een

119

lachenden erfgenaam hebben,' maar als men den dooden man daar buiten in zijn graf draagt, zal ten minste mijn hondje op mijn graf blijven, en om mij weenen.quot;

Hij drukte het beest vaster tegen zich; een diepe stilte heerschte rondom. Buiten in den tuin, ^voer de nachtwind door de boomen, en zij ruischten als met heilige orgeltonen. Een paar afgevallen bloesemtwijgen dreef, de wind omhoog, en joeg ze tegen het lage venster, waarachter Frederik arbeidde, en het streek over het venster als met geestenhanden, en lluisterde en suisde en ruischte langs het venster, als wilden de stemmen van den nacht, en de geesten der bloemen en boomen den Koning hun groet brengen.

Plotseling slaakte Alkmene een lang, smartelijk gehuil en sprong naar de deur, krabde er tegen, huilde, jankte en krabde zóólang, tot de lakeien zich verstoutten de deur te openen.

Daar lag de Koning kreunend in zijn leunstoel, en het bloed vloeide van zijn bleeke lippen neder, zijn oogen waren gebroken. Men haalde den lijfarts en den chirurgijn, men deed den Koning een aderlating, en wreef zijne slapen met opwekkende vochten! Hij ontwaakte nog éénmaal tot het leven, en de smarten des aanszijns grepen hem nog éénmaal aan, en zijn heldengeest behield nog een paar weken den zege over dood en lichaamszwakte. Maar de rit op Condé, den vierden Juli, was toch zijn laatste geweest, en zijn „donker huisquot; verliet Frederik sinds dien dag niet meer. —

Als de Koning der woestijn, de leeuw gevoelt, dat zijn sterfuur nadert, gaat hij naar het woud, en waar het kreupelhout het dichtst is, en de eenzaamheid het diepst, legt hij zich neder om te sterven! De Natuur heeft gewild dat niemand de laatste klachten, den laatsten doodstrijd van den Koning der woestijn, door zijn blik zou ontheiligen. —

Voor den grooten Koning was zijn Sanssouci de heilige schuilplaats der eenzaamheid, en stil en zonder klacht blies daar de held en Koning, zijn laatsten aardschen zucht uit.

Op den morgen van den 17 Augustus 1786 was het volbracht en geleden!

420

Op aarde had een groot mensch zijn laalsten adem uitgeblazen. Daar lag het hulsel van hem, dien men Koning Frederik den Tweede genoemd had. Maar aan den hemel glansde een ster, aan wie de geleerden den naam van Frederik's eer gaven, en zij schijnt van den hemel nog heden op ons neder, en groet ons en Pruisens grond: FREDERIK'S EER!

123

- - ••■//

TWEEDE BOEK.

DE NIEUWE KONING VAN PRUISEN,

I.

NA DEN DⁿOD.

„De Koning is doodi Ficderik de Tweede is niet meer! Majesteit, ik kom, om u deze treurige boodschap te brengen!quot;

Dit waren de woorden, waarmede de minister von Herz-berg in den nacht van den zeventienden Augustus, door den kamerdienaar Rietz geleid, voor het bed van den Kroonprins Frederik Willem trad, en dezen uit zijn slaap wekte.

„Wat is er? Wie spreekt tot mij ?quot; vroeg de Kroonprins zich opheffend, en nog half in den slaap de beide mannen aanstarende, die voor zijn bed stonden, de een met een treurig, de ander met een vroolijk gelaat.

„Ik waagde het tot Uwe Majesteit te spreken,quot; antwoordde Herzberg: „ik, de gewezen minister van Koning Frederik den Tweede. Zijne Majesteit is voor een half uur overleden, en ik ben terstond hierheen geijld, om persoonlijk deze treurige boodschap over te' brengen. Koning Frederik de Tweede is dood.quot;

„Leve Koning Frederik Willem de Tweede!quot; riep de kamerdienaar Rietz met luide, jubelende stem, terwijl hij ijverig den nieuwen Koning hielp zich te kleeden, en toilet te maken.

120

Frederik Willem bleef spralTeloosr iSTocti⁰ uit-

droefheid, nóch van vreugde kwam over zijne lippen. In zich zeiven verdiept, ernstig doordrongen misschien van de grootheid van 't oogenhlik, of verlegen wat hij zou zeggen, om deze beide mannen van zoo verschillend karakter te voldoen, liet hij zwijgend door zijn kamerdienaar zijn toilet voltooien, terwijl de minister von Herzberg zich in de uiterste vensternis teruggetrokken had, en sül en treurig de bevelen des nieuwen Konings afwachtte.

„Uwe Majesteit is gereed,quot; zei Rietz nu met zachte, onderdanige stem.

Frederik Willem ontroerde, en scheen als uit diepe gedachten te ontwaken. — „Staat het rijtuig gereed?quot; vroeg hij.

„Ja, Majesteit, ik heb het straks dadelijk besteld.quot;

„Kom dan, Herzberg, wij willen gaan. Rietz, ge gaat mede.quot;

„Maar Zijne Majesteit mag niet zoo nuchter naar buiten in de nachtlucht. De chocolade zal wel gereed zijn. Veroorlooft Uwe Majesteit dat ik ze hale?quot;

„Neen, Rietz, laat dat,quot; riep de Koning afwerend: „Alles heeft zijn uur en tijd. Kom, Herzberg. Geef mij den arm, want mijne knieën beven. Ge moet mij leiden, Herzberg.quot;

Hij legde zijn hand vast op Herzberg's aangeboden arm, en ging daarop leunende naar buiten. Rietz volgde hen, en terwijl diens kleine, grijze oogen op den minister waren gericht, hief hij dreigend achter diens rug de hand tegen hem op.

„Gij zult niet lang meer de steun van mijn Koning zijn,quot; prevelde hij tusschen zijn opgetrokken lippen: „Wij zullen u spoedig uw paspoort geven. — u en uw geheelen aanhang. Wij hebben lang genoeg op den achtergrond gestaan, en toegezien hoe gij regeerdet. Nu is onze tijd gekomen, en wij willen er gebruik van maken!quot;

Zijn gelaat was dreigend en vijandig, toen hij dit zeide, maar hij veranderde het haastig, en was geheel onderdanigheid en eerbied, toen hij daarop voorwaarts ijlde, om het portier van het rijtuig te openen, en niet alleen zijn Koning, — maar ook den minister Herzberg behulpzaam te zijn bij 't instijgen. Vervolgens klom hij op den bok,

123

om er zijn plaats nevens den koetsier in te nemen, en het rijtuig rolde door de breede allée, die van het nieuwe paleis naar het slot Sanssouci voert. Een korte rit van slechts weinige minuten, want de rossen vlogen voorwaarts alsof zij wisten, dat zij den nieuwen Koning zijn toekomst tegemoet voerden. In het rijtuig werd geen woord gesproken; ieder gaf zich aan zijne gedachten over, ook de kamerdienaar Rietz. Ook hij, — dit wist hij wel, — ging een nieuwe toekomst tegemoet, en hij zwoer bij zichzelven, dat zi] niet alleen schitterend, maar ook voordeelig zou zijn; en hij glimlachte behagelijk toen hij dacht, hoeveel genot en vreugde het leven hem nu brengen zou; want de Koning beminde hem immers, en nog meer beminde hij zijne echtgenoote, de soi disant madame Rietz.

„Nu, deze zal niet lang meer madame blijven,quot; zeide hij welgevallig in zich zelve: „zij is eerzuchtig: ik laat het departement der titels en orden aan haar over, en neem het departement der geldzaken en stoffelijk voordeel op mij. Nu, als twee zulke brave echtgenooten zich voorspannen en trekken, moest het toch curieus gaan, zoo de kar niet ras voorwaarts kwam door het slijk des levens, en ten laatste zich in een dettige koets veranderde!quot;

Juist sloeg het rijtuig den hoek der allée om, en daar lag Sanssouci, beschenen door de eerste stralen der morgenzon, schitterend om te zien, hoewel daar binnen het lijk eens Konings lag, die, gisteren nog de heer en gebieder van millioenen menschen, — heden een wezenloos niets, een hand vol stof van het stof der menschheid was! —

Het rijtuig hield stil, en Rietz snelde toe om het portier te openen, want niemand naderde om dit te doen. Verwarring en droefheid heerschten in het huis des Konings, dat thans niet meer het huis Sans-souci — het huis „zonder zorgenquot; mocht heeten, want zorgen en smart waren er ingetrokken, sedert zijn koninklijke bezitter de oogen gesloten had. —

De Koning trad in de voorkamer; een paar lakeien stonden nevens de deur. Toen de jonge Koning hen met een vriendelijken hoofdknik groette, vloeiden de tranen uit hunne oogen, en in hun smart vergaten zij de verschuldigde hoffelijkheid, en verzuimden de deur, die naar

418

het diertje van zijn zitplaats opgesprongen, was naar den Koning gegaan, had zich zacht aan zijne zijde gevlijd, en was vervolgens, als Frederik er niet naar zag, treurig en met hangenden kop weder naar zijn kussen teruggekeerd.

Nu hief de hond den slanken hals op, en zag met schrandere oogen naar den Koning, die met den rug naar hem gekeerd, aan zijn tafel zat, en schreef. Vervolgens rees de windhond op, was met twee sprongen door de kamer, en op den stoel des Konings. De twee sierlijke voorpooten op den schouder van zijn meester leggende, boog hij den slanken hals vooruit, en met een haastigen hap van zijn spitsen snuit, greep hij de pen des Konings, en sprong er mede van den stoel.

„Stil, Alkmene,quot; riep de Koning, geheel verdiept in zijn arbeid, en zonder op te zien: „voer geen zotheden uit, mademoiselle!quot;

En hij nam een andere pen van den inktkoker, en schreef onafgebroken voort.

Alkmene had de pen laten vallen, en blikte aandachtig naar den Koning, toen zij zag dat de Koning nog altoos schreef, slaakte zij een zacht, klagend geknor. Toen, met één sprong was zij weder op de rugleuning van den stoel, vlijde zich weder tegen den schouder des Konings, rukte andermaal de pen uit zijn hand, en sprong er mede op den grond. Maar nu liet zij de pen niet vallen maai' behield haar in den mond, bleef dicht bij den stoel des Konings staan, en zag met glinsterende oogen tot haar meester op.

Frederik wendde het hoofd van zijn werk naar het dier en een zachte glimlach gleed over zijn gelaat.

„Vraiment,quot; zeide hij zacht: „Alkmene wil mij, geloof ik, herinneren, dat het tijd is naar bed te gaan. Nu, kom hier mademoiselle, ik zal uw zin doen.quot;

Alkmene, — alsof zij deze woorden des Konings verstond — liet de pen vallen, slaakte een kort, vroolijk geblaf sprong op den schoot des Konings, en legde haar pooten op zijn schouders.

De Koning drukte den slanken kop van den hond aan zijn borst, en streelde hem zacht. „Alle vrienden hebben mij toch niet verlaten,quot; prevelde hij: „Ik zal wel een

119

lachenden erfgenaam hebben;' maar als men den dooden man daar buiten in zijn graf draagt, zal ten minste mijn hondje op mijn graf blijven, en om mij weenen.quot;

Hij drukte het beest vaster tegen zich; een diepe stilte heerschte rondom. Buiten in den tuin, ^voer de nachtwind door de boomen, en zij ruischten als met heilige orgeltonen. Een paar afgevallen bloesemtwijgen dreef de wind omboog, en joeg ze tegen het lage venster, waarachter Frederik arbeidde, en het streek over het venster als met geestenhanden, en fluisterde en suisde en ruischte langs het venster, als wilden de stemmen van den nacht, en de geesten der bloemen en boomen den Konini? hun sroet brengen.

Plotseling slaakte Alkmene een lang, smartelijk gehuil en sprong naar de deur, krabde er tegen, huilde, jankte en krabde zóólang, tot de lakeien zich verstoutten de deur te openen.

Daar lag de Koning kreunend in zijn leunstoel, en het bloed vloeide van zijn bleeke lippen neder, zijn oogen waren gebroken. Men haalde den lijfarts en den chirurgijn, men deed den Koning een aderlating, en wreef zijne slapen met opwekkende vochten! Hij ontwaakte nog éénmaal tot het leven, en de smarten des aanszijns grepen hem nog éénmaal aan, en zijn heldengeest behield nog een paar weken den zege over dood en lichaamszwakte. Maar de rit op Condé, den vierden Juli, was toch zijn laatste geweest, en zijn „donker huisquot; verliet Frederik sinds dien dag niet meer. —

Als de Koning der woestijn, de leeuw gevoelt, dat zijn sterfuur nadert, gaat hij naar het woud, en waar het kreupelhout het dichtst is, en de eenzaamheid het diepst, legt hij zich neder om te sterven! De Natuur heeft gewild dat niemand de laatste klachten, den laatsten doodstrijd van den Koning der woestijn, door zijn blik zou ontheiligen. —

Voor den grooten Koning was zijn Sanssouci de heilige schuilplaats der eenzaamheid, en stil en zonder klacht blies daar de held en Koning, zijn laatsten aardschen zucht uit.

Op den morgen van den 17 Augustus 1786 was het volbracht en geleden!

120

Op aarde had een groot mensch zijn laalsten adem uitgeblazen. Daar lag het hulsel van hem, dien men Koning Frederik den Tweede genoemd had. Maar aan den hemel glansde een ster, aan wie de geleerden den naam van Frederik's eer gaven, en zij schijnt van den hemel nog heden op ons neder, en groet ons en Pruisens grond: FREDERIK'S EER!

123

--v/

TWEEDE BOEK.

DE NIEUWE KONING VAN PRUISEN.

I.

NA DEN D^r'nü.

„De Koning is dood! Fiederik de Tweede is niet meer! Majesteit, ik kom, om u deze treurige boodschap te brengen !quot;

Dit waren de woorden, waarmede de minister von Herz-berg in den nacht van den zeventienden Augustus, door den kamerdienaar Rietz geleid, voor het bed van den Kroonprins Frederik Willem trad, en dezen uit zijn slaap wekte.

„Wat is er? Wie spreekt tot mij ?quot; vroeg de Kroonprins zich opheffend, en nog half in den slaap de beide mannen aanstarende, die voor zijn bed stonden, de een met een treurig, de ander met een vroolijk gelaat.

„Ik waagde het tot Uwe Majesteit te spreken,quot; antwoordde Herzberg: „ik, de gewezen minister van Koning Frederik den Tweede. Zijne Majesteit is voor een half uur overleden, en ik ben terstond hierheen geijld, om persoonlijk deze treurige boodschap over tequot; brengen. Koning Frederik de Tweede is dood.quot;

„Leve Koning Frederik Willem de Tweede!quot; riep de kamerdienaar Rietz met luide, jubelende stem, terwijl hij ijverig den nieuwen Koning hielp zich te kleeden, en toilet te maken.

droefheid, nóch van vreugde kwam over zijne lippen. In zich zeiven verdiept, ernstig doordrongen misschien van de grootheid van 't oogenblik, of verlegen wat hij zou zeggen, om deze beide mannen van zoo verschillend karakter te voldoen, liet hij zwijgend door zijn kamerdienaar zijn toilet voltooien, terwijl de minister von Herzberg zich in de uiterste vensternis teruggetrokken had, en slil en treurig de bevelen des nieuwen Konings afwachtte.

„Uwe Majesteit is gereed,quot; zei Rietz nu met zachte, onderdanige stem.

Frederik Willem ontroerde, en scheen als uit diepe gedachten te ontwaken. — „Staat het rijtuig gereed?quot; vroeg hij.

„Ja, Majesteit, ik heb het straks dadelijk besteld.quot;

„Kom dan, Herzberg, wij willen gaan. Rietz, ge gaat mede.quot;

„Maar Zijne Majesteit mag niet zoo nuchter naar buiten in de nachtlucht. De chocolade zal wel gereed zijn. Veroorlooft Uwe Majesteit dat ik ze hale?quot;

„Neen, Rietz, laat dat,quot; riep de Koning afwerend: „Alles heeft zijn uur en tijd. Kom, Herzberg. Geef mij den arm, want mijne knieën beven. Ge moet mij leiden, Herzberg.quot;

Hij legde zijn hand vast op Herzberg's aangeboden arm, en ging daarop leunende naar buiten. Rietz volgde hen, en terwijl diens kleine, grijze oogen op den minister waren gericht, hief hij dreigend achter diens rug de hand tegen hem op.

„Gij zult, niet lang meer de steun van mijn Koning zijn,quot; prevelde hij tusschen zijn opgetrokken lippen: „Wij zullen u spoedig uw paspoort geven. — u en uw geheelen aanhang. Wij hebben lang genoeg op den achtergrond gestaan, en toegezien hoe gij regeerdet. Nu is onze tijd gekomen, en wij willen er gebruik van maken!quot;

Zijn gelaat was dreigend en vijandig, toen hij dit zeide, maar hij veranderde het haastig, en was geheel onderdanigheid en eerbied, toen hij daarop voorwaarts ijlde, om het portier van het rijtuig te openen, en niet alleen zijn Koning, — maar ook den minister Herzberg behulpzaam te zijn bij 't instijgen. Vervolgens klom hij op den bok,

423

om er zijn plaats nevens den koetsier in te nemen, en het rijtuig rolde door de breede allée, die van het nieuwe paleis naar het slot Sanssouci voert. Een korte rit van slechts weinige minuten, want de rossen vlogen voorwaarts alsof zij wisten, dat zij den nieuwen Koning zijn toekomst tegemoet voerden. In het rijtuig werd geen woord gesproken; ieder gaf zich aan zijne gedachten over, ook de kamerdienaar Rietz. Ook hij, — dit wist hij wel, — ging een nieuwe toekomst tegemoet, en hij zwoer bij zichzelven, dat zii niet alleen schitterend, maar ook voordeelig zou zijn; en hij glimlachte behagelijk toen hij dacht, hoeveel genot en vreugde het leven hem nu brengen zou; want de Koning beminde hem immers, en nog meer beminde hij zijne echtgenoote, de soi disant madame Rietz.

„Nu, deze zal niet lang meer madame blijven,quot; zeide hij welgevallig in zich zelve: „zij is eerzuchtig: ik laat het departement der titels en orden aan haar over, en neem het departement der geldzaken en stoffelijk voordeel op mij. Nu, als twee zulke brave echtgenooten zich voorspannen en trekken, moest het toch curieus gaan, zoo de kar niet ras voorwaarts kwam door hel slijk des levens, en ten laatste zich in een dettige koets veranderde!quot;

Juist sloeg het rijfuig den hoek der allée om, en daar lag Sanssouci, beschenen door de eerste stralen der morgenzon, schitterend om te zien, hoewel daar binnen het lijk eens Konings lag, die, gisteren nog de heer en gebieder van millioenen menschen, — heden een wezenloos niets, een hand vol stof van het stof der menschheid was! —

Het rijtuig hield stil, en R.ietz snelde toe om het portier te openen, want niemand naderde om dit te doen. Verwarring en droefheid heerschten in het huis des Konings, dat thans niet meer het huis Sans-souci — het huis „zonder zorgenquot; mocht heeten, want zorgen en smart waren er ingetrokken, sedert zijn koninklijke bezitter de oogen gesloten had. —

De Kuning trad in de voorkamer; een paar lakeien stonden nevens de deur. Toen de jonge Koning hen met een vriendelijken hoofdknik groette, vloeiden de tranen uit hunne oogen, en in hun smart vergaten zij de verschuldigde hoffelijkheid, en verzuimden de deur, die naar

124

de binnenvertrekken voerde, te openen. Rietz deed dit, stiet de deur open, liet den Koning en den minister pas-seeren, en trad achter hen de receptiezaal binnen, die nog geheel ledig was, want niemand van de hovelingen en edellieden, der prinsen en prinsessen wist nog van den dood des Konings. —

Le Roi est mort! Vive le Roi! Zij zullen allen wel komen met een weenend en een lachend oog, met een gedwongen traan voor den ontslapene, en een verheugden, huldigenden glimlach voor den wakende, die heden morgen de oogen heeft opgeslagen, om een kroon op zijn hoofd, en een koninkrijk aan zijne voeten te zien!

Le Roi est mort! Vive le Roi!

Hoe stil is heden de voorkamer van den gestorven Koning! Geen geluid klinkt; het portret der markiezin de Pompadour, 't welk zij den Koning als een bewijs harer hulde had gezonden^ glimlacht aan den wand met zijn kokette schoonheid op de voorbijgaanden neder. De Koning en de minister letten er niet op, maar Rietz, die hen volgt, ziet met een sluwcn glimlach op tot de mai-tresse des Konings, en denkt dat zijne echtgenoote gewis even beroemd en geëerd zal worden, als de beroemde geliefde des Franschen Konings. Waarom zoude ook niet eens een Keizerin aan haar schrijven, en de geliefde van den Koning van Pruisen ma cousine noemen? Waarom niet?

De kamerdienaar Rietz heeft moeite zijn luiden lach te onderdrukken, terwijl hij dit denkt, en legt dan de hand haastig op het gezicht, nu hij thans achter den Koning de huiskamer des Koning binnentreedt; want daar zijn menschen, — daar kunnen opmerkzame oogen zijn en moet men dus een bedroefd gelaat toonen!

Maar neen; er zijn heden in de huiskamer des Konings geen opmerkzame oogen, en de menschon die er zijn, denken slechts aan hun smart en droefheid. Geen tranen van etikette, geen zuchten van geveinsde droefheid zijn hier. Slechts de vier raadsleden uit het kabinet des Konings zijn er. Zij waren als altijd te vier ure gekomen om met den Koning te arbeiden, want nog gisteren had hij hen bij zich binnengelaten, had hun met zwakke stem instructies gegeven, en met bevende hand zijn naam onder

125

een regeeringsstuk geteekend. Zij waren dus heden gelijk immer met de opgaande zon gekomen, maar zij zagen nu, dat hun zon was ondergegaan; er bleef voor hen niets meer te doen, dan te weenen !

De Koning zag hen niet, — of sloeg geen acht op hen, maar ging haastig voorbij naar de open tweede huiskamer, naar de treurige groep in 't midden er van. Een groote leunstoel, met kussens met bloedvlekken, en in de kussens een gelaat, dat gisteren nog aan een Koning behoorde, en 'twelk de dood, — die groote koning, — heden herschapen had in een bleeke, marmeren buste, die met gesloten oogen daar ligt in vreedzame stilte, met een glimlach om de lippen, die gisteren nog tot de zon riepen: „Spoedig zal ik bij u zijn!quot;

Nu was hij, de groote Koning, bij haar, bij de zon, en 't geen daar lag in den armstoel was nog slechts „het versleten hulselquot; der ontvloden ziel!

Daarnevens staat de lijfarts Selle in treurige verslagenheid ; achter den stoel staan de beide lakeien, die den laatsten nacht trouw bij den Koning gewaakt hebben, en nu schreien, bitterlijk schreien, wijl hij hen verlaten heeft.

Diepe stille heerschte, en er was iets in deze stilte, dat zelfs den kamerdienaar Rietz ontzag inboezemde: want hij sloop zacht op de teenen en hield zijn adem in, om zoo onhoorbaar mogelijk het lijk des Konings te naderen, dien hij, toen Frederik nog leefde, nooit van zoo nabij gezien had.

Het snikken der lakeien werd luider, toen zij den nieuwen Koning tot het lijk zagen treden. De lijfarts boog zijn hoofd dieper ter begroeting van het nieuw opgaand gesternte, de windhond, die tot hiertoe stil en onbewegelijk aan de voeten des Konings had gelegen, sprong op, richtte zijn slanken spitsen kop omhoog, slaakte een lang, klagend gehuil, en kroop toen met hangenden staart onder den leunstoel.

Frederik Willem, diep geschokt, met tranen in de oogen, boog zich over het koninklijke lijf, hief de kille hand aan zijne lippen, kuste haar, en legde toen zijn levensvolle, warme menschenhanden op dit hoofd, dat nevens de kroon zooveel lauwerkransen gedragen had.

„God geve mij zijn zegen, opdat ik u een waardig op-

126

volger zijn moge, mijn Koning!quot; zeide Frederik Willem zacht, terwijl een paar groote tranen langzaam over zijne wangen rolden: „Gij hebt Pruisen groot gemaakt; moge God ten minste geven, dat ik het niet weder klein make! Vaarwel, mijn Koning en mijn oom, en vrede zij met ons allen!quot;

„Amen!quot; zeide Herzberg met vaste stem; „Zijne Majesteit Koning Frederik riep mij gisteren avond tot zich, toen reeds de schaduwen des doods op zijn voorhoofd lagen, en met stamelende stem fluisterde hij: „Breng morgen hij mijn lijk mijn opvolger mijn huldigingsgroet!quot; Majesteit, ik breng u dien!quot;

Frederik Willem boog, en wendde zich toen tot den lijfarts. — „Gij waart bij den Koning toen hij stierf, waarde Selle?quot;

„Ja, sire, ik was bij hem.quot;

„Hoe laat is de Koning gestorven?quot;

Selle hief de hand op, en wees met een plechtig gebaar op de groote pendule, die ginds aan den wand op een marmeren kolom stond. — „Majesteit, de ijzeren tong van het uurwerk is verstomd op hetzelfde oogenblik, dat de Koning zijn laatsten adem uitblies. Wees zoo goed te zien, sire; dit uurwerk heeft zich tot het eerstegedenktee-ken van den grooten Koning gemaakt.quot;

Frederik Willem blikte, — tegelijk getroffen en verheugd, — in de aangeduide richting. — „Wonderbaar,quot; zeide hij zacht: „zeer wonderbaar! Zij hebben dus gelijk! Overal zijn wij door wonderen omringd, en geheimzinnige geesten heerschen om ons heen in alle zaken!quot;

Hij naderde het uurwerk, beschouwde met eerbiedige huivering de groote wijzerplaat, wier twee groote metalen wijzers thans twee geestenvingers voor hem waren, die het oogenblik vasthielden, waarop de Koning gestorven was.

„Twee uur twintig minuten,quot; zei de Koning zacht: „zonderling en ontzettend.quot;

Hij wendde zich om, en wenkte zijn kamerdienaar, die op de teenen tot hem ijlde.

„Zeg mij, Rietz; hoe laat was het, toen ik u van nacht riep, wijl ik door vreeselijke benauwdheid wakker werd?''

„Majesteit, het was juist twintig minuten over twee! Ik weet bet nauwkeurig, want Uwe Majesteit gebood mij uw horloge te laten slaan.quot;

127

„Ja, ja,quot; fluisterde de Koning voor zich: „het was juist twintig minuten over twee. De geesten wekten mij, want de nieuwe dag brak voor mij aan!quot; —

Le Roi est mort! Vive le Roi! De Koning, die zijn land de vrijheid van denken en de verlichting heeft gebracht, Koning Frederik is dood! Een schaduw verduistert de zon van dezen eersten morgen des nieuwen tijds. Deze schaduw zal spoedig een zware wolk worden, en duisternis en nacht zullen nederdalen op Pruisen!

Le Roi est mort! Vive le Roi! —

Frederik Willem, die peinzend voor het uurwerk had gestaan, vermande zich nu door de kracht van zijnen wil. Dit uurwerk, dat stil stond, verkondigde hem het begin van een nieuwen tijd, en hij moest dien voldoening geven.

Hij naderde wederom het lijk. — „Waar zijn de orde-teekens van den Koning?quot; vroeg hij den kamerlakei Strütz-ki, op wien geleund Koning Frederik zijn laatsten adem had uitgeblazen.

Strützki droogde haastig zijne oogen, en sloop zacht naar de kast, waarvan hij de deur opende.

„Laat de andere daar,quot; gebood Frederik Willem: „breng mij slechts het lint der Zwarte Adelaarsorde.quot;

Strützki haastte zich aan het bevel te voldoen, en toen de Koning nu het breede oranjegele lint in de hand hield, wendde hij zich tot den minister von Herzberg.

„Heer graaf,quot; zei de hij: „buig uw hoofd, en ontvang van mij de laatste gedachtenis van den grooten Koning, die thans zijn tol aan de sterfelijkheid betaald heeft, om als onsterfelijke onder ons te verwijlen. Dit lint, dat Frederik de Groote heeft gedragen, zal thans ttw; borst versieren, en voor u en de geheele wereld een bewijs zijn, mijner hoogachting en erkentelijkheid. Ge zult mij een even trouw en ijverig helper zijn, als ge dit mijn grooten oom waart; ge zult als minister mij ter zijde staan, zooals ge hèm deedt, en ik zal van u raad en hulp ontvangen, mijnheer de graaf Herzberg.quot;

„Majesteit,quot; fluisterde Herzberg met door tranen gesmoorde stem: „Majesteit, gij beloont mij boven mijne verdienste. Ik heb slechts mijn plicht gedaan, en —quot;

„Heil den Koning,quot; viel Frederik Willem hem in de rede: „heil den Koning, die beambten om zich ziet, die

128

het groote ea goede dat zij volbrengen, slechts als hun plicht beschouwen. Voor hem ontstaat hieruit des te meer de verplichting, zulke diensten te waardeeren, en zich dankbaar te betoonen; want er zijn zeer weinig menschenop aarde, die van zichzelven in dezen hoogeren zin kunnen zeggen, dat zij hun plicht gedaan hebben. Ik ben echter een zeer gelukkig Koning, want ik zie hier op den drempel van mijn nieuwen tijd twee getrouwen, welken ik dank te wijten heb, U, mijn waarde graaf, heb ik mijn schuldige schatting betaald. Men zal voor u het grafelijke diploma gereed maken, en u de insignes onzer hoogste Huisorde van den Zwarten Adelaar ter hand stellen. Gij zult even als vroeger de zaken van het aan u opgeiragen ministerie besturen. Nu echter moet ge rust nemen, want ik weet dat ge in de laatste nachten veel gewaakt hebt. Tot wederziens, mijn waarde graaf!''

En daar Herzberg zich nu, na een laatsten, smartelijken blik op het koninklijk lijk, verwijderde, wendde koning Frederik Willem zich tot den kamerheer Rietz, die tot hiertoe met gebogen hoofd had gestaan, om niet op zijn gelaat zijne onverschilligheid en nieuwsgierigheid te laten lezen.

„Nu, mijn beste Rietz,quot; zei de Koning, hem de hand reikende: „nu tot u! Eindelijk kan ik u voor uwe trouwe diensten beloonen! Ik benoem u tot tresorier van mijn huis en van mijn kas!quot;¹)

„Ach, Majesteit, mijn geliefde, genadigste Koning,quot; snikte Rietz, terwijl hij zijn dikke lippen op de hand van Frederik Willem drukte; „zooveel genade en goedheid! Ik heb dit niet verdiend; maar ik dank uit den grond mijns harten, en Uwe Majesteit zal steeds uw trouwslen en onderdanigsten dienaar aan mij hebben! O, wat zal mijn vrouw zeggen, en hoe gelukkig zal zij zijn wegens deze nieuwe eer en goedheid, welke Uwe Majesteit mij bewijst!quot;

De Koning trok met een licht beven zijn hand terug, en zag schier schuw naar het lijk, dat zoo groot en stil daar nederlag, maar zag niet den haastigen, loerenden blik, die uit de oogen van den nieuwen tresorier over zijn aange-

¹

De eigen woorden van Koning Frederik Willem II. gesproken bij het lijk van Frederik.

129

zicht vloog. Zoo het lijk van den grooten Frederik nu plotseling weder levend ware geworden, zoo deze gesloten oogen zich weder geopend hadden, — welk een blik zou het geweest zijn, dien Frederik op den verachtelijken kamerdienaar geworpen zoude hebben! Maar neen; zelfs het lijk van een Koning hoort niet meer, en de gesloten oogen openen zich niet weder!

Le Roi est mort! Vive le Roi! —

De Koning trad langzaam terug, maar zijne oogen rustten nog altijd op het gelaat met de gesloten oogen, die evenwel in zijn hart zagen.

„Rietz, men moet den beeldhouwer uit Potsdam halen, opdat hij het doodsmasker des Konings neme!quot;

quot;Tot uwen dienst. Majesteit; het zal terstond geschieden.quot;

Hij ijlde naar de deur, maar een wenk van zijn koninklijken heer hield hem terug. Frederik Willem schuwde er voor, alleen met den grooten doode en weenende lakeien te zijn, — alleen met het lijk! Want hij wist het immers: de lijken der afgestorvenen worden altijd bewaakt door de geesten hunner voorouders, en boven dit lijk zweefden de geesten van al degenen, die, toen zij nog in menschelijke gedaante omwandelden, den overledene nabij hadden gestaan in liefde en vriendschap, in haat en vijandschap. Zij strijden om de ziel van den gestorvene, deze geesten zijner vrienden en vijanden; zij strijden om Frederik's ziel, zooals zij gestreden hebben om de ziel van Mozes. Dit heeft hem eerst onlangs de geest van den phio-soof Leibnitz geopenbaard, dien Bischofswerder en Wöll-ner hadden opgeroepen, opdat hij den ongeloovigen Kroonprins Frederik Wdlem de woorden van beide geloovigen zou bevestigen!

Ja; boven het lijk strijden de vijandige geesten om het bezit zijner ziel, en het is gruwzaam en ontzettend dit te weten, en alleen te blijven met het lijk en de geesten! —

„Rietz, mijn getrouwe, blijf!quot; zei de Koning schier ang-stig: „Of neen! Roep den overste Bischofswerder hier.quot;

„Majesteit, hij is naar de stad gereden, om den tegen-woordigen heer Kroonprins bericht te geven, en hem hierheen te geleiden.quot;

„En dè kamer-raad Wöllner?quot;

„Majesteit, ik heb een koerier naar Berlijn gezonden,

Mühlbaoh, Duitschland in woeling en strijd. III. 9

;i30

om hem het overlijden te berichten, en hem hier te ontbieden.quot;

„O, mijn goede Rietz, welk een trouw en zorgvuldig dienaar zijt ge,quot; zei Frederik Willem hem toeknikkende: „Ga mij voor en open de deuren. Ik wil naar de audiëntiezaal gaan, want daar zal thans wel reeds de Hofhouding vereenigd zijn!quot;

Hij groette met de hand het koninklijke lijk, boog er voor, alsof hij de audientie verliet, welke de groote Frederik hem gegeven had, en trad rugwaarts-gaande uit de kamer. Een oogenblik was 't nu stil in de kamer des doods, tot Alktnene weder van onder den armstoel te voorschijn kroop, en weder haar klaaggehuil aanhief, waaraan de twee lakeien hun snikken en weenen paarden.

II.

LE ROI EST MORT! VIVE LE ROI!

Terwijl bij den dooden Koning slechts een paar arme bedienden en een trouwe hond terugbleven, ontving de nieuwe Koning in de audiëntiezaal de gelukwenschen van zijn Hol en zijn dienstpersoneel.

Le Roi est mort! Vive le Roi!

Daar waren zij alle, de hofbeambten, de ministers; en nu kwamen ook voor en na de prinsen van het koninklijke Huis, door de doodstijding verschrikt, toesnellen om den nieuwen Koning te begroeten.

De kamerdienaar Rietz, die in de voorzaal was gebleven, kwam thans binnensluipen, en trad op den Koning toe.

„Majesteit, Zijne Koninklijke Hoogheid de Kroonprins benevens prins Lodewijk zijn zooeven aangekomen, en vragen, of Uwe Majesteit de genade wil hebben, hunne gelukwenschen te ontvangen.quot;

„Geleid de prinsen in de concertzaal,quot; zei de Koning; „Ik zal er terstond komen. — En de overste Bischofswerder'?''

„Hij is met den heer Kroonprins gekomen, Majesteit.quot;

De Koning knikte vriendelijk. Dit lied van „Majesteitquot; klonk tóch in zijne ooren als een aangename muziek, en

431

de treurtonen om den overledene, moesten vooi deze muziek verstommen!

Le Rol est mort! Vive le Hoi!

De Koning groette met een vriendelijken hoofdknik, en verliet de audiëntiezaal, om den Kroonprins en prins Lo-dewijk te begroeten, die hem in de concertzaal wachtten. liietz opende hem de deuren, en riep luid in de concertzaal; „Zijne Majesteit de Koning!quot;

De beide prinsen ijlden hun vader tegemoet, en kusten zijne aangeboden handen.

„Ik veroorloof mij, mijn genadigsten heer vader mijn zeer onderdanigsten gelukvvensch te brengen,quot; zeide de Kroonprins, in stijf declameerenden vorm, slechts stipt de woorden herhalende, welke de gouverneur Behnisch hem gezegd had: „Ik bid Uwe Majesteit mij Hare genade te behouden, en overtuigd te zijn, dat ik steeds de eerste en gehoorzaamste Harer onderdanen zal zijn.quot;

De Koning zag met betrokken gelaat op den prins neder, die eens zijn opvolger zou zijn. — De Kroonprins! Dit is een onaangenaam woord! Een eeuwige sombere vermaning aan eigen dood! De Kroonprins, die daarop slechts wacht om Koning te zijn; die gelijk de schaduw des doods steeds achter den Koning treedt, en hem aan de vergankelijkheid herinnert! quot;t Is zeker moeielijk zijn opvolger, zijn Kroonprins te beminnen; maar men vergeeft hem zijn bestaan, zoo hij ten minste de zoon eener geliefde echt-genoote is, zoo men als vader zijn kind bemint! Maar als de Kroonprins de vrucht van een onwelkom huwelijk van convenientie, — de zoon eener opgedrongene gemalin is! Als men een anderen zoon bezit, — een zoon wiens moeder men bemind heeft, welke men zijn geheele teedere liefde heeft gewijd!

O, hoe geheel anders zou deze zoon zijn vader ontvangen hebben! Hoe zou hij hem om den hals zijn gevlogen, hoe hem geliefdkoosd en gekust hebben! — O, mijn lieve zoon Alexander, waarom zijt (/y niet mijn opvolger! Waarom moet ge verwijderd blijven, en rnoogt ge in dit gewichtige en groote uur niet aan mijne zijde staan! Maar dat moet anders worden, ja gewis, geheel anders! Ik wil mijn Alexander uit de vernedering en duisternis tevoorschijn brengen: ik tuil het!

132

Slechts eenige korte, ceremonieele woorden had de Koning met zijn beide zonen gewisseld; op koelen toon had hij den stijven geluk wensch van den Kroonprins beantwoord, en voor de verlegen gestotterde woorden van prins Lode-wijk, had hij slechts een stommen hoofdknik tot antwoord gehad.

„Gaat, mijn prinsen,quot; zeide hij nu; „gaat. Aanschouwt het lijk van uwen grooten oom, en prent u dit gezicht diep in de ziel, opdat ge hem nooit vergeet!quot;

„Ik zal den grooten Koning nooit vergeten,quot; zeide de Kroonprins. Over zijn open, fraai gelaat vloog nu een smartelijke trek, en zijn stem was plotseling zóó bewogen en aangedaan, als zijn vader nooit eer gehoord had. — „Neen, ^Majesteit; ik zal den grooten Frederik nooit vergeten. Hij was steeds zoo genadig en goed jegens mij, en nog onlangs heeft hij zoo teeder en liefderijk tot mij gesproken als een genadige vader, en dit heeft mij zóó goed gedaan, en mij zóó gelukkigen trotsch gemaakt, dat ik mijn geheele leven er dankbaar voor zal zijn!quot;

De lang tegengehouden tranen stroomden nu uit de oogen van den Kix)onprins over zijne wangen, entoen de jonge prins Lode wijk zijn broeder zag schreien, begon ook hij te weenen, en stamelde snikkend; „Hij is jegens mij óók altijd zeer genadig geweest, de hoogzalige Koning!quot;

De Koning wendde zich om. Deze tranen zijner zonen krenkten hem. Wie weet of zij zoo zullen weenen, als hun vader, de Koning, eens sterft!

Le Roi est mort! Vive le Roi! —

„Gaat heen, en betaalt het verledene een laatste tranen-oi'fer, mijn zonen, opdat ge later des te vroolijker het tegenwoordige huldigen kunt!quot;

De beide prinsen maakten voor hun vader een plechtstatige buiging, en gingen achteruittredende, als bij een militaire exercitie, de kamer uit.

De Koning oogde hen met somberen blik na.— „Stijf als hout, en onbevallig als marionetpoppen,quot; zuchtte hij; „en tóch hebben zij een hart, maar niet voor mij, — niet voor hun vader! — Rietz!quot;

De kamerdienaar verscheen terstond in de deur, en wachtte met deemoedigen glimlach op de bevelen zijns gebieders.

133

„Rietz, ga terstond tot mijn lieven zoon Alexander, en zeg hem wat hier gebeurd is. Hij moet zich met zijn gouverneur, den heer de Chapuis dadelijk naar Charlot-tenburg begeven, en mij daar wachten. Ge moet aan zijne moeder zeggen, dat ik van avond bij haar thee wil drinken, en zij mij tegen zes uur verwachten kan!quot;

„Zal Uwe Majesteit in Charlottenburg overnachten?quot; vroeg de kamerdienaar met het onschuldigste gelaat, en nedergeslagen oogen.

„Ik weet niet,quot; antwoordde de Koning: „ik zal misschien naar Berlijn gaan, en —quot;

„Zou Uwe Majesteit het soms niet noodig achten? mevrouw de weduwe van den hoogzaligen Koning een con-doleantiebezoek te Schönliausen te brengen?quot;

Rietz had dit alles zacht, nauwelijks met een beweging zijner lippen gezegd ; maar het oplettend oor des Konings had de woorden tóch verstaan, en zijn gelaat nam een schitterende uitdrukking aan.

„Ja, mijn hartekenner en vriend, ik wil naar Schönliausen gaan, naar de Koningin-weduwe. Neem het snelste paard uit mijn stal, mijn getrouwe, rijd er heen, en kondig mijn komst aan.

„Alleen aan de Koningin-weduwe, Majesteit? — Aan niemand anders?quot;

Een glimlach vloogquot; over het aangezicht des Konings. „Gij vraagt, alsof ge het antwoord niet wist! Neen, laat u ook aandienen bij de hofdame der Koningin-weduwe, bij de schoone freule von Voss. Breng haar mijn groet, verzoek haar in mijn naam zich gereed te houden, mij nog heden te ontvangen, want ik heb haar veel en gewichligs te zeggen! Ga, mijn veelgetrouwe! Spoed u!

„Hij heeft haar veel en gewichtigs te zeggen,quot; prevelde Rietz bij zich zeiven, toen hij naar buiten was gegaan, om de bevelen des Koning te volbrengen: „Alsof wij allen niet wisten wat hij de schoone jonkvrouw te zeggen heeft; alsof zijn liefde voor haar, niet een bekend geheim was, 't welk het geheele Hof, — 't welk ook de Koningin, zijn gemalin, — en de lieve madame Bietz, myn gemalin weten. Goed; ik ga tot den kleinen Alexander, en dan jaag ik naar Schünhausen, en vervolgens gaat het naar madame Rietz te Charlottenburg, om haar bericht te brengen! Zij

134

is altijd zeer mild, mevrouw mijne echtgenoole, — en ik kan zeer veel geld gebruiken! Het leven is zulk een vroolijk en aangenaam iets, als men geld heeft! En het is volkomen onverschillig, wie men is, en wat men is! Als men slechts geld, — altoos veel geld in zijn zak heeft, is men tóch een voornaam heer, en alle menschen hebben respect voor u. Daarom is de hoofdzaak voor mij, rijk te worden; want den rijke behoort de wereld, en ik wilde gaarne dat zij mij behoorde. O, ik zal mijn tijd goed besteden; en degenen die gelooven, dat ik mij laat begoochelen door hun gladde vleierijen, en uit goedhartigheid hun voorspraak bij den Koning zou zijn, zullen zich. God weet het, zeer bedrogen hebben! Betaalt, mijne heeren, betaalt, dan kunt ge de voorspraak van den machtigen heer tresorier Rietz hebben, maar niet voor niets! Voor niets is slechts de dood! — Neen, ik vergis mij,quot; zeide hij stilstaande, en met, een grijnslach de compagnie grenadiers naoogende, die juist de laan naar het Slot opmarcheerde, om de eerewacht bij het lijk des Konings te vormen; — „neen, ook de dood is niet voor niets. De lijkplechtigheden kosten veel geld!quot; — De grenadiers trokken voorbij, en het dof geroffel hunner met zwart lloers bekleede trommels stierf weg, terwijl de wind het klokgelui van Potsdam overbracht, dat aan de ontwakende stad den dood baars Konings aankondigde. Rietz ijlde voort, om den zoon des Konings naar Chai-lottenburg te zenden tot de oude geliefde des Konings, en vervolgens naar Schönhausen te rijden, om de nieuwe geliefde des Konings, de liefdegroeten van Frederik Willem

over te brengen!----

In Frederik's sterfkamer was het nog altoos stil en eenzaam; geen geluid stoorde het plechtig zwijgen. Eens was Strütski op de teenen naar buiten geslopen, om van het terras een paar vlierstruiken te halen, en daarmede de vliegen van het gelaat des dooden Konings te verjagen. Nu stonden de beide lakeien aan weerszijden van den fauteuil, met de groene takken, en wuifden er zacht mede over het bleeke wassenbeeld, en verdreven de drieste insecten, die het wagen wilden, dit gelaat aan te raken, wijl de dood het met zijn beeldhouwershand tot steen gebeiteld had. Men hoorde niets dan het zacht geritsel der bladerenpluim en het gonzen der vliegen, die telkens we-

135

der keerden, alsof zij wilden spoüen met de menschen, die haar wilden beletten, bezit te nemen van wat tóch hun eigendom was!

Nu opende zich zacht de deur; de beide jonge prinsen slopen binnen, en voorzichtig, — als vreesden zij hem te wekken, — naar den leunstoel, waarop Frederik lag.

De Kroonprins staarde lang en stil den dooden Koning aan, en een heilige, diepe ernst sprak uit zijne trekken. „Gaat een weinig ter zijde, lakeien,quot; zeide hij gebiedend: „en ook gij, mijn broeder, laat mij een oogenblik alleen. Ik beb aan zijne Majesteit hier nog een woord te zeggen!quot;

De lakeien verwijderden zich tot aan de deur. Prins Lodewijk trad naar de schrijftafel in de verwijderdste vensternis, en de jonge, zestienjaiige Kroonprins was nu alleen met den stillen, onsterfelijken Koning.

Hij knielde voor het lijk, nam de kille hand van den doode, en zag hem met een wonderbare uitdrukking van ernst en beradenheid in het onbewegelijk gelaat.

,,Mijn lieve, groote oom en beer,quot; fluisterde hij: „ik zweer u, dat ik trachten zal alles te doen, wat ge mij onlangs gezegd hebt, en er steeds naar streven zal, uw groot-scbe gedachtenis eer aan te doen. Ik zweer u, dat ik eens een goed Koning wil zijn, en pogen de liefde des volks te verdienen. Mijn lieve oom en heer; ik heb een geheim op het hart, en dat moet ik u zeggen vóór ge in de groeve nederdaalt; want mij dunkt, gij moet het weten, en zult geruster slapen, als ik u mijn geheim gezegd heb: Ik haat madame Rietz en haar man, en zoo ik eens Koning wordt, en madame Rietz dan nog leeft, zal ik haar stratï'en voor haar misdaad, en haar voor al de tranen laten boeten, welke zij mijn lieve moeder gekost heeft. Niemand ter wereld weet, dat ik mij dit heb voorgenomen, — niemand buiten mijn moeder, die mij onlangs verhaald heeft, welk verdriet madame Rietz haar veroorzaakt heeft, en ik was toen zóó toornig, dat ik dadelijk zou hebben willen gaan, om haar te dooden. Maar mijn moeder vermaande mij tot berusting en geduld, en ik heb haar beloofd, dat ik zou zwijgen en stil zijn. Maar als ik eens Koning ben, zwijg ik niet meer, en dan zal voor deze vrouw de dag van oordeel en straf komen! Dat zweer ik ook u, mijn

136

lieve gx^oote oom en heer, en dit is het geheim 't welk ik u wilde medegeven in de doodengroeve. — Ja, Frederik, ik zal eens mijne moeder wreken! Vaarwel, mijn Koningen slaap in vrede, of —quot; Een hand legde zich op zijn schouder, en opziende, zag hij nevens zich de slanke, hooge gestalte van zijn jongen neef prins Louis, die onbemerkt binnen gekomen, en hem genaderd was.

„Ik wensch u geluk, cousin,quot; zei de prins plechtig: „ik bid om uwe verdere genade, heer Kroonprins van Pruisen. Zijne Majesteit de Koning zendt mij hierheen, opdat ik aan het koninklijke lijk en den Kroonprins mijn schuldigen eerbied zou brengen, en het laatste wil ik nu het eerst, en vóór alles doen.quot;

„Neen,quot; zeide Frederik Willem, die langzaam was opgestaan : „neen, doe dat niet, cousin Louis. Ik ben er toch niets anders en beters door geworden, dat onze groote Koning gestorven is.quot;

„Maar iets machtiger,quot; zei de prins buigende; „ge zijt Kroonprins, en men moet nu diepen eerbied voor u hebben! ü! zie inij niet zoo ernstig en toornig aan, cousin. Ge denkt dat ik onverschillig en koel ben; maar neen, neen; ik heb mij slechts voorgenomen, niet teweenenbij het lijk van onzen lieven oom. Mevrouw mijne moeder zegt, dat, zoo men een traan op het aangezicht van een doode laat vallen, men óók spoedig moet sterven, want deze traan trekt ons naar beneden tot den doode. En tóch, Frederik, als ik bedenk, dat onze goede oom dood is, die steeds zoo genadig en vriendelijk voor mij was, en die onze roem en onze eer was, kan ik niet anders, dan moet ik tóch weenen, in weerwil mijner moeder. — Ach, groote Frederik, waarom zijt ge nog niet een paar jaren op de wereld gebleven, — slechts zóólang, tot uw fiere blik gezien had, dat een degelijk prins en een dapper soldaat geworden was, van. den dommen jongen, die ik thans nog ben!quot;

„Maar, cousin,quot; fluisterde de Kroonprins; „hoe kan men zoo oneerbiedig van zich zeiven spreken, en zijn eer als prins zoo zeer vergeten?quot;

,.0, een prins is niets beter dan ieder ander mensch,quot; zei prins Louis de schouders ophalende: „en schoon ik ook den grootsten eerbied heb voor uwe heerlijkheid.

137

mijnheer de Kroonprins, heb ik echter volstrekt geen eerbied voor mijn klein prinsschap, vooral in dit oogen-hlik, nu ik zie, dat zelfs de groote Frederik, de groote held en Koning, slechts een mensch was, en sterven moest. Ach, Frederik, ach, mijn dierbare oom, waarom moest ge nu reeds sterven! Ge waart immers nog zoo oud niet! Nauwelijks vier-en-zeventig jaar, en er zijn er toch zoo velen, die ouder zijn dan gij! Onlangs toen ik hier kwam, om naar uw welstand te vernemen, zat aan den ingang van het park een oud man, en koesterde zich indeheete zon; hij had de handen gevouwen, en bad luid. Ik trad tot hem, en reikte hem een geldstuk. Hij nam het echter niet, en ik vroeg hem wat hij bad en smeekte, daar hij toch geen geld wilde hebben. „Ik bid en smeek voorden zieken Koning,quot; zeide hij, „ik bid en smeek de zonnestralen, dat zij den zieke koesteren en verkwikken, en hem nieuwe levenskracht brengen mogen. Hij is rïög zoo jong, de Koning; hij kan nog zoolang leven, want ik was er reeds als schildwacht bij, toen hij gedoopt werd, de groote Koning, en nu zeggen ze dat hij reeds sterven moet. Dat beangstigt mij. Want als zulk een jong heer reeds moet sterven, dan zal aan mij, oude, óók wel spoedig de beurt komen, en ik wilde zoo gaarne nog een weinig leven, en in de zon zitten!quot; Fn hij zit nog in de zon, de oude man van negentig jaren, en gij hebt toch reeds moeten sterven, groot Frederik! Ge zijt opgestegen naar de zon, en wij kruipen hier beneden in de schaduw, en verlangen naar u, w^eenen om u, en —quot;

„Stil, cousin, stil!quot; fluisterde de Kroonprins; „Zie, er komen menschen! De beeldhouwer die het doodsmasker moet afnemen! Kom, laat ons naar buiten gaan! Kom!quot;

Hij wilde de hand van prins Louis nemen, en hem wegvoeren. Maar deze weerde hem zacht af, en knielde voor het lijk neder, en kuste de kille hand, die nog kortelings zoo vriendelijke zijne wangen had gestreeld. — Want Frederik had prins Louis, den zoon van zijn broeder Ferdinand, steeds zeer liet gehad, en hem vaak voorspeld, dat iets grootscb en degelijks van hem worden zou.

De jonge prins dacht hieraan, toen hij nu de hand van het lijk aan zijne lippen drukte, tot het laatst vaarwel. „Ik zweer u, mijn groote oom en Koning,quot;' fluisterde hij:

„ik zal alle moeite doen, dal uwe voorspelling vervuld worde, dat iets goeds en degelijks van mij wordt, en ik den naam dien ik draag, eer aan doe. Deze kus, dien ik thans op uwe hand druk, zij het zegel van mijn eed, en mijn laatste liefdegroet!quot;

Hij stond op, en zijn groote, donkere oogen vestigden zich met een langen teederen, blik op het lijk! „Ach,quot; zuchtte hij : „waarom ben ik geen schilder of teekenaar, om dit gezicht te kunnen bewaren!quot;

„Ge brengt mij op een goede gedachte,quot; riep de Kroonprins levendig: „ik ben geen schilder, maar kan toch een weinig teekenen, en ik wil mij een gedachtenis aan dezen dag verschaffen. Ik verzoek u, heer beeldhouwer Eckstein, wacht nog een kwartier, opdat ik een teekening kunne maken van den hoogzaligen Koning.quot;

De beeldhouwer, die reeds met zijn gipspot het lijk genaderd was, trad met een eerbiedige buiging weder terug; de jonge prins Lodewijk, de broeder van den Kroonprins, nam Van de schrijftafel des Konings een potlood en een vel papier, en reikte het den Kroonprins. Deze begon nu met vluchtige, haastige trekken een teekening te schetsen.¹) Nevens hem stond zijn broeder, en zag toe; achter den leunstoel stonden de twee lakeien met de wuivende takken, en van onder den fauteuil kwam de spitse, gele kop van Alkmene te voorschijn, terwijl de beeldhouwer Eckstein eerbiedig naar het uiterste einde van het vertrek teruggeweken was. Prins Louis was echter zacht de aangrenzende kamer binnengeslopen, — in de zoogenaamde concertzaal, waar de instrumenten stonden, de fluiten en violen in beur kasten, en de piano met ivoor en parlemoer ingelegd, welke de Koning zoo dikwijls bespeeld had.

In de sterfkamer was het nu weder stil en plechtig; geen geluid stoorde de stilte. Het lijk lag daar stijf en groot en verheven in zijn dubbele majesteit van dood en roem, en de Kroonprins teekende ijverig en met haastige

¹

Deze teekening, welke de Kroonprins van het lijk van Frederik den Groote ontwierp, liet hij later achter glas in een lijst zetten. Zij hing nog vele jaren daarna in zijn woonkamer, met het eigenhandige onderschrift: „Dit 'heb ik den 17 Augustus 178(5, des voormiddags tnsschen 9 en 10 uur, zelf geteekend.quot;

139

trekken, toen plotseling de stilte dooi' een zachte, weemoedige muziek afgebroken werd. Uit de muziekkamer kwamen deze tonen, en zij vervulden het stille vertrek des doods, als met melodieuze zuchten en harmonisch klagen.

Alkmene kroop van onder den fauteuil te voorschijn, en ging langzaam in de aangrenzende kamer, als wilde zij zien of haar meester, wiens stem zij sedert gisteren niet meer gehoord had, haar van het klavier tot zich geroepen had. Zij keerde echter spoedig met hangenden staart weder naar het lijk, toen zij gezien had, dat het niet haar meester was, die daar aan de open piano zat, en er zulk een treurige muziek aan ontlokte.

Neen, niet de Koning, — maar zijn neef Louis was het, die op het klavier het treurlied om den grooten doode deed klinken; en de tranen vloeiden hem hierbij uit de groote, zwarte oogen, over het schoon, jeugdig, krachtig gelaat neder. Misschien was hot onbetamelijk, dat hij de stilte dezer heilige vertrekken stoorde, maar wat bekommerde zich de jonge prins daarom. Hij dacht slechts, dat hij den ontslapene het laatste doodenolfer zijner liefde wilde brengen, en niemand was er, die hem dit verhinderde. De etikette had niets meer te maken met den dooclen Koning, zij wijlde ginds in de audiëntiezaal bij den levende. Daar was het plechtig en ceremonieel; daar bogen de met ordeteekens als bezaaide excellenties, en de met goud geborduurde uniformen; daar prevelde men eerbiedige gelukwenschen, en ontving genadige glimlachjes van de koninklijke lippen.

Le Roi est mort! Vive le Roi!

III.

DE GUNSTELINGEN.

Koning Frederik Willem ging terug naar de kleine audientiekamer. en wenkte zijn beide vrienden Bischofs-werder en Wöüner hem te volgen.

Hij omhelsde zijn vertrouweling Bischofswerder, en druk-

138

„ik zal alle moeite doen, dat uwe voorspelling vervuld worde, dat iets goeds en degelijks van mij wordt, en ik den naam dien ik draag, eer aan doe. Deze kus, dien ik thans op uwe hand druk, zij het zegel van mijn eed, en mijn laatste liefdegroet!quot;

Hij stond op, en zijn groote, donkere oogen vestigden zich met een langen teederen, blik op het lijk! „Ach,quot; zuchtte hij; „waarom ben ik geen schilder of teekenaar, om dit gezicht te kunnen bewaren!quot;

„Ge brengt mij op een goede gedachte,quot; riep de Kroonprins levendig: „ik ben geen schilder, maar kan toch een weinig teekenen, en ik wil mij een gedachtenis aan dezen dag verschalfen. Ik verzoek u, heer beeldhouwer Eckstein, wacht nog een kwartier, opdat ik een teekening kunne maken van den hoogzaligen Koning.quot;

De beeldhouwer, die reeds met zijn gipspot het lijk genaderd was, trad met. een eerbiedige buiging weder terug; de jonge prins Lodewijk, de broeder van den Kroonprins, nam van de schrijftafel des Konings een potlood en een vel papier, en reikte het den Kroonprins. Deze begon nu met vluchtige, haastige trekken een teekening te schetsen.¹) Nevens hem stond zijn broeder, en zag toe; achter den leunstoel stonden de twee lakeien met de wuivende takken, en van onder den fauteuil kwam de spitse, gele kop van Alkmene te voorschijn, terwi]! de beeldhouwer Eckstein eerbiedig naar het uiterste einde van het vertrek teruggeweken was. Prins Louis was echter zacht de aangrenzende kamer binnengeslopen, — in de zoogenaamde concertzaal, waar de instrumenten stonden, de 'fluiten en violen in heur kasten, en de piano met ivoor en parlemoer ingelegd, welke de Koning zoo dikwijls bespeeld had.

In de sterfkamer was het nu weder stil en plechtig; geen geluid stoorde de stilte. Het lijk lag daar stijf en groot en verheven in zijn dubbele majesteit van dood en roem, en de Kroonprins teekende ijverig en met haastige

¹

Deze teekening, welke de Kroonprins van liet lijk van Frederik den Groote ontwierp, liet hij later achter glas in een lijst zetten. Zij hing nog vele jaren daarna in zijn woonkamer, met het eigenhandige onderschrift: „Dit heb ik den 17 Augustus 1780, des voormiddags tusschen 9 en 10 uur, zelf geteekend.quot;

139

trekken, toen plotseling de stilte door een zachte, weemoedige muziek afgebroken werd. Uit de muziekkamer kwamen deze tonen, en zij vervulden het stille vertrek des doods, als met melodieuze zuchten en harmonisch klagen.

Alkmene kroop van onder den fauteuil te voorschijn, en ging langzaam in de aangrenzende kamer, als wilde zij zien of haar meester, wiens stem zij sedert gisteren niet meer gehoord had, haar van het klavier tot zich geroepen had. Zij keerde echter spoedig met hangenden staart weder naar het lijk, toen zij gezien had, dat het niet haar meester was, die daar aan de open piano zat, en er zulk een treurige muziek aan ontlokte.

Neen, niet de Koning, — maar zijn neef Louis was het, die op het klavier het treurlied om den grooten doode deed klinken; en de tranen vloeiden hem hierbij uit de groote, zwarte oogen, over het schoon, jeugdig, krachtig gelaat neder. Misschien was het onbetamelijk, dat hij de stilte dezer heilige vertrekken stoorde, maar wat bekommerde zich de jonge prins daarom. Hij dacht slechts, dat hij den ontslapene het laatste doodenolfer zijner liefde wilde brengen, en niemand was er, die hem dit verhinderde. De etikette had niets meer te maken met den clooden Koning, zij wijlde ginds in de audiëntiezaal bij den levende. Daar was het plechtig en ceremonieel; daar bogen de met ordeteekens als bezaaide excellenties, en de met goud geborduurde uniformen; daar prevelde men eerbiedige gelukwenschen, en ontving genadige glimlachjes van de koninklijke lippen.

Le Roi est mort! Vive Ie Roi!

III.

DE GUNSTELINGEN.

Koning Frederik Willem ging terug naar de kleine audientiekamer. en wenkte zijn beide vrienden Bischofs-werder en Wöllner hem te volgen.

Hij omhelsde zijn vertrouweling Bischofswerder, en druk-

140

te een kus op zijn voorhoofd. — „Mijn vriend, gij moogt mij niet meer verlaten, en nooit op andere wegen gaan, dan aan mijne zijde.quot;

„Achter mijn koninklijken meester,quot; zei Bischofswerder, diep buigende: „achter Uwe majesteit, gelijk de trouwe hond, die schrede voor schrede zijn meester volgt, en niets meer verlangt, dan dat hij hem soms tot zich roept, en hem met een vriendelijken blik begunstigt.quot;

„Ik ken u, mijn vriend,'' zei de Koning; „ik weet, dat ge onbaatzuchtig en zonder eerzucht zijt, en de dingen dezer wereld voor uwen verlichten en edelen geest weinig belang hebben, 't Is mijn taak voor uw aardsch welzijn te zorgen, zooals gij de zorg voor mijn geestelijken welstand op u genomen hebt. Mijn lieve Bischofswerder; ik benoem u tot kolonel, en dit zal slechls de trap zijn, die u spoedig tot generaal bevordert; want ge zijt dapperen moedig, niet alleen tegenover de zichtbare menschen, maar ook tegenover de onzichtbare geesten, en 't is mijn heilige plicht, de dapperen te beloonen.quot;

„Majesteit, de eenige belooning, welke ik begeer, is uwe gunst,quot; zei Bischofswerder zacht: „ik wensch en smeek niets anders, en alles wat de koninklijke genade aan eer en waardigheden op mij laat nederdalen, verontrust mij slechts als iets onverdiends, als een stralend licht, dat mijn geringe verdiensten slechts nóg helderder beschijnt, en mijne onwaardigheid des te duidelijker voor de geheele wereld bloot legt. Evenwel neem ik de rangverhooging, welke de genade mijns Koning mij verleent, met eerbiedigen dank aan ; hoezeer ik haar liever weigeren, — en stil in de duisternis, onder de schaduw van den troon wilde staan. Maar ik mag niet; want een hoogere heeft mij bevolen, mij te onderwerpen aan de koninklijke genade, en ik moet gehoorzamen.quot;

„Een hoogere?quot; vroeg de Koning: „wie is hij? Wie heeft buiten mij hier nog te bevelen?quot;

„Majesteit, de geesten der groote dooden! Majesteit, de onzichtbaren, wier heerschappij grooter is dan die van alle zichtbaren, — hoe groote en machtige Koningen zij ook mogen zijn!quot;

De Koning, die met trotschen blik en opgeheven hoofd dus gevraagd had, nam nu plotseling een deemoedige, ver-

141

slagene houding aan, boog het hoofd, en vouwde de handen vroom te zamen. — „Ik ben een zondaar, een misdadiger,quot; prevekLe bij: „in den trots en hoogmoed mijner nieuwe waardigheid, vergat ik de hoogeren; en het kleine zichtbare schepsel wilde zich vermeten, aan de gelijk te

zijn ! Ik heb berouw; ik smeek om ontferming, en onderwerp rmij aan de bevelen der hoogeren. Ge hebt dus weder ra et hen gesproken? Zij hebben u hun wil verkondigd?quot;

,, Maj esteit,quot; zei Bischofswerder geheimzinnig fluisterend: „Dezen- nacht, toen ik slapend te bed lag, ontwaakte ik plotseling door een wonderbaar licht, en ik rees op, want ik meende dat er brand was uitgebroken, en mijn bed in vlanrni en stond. Maar ik voelde mij zacht weder neder-gednilet, en zag nu dat dit licht, 'twelk mij verschrikt had, een hoofd stroomde, dat midden uit de duisternis des nachts straalde, en welks oogen als twee hemelsche sterren fonkelden. Deze oogen bestraalden mij met zachte teedertieid, en met een hemelschen glimlach om den mond sprak de verschijning tot mij: „Uw hart is nederig en uw zia is eenvoudig; gij begeert geen aardsche eer, en glans en rijkdom bekoren u niet. Maar ik gebied u, u uit uwe nederigheid op te richten, en u aan aardsche eer niet te onttrekken, Want degenen, welke de onzichtbaren beminnen, nnoeten ook door de zichtbaren gewaardeerd en verheven worden, en hunne genade moet openbaar worden voor lt;le menschen. Gij zult morgen een trap verhoogd wordamp;n, en overmorgen nóg een, en ge zult aannemen wat uaw Koning u aanbiedt. De onzichtbaren willen het zoolquot; — En toen het wonderbare hoofd aldus gesproken had, verdween het, en donkerheid en nacht was het weder om rmij heen. Ik slak echter licht aan, en opdat ik den volgenden morgen een zichtbaar teeken zou hebben, dat dit alles geen droom was geweest, schreef ik de laatste woorden, welke de geest tot mij gesproken had, op een vel papier, en schreef er het uur bij, waarin het gebeurd was. Majesteit, ik heb het papier medegebracht, om het mijn Koning te laten zien. Hier is het!quot;

I)e Koning nam het papier, 'twelk Bischofswerder hem aanbood, en met half luide stem las hij: „Gij zult morgen een t rap verhoogd worden, en overmorgen nóg een, en ge

142

zult aannemen : wat uw Koning u aanbiedt. De onzichtba-ren willen liet zoo! Bevel van den verlichtenden geest, gegeven in den nacht van den zestienden op den zeventienden Augustus, twintig minuten na twee uur.quot;

„liet uur en de tijd, waarop de Koning gestorven is ! riep Frederik Willem verbaasd: „Het uur, waarop ook ifc zoo plotseling ontwaakte. Wonderbaar, hoogst wonderbaar, inderdaad!'' j

„Majesteit, voor de zieners zijn er geen wonderen, zeide Biscbofswerder bedaard: „Uwe Majesteit behoort tot de

zieners.quot; . „

„Maar slechts tot de zieners van den minsten graad, zuchtte de Koning: „ik tast nog in de schemering, en mijne oogen worden nog altoos verblind door den glans deron-

zichtbaren.quot; , , . , i

„Uwe Majesteit zal voorwaarts treden tot de hoogste hel-derheid en licht, en zoo de onzichtbaren mij veroorloven willen. Uwe Majesteit te geleiden in den heiligen tempel der kennis, zal dit voor mij de hoogste aardsche zaligheid en geestesvreugde zijn!'' . , ■•

„Ja,quot; riep de Koning verrukt: „ja, mijn vriend;gij zult mij geleiden, en aan de hand van den verlichte, zal ik mij van nu af over niets meer verbazen; want dit papier, 't welk ik in de hand houd, is een wonder, een zichtbare verkondiging., dat de onzichtbaren ons nabij zijn, en alles weten. Öp dezelfde minuut dat Koning Frederik stierf, ontwaakte ik met een kreet, en verkondigde M de geest, dat ge verhoogd zoudt worden door uwen Koning, — door mij, die zulks in ^dat oogenblik geworden was! Ik bid u, mijn vriend, laat mij dit papier, — dit tastbare teeken van de nabijheid der onzichtbaren, — behouden!quot;

Biscbofswerder boog — „Alles wat de hand des Konings aanraakt, wijdt de Koning hiermede tot zijn eigendom, en zoo ben ik zijn eigendom, met alles, wat mij behoort!

„Ik dank u, kolonel, ik dank u. Bestijg de trede, welke deze morgen u biedt, en laat het mijn zorg zijn, dat ook spoedig overmorgen kome. — En nu,quot; voer de Koning voort, terwijl hij zich tot Wöllner wendde, die gedurende het onderhoud van den Koning en Biscbofswerder, met gevouwen handen en gebogen hoofd gestaan had: —- „nu tot u, heer kamer-raad Wöllner. Ook u ben ik tot dank en erkentenis verplicht.

443

„Tot grooteren dank en hoogere erkentenis, dan mij armen onwaardige,quot; riep Bischofswerder: „want Ghryso-phorus, de met licht omgevene, behoort tot de uitverkorenen, en is de lieveling der onzichtbaren. Zoo Uwe Majesteit den hoorn uwer genade uitstort op Ghrysophorus, gaat er geen droppel van verloren, maar alles valt op den goeden en vruchtbaren bodem der kennis!quot;

De Koning knikte den onbaatzuchtigen, edelen vriend glimlachend toe, en legde toen zijn hand zacht op Wöll-ner's schouder.

„Dus wil ik op u steunen, Wöllner,quot; zeide hij; „en even als ik mijn rechterhand nu op u leg, zoo wil ik u maken tot mijn rechterhand, gelijk ik Bischofswerder maak tot mijn hoofd, dat voor mij denkt. Gij beiden zult mijn hoofd en mijn hand zijn.quot;

„Maar uw hart, Majesteit?quot; vroeg Wöllner mot zijn ernstige, plechtige stem; „Uw hart moet gij ze?/zijn, en geen ander menschelijk wezen mag uw hart zijn; slechts de Koning zelf!quot;

Frederik Willem glimlachte. — „Mijn hart, dat ben ik,quot; zeide hij: „ik, de Koning, maar ook ik de man-, en zoo ik hoofd en hand laat handelen en wandelen, mogen dezen mij ook veroorloven mijn hart te laten handelen en wandelen, — zooals ik wil en kan! Heer kamerraad Wöllner, hebben u de onzichtbaren niets verkondigd, en hebt gij alleen dezen nacht in een rustigen slaap doorgebracht?quot;

„Ja, Majesteit,quot; antwoordde Wöllner met verslagen gelaat; „ik heb geen boodschap van de onzichtbaren ontvangen, en ik moet de waarheid de eer geven en bekennen, dat ik zelden zoo rustig en ongestoord geslapen heb, als dezen nacht.quot;

„Hij sliep den slaap des rechtvaardigen,quot; zeide Bischofswerder; „en de geesten hielden wacht aan de deur van onzen Ghrysophorus.quot;

„Dan verkondig ik u, wat de geesten u nid verkondigd hebben,quot; riep de Koning levendig; „Wöllner, ik benoem u tot geheim opper finantieraad, en tegelijk tot intendant van de koninklijke gebouwen.quot;

„O, Majesteit,quot; riep Wöllner met een vroolijke flikkering zijner kleine, grijze oogen; „O Majesteit, dat is meer dan ik verdien; meer bijna dan ik kan aannemen. Want

144

ik gevoel mij zulk een hooge onderscheüiing niet waardig en deze genade overtreft verre mijne verdiensten. Maar evenwel, —in weerwil dat de genade mijns Koning mij zoo hoog verheven en vereerd heeit, durf ik het evenwel wagen in dit uur aan Uwe Majesteit een verzoek te richten, 't welk ik echter niet uit eigen koene begeerte, — maar op bevel en last van de onzichtbaren wensch uit te spreken. Want niet aardsch is mijn wil, en slechts wat de geesten mij verkondigen, moet ik doen.quot;

„Zeg mij uw verzoek, waarde geheim opper-finantie-raad,'quot; glimlachte de Koning: „ik geef u mijn koninklijk woord, dat het eerste verzoek, 'twelk ge tot mij richt, vervuld zal worden.quot;

„O Majesteit, dan heet mijn verzoek slechts; Schenk mij zoo lang ik leef uwe genade, uw vertrouwen en uwe hoogachting!quot;

„Dit beloof en zweer ik u,quot; zei de Koning: „en ik zou het ook moeten doen, zonder dat ge mij er om verzocht hadt; want het spreekt vanzelf. Wij kunnen dit dus niet aannemen als uw verzoek, dat wij beloofd hebben te vervullen! Spreek dus, Wollner; noem mij een ander verzoek.quot;

„Welnu, Majesteit; dan verzoek ik, dat Uwe Majesteit mij genadiglijk wilt opdragen, de papieren van Koning Frederik te regelen, en zijne letterkundige nalatenschap voor de drukpers te bezorgen.quot;

„Ik draag u dit niet alleen op,quot; zeide de Koning: „maar, — opdat ge volkomen ongehinderd en volkomen vrij kunt handelen, — schenk ik u deze papieren als vrij eigendom. Ge moogt er van laten drukken of achterhouden wat u belieft. Slechts deze ééne voorwaarde stol ik u: dat ge de handschriften,manuscripten en papieren des Konings, als ge ze onderzocht en 't geen u gepast schijnt er van hebt laten drukken, niet vernietigen, — maar al deze papieren, na gemaakt gebruik, weder aflevert aan het koninklijk geheim archief, waarin deze papieren bewaard zullen worden.quot;

„Ik zal dit bevel stipt nakomen,quot; zeide Wöllner eerbiedig: „en opdat deswege geen twijfel kunne rijzen, verzoek ik Uwe Majesteit om de genade, door een genadig schriftelijk bevel te gelasten, dat de papieren, brieven en manuscripten van den overleden Koning, (dien ik helaas niet den zaligen Koning mag noemen, want hij heeft ge-

145

leefd in ongeloof en duisternis,) dat deze papieren mij door de beide geheime kabinetsraden des Konings zullen worden overgegeven; dat zij mij die bladsgewijze toetellen, en ik hun na ontvangst, een recu ter hand stel, waarbij ik mij verplicht, al deze mij toegetelde papieren weder getrouw en dankbaar af te leveren. Ik zal mij ook gewis haasten dit te doen; want de onzichtbaren hebben mij bevolen niet te dralen, maar ijverig en snel het groote werk te voltooien, dat zij mij bevolen hebben.quot;

„En is het u vergund, mijn vriend, mij mede te deelen, waarin dit groote werk bestaat?quot; vroeg de Koning.

„Ja, Majesteit, het is mij vergund, — meer nog, het is mij bevolen! Ik moet Uwe Majesteit zeggen en mededee-len, met welk oogmerk ik de manuscripten en papieren van wijlen den Koning verzoek, en waarom ik ze wil laten drukken! Dit moet geschieden, opdat de onderdanen Uwer Majesteit de oogen geopend worden, en zij zien mogen, dat degeon, dien de vrijgeesten en ongeloovigen een verlichte noemden, een bespotter van alle godsdienst was, een godloochenaar, voor wien niets heilig was; die alles hoonde en bespotte, die slechts zijn eigen zelfvergoding diende, en aan de afgoden des roems en der heidensche poëzie, alleen eerbied en erkentenis bracht. Het is mij doör de onzichtbaren bevolen geworden, den spottersgeest van den ongeloovigen Koning voor de wereld- te ontsluieren, en haar te bewijzen, dat zulk een spottende geest nooit in het hemelrijk komen, — en de zaligheid deelachtig worden kan. Hoort ge, mijn dierbare Koning en Heer,quot; voer Wöllner met verheffing van stem voort, daar juist de stilte, buiten door het dof tromgeroffel der optrekkende troepen afgebroken werd: — „hoort ge deze trommels, die het aanbreken van een nieuwen dag verkondigen! Gezegend zij deze dag, die aan millioenen verleide men-schen een gids en aanvoerder geeft, die hen terug zal brengen op het rechte pad, en het heilige kruis weder zal oprichten, 't welk zijn voorganger onder het stof zijner voeten heeft getreden. Frederik Wilhelm, heil uw volk, dat ge gekomen zijt om Gods kerk weder op te bouwen, en het rijk der geesten weder te vernieuwen. Heil u, den lieveling der onzichtbaren, heil Frederik Wilhelm!quot;

En met verrukten kreet stemde ook Bischofswerder nu

Mllhltaoh, Duitschlaiul ia woeling en strijd. III. 10

146

in, en herhaalde deze woorden: „Heil u, den lieveling der onzichtbaren, heil Frederik Wilhelm!quot;

De Koning had met gebogen hoofd en nedergeslagen oogen Wollner s rede aangehoord, en de verheugde kreten zijner beide getrouwen, schenen hem slechts met onrust en angst te vervullen.

,Jk ben een onwaardige, een zondaar,quot; prevelde hij op doffen toon: „en zoo ge u mijner niet ontfermt, en mijn voorspraak zijt bij de onzichtbaren, dan ben ik een verloren, — aan het verderf overgeleverd man. Maar ik smeek u beiden, mij de hand te reiken, en mij bij te staan, opdat ik niet valle en fe gronde ga.quot;

„De onzichtbaren hebben ons bevolen aan uwe zijde te staan, en u ons leven te wijden,quot; zeide Wöllner plechtig.

„En hadden zij dit ook niet gedaan,quot; riep Bischolswer-der teeder: „dan zou mijn hart mij dit tóch gebieden, want mijn hart behoort geheel en al mijn Koning, en is gereed zijn bloed dropsgewijze voor hem te geven. Spreek dus nu, mijn Koning: wat moeten wij doen, en wat behoeft Uwe Majesteit voor den vrede van haar ziel?quot;

„Zeg, voor den vrede van mijn hart, mijn getrouwe,quot; riep de Koning: „want het is mijn hart, dat zijn vrede verloren heeft. Ik bemin! bemin met gloeiende hartstocht, en tóch heb ik in de heilige loge der onzichtbaren gezworen, dat mijn leven aan de deugd en de eerbaarheid gewijd zou zijn. ü, zegt mij, zegt mij, mijne vrienden, hoe kan ik nu mijn gelofte houden, zonder mijn hart den doodsteek te geven? Laat mij niet in vertwijfeling en smarten verzinken, maar ontfermt u over mijn nood. Ik gevoel mij ziek en ellendig; de foltering der liefde, de strijd met mijne plichten benemen mij alle kracht en allen moed. .0, slaat mij bij en helpt mij! Gij, mijn vriend Bischofs-werder, geef mij nog eenmaal van het levenselixer,'t welk de groote wonderdoener Cagliostro u heeft toevertrouwd; — geef mij gezondheid, leven en vreugd weder!quot;

„Uwe Majesteit weet wel,quot; antwoordde Bischofswerder: „dat ik u tot den laatsten droppel van dit kostbare elixer gaf, 't welk de groote wijze mij geschonken had, opdat ik eens, in de ure van mijn dood, daaruit een nieuw leven en gezondheid zou drinken. Ik heb blijmoedig mij zeiven aan den dood overgeleverd, om mijn heer en Koning nieu-

147

we levenskracht le geven, en ik moet nu met diepe smart ervaren dat liet niet toereikend is geweest, um zijn doel te vervullen. Maar wat ik nooit en nimmer voor mij zeiven zou doen, zal ik voor mijn Koning doen! Ik zal de onzichtbaren smeeken om het geheim der bereiding van dit levenselixer; ik zal mij met al de kracht mijner ziel met mijne gedachten tot den Magus wenden, en hem bezweren mij te verschijnen en mij te onderrichten, hoe ik voor mijn Koning en heer het elixer des levens moet bereiden.quot;

„Ach,quot; zuchtte de Koning treurig; „als het er toe noodig is, dat de Magus persoonlijk hier verschijne, om u zijn wondergeheim mede te deelen, dan zal de wensch mijns levens wel onvervuld blijven. Want Gagliostro bevindt zich, — zooals mijn gezant mij gisteren op mijn vraag bericht heeft, — in Londen, en uit geheel Europa stroomen de geloovigen daarheen, om den verheven lijder te zien, die in Frankrijk wegens de heillooze halssnoergeschiedenis in den kerker heeft gesmacht, tot zijn onschuld erkend, en hem de vrijheid hergeven werd. Echter op voorwaarde dat hij terstond Frankrijk verlaten, — en nooit weder de grenzen des rijks overschrijden zou. Gagliostro heeft zich dus naar Londen begeven, en ontvangt daar de hulde zijner vereerders, en denkt er te blijven, gelijk hij onzen gezant persoonlijk heeft medegedeeld. Hou zouden dus uwe verzoeken en gebeden in staat zijn, den grooten Magus van .zóó verre hierheen te roepen? Zijn verheven geest is aan het lichaam gebonden, en moet zich aan de wetten van het stoffelijke onderwerpen.quot;

„Neen, mijn Koning,'' antwoordde Bischofswerder bedaard ; „de wetten van 't stof hebben geen macht op den verheven Magus Gagliostro. Hij gebiedt met de wonderkracht zijns geestes zijn lichaam, en hij moet gehoorzamen aan 't geen de geest van het lichaam begeert. Ik lees in uwe ziel, dat ge twijfelt, mijn Koning, en niet gelooven kunt aan de heerschappij van den geest. Maar ik wil, dat Uwe Majesteit geloove en tot kennis kome, want slechts daarin is voor u, — evenals voor ons allen, heil en eeuwige gezondheid le vinden. Ik zal in den aanstaanden nacht de onzichtbaren bezweren, en indien mijn gebed verhooring vindt, zal de Magus van het Noorden in dezen zelf-

448

den nacht nog hier onder ons verschijnen, om mijn smeeken te verhooren.quot;

„Als dat gebeurt,quot; riep de Koning: „ben ik voor eeuwig tot geloof en erkentenis bekeerd; dan zal mij niets meer doen wankelen in mijn geloof en vertrouwen op u, mijn Bischofswerder,quot;

„Het zal gebeuren,quot; zei Bischofswerder bedaard: „ik verzoek Uwe Majesteit, in het aanstaande middernachtsuur de genade te willen hebben, mij en Crysophorus tot zich toe te laten, opdat wij in uwe tegenwoordigheid de on-zichtbaren oproepen.quot;

„In bet aanstaande middernachtsuur?quot; herhaalde de Koning verlegen, terwijl hij de oogen nedersloeg. Een snelle, doorborende blik van Bischofswerder vloog over het gelaat des Konings, en scheen op zijn ontrust gelaat zijn innigste gedachten te willen lezen.

„Ik weet,quot; zeide hij na een pauze: „ik weet dat Uwe Majesteit dezen nacht in Carlottenburg wil doorbrengen bij uwe kinderen en hunne moeder, en als Uwe Majesteit het beveelt, zullen wij ons tegen middernacht daar bevinden.quot;

„Doet dat, mijne vrienden,quot; zei de Koning haastig: „ik verwacht u in Charlottenburg tegen het [middernachtsuur — of liever, ik ben nieuwsgierig of ge werkelijk daar komen zult, en of het aan Bischofswerder's bezweringen gelukken zal, den grooten Magus tot mijn hulp en bijstand daarbij te roepen. Want ik heb hulp en bijstand noodig. O, zoo ge werkelijk mijne vrienden zijt, en de onzichtba-ren uwe oogen verlicht hebben met de stralen der kennis, dan weet ge ook, welke kwalen mijn ziel folteren, en welke smarten in mijn hart branden!quot;

„Wij weten het,quot; zeide Bischofswerder: „de onzichtba-ren hebben het ons verkondigd.quot;

„Wij weten het,quot; herhaalde Wöllner: „de onzichtbaren hebben mij bevolen, hun geliefdsten zoon. Koning Frede-rik Wilhelm te smeeken, zijn geweten niet te bezwaren met nieuwe zonden, maar de nieuwe gloeiende liefde, die in zijn hart brandt, uit te roeien.quot;

„Ik kan niet, neen, ik fcan niet!quot; riep Frederik Wilhelm, en met een innigen smartkreet sloeg hij de handen voor zijn aangezicht.

149

Zijn beide vertrouwelingen wisselden een haastigen blik met elkander, en Bischotswerder schudde, — alsof hi] een onuitgesprokene, doch wèl verstane vraag van Wöllner beantwoordde, — haastig en ontkennend het hoofd. Vervolgens boog hij zich met zijne lippen aan 't oor van den zuchtenden en kermenden Koning.

- „Majesteit,quot; fluisterde hij: „wij willen in dezen nacht ook de onzichtbare vragen, of zij toegevend willen zijn voor de liefde des Konings, en zij niet vergunnen willen, dat de schoone, eerbare en deugdzame jonkvrouw von Voss, de vrouw worde van den man, welken zij bemint, zonder haar deugd Ie krenken, en hare eerbaarheid geweld aan te doen !quot;

„O,quot; riep de Koning, terwijl hij zijn arm om den hals des vriends sloeg: „indien er zulk een middel bestond, zou ik de gelukkigste der menschen zijn, en gaf er u mijn geheel koninkrijk voor, om er naar welgevallen mede te handelen. Geef mij de vrouw, die \k bemin, en ik geef u daarvoor mijn koninklijke macht!quot;

Wederom wisselden de beide vertrouwelingen een haastigen blik met elkander, en Wöllner boog zacht toestemmend zijn hoofd.

„Wij willen dezen nacht de onzichtbaren bidden,quot; zeide Bischofswerder: „en ik hoop dat zij verleenen zullen, wat Uwe Majesteit wenscht.quot;

„Maar zij zullen aan deze gunst voorwaarden en boeten verbinden,'' zeide Wöllner.

„Ik ben bereid alles op mij te nemen, en te doen wat zij begeeren. Laten ze mij slechts de bemelsche vrouw geven, waarom ik bid!quot;

IV.

DE HOFDAME.

Naar het slot. Schönhausen, het verblijf van Koningin Elisabeth Christine, Frederik's gemalin, was nog geen tijding gekomen van het overlijden des grooten Konings. Het was nog tamelijk vroeg in den morgen, en Koningin

150

Elisabeth Christine, die eiken dag een afzonderlijken koerier naar Potsdam zond, om nopens den toestand des Ko-nings bericht in te winnen, was juist bezig het briefje te schrijven, dat zij eiken morgen aan baar gemaal richtte, en dat altoos slechts de deelnemende vraag naar zijn welstand bevatte.

Zij bad het briefje voltooid en vouwde het papier te zamen, toen de deur der aangrenzende kamer geopend werd, en een jonge dame van rijzige gestalte en merkwaardige schoonheid verscheen. Haar rijk, blond haar omgaf ongepoederd, met een rijkdom van kleine krullende lokken, haar hooggewelfd voorhoofd. Hare groote oogen waren van een helder, glinsterend blauw, haar fijngebogen neus gaf aan haar gelaat een voorname, aristocratische uitdrukking, en van hare purperroode, licht opgekrulde lippen schenen, als zij glimlachte, alle Amors van jeugd en lietde hunne pijlen af te schieten, op de harten der aanbidders van de schoone hotdame Julia von Voss. Haar fiere slanke gestalte toonde de tèedere vormen en liefde-lijke volheid, die wij bewonderen aan de Venusbeelden der ouden, en er was toch tegelijk iels van het majestueuse, strenge en kuische wezen van Juno in het geheele voorkomen der hofdame, — iets ongenaakbaars en eerbiedwek-kends, dat de aanbidders op een afstand hield, nadat zij aangetrokken waren geworden door deze betooverende schoonheid.

De Koningin knikte hare hofdame die een diepe buiging maakte, met een zachten glimlach den morgengroet toe. — „Ge komt om mijn biljet te verzenden, nietwaar mijn kind?'' vroeg zij: „De koerier wacht?quot;

„Neen, Majesteit,quot; antwoordde de hotdame met zekere plechtigheid: „neen, het betreft geen koerier om af te zenden, maar een koerier, die de genade verzoekt, toegelaten te worden. De kamerdienaar van uwen koninklijken neef Frederik Wilhelm is in de voorkamer, en verzoekt gehoor.''

De Koningin richtte zich met een, voor baren ouderdom ongewone levendigheid, uit haar fauteuil op. — „De kamerdienaar van mijn neef?quot; vroeg Elisabeth Christine met bevende lippen: „En weet ge, wat hij brengt?quot;

„Hij wil bet slechts aan Uwe Majesteit zelve zeggen,quot;

151

antwoordde de hofdame; vervolgens, toen de Koningin in den stoel terugzonk, en haar met half weifelende stem beval, den koerier binnen te laten, opende zij haastig de deur der voorkamer, en wenkte zwijgend met een fiere handbeweging naar buiten. Terstond verscheen op den drempel der deur de breede, kolossale gestalte van den koninklijken geheimkamerdienaar Rietz. Met een glimlach op de dikke lippen, de kleine grijze oogen onafgewend op de bleeke, oude dame gericht, die hem met de uitdrukking van bedwongen angst aanstaarde, trad de kamerdienaar binnen,^ en ging bedaard en ongenoodigd, door het ruime vertrek op den fauteuil der Koningin toe.

„Majesteit,quot; zeide hij, zonder af te wachten dat de Koningin hem verlet tot spreken gaf: „ik ben door Zijne Majesteit Koning Frederik Wilhelm —quot;

De Koningin Viel hem met een luiden smartkreet in de rede: „Van Koning Frederik Wilhelm,quot; — herhaalde zij bevend; „Hij is dus dood?quot;

„Ja,quot; antwoordde Rietz, zacht het hoofd buigende: „Ja, Koning Frederik is in den vorigen nacht gestorven, en de vroegere prins van Pruisen is thans Koning van Pruisen. Zijne Majesteit laat aan mevrouw de Koningin-weduwe zijn genadigen en eerbiedigen groet brengen, en beval mij aan de Koningin-weduwe te zeggen, dat Zijne Majesteit nog in den loop van den dag hier zal komen, om Uwe Majesteit het condoleantiehezoek te brengen.''

De Koningin lette niet op de woorden van den kamerdienaar; zij had van al wat hij zeide slechts dt/. gehoord, dat haar gemaal, — dat Frederik de Groote dood was ; dat de man, dien zij sinds vijftig jaren zoo trouw, zoo onderworpen bemind had, niet meer tot de levenden behoorde.

„Hij is dood! O, mijn God!quot; riep zij weeklagend: „Hoe kan het leven voortgaan, hoe kan de wereld bestaan, zoo Frederik er niet meer is? Wat zal van het ongelukkige Pruisen worden, als de groote Koning het niet regeert, als het diens wijsheid en kracht, — zijn verlichte geest ontbreekt?quot;

„Uwe Majesteit vergeet dat de Koning een roemrijken opvolger heeft,quot; merkte Rietz met cynische onverschilligheid aan.

De hofdame Julia von Voss, die nevens den fauteuil der

152

Koningin stond, fronste het voorhoofd bij deze drieste woorden van den kamerdienaar, en een trotsche blik barer glinsterende oogen trof het breede, zelfvoldaan gelaat van den vermetele.

„Ga naar buiten,quot; zeide zij, met een gebiedend handgebaar naar de deur wijzende: „wacht in de voorkamer tot hare Majesteit u laat roepen, om u haar antwoord en bare bevelen te geven.quot;

Een toornige blik vloog over het gloeiend gelaat van den kamerdienaar, maar hij onderdrukte dien snel, en nam een devote, eerbiedige houding aan.

„Uwe Genade heeft slechts te bevelen,quot; zeide hij: „ik ben de gehoorzame dienaar van de genadige hofdame, en zal mij steeds beijveren uwe bevelen stipt na te komen. Ik weet, dat ik hierin slechts den wil van mijn koninklijken meester volg, die —quot;

„Ga naar buiten!quot; beval de hofdame,met een vlammen-den blos van toorn op de wangen.

„Neen,quot; zei de Koningin, die zich thans uit haartreu-rig peinzen en staren oprichtte: „neen; laat den goeden Rietz nog hier, lieve Julie. Hij moet mij van den grooten doode vertellen. Ik moet weten hoe bij gestorven is, en hoe zijn laatste oogenblikken geweest zijn. Spreek, Rietz, verhaal mij.quot;

En de kamerdienaar verhaalde nu op geschikte wijze en met rappe tong van de laatste levensuren des Konings, en hij wist bierbij zóó behendig in het verhaal de gestalte van den nieuwen Koning te laten schijnen, en wendde zich dan telkens met zulke drieste en veelbeteekenende blikken tot de hofdame, dat deze blozend zijne blikken ontweek, en de lippen vast opeen drukte, als wilde zij de toornige en wrevele woorden terugdringen, welke haar rooskleurige mond begeerde te spreken.

„Ik verliet Zijne Majesteit den Koning bij het lijk van zijn voorganger,quot; zeide Rietz aan 't slot van zijn verhaal: ,.Maar zelfs in zijn rechtmatige smart om zijn koninklijken oom, dacht het edele en trotsche hart des Konings aan de dierbare levenden, — aan wie de gansche liefde Zijner Majesteit behoort, — en hij beval mij terstond naar Schönhausen te ijlen, om te berichten, dat bet verlangen zijns harten hem hierheen roept, en dat —quot;

153

„Wil Uwe Majesteit den bode niet laten gaan? viel de hofdame hem met toornige stem in de rede.

„Ja, hij mag gaan,quot; prevelde Elisabeth Christine zacht: „Zeg den Koning, mijnen heer neef, dat ik hem verwacht, en mij zeer vereerd gevoel door zijn welwillend gedrag.quot;

„Majesteit, het is de liefde en de vereering, die hem naar Schönhausen trekken,quot; merkte Rietz aan: „ik durf dit verzekeren; want de Koning is zoo genadig, mij met zijn volkomen vertrouwen te vereeren, en hij noemt mij dikwijls zijn - quot;

Figaro, vulde de hofdame aan, met een verachtenden trek harer fiere lippen.

„Zijn vriend,'quot; vervolgde Rietz zonder, naar 't scheen, het snijdende woord der freule gehoord te hebben; „ik heb de eer, al de hartsgeheimen mijns koninklijken meesters te kennen, en —quot;

„De echtgenoot van Wilhelmine Enke te zijn!quot; riep de hofdame verontwaardigd; „Majesteit, wilt gij jden bode niet laten gaan?quot;

„Ga, Rietz,quot; zei de Koningin zacht. Rietz echter draalde nog altijd en hield de oogen met een glimlachende uitdrukking op freule von Voss gericht.

„Majesteit,quot; zeide de hofdame; „ik geloof dat de bode op een drinkgeld wacht, en wij zullen niet eerder van hem ontslagen zijn, voor gij 't hem gegeven hebt.quot;

Rietz barstte, — zonder zich voor de treurende en wee-nende Koningin te ontzien, — in een luiden lach uit. „Dat is kluchtig,quot; riep hij; „dat zal ik aan Zijne Majesteit verhalen, en het zal hem amuseeren, dat de genadige freule zijn geheim kamerdienaar en tresorier een diinkgeld aanbiedt! Hij zal het betooverend vinden van Uwe Genade, want Zijne Majesteit vindt alles betooverend wat Uwe Genade doet. Ik wacht echter niet op een drinkgeld, maar ik wacht op het verlof, om aan de hofdame von Voss de boodschap over te brengen, welke Zijne Majesteit mij voor Uwe Genade heeft opgedragen, en ik verzoek de freule dus —quot;

„Ga naar buiten en wacht in de voorkamer, tot ik u laat roepen,quot; beval de freule.

„üw Genade, zal dat spoedig zijn?quot; vi^oeg Pdetz met zijn onverstoorbare kalmte; „Ik veroorloof mij op te merken.

154

dat ik nog andere boodschappen voor Zijne Majesteit te verrichten heb, en dus vraag ik, of Uwe Genade mij spoedig zal laten roepen?quot;

„Gij hebt niets te vragen, maar slechts te gehoorzamen,quot; zei de freule fier.

Rietz haalde de schouders op, boog zwijgend voor de Koningin, die, in smart verzonken, van al wat om haar voorviel, niets bemerkte; ging toen met forschen tred door de kamer, en begaf zich in de voorzaal.

„Zij is zeer trotsch, zeer overmoedig,'' bromde hij voor zich, terwijl hij zich in de eenzame voorkamer zóó ongemanierd op een der stoelen liet nedervallen, dat ze krakend onder hem waggelde: ,,,Ta waarachtig, zij is zeer trotsch; het zal moeite kosten haar te temmen. Maar getemd zal zij tóch komen, en er zal wel een dag komen, op welken ik haar vergelden kan, dat zij mij heden zoo gehoond heeft! „Figaroquot; heeft zij mij genoemd. Ik weet wel wat dit beteekenen moet, want wij hebben niet vergeefs Fransch leeren spreken, en zijn niet tevergeefs een beschaafd man! Nu ja. Figaro! Ik begrijp! De altoos dienstvaardige knecht van den graaf Almaviva, de koppelaar bij de schoone Piosine. — O, o, freule, neem u in acht! Ik ben heden de Figaro, die helpt Rosine te veroveren, en aan den graaf Almaviva over te leveren. Maar ik heb óók mijne schoone Suzanne; en op een dag, als Almaviva zijn goddelijke Rosine moede is, zal hij zich weder tot mijne Suzanne wenden, en die zal u dan weder op den achtergrond schuiven. — Figaro! O, genadige hofdame, ik zal het u inpeperen, dat ge mij zoo genoemd hebt. Nog heden wil ik er met mevrouw mijne echtgenoote over spreken!quot;

V.

FIGARO.

Terwijl Rietz zich aldus aan zijne wraakgierige en toornige gedachten overgaf, bevond de hofdame zich nog altoos

155

naast de Koningin, en trachtte haar tevergeefs met zachte woorden en teedere toespraak te troosten.

„Uwe Majesteit lijdt immers toch slechts een denkbeeldig verlies,quot; zei de hofdame ten laatste, toen zij alle troostredenen had uitgeput; „het zal voor u blijven zooals het tot hiertoe sinds vele jaren geweest is, en het maakt voor Uwe Majesteit volstrekt geen onderscheid, of uw koninklijke gemaal nog te Sanssouci resideert, dan of hij gestorven is. Uwe Majesteit was immers tóch ver van hem.quot;

„Maar ik was hem toch nabij met mijne gedachten,quot; klaagde Elisabeth Christine: „ik wist toch dat hij leefde, dat hij dezelfde lucht inademde als ik; dat de zonnestraal, die mij verkwikte, ook op zijn geliefd, edel hootd neder-viel. Ik wist, dat de oogen van geheel Europa gericht waren naar Sanssouci, en dat ieder woord van den grooten Koning, floor geheel Europa weerklank vond. Het deed mij goed, — het was mijn troost voor alles wat ik ontbeerde, dat deze groote held en Koning, dien iedereen aanbad, iedereen bewonderde, — dat hij soms in zijn onuitsprekelijke goedheid aan de arme gemalin dacht, en soms een straal van vreugde in haar donker, stil leven liet schijnen. Op eiken Nieuwjaarsdag mocht ik toch aan zijne zijde zijn, en het groote hotcour met hem gemeenschappelijk houden, en dit was altijd een gebeurtenis, waarop ik mij reeds het geheele jaar verheugde; want bij het cour was de Koning steeds de eerste, die mij, — schoon ook zwijgend, — feliciteerde, en hij zag mij dan met zijn wonderbare oogen zuó vriendelijk en zacht aan, dat mijn hart herleefde van geluk en zaligheid.quot;

„Maar hij sprak nooit met Uwe Majesteit, de harde, wreede Koning!quot; riep de hofdame de schouders ophalende.

„Laster hem niet,quot; zei de Koningin haastig: „Hij was niet hard, niet wreed. Want ware hij dit geweest, dan zou hij, toen hij Koning werd, de hem opgedrongene en onbeminde gemalin, van zijne zijde verstoeten hebben. Maar hij was zacht en goed; hij duldde mij. hij gunde mij het geluk hem te beminnen, mij de zijne te mogen noemen, hoezeer hij ook niet de mijne was. In plaats van mij te verbannen, zooals hij kon'de doen, verdroeg hij mij, en liet mij de koninklijke eer, welke zijn gemalin toekwam. 't Is waar, ik heb hem zelden gezien, en nogzeld-

156

zatneF gesproken, — maar ik wist toch van hem, en nooit liet hij mijn geboortedag voorbijgaan, zonder mij eigenhandig zijn gelukwensch te schrijven. Eens, — ach eens ging hij in zijn goedheid zelfs zóó ver, dat hij de Nieuwjaarsaudiëntie hier te Schönhausen hield, wijl mijn zieke voet mij verhinderde naar Berlijn te gaan. O, dien dag zal ik nooit vergeten, want het is de eenige keer, dat mij de Koning hier bezocht heeft, en sedert was het mij, alsot de zon nooit meer onderging, maar eeuwig in deze zalen scheen, welke Frederik doorwandeld had! „Op dien dag,quot; vervolgde de Koningin geheel in hare herinneringen verdiept, met een treurigen glimlach; „op dien dag gebeurde ook iels, wat het geheele Hof in verbazing bracht, en geheel Berlijn er over deed spreken. De Koning, die mij anders te Berlijn op het Nieuwjaarscour altoos slechts van verre groette, en mij slechts van verre aanschouwde, — de Koning naderde zeer dicht mijn stoel, reikte mij de hand, en vroeg mij met vriendelijke, deelnemende woorden naar mijn welsiand. Ik was door dit onverwacht geluk zóó verward, zóó bedwelmd, dat ik schier in onmacht ware gevallen. Mijn hart klopte alsof het zou bersten, en ik was niet in staat slechts een enkel woord te zeggen, tenzij de tranen, die uit mijne oogen nedervloeiden, voor hem een antwoord waren. ²) Sedert dien dag echter heeft de Koning nooit weer tot mij gesproken; doch de woorden, welke hij toen zeide, hebben steeds als een heerlijke muziek in mijn hart weerklonken, en zij zullen in mijn sterfuur nog mijn graflied zijn.quot;

„O,quot; riep de hofdame half bewonderend, half verontwaardigd: „o, hoe is het toch mogelijk dat men zóó beminnen kan!quot;

De Koningin, — die geheel vergeten had, dat zij niet tot zich zelve sprak, dat iemand de zachte klaagtonen barer herinnering hoorde, — hief schielijk het hoofd op, en hare blauwe oogen schitterden, alsof zij in plaats van zeventig jaren, er slechts zeventien geteld hadden.

„Hoe zou het mogelijk zijn, dat men wiei zoo beminnen kon, als het Frederik de Groote is, dien men bemint,quot; zeide zij fier: „ik had deze liefde tot mijn leven, tot mijn

1) Zie Preuss; Friedrich der Grosse. Eine Lebensgeschichte. IV.

d57

godsdienst, tot mijn hoop op do onsterfelijkheid gemaakt! Ik wijdde haar mijn gelieele ziel, al mijn denken en gevoelen; en zij gaf mij daarvoor de vreugde der onderwerping, de kracht van het dulden. Zonder deze mijne groote, schoone liefde zou ik in de eenzaamheid en woestheid van mijn leven zijn ondergegaan; door haar had mijn leven zijn waarde, zijn verrukking en zijn onverwelkbare jeugd. De jaren hebben mijne haren gebleekt en mijn gelaat gerimpeld, — maar in deze vervallene, ellendige gestalte der oude vrouw, klopt het hart van een jong meisje, en over alle tijden en gebreken heen, draagt mij mijn hart met zijn eeuwig jonge liefde tot gindsche hoogten, waar ik hèm weder zal zien, en hij misschien de liefde zal beantwoorden, welke hij hier versmaadde. De liefde veroudert niet; als men haar in het hart draagt, verdwijnen de jaren als vluchtige droomen, en met onsterfelijke jeugd verheerlijkt zich het sterfelijke zijn. Verwonder u dus niet, Julie, dat de arme oude vrouw, welke gij voor u ziet, in weerwil van haren ouderdom, nog spreken kan van hare liefde. Zij was de liefde mijner jeugd, en zoo is üe liefde voor mij gebleven! En

ga nu, mijn kind; laat mij alleen met mijne herinneringen en met mijn grooten doode. Ik heb veel met hem te spreken en te zeggen, wat alleen God hooren mag! Ga, mijn kind, en zoo ge ooit bemint en lijdt, denk dan aan dit uur!quot;

Zij wenkte het jonge meisje vriendelijk een afscheidsgroet toe, en toen de hofdame naar buiten ging, zag zij nog dat de Koningin op hare knieën nederzonk.

Langzaam, met gebogen hoofd ging Julia von Voss door de aangrenzende binnenvertrekken naar haar kamer. — „Ik zal nooit zóó beminnen en dus nooit zoo lijden,quot; zei-de zij tot zich zelve: „ik begrijp niet, hoe men zijn eigen ik zóó kan weggeven en verliezen aan een ander, vooral wanneer deze andere, ons niet gloeiend bemint, even gloeiend als mij —quot;

Zij zweeg en bloosde, en een rilling liep door hare leden. „Ik zou wel willen weten, of hij mij wel zoo vurig bemint, als deze vrouw haar gemaal heeft bemind, of — Maar, mijn God,quot; brak zij haar eigen gedachten af: — „ik vergeet immers, dat zijn kamerdienaar wacht, en mij een boodschap te doen heeft!quot;

458

En loen zij nu haar woonkamer was binnengetreden, schelde zij, en beval hare kamenier den kamerdienaar Rietz uit de voorkamer der Koningin tot haar te brengen.

Vervolgens ging zij met langzame schreden op en neer. Zware zuchten deden haren boezem zwellen, en zacht duisterden hare lippen: „Tk bemin hem niet! Neen, ik bemin hem niet, en evenwel zal ik zijn liefde niet langer kunnen weerstaan, want allen zijn tegen mij; zelfs mijn eigen verwanten zijn bereid mij op te oiferen. Opdat zij groot en aanzienlijk mogen worden, moet ik in het stol worden getreden, en opdat zij in eere kunnen leven, moet ik in schande leven! Maar ik wil niet!quot; riep zij plotseling luid, en hare gestalte richtte zich trotsch op, en zij hief het fraaie hoofd omhoog; „Neen, ik wil niet in schande leven; ik wil niet, dat iedere eerbare vrouw het recht zal hebben met den vinger op mij te wijzen, en mij gelijk te stellen met de schaamtelooze vrouw van dezen afschuwelijken Rietz! Ik wil niet, dat men freule Julia von Voss de maitresse des Konings noemèn kan. Ik wil dat niet, en —quot;

„De geheimkamerdienaar des Konings!quot; kondigde de kamenier aan, en achter haar trad Rietz de kamer der hofdame binnen.

„üe arme Figaro heeft zeer lang moeten wachten, mijn genadige Ireule,quot; zeide bij met een spottenden glimlach; „Uwe Genade is zeer wreed jegens Figaro's genadigen heer, die op uw antwoord wacht.quot;

„Ik heb u niet naar uwe meening over mij gevraagd,quot; zeide de hofdame met haar fierste houding: „Gij zijt de bode des Koning, — spreek dus, voer's Konings bevel uit!quot;

„Ach Hemel! Hier betreft het geene bevelen, maar slechts beden des Konings,quot; zuchtte Rietz schouderophalend: „Zijne Majesteit verzoekt de hofdame verlof, haar na de condoleantievisite bij de Koningin-weduwe Hoogstdes-zelfs bezoek te mogen brengen.quot;

„Ik zal uit hoofde der etikette immers tegenwoordig zijn als Zijne Majesteit de Koningin-weduwe zijne opwachting maakt,quot; zei de freule: „en als Zijne Majesteit mij iets te zeggen heeft, moge hij de genade hebben, daar met mij te spreken.''

„O, o, dat gaat niet,'' zeide Rietz met een zachten glim-

lach: „indien Zijne Majesteit de genadige freule hier in hare kamer een bezoek wenscht te brengen, zal hij wel iets te zeggen hebben, dat niet voor de ooren van andere dames bestemd is. Misschien wil Zijne Majesteit wel over de betrekkingen der Koningin-weduwe met Uwe Genade spreken, en om uwe genadigen raad verzoeken hoe die te regelen. Ik vermoed, dat de Koning den hofstaat der Koningin-weduwe en haar Huis aanzienlijk wil vergrooten, want hij sprak er onlangs met wezenlijke verontwaardiging van, dat de hofdames van Koningin Elisabeth Christine zulk een geringe jaarwedde ontvingen, en er nauwelijks fatsoenlijk van konden leven. De Koning zal het zijn heiligen plicht achten, de jaarwedde der hofdames te verhoogen, en het zou voor Zijne Majesteit gewis een ware vreugde zijn, zoo Uwe Genade hem wil zeggen hoe hoog de jaarwedde zijn moet, welke Uwe Genade wenscht. Uwe Genade behoeft zich in 't minst niet te ontzien om een zeer aanzienlijke som te noemen, want Zijne Majesteit is mild en edelmoedig, en hij zal zeer gelukkig zijn den wensch Uwer Genade te vervullen. Het zou misschien nuttig zijn, zoo Uwe Genade de goedheid wilde hebben mij reeds vooruit eenige aanwijzingen te doen, opdat ik Zijne Majesteit voorbereide. Ik zal zeer gelukkig zijn, zoo Uwe Genade mij tot uwen onderdanigsten dienaar aannemen wil, en misschien zou 'took voor Uwe Genade nuttig kunnen zijn, — want geheel Berlijn en Potsdam, ja geheel Pruisen weet, dat ik de factotum des Konings ben.quot;

„Heeft Zijne Majesteit u opgedragen mij al deze onbeschaamdheden te zeggen?quot; zei de freule koel.

„Hoe! onbeschaamdheden?quot; vroeg Rietz, geheel in de war door de trotsche, verachtende houding der dame, die hem, — den veelvermogenden factotum, — met zooveel atkeer aanschouwde: „Ik weel toch niet, ik heb toch niet —quot;

„Zwijg,quot; gebood de freule: „ik heb u, uit betamelijken eerbied voor den Koning, aangehoord. Nu echter beveel ik u uit betamelijken eerbied voor mij zelve, u dadelijk te verwijderen. Ik zal later Zijne Majesteit zelve vragen of hij zijn kamerdienaar werkelijk heeft opgedragen, mij iets anders te zeggen, dan dat Zijne Majesteit mij de eer van zijn bezoek wilde bewijzen. Ga!quot;

IGO

Zij keerde den kamerdienaar trotsch den rug toe, en ging door de kamer heen, toen zij zich plotseling tegengehouden voelde. Het was Rietz, die haar gegrepen had, en nu op zijne knieën nederzonk en met smeekend gebaar tot haar opzag.

„Vergeving, Uwe Genade, vergeving! Ik heb mij zeker verkeerd uitgedrukt, want anders zoude Uwe Genade niet zoo verstoord, den onderdanigsten uwer dienaren willen verlaten. Ik wilde slechts zeggen, dat —quot;

„Dat gij de echtgenoote van Wilhelmine Enke zijt!quot; riep de freule met een luiden spotlach, terwijl zij haar kleed zóó driftig terugtrok, alsof een giftig dier het had aangeraakt. Vervolgens verliet /ij, — nog altoos lachende, en zonder een enkelen blik op den knielende te richten, — de kamer.

De kamerdienaar Rietz richtte zich van zijne knieën op, en zijn vroeger glimlachend gelaat nam nu een valsche, grimmige uitdrukking aan.

Hief de hand dreigend op tegen de deur, en zijne lippen fluisterden een vloek en een verwensching. Vervolgens vloog een grijnslach over zijn van toorn gloeiend gelaat.

„Ja, zeide hij: „ik ben de echtgenoot van Wilhelmine Enke, en dat zal eens uw verderf worden! Dreig maar, spot maar; ge zijt tóch niet beter dan de lijster, die in het net vliegt, om de roode bessen, waarmede men hem gelokt heeft, te eten en daarbij ellendig omkomt. De net ten zijn gesteld, de roode bessen zijn gestrooid, en ge zult de verzoeking niet weerstaan, mijn allerliefste lijster; — ge zult gevangen worden en te gronde gaan!quot;

En met een schamperen lach wendde hij zich om, en verliet de kamer.

De hofdame Julia von Voss had zijn verraderlijke woorden niet gehoord, maar er was toch in haar hart een onuitsprekelijke angst, een pijnlijke ongerustheid, en toen de deur zich nu opende en haar broeder, de koninklijke kamerheer Karei von Vos binnentrad, gilde zij luid en zeeg op een stoel, terwijl zij haar gelaat met hare handen bedekte.

„Maar, Julie,quot; zeide haar broeder misnoegd: „welke kinderachtigheden zijn dat nu weder, en wat komt u over? Waarom schrikt ge voor mij?

161

„Ik weet niet,quot; zeide zij: „maar toen ge straks in de deur verscheent, was het mij alsof ik den verzoeker zag komen, die mij tot zonde en schande verleiden wil.quot;

„Zeer vleiend,quot; inderdaad lachte mijnheer von Voss: „maar er kan iets van aan zijn. Ge vergeet echter te zeggen, dat de verzoeker u tegelijk de wereld wil aanbieden. Hoe zeide Satan tot Christus, toen hij hem op den berg gevoerd, — en hem de wereld aan zijne voeten getoond had: „Dit alles zal u onderdanig zijn, zoo ge mij volgen, en mij als uwen heer erkennen wiltquot; Ook ik, Julie, kom om u een deel der wereld aan te bieden, om een land, een kroon en een Koning aan uwe voeten te leggen.quot;

„Ge hebt den Koning gezien? Hij heeft met u gesproken?'' vroeg Julie hijgend.

„Hij zendt mij als ■postillon d'amour vooruit, en zal spoedig zelf hier zijn.quot;

„Ik wil hem niet zien,'quot; riep de hofdame, beide handen afwerend uitstekend: „neen, ik wil hem niet zien, nooit! Hij zal mij geen bezoek brengen, ik grendel mijn deur, en zal haar niet eerder openen, dan als hij weg is, en het eindelijk opgeeft, mij te vervolgen en te kwellen.quot;

„Mijn lieve,quot; zei de heer von Voss op kalmen toon: „ik ben gekomen, om een ernstig beslissend woord met u te spreken. Ge moet thans een bepaald besluit nemen; of liever, ge moet er toe besluiten, te doen, wat uwe familie, wat het verstand, de eerzucht en de trots u raden. Gij hebt meteen bewonderenswaardige schranderheid en consequentie den Koning aan u geboeid, en ik maak u mijn compliment. Geen dierentemmer kan een leeuw met meer bekwaamheid en kunst, en met beter gevolg temmen, dan gij uwen koninklijken leeuw hebt getemd, zoodat hij u als een lam op den voet volgt. Reeds drie jaren duurt deze temming, en hoe wreeder ge zijt, hoe meer ge hem slaat, des te teederder volgt hij u. Maar alles heeft zijne grenzen, mijn schrandere zuster, en als men de lijn al te sterk spant, breekt ze.''

„Deed ze dat maar!quot; riep Julie wanhopig: „Dit is't juist wat ik wil, wat ik bedoel. O, mijn broeder; gij, en gij alle, mijn wreede verwanten, gij vergist u in mij, en wat ge voor geraffineerde koketterie houdt, is toch slechts de

Hühlbaoh, Duitschlcmd in woeling en strijd. III. li

162

ware en oprechte uitdrukking mijner innigste gevoelens. De Koning heett mij sinds drie jaren met zijne liefde vervolgd; ik heb hem drie jaren lang met stroefheid en koelheid afgewezen, ik heb hem op alle wijzen met woorden, blikken en gebaren te kennen gegeven, dat zijn liefde mij lastig is en mij beleedigt. Ach, mijn God, ik zou deze ondragelijke, vreeselijke liefde willen ontvluchten tot het einde der wereld, maar ik kan niet weg, want ik ben arm; ik bezit geene middelen om elders te leven, om mij te bevrijden van deze vreeselijke banden, waarin gij allen mij wilt sluiten.quot;

„En buitendien, mijn lief zustertje, beken het slechts, buitendien houdt u uw eigen hart hier terug. Gij bemint den Koning.quot;

„Neen,quot; riep zij heftig: „neen, ik bemin hem wei, hoewel ik zeggen moet, dat er geen man op de wereld is, die mij ooit beter behaagd heeft. Maar ik bemin hem niet, mijn hart klopt niet sneller als hij komt, mijn ziel verlangt niet naar hem, als hij verwijderd is, en somwijlen, als de Koning aan mijne zijde is, bekruipt mij een vreeselijk, angstig gevoel, en ik zou willen vluchten, en tot de geheele wereld willen schreeuwen; „Red mij, red mij voor den Koning!quot; Neen, ik bemin den Koning niet, en zoo ik hem afwijs, geschiedt dit niet uit sluwheid, maar wijl mijn hart er mij toe drijft. Zie er dus van af, mij voor uwe plannen te winnen. Ik wil niet de gezellin van mevrouw Rietz worden!quot; , ,

„Waarachtig, dat zult ge ook niet,quot; zeide haar broeder ernstig: „integendeel, mijn schoone, wijze zuster; gij zult deze onwaardige persoon verdringen; gij zult de weldoenster van Pruisen worden, en eerbaarheid, deugd en zedelijkheid zullen door u weder in aanzien komen aan het Hof van onzen jongen, heminnenswaardigen Koning.quot;

De oogen der schoone hofdame vlamden op, en een zacht rood overtoog hare wangen.

„Zoo dat mogelijk ware,quot; riep zij op den toon van innige vreugde: „.Ta, zoo het mij gelukken kon, den Koning aan deze schandelijke banden te onttrekken, — zoo ik deze gehate vrouw onschadelijk kon maken, zou dit waarlijk een taak zijn, terwille waarvan men veel zou kunnen overwinnen, veel verdragen.quot;

163

„Ge haat dus deze Wilhelmine Rietz wel zeer?quot;

„Mijn God, wie zou haar niet haten?quot; vroeg Julie raet vuur; „Zij is de schande van haar geslacht, zij hoopt oneer op het hoofd van onzen edelen, genialen Vorst, zij heeft zijn gemalin reeds vele tranen ontlokt, en —quot;

„En u ook eenige, nietwaar?quot; viel haar broeder glitn-laclaend in; ,,Mijne schoone Julie, ge hebt u zelve verraden, ge zijt jaloeramp;'ch. Men is echter slechts jaloersch als men bemint. Ontken het dus niet langer, — ge bemint den Koning.quot;

„Neen, neen, ik bemin hem niet!quot; riep zij heftig: ,,lk wil hem niet beminnen, want de schande zou mij dooden. Ach, ik bezweer u, broeder, verlang niet van mij, dat ik mij aan schande overlever. Heb toch erbarming met mij, en dring mij niet met geweld uit de rust en de stilte van een vreedzaam leven. Ik wil immers tevreden zijn, hier in eenzaamheid en stilte aan de zijde der ongelukkige Koningin te blijven, mijne dagen in verlatenheid en verveling voort te slepen, en van geen dag iets meer te verlangen, dan dat hij ten einde zij. Ik ben niet eerzuchtig, en begeer niet te schitteren; vergun mij dus stil in de schaduw te staan en te vergaan.quot;

„Neen, mijn lieve zuster, wij gunnen u dat mei,quot; zei de kamerheer schouderophalend; „zoo het u alleen betrof, nu ja, dan moest men het zich laten welgevallen, en ge mocht uw leven regelen zooals gij goed vondt. Maar achter u staat uwe familie — uwe familie, die door rampen van velerlei aard achteruit is gegaan, en volstrekt niet den stand inneemt, die haar toekomt, en welken ik vóór alles wensch. Want ik beken het, c/tère soeur, ik ben eerzuchtig, ik wil carrière maken. Ik ben thans op den besten weg er toe, en wil door u niet tegengehouden, — maar geholpen worden. Zoo ge den Koning afwijst, valt natuurlijk uw geheele familie in ongenade, en dit bevalt nóch mij, nóch onzen waarden oom, den opperhofmeester der tegenwoordige Koningin-weduwe. Hij wenscht opperhofmeester des Konings, — en ik wensch kabinetsminister te worden. Buitendien behoeven onze fmantiën ten zeerste hulp; ons familieslot is vervallen, de bosschenzijn gekapt, de bodem is slecht bebouwd, de gebouwen en stallen moeten vernieuwd worden, want zij zijn slechts

1(54

ellendige ruinen, waarin het half verhongerde vee geen bescherming tegen het weêr vindt. Gij zijt er toe geioepen om den glans van het oude geslacht von Voss weder op te frisschen.^,,

„Door mijn oneer, door mijn verderf,' zuchtte de hofdame: „O, mijn moeder, mijn dierbare, geliefde moeder; waarom hebt ge mij verlaten, en zijl voor al deze laagheden naar den hemel gevlucht! Zoo gij nog bij mij waart, zoudt ge mij beschermen, en 't niet dulden dat men mij

zoo wreed in verzoeking bracht!

Ge herinnert mij ter goeder ure aan onze dierbare moeder, lieve Julie,quot; zei de heer von Voss: ,,Weet ge nog wat zii op haar sterfbed tot u gezegd heeft?

Ja miin broeder, dat weet ik,quot; antwoordde zij zacht: Zii heeft gezegd: „Ge zult geen wees zijn, want gij hebt uwen broeder, die voor u zorgen, — en u beschermen zal. Ik draag al mijne rechten op hèm over, want hij is van nu af aan het hoofd der familie, en ge zult hem^ als zoodanig beminnen en eeren, en hem gehoorzamen. .

Ik draag al mijne rechten op hem over, want hij is van nu af aan het hoofd der familie,quot; herhaalde de heer von Voss met verheffing van stem : „Vergeet dat met, mijn zuster. Ik, als het hoofd der familie, vorder van u, dat ge de weldoenster zult worden uwer familie, van uwe Koningin, ja, van 't geheele vaderland. Het is een grootsche, heilige taak, welke ik u stel. Gij zult het land, de Koningin, den Koning zeiven bevrijden van de heerschappij der^zonde, der gemeenheid, van de ellendige, schandelijke maitressen regeering. Met één woord; gij zult de verac i-teliike Wilhelmine Rietz en haren afschuwelijken man verdringen, en eerbaarheid, deugd en zedelijkheid weder aan dit Hof invoeren. Waarlijk, mij schijnt dit een heerlijke, grootsche taak, wél waardig door mijn edele, schoone

zuster volbracht te worden.quot; „ .

Het zal mij niet gelukken haar te volbrengen, nep de' hofdame levendig: „de Koning zal er nooit in bewilligen den gehaten Rietz te verbannen.

Des te grooter zouden dus de roem en de eer zijn, zoo het u gelukt den Koning van deze onwaardige, ge-meene maitresse, — de Koningin van deze slang, en e land van dezen bloedzuiger te bevrijden. Ha, de geheele

165

Koninklijke familie, ja, geheel Pruisen zou u zegenen en prijzen, zoo ge deze Rietz en haren soi-disant echtgenoot verdringen kondt.quot;

„Ja,quot; zeide Julie zacht en nadenkend voor zich: „het zou een verhevene, een heerlijke taak zijn, maar ik zou haar moeten koopen voor mijn eigen oneer en vernedering. En dat wil, dat kan ik niet. Bloeder, mijn geliefde broeder, wees toch barmhartig; vorder niet het onmogelijke, het verschrikkelijke. De dochter mijner moeder kan niet de maiteresse des Konings worden!quot;

,.En wie zegt dan, dat ge dat worden zoudf?quot; vroeg de heer von Voss schouderophalend; „Waarachtig, ik zou de laatste zijn, dit van u te vorderen en tebegeeren. Neen; niet de maitresse, maar de vrouw des Konings, — de eerlijke gehitiude vrouw des Konings zult ge worden, en een geestelijke der gereformeerde kerk, zal uw wettig huwelijk met den Koning inzegenen.quot; quot;

„Dat is immers onmogelijk,quot; riep de hofdame, wieroo-gen onwillekeurig opvlamden van vreugde: „dat kan immer niet zijn. De Koningin leeft, zij is de wettige gemalin des Konings.''

„Ja, de wettige gemalin der rechterhand,quot; zei de heer von Voss bedaard: „maar de Koning heeft, gelijk ieder ander sterveling twee handen, en hij heeft een voorrecht, dat andere stervelingen niet hebben; het recht, ook aan de linkerhand een vrouw te kunnen trouwen.quot;

„Onmogelijk, geheel onmogelijk, zoolang de gemalin der rechterhand leeft!'' riep Julie.

„Hierover heeft alleen het consistorie der geestelijke aangelegenheden te beslissen,quot; antwoordde haar broeder bedaard: ,,of veeleer, ik drukte mij verkeerd uit, — het consistorie heeft slechts een raadgevende stem, de beslissing heeft alleen de Koning, die in ons land de kerk vertegenwoordigt, en het opperhoofd er van: de evangelische paus is. Hém komt het toe te zeggen, of zulk een huwelijk met de linkerhand mogelijk is, in weerwil van een huwelijk met de rechterhand. Vorder dit van hem, stel hem dit tot voorwaarde. Herinner u de woorden, welke de schoone Gabrielle tot Hendrik IV zeide, toen hij hare woning bezichtigde, en hij de door hem aangebedene dame vroeg: „Waar is de weg naar uw slaapvertrek?quot; — „Sire,''

166

antwoordde zij hem, „de weg naar mijn slaapvertrek gaat door de kerk!— Herinner u dit, als ge den Koning spreekt.

.Gewis, ik zal 't mij herinneren, ' nep Julie met gloeiende wangen en een trotschen. vroolijken glimlach; „Ik zal den Koning mijne voorwaarden stellen, en slechts als hij die vervult, zal ik er in bewilligen de zijne te worden

en —

Nu waarom zwijgt ge, waarom bedekt plotseling een blos uwe wangen? - Ha, ge hoort een équipage aanrollen, en uw scherpzinnig, teeder hart zegt u, dat het de Koning

__uw toekomstige gemaal is, die komt. Ja, mijn schoone

7nsterquot; quot;-ins de heer von Voss voort, terwijl hy aan t venster trad en naar buiten zag; „ja^ het is de Koning. Nu houd u gereed, mijn schrandere, trotsche Ju he, uwen koninklijken minnaar waardiglijk te ontvangen. Want ge zult hem immers ontvangen? Ik mag Zijne Majesteit immers zeggen dat ge zijn aangekondigd bezoek met vreugde

welkom heet?'' ,, , , ,. __.

Neen, ach mijn God, neen,quot; prevelde de hotdame met

bevende lippen: „ik ben er niet op voorbereid, ik kan

den Koning thans niet zien. , j .

Geen kinderachtigheid!quot; zeide haar broeder streng. Ge zult nog tijd hebben u voor te bereiden en een besluit te nemen, want de Koning gaat eerst tot de Koningin-weduwe en er zal wel een kwartieruurs verloopen, eer de condo'leantievisite geëindigd is. Ik verlaat u nu, maar bedenk, dat ik het geluk van uw huis, van uwe tamilie, zoowel als van het geheele land, in uw hand heb gelegd

en handel daarnaar.quot;

Hü verliet haastig, zonder haar antwoord af te wachten, de kamor, en begaf zich naar de groote audiëntiezaal beneden, waar de hovelingen en edellieden des Komnig bijeen waren, terwijl de Koning zich tot de Koningin-weduwe in

haar kabinet begeven had. . , , . . , ••

Onder het gevolg van den Koning bevond zich ook zijn vertrouweling, de nieuw benoemde kolonel von Bischols-werder, en naar dezen begaf zich de heer von Voss, toen hü de audiëntiezaal was binnengekomen.

Het zal'gelukken,quot; zeide hij zacht: „wy zullen ons hoog enquot; verheven doel bereiken, op onze vijanden zegevieren, en ons en de onzichtbare vaderen de heerschappij verze-

167

keren. Mijn zuster bemint den Koning; maar zij is in deugd en eerbaarheid grootgebracht, en zou liever den Koning en hare liefde, — dan hare zedelijke grondbeginselen opgeven.quot;

„Te waardiger is zij voor de hooge roeping, waartoe de wil der onzichtbaren haar heeft uitverkoren,quot; zei Bischofs-werder met ophef; „Zij zal onzen dierbaren, geliefden heer en Koning uit de armen der zonde redden, en hem tot de deugd terugvoeren aan de hand der liefde, die geheiligd en gewijd is door dii edele oogmerk en doel.quot;

„Maar zij verlangt nog eene andere heiliging en wijding. Zij verlangt de wijding eener rechtmatige, wettige echtverbintenis. Zoo wij haar die verschaffen kunnen, zal mijn zuster later onze gehoorzame en verkleefde vriendin zijn; het werktuig, waardoor wij, — dat heet waardoor de onzichtbaren, — regeeren en heerschen.quot;

„Het is voorwaar een groote en stoute eisch,quot; zeide Bischofswerder; „maar wij moeten haar trachten te vervullen. Wij willen met onzen edelen en schranderen vriend Wöllner hierover spreken, en ook aan de voeten van den verheven groot-kophta en meester der onzichtbare loge, willen wii den eisch der edele hofdame nederleggen.quot; ■

„Is hij hier, de groot-kophta?quot; vroeg de heer vonVoss levendig: „Het is dus werkelijk waar, wat gisteren de kringdirecteur in de vergadering aankondigde; de groot-kophta verwijlt in onze nabijheid?quot;

„Hij was ondet' ons in die vergadering, en de adem zijner heerlijkheid wuifde om ons allen,'' zei Bischofswerder; „maar slechts de ingewijden van den hoogsten graad hebben de kennis van het eeuwige heil, en de wetenschap der nabijheid van de onzichtbaren. O, mijn vriend, hoe heb ik u gisteren in de vergadering beklaagd, dat ge nog staat in den voorhof van den tempel, en nog niet binnengetreden zijt in het heilige binnenste!quot;

„Wat moet ik doen om hiertoe te komen?'' vroeg de heer von Voss dringend; O, zeg mij, mijn dierbare, benij- • denswaardige en begenadigde vriend, wat moet ik doen om voorwaarts te gaan, om de genade deelachtig te worden, uit den voorhof in het heilig binnenste van den tempel te mogen treden, en tot de zieners te behooren?quot;

„Ge moet tot de geloovigen, de hopenden en de gehoor-

166

antwoordde zij hem, „de weg naar mijn slaapvertrek gaat door de kerk! — Herinner u dit, als ge den Koning spreekt.

Gewis, ik zal 'tmij herinneren, ' riep Julie met gloeiende wangen en een trotschen. vroolijken glimlach: „Ik zal den Koning mijne voorwaarden stellen, en slechts als hij die vervult, zal ik er in bewilligen de zijne te worden

Nu, waarom zwijgt ge, waarom bedekt plotseling een blos uwe wangen? - Ha, ge hoort een equipage aanrollen, en uw scherpzinnig, teeder hart zegt u, dat het de Koning

__uw toekomstige gemaal is, die komt. Ja, mijn schoone

7uster quot; o-ing de heer von Voss voort, terwijl hij aan t vensier frad en naar buiten zag: „ja, het is de Koning. Nu houd u gereed, mijn schrandere, trotsche uwen

koninklijken minnaar waardiglijk te ontvangen. Want ge zult hem immers ontvangen'? Ik mag Zijne Majesteit immers zeggen dat ge zijn aangekondigd bezoek met vreugde

^WelNeen, ach mijn God, neen,quot; prevelde de hofdame met bevende lippen; „ik ben er niet op voorbereid, ik kan

den Koning thans niet zien!' , ,

Geen kinderachtigheid!quot; zeide haar broeder streng. Ge zult nog tijd hebben u voor te bereiden en een besluit te nemen, wint de Koning gaat eerst tot de Koningin-weduwe en er zal wel een kwartieruurs verloopen, eer de condo'leantievisite geëindigd is. Ik verlaat u nu, maar bedenk, dat ik bet geluk van uw luns, van uwe familie, zoowel als van het gebeele land, in uw hand heb gelegd

en handel daarnaar.quot; .

Hii verliet haastig, zonder haar antwoord af te wachten, de kamer, en begaf zich naar de groote audiëntiezaal beneden waar de hovelingen en edelheden des Koninig bijeen waren, terwijl de Koning zich tot de Koningin-weduwe m

haar kabinet begeven had. , . . ,

Onder het gevolg van den Koning bevond zich ook zijn vertrouweling, de nieuw benoemde kolonel von Bischots-werder, en naar dezen begaf zich de heer von Voss, toen hii de audiëntiezaal was binnengekomen.

Het zal quot;gelukken,quot; zeide hij zacht: „wij zullen ons hoog enquot; verheven doel bereiken, op onze vijanden zegevieren, en ons en de onzichtbare vaderen de heerschappij verze-

167

keren. Mijn zuster bemint den Koning; maar zij is in deugd en eerbaarheid grootgebracht, en zou liever den Koning en hare liefde, — dan hare zedelijke grondbeginselen opgeven.quot;

„Te waardiger is zij voor de hooge roeping, waartoe de wil der onzichtbaren haar heeft uitverkoren,quot; zei Bischofs-werder met ophef: „Zij zal onzen dierbaren, geliefden heer en Koning uit de armen der zonde redden, en hem tot de deugd terugvoeren aan de hand der liefde, die geheiligd en gewijd is door dit edele oogmerk en doel.quot;

„Maar zij verlangt nog eene andere heiliging en wijding. Zij verlangt de wijding eener rechtmatige, wettige echtverbintenis. Zoo wij haar die verschalTen kunnen, zal mijn zuster later onze gehoorzame en verkleefde vriendin zijn; het werktuig, waardoor wij, — dat heet waardoor de onzichtbaren, — regeeren en heerschen.quot;

„Het is voorwaar een groote en stoute eisch,quot; zeide Bischofswerder; „maar wij moeten haar trachten te vervullen. Wij willen met onzen edelen en schranderen vriend Wöllner hierover spreken, en ook aan de voeten van den verheven groot-kophta en meester der onzichtbare loge, willen wij den eisch der edele hofdame nederleggen.quot;

„Is hij hier, de groot-kophta?quot; vroeg de heer vonVoss levendig: „Het is dus werkelijk waar, wat gisteren de kringdirecteur in de vergadering aankondigde: de groot-kophta verwijlt in onze nabijheid?quot;

„Hij was onder ons in die vergadering, en de adem zijner heerlijkheid wuifde om ons allen,'' zei Bischofswerder: „maar slechts de ingewijden van den hoogsten graad hebben de kennis van het eeuwige heil, en de wetenschap der nabijheid van de onzichtbaren. O, mijn vriend, hoe heb ik u gisteren in de vergadering beklaagd, dat ge nog staat in den voorhof van den tempel, en nog niet binnengetreden zijt in het heilige binnenste!quot;

„Wat moet ik doen om hiertoe te komen?'' vroeg de heer von Voss dringend: O, zeg mij, mijn dierbare, benij- « denswaardige en begenadigde vriend, wat moet ik doen om voorwaarts te gaan, om de genade deelachtig te worden, uit den voorhof in het heilig binnenste van den tempel te mogen treden, en tot de zieners te behooren?quot;

„Ge moet tot de geloovigen, de hopenden en de gehoor-

468

zamenden behooren. Ge moet de onzichtbaren door onvoorwaardelijke onderwerping bewijzen, dat ge een gehoorzaam werktuig zijt, dan zult ge geroepen worden bij do werkenden!quot;

„En waaraan zal ik dit erkennen ?quot;

.,00 zult een zichtbaar teeken van de tevredenheid der onzichtbaren ontvangen, Zoo het u en ons met uwe hulp gelukt, de heerschappij der onzichtbaren hier zóó vasttegronden, dat zij het zijn, die Pruisen regeeren; zoo onze vijandin Rietz, met haar geheelen aanhang van ongeloovigen, onschadelijk is gemaakt, en uitgeroeid wordt als slecht onkruid; zoo door uwe begenadigde zuster, deugd en eerbaarheid weder het bijzonder leven des Konings regelen en heiligen — dan, mijn vriend, zullen de onzichtbaren u een zichtbaar teeken hunner tevredenheid geven. Zij zullen van den kamerheer von Voss, den staatsminister von Voss maken.quot;

„O, mijn waarde, mijn machtige vriend !quot; riep de kamerheer verrukt: „ik zal alles doen wat de oversten van mij begeeren ; — ik zal een blind werktuig zijn in de hand der onzichtbaren, opdat ik eens —quot;

„De Koning!quot; riep de kamerheer dit jour, terwijl hij de vleugeldeuren der kleine voorzaal wijd opensloeg; „De Koning!''

En onder de plechtige stilte zijner hovelingen, die diep en eerbiedig hunne trotsche hoofden bogen, trad Koning Frederik Wilhelm, van de condoleantievisite bij de treurende weduwe van Frederik terugkeerende, weder de zaal binnen. Zijne oogen blikten met een levendigen, haastigen blik in het rond, en toen zij den kamerheer von Voss ontwaardden, wenkte de Koning hem met een hoofdbeweging tot zich.

„Nu?quot; vroeg de Koning zacht, toen de kamerheer haastig'toeijlde; „Nu, wat zegt uwe zuster?quot;

„Majesteit, zij zeide mij niets, maar zij zal uwe Majesteit wel des te meer te zeggen hebben,quot;

„Zij is dus bereid mij te ontvangen?quot; vroeg de Koning met stralend gelaat.

„Majesteit, mijne zuster verwacht u, en ik wijs u den weg, zoo Uwe Majesteit de genade wil hebben mij te volgen.quot;

„Kom,quot; zei Frederik Wilhelm haastig; en zonder zijn

469

edellieden verder 'met een blik te verwaardigen, verliet de Koning, voorgegaan door den kamerheer von Voss, de audiëntiezaal.

-—, t

VI.

HET VERBOND.

Wilhelmine Rietz had den ganschen dag in angst en opgewondenheid doorgebracht. Koning Frederik was dood! Deze lijding was als een windvlaag van Sanssouci naar Potsdam, van Potsdam naar Charlottenburg en Berlijn gevlogen, en verder naar alle steden en plaatsen der prui-sische monarchie.

Koning Frederik de Groote was dood! De faam, die het met doordringenden jammertoon verkondigde, en de oogen van millioenen trouwe onderdanen en bewonderaars van Frederik met tranen vulde, — de faam had aan de geliefde van den Kroonprins gemeld, dat zij thans de geliefde eens Konings was.

Maar Wilhelmine had vurig gewenscht het van hem zeiven te hooren; een zichtbaar teeken te ontvangen, dat de Koning aan haar dacht, dat de wierookdampen van het nieuwe koningschap de herinnering aan het verledeneniet in hem verduisterd hadden.

Zij wachtte lange, angstvolle uren naar de verbeide boodschap, en een onuitsprekelijke vrees overweldigde haar, toen de geheele voormiddag verliep, zonder haar eenige tijding te brengen. Eindelijk, tegen twee uur kwam haar zoon Alexander met zijn gouverneur, den heer de Ghapuis naar Charlottenbm ,, .p bevel des Konings,'' zooals de gouverneur berichtte. Maar ook hij kon haar niets meer zeggen; want hij had den Koning niet gezien, maar het bevel slechts uit den mond van den kamerdienaar Rietz ontvangen.

„Dit is een slecht teeken, een zeer slecht teeken,quot; prevelde Wilhelmine in zichzelve, toen zij weder alleen was: „Hij verwijdert mijn zoon uit Potsdam, om zijn nieuw Hof geen ergernis te geven. Hij bemint mij niet meer,

170

anders zou hii den moed hebben alle gebabbel der wereld te trotseeren.' Ach! hij bemint mij niet meer, en ik zal voortaan niets meer zijn dan de verachte, afgedankte mai-tresse, wie ieder hoonlachend voorbijgaat, en die God danken moet, zoo zij zich met hare schande en vernederig in een stillen hoek der wereld verbergen kan, voor de schampere blikken en de bijtende spotternijen der menschen. Maar ik wil dat niet! Neen, ik wil niet afgedankt, — niet in het stof vertreden worden! O, Wilhel-mine,quot; voer zij voort, en hare oogen schoten vlammen, en een gloeiend rood bedekte hare wangen; „o, Wilhelmine, bewijs nu, dat ge geen zwak, geen gewoon schepsel zijt; bewijs dat ge schranderheid, moed en geestkracht bezit-Strijd om uw bestaan, om uw toekomst, om uwe liefde. Want ik bemin hem, ge weet het, mijn God,—ikbemin hem, ik bemin hem; ik kan niet leven zonder hem. kn ik wil niet leven zonder hem!quot; Hij is mijn hoop en mijn toekomst. Zonder hem ben ik een veracht schepsel, met hem ben ik een geërde vrouw, die men eerbiedig vleit en huldigt, en die men slechts bespot en hoont, als men zeker is, dat zij het niet hooren kan. Bespot mij maar, hoont _maar) _ des te grooter is mijn triomf, zoo ge mij toch met de onderdanigste vleierijen omgeven, — en u buigen moet voor de gehate persoon. Ik heb voor den armen Kroonprins Frederik Wilhelm veel te lijden en te dulden gehad, en ik wil nu door den rijken Koning Frederik Wilhelm hiervoor beloond, — en schadeloos gesteld worden. Neen, ik wil niet afgedankt worden! Zoolang ik leef wil ik strijden om mijn bestaan, strijden met al de wapens van list en geweld, van intrige en vleierij O, ik verheug er mij op, ja waarachtig, ik verheug er mij op. Het is toch een verstrooiing, een afwisseling, een levensprikkel!

„])e geheimkamerdienaar en tresorier des Konings! diende de binnentredende bediende aan.

„Wie is dat?quot; vroeg Wilhelmine verwonderd; „Ik ken

zulk een heer niet.quot;

Ik ben het, mijn lieve vrouw, mijn aangebedene Wilhelmine,quot; zeide Rietz, terwijl hij luid lachend de kamer binnentrad; „ge ziet in mij, mijne waarde vrouw, den geheimkamerdienaar en tresorier, zooals hij versch gebakken uit den oven der koninklijke genade komt!quot;

171

,,Ga naar buiten, Jean,quot; beval Wilhelmine den bediende, die dralend, en misschien door nieuwsgierigheid teruggehouden, zich in de kamer iets te doen' maakte.

„Neen, mijn geliefde vrouw,quot; zeide Rietz, den bediende tot zich wenkende; „wees zoo goed te vergunnen, dat Jean nog een oogenblik blijft, tot ik hem mijne bevelen gegeven /heb. Jean, ik ben hongerig en dorstig, en moet volstrekt iets eten. Breng mij dus schielijk iets bruikbaars; een ganzenleverspastei, of een fazant, of beide tegelijk. Breng ook een weinig kaviaar en een stukje wildbraad hier. Laat vervolgens een llesch champagne van de beste soort uit den kelder halen, en zet haar in ijs, want het is heden afschuwelijk warm, en ik heb verkoeling noodig. Spoed u, Jean, en breng mij dit alles hier!quot;

De knecht antwoordde niets, maar zag vragend naar zijn meesteres. Rietz ving dezen blik op, en lachte luid. „Ik geloof waarachtig,quot; riep hij: „dat de zotte kerel zich vermeent, mij, zijn meester, niet te willen gehoorzamen!quot;

„Vergeving,quot; prevelde de knecht bedeesd: „ik ben door madame in dienst genomen.quot;

„Ja, inderdaad; maar ge weet toch, vlegel, dat ik de heer ben, dat madame mijne vrouw is, en —quot;

„Genoeg,quot;' viel Wilhelmine hem ernstig in de rede: „dek de tafel in de eetzaal, Jean, en haast u!

„Goed gesproken, Wilhelmine; laat ik er u voor kussen, mijn schat!quot; riep Rietz met uitgebreide armen op zijn echtgenoote toetredende, terwijl de knecht de deur opende. Doch nauwelijks had de deur zich gesloten, toen hij zijne armen liet nederzinken, en schuw terugweek voor Wilhelmine, die met toornig gelaat en flikkerende oogen tegenover hem stond.

„Mijnheer,quot; zeide zij met halfluide, van kwaadheid bevende stem; „mijnheer! Ik verbied u, u zulke vrijheden te veroorloven, en zulk een vertrouwelijke taal in tegenwoordigheid van mijn bediende te voeren.quot;

„Maar, madame,quot; antwoordde Rietz glimlachend; „ik kan haar immers slechts in 't bijzijn van uw bediende voeren, en zij past toch, geloof ik, zeer goed bij mijn rol. Ik heb de eer voor de wereld als uw echtgenoot te figuree-ren, bijgevolg moet ik ook voor de wereld mijne rol behoorlijk spelen, en bewijzen, dat wij een zeer gelukkig en

172

tevreden echtpaar zijn; want de boosheid en de afgunst der menschen gaat ver, en zoo zij slechts zouden bemerken dat ik minder teedcr tot u sprak, zouden uwe vijanden gewis terstond het gerucht verspreiden, dat ge met mij in een ongelukkigen echt leefdet.''

„Tk verklaar u, mijnheer, dat ik geen lust heb tot schertsen,quot; riep Wilhelmine ongeduldig: „wees dus zoo goed ernstig te zijn. Nu wij alleen zijn, verzoek ik u de dwaze grap van ons zoogenaamd huwelijk niet verder te spelen.'

„Erg genoeg voor mij dat het slechts een grap is,quot; zuchtte Rietz met ophef: „ik wilde —quot;

De toornige blik, dien Wilhelmine op hem wierp, hield zijne woorden terug, en hij nam schielijk een droefgeestige, eerbiedige houding aan: „Ik zwijg, madame, ik zwijg,quot; zeide hij, met komieke deftigheid een diepe buiging makende: „Ik ben thans nog slechts uw onderdanige knecht, en nu ik u eerbiedig hulde gebracht heb, trek ik mij terug, want de glans der zon heeft mijne oogen verblind.quot;

Hij kruiste de armen over de borst, boog zich, —zooals de slaven in 't Oosten doen, — diep ter aarde voor zijne meesteres, richtte zich weder op, en was met een haastigen sprong bij de deur.

„Waarheen wilt ge, mijnheer?quot; vroeg Wilhelmine; „Waarom blijft ge niet hier¹? '

„Ik kan niet, meesteres,''zeide hij deemoedig: „de Moor heeft zijn plicht gedaan, de Moor kan heengaan! — Zoo heet het namelijk in het nieuwe stuk van monsieur Schiller, dat onlangs hier in den schouwburg werd opgevoerd.quot;

„Maar gij hebt nog niet uw plicht gedaan,quot; zeide Wilhelmine met een onwillekeurigen glimlach: „ge hebt uw boodschap nog niet bij mij uitgevoerd.quot;

„Welke boodschap?quot; vroeg Rietz met den schijn van verwondering. _ _ .

„Wel, de boodschap van Zijne Majesteit. Want hij^is het toch ongetwijfeld, die u hierheen gezonden heeft?quot;

„Ha, dat 's waar,'' zeide Rietz onverschillig: „Ja, dat 's waar, ik vergat het. Goede God, ik heb heden zooveel boodschappen, ik ben naar zooveel dames gezonden geworden, dat ik het een door het ander vergeet. Ik speel thans een zeer gewichtige rol; ik ben de Figaro van mijn meester Almaviva; de Figaro, die zijn meester moet hel-

473

pen, zijne schoone cousine te ontvoeren. Ge kent immers het stuk, het allerliefste, loszinnige stuk, dat in Frankrijk, — en natuurlijk ook bij ons, zooveel furore heeft gemaakt?quot;

,,Ja, ik ken het en verzoek u, Rietz, houd mij niet op de pijnbank met uwe aardigheden. Wat zeide de Koning? Welke boodschappen heeft hij u gegeven?quot;

,,0, madame, ge zult toch niet van mij vergen, dat ik u de boodschappen zal verraden, welke graaf Almaviva mij gegeven heeft?quot; riep Figaro Rietz met edele verontwaardiging. „Slechts 'tgeen mijn schoone Suzanna betreft, heb ik haar te berichten, en dat is; Zijne Majesteit zal heden avond hier komen, en zijne vertrekken moeten voor hem in gereedheid worden gebracht; want Zijne Majesteit wil hier thee drinken, en vervolgens in het kleine laboratorium nog een weinig werken en brouwen.quot;

Wiihelmine's gelaat, dat vroeger zoo schitterend en helder was geweest, verduisterde bij de laatste woorden van den geheimkamerdienaar.

„De Koning wil in het laboratorium werken?'' vroeg zij : „Hij komt dus niet alleen?quot;

„Hij komt alleen, maar ik vermoed dat zijne helpers en leeraars, — de beide groote helden der onzichtbare loge, — hier later denken te komen, om voor Zijne Majesteit wat holmspokus te maken — dat heet, ik druk mij verkeerd uit— ik wilde zeggen, om met Zijne Majesteit een weinig in de geheime wetenschappen te arbeiden. Ja, ja; de beide groote verlichten willen hier komen, en zoo ik u das een raad mag geven — Maar neen, zulk een schrandere en verlichte dame als gij, behoeft geen raad van zulk een dommen, onverstandigen kerel als ik ben. Ik zwijg dus en verwijder mij, om mijn lichaam ten minste te versterken, daar mijn geest van zulk een zwakke constitutie is, dat hiervoor alle moeite vergeefs zou zijn. Genadigste Koningin, wees zoo genadig mij te ontslaan!quot;

Hij maakte een ceremonieele buiging en keerde toen, rugwaarts gaande, naar de deur terug.

„Blijf, Rietz!'' beval Wilhelmine gebiedend.

„Onmogelijk, Koningin. Mijn boodschap is volbracht, en de Moor kan niet alleen, — maar wil ook heengaan.quot;

„Blijf, Rietz, ik verzoek het u,quot; zei Wilhelmine nu, hem een schrede naderende.

174

„Maar Rietz trok de schouders op. „Als de maag gebiedt, baten zelfs de beden der schoonste vrouw niet.quot;

„Nu, ga dan eten,quot; riep Wiihelmine ongeduldig: „en alsquot; ee gegeten hebt, keer dan bij mij terug.quot;

Dat gaat óók niet. Koningin! Ik moet terstond naar Potsdam rijden, waar ik met Hare Majesteit de Koningin _ dat heet met Hare Majesteit van de rechterhand, op 'bevel des Konings een gewichtige, geheime conferentie te houden heb. Ik moet dus dadelijk, zoodra ik gegeten heb, weder onder zeil gaan en de ankers lichten,

²⁰⁰ Welnu,quot; zei Welhelmine een ras besluit nemend; „dan zai'ik u naar de eetzaal geleiden, en terwijl gij eet, kunnen wij praten.quot; , i. T-). . , Bravo! bravo! Dat is % wat ik wilde, lachte Rietz. de dienstboden moeten zien, in welk een hetnelsche verstandhouding wij met elkander leven, en hoe mevrouw mijne echtgenoote elke minuut aanwendt om met mij te zamen te kunnen zijn. Geef mij uw arm, madame, en voer

mij naar de eetzaal.' ..

Zij nam met een gedwongen glimlach zijn arm, en liet zich van hem door het salon, naar de aangrenzende eetzaal geleiden, Jean had een kleine tafel met allerlei lekkernijen, pasteien en gebraad gereed gemaakt, en was nu bij het buffet bezig, den champagne in ijs te koelen.

Zet ook nog een llesch rijnwijn in ijs, Jean, nep Rietz, terwijl hij zich behagelijk op den stoel liet neder-cdiiden, en het aan „mevrouw zijne echtgenoote overliet, voor zich zelve een stoel naar de tafel te dragen, aan welke Rietz echter reeds een truffelpastei had in beslag

genomen. , ,

„Heerlijk,quot; zeide hij, toen hij zwijgend eemge beten genuttigd had : „ik zeg u, mijn dierbaarste Wiihelmine. niets gaat boven een truffelpastij 1quot; ,,

Wiihelmine wendde zich met een ongeduldige beweging tot den knecht, die den wijn in den ijskoeler draaide. Gil kunt nu gaan, Jean; mijnheer zal zich alleen bedienen. quot; „En mijn champagne?quot; vroeg Rietz. Maar Wiihelmine we'nkte met een gebiedend gebaar naar de deur, en .lean

haastte zich er uit te gaan.

„Zoo,quot; zeide Wiihelmine ruimer ademende: „nu zijn

175

wij alleen. Spreek nu, mijnheer. Ge wildet mij een goeden raad mededeelen.quot;

„Madame,quot; antwoordde Rietz, een van truffels geurenden beet naar zijn mond brengende; „Madame, in dit oogenblik kan ik u slechts den raad geven, van deze truffelpastij te eten, want zij is voortreffelijk!quot;

„Ge zijt wreed!quot; riep Wilhelmine: „Ge zet mij op de pijnbank!quot;

„Zeg veeleer dat gij wreed zijt, madame,quot; antwoordde Rietz, terwijl hij opstond, en den ijskoeler met den champagne van het buffet haalde; „het is waarachtig wreed een mensch te dwingen, midden in 't hoogste tafelgenot te moeten opstaan, en zich zeiven te bedienen. De champagne smaakt niet, als men zich dien zeiven moet inschenken.quot;

„Mijnheer, ik zal u inschenken, ik zal u bedienen!quot; riep Wilhelmine levendig,, terwijl zij opsrong en de chara-pagnefiesch nam.

Rietz knikte welgevallig. „Zóó is het goed,'' riep hij; „dit is pikant, en zal mij den maaltijd kruiden. De alvermogende Koningin der linkerhand bedient haren onder-danigen echtgenoot van de linkerhand. De meesteres wordt slavin, de slaaf wordt meester! Is dat niet een allerliefst raadsel? Maar ik zeg u, madame, het is niet het laatste raadsel, 't welk wij zullen opgeven! O, o, er zullen thans zeer vele raadsels opgegeven worden, en menig mensch zou zeer gelukkig zijn, zoo hij de juiste oplossing vinden kon.^;'

,.Ge wildet mij een goeden raad geven ten aanzien der beide gunstelingen,quot; zeide Wilhelmine met een glimlach, die haar trotsch hart zwaar viel: „spreek dus, lieve mijn heer Rietz! Deel mij uw raad mede.quot;

Rietz hief zijn glas op, en aanschouwde met een stillen lach de opstijgende blaasjes van den champagne. — „Dit herinnert mij aan een ouden vriend, den burgemeester van Stargard, mijn lieve geboorteplaats,quot; zeide hij: „de goede burgemeester Funk was een echt Pommersch kind, die het Hoogduitsch verachtte, en zelfs met zijn Koning slechts platduitsch gesproken zou hebben. Platduitsch te spreken en 's middags te eten, was zijn hartstocht, en ik heb menigmaal, als ik hem met zulk een vroom en verheerlijkt gelaat aan zijn eettafel zag zitten, gedacht: de

176

oude heer verbeeldt zich dat hij in de kerk is, en als priester de sacramenten uitdeelt, want met zulk een he-melsche kalmte gaf hij zich aan het tafelgenot over en niets ter wereld mocht hem daarin storen.

„Maar ik begrijp niet.quot; riep Wilhelmine: ,,wat de herinneringen uit uwe jeugd met den raad, dien ge mij geven wilt, gemeens hebben,quot;

„Ge zult dit dadelijk begrijpen, koningin, zeide Kietz, langzaam zijn glas ledigende: „Veroorloof mij slechts, nog een poosje bij de herinneringen aan mijn lieven, ouden meester te blijven. Want ge moet weten, hij was mijn meester, die lieve, oude burgemeester; — ik heb by hem de kunsten van kamerdienaar, van schrijver en vertrouweling geleerd, en al de kleine kunstgrepen en listen, door welke een kamerdienaar zich tot factotum van zijn heer maakt. De Koning is waarlijk den ouden burgemeester zeer veel dank schuldig; want zonder hèm zou hij nooit in het bezit van zulk een uitstekenden factotum zijn gekomen, als de geheimkamerdienaar en tresorier Rietz is. Hierbij leerde ik echter nog van mijn goeden, ouden meester hoe men een lekkerbek wordt, hoeveel voorafgaande kundigheden, en hoeveel practische studiën er toebehooren, om tot de verhevene hoogte op te stijgen, die het recht geeft, zich een lekkerbek te noemen. Mijn oude meester, — die met recht den hoogen titel van lekkerbek kon voeren heeft mij de beste en strengste grondbeginselen ingeprent. Dan gebeurde het wel, dat te midden onzer gesprekken, — en terwijl de oude beer na 't eten beha-geliik de zwarte mokka slorpte, en rookwolken uit de lange pijp blies, — dat dan een der burgers van de stad zich liet aandienen, om in zijn nood, raad en hulp bij zijn burgemeester te zoeken. Maar dan hadt ge den toom en de woede van den ouden heer moeten zien. Dan sloeg hij met de vuist op de tafel, en schreeuwde woedend: Watt¹ Ik zal raad geven ? Na den maaltijd en voor mets /

„Ha,quot; riep Wilhelmine, .,ik begin te begrijpen!

„Waarachtig, dat is gelukkig,quot; lachte Rietz, terwijl hij Wilhelmine het ledige champagneglas toehield, om het door haar te laten vullen: „Dus ge begint te begrijpen dat het een zeer mooi en passend gezegde is: „JNa den maaltijd en voor niets!quot;

177

„Ja, ik wil er u dadelijk 't bewijs van geven! Mijnheer, wat verlangt ge voor uwen goeden raad?quot;

„Bravo! bravo!quot; riep Rietz, de glazen tegen elkander klinkende: „Bravo! voortreffelijk gezongen, mijn prima donna! Nu zullen wij elkander begrijpen, en zoo ge't vergunt, willen wij nu ernstig met elkander spreken. Madame, willen wij een of-en defensief verbond sluiten? Antwoord nog niet. Ik wil volstrekt niet, dat ge kat in den zak koopt; ge moet mij eerst begrijpen, vóór ge een besluit neemt. Wij staan thans aan den ingang van een nieuwen tijd, en voor de meeste menschen is de toekomst als een boek, welks geheimzinnig schrift zij niet lezen kunnen. Ik verbeeld mij, dat ik er een weinig van lezen kan, en ik wil u zeggen, wat in het boek staat. Ik lees er in, dat Pruisen thans door een Koning zal worden geregeerd, die alles kan, behalve dit ééne: zich zeiven te regeeren, maar die aan week was gelijk is, in de handen dergenen, die hem weten te behandelen.quot;

„Maar mijnheer,quot; riep Wilhelmine: „gij waagt het zoo oneerbiedig van uwen Koning —quot;

„Madame,quot; viel Rietz haar, de schouders ophalend, in de rede: „doe geen moeite! Voor den kamerdienaar en voor de maitresse — pardon voor dit woord, koningin — is zelfs de verhevenste Koning slechts een zeer gewoon mensch, en als wij beiden alleen zijn, behoeven wij ons niet te geneeren. De Koning zeg ik, zal geregeerd worden. Nu is slechts de vraag; door wien? 't Is de vraag: of de kamerdienaar en de maitresse dit gelukkige en gezegende Koninkrijk Pruisen zullen regeeren, óf dat zij deze wel is waar moeielijke, —maar toch winstgevende zaak, aan de Rozekruisers en Domperlieden, aan de onzichtbare vaderen en hunne zichtbare zonen Bischofswerder en Wöll-ner, willen overlaten.quot;

„Als zij dat doen,quot; riep Wilhelmine levendig: „zullen zoowel de maitresse als de kamerdienaar verloren zijn, want men zal ze verwijderen!quot;

„Dat is ook mijne meening.quot; zeide Rietz: „de lieve Rozekruisers vreezen onzen invloed. Zij weten, dat wij beiden te verstandig zijn, om aan hun hokus-pokus te gelooven, en het ons pleizier doet, den Koning soms in te lichten, dat deze geheimzinnige kerels hem goochelkunstjes ver-Mühlbaoh, DuitscMancl in woeling en strijd. III. 12

178

toonen. Ik voor mij haat deze vrome huichelaars, deze wijze dwazen; hel is mij evenmin mogelijk, met hen in vriendschap te leven, als dit den eerlijken hond met de sluipende kat mogelijk is, en ik reken het tot mijn hoogste genoegen, als ik hun soms een duchtigen kneep kan geven, en hun een stukje uit hun lamsvel scheuren, om den Koning te toonen, dat er een wolf in het zachte lams-

vel zit.quot; . , , j u

„Mij gaat het evenzoo,quot; riep Wilhelmine lachend: „het is mij óók onmogelijk met deze menschen vriendschap te sluiten, hoe dikwerf zij mij 't ook hebben aangeboden, hoe-vele pogingen zij ook reeds hebben aangewend, om mij tot hunne bondgenoote te maken. Maar ik wil niets te doen hebben met de onzichtbare vaders in het binnenste van den tempel; de zichtbare zonen in de voorhoven des tempels zijn mij^veel liever, want men weet toch wat men aan hen heeft!quot;

„Gij zijt een hemelsche vrouw,quot; riep de kamerdienaar verrukt: „Waart ge mijn echtgenoote niet, dan zou ik dadelijk op u verlieven. Maar 'tis gelukkig dat ge mijn gade zijt, want verliefden zijn blind, en wij beiden moeten de oogen open houden, om niet onverhoeds in de strikken te vallen, die onze vrome vogelaars zeer rijkelijk voor ons gereed zullen houden. Zij of wij, dat is de leus, en om deze zal onvermoeid gestreden worden, gedurende de roemrijke regeering van onzen Koning. De huichelaai's en Rozekruisers, of — mag ik het woord zeggen, allerschoonste?quot;

„Ja, mijn vriend, zeg het woord!quot;

„Welaan dan! De leus heet: De huichelaars en Rozekruisers, of de liberlins en maitressen! — Ik voeg mij bij de laatste partij, want daar heeft men goede dinés en schitterende feesten; daar heerscht het vermaak, daar is de vreugde koningin!

„Ik sla aan uwe zijde, mijn vriend; oorlog en dood aan de huichelaars en Rozekruisers!

„Heil en zegen voor de libertins en maitressen! Zij zullen regeeren over Pruisen! Zij zullen het roer van den Staat besturen, en wij beiden, Wilhelmine Enke, — wij beiden willen de aanvoerders en meesters dezer lustige bende zijn! Wij willen mét en voor elkander strijden, en

179

onze gemeenschappelijke vijanden zijn en blijven : de huichelaars en Rozekruisers! Geef mij de hand er op!quot;

„Hier is mijn hand. Ja, onze gemeenschappelijke vijanden zijn en blijven de huichelaars en Rozekruisers!quot;

,,Gij helpt mij, en ik help u! Wij beschermen en behoeden elkander. Onze belangen zijn gemeenschappelijk, en wat den een' bevoordeelt, bevoordeelt ook de andere! Gij, mijn schoone Wilhelmine, zijt eerzuchtig, het is u niet genoeg mijn weiluidenden naam te dragen. Gij wilt hooger op, en ik neem 't u niet kwalijk, want ge zijt er volkomen toe geschapen een kroon te dragen; ware 't ook slechts een gravenkroon!quot;

„Zij zou mij voldoende zijn,quot; zei Wilhelmine glimlachend; „En gij, mijn vriend, waarin bestaan uwe wen-schen?quot;

„Ik ben een zeer bescheiden mensch, en ordes en titels verlokken mij niet. Ik wil nooit iets meer worden dan ik thans ben, maar dat, — mijn koningin, — wil ik blijven. Uit mijn plaats wil ik niet verdrongen worden; veeleer zou ik mij die tot een zeer zacht en lekker nest willen bereiden.quot;

„Ik zal u het dons er toe verschaffen,quot; riep Wilhelmine glimlachend.

„Goed, maar het moet eiderdons zijn, mijn lieve, want dat is het fraaiste. Ik houd nu eenmaal van het keurige, het uitstekende; want ik heb in alle dingen, een fijnen smaak, en zoo ik iets wenschte, zou het zijn: dat hetge-heele leven slechts uit één enkel diné bestond, en men dan eerst van de geurige, rijk bezette tafel opstond, als men in 'tgraf moest nederdalen. Ik ben niet eergierig en ook niet gierig zonder eer, maar geld moet ik toch hebben, veel geld, — want tot een behagelijk, genotrijk leven behoort geld, zeer veel, ontzaglijk veel geld! Bij mij is dus de leus: het geheele leven een goede tafel, en — na den maaltijd niets voor niet!

„Ik geloof dat het een zeer wijze leus is, en schoon ik haar ook niet tot de mijne kan maken, zal ik haar als de uwe toch altoos eeren, en mij er voor u naar richten.quot;

„Dat zal mij zeer aangenaam zijn,quot; zeide Rietz haar toeknikkende; „want dan zal ik mijn ideaal kunnen verwezenlijken.quot;

180

Eu mag men vragen, waarin dit ideaal bestaal?' ,quot;ln een eigen, aangenaam huis, met een uitstekenden kok, met zorgvuldige, eerbiedige dienstboden, met een fraai comfortabel meublement en een zeer keurige middag-tafel, waaraan iederen dag vier couverts voor aangename, vrooiijke en voorname gasten gereed staan, en die ook el-ken dag bezet worden. Weet ge, koningin, wat er toe behoort om dit ideaal te verwezenlijken? Er behoort ten eerste toe; dat de Koning mij een huis schenkt, dat juist zoo groot is, om door mij als een behagelijke woning gebruikt te worden. Ik ken zulk een huis; het ligt aan den ingang van het park Sanssouci. Het heeft slechts vijf kamers, een salon en een benedenverdieping, de keuken en een paar dienstbodenkamers, 't Is juist een huis, dat voor een bescheiden mensch als ik ben, past, en ik zou het gaarne hebben. Vervolgens behooren hiertoe rijke clienten, die raad bij mij halen, die ordes en titels wen-schen, en denken dat de vertrouwde kamerdienaar hun die bezorgen kan, als zij hem vleien en eenige oplettendheid bewijzen. Ik zou bij voorbeeld, als ik dat fraaie huis kreeg, slechts één kamer schraal meubelen, en al de andere kamers kaal en ledig laten staan. Dan zou ik mijn bezoekers mijn lief, klein huis laten toonen, en het zou raar moeten gaan, zoo het niet spoedig zeer rijk gemeubeld was. Om dit te bereiken, behoef ik uwe hulp, mijn genadigste gemalin en koningin.quot;

„En waarin moet die bestaan, mijnheer de philosoot.

„Alleen hierin, aangebedene, dat gij de verzoekers, die bij u komen, tot mij zendt; namelijk zulke verzoekers, die ordes en titels, of een adellijk wapen willen: want met politiek laat ik mij niet in, daarvoor ben ik niet sluw genoeg, en ik speculêer derhalve ook slechts op de domheid der menschen. Dus, gij zendt de dommen met hunne verzoeken tot mij; gij zegt hun, dat ordes en titels mijn departement zijn, en ik alleen hierin iets bij den Koning kan uitrichten. Zoo ge dat doet, voert ge mij niet alleen clienten toe, mijn huis meubelen, maar bevordert hierdoor ook mijn aanzien; ge maakt van mij een gewichtig, respectabel persoon, dien men vleien en het hof maken, dien men eerbied en achting betuigen moet, om iets te kunnen verkrijgen. Het gevolg hiervan zal zijn, dat ik

181

ootmoedige en verkleefde dienaren hebben zal, en er altoos eenige aangename en geachte gasten voor mijn middagtafel te vinden zullen zijn. Want ge begrijpt, dat ik er geen pleizier in zal hebben, hongerlijders te verzadigen, en menschen, die slechts eten wijl hun maag rammelt, aan mijn tafel te voeden; maar ik wil gasten hebben, voor wie het eten een vermaak is, en die een goede pastei niet 'als een voedingsmiddel, maar als een fijn genot beschouwen. Wilt ge dus helpen mij al deze dingen te bezorgen?quot;

„Ja, mijn vriend, dat wil ik. Maar zeg mij nu ook, waarin bestaan uwe tegendiensten, en wat zult gij voor mij doen ?quot;

„Ik zal uw gehoorzame dienaar, uw oprechte, vertrouwde vriend, en uw aanhanger op leven en dood zijn. Ik zal, als de heeren diplomaten en politici zich tot mij wenden en mijne bemiddeling verzoeken, hen terstond naar u verwijzen, en zal steeds uwe belangen in 'toog houden. Zoo het ooit den heeren Bischofswerder en Wöllner mocht gelukken, u bij den Koning te lasteren of uit zijn gunst te dringen, zal ik u de hand bieden en u behulpzaam zijn, die vrome lichten weder op den achtergrond te schuiven, waar ze behooren. Ge zult in alle zaken op mij kunnen rekenen, en ik zal uwe belangen voorstaan, als waren het de mijne, en alsof ik werkelijk de eer had te zijn wat ik, helaas, slechts schijn: — de echtgenoot der schoone en beminnelijke Wilhelmine Pdetz. Maar waarachtig, deze naam klinkt slecht, en ik zal u helpen, dien spoedig voor een langen en beterklinkenden te doen verruilen. Voor mij is de naam Rietz juist lang en goed genoeg; hij zit mij warm als een gemakkelijke slaappels, waaraan men gewoon is, en dien men liever heeft dan een eng staatsiekleed. Maar voor u, mijn allerschoonste, moeten wij volstrekt een barons- of graventitel vinden. Overigens, daar mij uwe onbaatzuchtigheid en zorgeloosheid bekend is in alles, wat geld en goed betreft, zal ik het mijn heiligen plicht achten, ook in dit opzicht uwe belangen te behartigen, en den Koning er soms opmerkzaam op te maken, zoo ge het een of ander noodig hebt. Bij voorbeeld : een fraai paleis onder de Linden te Berlijn, of een groo-ter landhuis hier te Gharlottenburg, of een prachtig

iuweelen sieraad, of een verhooging van uwe inkomsten.^

„Ach, mijn vriend, ik zal u hiervoor zeer dankbaar zijn, zeide Wilhelmine met een dwependen opslag harer schoone oogen: „tnaar de hoofdzaak blijft toch altoos, dat de Koning mij bemint, of ten minste mijn liefde niet afwijst, en mij niet verstoot. Ik bemin hem, hij is de vader mijner kinderen, hij was de geliefde mijner jeugd, en ik kan zweren dat ik nooit een ander man bemind heb, dan hèm alleen. Zelfs mijn ergste vijanden kunnen mij niet verwijten, dat ik ooit de liefde mijner jeugd ontrouw geweest, —ofooit een andere liaison gehad heb, dan die met den armen Kroonprins, voor wien ik liever nood en gebrek geleden heb, dan de aanzoeken van de rijkste en aanzienlijkste aanbidders gehoor te verleenen.quot;

„'tls waar,quot; zeide Rietz met volkomen ernstig gelaat; „men kan u geene verwijten maken. Ge hebt een volkomen onberispelijk en eerbaar leven geleid, en de chronique scandaleuse heeft over u volstrekt niets te berichten gehad.quot;

„Gij spot met mij,quot; zuchtte Wilhelmine ; „ik begrijp uwe woorden zeer goed. Ge wilt zeggen, dat mijn geheel leven buiten de eerbaarheid staat, en ik met mijn geheel bestaan tot de chronique scandaleuse behoor. O, weerspreek niet, het is zoo, en ge hebt hierin ook gelijk. Ik behoor tot de verstootenen; tot dezulken, die buiten de maatschappij staan, en tóch kan men van mij zeggen, dat ik niet, --als zoovele aanzienlijke en hooggeëerde dames, — mijn hart en mijn hand voor een voordeelig en rijk huwelijkscontract verkocht heb. Ik heb mijn hart en mijn liefde gevolgd, dat is alles, en de maatschappij straft mij er voor door een slagboom op te richten tusschen mij en de zoogenaamde fatsoenlijke wereld. Ik ben echter volstrekt niet van plan, mij dit nog langer te laten welgevallen. De geliefde des Konings behoeft niet achter den slagboom te slaan, terwijl zoo menige gravin, — die zich aan een on-geliefden man om diens titels en rijkdom verkocht heeft en met hem gehuwd is, en voor wie trouw slechts een ijdele waan is, — binnen de geheiligde ruimte, op de tribune een eereplaats inneemt. Ik wil door de afsluiting-breken; ik wil dat de slagboomen voor mij vallen, dat de zoogenaamde voorname en exclusive wereld mij opneme in hare rijen, en zich voor mij buige. Of zij mij haten en

183

verfoeien, dat is mij geheel onverschillig, mits ze slechts den schijn aannemen, mij te hoogachten en te eerbiedigen. Zij moeten mij niet alleen en eenzaam laten, alsof ik midden in de wereld als op een woest eiland leefde, gelijk Robinson, — en God moest danken als de Koning soms de rol van Vrijdag op zich neemt, en mij gezelschap houdt. Ik wil in de maatschappij opgenomen worden, ik wil het middelpunt ervan zijn; ik wil een salon hebben, waarin zich niet alleen kunstenaars en geestrijke mannen vereenigen, maar waar ook de dames uit de voorname wereld komen. Dit is mijn eerzucht, mijn geluksdroom. Ik wil een maatschappelijke positie hebben, trots alle zoogenaamde exclusive kringen. Zoo dikwerf ik deze menschen ontmoette, en hun neusoptrekken, hun verachtend omwenden en hun spotlach zag, heb ik tot mij zelve gezegd: „Wacht maar, gij trotschen, gij deugdzamen ! Ge zult tóch eens het salon van Wilhelmine Rietz bevolken, en de stoffeering van het schitterende beeld harer macht en heerlijkheid zijn. Wacht maar, voorname heeren, ge zult tóch eens bij Wilhelmine Rietz antichambreeren. Wacht maar, trotsche heldinnen der deugd, ge zult tóch eens met Wilhelmine Rietz arm in arm gaan, en haar de eereplaats aan uwe rechterzijde geven! — Weet ge, met zulke gedachten voor de toekomst heb ik mij vele jaren getroost, en de toekomst is voor mij aangebroken, en de tijd is gekomen, dien ik zoo lang verbeidde; de tijd, dat Wilhelmine Rietz de voorname wereld dwingen zal, haar de gesloten deuren leopenen, en haar het salon te laten binnentreden. Wilt mij hierbij behulpzaam zijn?quot;

„Waarachtig, dat wil ik, en 't zal mij een lust zijn,quot; lachte Rietz: „Ik wil de smidsknecht zijn, die u de sleutels levert, om de gesloten deuren te openen, en die, zoo 't met geen sleutel gaat, u loopers en breekijzers verschaft. Ja, ja, gij zult de salons binnen. Het zal een moeielijk werk wezen, maar juist daarom zal 't mij vermaak doen u behulpzaam ta zijn, en de hoogmoedige voorname lieden een neus aan te draaien. O, ik haat dat voorname gespuis, en 'tzal mij een ontzaglijke pret zijn, te zien hoe zij weerstreven, — en tuij hen toch dwingen zullen zich voor u te verootmoedigen en u het hof te maken en te vleien. Ja, ge zult en moei den berg op, en ik wil u de hand

184

reiken en u helpen opwaarts te stijgen. Ik verlang echter volstrekt niet mét u op te stijgen; ik blijf liever beneden in het dal, en houd mij bij mijne zaken.quot;

„En wordt beneden in het dal een rijk man, terwijl ik misschien boven op de hoogte altoos nog, even als thans, met schulden en schuldeischers te strijden zal hebben.quot;

„Ja, Ja,quot; zeide Hietz „strijd zal er zijn, velerlei strijd. De zorg voor uwe schulden neem ik op mij : zij zullen allen betaald worden, en gij zult en moet zóódanig gedoteerd worden, dat ge geen schulden meer behoeft te maken. Maar wat ik niet alléén op mij kan nemen, is de strijd met uwe schoone, voorname mededingster. Dat is vrouwenwerk, daar kan men niet met de breede bijl in slaan, maar slechts zeer voorzichtig, met speldeprikken moet deze strijd gevoerd worden!quot;

„Spreekt ge van mijne mededingster, de schoone Julie von Voss?quot;

„Ja, allerschoonste, ik spreek van haar, en ik wil u terstond het bewijs geven, dat ik uw vriend ben. Ik wil u verhalen, wat ik u niet verhalen mag. De geheimkamerdienaar breekt het ambtsgeheim, — maar mijn hemel, ge zijt immers mijn echtgenoote, en voor zijne vrouw heeft ook de] geheimzinnigste man op 't laatst geen geheim ! Luister dan!quot;

En hij verhaalde haar met zachte, gedempte stem, — als vreesde hij dat zelfs de wanden hem beluisteren konden, — van zijne huidige zending naar Schönhausen en de boodschappen des Konings, en, van zijn onderhoud met de schoone hofdame.

Wilhelmine luisterde met bleeke wangen en bevende lippen, en slechts somwijlen viel zij hem in de rede met een haastige vraag, of een toornigen of dreigenden uitroep.

VII.

DE VOORWAARDEN.

Terwijl dit verbond in de eetzaal gesloten werd, zat Jean in de voorkamer en wachtte op het geluid der schel,

185

dat hem misschien bij zijne meesteres binnen zou roepen. Maar alles bleef stil en zwijgend in 't rond, de lucht was zoo heet en zwoel in de kleine kamer, en de aanbrekende avondschemering verbreidde er zulk een aangenaam halfduister, dat Jean de verzoeking niet kon weerstaan een weinig de oogen te sluiten, en zich aan de droomen zijner toekomst over te geven. Misschien was 'took slechts een droom, dat hij plotseling een hooge, geheel in een langen zwarten mantel gehulde gestalte voor zich zag staan, dat deze gestalte hem de hand op den schouder legde, en hem zacht bij zijn naam riep. Misschien zag hij dit alles slechts in den droom, en hoorde ook slechts inden droom, toen de vermomde hem fluisterend vroeg; „Gij behoort tot den derden kring der onzichtbare loge?quot; En hij antwoordde, óf in den droom óf in werkelijkheid,' — hierover was hij quot;t met zichzelven niet recht eens: „Ja, ik behoor daartoe!quot; Vervolgens vroeg de gestalte: „Men heeft u hier gezonden met bevel, alles wat hier gebeurt nauwkeurig aan den kringdirecteur te berichten, en u'in alles aan zijn wil te onderwerpen. Denkt ge hieraan?' — „Ik ben een gehoorzame knecht der onzichtbaren,quot; antwoordde Jean eerbiedig. „Ik zal nooit mijn eed vergeten, want ik weet, dat dan de straf mij bereiken, — en de gerechte toorn der onzichtbare vaders mij verpletteren zouquot;. — „Heeft de kringdirectuur u het verbondsteeken medegedeeld?quot; — „Ja, dat heeft hij gedaan.'' — „Ziehier het verbondsteeken,quot; zei de vermomde, terwijl hij een oogenblik een kleine driehoekige metalen plaat in zijn hand liet glinsteren. - „Ik zie het,quot; antwoordde Jean, terwijl hij opstond: „en ik zie aan den driehoek, dat ik een broeder van hoogeren graad voor mij heb. Ik groet u dus eerbiedig, broeder hoogere.quot;

Hij boog eerbiedig, maar de vermomde boog slechts even zijn hoofd, dat geheel door de kap van den mantel bedekt was.

„Kent ge het teeken, waaraan de meester de orde, — de groot-kophta kenbaar is? vroeg hij met zachte, dringende stem.

„Ik ken het,quot; antwoordde Jean nauwelijks hoorbaar met ontroering.

De gedaante stak nu de rechterhand, — welke hij on-

480

der den mantel verborgen had gehouden, en waaraan een groote solitair fonkelde, — te voorschijn. „Ziehier het teeken,quot; zeide hij.

Jean slaakte een kreet van verrassing, en viel op zijne knieën. — „Beveel, o, almachtige,quot; fluisterde hij; „uw slaat heeft geen anderen wil dan den uwen.quot;

„Sta op en geleid mij,quot; beval de vermomde, en dadelijk stond Jean weder op zijne voeten. — „Waarheen beveelt de verhevene dat ik hem geleiden zal?quot; vroeg hij onderdanig.

„Voer mij de kleine kamer binnen, die zich naast het aboratorium van den tegenwoordigen Koning bevindt. Maar breng mij er langs zulke wegen, dat geen menschen-oog mij ziet, geen menschenoor mij hoort.''

„Dan verzoek ik onderdanigst eerst verlof, te mogen onderzoeken of niemand buiten in hel voorhuis staat,quot; zei-de Jean, naar de deur ijlende. Maar de vermomde volgde hem en hield hem tegen. — „Waarom langs hier'?quot; vroeg hij: „Waarom door het voorhuis, daar men toch van hier door de blinde deur in den kleinen corridor komt, die naar de geheime trap voert.

„'t Is waar, ik vergat het,quot; zeide Jean bevend, terwijl hij met een mengeling van verbazing en ontzetting- tot den verhevene opzag, die in het vreemde, hem onbekende huis zóó goed den weg wist, dat hij zelfs de geheime deuren en trappen kende.

„Als het Uwe Verhevenheid behaagt,quot; prevelde hij : ^hier is de deur.

Hij drukte op een kleinen, nauwelijks zichtbaren knop in het behang, en dadelijk sprong een kleine deur uit de muurbekleeding Ie voorschijn, en liet den doorgang vrij.

„Ga vooruit en geleid mij,quot; zei de vermomde, terwijl hij Jean in den gang schoof; „wij zullen zacht gaan en geen woord spreken, want de corridor loopt dicht langs de eetzaal, waarin zich uwe meesteres met den kamerdienaar des Konings bevindt, en men zou ons kunnen hooren. Verneem dus hier mijne bevelen. Gij voert mij over den corridor en de geheime trap, opent dan met den sleutel, dien ge bij u draagt, het laboratorium en laat mij daar binnengaan. Dan sluit ge terstond weder de deur, en keert ijlings naar de voorkamer terug. Ge neemt ech-

187

ter nopens al wat gebeurt een diep zwijgen in acht, en verraadt op gevaar van uw leven en uwe eeuwige zaligheid met geen woord, geen gebaar, met geen wenk uwer oogen, dat ge mij gezien hebt.quot;

„Verhevene meester,quot; fluisterde Jean: „ik ben niet meer dan uw slaaf en uw creatuur, en ik weet dat mijn leven slechts stof is in uwe hand. Ik vrees de onzicht-baren, en aanbid u in uwe vei'hevenheid. Verleen mij de genade, dat ik uwe voeten omvatten, — en uit deze aanraking het heil en den zegen der eeuwige gezondheid en kracht erlangen moge.quot;

En hij boog zijn hoofd op den grond, en kuste de voeten van den vermomde met vurige teederheid.

Deze boog zich tot hem neder. „U zal genade geworden,quot; zeide hij ; „want ge zijt een goede, gehoorzame knecht. Bij de eerste vergadering zult ge vernemen, dat ge een graad verhoogd, — en een schrede nader gekomen zijt tot de binnenste hallen des tempels. Zeg geen woord van dank; zwijg, sta op en geleid mij.quot;

Jean richtte zich op en ging voorwaarts. De vermomde volgde hem, en Jean voerde hem, zooals Zijn Verhevenheid het hem geboden had, naar het laboratorium, liet hem er binnen, sloot de deur weder, en keerde toen ijlings naar de kleine voorkamer terug.

Was dit alles werkelijk zoo gebeurd, of had Jean slechts gedroomd? Hij wist het zelf niet Ie zeggen, en zag vragend en angstig in het kleine vertrek rond. Hij was geheel alleen; de geheime deur was gesloten, Niemand was bij hem, diepe stilte omgaf hem, en ook in de eetzaal scheen het volkomen stil te zijn. Jean sloop zacht op de teenen naar de deur, en luisterde. Nu hoorde hij het dof gefluister van sprekenden, en kon van tijd tot tijd duidelijk de stemmen van zijn meesteres en den kamerdienaar onderscheiden. Zij schenen in een levendig gesprek, maar zij spraken zóó zacht, dat het Jean onmogelijk was ook slechts een enkel woord te verstaan.

Hij hoorde hen evenmin, als zij Jean's gesprek met den vermomde hadden gehoord. Zij waren inderdaad in een levendig gesprek, 'twelk Wil hel mine's geheele aandacht boeide. Rietz had haai' niet alleen zijn onderhoud met de hofdame verhaald, maar had haar ook getrouw, bericht.

188

dat de Koning te Schönhausen was gekomen, en de heer von Voss zijn zuster overreed had, sKoning bezoek te

^^oTweet ge dat?quot; vroeg Wilhelmine de schouders ophalende: „Ik verbeeld mij, dat er wel geen overreding noodig was, en de trotsche freule er zeer gaarne toe be

icid^zalyZi^i^g ^ _mij_n allerschoonste gravin; ik weet het beter, want ik heb het geheele gesprek van de hofdame

met haar broeder gehoord,quot;

„Hoe? waart ge er bij tegenwoordigi*

„Niet juist bij tegenwoordig, maar ik hoordehettoch, want de' deuren in het oude vervallen slot te ^Schonhau-sen zijn vol reten en scheuren, en men kan, als men dicht bij staat, zeer gemakkelijk er door ^ho^^{n e}quot; * _d „En ge stond dicht bij de deur der kamer ^n de

k^Zóó^dicht, dat men nauwelijks een ^blad papier tus-

schen ons beiden had kunnen schuiven. i^-tpraar

„En er was niemand, die den onbescheiden luisteraar

van de deur verdreef?''

Integendeel, er was een menschelyk ^we^{zen m de} K¹Â®¹ ne garderobe, Waarin ik mij bevond, maar het had er mets tegen in te brengen, en dat is zeer ^eenvoudig vvant dit menschelijk wezen was door my, voor het ^verl®^{f t}® ™^og®^ luisteren, zeer goed betaald. De kamenier van de hofdame bemint het geld, en is speculatief. Zij wil ga^a™^eteBerl j een modewinkel oprichten, en hiertoe behoeft men ^eld, en zij neemt het dus, vanwaar zij het krijgen ^

taal haar in naam van mijn genadigen ^ra.^{eester er} dat zij hare freule steeds den lof des Komngs voorzingt, en ik betaal haar in mijn eigen naam er vooi, «at zy mj bericht geeft omtrent het gevolg van haar zingen, J laat luisteren aan de deuren, waar ïets te ^,uistel^equot; _t heeft mij gisteren inderdaad een aardig sommetje gekos , want het sluwe kamerpoesje heeft ^^icf^h1^t^^ee™^af\_aren

betalen: eens voor het gesprek der hofdame met haren

broeder, en toen len tweedenmale, voor het gespiek des

Konings met de hofdame.quot; „ovwinfr

Wilhelmine sprong op, en een kreet ^ ^bazing

klonk van hare lippen. „Ge hebt hel gespiek des Kom g

189

met de hofdame gehoord, en dat zegt ge mij eerst? — Ik bezweer u, Rietz, mijn lieve Rietz, mijn beste vriend, verhaal mij, spreek. Wat heeft de Koning gezegd, wat heeft zij hem geantwoord?quot;

„Niets na den maaltijd en voor niets,quot; zeide Rietz, terwijl hij zich behagelijk uitrekte, de rest der champagne-flesch in zijn glas deed droppelen, en dit langzaam aan zijne lippen bracht: — „Niets na den maaltijd en voor niets!quot;

„Spreek, mijn lieve Rietz. Zeg mij, wat moet ik doen? Wat wilt ge hebben?'

„Het allerliefste kleine huis aan den ingang van het park van Sanssouci. Het is op speculatie gebouwd, dat heet: ik heb het laten bouwen, in de hoop dat tegen den tijd der voltooiing, de oude Koning gestorven zou zijn, en onze Frederik Willem den troon bestegen zou hebben. Mijn hoop is nu verwezenlijkt, en ik vraag u nu, genadige gemalin: wilt ge bij Zijne Majesteit bewerken, dat hij mij dit huis als eene belooning voor mijne jarenlange, trouwe diensten schenkt?quot;

„Ik wil het beproeven; ik wil den Koning met beden bestormen, dat hij u dit huis schenke.quot;

„Dan is 't even goed alsof ik het reeds heb, en ik betuig mijn edele begunstigster mijn dank. En nu, daar ik reeds vooruit betaald ben, wil ik u nauwkeurig den inhoud van dit gewichtig gesprek mededeelen. Dat heet, ge verlangt toch niet dat ik u al de liefdebetuigingen, de eeden van eeuwige trouw verhaal, waarmede de Koning de hofdame bestormde?quot;

„Neen, dat verlang ik niet,quot; zuchtte Wilhelmine met smartelijk trillende lippen; „ik ken dat immers! Het zal immers slechts eene herhaling zijn geweest van't geen hij mij gezegd heeft. O, de mannen! Het is een verraderlijk, trouweloos geslacht!quot;

„Ja, zij hebben deze eigenschap met de moedermelk ingezogen, en Koning Frederik Willem is toch óók slechts de zoon zijner moeder. Dus niets van de liefdeëeden des Konings en van de edele onrust en den strijd tusschen deugd en liefde van de zijde der edele freule. Gij kent dat alles, en weet ook dat zulk een strijd altijd er mede eindigt: dat de liefde overwint. De schoone freule bekende eindelijk met vele tranen en zuchten den verrukten

190

Koning, dat zij hem wel beminnen zou, zoo hij niet ongelukkigerwijs gehuwd was, en zoo bovendien madame Rietz niet bestond. Indien de Koning niets anders ware dan een arm edelman, zou de freule zich gelukkig achten, de zijne te worden, en zou zij blijmoedig met hem ontberen en lijden; maar zij kon niet de verachte geliefde van een Koning zijn, — zij kon niet der edele Koningin nieuw verdriet en smart bereiden, en eindelijk zou het baai-volkomen onmogelijk zijn, een verachte en gehate mededingster als Wilhelmine Rietz nevens zich te dulden! — Maar, mijn God, wat deert u ? Ge wordt eensklaps zoo bleek, gij kermt en steunt! Arme vrouw, als gij zóó teergevoelig zijt, moet ik voorwaar zwijgen!''

„'tls niets, werkelijk niets,'' hijgde Wilhelmine met moeite: „'t Was slechts een kramp, en 'tis reeds voorbij. Spreek voort, ik ben geheel kalm, geheel bedaard. Spreek. Wat antwoordde de Koning?''

„Hij bad haar, de voorwaarden te stellen, waarop zij zou kunnen besluiten hem te behooren, en de schoone en schrandere hofdame stelde hare voorwaarden, terwijl zij verzekerde, dat die onherroepelijk waren, — haar ultimatum, zooals de heeren diplomaten zeggen. Waarachtig, zotte voorwaarden, en ik moest bijna luid lachen, toen ik ze hoorde.quot;

„Hoe luiden die voorwaarden? Ik bid u, zeg ze mij,quot; fluisterde Wilhelmine, terwijl zij hare handen vast in elkander sloot, om ze te dwingen niet te beven.

„Het waren drie voorwaarden, en de hofdame zwoer bij de gedachtenis barer moeder, die uit liefde voor den vader des Konings, prins August Willem, van verdriet gestorven was, — dat zij den Koning niet weder wilde zien en spreken, vóór hij beloofd had, die voorwaarden te vervullen; dat, zoo hij ze niet wilde of konde vervullen, de freule voor altoos het Hof wilde verlaten, en zich in de diepste eenzaamheid terugtrekken.quot;

,_;Zij is sluw, o, zij is zeer sluw,quot; fluisterde Wilhelmine, hare handen vaster ineenklemmende: „En hare drie voorwaarden?quot;

„Zij luiden aldus: Ten eerste, de freule begeert, dat zij vormelijk en wettig door een evangelisch predikant met den Koning aan de linkerhand gehuwd worde. Ten tweede

101

verlangt zij, dat eerst en vóór alles de Koningin, de gemalin der rechterhand, hare toestemming geefl, en ten derde eischt zij, dat Wilhelmine Rietz benevens hare beide kinderen verbannen worden. Zij moet een landgoed in Litthauwen ten geschenke bekomen, met streng bevel het nooit te verlaten, en nooit weder te Berlijn of Potsdam te komen.quot;

„En de Koning?quot; riep Wilhelmine met een doordringenden smartkreet.

„De Koning verzocht vier weken bedenktijd, kuste eerbiedig de hand der trotsche dame, en verwijderde zich Nu, mijn koningin, nu weet ge alles, en 'tis nu ook tijdquot; dat ik mij verwijder; want ik moet naar Potsdam tot de' Koningin, om op last en bevel des Konings met haar te confereeren, op welke voorwaarden de Koningin hare bewilliging zou geven tot dit dwaze huwelijk. Maar ik begrijp u niet, allerschoonste. Ge zet zulk een treurig gezicht, alsof ge reeds op 't punt waart naar Litthauwen te vertrekken, en alsof gij het niet waart die macht en geweld hebt op het hart en de ziel des Konings. Ik voor mij geloof zeer vast aan deze macht; en ben overtuigd dat de Koning u nooit opgeven en verlaten zal. Zou ik anders met u het of- en defensief verbond hebben gesloten ? Kon ik er anders op rekenen dat ik door uwe voorspraak het fraaie, kleine huis bij Sanssouci zou krijgen? Neen, mijn allerschoonste; gij blijft tóch koningin, trots alle gemalinnen dei rechter- en linkerhand. Maar ge moet den moed niet verliezen, en niet zulk een treurig gezicht zetten. Want ge weet, treurige gezichten kan onze goede heer volstrekt niet uitstaan, en voor weenende vrouwen loopt hij dadelijk weg.quot;

„'tls waar, ge hebt gelijk,quot; zeide Wilhelmine: „Ik Wil lachen, o, ik wil lachen !quot;

En zij barstte los in een luiden, schaterenden lach, waarmede Rietz vroolijk instemde.

„Zóó is het goed,quot; riep hij; „zóó bevalt ge mij! Ge ziet er uit als een leeuwin, die den roover wil verscheuren, die hare geliefde welp wil stelen. Goed zoo, mijn allerschoonste! Die op God vertrouwt, braaf om zich houwt, zal nooit tot schande komen, zeide mijn goede oude burgemeester Funk. Houw om u heen, koningin; houw duch-

192

tig om u heen, en alles zal goed gaan, en wij zullen nooit tot schande komen. En nu heb ik de eer u te groeten, genadigste mevrouw gemalin, want ik hoor daar een rijtuig aankomen, en ik wed dat het de Koning is. 't Is niet noodig, dat Zijne Majesteit mij nog hier vindt; ik zal dus uit de achterdeur sluipen, en door den tuin aftrekken. Addio, carissima, addiolquot;

Hij boog eerbiedig, wierp haar toen met de toppen zijner vingers kushandjes toe, opende een venster en sprong naar buiten op het terras, van 't welk eenig treden naar beneden in den tuin voerden.

Wilhelmine oogde hem met duisteren blik, met somber gelaat na. — „Welk een gemeene ziel, welk een ellendig karakter,quot; fluisterde zij: „en tóch moet ik het met hem houden, en vriendelijk jegens hern zijn; want hij is mijn eenige bijstand, mijn eenige vriend, en zonder hem zou ik verloren zijn! En ik wil niet verloren zijn! Ik wil mijn plaats behouden, en er om strijden, tot mijn laatsten ademtocht.quot;

„De Koning!quot; riep Jean de deur openslaande: „Zijne Majesteit is aangekomen, en verwacht mevrouw in hare woonkamer.quot;

„Ik kom,quot; zei Wilhelmine bedaard: „spoed u naar het park, en verwittig mijn zoon en mijne dochter. Zij zijn beneden bij de rivier, en moeten terstond komen om Zijne Majesteit te begroeten.quot;

VIII.

NIEUWE LIEFDE.

De Koning kwam Wilhelmine met een zachten glimlach tegemoet, en toen zij zeer eerbiedig voor hem buigen wilde, terwijl zij hem met ceremonieele, plechtige woorden hare gelukwenschen bracht, lachte Frederik Willem, trok haar in zijne armen, en drukte een hartelijken kus op haar voorhoofd.

Wilhelmine beefde, en de tranen drongen in hare oogen; zij had willen schreien, hem in hare armen sluiten, en

m

mei teodere klachten en vui ige liefdebetuigingen den Koning bezweren haar niet te verlaten,— haar en hare kinderen niet te verstooten in de verbanning. Maar zij overwon hare aandoening; zij wist immers dat de Koning geen treurige gezichten verdragen kon, dat hij schreiende vrouwen ontvluclitte!

Zij had dus den moed te glimlachen, vroolijk te zijn, geen spoor van ongerustheid of angst te toonen, maar met volkomene ouhavangenheid en argeloosheid te spreken, alsof in hunne betrekking volstrekt niets veranderd was, — zich nooit iets daarin veranderen kon.

Frederik Willem, — die aanvankelijk onder een bedaard uiterlijk, zijn inwendiye verlegenheid verborgen had, — gevoelde zich als van een drukkenden last bevrijd, toen hij Wilhelmine zoo onbezorgd vond. Hij gaf zich blijmoedig over aan het weldadige gezelschap zijner schoone en bevallige vriendin, die het altoos zoo goed verstaan had hem te vervroolijken, en al zijne zorgen te verbannen. Toen vervolgens de heide kinderen kwamen, — toen zijn lieveling, de tienjarige Alexander, op hem toe kwam springen, met zijn schoone, blauwe oogen zijn papa Koning aanstaarde, — vervolgens zijne armen met innige teeder-heid om zijn hals sloeg en zijn vader, zonder ontzag voor zijn Koningschap, innig liefkoosde en kuste; — toen de liev,; dochter, in den vollen, jeugdigen bloei harer zestien jaren, het bekoorlijke evenbeeld harer jonge moeder, tot hem kwam en zich op zijne knie zette, tegenover den zoon, die op de andere knie zat; — toen vervolgens de altoos nog schoone en bekoorlijke moeder dezer beide geliefde kinderen op de groep toetrad, en lachend, met stralende oogen hare armen om de kinderen en den vader sloeg, toen doorstroomde een gevoel van onuitsprekelijk welbehagen de borst van Frederik Willem, en zijne oogen vulden zich met tranen.

Hij schoof zacht de heide kinderen van zijne knieën en stond op. — „Gaat naar beneden in den tuin, mijne lievelingen. Verwacht mij in het rozepriëel. Wij willen daar de zon zien ondergaan. Gaat nu. want ik heb met uwe moeder te spreken.quot;

„Maar 'tis toch niets kwaads, genadigste papa?quot; vroeg Alexander angstig: „Gij hebt toch mijne mama niets te zeggen, dat haar treurig maakt?'

Mühlbaoh, Buitschland in woeling en strijd. III. 13

194

„En als dat zoo ware,quot; vroeg Frederik Willem glimlachend: „wat zoudt gij daartegen doen?quot;

„Als het zoo ware,quot; antwoordde de knaap met een stoute, tartende uitdrukking; „dan weet ik wel, wat ik doen zou. Dan ging ik niet weg; dan bleef ik hier, schoon ook papa bevolen had dat ik heen moest gaan. Maar dezen enkelen keer zou ik niet kunnen gehoorzamen, al zou ik er ook om gestraft worden.quot;

„Wat zou het u baten, zoo ge hier bleett, Alexander ?quot; vroeg de Koning.

„Het zou zooveel baten. Majesteit,quot; antwoordde de knaap ernstig: „dat mijn lieve, waarde mama dan niets zou vernemen wat haar treurig maakt, en haar misschien aan 't schreien brengt.quot;

„Maar zoo ik haar nu het treurige in uwe tegenwoordigheid zeide?quot;

„Dat zult ge toch niet doen, heer vader!quot; riep Alexander, zijn sierlijke, slanke gestalte hoog oprichtend: „Neen, ge zult mama in mijne tegenwoordigheid gewis niets treurigs zeggen, want ge weet, dat ik óók zou beginnen te schreien, als mama schreit, — en het zou u toch zeer smarten, indien uw arme kleine zoon mèt zijne mama zoo schrikkelijk schreiden.quot;

„Gij houdt dus wel veel van uwe mama?quot;

„Ja,quot; riep de knaap innig, terwijl hij zijne armen vast om de taille zijner moeder sloeg, en zijn blonden krulkop aan haren boezem vlijde; „ja, ik bemin mijn mama ten hoogste, en als ik haar zie schreien, is 't alsof mijn hart wil breken, zooveel leed doet het mij. En ze schreit tegenwoordig zeer dikwijls, mijn lieve mama, en —quot;

„Ga, Alexander,quot; viel zijne moeder hem haastig in de rede: „ge ziet, uw zuster is een gehoorzame dochter, en heeft reeds aan het bevel van uwen waarden vader gehoorzaamd. Volg haar dus, mijn zoon, en leer van haar, uwen heer vader steeds zonder morren te gehoorzamen.quot;

„Ja, mijn zoon, volg uwe zuster,quot; zei de Koning zacht: „vrees ook niets, ik heb uwe mama niets treurigs te zeggen.quot;

„Nu, mijn genadige papa, dan ga ik,quot; riep de knaap, terwijl hij de hand zijns vaders teeder aan zijne lippen drukte, en vervolgens vlug en bevallig door de kamer sprong

495

De Koning oogde den bekoorlijken knaap, raet glinste-renden blik na, tot de deur zich achter hem gesloten had; toen richtte hij zijn oog op Wilhelmine, die met een zachten glimlach zijn blik beantwoordde.

„Wilhelmine,quot; zeide hij: „ik ben heden een nieuw leven ingetreden. De arme, met schulden geplaagde Kroonprins in nu een machtig, rijk Koning geworden. De eerste en heiligste plicht van den jongen Koning is, u zijne dankbaarheid te bewijzen; u, die hem, toen hij nog Kroonprins was, liefde en trouw gehouden hebt. Derhalve, Wilhelmine, waart gij mijn eerste gedachte; derhalve kom ik tot u, om u te bewijzen, dat ik een dankbaar hart heb, en het verledene nimmer vergeten zal. Gij hebt voor mij ontbeerd, voor mij geleden; de tijd der vergelding, der belooning is nu aangebroken. Eisch dus; zeg mij vrij en zonder terughouding al uwe wenschen, want ik zweer u, zij zullen vervuld worden. Wilt ge een naam, een voornamen titel, wilt ge brillanten en schatten, wilt ge een fraai landgoed hebben? Spreek, zeg het; want ik ben gekomen om u eindelijk te beloonen, en ik ben Koning! Noem mij dus uwe wenschen!quot;

Zij zag hem met glinsterende oogen en trotsche houding aan. „Ge zijt gekomen om mij te beloonen,quot; zeide zij: „en. ... ge zijt Koning! Wat geef ik om uw Koningschap? De Koning heeft de macht niet, mijne wenschen te vervullen!quot;

„Wat wenscht ge dan?quot; vroeg hij onthutst.

„Ik wensch, wat niet de Koning, — maar slechts de man mij verleenen kan. Ik wensch, dat ge mij bemint, zooals de Kroonprins mij bemind heeft. Ik begeer geen rijkdom, geen schatten; ik vraag niet naar titels en landgoederen. Toen wij zwoeren dat wij elkander wilden beminnen en trouw zijn tot den dood, toen waagdet ge niet te denken, dat ge mij eens beloonen wildet voor mijn liefde. Toen wij wederkeerig den eed van liefde en trouw met ons bloed schreven, was dit het huwelijkscontract onzer harten, en dit contract bestond slechts uit één paragraaf. Het verzekerde slechts ieder van ons beide, de liefde en trouw van den andere, als huwelijksgift. Laat my deze huwelijksgift, Frederik Willem, en behoud uwe schatten, uwe titels en landgoederen voor uwe gunstelingen, favo

106

riten en vleiers. Zulke dingen zijn goed genoeg voor hèn, maar niet voor mij ; — niet voor de moeder uwer kinderen! Laat mij mijn huwelijksgüt, Frederik, —behoud mij uwe liefde en trouw!quot;

De Koning sloeg voor hare groote, vlammende oogen zijn blik verlegen neder, en scheen het niet te merken, dat zij hem hare beide handen met een smeekend gebaar toestak. Hij wendde zich af, en ging langzaam, met gebogen hoofd in de kamer op en neer.

Wilhelmine's handen zonken neder, en een zware zucht wrong zich uit haar beklemde borst. — „De beslissing is er,quot; zeide zij tot zich zelve: „Zij zal mij beraden en strijdvaardig vinden.quot;

Plotseling bleef de Koning voor haar staan, en zijn schoon en goedhartig gelaat glinsterde van een straal van ernstige beradenheid.

„Wilhelmine,quot; zeide hij: „ik sta op den drempel eenet' grootsche, verhevene toekomst, en ik wil dien niet met een teugen overschrijden. Er moet waarheid tusschen ons zijn, geheele, volkomene waarheid! Zijt ge bereid die te hooren ? '

„Ik ben bereid,quot; zeide Wilhelmine ernstig: „ik wil liever stez'ven door de waarheid, dan leven door den leugen.quot;

„Kom, Wilhelmine,quot; voer de Koning voort, terwijl hij haar de hand reikte: „wij willen ons daar op den divan nederzetten, waarop wij zoo vaak in ernstige en vertrouwelijke gesprekken nevens elkander gezeten hebben. Wij willen ook heden zoo tot elkander spreken, en onze harten moeten zich voor elkander ontsluiteu, met eerlijk en innig vertrouwen.quot;

Hij geleidde haar naar den divan, en nam nevens haar plaats/ Zij leunde haar hoofd tegen zijn schouder, en als een snik wrong zich uit hare borst.

„Spreek nog niet,quot; fluisterde zij: „laat mij nog een oogenblik zóó rusten en aan het schoone verledene denken, thans nu de toekomst u met zulke schitterende verwachtingen wenkt. Ach, ik heb den moed niet haar te aanschouwen, en 't komt mij voor, alsof ik tot de onge-lukkigen behoor, van wie Dante verhaalt, dat ze voorwaarts gaan met rugwaarts gekeerde aangezichten, en dat zij niet zien wat komt, maar alleen wat geweest is, en wat achter hen ligt. Ach, even als zij, zie ook ik slechts wat

-197

achter mij ligt. Ik zie ons beiden jong, gelukkig en vroo-lijk; want over ons schijnt de ster onzer jonge liefde. Ik zie u nevens mij als mijn leermeester, die mij onderwijst en mijn geest tracht de beschaven. — Weet ge nog, Fre-derik, hoe ge mij de Italiaansche taal geloerd hebt. Met u heb ik Dante gelezen; gij hebt mij dit afgrijselijk beeld van de rugwaartsgekeerde aangezichten verklaard. Moet ik nu ook door u in werkelijkheid ervaren, wat ge mij destijds in gedicht verklaard hebt? Moet ik huiverend 't gezicht der toekomst vermijden, en slechts leven en teren van het aanschouwen van 't geen geweest is en dat achter quot;mij ligt? Zeg mij, Frederik, is het dan waar, is liet dan mogelijk? Ligt dan de liefde met al haar geluk, hare zaligheid, werkelijk slechts achter ons, en niet meer vóór ons? — Maar neen, zeg het nog niet,quot; riep zij angstig, toen hij nu spreken wilde; ,,laat ons nog een oogen-blik stil zijn en droomen, daar wij immers, zooals ge zegt, op den drempel van een nieuwen tijd slaan.quot;

Zij zweeg en boog haar hoold vaster aan de borst van Frederik Willem, die zacht zijn hand om haar hals legde, en haar aan zijn hart drukte. Een lange pauze ontstond: door bet venster drong een laatste straal der ondergaande zon in de kamer', trok er een als gouden, trillende streep doorheen, en bescheen het hoofd der arme vrouw, die bevend aan de borst van haren geliefde rustte.

De laatste straal der ondergaande zon! De geesten der herinnering sidderden en dansten er op; de dagen, die geweest waren, glinsterden in dezen laatsten straal, en doofden er mede uit.

„Ach,quot; zuchtte de Koning na een lange pauze: „waarom is toch het menschelijke hart zoo zwak, — waarom behoudt het niet, gelijk de brillant, zijn heldere kleuren en schitterenden glans? Waarom verdwijnt de glans en het vuur der liefde? Waarom heeft het lot gewild, dat alles aan afwisseling onderworpen zij, . . . ook de liefde?quot; —

Wilhelmine hiel haar hoofd op —het uur van weemoed was overwonnen, zij had nu don moed voorwaarts te zien, en den drempel van den nieuwen tijd te overschrijden. Wat zal hij haar brengen? Zal hij donker zijn, zal de zon zijn ondergegaan voor haar leven, zooals zij het is voor het half duistere vertrek, waarin zij zich thans be-

198

vindt nevens den man die haar eens zijn levenszon genoemd heeft, en nu bij haar toeft in nacht en duisternis?

„Ge bemint mij niet meer, Frederik Willem; zeg het maar ronduit: ge bemint niet meer?quot;

„Ik bemin u, Wilhelmine; zeker, ik bemin u oprecht, harteliik, en innig.quot;

Zij slaakte een luiden kreet, en drukte de hand op haar hart. Hoe verschilde deze koele liefdesverzekering, van de gloeiende verklaringen van vroegere dagen!

„Verder, Fredei-ik, verder! Ik ben bereid alles te hooren ! Ge bemint mij oprecht, hartelijk, en innig, zegt ge?quot;

„Ja, Wilhelmine, en God is mijn getuige dat dit de waarheid is! Ik zou alles willen doen, alles, om u gelukkig te maken!quot;

„Alles! — Slechts dit ééne niet! Slechts niet mij te be minnen, zooals ge vroeyer gedaan hebt!quot;

„Ach, Wilhelmine, de mensch is eenmaal slechts een mensch, en geen God! Niets aan hem is eeuwig en onsterfelijk, ook de liefde niet! Die liefde niet, die ontvlamt in gloeienden hartstocht en slechts zalig is in het bezit van het geliefde, aangebedene voorwerp. Het bezit echter, het verlangde bezit, is juist wat de liefde doodt. Ons bekoort slechts wat wij verlangen, en zoo we aan het verlangde gewoon zijn geworden, maakt de gewoonte ons onverschillig. 't Is ellendig dat het zoo is, maar het is zoo! Wij kunnen de menschelijke natuur niet veranderen, want menschen zijn wij allen.quot;

„Woorden, woorden,quot; prevelde zij beklemd: „Zeg toch alles in eens. Gij bemint mij niet? Gij bemint een andere? Beantwoord mij deze twee vragen, ik bezweer u, beantwoord ze mij!quot;

„Dat zal ik, Wilhelmine. Ik bemin u niet meer, zegt ge. 'tls waar, ik bemin u niet meer, gelijk ik u vroeger bemind heb; maar misschien nóg meer, misschien beter en reiner! Ik bemin u niet meer, maar ik voed voor u de grootste, innigste vriendschap. De liefde is gelijk de zon, die met den morgen helder opstraalt, en des avonds verdwijnt. De vriendschap is als de avondster die er altijd is, hoezeer wij haar niet zien kunnen, zoolang ze door den glans der zon overschenen wordt. Voor ons, Wilhelmine, is de zon eindelijk ondergegaan; want zij heeft ons

199

vele, zeer vele jaren beschenen, en nu moet het toch eindelijk eenmaal nacht worden, en ge kunt er niet boos om zijn, dat zij ondergaat. Maar de avondster schijnt nog aan onzen nachtelijken hemel, en zij zal er eeuwig schijnen. Ik bid u, Wilhelmine, wees nu geen zwakke, geen gewone vrouw. Geef u niet aan sentimenteele, verliefde klachten over, maar bezie de zaken zooals zij zijn. Wees groot en overwin de kleingeestige ijdelheid der vrouw, die zich beleedigd gevoelt, als de verliefdheid en het teedere verlangen des mans verkoeld zijn. Ik bemin u niet; en daar ik een man ben, en daar het hart steeds jong blijft voor een nieuwe liefde, wil ik u ook dit nog bekennen : ik bemin eene andere! — Stil, stil, val mij niet in de rede met klachten en verwijten. Wij kunnen het beiden niet veranderen; wij moeten slechts den moed hebben, de waarheid in 't gezicht te zien! Ja, ik bemin eene andere; bemin haar even vurig, als ik u eens bemind heb, maar — ik geloof thans niet meer aan de eeuwigheid van het gevoel; ik weet dat alle liefde vergaat, en, daarom zeg ik ook niet meer tot de nieuwe geliefde, zooals ik eens tot u heb gezegd; „Ik wil u beminnen, zoolang ik leef,quot; maar ik zeg slechts: „Ik wil u beminnen, zoolang mijn hart er toe in staat is!quot; Ik w^Teet, er zal een dag komen dat ik deze liefde moede ben, maar nooit, nooit, Wilhelmine, zal een dag komen, dat de vriendschap, welke ik voor u gevoel, zou kunnen verkoelen; dat ik onverschillig zou kunnen worden jegens degene, welke ik eens zoo vurig bemind heb, aan wie ik de schoonsteen gelukkigste jaren mijner jeugd te danken heb! Wilhelmine, ik weet het, er zal een tijd komen, dat mijn hart verstomd zal zijn voor alle liefde en voor alle vrouwen. Maar voor u zal het altijd zijne warmte en zijn leven behouden; want de dagen mijner jeugd zullen mij beschijnen van uw voorhoofd, en de herinneringen aan gelukkiger jaren boeien mij vaster aan u, dan alle eeden van liefde mij aan andere vrouwen zouden kunnen boeien. Wees slechts zoo groot, zoo moedig en verstandig, als ge altijd geweest zijt; vergeef mij de menschelijke zwakheid, geef mijne liefde op en neem mijne vriendschap aan, — mijn trouwe, eeuwige, onvergankelijke vriendschap,quot;

„Vriendschap!quot; herhaalde zij met een honenden lach:

200

,,Ik huiver, als ik flat woord hoor. Ge hebt rnij vurigen wiin beloofd, en nu wilt ge mijn smachtenden dorst met koud water Nlilien !quot;

„Den wijn wordt tnen moede, Wilhelrnine! Op de he-melsclie bedwelming volgt de zeer aardsche misselijkheid ; maar bij liet eeuwig frissche bronwater, blijft men frisch en sterk; het stilt den dorst, zonder te bedwelmen, het maakt gezond en hondt het hart kalm.quot;

„Of laat het verkillen en tot ijs verstijven,quot; zuchtte Wilhelmine.

Neen, het geeft nieuwe levenswarmte! Zoo is het ook met de vriendschap, Wilhelmine.quot;

„Dat heet,quot; snikte zij: .,ge wilt mij verstooten, mij in ballingschap zenden? Ik zal voor een medeminnares moeten wijken?''

„Neen, dat zult ge niet!' riep hij levendig: „Neen, gé zult er slechts in bewilligen mijn vriendin Ie zijn; u te verheffen boven alle kleingeestige ijverzucht, en u verstandig en wijs in het onvermijdelijke te schikken. Maarzoo ge dat niet kunt, Wilhelmine; — zoo ge in plaats van de verstandige vriendin, de rol der ijverzuchtige Orsina spelen, en mij scènes veroorzaken wilt, — slechts dan zou ik tot mijn eigen diepe smart van u moeten scheiden, van den omgang met mijn dierbare vriendin afzien, en —quot;

„Neen,quot; riep zij, hem met een kreet van verschrikking vast in hare armen sluitende: „neen, ik kan niet leven zonder u, en ik wil niet met mijn arme. mijn geliefde kinderen in ballingschap gaan!quot;

„Met uwe kinderen,quot; herhaalde de Koning: „wie denkt er aan, deze kinderen in ballingschap te zenden?quot;

„Houdt ge het niet voor mogelijk, dat ge mij verstooten in ballingschap zendt? Nu, waar ik ben, zullen ook mijne kinderen zijn !quot;

„Waar gij zijt, Wilhelmine, zal ook uwe dochter zijn; dat is wettelijk, dat is natuurlijk. Maar de zoon behoort den vader, en wat ons ook scheiden en verwijderen moge, mijn zoon Alxander mag niet van mij gaan,— mijn lieve, schoons knaap blijft bij mij!quot;

Hij zag niet dat Wilhelmine's oogen opvlamden, dat een koen besluit opschoot in hare ziel. Het was geheel donker

201

geworden om lien heen — de zon was ondergegaan in bon en om hen!

Wilhelrnine le^de haar hand op Frederik Wilhelm's schouder. — „Wij staan op den drempel van een nieuwen tijd,'' zeide zij: „onze zoon zal nu beslissen tusschen ii en mij. Ik leg mijn lot iti zijn hand, en wil belaanne-men als kwam het van God. Wij willen hem roepen, en hij zal kiezen tusschen zijn vader en zijne moeder. Zoo hij mij verlaten, — en bij u blijven wil, dan wil ik mijn hoofd buigen in ootmoed, en blijven en mij tevreden stellen met uwe vriendschap; in de duisternis en de schaduw van verre staan, terwijl mijn gelukkige, beminde mededingster in den glans des geluks en der liefde aan uwe zijde wandelt! — Maar, als mijn zoon met mij wil gaan, met zijne moeder, dan wil ik als Hagar in de woestijn trekken, maar ik wil niet klagen en mij ongelukkig gevoelen, want ik heb mijn zoon aan mijne zijde, — mijn zoon, die het evenbeeld is zijns vaders, mijn zoon in wien ik zijn vader bemin 1^:'

„Welaan, het zij zoo,quot; riep de Koning: „onze zoon zal beslissen. Ga, en haal hem hier.''

„Neen, ik wil bem slechts in uwe tegenwoordigheid zien; ge zoudt anders kunnen meenen dat ik op zijn besluit invloed bad geoefend. Veroorloof, dat illt; hem/«ai roepen.quot;

Zij schelde en beval den binnen tredenden dienaar, licht te brengen, en den „jongenheerquot; te verzoeken, dadelijk bij Zijne Majesteit te komen.

„Wij zullen nu vernemen wat bet lot over mij bestemd heeft,quot; zei Wilhelrnine, toen de dienaar heen was gegaan : „Want net lot zal mij spreken, door den mond van mijn zoon!quot;

IX.

DE BESLISSING.

Na verloop van eenige minuien werd de deur van bet nu verlichte vertrek geopend, en Wilhelmine's zoon trad binnen. Met blozende wangen en met misnoegde houding

202

trad hij op den Koning toe, die den schoonen knaap met teederen blik tegemoet zag.

„Genadige heer vader,quot; zeide hij: „ge hadt beloofd ons in het roz'epriëel beneden aan de rivier op te zoeken, en wij hebben gewacht en gewacht, maar te vergeefs! De zon is prachtig ondergegaan, en het was hemelsch om te zien, toen zij zoo eensklaps onderdook in het water; maar gij zijt niet gekomen, en hebt de lieve zon geen goeden nacht gewenscht. Waarom niet? Mij dunkt een Koning moet altoos woord houden, en ge hadt toch beloofd te komen?quot;

„Nu, nu, mijn gestrenge heer,quot; glimlachte de Koning: „ik bid om vergeving. Maar ik had noodzakelijk met mevrouw uwe moeder te spreken, on ge zult dus wel zoo goed zijn mij te verontschuldigen.quot;

De knaap richtte zijn groote, blauwe oogen met een vragende uitdrukking op zijne moeder. — „Was't noodzakelijk, mama?quot;

De Koning lachte luidkeels. — „Waarachtig,quot; riep hij: „ge zijt als een groot-inquisiteur, mijn kleine Alexander, en men zou waarlijk bang voor u zijn. Maar gij hebt Zijne Gestrengheid nog niet geantwoord, mevrouw mama. Verontschuldig mij toch bij hem, door den jongenheer te verzekeren, dat wij werkelijk iets noodzakelijks te bespreken hadden.quot;

„Alexander weet, dat, wat de Koning zegt en doet, boven allen biaam verheven is,quot; antwoordde Wilhelmine ernstig: „en ik verzoek slechts hem te verontschuldigen, dat hij alleen aan den goeden vader, — en niet aan den Koning dacht. Maar hoor nu, mijn kind, waarom uw vader u* hier ontboden heeft, en span uw kleine hoofd en uw lief hart goed in, opdat heiden antwoord geven, op't-geen de Koning u vragen wil.quot;

„Moet ik dan de vraag aan hem doen?quot; vroeg de Koning bijna verlegen: „'t Zou mij liever zijn, zoo gij het deedt, Wilhelmine. — Maar,quot; voer de Koning voort, toen Wilhelmine een ontkennende beweging maakte: „het zal geschieden zooals ge wenscht. — Luister dus, mijne lieve Alexander, 'tis mogelijk, dat uwe moeder zich verplicht acht, eon paar jaar te verbuizen, en van hier te vertrekken. Ik wil haar Ier gedachtenis aan mijne troonsbestijging eenige goederen in Pruisen schenken, en mevrouw uwe

203

moeder wil daar eenige jaren op hare landgoederen leven. Maar, hoezeer het leven aldaar voor dames recht aangenaam moge zijn, is het toch zeer eenzaam en stil, — en voltrekt niet geschikt voor een jongeheer, die nog zeer veel te leeren heeft en later soldaat wil worden, iets wat op het land niet geschieden kan. Derhalve wensch ik natuurlijk, dat ge u gedurende eenige jaren van uwe moeder verwijdert, — en bij mij, bij uwen vader blijft, die u gewis even zeer bemint als uwe moeder. Maar wij hebben besloten, dat wij u, — hoe jong ge ook nog zijt,— de beslissing willen laten en ik vraag u dus: mijn zoon, wilt ge met uwe moeder gaan, of bij uwen vader blijven? Antwoord niet terstond, mijn kind, maar bedenk u eerst goed op 'tgeen ge zeggen wilt.quot;

„O, mijn lieve heer vader,quot; zei de knaap: „daar is volstrekt niets te bedenken, en ik weet terstond wat ik te doen heb. Mijne lieve nama heeft mij nooit verlaten, zij is altijd bij mij gebleven; zij heeft, toen ik onlangs de mazelen had, dag en nacht aan mijn bed gezeten, met mij gespeeld en mij zulke fraaie geschiedenissen verhaald. En ik weet zeker: ik zou nooit weer beter zijn geworden, zoo mijn lieve mama mij niet zoo opgepast had. Want als zij slechts een korten tijd niet bij mij was, en niet aan mijn bed zat, was ik zeer ziek en had veel pijn, maar als zij terugkwam, was alles terstond weder goed. En hoe zou ik nu mijn lieve mama kunnen verlaten, daar zij mij toch nooit verlaten heeft?quot;

„O, mijn kind, mijn geliefd -kind,quot; riep Wilhelmine met tranen in de oogen: „God zegene u voor dit woord. Maar tóch wil ik niet, dat het een beslissing zijn zal! Ge moet toch overleggen, mijn zoon. Ik ga naar mijne landgoederen, zooals uw heer vader u gezegd heeft. Het zal er eenzaam en stil zijn; er zijn daar geen soldaten, g^en fraaie huizen, geen vermakelijkheden en geen knapen, waarmede ge spelen kunt. Zoo ge echter bij uwen heer vader blijft, zult ge alles hebben, en ge zult geëerd worden en in aanzien zijn als een prins. Ge zult in de fraai slad Berlijn quot;wonen, alle dagen de soldaten zien exerceeren, in een koets en te paard rijden, een fraai huis onder de Linden met mijnheer de Ghapuis bewonen, en alles wat ge wenscht, zal uw heer vader u geven.''

204

„Dan moet hij mij mijn moeder geven, want dat wensch ik,quot; riep de knaap 'levendig, „Ja, mijn heer vader, als ik met mijn lieve mama in een fraai huis onder de Linden wonen kan, en ge dan dikwijls tot ons komt, dan heb ik alles wat ik wensch.quot;

„Maar uwe moeder wil immers niet te ^Berlijn blijven, Alexander, en dus moet ge kiezen of ge met haar weggaan, — of bij mij, uw vader, blijven wilt.quot;

„Nu,quot; zeide Alxander ernstig: „als ik kiezen moet, wil ik natuurlijk met mijn lieve mama weggaan. Het doet mij wèl zeer leed, dat ik mijn heer vader verlaten moet, maar zonder mijne mama kan ik niet op de wereld zijn, want zij heeft mij zoo heel lief, en is zoo goed voor mij, en ik ben altijd ongerust als zij niet bij mij is.quot;

Door inwendige aandoening geen woord kunnende uitbrengen, zonk quot;Wilhelmine langzaam op hare knieën, en breidde met verrukten glimlach, met stralende oogen de armen uit naar haren zoon, die zich met een kreet van teederheid aan haar borst wierp.

De Koning wendde zich af, en een diep smartelijk gevoel vervulde zijn hart. Hij legde zijn bevende hand op zijn oogen, en stond in weemoed en smart verzonken in 'tmidden der kamer; eenzaam en verlaten, terwijl hij de kussen, het snikken, de gefluisterde liefdewoorden van moeder en zoon hoorde.

Plotseling voelde hij zijn schouders licht aangeraakt en een van weemoed bevende stem fluisterde zijn naam. De Koning liet de handen van zijn aangezicht nederglijden, en zijn blik ontmoette de groote oogen van Wilhelmine. Zij stond nevens den Koning, met de rechterhand op den schouder van den knaap steunende, die zijn hand om hare taille bad geslagen, en met zijn hoofd tegen haar heup leunde.

„Vaarwel, Frederik Willem,quot; zeide zei met luide, plechtige stem: „Hagar gaat uit in de woestijn des levens. De landgoederen en schatten, welke ge mij biedt, verwerp ik, en slechts het weinige dat tot hiertoe het mijne is, behoud ik; want ik wil niet dat mijne kinderen bongelen nood zullen lijden. Ik zal, zoodra ik een plaats heb gevonden, waar ik blijven wil, berichten, en men moet mij daarheen bet meubilair van dit huis zenden. Dit huis

2Ü5

zal verkocht worden, en de koopprijs zli! mijn vermogen en het erfdeel mijner kinderen zijn. Elk andere voor mijn verleden wijs ik, als mij onwaardig, af. Nog in dezen nacht vertrek ik met mijne kinderen. Mijn gedachten en zegenwenschen blijven echter terug, bij den vader mijner kinderen. Vaarwel, Majesteit, en wees zoo gelukkig, als ik liet u toewensch. Vaarwel!quot;

Zij boog tot een laatsten groet het hoofd, wendde zich toen om, en schreed geleund op haren zoon, door de ruime kamer.

De Koning oogde haar in ademlooze spanning na; bij elke schrede voorwaarts werd het gevoel van smart in zijn hart grooter, nam de angst zijner ziel toe. Toen VVilhel-mine nu de deur opende, toen moeder en zoon er wilden uittreden, zonder slechts een enkelen keer om te zien naar hèm, die hen in onuitsprekelijke angst, met tranen in de oogen nazag, — toen klonk een kreet van ontzetting van zijne lippen, vloog hij hen na, greep met een hartstochtelijke onstuimigheid Wilhelmine's arm, trok haar terug, en stootte haar met een woeste beweging zóó heftig midden in de kamer, dat zij als verslagen ter aarde zonk, en Alexander in luid weenen uitbarstte.

Dit weenen scheen Wilhelmine uit hare verdooving te wekken; zij richtte zich op, en wendde zich met fiere kalmte tot den Koning, die hijgend, in gloeiende opgewondenheid voor haar stond.

„Zend hèm naar buiten,quot; stamelde zij: „ik wil niet, dat hij Uwe Majesteit zoo ziet.quot;

De Koning antwoordde niet, maar ijlde tot den knaap, kuste hem teeder, schoof hem naar buiten, en sloot de deur achter hem. Vervolgens keerde hij tot Wilhelmine terug, die hem met bleek, maar kulm gelaat aanzag.

„Wilhelmine,quot; zeide hij, ieder woord met moeite uitbrengende: „Wilhelmine, het is niet mogelijk Ge kunt mij niet verlaten, want als gij gaat, gaat mijn jeugd, mijn geluk, — gaat mijn goed gesternte mét, u! Heb toch medelijden met mij; zie toch hoe ik lijd! Wees groot, wees goed, wees barmhartig. Blijf bij mij!''

„Gij hoort hem. God,quot; riep Wilhelmine, haar beide armen ten hemel heffende: „Gij hoort hem, en ziet wat ik lijd! Ik heb hem bemind van mijn vroegste jeugd af aan.

206

ik ben hem tr ouw geweest met iedere gedacli te, met eiken ademtocht mijns levens; ik heb voor hem smaad en schande en de verachting der wereld verdragen, ik heb al de schatten mijner ziel en mijns harten gegeven aan den eenigen, geliefden man. En deze offers en vernedering zijn nog niet genoeg geweest. Hij vordert van den moeder zijner kinderen nog een grooter offer: hij vordert dat ik van zijne liefde afstand doe, en zie, hoe hij aan eene andere de liefde geeft, welke hij mij gezworen heeft. O groote, almachtige God, ontferm u mijner; zend een bliksemstraal, die mij doodt, die mij redt: want ik kan niet leven zonder hem, en kan niet leven mét hem!''

, Wilhelmine,quot; zei de Koning met doffe stem: „ge wilt mij dus dit offer niet brengen? Ge wilt niet bij mij blijven als mijn geliefdste, dierbaarste vriendin, aan wie ik mijn geheel vertrouwen schenk; die, als de zuster mijner ziel, elke gedachte met mij deelen zal, — voor wie ik nooit een geheim hebben wil?quot;'

Zij schudde langzaam het hoofd. — „Wat deed Kleopatra, toen, zij den triomftocht van haren trouweloozen geliefde en hare gehate mededingster verheerlijken, — en onder het juk moest gaan? Zij gaf zich zelve den dood, zij liet de slangen, die in haar hart gewoeld hadden, er uit sluipen in het leven, en haar den dood geven. Ik verkies liever te sterven als Kleopatra, dan te leven als de markiezin de Pompadour!''

„Nu, welaan dan,quot; zeide Frederik Willem met bevende stem, de oogen met een teedere uitdrukking op Wilhelmine richtende: „ik wil u bewijzen, dat de liefde der vriendschap, waarmede ik u bemin, sterker is dan de liefde welke ik aan eene andere gewijd heb. Ik wil u, — de geliefde mijner jeugd, de vriendin mijner ziel, — het offer mijner wenschen en de hoop mijns harten brengen. Ik zie om uwentwille af van het bezit der andere ; ik wil de freule von Voss niet weder zien. Zij moet het Hof verlaten, en ik zal nooit een poging doen, om haar terug te roepen. Zijt ge nu tevreden, Wilhelmine? Wilt ge nu bij mij blijven, en mij mijn lieven zoon laten, die mij om uwentwille verlaten wilde? Wilhelmine, wilt ge trachten te vergeten enquot; — de stern des Konings haperde en tranen vloeiden uit zijne oogen; hij schudde ze echter on-

'207

tevreden weg, dwong zijn stem niet te beven, en vervolgde: „en wilt ge uit liefde beproeven, mij schadeloos te stellen voor het offer dat ik u breng in liefde?quot;'

Wilhelmine sloeg met een luiden vreugdekreet hare beide armen om den hals des Konings, en drukte een langen, gloeienden kus op zijn trillende lippen.

„Ik dank u, Frederik Wilhelm, ik dank u! Gij beloof-det mij, toen ge kwaamt, mij heden te willen beloonen voor mijne liefde en trouw gedurende al de jaren, die vervlogen zijn. Gij hebt uwe belofte vervuld, mijn geliefde; ge hebt mij beloond. Ge hebt mij bet grootste ofïer gebracht, 't welk een mensch kan brengen ; ge hebt mij uw hartstocht geofferd, wilt mij de trouw bewaren, welke ge mij gezworen, — .welke ge bezegeld hebt met uw bloed. Zie hier, Frederik Wilhelm, zie hier het litteeken aan mijn hand. Deze wonde bracht ik mij destijds toe, toon ik u met mijn bloed een schriftelijken eed mijner liefde en trouw wilde geven. Gij kustet de wonde, en dronkt mijn bloed, en zwoert dat ge mij eeuwig beminnen, mij nooit verlaten wildet. Ge hebt uwen eed vervuld, Frederik Willem; ge hebt u zei ven overwonnen, en aan de trouw het hoogste menschelijk offer gebracht!quot;

De Koning onderdrukte den zucht, die zich uit zijn borst wilde wringen, en drukte Wilhelmine's hoofd aan zijn hart. — „Én ge blijft bij mij, Wilhelmine? Ge verlaat mij niet?quot;

Zij hief ijlings het hoofd op en zag hem met glinsterende oogen aan. — „Ik blijf bij u, Frederik Willem; ik blijf bij u, — en sterker in mijn liefde dan Kleopatra het was, neem ik het juk op mij, en ga rustig voort in den triomftocht mijner mededingster. Offer tegen offer! Gij wildet uwe liefde offeren, maar ik offer mijn vrouwelijke trots en vrouwelijke ijdelheid voor u op! Ik zal het zonder morren verdragen, als de verlatene geliefde deemoedig en stil achter de nieuwe geliefde te gaan, en haar sleep te dragen. Ga, Frederik Willem, ding om de schoone freule; huw met baar, zoo uwe priesters het veroorloven, wees gelukkig met haar, en bemin haar zoolang uw hart het kan. Maar dan, — keer dan terug tot uwe vriendin, die u bemint, en zich nooit van u afwenden kan, — want hare liefde voor u is de adem baars levens.quot;

208

„O, Willielmine, mijn dierbare, mijn hoogliurligc Wil-helmine!'' riep de Koning, iiaui' innig aan zijn hart druk-dende; „Nooit zal ik deze grootmoedigheid, deze liefde vergeten; nooit zal ik ophouden er u dankbaar voor te zijn. Ik heb u gezegd en herhaal het: het hart van den mensch is wan kei moedig, en elke liefde sterft ten laalste. Maar de vriendschap leeft eeuwig en trouw voort, want geen aardsche begeerte verduistert de reine hernelsche vlam barer heilige liefde. U, Wilhelmine, mijn dierbare vriendin; nooit zal ik u verlaten, nooit zal het uwe vijanden, uwe mededingsters gelukkeo, mij van u te onttrekken !quot;

„Zweer mij dat!quot; riep Wilhelmine, terwijl zij haar rechterhand ophief; ,,L.eg uw vinger op het litteeken hier aan mijn hand, en zweer dat ge voor het geheele leven mijn dierbare vriend wilt zijn; dat niets ons zal scheiden, niets u zal kunnen bewegen mij te verstoeten, — maar dat ik leven zal waar gij leeft, en dat ik altoos uw vriendin, uw vertrouwde, uwe zielszuster zal zijn!''

De Koning legde de drie vingers zijner rechterhand op het litteeken, herhaalde de woorden welke zij gesproken had, en zwoer haar t rouwe, verkleefde vriendschap tot aan den dood, en zwoer «dat hij Wilhelmine nooit verstooten zou, dat zij wonen, zou waar hij woonde, en als zijn vriendin, zijne vertrouwde, altoos aan zijne zijde zou blijven.quot; ^

„En thans, nu wij liet eens zijn,quot; zeide hij vervolgens met een ge'.ukkigen glimlach; ,,nu zal het mij wèl geoorloofd zijn, mijn dierbare vriendin te beloonen, en een straal van mijn jong koningschap op dit bescheiden huis te laten schijnen! Ge wildet, zooals ge straks gezegd hebt, dit huis verkoopen, en van den verkoopprijs leven. Nu goed, ik ben hiermede tevreden. Ik koop u het huis af, en betaal er u vijfmaal honderdduizend thaler voor. Van de rente moet g-e trachten te leven, en zoo het hier of daar hapert, en er eenige schulden ontstaan, zult ge het mij zeggen, en ik zal ze betalen.quot;

„O, mijn dierbare, mijn grootmoedige vriend,quot; riep Wilhelmine; „hoe zal ilc u danken, hoe —

1) Dit tooneel is getrou-W nair de eigen mededeeling van Willielmine Rietz. Mémoires de la Conxtesse de Lichtenuu.

20Ü

„Stil,quot; viel de Koning baar in de rede: „ik ben nog niet ten einde. Dit huis behoort nu mij, want de koopprijs zal u morgen uit de koninklijke schatkist betaald worden. Daar men met zijn eigendom doen kan wat men wil, schenk ik dit huis weg, — en wel: aan de moeder van den graaf en de gravin von der Mark, en ik zal er voor zorgen dit kleine huis te laten vergrooten en verbouwen, opdat het een waardige woning zij voor den graaf en de gravin von der Mark, en bijzonder voor hunne edele en schoone moeder.quot;

„De graaf en de gravin von der Mark?quot; herhaalde Wil-holmine verwonderd: „Wie zijn dat? Ik ken ze niet! Wie is hunne moeder? Ik heb haar nooit gezien!quot;

„Ge zult haar dadelijk leeren kennen, wacht maar,quot; zeide de Koning glimlachend; en hij ging naar de deur, schoof den grendel terug en trok toen haastig aan het zich naast de deur bevindende schelkoord.

„Waar zijn de kinderen?quot; vroeg de Koning den toeijlenden lakei.

„Majesteit, de jonge heer en jonge dame zijn in de eetzaal, en verwachten Uwe Majesteit.quot;

„Zij moeten terstond hier komen,quot; beval de Koning, bleef bij de half geopende deur staan, en zag verwachtend de geroepenen tegemoet. Vervolgens, toen zoon en dochter ijlings, en met angstig vragenden blik de kamer binnentraden, nam de Koning beiden glimlachend bij de hand, en voerde ze naar hunne moeder.

„Madame,quot; zeide hij plechtig: „madame, ik heb de eer u hier de gravin Marianne, en den graaf Alexander von dei-Mark voor te stellen.quot;

„Graaf Alexander von der Mark?quot; herhaalde de knaap, met zijn groote, blauwe oogen glimlachend tot den Koning opziende: „wie is dat?quot;

De Koning boog zich, en hief zijn zoon in zijne armen op. — „Dat zijt gij, mijn zoon; gij zijt de graaf von dei-Mark, en uwe zuster is de gravin; ge zult den Pruisischen adelaar in uw wapen voeren, en aan mijn Hof geëerd worden, als mijn lieve en knappe zoon. Zij allen, de voorname hovelingen, zullen zich voor u en uwe zuster buigen. De graaf en de gravin von der Mark zullen den voorrang hebben aan mijn Hof, boven de andere grafelijke

Mühlbaoh, Duitschland in woeling en strijd. III. 14

210

familien, en zullen terstond achter de koninklijke prinsessen hun plaats hebben.quot; i , o»

,,En mijn lieve mama heeft immers daar ook haar plaats . vroeg Alexander: „Zij blijft toch altijd bij ons?

„Ja,quot; zei de Koning haastig; „zij blijft altoos bij haar lieve kinderen, — altoos bij den graaf Alexander von der Mark. En wijl de jonge heer graaf straks zeide, dat, zoo hij in een fraai huis onder de Linden met mevrouw zijne moeder kon wonen, en ik hem daar zeer dikwerf bezoeken wilde, hij dan alles had wat hij wenschte, wil ik hem het fraaiste huis onder de Linden te Berlijn schenken, en daar zal de jonge graaf wonen, — en ik zal er hem dikwerf bezoeken.quot;

„O, dat is mooi, dat,is heerlijk!quot; riep de knaap inzijn handen klappende; „nu willen wij blijde zijn. Nietwaar, Marianne, gij verheugt u óók?quot; . ■ i

„Gewis, ik verheug mij,quot; zei het jonge meisje glimlachend : „en ik betuig Zijne Majesteit mijn dank voor de groote eer, welke hij ons laat wedervaren, door ons zulk een voornamen titel te schenken.quot;

De Koning knikte haar vriendelijk toe, en reikte haar zijn hand, welke zij teeder en eerbiedig aan hare lippen drukte.

„Het verheugt mij, mijn lieve dochter, dat deze titel u welkom is,quot; zeide hij: „maar dewijl men van een titel en naam niet leven kan, zal ik u ook een toereikend spelde-geld toeleggen, en zoo zich een geschikte en welgevallige vrijer voor u opgedaan heeft, ontvangt de jonge gravin von der Mark een huwelijksgift van tweemaal honderd duizend thaler, die haar zekerlijk, als het bekend wordt, zeer veel minnaars en vrijers verschaffen zal, waarvan zij dan den rechten kiezen mag. — Stil, stil, geen dankbetuigingen meer! Laat ons aan tafel gaan ! Heer graaf von der Mark, geef mevrouw uwe moeder den arm, en gij, mijn jonge gravin, laat u door mij geleiden.quot;

„Majesteit,quot; berichtte op dit oogenblik de binnentredende lakei: „de heeren von Bischofswerder en Wöllnerzijn zooeven hier aangekomen, en verzoeken genadig gehoor.quot;

„Waarachtig, 'tis waar,quot; prevelde de Koning: „ik had ze geheel vergeten. — Madame,quot; wendde hij zich tot Wil-helmine: „ik moet verschooning verzoeken dat ik mij

211

verwijder. Ik heb beide heeren wegens een gewichtige zaak hier ontboden, en ik mag bon thans niet laten wachten. Zoodra deze zaak geëindigd is, moet ik echter naar Potsdam terugkeeren. Vaarwel, en verwacht mij morgen op het dejeuner.quot;

X.

DE GEESTENBEZWERING.

„Ik heet u welkom mijne vrienden,quot; zei de Koning: „Gij wilt bet werkelijk ondernemen de onzichtbaren te bezweren?''

„God is machtig in de zwakken,quot; zei Wöllner, vroom de handen vouwende: „en wij menschen zijn niets anders dan de vaten, waarin Hij Zijne liefde uitstort, en door welke Hij zich kenbaar maakt. Ik heb mij beden door vasten en gebed waardig gemaakt voor de gemeenschap der geesten. Het verlangen naar de onzichtbare vaderen klopt in mijn hart en in mijn hoofd, en als ik hen aanroep met het vuur van dit verlangen, twijfel ik niet dat zij mijn smeeken gehoor verleenen, — en ons naderen zullen om de vragen te beantwoorden, welke de geliefdste zoon der onzichtbaren, Uwe Majesteit, tot hen zal richten.quot;

„Evenmin twijfel ik;quot; zeide Bischofswerder met kalme opgeruimdheid; „ik zal met al de kracht van ziel en zin,— met alle middelen, welke de heilige geheime wetenschappen mij aanbieden, den geest van den groot-kophta smeeken, en het zal nu blijken of de onsterfelijke geest de kracht heeft het sterfelijke lichaam te gebieden, dat het tijd en ruimte overwinne, en zich onderwerpe aan den wil des geestes.quot;

„Gij houdt het dus werkelijk voor mogelijk, mijn vriend? Ge zijt inderdaad thans nog van meening, dat het aan uwe bezweringen zou kunnen gelukken, den groot-kophta hier te laten verschijnen?quot;

„Ja, Sire: ik ben van deze meening!quot;

212

„Dat heet: gij wilt zijn geest oproepen, opdat hij in een ontastbare verschijning voor ons verrijze. Want het kan u geen ernst zijn, hem in menschelijke gedaante werkelijk hier te doen verschijnen, daar ik u gezegd heb, dat de groot-kophta zich te Londen bevindt; dat onze gezant hem daar niet alleen gezien, — maar ook gesproken heeft op den dag, toen hij mij den koerier zond, dien ik gisteren ontvangen heb.quot;

„Majesteit, de geheime wetenschappen leeren mij, dat de geest het lichaam gebiedt, en wij zuilen nu zien, of deze leer de waarheid bevat. Zoo de groot-kophta hier niet verschijnt in vleesch en bloed, om Uwe Majesteit het elixer des levens, waarnaar uwe ziel verlangt, mot eigen hand to brengen, dan liegt de wetenschap, en de verhevene geesten hebben mij niet waardig gehouden, mij de waarheid te verkondigen! Ik doe dan afstand van den hoogeren graad in het binnenste des tempels; want ik behoor dan niet tot de wetenden; en terwijl ik mij ootmoedig buig voor den toorn en de minachting der onzichtbaren, keer ik vrijwillig terug naar de buitenste tempelhallen, om den leertijd nog eens te beginnen.quot;

De Koning schudde peinzend en nadenkend zijn hoofd. „Gij hebt een stoutmoedige kracht van overtuiging, mijn vriend, en ik wenscli slechts, dat ze u niet beschaamd make! Laat ons aan 't werk gaan!quot;

„De wil van onzen Koning geschiede,quot; antwoordden de beide Rozenkruisers vol eerbied; „wil Uwe Majesteit ons genadiglijk veroorloven naar het laboratorium te gaan, om onze toebereidselen te maken?quot;

„Ik zal mèt u daarheen gaan, om u als dienend broeder bij te staan,quot; zeide de Koning: „gij weet immers, dat niemand buiten mij en u dit laboratorium mag binnentreden; en ik houd den sleutel steeds in een geheime lade van mijn schrijftafel \ erborgen, welke iA; alleen kan openen!quot;

„Uwe Majesteit veroorlove, dat wij ons verwijderen, om niet te zien, vanwaar Uwe Majesteit den sleutel neemt.quot;

De beide Rozenkruisers tiaden naar de deur terug en wendden hun gelaat derwaarts, zoodat zij niet zien konden, wat achter hen geschiedde.

„Ik heb den sleutel,'' zei de Koning na eenige oogen-blikken: „komtnu, broeders. Wij willen aan't werk gaan!quot;

213

Hij ijlde naar de kleine blinde deur, stak den sleutel in het slot, opende haar en trad, dour Bischofswerder en Wöllner gevolgd, — het laboratorium binnen.

Doch nauwelijks had hij een schrede voorwaarts gedaan, of de Koning deinsde met een kreet van ontzetting, en bleek van schrik, terug.

„De onzichtbaren, de onzichtbaren!quot; prevelde hij; „Ziet slechts! Ziet! Zij wisten dat wij kwamen, en hebben alles voorbereid!quot;

„Heil en eer den onzichtbaren vaders,quot; riep Wöllner met vervoering: „Zij hebben voor ons de plaats gereed gemaakt.quot;

„De onzichtbaren verwachten ons, en keuren ons voornemen goed,quot; juichte Bischofswerder verheugd; „zie slechts, o zie, mijn Koning en mijn broeder!quot;

En hij trok den Koning ijlings naar den grooten haard, die de eene zijde van het laboratorium innam. Inderdaad; — het scheen werkelijk, alsof onzichtbare handen in het laboratorium werkzaam waren geweest. Op den haard llikkerden uit de ijzeren openingen de vlammen van een helder vuur, en speelden met brandende tongen om de pannen en retorten, die op de, ronde openingen van de haardplaat stonden, en in welke donkere en heldere vochten en mixturen sisten en kookten.

„Alles is voorbereid,quot; zeide Bischofswerder, die opmerkzaam in de retorten keek; „het schijnt dat de onzichtbaren hier een geheime mixtuur willen bereiden. Maar mijne oogen zijn verblind, en het is nog duister in mijne hersens; ik begrijp de onzichtbaren niet, en weet niet wat geschieden zal, want ik ken deze stoffen en elixers niet, slechts gevoel ik dat hun geur mij met wonderbare vreugde vervult. O kom hier, Majesteit; adem dezen betooverenden geui in, drink deze atmosfeer der onzichtbare werelden!quot;

De Koning trad bedeesd, schier angstig naar den haard, en boog over de groote retort, die Bischofswerder met zijn vinger aanwees. Van de bruine kokende massa stegen juist dikke dampen op, en om wuifden het aangezicht des Konings als met warme geestenhanden.

„'t Is waar,'' fluisterde de Koning diep ademende: „een wonderbaar gevoel overweldigt mij, een zoete verdooving, die aangenaam en verkwikkend is.quot;

214

„Het zijn de geesten, die u tegenwuiven, Majesteit,quot; zei Wöllner met ophef: „0, ik weet en gevoel het: mijn gebeden zijn verhoord geworden. Zij naderen, zij naderen, de onzichtbaren! Zie, mijn Koning, zie daarheen!quot;

De Koning wendde zich levendig naar Wöllner, wiens opgeheven hand naar den tegenoverliggenden muur wees.

,» „Ziet ge. Majesteit, ziet ge de hemelsche gedaanten? Hoe zij ons wenken, hoe zij ons groeten met hunne verhevene hoofden!quot;

„Ik zie niets,quot; prevelde de Koning treurig: „wat het oog der ingewijden met verrukking vervult, is voor mij nog gesloten en gegrendeld. Ik zie niets!quot;

Neen, hij zag niets, de Koning! — Voor hém was 't vertrek ledig; hij zag niet de zwevende geesten, zag ook niet dat Bischofswerder juist in de groote retort een witte poederachtige massa strooide. Maar hij zag de witte wolken, die nu van den haard naderden, hij zag de vlammen, die uit de retorten opschoten, hoorde het sissen en knallen, het opflikkeren en kraken als van onzichtbare geweren.

„De onzichtbaren strijden en worstelen,quot; riep Wöllner: „de goede en de booze geesten staan in 't gevecht tegenover elkander, en willen elkander den geest van den edelen Koning betwisten! Met de vrijgeesten en spotters, de verlichten en illuminaten strijden de verheven uitverkorenen, worstelen de goddelijken en de Rozenkruisers. Geef hun den zegen, verheven, almachtig God! Sla Uwen hemel-schen blik op de geloovigen, de Rozenkruisers, en laat de illuminaten te schande worden. Op mijne knieën smeek ik u. Bestuurder aller dingen! Ontferm U over den Koning, ontferm U over ons, en —quot;

Een luide, vreeselijke knal, — een sissend, huilend, dwarlend gerucht verdoofde zijne woorden. Groote witte wolken golfden van den haard door de kamer, vlammen schoten er uit, en aanhoudend klonk het bulderen en knallen.

De Koning was achteruit gedeinsd; hij zou op den grond zijn gevallen, zoo Bischofswerder hem niet met sterken arm bad tegengehouden en naar den leunstoel gevoerd, waarop hij den bezwijkende liet nederzinken. Het gonsde en snorde in zijne ooren, hij sloot de oogen en liet half onmachtig het hoofd op de borst zinken.

215

Plotseling wekte hem het luid roepen van zijn naam uit zijn verdooving. — „Ontwaak, Frederik Willem, ontwaak! Ons is de overwinning! Het verheven bondsteeken der Rozenkruisers heeft gezegevierd. De booze geesten zijn gevlucht! Ontwaak, Frederik Willem, ontwaak! De verhe-venen willen antwoord geven, op de vraag die op dBn bodem uws harten rustquot;

De Koning sloeg de oogen op, en staarde in 'trond. Maar niets vertoonde zich: nevels zweefden om hem heen, wolken stegen voor hem op. Plotseling echter scheen het hem, alsof te midden dezer wolken, een gelaat te voorschijn kwam. Het bleeke, lijkvale gelaat van een man! Lang, bruin haar golfde ter weerszijden van het breede, Jage voorhoofd neder; de oogen, wijd geopend, dof als die van een doode, staarden den Koning aan, die huiverend beefde en toch, als door een onzichtbare macht gedwongen, steeds zien moest naar het gruwzaam liikengelaat, dat hem uit de warrelende nevels aanstaarde. Allengs werd de verschijning helderder, en kwam duideliiker en bepaalder uit de wolken en nevels te voorschijn, 't Scheen, alsof het hoofd hooger oprees, uit de nevels kwamen nu reeds de schouders te voorschijn, waartusschen het hoofd zich krachtig en stijf verhief. Nu rees de gestalte steeds hooger, breed van schouders, krachtig van lichaamsbouw, in den eng sluitenden lederen kolder, met een br.eede, dubbele kanten kraag om den hals, de borst versierd met een gouden ster, over den rug nedervallend een rijk met goud geborduurd, met hermelijn omzoomden, fluweelen mantel. Onbewegelijk, stijf, bleek als een lijk stond de hooge, forsche Yorsten-gestalte te midden der nevels, die haar omhulden, en als in een overeind staande doodkist hielden. Maar de groote, fiere oogen boorden zich met een kouden, strengen blik in het gelaat van Frederik Willem, die inwendig huiverde, en met zacht geprevelde woorden om genade en ontferming bad.

„Vrees niet, Frederik Willem,quot; zei de verschijning, die sprak zonder de lippen te openen, en wier stem dor en hol klonk als uit een graf: „vrees niet, Frederik Willem ; ik ben niet gekomen om u te beangstigen, maar om u te troosten. Mij' zenden de verhevenen om uw afgemat hart te verfrisschen, en uw ziel troost en vrede te geven. Kent

216

ge mij niet, Frederik Willem, weet ge niet, wie ik ben?quot;

„Neen,quot; zeide Frederik Willem zacht: „ik weet het niet.quot;

„Ik ben Filip van Hessen,quot; klonk het van de gesloten, doodsbleeke lippen; „Filip van Hessen, dien de dwaze en kortzichtige menschen den bijnaam \'ün grootmoedige gegeven hebben.quot;

„Ha, nu ken ik u, mijn Vorst!quot; riep de Koning; „Gij waart het, die de oproerige boeren in groote veldslagen overwont; die Frans von Seckingen tot onderwerping dwongt; die aan de reformatie in Duitschland toegang verschafte. flij waart het ook, die zich na den ongelukkigen slag bij Mühlberg aan Keizer Karei V onrlerwierpt, door hem krijgsgevangen genomen, — en na jaren lange gevangenschap, eerst door het Passauer verdrag bevrijd werd. Zeg, verhevene geest, zijt gij de geest van dezen edelen Vorst, Philip den Grootmoedige ?quot;

„Ik was het en ben het. Mijn geheel leven is een strijd geweest, en vele vijanden hebben tegenover mij gestaan. Maar de machtigste en grootste vijand stond in mijn eigen hart, deze vijand was de liefde, de zoete, gloeiende hartstocht. Gehuwd sedert zeventien jaren met Christine van Saksen, welke mij het staatsbelang tot vrouw verkozen had, ontbrandde mijn hart in strafbare, vurige liefde voor de schoone Margaretha von Saaie, en al mijn begeerte was er op gericht haar te bezitten, en haar mijne vrouw te noemen. Hare deugd echter weerstond mijn begeerte, en hoezeer ze mij beminde, had zij toch besloten mij te vermijden en te ontvlieden, zoo zij niet de mijne kon worden, door den zegen des priesters en het huwelijk. Ik zocht te vergeefs van hare liefde de vervulling mijner wenschen te verwerven ; zij weigerde, — met tranen wel is waar, — maar zij weigerde toch! liet waren smartelijke dagen, en harder was mij deze strijd, dan alle die ik in het open veld had geleverd! Ik heb destijds geweend en geleden, als ware ik niet een krijgsman en een dapper Vorst, maar als ware ik een laffe knaap, wien de wereld een eierdop schijnt, dien hij (usschen zijn wringende handen wil platdrukken.quot;

„Ge verhaalt mij mijne smarten,quot; fluisterde de Koning, „gij schildert mijn lijden en strijd.quot;

V

217

.,lk weet het,quot; antwoordde de verschijning; „mijn blik dringt in uw hart en ziet wat ge lijdt; en daarom kom ik om u te troosten, terwijl ik u zeg dat ik geleden heb gelijk gij, en dat uwe wonden geheeld zullen worden, evenals de mijne het werden. Het meisje, dat ge bemint, is deugdzaam en leeder, zooals Margaret ha van Saaie het was. Zij wil u alleen toebehooren en uwe vrouw worden door een kerkelijk huwelijk, evenals Margarelha van Saaie begeerde. Ik wendde mij in de diepe bedruktheid en nood mijns harten tot den groolen stichter der reformalie, aan wien ik mij aangesloten had met heiligen ij ver, en dien ik toegang in mijne landen verschaft had. Ik wendde mij tot Luther, en vroeg hem, of de kerk een huwelijk met de linkerhand kon inzegenen, indien reeds een huwelijk met de rechterhand bestond. En Luther, die man van recht en waarheid, antwoordde mij hierop : er stond in den Bijbel, dat de linkerhand niet weten mocht wat de rechterhand doet, en dus behoefde ook de rechterhand niet te weten wat de linker deed. De vrouw der linkerhand had niets te maken met de gemalin der rechterhand, welke redenen van Staat mij gegeven hadden. Deze was de gemalin van den Vorst, gene echter zou de vrouw van den man zijn; en daar nu twee personen in mij vereenigd waren, de Vorst en de man, konden deze twee personen ook twee huwelijken aangaan; het eene voor den Vorst, het andere voor den man, en geldig was het kerkelijk huwelijk voor beiden. — Maar, vermits het geweten mijner bekoorlijke geliefde evenwel ontrust was in deszelfs eerzame reinheid, vroeg ik ook den grooten geleerde en wijze, den zedelijk strengen en deugdzamen Filip Melanchton om zijn ooi'deel en meening, en zeide hem, dat ik de beslissing in zijne hand wilde leggen. Filip Melanchton besliste echter evenals Luther, en uit de kerkvaders en de heilige schriften bewees de geleerde man de mogelijkheid en geldigheid van zulk een dubbel huwelijk; slechts voegde hij er de voorwaarde bij; dat tot zulk een huwelijk met de linkerhand, de bewilliging en toestemming der gemalin van de rechterhand moest verzocht worden. Dit deed ik toen, en mijne gemalin was edelmoedig, en gaf mij de begeerde toestemming. Dus werd Margaretha van Saaie mijne wettige vrouw en de moeder van zeven kinderen, die de

218

vreugde en de trots hunner ouders waren. — Om u dit te zeggen, ben ik uit de heilige rust van mijn graf opgestegen; want aldus was mij bevolen door de verhevene geesten, die grooter zijn dan ik, en die te gebieden hebben over levenden en dooden. Leer door mijn voorbeeld, hoe men de deugd en de zedelijkheid verzoenen kan met de liefde; verzaak de onkuische vrouw, die zich aan uwe zijde heeft gedrongen; wend u voor altoos van haar, en zoek en vind uw geluk aan de zijde der edele jonge vrouw, welke de zegen des priesters tot de uwe zal wijden. Vaarwel, ik moet van hier, mijn tijd is om!quot;

De verschijning scheen nu in wolken en nevels te vervliegen, zij werd donkerder en flauwer; soms verhief zij zich dof en met onduidelijke omtrekken tusschen de drijvende wolken, vervolgens verdeelde .ze zich en verdween. Ook de nevels verdeelden zich, het flikkerende vuur op den haard verlichtte nog slechts het laboratorium, en liet den Koning de twee vrienden herkennen, die aan weerszijden van zijn leunstoel knielden en baden.

„Ge hebt gehoord, mijne vrienden?quot; vroeg de Koning ruimer ademende: „Ge hebt gehoord wat de zalige geest van den grootmoedigen Vorst mij verkondigde?quot;

„Niets hebben wij gehoord dan het huilen en sissen der geesten, en daarom hebben wij gebeden, dat de toorn der verhevenen zich moge verzachten,quot; zei Wöllner hoofdschuddend.

„Maar ik heb een verschijning gehad, een hemelsch gezicht!quot; riep Bischofswerder: „Ik zag mijn dierbaren, geliefden Koning en Heer te midden van twee edele vrouwengestalten. Zij zagen beiden tot hem op met teedere liefde; zij hadden, aanzijn rechter-en linkerhand staande, hem beide haar rechterhand gereikt, en aan deze beide handen schitterde een gouden ring, het kostbare teeken van een wettig huwelijk. Het gelaat van mijn koninklijken meester echter straalde van verrukking, en boven hem scheen de ster der reine en kuische huwelijksliefde. En het was mij, als hoorde ik een hemelsche stem, die riep: „Vind uw geluk aan de zijde der edele jonge vrouw, welke de zegen des priesters tot de uwe zal wijden!quot;

„Dit waren de laatste woorden van den verheven geest, die mij verschenen is,quot; zei de Koning verheugd; „gij hebt

219

ze dus gehoord mijn getrouwen, en hebt bij mij volhard in het gebed tot de onzichtbaren. O, ik dank u beiden, en zal uwe trouw beloonen, zoolang ik leef. Maar ach,quot; voer de Koning zuchtend voort: „ik vrees slechts, dat mijn leven niet meer van langen duur zal zijn. Ik gevoel mij vermoeid en doodelijk afgemat, en ik reken op u en uwen invloed, mijn getrouwen, dat ge het elixer des levens van de onzichtbaren voor mij afsmeekt.quot;

„Ik zal, — ik wil het!quot; riep Bischofswerder, zich in weerwil zijner zwaarlijvigheid, met jeugdige vlugheid van zijne knieën oprichtende: „Het werk der bezwering moet nu beginnen. Ik wil mijn geest gebieden, dat hij uit het lichaam opstijge, en over tijd en ruimte heen zweve naar den groot kophta, om hem te smeeken, aan den twijfelenden en ongeloovigen aardschen Koning een teeken te geven zijner hemelsche macht, en hem te laten erkennen de macht en de heerschappij der wetende geesten, op het onwetende vleesch.quot;

„Waag het niet, ik bezweer het u, mijn dierbare vriend, waag het niet,quot; smeekte Wöllner: „het is God verzoeken, en de Natuur honen, als men de wetten der Natuur wil gebieden en verbreken. Het is mogelijk dat uw grooteen sterke geest de macht heeft uit het lichaam op te stijgen, en zich met de snelheid der gedachte op verren afstand te verplaatsen. Maar bedenk wél de moeielijkheid van terug te keeren ; bedenk, of het verstijfde en doode lichaam nog de kracht zal hebben, den terugkeerenden geest weder op te nemen, en hem woning te geven.quot;

„Ik weet wel dat dit het gevaar is, 'twelk ik tegemoet-ga,quot; riep Bischofswerder: „maar ik waag alles voor mijn Koning; en geen doodsgevaar kan mij verschrikken, als het zijn heil en zijne tevredenheid geldt. Stil, mijn Koning, stil. Zeg geen woord van dank of erkentenis! Ik bemin u! Hiermede is alles gezegd en alles verklaard! En nu laat mij wegzweven! Laat mij hém nu roepen, den groot-kophta, den heilbrenger, den levenschenker! Maar luister, Wöllner, hoor deze laatste woorden! Als de verhevenen en onzichtbaren mij bijstaan, en aan mijn geest de kracht verleenen weg te zweven, zal mijn lichaam verstijven en er als een lijk uitzien. Maar men moet daarom niet ge-looven dat ik gestorven ben. Slechts als deze toestand

220

langer dan een half uur duurt, verzoek ik u naast mijn lichaam neder te knielen, en door gebeden en aanroepingen de onzichtbaren te smeeken, dat ze mijn geest gebieden terug te keeren in zijn aardsche hulsel; want inderdaad, ik zou thans nog niet in lichaamloozen toestand wenschen te blijven, daar mijn Koning mij misschien nog noodig heeft. En nu, mijn Koning en mijn Heer, nu verzoek ik u, laat mij tot afscheid nog eens uw geliefde hand kussen.quot;

„Neen, kom aan mijn hart, mijn trouwe, edelmoedige vriend,quot; riep de Koning, terwijl hij Bischofswerder innig omhelsde.

,En nu, hoort mij, onzichtbaren! Hoort en neemt mijn gebed in genade aan! Laat mijn geest opz we ven, draagt hem over tijd en ruimte! Wöllner! Kom hier! Houd mijn lichaam! Houd het!quot;

Wöllner ijlde op den roepende toe, die juist waggelend op een stoel nederzonk. Hij ving het lichaam op, leunde het hoofd aan zijn borst, legde hem zijn hand op den mond, en streek hem de wangen en slapen. De Koning stond met ingehouden adem achter hem, en begreep niet wat plaatshad; zag niet het kleine fleschje,'twelk Wöllner den zwaar ademende en steunende onder den neus hield, zag evenmin, hoe Wöllner het vervolgens behendig en snel in den mouw van zijn rok liet glijden.

Maar toen Wöllner nu achteruittrad, toen hij met een plechtige beweging wees op de rustende gestalte, toen zag de Koning wel, dat Bischofswerder's geest was heengegaan, en 'tgeen daar bleek en stijf op den stoel lag, nog slechts het wezenlooze hulsel van den vluchtenden geest was; dat deze wijd geopende, verglaasde oogen niets meer zagen, en deze geopende mond verstijfd was in een laatsten zucht.

Be Koning wendde zich huiverend af. 't Is een vreese-lijk gezicht; het levenlooze lichaam van een vriend, die in den dood gaat, om voor ons het leven te verwerven. Het zou vreeselijk zijn, zoo de dood sterker was dan de geest, en hem niet terug liet keeren in zijn hulsel! Dan ware het olïer van een vriend niet alleen te beklagen, maar ook de dood zou vruchteloos geweest, — en het elixer des eeuwigen levens insgelijks niet gewonnen zijn Maar men moet op den tijd acht geven en de minuten tellen, opdat,

221

als het halfuur verstrijkt, men de gebeden en aanroepingen kunne beginnen.

De Koning haalde met bevende hand het kostbare, met juweelen omzette horloge te voorschijn, en staarde strak en met ingehouden adem op de langzaam voortgaande wijzers. Met ieder minuut steeg zijn angst, en toen nu nog vijf minuten aan het bepaalde halfuur ontbraken, verbleekte de Koning, en de ontzetting deed zijn lichaam sidderen en beven. Slechts nog ééne minuut, dan —

„Hij beweegt zich,quot; fluisterde Wöllner: „zie slechts, Majesteit. O zie! het oog wordt weder bezield, de open mond sluit zich, de kleur des levens keert op de wangen terug. Een wonder, een wonder is geschied! Do geest heeft den dood overwonnen! De geest is teruggekeerd in het aardsche hulsel.quot;

Bischofswerder ademt diep, richt zich op. Zijne oogen zoeken en vinden den Koning, en hij gaat tot hem met waggelende schreden, maar met een glimlach op de lippen.

„Sire, mijn dierbare Koning, mijn geest groet u, en mijn hart juicht tot u in liefde. Ik breng u een blijde tijding! De groot-kophta heeft aan mijne bede toegegeven. Hij nadert, om mijn Koning het heil, de gezondheid en bovenal het geloof en de overtuiging te brengen!quot;

„'tis dus werkelijk waar? Hij nadert? Hij zal komen?quot; riep de Koning verheugd.

„Roep hem. Majesteit! Roep den groot-kophta; maar doe het met geloovig en vertrouwend hart.quot;

„Groot-kophta! Verhevenste de verhevenen! Neig u genadig naar mijn smeeken! Verschijn mij, divo Ga-gliostro! Verhoor mijn bidden! kom tot mij, meester en heer!quot;'

Een weerlicht, een knal, van den haard komende, waarnevens Wöllner slaat; vervolgens drijven weder nevels en wolken door het vertrek, alles omhullende, alles verbergende. Toen zij echter eindelijk weder vervliegen en wegdrijven, staat in 't midden der kamer een hooge, in 't zwart gehulde geslalte. Maar het hoofd is onbedekt, en op het zwarte haar, dat met zware lokken om dat hoofd golft, straalt en fonkelt een ster, met den glans van vlammen en juweelen. En ook als sterren schitteren deze groote, zwarte oogen, die zoo zacht en welwillend den

222

Koning aanschouwen, — den Koning, die van vervoering, van eerbied overweldigd nederzinkt op zijne knieën, en de handen smeekend opheft tot den verhevene, den afge-bedene.

Maar de groot-kophta zweefde nader met onhoorbare schreden, boog zich tot den knielende, gebood hem met zachte woorden zich op te richten, en hielp hem met eigene hooge hand op te staan.

„Ja, gij zijt het, zijt het werkelijk!quot; riep de Koning verrukt; „Ik voel de warme, levensvolle menschengestalte, den liefderijken druk der zegenende hand! En ik voel ook, hoe door uwe aanraking mij een nieuw leven doorstroomt, en een hemelsche kracht weder in mijne aderen vloeit. Heil u, Cagliostro, heil u, verhevene!''

„Gij hebt mijn hulp begeerd, mijn zoonquot;, zeide Cagliostro, met plechtige stem: „Gij hebt mij een bode gezonden om mij te roepen, en ik heb, toen ik juist op 'l punt stond het paleis van St. James te Londen binnen te gaan, den roèp van uw edelen bode vernomen. Ook daar was inderdaad mijne tegenwoordigheid dringend noodig; want de ongelukkige Koning George van Engeland wordt weder bezocht door de demons die zijn geest verwarren, en zijne zinnen benevelen. Men had mij geroepen, om de demons te verdrijven uit het hoofd van den zieken Koning. Maar 't is van meer belang, dat de gezonden niet ziek worden, dan dat de zieken eenige beterschap vinden. De geest van Althothas zeide mij, toen hij mij riep: „Spoed u tot Koning Frederik Willem van Pruisen, want hij heeft u noodig, zoo hij niet ziek wil worden, — en sterven zal! Spoed u, hem zijne gezondheid te behouden en zijn ziel te versterken, want hij heeft dit noodig, quot;en zijn groote, schoone geest is het waardig, dat den sterfelijke gegeven worde van de kracht der onsterfelijken 1quot; Ik begreep evenwel niet terstond van wien Althothas sprak, want ik wist immers nog niet, dat Koning Frederik gestorven was. Maar plotseling zag ik voor de oogen mijns geestes, op een met kussens gevulden armstoel, een grijsaard met gebroken oogen, met trekkende lippen, wiens bloed niet meer vloeide uit de geopende ader. Twee weenende lakeien stonden aan zijne zijden, een windhond lag aan zijne voeten, en boven hem in de lucht, zag ik de demons van het

223

ongeloof en der spotzucht strijden om de ziel, die zich opwrong met pijn en smart, en van welke de goede demons en de engelen des geloofs en der kennis, zich vertoornd afwendden. En ik begreep wat het gezicht mij zeggen wilde: dat de ongeloovige Koning gestorven, — en de lieveling der onzichtbaren, Frederik Willem, thans Koning van Pruisen was. En toen ik dit erkend had, riep Al-thothas ten tweedenmale; „Spoed u, want Frederik Willem heeft u noodig. Snel toe, opdat de gezonde niet ziek worde, opdat de sterfelijke ontvange van de kracht der on-sterfelijken!quot; Ik keerde om van den drempel van het St. James-paleis, begaf mij terug naar de geheime en heilige werkplaats der onzichtbaren, om de middelen te halen, welke ik behoefde, en vervolgens, hief ik mij op met de heilige kracht welke aan de zienden en wetenden gegeven is, en zweefde hierheen.quot;

„Het is dus waar, het is dus mogelijk!quot;' riep Frederik Willem geheel verrukt: „Ge zijt het werkelijk, verheven meester? Ge hebt het wonder volbracht, en het lichaam bevolen zich aan den wil des geestes te onderwerpen, en dien te volgen door tijd en ruimte! O, laat mij uwe knieën omvatten, laat mij aan uwe voeten liggen! Blaas mij den adem van uw gezegenden mond toe, en laat mij dezen hemelschen adem inademen in mijne zieke, sterfelijke borst!''

En hij boog voor den groot-kophta de knie, en hief het gelaat smeekend en met verrukt gebaar tot hem op.

„Sta op, Frederik Willem; lieveling der onzichtbaren, richt u op van uwe knieën. Ik ben gekomen om u op te beuren, niet om u te vernederen. De Koning, die over millioenen menschen gebiedt, moet zijn knie niet buigen voor iets sterfelijks, en niet aanbidden, wat zichtbaar is en vergankelijk. Buig uw onsterfelijke ziel voor den onsterfelijke; bid met eerbied tot de onzichtbaren en onvergan-kelijken. Wees een gebiedend Koning der menschen, een gehoorzaam onderdaan der verhevenen! — Sta op, Frederik Willem, en hoor wat ik te zeggen heb; want mijn tijd is kort en afgemeten, en Althothas wacht mij op den drempel van het St. James-paleis te Londen.quot;

De Koning, — gehoorzaam aan het bevel, — richtte zich terstond op, en stond in eerbiedige houding voor den ma-

224

gus, die hem onafgewend met zijn groote, scliitterende oogen aanstaarde.

„Ge zijt niet ziek, Frederik Willem,quot; zeide hij toen: „maar ge zijt ook niet gezond; de vleugelen van • uwen geest zijn verlamd, en de slag van uw hart is mat. Ge zoudt ziek worden en sterven, zoo er geene middelen waren om den dood, die grijnzend aansluipt, van de deur uws lichaams le verjagen.quot;

„O, ontferm u mijner, verheven wonderdoener! Geef mij van de middelen des levens, verdrijf den dood! Ontferm u, red mij! Ik zweer, dat mijne dankbaarheid gren-zenloos zal zijn, en ik bereid ben tot elke belooning, welke de verhevenen en onzichtbaren van mij vorderen kunnen!'

„De verhevenen en de onzichtbaren vorderen geen offer, en nemen geene belooning, zooals aardsche menschen doen. Zij handelen en werken naar hoogere wetten: slechts liefde, vereering en gehoorzaamheid, is de belooning, welke zij begeeren.'' ¹

„Ik wijd hun die uit het diepst mijns harten.quot;

„De onzichtbaren weten dit, en derhalve ben ik hier om u te helpen, en u de kracht der gezondheid en des levens weder te geven. Hoor nu wat ik u te verkondigen heb, Frederik Willen, en prent het diep in uw hart!Opdat de dood geen macht op u verkrijge, moet uw hart zijn opgeruimdheid, uw ziel haar kracht herwinnen. De opgeruimdheid uws harten is echter gestoord, wijl een heftige en vurige liefde het vervult, en gij te zwak zijt om die te overwinnen. Volg haar dus, Frederik Willem! De onzichtbaren veroorloven het u! Laat de groote, de reine en edele liefde bezit nemen van uw geheele wezen ; verwijder alle onedele hartstochten en wenschen; maak het edele, bekoorlijke meisje, 't welk gij bemint, tot uwe wettige vrouw, en vrede, vreugde en rust zullen weder in uw hart komen, en de vleugelen van uwen geest zullen zich weder verheffen, en u tot verrukking opvoeren. Maar ook aan het lichaam moet gezondheid gegeven worden, en wij willen er alles van verjagen, wat ziekte en zwakheid is. Ik breng u het elixer des levens, der gezondheid en

kracht!quot; . , „ . r- j

„O dank, eeuwige, onuitsprekelijke dank!quot; nep i¹ rede-rik Willem, terwijl hij driftig naar het lleschje greep, dat

225

Gagliostro hem toereikte, en dat de Koning met een kreet van verrukking aan zijne lippen drukte.

„Laat mij drinken, verheven meester! Laat mij drinken reeds in dit uur!quot;

„Neen! Spaar deze kostbare artsenij tot een anderen tijd, als ik niet bij u ben, en gij ze behoeft. Nu ben ik er, en ik stroom kracht en gezondheid op u uit. Ontvang die, Frederik Willem! Ik zalf u in naam der onzichtba-ren tot Koning der wereld en des levens!quot;

Hij droppelde uit een fleschje eenige di'opp.els op het dunne, spaarzame haar des Konings, en een heerlijke geur vervulde plotseling de kamer. De Koning hief met een uitroep van verrukking zijn hoofd op, en ademde met volle teugen den heerlijken geur in.

„Het is mij zoo goed, zoo blijde en zoo licht!quot; riep hij; „Het schijnt, dat ik mij ophef van de aarde; de boeien des lichaams vallen van mij af, en mij dunkt, ik zie de poorten van het Paradijs voor mij!quot;

„Neem dit, en zij zullen zich voor u openen,quot; zeide Gagliostro, terwijl hij een klein grijs balletje als een pil op de lippen des Konings legde; „eet dit, en al de weelde en verrukkingen van het Paradijs zullen zich aan u openbaren in hemelsche aanschouwing en gevoel!quot;

De Koning at de hem gereikte gift, en een rilling doorliep zijn geheele gestalte, toen hij haar langzaam binnenslikte. Zijne oogen openden zich met een gloeiend rood, vervolgens bedekte een vale bleekheid zijne wangen, hij waggelde en zonk achterover in den armstoel, dien Bi-schofswerder en Wöllner voorzichtig en zacht nader hadden gerold.

Gagliostro boog zich over hem, en sloeg de schaduwen gade, die over het gelaat des Konings trokken en het verduisterden. Hij zag hoe deze schaduwen allengs verdwenen, hoe het gelaat des Konings zich verhelderde en nu straalde van vreugde en geluk, terwijl een glimlach van verrukking om zijne half geopende lippen speelde.

„Hij is in het Paradijs,quot; zeide Gagliostro, zich weder oprichtende: „Zijne verbeelding schept hem hemelsche vreugde en zaligheid. Een uur zal voorbijgaan eer hij uit het Paradijs op de aarde terugkeert en zelfs de herinnering aan hetgeen hij in dit uur heeft genoten en

Mühlbaoh, Duitschland in woeling m strijd. III. 15

226

aanschouwd, zal nog lang als een zonnestraal in zijne ziel schijnen. Hij zal eeuwig verlangen naar de hernieuwing dezer zaligheid, en ge zult er hem mede troosten, dat ik, — zoo hij leeft en handelt naar den wil der onzicht-baren, en hun een gehoorzaam en onderdanig dienaar is, — dat ik dan tegen 't einde van elk jaar hem verschijnen, of hem door een bode zenden zal van deze geheimzinnige wonderspijs, die de vreugde en de verruk- ' kingen van een geheel leven samenvat in één uur. Zijn geest is in weelde verloren, en zijn oor is gesloten voor elk aardsch geluid! Gij echter, mijne vrienden en geliefden, treedt nader tot mij, en verneemt wat ik u te zeggen heb.quot;

De beide Rozenkruisers Wöllner en Bischofswerder naderden hem met eerbiedig gelaat, en schenen ten hoogste gelukkig, toen Gagliostro zijn beide handen op hunne schouders legde.

„Spreek tot ons, verheven meester! Ieder woord van uwe lippen valt als een hemelsche dauwdroppel in onze ziel, en verkwikt haar met een goddelijke lafenis. Zeg en beveel wat wij te doen hebben!quot;

„Gij zult voortgaan op den weg dien de onzichtbaren u door mij hebben afgebakend. Ge zult helpen het rijk der onzichtbaren en der geesten uit te breiden op aarde en aan hen de macht en het gezag der regeering te verschaffen. Alleen de onzichtbaren en hare zichtbare dienaren en vertegenwoordigers moeten voortaan heerschen en gebieden op aarde, en daarom moeten de tronen ineenstorten, de kronen in 'tstof vallen, en de namen der aardsche Koningen en Vorsten als onkruid uitgeroeid en vernietigd worden. Ik zeg en verkondig u, dat een groote, een vreeselijke tijd nadert met bloed en vuur, met roof, moord en plundering. De demons van het oproer en den opstand trekken door alle landen, en dreigen alle Vorsten, en groeten alle volken met de veelbelovende woorden van vrijheid en broederschap. Wij zijn het, — de dienaren der onzichtbaren, de machtige vaders der verheven Orde,— die deze demons gevormd en uitgezonden hebben, opdat zij de Vorsten zouden verschrikken, en bun het gruwzaam spooksel van revolutie en volksopstand zouden voorhouden. De Koning, die onlangs gestorven is, had zijn leven

2'27

er aan besteed, om den geest der volken vrij te maken ; wij moeten er alles aan besteden, ze weder in boeien to slaan, en volken en Vorsten weder terug te voeren tot ootmoed en onderwerping. Hiertoe is eerst noodig de Vorsten te verschrikken, hen angst voor hunne volken in te boezemen, opdat zij berouwvol terugkeeren tot onze verheven en machtige Orde. Zij moeten boete doen in zak en asch, en weten en leeren erkennen, dat alleen de Rozenkruisers en de machtige bestuurders hun vrede en zekerheid verschaffen, en de oproerige volken weder tot gehoorzame en onderworpene onderdanen terugbrengen kunnen. Om wonden en ziekten te heelen is somwijlen het scherpe mes en het gloeiende vuur noodig. Wij, de onzichtbare vaders, wij willen den Vorsten deze genezing brengen door het mes en het vuur, opdat zij bevend op hunne knieën zinken en bidden, en leeren inzien vanwaar alleen hun heil komen kan. Ook de revolutie kan een machtig en verheven wapen worden in de handen der onzichtbaren, en ook op bloedige paden kan het heil gevonden worden! Wee ons echter, wee ons allen, dat wij deze paden bewandelen moeten. Wee!quot;

„Wee! Wee!quot; riepen de beide Rozenkruisers bleek van ontzetting, terwijl het gelaat van den slapenden Koning nog altoos straalde van zalige verrukking.

,,Maar door het wee moet het heil komen,quot; voer Cag-liostro voort; „Het wilde vleesch moet uitgesneden worden met het mes, de etterende wonden moeien met het vuur gebrand worden, opdat zij nieuwe heelkracht erlangen. In woeling en strijd moet de aarde schudden; in woelingen strijd moeten de tronen waggelen, de Vorsten nederval-len in het stof, en de volken huilen als door den storm gezweepte golven. Maar de verheven Orde zal dan het scheepje zijn, dat den storm gebiedt te zwijgen, en tegen de woede der volken een dam stelt, door ze terug te voeren tot ootmoed en geloof. Den stier, die woedend is, kan men 't gemakkelijkst het touw om de hoornen slaan, want de woede maakt hem blind, zoodat hij de banden niet ziet, waarmede men hem boeien zal. Wij gebruiken de volken om de Vorsten schrik aan te jagen, —wij, de onzichtbare vaders van Orde der Rozenkruisers. De revoluties zijn de storm en drang, die wij uitzenden over de geheele aarde,

228

opdat zij gezuiverd worde van de dampen der zelfverheffing, der dwaasheid en valsche verlichting. Over geheel Europa zijn de meesters en broeders onzer Orde verspreid; overal bereiden zij het werk der vernietiging en omverwerping voor, — opdat uit de vernietiging en de omverwerping zich het edele en verhevene nieuw opbouwe, en de Orde en hare dienaren weder uit puin en asch, en uit woeling en strijd, zegevierend en heerschend optreden. Gij, mijne ordebroeders, hebt hier te handelen en te werken! U geef ik in den naam der onzichtbare vaders dit Rijk en dezen Koning over! Ge zult hem beheerschen, en hem dienstbaar maken aan de machtige Orde en de onzichtbare vaders. Ge zult heerschen en regeeren in Pruisen, en de dwaalleer en waanwijsheid uitroeien. Ge zult het ware heil oprichten, en het onheil ten bodem werpen! Immers het heil is het geloof, en het onheil is het ongeloof! Voert den Koning terug tot het geloof. Elk middel, dat ge hiertoe gebruikt, is goed; want het doel heiligt de middelen, en wordt een heilig wapen in de handen der geroepenen en uitverkorenen! En nu, mijne broeders, groet ik u tot een laatst vaarwel, want mijn uur is gekomen, en ik moet van hier gaan!quot;

„Ge wilt ons verlaten, o meester en heer!quot; jammerde Bischofswerder; „Blijf bij ons, en help ons in onze onvermoeide pogingen.quot;

„Blijf bij ons,quot; kermde Wöllner, „sta ons bij, en help ons den Koning terugvoeren op het rechte pad.quot;

„Gij beiden zult dit zonder mij volbrengen, want gij zijt sterk in het willen, en hij is zwak in het weerstreven! Gij beiden zult de koningen zijn in Pruisen; gij zvdt regeeren en heerschen! Vergeet echter nooit, dat ge als heerschenden nog altoos de dienenden zijt.quot;

„Wij zullen dit nooit vergeten! Wij zullen altoos wachten op de bevelen der onzichtbaren, en gehoorzaam zijn aan een wil, dien uw verheven mond ons verkondigen zal!quot;

„Wie kan weten of zeggen of mijn mond u ooit weder iets zeggen en verkondigen zal!quot; zeide Cagliostro op zwaarmoedigen toon: „Ik wandel door de wereld langs den rand van afgronden, en op de toppen van bruisende golven; de storm is mijn gezel, en de woeste drang der geesten is mijn handlanger. Uit den storm en d«n drang

2'29

der geesten zal het heil en de verlossing ontstaan; uit moord en bloed zal het bondsteeken onzer orde opnieuw opbloeien. Denkt aan deze woorden en vaartwel, broeders van de orde der Rozenkruisers! Denkt er aan, en vaartwel voor eeuwig!quot;

XT.

HET TESTAMENT.

Hot stoffelijk overschot van den grooten Frederik was weggevoerd uit de vertrekken, waaruit hij sedert vele jaren zijne Staten geregeerd had; — weggevoerd uit het huis dat zijn éénige levensvreugde was geweest, en voortaan een gedenkteeken zou zijn van zijn leven en aardsch bestaan. Maar, men was reeds dadelijk begonnen zijne bevelen en wenschen te minachten, en aan de wereld een bewijs te geven, dat de Koning niet voornemens was in de voetstappen zijns voorgangers te treden, en dat hij diens vrijzinnigheid en strijd tegen alle vooroordeelen goedkeurde. Frederik had nabij de terrassen van Sanssouci voor zich zei ven een grafgewelf laten bouwen. Hij wilde, dat zijn aardsch omhulsel een blijvende plaats vond in den tuin, welken hij geschapen had, en nabij het huis, waarin hij met zijne vrienden geleefd had, en gelukkig was geweest!

Maar zijn opvolger achtte zulk een rustplaats te midden van den tempel der Natuur, onder den heiligen koepel des hemels, dien God zelf gewelfd had, geen waardige rustplaats voor een Koning. Waardiger achtte hij den tempel, welken menschenhanden uit steen gebouwd hadden; en in plaats van 't schitterend hemelgewelf, moest een gewelf van kalk en steen de laatste rustplaats des grooten Konings bedekken.

Sedert vele jaren had de philosoof van Sanssouci geen kerk meer bezocht; Ihans, — als wilde men aan de wereld bewijzen, dat er een omkeering in Pruisen plaats had, — thans droeg men het aardsche hulsel des Konings in een kerk, en gaf het daar een laatste rustplaats. Naar

230

de garnizoenskerk te Potsdam, waar zich onder den kansel het graf weltde over de eenvoudige lijkkist van Frederik Willem den Eerste, daarheen wendde zich op den avond van den achttienden Augustus de stille, sombere lijkstoet des Konings. Zijn generaals en officieren, de magistraat van Potsdam, en Frederik's kleine Hofstoet volgden den lijkwagen, waarop de eenvoudige doodkist stond. Maar nóch zijn opvolger, — Koning Frederik Willem, —nóch de prinsen en prinsessen waren er bij tegenwoordig. Eenzaam, zooals hij geleefd had, ging Frederik ten grave, daalde hij neder in het sombere grafgewelf, waarin de asch zijns vaders hem verbeidde. In het leven hadden zij zich van elkander verwijderd gehouden, maar de dood voerde hen nu weder bijeen, en wat sterfelijk aan ben was geweest, rustte nu te zamen in eendracht en stilte. De dood verzoent en vereenigt alles, en zelfs de Koningen zijn in zijne handen slechts stof'van het stof der mensch-heid! — —

Op den morgen nadat Frederik was bijgezet, begaf zich Koning Frederik Willem echter naar Sanssouci, want daar, in Frederik's arbeidskamer, zou een plechtige en gewichtige handeling plaats hebben: de opening van het testament! De prinsen, de koninklijke broeders, die 's Konings lijk niet naar zijn laatste rustplaats begeleid hadden, wilden echter bij deze plechtige handeling niet ontbreken, en de prinsen Heinrich en Ferdinand, zelfs de prinses Amalia, de oude gebrekkige, door ziels- en lichaamslijden afgetobde en misvormde zuster des Konings, waren te Sanssouci gekomen, om de opening van het testament bij te wonen. Zij stonden bij elkander in de vensternis, deze broeders en zusters, en fluisterden zacht met elkander; gramschap en toorn spraken uit hun gelaat, en de blikken, welke zij naar de deur wierpen, door welke de nieuwe Koning moest binnenkomen, waren vol haat en spot.

„Bischofswerder is kolonel geworden en Wöllner ge-heim-finantieraad,quot; gromde prins Heinrich verbitterd: ,,ja zelfs de afschuwelijke kerel Rietz heeft een titel gekregen. Maar aan zijne familie denkt hij niet, — voor ons zijn er geen gunstbetooningen!quot;

„Hoe zou dat ook kunnen zijn,quot; hoonde Amalia met

231

haar scherpe, snijdende slem: „de gunstelingen slaan onder den gouden drop, en wij willen toch niet hun plaals innemen, hoop ik? Ten minste ik voor mijn part dank er voor, Ie slaan waar Enke staat, en ook met de nieuwe vlam, de hofdame von Vosz, wil ik de koninklijke liefde niet deelen.quot;

„Zij zal spoedig een gewichtige plaats innemen,quot;' lluis-terde prins Ferdinand, „de Koning zal zich met haar laten trouwen.quot;

„Onmogelijk!quot; kraste de heesche stem der prinses: „of het moet zijn, dat onze lieve neef met zijne diavolini eerst zijn gemalin van de hand gezet had.quot;

„Hij wil misschien Koning Salomo tot voorbeeld nemen,quot; morde prins Heinrich: „deze was óók een aartsliefhebber van vrouwen, en wordt tóch in den Bijbel voor een zeer achtingswaardig Koning gehouden.quot;

„Hij moest over zich zeiven een vonnis van Salomo vellen,quot; kraste de prinses: „hij moest zich in drie deelen snijden: een voor de Koningin, een voor Enke, en een voor de nieuwe favorite.quot;

„Men moet van deze laatste met eerbied spreken,quot; fluisterde prins Ferdinand: „de Koning wil het zoo: want de hofdame von Vosz is ontzaglijk deugdzaam, en wil volstrekt getrouwd worden. De Koning heeft terstond op Frederik's sterfdag een samenkomst met de freule gehad, en toen heeft zij hem hare drie voorwaarden gesteld. Zij verlangt de toestemming der Koningin, vervolgens het kerkelijk huwelijken ten derde de verwijdering van madame Rietz.quot;

„De Koningin zal hare toestemming niet geven,quot; zei prinses Amalia.

„Zij heeft die reeds gegeven! De kamerdienaar Rietz heeft dit meesterstuk tot stand gebracht. De Koning betaalt de schulden zijner gemalin, verdubbelt haar spelde-geld, en hiervoor geeft zij hare toestemming tot een huwelijk met de linkerhand.quot; ¹)

„De vrouwen zijn alle erbarmelijke, veile wezens,quot; bromde prins Heinrich: „valsche katten, die ieder uur gereed zijn te krabben, en hare beste vrienden te verraden. Een Koningin is hierin niet beter dan een bedelares! Voor geld

¹

Historisch,

232

verkoopt de Koningin hare eer en haar recht, en laat de ondeugd een mantel van deugd omhangen. Maar ditmaal zal het toch niet helpen, want er zal geen predikant te vinden zijn, die het onwettige huwelijk inzegent.quot;

„Ge vergist u, cher frère,quot; zeide prins Ferdinand glimlachend : „er is er reeds een gevonden. De Koning heeft den nieuwbakken heer geheim-finantieraad Wöllner om raad gevraagd. De kerel was immers vroeger predikant, en kent dus de streken der geestelijken. Hij heeft den Koning uit de geschiedenis bewezen, dat zulke dubbele huwelijken mogelijk zijn, en zelfs Luther aan den landgraaf Filips zulk een huwelijk veroorloofd heeft; hij heeft zich voorts aangeboden, — daar hij zelf een geordend prediker is, en de functiën van een zoodanigen verrichten mag, — in persoon de huwelijksplechtigheid te voltrekken.quot;

„De mannen zijn alle erbarmelijke, veile sujetten,quot; zeide prinses Amalia, terwijl zij uit hare groote, met bloed be-loopen oogen, die haar den bijnaam van „booze feequot; hadden bezorgd, een boosaardigen blik op haren broeder Hein-rich wierp.

„'t Verwondert mij dat gij dit zegt,chère sceur,quot; merkte prins Heinrich op: „Ge hebt dus uw oordeel over de mannen wel zeer veranderd.quot;

„Neen,quot; siste zij toornig; „neen, ik heb altoos geweten dat de mannen een erbarmelijk ras zijn. Er waren slechts twee uitzonderingen; de eene was mijn broeder Frederik, en de andere was de man, dien de groote Koning Frederik zelf niet in boeien kon houden, en die met de kracht van zijn geest zelfs de zwaarste grendels, en de sterkste ketens verbrak en zich vrijmaakte, trots alle Koningen en gevangenbewaarders. O, dank u, Heinrich, dat ge mij aan hèm herinnerd hebt; want mijn oud hart, 'twelk de menschen vergiftigd hebben, en dat verschrompeld en koud is, wordt weder warm en jong, als ik aan hèm denk, om wien ik zooveel geleden heb, en die van mij de oude heks heeft gemaakt, welke ik thans ben. Doch stil, daar komt de Koning, onze lieve heer neef!quot;

En Amalia, wier gelaat juist door een straal van jeugd en herinnering verhelderd was geworden, nam weder hare boosaardige en sombere uitdrukking aan, en zij strompelde den „heer neefquot; tegemoet, die, gevolgd door den graaf von

233

Herzberg en den eerst gisteren benoemden staatsminister von Vosz, de kamer binnentrad.

„Hoe schoon ziet Uwe Majesteit er uit,quot; riep prinses Amalia met haar krijschende stem: „hoe schoon en jong! Zoo het dunne haar er niet was, en het embonpoint en de lieve gemalin, zou men Uwe Majesteit voor een jonkman kunnen houden, die uit vrijen gaat, en —quot;

„En daarbij het ongeluk heeft, een booze fee te ontmoeten,quot; glimlachte de Koning: „maar het hindert niets; wij zijn reeds verstompt tegen haren boozen blik, en zullen nooit ophouden haar te beminnen en te achten. Ik verzoek mijn lieve tante Amalia, alsmede mijn beide heeren ooms, overtuigd te zijn, dat ik voor hen allen steeds een genegen en liefderijk neef zal zijn, en gaarne bereid ben, hunne wenschen te vervullen. Wij spreken later hiervan; maallaat ons nu de plechtige handeling beginnen, die ons hier heeft samengebracht. Heer graaf von Herzberg, ik verzoek u, den gezant van den hertog van Brunswijk binnen te voeren.quot;

En de Koning nam op den fauteuil plaats, die in het midden der kamer stond, en aan weerszijden waarvan zich eenige stoelen en tabourets bevonden, waarop zich prinses Amalia en de beide prinsessen nederlieten. Dicht bij het venster, stond een met een groen kleed bedekte tafel, waarvoor drie stoelen met hooge, kunstig gebeitelde leuningen, waren geplaatst. Het was de schrijftafel van Frederik den Groote, waaraan hij dagelijks zoo vele uren gewerkt en gepeinsd had voor Pruisens welzijn en de eer zijner onderdanen, en wier aanschouwing onlangs den minister von Herzberg tranen in de oogen had gedreven.

„De heer baron von Hardenberg, minister en buitengewoon gezant van Zijne Doorluchtigheid den hertog van Brunswijk!quot; riep graaf von Herzberg, terwijl hij den genoemde aan zijn hand binnenvoerde, en hem aan den Koning voorstelde. Baron von Hardenberg boog met de welgemanierdheid van een elegant man der wereld en van een hoveling tevens, en richtte vervolgens zijn groote, blauwe oogen met een uitdrukking van eerbiedige verwachting, — maar met volkomen kalm en gerust gelaat, op den Koning.

„Spreek, mijnheer de baron,quot; zei Frederik Willem:

234

„mijn heer oom, de hertog van Brunswijk, zendt u tot mij. Wat heeft de heer baron von Hardenberg te zeggen ?quot;

„Sire, ik breng op last en bevel van mijn genadigen heer en hertog het testament van den hoogzaligen Koning Frederik den Tweede! Ongeschonden aan alle zegels en volkomen zooals wijlen Zijne Majesteit het den hertog reeds voor jaren heeft ter hand gesteld, en zooals het sedert gerust heeft in het hertogelijk staats-archief te Bruns-wijk.quot;

Hij reikte den Koning het verzegelde document over, en verzocht hem, met de prinsen en de ministers de zegels te onderzoeken, om zich te overtuigen dat zij ongeschonden waren; vervolgens, als Zijne Majesteit dit gedaan had, de zegels te verbreken en het testament te openen. Nadat alles geschied was, — toen de Koning het samengevouwen papier uiteengeslagen, en Herzberg betuigd had, dat dit het werkelijke en eigenhandige schrift van Koning Frederik was, — reikte Frederik Willem de papieren weder aan den baron von Hardenberg.

„Gij zijt het, die ons dezen laatsten groet en vermaningen van den grooten Koning gebracht hebt, en 't is dus ook billijk en recht dat gij, als ae vertegenwoordiger van den heer hertog, ons bekend maakt met den inhoud van het testament. Ik machtig u het ons voor te lezen. Neem daar, tusschen mijn beide heeren staatsministers, aan de tafel plaats. — Lees nu!quot;

Graaf von Hardenberg legde het document op de tafel, en met luide, helder klinkende stem begon hij het testament van den Koning te lezen, als volgt: ¹)

„Ons leven is een vluchtige overgang van het oogenblik onzer geboorte tot dat van onzen dood. Gedurende deze korte tijdruimte is de rnensch beslomd, voor het welzijn der maatschappij, wier lid hij is, te arbeiden. Sedert ik aan het bestuur der Staatszaken gekomen ben, heb ik met al de kracht, welke de Natuur mij gegeven heeft, en naar mijn zwakke inzichten er naar gestreefd den Staat, dien ik de eer had te besturen, gelukkig en bloeiend te ma-

¹

liet oorspronkelijke is in de Fransche taal opgesteld. Het bovenstaande is een getrouwe, woordelijke vertaling, naar den door Preuss medege-deelden, oorspronkelijke!! tekst, 11, pag. 401 zijner „Lebensbeschreibung.quot;

235

ken. Ik lieb recht en gerechtigheid laten heerschen, ik heb orde en stiptheid in de finantiën gebracht, en in de armée de krijgstucht ingevoerd, die haar op de andere troepen in Europa het overwicht heeft gegeven. Nadat ik op deze wijze mijn plicht jegens den Staat vervuld heb, zou ik mij een eeuwig verwijt hebben te maken, zoo ik hetgeen mijn familie betreft, wilde veronachtzamen; om dus de oneenigheden te vermijden, die wegens de erfenis onder mijne nabestaanden konden oprijzen, maak ik hun door deze plechtige acte mijn laatslen wil bekend.

1. „Ik geef gaarne en zonder leedwezen dezen levensadem, die mij bezielt, aan de weldadige Natuur terug, die mij verwaardigd heeft dien te ontvangen, en dit lichaam aan de elementen, waaruit het is samengesteld. Ik heb als philosoof geleefd, en ik wil ook als zoodanig begraven worden zonder pronk, zonder vertoon, zonder glans; ik wil noch ontleed noch gebalsemd worden. Men begrave mij te Sanssouci op de hoogte der terrassen, in het grafgewelf, 'twelk ik mij heb laten gereed maken. De prins van Nassau is op deze wijze in een boschje bij Kleef bijgezet. Mocht ik in den oorlog of opreis sterven, dan moet men mijn lichaam op de eerste de beste plaats deponee-ren, en het later, — des winters, — naar Sanssouci zenden, en het bijzetten, zooals ik hier boven heb aangegeven.

2. „Ik laat aan mijn lieven neef Frederik Willem, den eersten erfgenaam der Kroon, het koninkrijk Pruisen, provinciën, staten, kasteden, vestingen, plaatsen, ammunitie, arsenalen; de door mij veroverde of geërfde landen; al de juweelen der Kroon, die in handen der Koningin, mijn gemalin zijn; het gouden en zilveren tafelgereedschap, dat te Berlijn is; mijne landhuizen, bibliotheken, muntdlt;abinetten, scldlderijgalerijen, tuinen enz., enz. Buitendien laat ik hem na de schatkist, zooals zij zich op den dag van mijnen dood bevindt, als een goed, dat den Staat behoort, en 'twelk slechts mag aangewend worden, om de bevolking te verdedigen of te ondersteunen.

3. „Zoo ik soms eenige kleine schulden mocht nalaten, wier betaling mij de dood verhinderde, zal mijn neef ze betalen. Zulks is mijn wil.

4. „Ik laat aan de Koningin, mijne gemalin, de reve-

236

nuën welke zij trekt, met bijvoeging van tienduizend thaler jaarlijks, twee tonnen wijn jaarlijks, vrij hout, en vrij wild voor haar tafel. Op deze voorwaarde heeft de Koningin zich verplicht, mijn neef tot haren erfgenaam te benoemen. Buitendien, — daar er geen gepaste woning is, welke men haar tot residentie zou kunnen aanwijzen, — bepaal ik mij er toe (om den vorm), Stettin als zoodanig te noemen. Ik begeer tegelijkertijd van mijn neef, dat hij voor haar een voegzaam verblijf in het Slotte Berlijn gereed houdt, en hij haar de achting betoone, die aan de weduwe van zijn oom en een prinses toekomt, wier deugd zich nooit verloochend heeft.

5. „Gaan wij nu tot de vrije nalatenschap over. Ik ben nooit óf gierig óf rijk geweest, ook heb ik nooit over groote zaken beschikt. Ik heb de revenuen van den Staat als de bondskist beschouwd, die geen ongewijde hand mag aanraken. Ik heb de openbare inkomsten nooit tot mijn bijzonder nut aangewend. De uitgaven, welke ik voor mij gedaan heb, hebben nooit do som van tweemaal honderd duizend thaler overtroffen ; ook laat mij mijn administratie een volkomen gerust geweten, en ik vrees niet in het publiek er rekenschap van te geven.

6. „Ik benoem mijn neef Frederik Willem tot universeel erfgenaam van mijn persoonlijk vermogen, waarvan hij echter de volgende legaten te betalen heeft.quot;

Nadat de Koning toen in vier en-twintig volgende nummers aan al zijne verwanten een legaat, hetzij in geld, brillanten of andere zaken had vastgesteld; — nadat hij de pensioenen voor de invalide officieren en soldaten van zijn leger en zijn dienstpersoneel bepaald had, vervolgde het testament:

„Ik beveel mijn opvolger, zijn geslacht in de personen zijner ooms en tantes en al zijner verwanten, te achten en te eeren. Het toeval, dat het lot der menschen bepaalt, regelt ook de opvolging; maar, door Koning te worden, geldt men niets beters dan de anderen. Ik beveel derhalve al mijne verwanten aan, in goede eendracht te leven, en als het zijn moet, bereid te zijn, hunne persoonlijke belangen aan het welzijn van het vaderland, en het voordeel van den Staat te offeren.

„Mijn laatste wenschen zullen, als ik sterf, het geluk

237

van dit Rijk gelden. Moge het steeds met rechtvaardigheid, wijsheid en kracht geregeerd worden; moge het de gelukkigste Staat zijn door de zachtheid der wetten; moge het steeds billijk en goed ten aanzien zijner financiën geadministreerd, — en ten moedigste verdedigd worden door een leger, dat steeds voor de eer en den schoonen roem ademt, en moge het duren en bloeien tot het einde aller eeuwen!quot;

( '„Amen! Amen!quot; riep de Koning, vroom de handen vouwende, toen de baron von Hardenberg met de voorlezing ten einde was: „Amen! 't Zal alles gebeuren zooals mijn groote, verhevene oom heeft bepaald! God zegene Pruisen, en geve mij kracht het te regeeren en gelukkig te maken! Ik dank u, heer baron, en wensch u, morgen, vóór ge vertrekt, nog tot een vertrouwelijk onderhoud te zien.quot;

Hij knikte den gezant toe, en daar deze zich nu in begeleiding der beide staatsministers op den wenk des Ko-nings verwijderde, wendde zich Frederik Willem met een vriendelijken glimlach en een genadigen hoofdknik tot prinses Amalia en haar beide broeders, die zich even als de Koning van hunne zitplaatsen hadden opgericht.

„Mijn verheven, hoogzalige oom heeft mij vooral de zorg voor het welzijn van mijne ooms en tantes aanbevolen,quot; zeide hij: „Ik mag echter verzekeren, dat deze aanbeveling niet noodig was, en ik ook buitendien met vreugde bereid zou zijn geweest, naar mijn vermogen, en zooveel ik vermag, tot hun geluk en welzijn bij te dragen. Ik bid u dus, zeg mij in dit uur een of anderen wensch, die u aan het harte ligt, en wiens vervulling wij als een gedachtenis aan deze plechtige testament-opening in eere willen houden. Spreek dus, mijn geliefde oom, prins Hein-rich; noem mij een gunst, welke ik u bewilligen kan.quot;

De prins ontroerde een weinig, en een gloeiend rood schoot een oogenblik over zijn gelaat, dat eene getrouwe copie van dat des overleden Konings was. Het woord „gunst,quot; 't welk de glimlachende mond des Konings had uitgesproken, trof als een giftige pijl zijn hart, en boorde er zich diep in.

„Sire,quot; zeide hij op scherpen toon: „ik heb niets te be-geeren, en geenerlei gunst van u te verzoeken. Of het

238

moest als een yunsl worden beschouwd, dat mij in al mijne aanspraken en aanfrelegenheden ter zake van erfenis, gerechtigheid wedervare, en mijne rechten gehandhaafd worden.quot;

„Gerechtigheid te oefenen is geen (/wns?, maar een plicht,quot; antwoordde de Koning zacht: „en zeker zal mijn waarde oom Heinrich in al zijne aanspraken en erfaangele-genheden, volgens recht beschermd wwden.quot;

„Ook in mijne erfaanspraken op de opvolging in het markgraafschap Schwedt?quot; vroeg prins Heinrich haastig, en een doorborende blik zijner oogen, die groot, glanzend en scherp waren, als de oogen van Frederik, trof het aangezicht van zijn neef.

Frederik Willem trok de schouders op. — „Dit is een politieke vraag, wier beslissing aan den ministerraad, — niet aan de familie-conferentie — toekomt,quot; antwoordde hij.

„Dat heet met andere woorden,quot; krijschte Amalia met een honenden lach: „prins Heinrich zal steeds tot de lieve familie, maar nooit tot de ministers en raadgevers des Konings behooren.quot;

De Koning richtte zich, wellicht om aan het gesprek een andere wending te geven, — haastig tot prins Ferdinand. „En gij, mijn dierbare oom, hebt gij ons geen bij zonderen wensch mede te deelen ?quot;

De prins glimlachte. „Ik ben niet eerzuchtig, en mijne financiën zijn gelukkig in goede orde. Ik beveel mij en mijn gezin in de welwillendheid van onzen Koning. Het zou mij bijzonder verheugen, zoo mijn oudste zoon Louis met de protectie van zijn koninklijken oom verwaardigd mocht worden.quot;

„Hij zal als mijn eigen zoon beschouwd worden en avanceeren,quot; zei de Koning haastig: „ik wensch, dat hij de vriend en makker van mijn zoon Frederik Willem zij, en dezen een weinig mededeele van zijn geest en zijn vuur. De jonge prinsen zijn er als toe geschapen, elkander aan te vullen, en het zal mij aangenaam wezen, zoo zij recht innige vrienden zijn. En nu, mijn waarde geliefde prinses tante,quot; voer de Koning voort, terwijl hij zich tot Amalia wendde: „thans verzoek ik ook u, mij uwe wenschen mede te deelen.quot;

De prinses haalde de schouders op. „Ik ben niet eer-

'239

zuchtig,quot; zooals broeder Heinrich, — en heb voor geene kinderen te zorgen, zooals broeder Ferdinand. Mijne behoeften zijn gering, en ik bemin de menschen niet genoeg om rijkdommen le wenschen, opdat ik ledige zakken zou kunnen vullen, en de ontberenden tot genietenden maken. Het leven is met mij niet zacht en edelmoedig te werk gegaan, waarom zou ik liet nu jegens de menschen zijn? Er is slechts één menscb, dien ik gelukkig wenschte te maken, want hij heaft, gelijk ik, jaren lang ongeluk beleefd, en weet een treurig lied te zingen van de hardheid en wreedheid der menschen. Sire, ik eisch en begeer niets voor mij, maar ik eisch een zonnestraal voor dengene, dien men vele jaren de zon ontstolen, — en hem begraven heeft in een langen kerkernacht! Ik eisch voor een grijsaard de schemering van het geluk, 'twelk men zijn jeugd en zijnen mannelijken leeftijd misdadig ontnomen heeft. Sire, er kleeft in mijn geheugen slechts één enkele schaduw op de nagedachtenis van mijn verheven broeder. Deze schaduw heet; Ffederik von Trenck. Oefen (jij gerechtigheid. Geef aan Frederik von Trenck zijne goederen weder, welke men hem op onrechtvaardige wijze ontnomen heeft; geef hem zijn adel en zijn militairen rang terug, waarvan men hem beroofd heeft. Sire, doe dit, en ik, — wie het ongeluk tot een booze fee heeft gemaakt, — zal voortaan niets meer zijn, dan een goedhartige, verdroogde oude mummie, die haar handen vouwen, en met haren laatsten ademtocht bidden wil voor den goeden, grootmoedigen Koning, die Frederik von Trenck gelukkig heeft gemaakt!quot;

„üat zal geschieden, zooals mijn waarde tante wenscht,quot; zeide de Koning bewogen ; „wij willen Frederik von Trenck zijne goederen en zijn militaire en burgerlijke eer teruggeven ; wij willen hem ook aan ons Hof noodigen, en hij zal niet te vreezen hebben, dat hij weder in de kase-matten van Maagdenburg gesleept wordt, schoon ook prinses Amalia hem vriendelijk en genadig toelonkt.quot; ¹)

De prinses trok haar oud, door pokdalen misvormd gelaat tot een glimlach, die echter slechts een grijns werd.

¹

Frederik von Trenck moest, zooals bekend is, de gunst der prinses Amalia met veeljarige gevangenschap boeten.

240

en zij wist zelve niet, dat de sluier, die plotseling hare oogen verduisterde, een traan was. Het was zoovele jaren geleden, dat zij niet gelachen en niet geweend had, en zij deed het heden voor het eerst weder. Heden voor het eerst na vele jaren, dankte zij des avonds God, dat Hij haar dezen dag had laten beleven; wenschte zich niet den dood, maar bad God, haar nog het leven te laten, zóólang tot zij Frederik von Trenck wedergezien, en van hem vergiffenis ontvangen had, dat hij door haar zoo ongelukkig was geworden! Heden voor het eerst bewoog een gevoel van dank en vreugde het verbitterde gemoed der prinses, en het kwam uit de diepte haars harten, toen zij bij het afscheid, na de voorlezing van het testament, tot Frederik Willem zelde: „Ik wilde dat ik niet een booze, — maar een goede fee was, want dan kon ik u het recept geven, om uw volk gelukkig te maken, en zelf gelukkig te zijn!quot; —

De Koning glimlachte. Hij had immers dit recept reeds! Hij had het in het levenselixer ontvangen, dat Cagliostro hem gegeven had. Deze droppels waren het recept voor zijn persoonlijk geluk, en wat het geluk zijns volks betrof, zoo moesten zijne lievelingen, Bischofswerder en Wöllner, immers wel de recepten kennen, die het geluk des volks konden bewerken. In hunne handen zal de Koning gerust het roer des Staats kunnen leggen. Zij zijn de lievelingen der onzichtbare vaders, de uitverkorenen en machtigen, en zij zullen Pruisen regeeren, — zij, DE ROZENKRUISERS !

Dit dacht de Koning met vreugde, en dit fluisterden met bekommering de tegenstanders der vrome ordebroeder, de vijanden van Bischofswerder en Wöllner, elkander in het oor. En het getal hunner vijanden was groot, en zeer aanzienlijke mannen behoorden er toe. Ook aan het Hof was een partij, die in bittere, maar geheime vijandschap tegenover de Rozenkruisers stond.

XII.

LEUGHSENRING.

Aan het hoofd dier oppositie onder de Hofpartij stond de onderwijzer en gouverneur van den Kroonprins, Goethe's

'241

vriend, de genoot der voormalige „Mainbündler,quot; Franz Michael Leuchsenring, dien Frederik de Groote naar Berlijn had geroepen, opdat hij als Fransch onderwijzer den toekomstigen Koning van Pruisen de Fransche taal onderwijzen, en hem een nauwkeurige kennis verschaffen zou van de Fransche literatuur en de Fransche dichters.

Tot hèm begaf zich op den dag na de voorlezing van het testament de baron von Hardenberg, de veeljarige vriend van den heer gouverneur, en het wederzien van beide langgescheidenen was zeer hartelijk geweest. F venwel was aan den scherpen en fijnen blik van den Bruns-wijkschen minister de wolk niet ontgaan, die Leuchsenring's voorhoofd beschaduwde, en hij wees nu, — nadat zij de eerste begroetingen gewisseld, en de eerste vluchtige vragen en opmerkingen over hunne wederzijdsche omstandigheden gedaan handen, met zijn fijne, witte hand naar Leuchsenring's voorhoofd.

„Ik zie daar een schaduw,'' zeide hij glimlachend: „een schaduw, welke ik nooit vroeger op het voorhoofd van mijn vriend gezien heb. Is de schoone Leuchsenring niet meer de lieveling der vrouwen, en bijgevolg ook der Muzen? Of is er weder een of andere gehate medeminnaar die zóó vermetel is, u de gunst eener geliefde te betwisten? Ik ken dat immers; ik heb u meermalen als Orlando Furioso gezien, toan wij elkander in Napel's gezegende landouwen ontmoetten, en ons ^vriendschapsverbond sloten. Ach, amico mio, waarom zijn wij niet meer in het bella Italia! Waarom heeft de nuchterheid den levens ons haar proza aangewaaid, en van u den ouderwijzer eens prinsen, van mij een vorstendienaar gemaakt! Maar,passons la dessus, en beantwoord mij de vraag; Waar is de medeminnaar? Moet ik, zooals driemaal te Napels, ook te Berlijn uw secondant zijn?quot;

Leuchsenring glimlachte. „Ik zie met genoegen, waard-ste baron, dat uwe ministerportefeuille u niet veranderd heeft. Ge zijt nog altoos de vroolijke cavalier, de zorge-looze man van de wereld; terwijl ik, inderdaad, — ik kan het niet meer loochenen, — terwijl ik een misanthroop ben geworden. Het is voorbij met de onbezorgdheid, voorbij met de liefde; en de vrouwen hebben, helaas, niets Uühlbaoh, Duitschland in woeling en strijd. III. Itt

242

gemeens met de wolk, die uw scherpe jlik op mijn voorhoofd heeft opgemerkt.quot;

,,Ongelukkige, ge zijt dus een politicus geworden,quot; riep harou von Hardenberg glimlachend: „het is dus waar, wat men mij gezegd heeft; gij schrijft geen minnebrieven meer, maar geleerde verhandelingen; ge zij t een partij man geworden. ?quot;

,,'tls waar,quot; zeide Leuchsenring heftig: „ik ben van toom en baat vervuld; ik zie met ontzetting het groote logen-net, dat de mannen der duisternis, — dat heet de Roze-kruisers, en damp;~4ea«ïten, — over de menschen willen spannen. Ik gevoel, dat het mijn taak is, dit net te ver-sclieuren, en aan de wereld de strikken te openbaren, waarin de menschheid zal gevangen worden.quot;

,.Bravo, bravo,'' zeide Hardenberg levendig; „zóó behaagt ge mij, want ik zie, dat het u volkomen ernst is mest uwe plannen, en dat ik aan uwe gezindheid niet twijfelen mag. Nu wil ik u ook terstond een bewijs van mijn vertrouwen geven, door u om raad te vragen in mijne persoonlijke aangelegenheden. Ik kom juist van een audientie bij Koning Frederik Willem. Het schijnt, dat Zijne Majesteit eenige caprice voor mij heeft, en door een vrouwelijken trek in mijn gelaat, is ingenomen. Kortom; de Koning beeft mij het genadig voorstel gedaan, in zijn dienst ie treden, en het bestuur van een ministerie op mij te nemen.quot;

, Eu wat hebt gij geantwoord?quot; vroeg Leuchsenring levendig.

„Ik heb genadig eenigen bedenktijd verzocht. Ik ken de toestanden hier te weinig, en wilde eerst met u er over spreken, mijn vriend. Zeg mij dus uwe meening. Zou ik aannemen?quot;

,,Zeg mij eerst, vriend, wie ge zijt, dan zal ik u antwoorden. Zeg mij of ge een afvallige zijt, een Rozekruiser, dat hfft fwn — dan of ge de trouwe genoot van

ons verbond zijT gebleven? Geef mij uw hand, laat mij die aanraken met het geheime teeken, en nu geef mij antwoord of ge een verbondsbroeder zijt.quot;

,,lk ben het,quot; zeide Hardenberg, wiens joviaal gelaat nu een ernstig uitdrukking had aangenomen, en die de hem gereikte hand van Leuchsenring op eigenaardige wijze

2i3

met zijne vingers aanraakte: „Voel aan den druk dezer hand, dat ik trouw ben gebleven aan't bezworen verbond; dat ik uw ordebroeder, — een trouw en ijverig vrijmetselaar gebleven ben.quot;

„Geloofd zij God, mijn vriend, dat gij het zij tlquot; riep Leuchsenring: „Dan behoort ge tot mij, — behoort tot degenen, die de toekomst voorbereiden, en het tx-eurige tegenwoordige een dam tegenstellen in den geest der men-schen. En nu, mijn vriend, wil ik u ook uw vraag beantwoorden; nu zeg ik u: Neem deze u gedane aanbieding niet aan, maar spaar u voor de toekomst, voor het toekomstige geslacht. Treurige en rampvolle dagen staan Pruisen te wachten, en de genius van het Duitsche vaderland moet zijn hoofd omhullen en weenen over het-geem hier gebeuren zal, en wat wij allen met schrik en afgrijzen zien naderen. De demons der duisternis stijgen op, en willen hun sluier spreiden over Pruisen. Bijgeloof, huichelarij, Jezuitisme, en zondige weelde hebben zich verbonden, om de geesten en de harten in boeien te slaan, en een tijd van verduistering zal voor Pruisen aanbreken, zooals die gewoonlijk groote omwentelingen en groote wereldgebeurtenissen voorafgaat! Geloof mij, wij staan op een krater! De koninklijke boeleesters willen dien met bloemen en kransen bedekken, de koninklijke Rozekrui-sers willen met hunne elixers en wonilerdranken de oogen benevelen, opdat zij het vreeselijke niet zien zullen; maar, zij houden het noodlot niet tegen; zij maken slechts, dat het te schielijker aanrolt, en onder zijne raderen alles verplettert, wat het in den weg wil treden. Even als het kwade steeds het goede voortbrengt, zoo moet ook de 'slavernij steeds de vrijheid bevorderen, en haar de overwinning bezorgen. De druk, dien de heerschers sedert eeuwen op de dienenden hebben geoefend, zal thans zijn wrekende vruchten dragen. De slaven zullen de boeien verbreken, het juk afwerpen, en zich tot vrije mannen vechten.quot;

„Ach, mijn vriend, quot;riep Hardenberg^schouderophalend; „gij ziet onbereikbare idealen zich verwezenlijken, waaraan ik, helaas, niet gelooven kan. Zeg mij, met welke middelen zullen toch de arme, onderdrukte volken hunne ketens verbreken, en zich tot vrije mannen verheften?quot;

„Ik zal h^t u zeggen, en uwe ziel zal huiveren; De sla-

244

ven zullen zich vrijmaken, de vertreden volken zullen zich oprichten door een vreeselijk middel, door de revolutie. Zij gist in alle gemoederen, zij bruist in alle hoofden. De tijd van rust en behagelijke sentimentaliteit is voorbij. Woeling en strijd, stormen en woeden en bruisen en zingen niet alleen meer in de hoofden en harten der dichters, — zij zijn doorgedrongen tot elk menschelijk hart, en wat de dichters gezongen en gedacht hebben, is in de harten der volken overgegaan, en dat er wil uitstormen, het oude verwoestende, het nieuwe scheppende. Frederik Schiller heeft met zijn „Hooversquot; de brandfakkel geworpen in de gemoederen der jeugd, en de Vorsten en de samenver-bonden Hoven voeden en onderhouden het ontstoken vuur met de vodden hunner van goud glinsterende lompen en hun verdref uitwasemende ondeugd. Ik zeg u, het vuur zal ontvlammen, want de woeling en drang der vrijheid is in de menschheid, en God heeft de ondeugden der Vorsten tot den geesel gekozen, waarmede de volken getuchtigd zullen worden, opdat deze zich uit het stof verheffen, en uit slaven mannen zullen worden! Ook Lode-wijk de Vijftiende van Frankrijk met al zijne zonden en gebreken, was een werktuig in Gods hand; ook Koningin Marie Antoinette met hare lichtzinnigheid, haar levenslust en verspilling is het, en ook Frederik Willem van Pruisen met zijn lichtzinnigheid, zijn goedhartigheid en zorgeloosheid, is een werktuig in Gods hand, en moet de vrijheid en de verheffing der geesten helpen bevorderen. En ook dit huichelachtig ottergebroed, deze logenachtige, bedriegelijke ordebroeders, deze Rozekruisers en Jezuïten moeten Gods oogmerken dienen; want de leugen bestaat slechts, om de waarheid aan 't licht te brengen, en slavernij moet slechts de vrijheid bevorderen. Daarom klaag en jammer ik ook niet, als hier de ondeugd en de erbarmelijkheid een poos zegevieren, want het pessimisme is alléén onze troost en onze hoop, en hoe slechter het thans gaat, des te beter zal het later worden. Hoe meer Jezuïten thans hier hun heilloos spel drijven des te meer zal er later uitgeroeid en vernietigd worden!quot;

„Gij ziet spoken en vertelt sprookjes, mijn opgewonden vriend,quot; zei Hardenberg glimlachend: „er zijn geen Jezuïten in Pruisen.quot;

245

„Zij zijn overal,quot; viel Leuchsenring hem in de rede, terwijl hij levendig de hand op den arm zijns vriends legde, en dion heftig drukte: „Ja, mijn vriend, er zijn Je-zuïten. Zij verkeeren onder ons, en zitten nevens ons aan tafel; zij drukken ons als vrienden de hand, en vleien ons als onze bewonderaars; zij glimlachen ons toe als onze geliefden, zij laten geen middel onbeproefd, om onze harten te bezweren en onze geesten in boeien te slaan. —

De Rozekruisers: wat zijn zij anders dan vermomde Jezuïten? De mystiek der Rozekruisers moet het verstand benevelen; ondeugd en zonde moeten den geest knakken, en uit de beneveling en verstomping zullen de verleiden en omstrikten zich redden in de Katholieke kerk, die in haar moederschoot een rustplaats heeft voor alle gefolterde gewetens, die zegen en vergiffenis heeft voor alle ondeugden en misdaden! Derhalve verleiden deze Rozekruisers den goedhartigen en lichtzinnigen Koning tot uitspattingen en zingezot; derhalve beangstigen zij zijn zacht gemoed met wonderverschijningen en spoken! Redding zal hij zoeken in zijn gewetensangsten, en redding zal hij vinden in de Katholieke kerk! O ik ken ze, deze vermomde Jezuïten, deze Rozekruisers, en zij weten, dat ik ze doorzien heb, en daarom haten zij mij, en daarom roepen zij moord en brand, wijl ik hunne listen en streken openlijk aan den dag gebracht, — en verklaard heb, dat de Rozekruisers niets anders zijn dan Jezuïten, die het Katholicisme willen uitbreiden over de aarde. Ik heb dit ontsluierd, en heb het aan de wereld verkondigd in een geschrift, 'twelk de slapenden gewekt, — en de twijfelenden overtuigd heeft, doch de Rozekruisers met haat en woede tegen mij heeft vervuld.quot;

,,Ik heb er van gehoord,quot; zeide Hardenberg nadenkend: „men heeft mij verhaald van een fulminant artikel, 'twelk gij onlangs in het Rerlijnsch maandschrift, tegen de geheime genootschappen gericht hadt, maar ik heb het helaas niet te zien kunnen krijgen,quot;

„Dat geloof ik wel,quot; lachte Frans Leuchsenring; „de lieve Rozekruisers hebben de geheele oplaag van dit nom-rner opgekocht en onder zich gehouden, en zij zullen

246

zoodra een nieuwe oplaag gedrukt is, ook deze koopen ; want zij trachten de waarheid en het vrije woord te onderdrukken en onder hunne voeten te treden. Maar het zal hun niet gelukken, want het vrije woord is als de Pheniks; het stijgt uit de ach en de vernietiging steeds weder op; het zingt zijne lofzangen, het dondert zijn vloek, net zit als de roode haan op het dak der boozen en misdadigers, en daarom zouden zij mij willen vermoorden, wijl ik gesproken heb. Maar het vrije woord zal evenwel zegevieren, en wij, vrijmetselaars en broeders van de orde der illuminaten, wij zullen het vrije woord ten laatste de overwinning doen behalen. ^ Wij vrijmetselaars zijn de soldaten der vrijheid en verlichting, en ons getal is groot, en alle voorname en uitstekende mannen te Berlijn be-hooren tot onze orde, en strijden tegen de duisterlingen en Jezuïten, tegen de Rozekruisers en mystieken. Illuminaten hebben wij ons genoemd, want illumineeren willen wij de duisternis der Rozekruisers, en voor de waarheid willen wij de illuminatie verwinnen op de logen ! O vriend, het is een harde strijd, die zich hier in Pruisen voorbereidt, want het getal der Jezuïten en Rozekruisers is onmetelijk, en een Koning beschermt en behoedt ze. Het getal illuminaten is betrekkelijk nog klein, en slechts de Koningen van den geest en der wetenschap, — niet echter de macht en het geld, behooren tot het verbond. Maar wij zullen evenwel zegevieren op de Jezuïten; wij staan op den wachttoren van Pruisen, en onze protestantsche oorlogskreet is Luther's woord: „het Woord zal men laten staan!quot;

„Goed en moedig gespi'oken, mijn dappere vriend,quot; riep Hardenberg; „waarlijk, uw vuur ontvlamt mij, uw geestdrift grijpt mij aan, en ik wil deelnemen aan uwen groo-ten, heerlijken strijd. Neem mij op in uwe orde, verhef den vrijmetselaar tot illurninaat.quot;

„Het zal geschieden,quot; knikte Leuchsenring: „heden avond wordt bij het edele opperhoofd van ons verbond, bij Ni-colai, een vergadering der orde gehouden; gij kunt mij

1) Dit artikel van Leuchsenring tegen de geheime genootschappen, bevindt zich in het door Gedike en Biester uitgegeven „Berlinischen Monatsschrift,quot; aflevering van Augustus 1786, en maakte destijds in alle kringen en klassen der maatschappij buitengemeen opzien.

247

derwaarts vergezellen, en ik zal uwe aanneming bewerken quot;

,,En dan, nietwaar, — dan, als ik in uwe orde ben opgenomen, als ik tot de illuminaten behoor, dat beet tot de vijanden der Rozekruisers en Jezuïten, — dan zult ge het goedvinden, dat ik bet voorstel des Konings aanneem, en hier te Berlijn een staatsambt aanvaard?quot;

„Neen, mijn vriend, ik kan u dezen raad niet geven, en ik mag het niet goedkeuren.''

„Hoe? Ge wilt mij niet tot uw strijdgenoot hebben? Gij versmaadt mijn bijstand?quot;

„Ik versmaad dien niet; ik bespaar hem voor betere tijden. Gij zijt voor mij een groote kracht, en het zou jammer zijn, zoo zij werkeloos gemaakt werd vóór den tijd. Dit zou echter geschieden, zoo ge reeds nu hier kwaamt. De ftozekniisers zijn niet alleen machtig, maar ook sluw. Zij zouden zeer spoedig ontdekken, dat ge tot hunne vijanden behoort, en zij zouden u uw ambt en uwe macht even spoedig weder ontnemen, en u verbannen en van hier drijven. Zij zouden met u doen, gelijk zij met mij gedaan hebben.quot;

„Hoe hebben zij met u gedaan? Wat konden zij doen tegen den opvoeder en gouverneur van den Kroonprins, dien Frederik de Groote heeft benoemd, en welk leed kon • den zij hem toebrengen?''

Leuchsenring nam glimlachend een opengevouwen brief van zijn schrijftafel, en reikte hem den baron Hardenberg. Lees dit papier,quot; zeide hij; „Tk heb het voor twee uren ontvangen, en het zal u antwoord geven op uwe vraag.quot;

Hardenberg doorliep met een haastigen blik de weinige regels, die op het papier geschreven stonden, en liet het toen met treurig gelaat weder op de tafel vallen.

„Ontslagen,quot; prevelde hij: „men waagt het reeds, den wil van den nauwelijks begraven Koning te weerstreven, en zendt u uw ontslag!quot;

„Men gaat nog verder,quot; zeide Leuchsenring toornig; „dat men mij ontslaat, is niet het ergste; maar men benoemt in mijn plaats een opgewekte, een Rozekruiser, — dat is erger. De generaal graaf Brühl is tot gouverneur van den Kroonprins benoemd, en zal de laatste hand leggen aan de opvoeding van den jongen prins.quot;

248

„En dus zult ge Berlijn verlaten?quot; vroeg Harden berg schielijk; „Welnu, mijn vriend, dan doe ik u een ander voorstel. Ge wilt niet dat ik hier blijve; welaan, verzei mij dan! Volg mij naar Brunswijk, spaar ook u zeiven en uw kracht voor hetere tijden, hehoud u voor de toekomst!'' „Neen ik blijf!quot; riep Leuchsenring heraden ; „Ik zal den Rozekruisers het genoegen niet geven mijn post te verlaten, maar ik wil hem verdedigen tot mijn laatsten hloed-droppel. Ik blijf, en de Rozekruisers en Jezuïten zullen in mij hun steeds waakzamen en onverbiddelijken vijand vinden, en al de dappere mannen, wien God het zwaard des geestes en het vrije woord in de moedige vuist gelegd heeft, zullen met mij strijden. De Rozekruisers zullen de dagen der duisternis oproepen over Pruisen, maar de Illuminaten zullen de duisternis bestrijden en verlichten; de boozen en de zwakken, de door zinnelust en ruwe genotzucht omstrikten hehooren de Rozekruisers, maar de deugdzamen, de sterken, en allen die in den geest van waarheid en kuischheid leven, — de geheele jongelingschap, zullen aan de zijde der Illuminaten staan en mét ons strijden. O, mijn vriend het zal een strijd van den geest worden, zoodals de grimmige Hunnen dien voerden, nog over den dood; want de storm en drang der jeugd is onbedwingbaar, onweerstaanbaar; voor de hemelsche macht der waarheid moeten de helsche geesten der logen ten laatste tóch wijken, en het licht zal eindelijk de overwinning behalen op de duisternis. Dit is mijn hoop, dit is mijn geloofsbanier, en daarom blijf ik hier, trots mijne vijanden, de Rozekruisers. De strijd, de oorlog der geesten is mijn lust; dit beweegt, dit verheft en ver-frischt mij! Maar als de zege aan ons is, als de nieuwe tijd begint, als wij het oude omvergehaald hebben, en't er op aankomt het nieuwe op te bouwen, — dan, mijn vriend, dan is uw tijd gekomen; dan zult gij de bouwmeester zijn, die met frissche en jeugdige kracht den herbouw van Pruisen onderneemt en bevordert. Voor den duisteren tijd der Rozekruisers en van Koning Frederik Wilhelm zijt gij niet bruikbaar; maar daarna komen de lichte en heldere dagen van den jongen Koning, en dezen zult gij ter zijde staan als vriend; raadgever en helper! Want geloof mij: Koning Frederik Willem de Tweede zal Prui-

249

sens horizon slechts voorbijdrijven als een donkere onweerswolk, die met bliksem en donder, met storm en nood den helderen dag van het volksleven verduistert; maar de onweerswolken en de duisternis zullen voorbijgaan, en later zal hel weder dag werden, en de zon zal weder schijnen. Ge zijt nu hier te Berlijn gekomen, om Pruisens ongeluk te zien, ik wil u nu ook nog iets an-\ ders laten zien. Ik wil u Pruisens toekomst en Pruisens hoop vertoonen! Kom!quot;

Hij nam den arm van zijn vriend, en voerde hem naar het venster van de benedenverdieping, vanwaar men een ruim uitzicht had in den tuin, die het huis begrensde. Het was slechts een eenvoudige kleine tuin ; de paden met geel zand bestrooid, de bedden aan weerszijden met palm omzet, en met gewone tuinbloemen gevuld. Tusschen de beide bloemperken op het gele kiezelpad, stond onderden met vruchtenbeladen appelboom een wit geverfde bank, en op deze bank zaten twee knapen, of liever jongelingen, in eenvoudige burgerkleeding. De eene van hen, fraai van gestalte en met innemend aangezicht, had de groote vlammende oogen ten hemel gericht, — en te oordeelen, naar zijne gebaren en bewegingen, zijn opgeheven handen, zijn luide spraak, wier volle toon tot aan de vensters kionk, — scheen hij een vurig gedicht te reciteeren. De andere, de hoog opgeschoten, zestienjarige knaap, met zachte, blauwe oogen, een edel gelaat, en een goedhartige trek om de fraaie, trissche lippen, luisterde met goedkeurend gebaar en een zachten glimlach, naar zijn vurigen makker.

Op dezen laatste wees Leuchsenrings opgeheven vinger. „Zie daar,quot; zeide hij: „Dat is de toekomstige Koning van Pruisen, de aanstaande Frederik Willem de Derde. Hém moet gij helpen en bijstaan, want hij zal zulks noodig hebben. Hij zal moeten oogsten, wat de Jezuïten en Roze-kruisers thans hier zaaien; hij zal de wrange vruchten moeten inzamelen, waarvan hier thans de takken worden geënt. Behoud u voor Frederik Willem den Derde, baron Hardenberg, en laat u daarom Ihans niet verslijten en verstompen, in on vrucht baren dienst van Frederik Willem den Tweede.quot;

„Dat is dus de Kroonprins van Pruisen,quot; zeide Harden-

250

berg naar buiten ziende: „die daar met het blonde haar en den zachten, bedecsden blik? Ik wenschte, dat ge mij den anderen hadt gewezen, en deze fraaaie mensch, deze jeugdige Apollo met den goddelijken glimlach en de vlammende oogen, de toekomstige Koning van Pruisen ware!quot;

„Dat is prins Louis, de broederszoon van den tegenwoor-digen Koning. Gij hebt gelijk; hij heeft het voorkomen van een jeugdigen Apollo, en zijn aanblik verheugt het hart. Zoo hij de toekomstige Koning van Pruisen ware, zou hij óf ten hemel opvoeren, óf in den afgrond storten, want hij is een genie, en hij zal niet langs gewone wegen door het leven gaan. Neen; het is goed, dat niet hij, — maar zijn zachte, jonge vriend ginds, eens de kroon van Pruisen zal dragen. Zij hebben hem wel is waar versutt en onderdrukt, den armen knaap. Zij hebben zijn aangeboren blooheid en linksche manieren door een harde en ruwe opvoeding vergroot: zij hebben hem een beperkten blik, een kleingeestige denkwijze gegeven, en alle groote en geniale gevoelens Lij hem trachten te verstikken. Hij is schuw gemaakt, en heeft geen vertrouwen in zich zeiven; maar hij heeft een gezond en degelijk verstand, een eerlijk en goed hart, en dat is voor een Koning beter, dan genialiteit en een vurige geest. Mijn vriend, ik weet niet hoe het komt, — maar ik bemin dezen armen, beschroomden knaap, die in zijn jeugd reeds zooveel heeft moeten missen en dulden; die geleerd heeft te ontberen als het kind van arme menschen, en die toch nooit geklaagd heeft. Ik bemin den prins, die zulk een liefdevol warm hart heeft, en wien tóch steeds het woord ontbreekt voor zijn gevoel; ik beklaag hem; want ik weet dat zijn jeugdige geest verduisterd wordt door een verdriet, dat hij als een heilig geheim in de diepte zijns harten bewaart, en 't welk zich slechts soms in enkele gebaren en woorden verraadt, 'tls het verdriet van een braven en teederen zoon, die zijn vader zou wenschen te beminnen en aanbidden, maar het niet waagt hem aan te zien, omdat hij de vlekken en schaduwen op het gelaat zijns vaders niet zien wil!''

„Arm jongeling,quot; zeide Hardenberg deelnemend: „Nog zoo jong en reeds zooveel wrange ondervinding van de nietigheid en erbarmelijkheid de wereld ! Maar mis-

251

schien is het zóó goed, en als hij den doop der tranen ontvangen heeft, en door het ongeluk gezalfd is, mag hij een Koning van Gods genade worden! Ik wil doen wat ge zegt, Leuchsenring; ik wil mij bewaren voor de toekomst, en, zoo God het geeft, wil ik met vreugde uwen jongen Koning der toekomst, eens mijn geest en mijne krachten wijden!quot;

„God zal het geven, vriend; een verheugd voorgevoel zegt het mij, Hij zal het geven! Het kan zijn, dat ik het niet meer beleef, en de storm der revolutie, of de listen der Rozekruisers mij vóór mijn tijd van hier verdrijven. Maar gij zult blijven, en zult eens aan dit uur denken, waarin ik u den jongen Kroonprins Frederik quot;Willem den Derde geloond, — en u tot hem verwezen heb. Hij is Pruisens toekomst: en in de duistere tijden, die thans aanbreken, is het wel noodig, dat men een licht hebbe, tot hetwelk men opziet. Zie dus op den Kroonprins van Pruisen en zijn genialen vriend prins Louis Ferdinand!quot;

L N H O ü D.

EERSTE BOEK.

DE NIEUWE TIJD.

Bladz.

Hoofdst. I. Friedrich von Schiller........5

„ II. De nood des levens........14

„ III. Henriette von Wolzogen......27

„ IV. Leed en vreugde.........39

„ V. Charlotte von Kalb........48

VI. De titel.............67

„ VII. Het afscheid van Mannheim.....75

VIII. Plannen voor de toekomst.....80

„ IX. De laatste rit..........93

TWEEDE BOEK.

DE NIEUWE KONING VAN PRUISEN.

Bladz.

Hoofdst. I. Na den dood......, . . . 121

„ II. Le roi est mort! Vive le rol! . . . . 130

„ Hl. De gunstelingen.........139

IV. De hofdame...........149

„ V. Figaro.............154

„ VI. Het verbond..........169

„ VIL De voorwaarden.........184

„ VHI. Nieuwe liefde..........192

„ IX. De beslissing...........201

„ X. De geestenbezwering........211

„ XI. Het testament..........229

„ XII. Leuchsenring..........240

Het beroemde Standaardwerk:

MACAÜLAY,

lt;3-escliied.e2n3.is T7-a.n Eng'ela-nd..

Vroeger f 21.10. thans voor slechts f 4.90. In 4 fraaie prachtbanden f 6.90.

Gresohiedenis van Engeland sedert de troonsbestijging van Jacobus II. Derde druk, opnieuw bewerkt door Dr. J. C. yan Deventer, 4 deelen.

Dit werk van den wereldberoemden schrijver is wel bet interesantste boek dat ooit over historie het licht zag.

MACAÜLAY begaafd met een stalen geheugen en een weergalooze belezenheid, met een zeldzaam voortreffelijken stijl, waarheidsliefde en onpartijdigheid, neemt onder de historieschrijvers de eerste plaats in. Zijn arbeid wordt bewonderd door alle beschaafde natiën en wij mogen er gelukkig op wijzen dat ook hier te lande reeds een derde druk van zijn voortreffelijk werk DE GKSC'HIGDEKIK VA\ EX«ELA\D noodig is geweest.

Waar hij het volk in leven en streven, in ongebonden stijl schetst, zijn wij als met hem In den beschreven tijd tegenwoordig. Zijn onvermoeide werkzaamheid en veel omvattenden geest wist bronnen te vinden door anderen niet opgemerkt; kostbare parelen voor de historie.

De eigenaardigheid van zijn zeldzaam fraaien stijl is kracht, levendigheid, vloeienden rijkdom en een helderheid die het herlezen van een volzin uitsluit. Nooit is herlezing noodig. Zijn boeienden verhaaltrant, grondige kennis, scherp oordeel en daarnevens fijnen smaak is zoo uitermate aanlokkelijk, dat zelfs de romanlezer de hier beschreven historie met graagte verslindt. Door den omvang zijner kennis, door de kracht zijner bewijsvoering, door den gloed en den hartstocht, waarmede hij als geschiedschrijver optreedt, heeft hij een der prachtigste boeken over geschiedenis geleverd.

HENRI TAINE verhaalt: Toen het tweede deel van DE OEMflllEDE-WIS VAX EXGELAXD verscheen, waren daarvan reeds 30,000 exempl. vooruit besteld.

Wat MACAÜLAY opeenstapeld is verbazingwekkend. Ik ken geen geschiedschrijver, die vaster, rijker gestoffeerd, beter geordend geheugen bezit. Als hij de daden van een persoon of een partij verhaalt, doorloopt hij in een oogwenk alle gebeurtenissen van zijn leven en alle beginselen van zijn gedrag.

Niemand heeft ooit de geschiedenis zoo goed onderwezen, niemand ze ooit zoo nauwkeurig gekend.

Niemand verklaart beter en verklaart meer dan MACAULAY. Men zou zeggen hij heeft een weddenschap met zijn lezers aangegaan: ge moogt nog zoo afgetrokken, nog zoo dom, nog zoo onwetend zijn; naar mij luisteren zult gij: mij begrijpen moet ge; van mij leert gij.

Het is haast onmogelijk een deel van MAC AULA Y uit de handen te leggen voordat men de laatste bladzijde heeft verslonden.

Als een zeldzame bijzonderheid zij vermeld, dat de critiek zich over MACAULAY aldus uit: „Geen enkele daad niet met de eer en rechtschapenheid in hare strengste opvatting bestaanbaar, werd hem ooit, zelfs fluisterend, ten laste gelegd.quot;

Het voortreffelijk werk van MACAULAY, GESCHIEDENIS VAN ENGELAND, 4 flinke deelen, is verkrijgbaar voor slechts f 4.90 of fraai gebonden voor f6.90.

Serie Ooetlkoope Werken.

Onderstaande werken van MULTATULI kunnen gerekend worden tot zijne beste pennevruchten te behooren. Elke bladzijde tintelt van geestigen humor en hekelende satire. Zijn Di;ii6E\D.E\-EE\l«K IIOOFDSTtK-Ki;\ OVER SPEri \EITEITE\'j ademt »eest en Tcrnurt. Zijn MIEL1-OE!\EX-STll DIEX bevat een rijkdom van denkbeelden en diepe inen-schenkennis. KOO-EEXS: VBYE ARBEID zijn met meesterhand bewerkte schetsen over ■ndisehe toestanden.

Deze goedkoope serie bestaat uit 3 doelen. I. Millioenen-itudlen.

Derde, herziene druk. II. Duizend-en-eenigre hoofdstukken over Specialiteiten.

Derde, herziene druk.

III. Nog eens: Yr^Je-arbeid in Nederlandsch-lndie.

Derde, herziene druk, — waarbij gevoegd AART ADMIRAAL, Multatuli en z\)ne werken geschetst.

Prijs der geheele serie (3 deelen) ingenaaid ƒ3,75: gebonden in groen linnen stempelbanden / 4,80.

Per afzonderlijk deel genomen kost elk werk ingenaaid / 1,90 en gebonden f 2,40.

Hoewel elk dezer werken van M0LTAT[JLI op zichzelf oompleet is en ook als zoodanig wordt geleverd, worden de bezitters der „Verzamelde Werkenquot; er opmerkzaam op gemaakt, dat ze daarbij aansluiten en op dezelfde wijze (druk, formaat en band) zijn uitgegeven. Zij vormen daarmede een geheel, zoodat de bezitters van beide Seriën

de werken van MULTATULI COMPLEET

hebben. — Door toevoeging aan onze Serie van het werkje

laFfc ||®UatftU ca ïifae wsrken, piclsMi

bekomt men bovendien een juweeltje van stijl en kritiek, dat tevens een overzicht, aanteekeningen, en uittreksels bevat uit zijne verschillende werken.

Ia het Zwarte Werelddeel.

De Werken van de beroemde Reizigers in Afrika:

STANLEY ert ËMIN PACHA.

Hunne Avonturen en Ontmoetingen, Tochten en Ontdekkingen.

3 Deelen groot kwarto formaat, fraaie druk. R^jk geïllustreerd met de origineele plateu der Engelscbe editie en keurig bewerkte kaarten, voor slechts f 7.50, of in 3 prachtbanden f 10.50.

-»4!^!—I—----

wordt het authentiek verhaal gegeven van den wondervollen tocht in het donkere Afrika gedurende drie achtereenvolgende jaren door twee groote ontdekkingsreizigers, in streken, waar nog nooit een beschaafd mensch is doorgedrongen; in maagdelijke wouden, waar geen blanke ooit vóór hen een voet heeft gezet; in het ontzaglijk groote wonderland, waarvan nog niets aan de wereld bekend was. In een prachtigen stijl, op boeiende wijze en onderhoudend geschreven, worden hier de tochten en avonturen medegedeeld. Het schetst de zeden en gebruiken dier wilde rassen en geeft een aanschouwelijk beeld van de gevaren en ontberingen, waaraan de expeditie ten prooi was en waarmede zij had te kampen; de gevechten, moordtooneelen, hinderpalen, enz.

In de laatste jaren is zeker geen historisch verhaal verschenen, of een ontdekkingstocht beschreven, zóó boeiend, zóó onderhoudend en zóó belangwekkend, ook voor aardrijkskunde en natuurwetenschappen. Een boek, dat een werkelijkheid schildert, die de stoutste fantasie verre overtreft.

Wie den grooten ontdekkingsreiziger met zijne menigte volgelingen op zijn driejarigen reuzentocht gevolgd heeft; wie uit verschillende verspreide couranten-artikelen hem en zijne medereizigers gadesloeg; wie vernam van zijn reuzentocht door eeuwenoude bosschen, bijna zoo groot als een half werelddeel, met voor ons nog geheel onbekende voortbrengselen uit het planten-, dieren- en delfstoffenrijk; wie hoorde verhalen van de leefwijze, gewoonten, taal en zeden van onbekende volksstammen, menschenetende wilden en valsche dwergen, die is nieuwsgierig het authentieke verhaal van STANLEY'S tocht door het hart van Afrika te lezen en te genieten. Al zijn avonturen, krijgsverrichtingen, ontdekkingen en ontmoetingen worden in dit werk met een meesterschap over taal en stijl, naar waarheid en juist medegedeeld, zooals alleen ST IK LEY tot zijne beschikking heeft.

De Reizen van STANLEY, waarby gevoegd JEPHSOIV, EMIIV PACHA, vormen één geheel.

Bijna 300 Platen versieren den fraaien tekst.

De prijs van slechts ƒ 7.50, of /10.50 voor de drie fraai gebonden deelen

is fa.belsictLtig' g-oedJsoop.

Het beroemde Meesterwerk:

THOMAS CARLYLE, Igt;e 'lio

KKX UKHVUiKUmiXUiU TAFRHKEV.

Rijk geïllustreerde uitgave.

3 Fraaie deelen voor slechts Z'7.50. In 3 artistieke Prachtbanden /'10.50.

Deze uitgave van l'ARLYLE'S beroemd boek, het interessantste werk over de Fraiittclie Revolutie geschreven, is de 4e Xeilerlandsclie druk. De tekst daarvan werd opnieuw met den oorspronkelijken vergeleken en van talrijke hoogst belangrijke aanteekeningen en verklaringen voorzien door H. van E.

Het formaat is in groot kwarto; de tekst met fraaie duidelijke letter.

Het geheel vormt drie deelen, ingedeeld als volgt;

Deel I. DE B4NTIL.LE. 335 pagina's.

Deel II. DE fOX^TITUTIE. 310 pagina's.

Deel lil. DE GUILLOTINE 359 pagina's.

Aan dezen vierden druk van CARLYLE's Fransche Om wenteling is bovendien toegevoegd

Een beredeneerd chronologisch overzicht,

Een volledig alpliabethlsch register op het werk, benevens de volgende prachtige platen en portretten, verzameld naar authentieke gegevens.

SOI stuks keurige tekstplaten.

331 „ prachtige portretten. 13 „ spotprenten,

36 „ toepasselijke slnitilgiiren.

Degelijker en fraaier, interessanter en belangrijker werk over de Frcn-sche Omwenteling bestaat er niet en vooral deze uitgave van dit overheerlijke boek onderscheidt zich gunstig van elke andere, in welke taal ook verschenen.

Het is de ééuige geïllustreerde editie die bestaat.

De critiek over boek en uitgave laat zich aldus uit:

„THOMAS lt;'%RL¥LE is een schrijver, die op historisch gebied groo-ten naam heeft gemaakt. jDoor den gespierden stijl, door de eigenaardige wijze waarop het belangrijke onderwerp, de revolutie, behandeld wordt — als één groot drama — door de ontleding van personen en zaken, door den rijkdom van ziel- en zedekundige beschouwingen, oefent CARLÏLE's meesterwerk een groote aantrekkingskracht uit. Het is niet een boek, dat vluchtig moet worden doorlezen, het is een boek, welks inhoud stemt tot nadenken. Het was daarom een gelukkige gedachte, daarvan een vierden druk, voorzien van illustratiën, uit te geven, tevens aan een bevoegde hand op te dragen, aanteekeningen bij verschillende onderdeelen van den tekst te schrijven en door die verduidelijking van ettelijke, voor velen, duistere plaatsen het werk geschikt te maken om in ruimeren kring te worden gelezen. Door deze aanteekeningen en door de zeer fraaie illustiatiën,) welke den tekst sieren, heeft CARLYLE's werk veel meer aantrekkelijkheid verkregen.

Over de in dit werk zoo meesterlijk geschetste handelingen van Danton, Robespierre, Marat en zoovele anderen,

zullen wij hier niet uitweiden. Wij zullen niet goed-of afkeuren de daad van

Charlotte ('orday en van heu die haar met verbazing, woede of bewondering omstuwen,

noch een oordeel vellen over de regeering van

Lodewijk XVI en zijne geuialin Marie-Antoinette,

maar wel durven wij bev-eren, dat de denkende mensch onzer dagen die gebeurtenissen steeds voor oogen heeft wegens den ontzaglijken invloed op de thans loopende zaken, daar de geschiedenis, die ons op het oogenblik omgeeft, eene daaraan vastgesnoerde keten is. Het is op gezag van onzen historieschrijver HOFDIJK, dat wij van dit werk hier vermelden:

Wie het boek van CARLYLE ten einde heeft gelezen, heeft de Fransche Omwenteling mee doorleefd.

Vak 152

»^?^:*WVVVvVV:':'^quot;^,-Vquot;:^rVgt;'V-'-V- V V ■ V '• '» ■ ■'» V '• '• -'••■ '• v V- '• '♦'•■ • v '•quot; '••quot; '•'• '• '• •' '• '♦ »' v • w. '♦ •'♦quot;■• gt;. .%'*:-xV.-:-/»'.-.-.V;«i5-:

LOUISE MUHLBACH S

historische Jlsmans

Bewerkt door ]\T. Iv.,

Duitschland ia Woeling en Strijd

- i^:

VORSTEN EN DICHTERS.

* *

NIJMEGEN—ARNHEM.

rEBRs. E. amp; M. CS HEN.

'i

duitschland in woeling en strijd.

torsten en dichters.

II.

^5

/ •

DUITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD,

HISTORISCHE ROMAN

door

LOUISE MÜHLBACH. Bewerkt door M. K.

VORSTEN EN DICHTERS.

BIBLIOT-CA

TWEEDE DEEL. || COMV.WUCHEHS

ORn. FB' '•

derde veel verbeterde druk.

Nijmegen amp; Arnhem. Gedr. E. amp; M. COHEN.

DERDE BOEK.

DICHTERLIJKE HARTEN.

i.

SCHJLLER TE DRESDEN.

„Het is alles laster, onwaardige, schandelijk laster!quot; riep Schiller, met gloeiende wangen en bliksemende oogen in de kleine kamer op en neêr gaande.

De beide vrienden, de jonge consistoriaalraad Körner en de boekhandelaar Göschen, stonden bij elkander in de vensternis, en zagen met bedroefd gelaat en deelnemendeii blik naar den dichter, die met hijgende borst in de kamer heen en weer liep, en telkens als hij de beide vrienden naderde, hun een van toorn vlammenden blik uit zijn groote, blauwe oogen toewierp. Plotseling bleef hij voor hen slaan, en staarde hen aan.

„Waarom antwoordt ge niet?quot; vroeg hij met lulde, toornige stem: „Waarom laat ge u beiden door mij beschuldigen dat ge leugenaars zijt, en rechtvaardigt u niet eens?quot;

„Wijl wij aan uw rechtmatlgen toorn den tijd willen gunnen uit te woeden,quot; zeide Körner met zijn zachte, weeke stem: „Wij hebben u tot onze eigen smart een wonde moeten slaan, en 't ü; natuurlijk dat de wonde brandt, en u tot klagen drijft.quot;

„Kn wij rechtvaardigen ons niet tegen uwe verwijten, vriend,quot; voegde Göschen er bij; „wijl zij ons niet treffen, en het slechts de uitbarstingen van rechtmatigen toorn zijn. Geloof ons toch, vriend, wij hadden gewenscht u

6

deze stonde te kunnen sparen, maar onze vriendschap voor u was sterker dan ons roedelijden.quot;

„Ja, ja, zoo gaat het,'' riep Schiller met een bitteren lach: ,,uit vriendschap zijl gij mcedoogenloos, uit vriendschap brengt ge mijn hart doodelijke wonden toe, en wat de wreedste vijand wellicht den moed niet zou hebben, mij toe te fluisteren, schreeuwt mij de onmeedoogende vriendschap liefdeloos in 't aangezicht: Schiller ge zijt bedrogen! Schiller, het meisje, dat ge bemint, is een lief-delooze kokette, die u niet bemint: die u slechts aan den leiband houdt om u geschenken af te persen, en te kunnen zeggen, dat een dichter haar aanbidt!quot; Maar ik wil zulke onwaardige insinuation niet gelooven! Ik wil myn liefde niet als hoon en spotternij beschouwd zien! Gij zult den onzaligen, erbarmelijken triomf niet hebben, mij los te scheuren van dit meisje, 't welk ik bemin. Ja, thans zult ge 't weten, en thans wil ik het u en de geheele wereld openbaren; Ik bemin Marie; ik bemin de schoone, gevierde, bewonderde freule von Arnim. Haar behooren mijne gedachten, mijne wenschen, en mijn hoop. Zij is voor mij het ideaal der schoonheid der jeugd, der vrouwelijke beminnenswaardigheid. Ik juich deze nieuwe liefde toe, want ik weet dat zij mij verheffen zal boven het stof en de erbarmelijkheid der aarde, en mij verhoogen tot de eeuwige, onsterfelijke goden!quot;

„Arme vriend,quot; zuchtte Körner; ,,de godenleven evenals uwe liefde slechts in uw dichterlijke verbeelding. Wees verstandig, Schiller!quot;

„Verstandig!quot; riep hij, toornig met den voet stampende; „Dat heet, de dorre, kleurlooze alledaagschheid, in plaats van het met bloemen bekranste levensfeest. Neen, ik wil niet verstandig zijn, want verstandig zijn noemt gij: het heerlijkste schepsel der aarde voor een geroeene kokette te houden!

„Nu gaat ge te ver. Schiller,quot; zeide Gösschen levendig: „niemand heeft dat gezegd. Niemand heeft de dochter zoo zwaar beschuldigd; slechts van de moeder hebben wij gezegd, dat zij uwe liefde voor hare dochter misbruikt; dat zij nooit een ernstige verbintenis met hare dochter zal toestaan, en dat de schoone jonge dame dit zeer goed weet, en evenwel uwe hulde aanneemt, hoezeer zij reeds den

7

man kent, dien hare moeder voor haar bestemd heeft, en wien zij zonder wederstand ten laatste ook huwen zal. Het was onze vriendenplicht u dit te zeggen, opdat ge niet nog langer in uwe edelste gevoelens bedrogen wordt, niet aan eene onwaardige uwe liefde, uw vertrouwen en ook uw geld verspilt.quot;

„Dat is het,quot; riep Schiller met een bitteren lach: „nu hebt ge het rechte woord gezegd. Mijn geld, of liever mm; geld wilt ge zeggen! Ge zijt ongerust wegens den ellen-digen mammon! Ge hebt mij voorschotten gedaan, en don Carlos is altoos nog niet gereed. Nu vreest ge, dat mijn liefde mij zou verstrooien en van mijn werk aftrekken, en hierdoor zouden u tweehonderd thaler renteloos zijn gemaakt, en —quot;

„Frederik Schiller,quot; viel Körner hem levendig in de rede, terwijl Göschen zich met bevende lippen en met tranen in de oogen afwendde: „Frederik Schiller, nu wordt ge onrechtvaardig, en dat mag de vriend ook in zijn diepste smart niet zijn! Het ellendige geld heeft niets met dit offer onzer vriendschap gemeens, en niet om zijnentwille hebben wij tot den harden liefdedienst besloten, den blinde ziende te maken. Ge weet wel, dat Göschen een edel, onbaatzuchtig vriend is, wiequot;h het een trots en vreugde is, den edelen dichter van don Carlos uit den nood te helpen, maar wien het ook smart, als hij zien moet, hoe de goede, argelooze mensch verspilt, wat de dichter verworven heeft.quot;

„₍tls waar, o het is waar,quot; riep Schiller smartelijk: „ik ben onrechtvaardig. Ik doe u verwijten, in plaats van ze mij zeiven, en mij alléén te doen! O, mijn vrienden, vergeeft mij ter wille der smarten die ik lijd! Ge zijt beiden zoo gelukkig; gij hebt alles wat het leven schoon en bekoorlijk kan maken. Ge zijt welgesteld, kent niet de zorgen voor het levensonderhoud, kent ook niet de nog groo-tere en smartelijker foltering, u alléén, zonder liefde, zonder een wezen, dat geheel alleen behoort, door de wereld te slaan. Gij hebt ieder een geliefde vrouw, die met hart en ziel haar geliefden man toebehoort; gij hebt beiden een onbekrompen huiselijk leven, dat u vergunt jegens vrienden gastvrij te zijn, en eiken mensch van bijzondere talenten, welkom bij u te heelen. Maar ziet wy nu

8

aan, mij den eenzame, den balling, den armen bedelaar, die niets op aarde het zijne noemt, dan het weinigje geest en gloed, dat in zijn hoofd en hart brandt; die zijn toevlucht tot de idealen moet nemen, om door de ruwe werkelijkheid niet al Ie hard aangetast te worden. Mijn God, waarom moet ik alleen van de rijkbezetle tatel des levens hongerig opstaan, waarom moeten voor de sterren slechts ellendige nachtlichten bij mijn arbeid zijn, en de zon slechts een oeconomische warmtebrenger, die ik voor niets anders te danken heb, dan dat zij mij den duren winterbrand voor de kachel bespaart? Gun mij toch mijn deel van het gastmaal, 'twelk de goden voor alle stervelingen bereid hebben; laat ook mij genieten van de goude vruchten van Hesperiën. O, vrienden, hebt toch medelijden met den armen zwerver, die met bestoven voeten en gewonde borst door het leven is gegaan, en nu bij de groene oase zou willen nederzinken en rusten, en he-melsche verkwikking genieten!quot;

Hij zonk buiten adem, hijgend op een stoel, en sloeg zijn beide bevende handen voor zijn van smart vertrokken gelaat.

De beide vrienden stonden met droevige aangezichten naast hem, en geen hunner had den moed, deze vlaag van smart door een bemoedigend of troostend woord te storen.

Er ontstond een pauze, waarin niets de slilte verbrak, dan het luide zuchten van Schiller en de enkele, onverstaanbare woorden, welke hij zacht voor zich prevelde. Maar plotseling sprong hij op, en toen hij de handen van zijn gelaat liet nederglijden, was zijn voorkomen geheel veranderd. Zijn aangezicht gloeide niet meer van inwen-digen toorn, maar fier en tartend was zijn houding, en toen hij nu met een wilde beweging het lange, gele haar, dat zijn voorhoofd beschaduwde, ter zijde schudde, geleek hij een leeuw, die zijne manen schudt, en gereed is den strijd met den naderenden vijand te beginnen.

„'tls nu genoeg gelamenteerd en als een vrouw gejammerd,quot; zeide hij: „Ik wil een man zijn, die den moed heeft, het bitterste te hooren en de grootste smart te trot-seeren. Herhaalt mij nu alles wat gij gezegd hebt. Ik zal u niet weder met klachten of verwijten in de rede vallen. Ik weet immers, dat ge het goed met mij meent, en dat

9

ge slechts als weldadige artsen het mes en het vuur wilt aanwenden, opdat de wonde mijns haiten niet in een doodelijk verderf overga. Spreekt nu, mijn vrienden ! Herhaalt mij alles!quot;

Hij ging haastig door de kleine kamer naar het venster, plaatste er zich voor, met den rug naar de kamer gekeerd, en trommelde ongeduldig met de koude vingers tegen de glasruiten.

„Wat zullen wij u herhalen, Frederik, daar toch reeds alles in uw hoofd en hart brandt,quot; zeide Körner zacht: „waartoe nog eens den dolk in de wonde omdraaien en u zeggen, dat uw edele on schoone liefde niet erkend, niet gewaardeerd wordt. O, de edelste en schoonste vorstin der aarde mocht zich een uitverkorene, een gezegende noemen, als Frederik Schiller, die dichter door Gods genade, de lieveling der goden haar bemint, en evenwel wordt zijn edele, schoone liefde door een koele, berekende vrouw misbruikt en tot geld gemunt voor ijdel klatergoud, waarmede men zich voor andere, voor rijkere minnaars tooit.quot;

„Bewijzen!quot; riep Schiller gebiedend, terwijl hij zóó heftig op de ruiten trommelde, dat zij rinkelden en trilden.

„Bewijzen zijn in zulke gevallen moeilijk door anderen te geven,quot; zei Körner zacht: „men kan hem, die met gesloten oogen gaat, niet bewijzen, dat bij aan den rand van een afgrond staat; men kan hem slechts waarschuwen,— hem slechts smeeken dat hij de oogen opene, om het gevaar te zien dat hem bedreigt. Wij hebben het nu voor onzen plicht gehouden, u te herhalen wat geheel Dresden weet, wat al uwe bekenden en vrienden zeggen: dat deze mevrouw von Arnim naar Dresden is gekomen, om hier voor haar schoone dochter een rij!lt;e, voorname partij te zoeken, en zij den dichter Frederik Schiller slechts de verkeering met hare dochter veroorlooft, opdat de hulde van den dichter anderen minnaars het schoone meisje nóg begeerenswaardiger moge doen schijnen.quot;

„En recht helsche speculatie!quot; zeide Schiller met een honenden lach: „Maar ge zijt mij nog altijd de bewijzen schuldig, en zoolang ge mij die niet geeft, zal 't mij wel veroorloofd zijn te twijfelen. De praatjes der goede stad Dresden hebben voor mij volstrekt geen gewicht; de boosaardige vermoedens en aanmerkingen van oppervlakkige

10

kennissen zijn mij óók geheel onverschillig. Maar wie zijn de vrienden, die ook aan dit sprookje gelooven, en die u verplicht hebben het mij te vertellen ? Noem mij ten minste één hunner.quot;

„Ik wil u althans een vriendin noemen,quot; zei Göschen treurig; „en deze is de zuster mijner vrouw.quot;

Schiller keerde zich haastig om, en zijn gelaat had nu een uitdrukking van schrik. „Sophie Albrecht?quot; vroeg hij. „Zij, de edele, fijn gevoelende kunstenares? Zij,—in wier huis ik Marie het eerst gezien heb, — zou zij zulk een onwaardige verdenking hebben kunnen uitsprekten?quot;

„Zij is het, die 't mij ten plicht heeft gesteld u te waar-schuwen/'antwoordde Göschen zuchtend: „juist wijl gein haar huis mevrouw von Arnim en haar schoone dochter het eerst ontmoet hebt, juist daarom acht zij het haar plicht u te waarschuwen, en u den afgrond te toonen,aan welks rand gij staat. Zij heeft terstond bij de eerste ontmoeting met schrik gezien, welk een diepen indruk de zeldzame schoonheid van freule von Arnim op u maakte, en hoe ge later blindelings in het net liept, 't welk de oude spin, de speculeerende moeder, voor u gespannen had. Deze mevrouw von Arnim is zonder vermogen. De weduwe van een Saksischen officier, die haar niets dan zijn naam en zijn schulden heeft nagelaten. Zij leeft van een klein pensioen dat de Koning haar geeft, en heeft buitendien van een rijken verwant een paar duizend thaler bijeeii₀ebraclit, waarmede zij hier naar Dresden is gekomen, om hare speculaties te beginnen, dat heet: hier voor eenigen lijd een soort van Imis le houden, gezelschappen en bovenal rijke jongelieden bij zich te zien, waaronder dan wel een iljke huwelijkscandidaat voor hare dochter zal te vangen zijn. Dit ten minste is yeen laster; want mevrouw von Arnim heeft de groote naïviteit gehad, dit mijn schoonzuster Sophie Albrecht zelve te bekennen; terwijl zij lachend op de kluchtige omstandigheid opmerkzaam maakte, dat de eerste huwelijkscandidaat die zich opdeed, een arme dichter was, die haar dochter noch rang, noch titel, noch vermogen had aan te bieden. Toen de kunstenares haar herinnerde, dat Frederik Schiller haar dochter echter den hoogsten rang en titel, -- dien van een dichter, aanbracht, dal zijn onsterfelijke roem de

11

diamantenkroon was, waarmede hij zijn bruid sierde, zei-de de sluwe mevrouw von Arnirn schouderophalend, dat een kroon van wezenlijke diamanten haar welkomer zoude zijn, en een gravenkroon in hare oogen veel meer waarde had, dan de schitterendste dichterkroon. Zij had echter ook nu reeds het vooruitzicht, zulk een voor hax^e dochter te verkrijgen, en de bewondering welke de dichter haar schoone dochter betoonde, had haar reeds tot een beroemdheid gemaakt.quot;

„Gij spreekt slechts van de moeder; altijd slechts van de moeder,quot; antwoordde Schiller: .,ik ken echter deze triviale vrouw; ik weet dat haar hart niet is dan een open geldzak, waarin slechts het metaal klank en glans heeft. Ik ken deze vrouw, die elk oogenblik bereid zou zijn, Marie voor geld en rang te verkoopen, al wist zij ook, dat het geluk van haar kind de koopprijs zou zijn. Maar wat bekommert mij de moeder. Spreek mij van de dochter. Zij is het, die ik bemin; zij is het van wie ik mijn toekomst, mijn geluk verwacht.quot;

,,Arme vriend,quot; zuchtte Korner, terwijl hij Schiller naderde, en zacht de hand op zijn schouder legde. Schiller ontroerde bij deze aanraking en deze deelnemende woorden.

„Beklaagt mij niet, maar beschuldigt!quot; riep hij toornig; „Spreekt; wat hebt ge tegen Marie von Atnim te zeggen? O, o, ik hoor het reeds! Gij wilt zeggen, dat zij hare moeder gelijk is; dat zij aangestoken is door de erbarmelijke wereldwijsheid der oude intrigante, dat ik voor haar óók niets anders ben, dan een middel, waarmede zij zich voor een anderen minnaar tooit.quot;

„Ge hebt het gezegd, Frederik Schiller, en 't is zoo,quot; antwoordde Körner zacht: ,,ja, de jammerlijke wereldwijsheid der'intrigante moeder heeft op het edeler wezen haren dochter gezegevierd ;en otscboon misschien haar hart er ook onder lijdt, zij volgt tóch de treurige lessen harer moeder, en maakt van uwe liefde een speculatie,quot;

„Dat is niet waar, dat is laster!quot; zeide Frederik Schiller, terwijl hij met groote stappen heen en weder liep: „Neen, neen, ik geloot u niet. Zeg van de moeder wat ge wilt, maar bezoedel het onschuldig gemoed der dochter niet met zulke lasteringen zonder bewijzen!quot;

42

„Welke bewijzen eischt ge?quot; vroeg Göschen schouderophalend; „Ik heb u verhaald, wat mevrouw von Arnim aan Sophie Albrecht gezegd heeft, dat namelijk reeds een rijke vrijer voor haar dochter gevonden was.quot;

„In de oogen der moeder. Maar wie zegt u, dat de dochter hem aanneemt, en Marie tot deze schandelijke intrige toetreedtquot;?quot;

„Of zij dit doet,'' zeide Körner langzaam; „daaromtrent kunt gij zelf u het best zekerheid verschatfen.quot;

„Hoe kan ik dat?quot; vroeg Schiller, inwendig huiverend.

„Heeft freule Marie u niet veroorloofd haar des avonds te bezoeken?quot;

„Ja, dat heeft zij gedaan.quot;

„Slechts als ge aan het venster van haar kleine slaapkamer een licht ziet staan, slechts dan moogt ge, volgens dit afgesproken teeken, niet komen. Is 'tniet zoo?quot;

„Ja, het is zoo, en ge kunt het wel weten, want ik heb het u zelf gezegd. Als Marie het licht aan dat venster plaatst, is dat een teekon, dat mij verzoekt niet te komen, wijl dan slechts de intieme familiekring bijeen is, waartoe ik zeker tot nu toe niet behoor.quot;

„Ge kunt u misschien overtuigen, of freule Marie u hiermede de stipte waarheid heeft gezegd. Ge zijt toch voornemens haar heden te bezoeken?quot;

„Ja, ik wil haar bezoeken,quot; riep Schiller vroolijk; „ik wil voor haar nederknielen en haar in den geest vergilfe-nis vragen voor het groote onrecht, 'tweik men gewaagd heeft haar edel wezen aan te doen.quot;

„Ik geloof niet dat zij u heden ontvangen zal,quot; zeide Körner zacht: „het zoogenaamde familiegezelschap zal wel weder vereenigd zijn, en ge zult waarschijnlijk een licht aan het bewuste venster zien!quot;

„Waarom gelooft ge dat?quot;

„Wel, wijl ik toevallig verscheidene jonge officieren heb gesproken, die voor heden avond bij mevrouw von Arnim genoodigd zijn. Zij vroegen mij, of gij er heden avond eindelijk ook niet zoudt komen, en bejammerden het, dat zooals mevrouw von Arnim gezegd had, uw schuwheid en menschenhaat het n onmogelijk maakten, in vreemde ge zeischappen te verschijnen. Ik ontkende dit natuurlijk, en verzekerde hen, dat mevrouw von Arnim slechts met

13

hen geschertst had; maar zij zeiden, ook freule von Arnira had hun vaak gezegd, dat Frederik Schiller zeer men-schenschuw was, en alle groote gezelschappen vermeed. Zoo dit niet het geval was, zeiden de jonge heeren, zou toch de heer Schiller heden avond op het thé dansant bij mevrouw von Arnim verschijnen, of het moest zijn, dat de tegenwoordigheid van den graaf von Kunheim, zeer onaangename gevoelens bij hem opwekte.quot;

Schiller ontstelde eenigszins en zijn hoog voorhoofd werd bewolkt. „Wie is graaf Kunheim?quot;

„Dat vroeg ik óók, en de jonge officieren antwoordden mij lachend dat graaf Kunheim een rijk grondbezitter uit Pruisen was, die op zijn doorreis naar de badplaats Teplitz, voornemens was eenige dagen te Dresden te vertoeven, waar hij in een gezelschap kennis met freule von Arnim had gemaakt, en zóódanig door hare schoonheid en bevalligheid geboeid was geworden, dat hij nu reeds zes weken te Dresden geweest, — en een dagelijks bezoeker ten huize van mevrouw von Arnim was.quot;

„En zij heeft mij nooit van hem gesproken,quot; prevelde Schiller met bevende lippen, en het voorhoofd vochtig van het angstzweet, dat er met groote droppels opstond.

„Neen, zij heeft u er niets van verteld,quot; herhaalde Kör-ner: „En heden avond zal graaf Kunheim weder bij haar zijn, terwijl men voor u een licht in het venster zet, om u te verkondigen, dat de voor u ondoordringbare familiekring om de schoone, jonge dame en hare moeder ver-eenigd is.quot;

„Als dat zoo was, o mijn God, als dat zoo was!quot; riep Schiller met verwarden blik, met hijgende borst: „Zoo dit fraaie, engelachtige wezen werkelijk den wreeden moed had, mijn arm, argeloos hart —quot;

Hij had den moed niet het bittere woord, dat zijn ziel deed huiveren, uit te spreken, maar sloeg met een zwaren zucht zijn handen voor zijn aangezicht en stond lang, door droefheid en smart overstelpt, onbeweeglijk. Zijn beide vrienden lieten hem aan zich zeiven over, want zij kenden dit licht beweegbare, en toch zoo sterk dichterlijk hart; zij wisten dat Frederik Schiller, als hij geweend en gejammerd had als een kind, toch later altoos weder de sterke, moedige man was, die gelijk Perseus het Medusahoofd, elke

u

smart moedig tegenging, en elk oogenblik bereid was den strijd met alle kwaad en boosheid aan te nemen. Ook nu was er slechts een korte tijd noodig, tot de moedige mannenborst zich weder sterk genoeg gevoelde, om den last der smarten te dragen. Schiller liet de handen van zijn gelaat nederglijden, wierp het hoofd trotsch in den nek, en schudde met een wrevele beweging zijn blonde lokken.

„Ge hebt gelijk, ik moet mij zekerheid verschaffen,quot; zeide hij ; „ik wil zien, of het licht heden werkelijk in het venster staat.quot;

„Hij zag op het groote zilveren horloge, — een geschenk zijns vaders, dat bij zijn ouderwetschen vorm, en met het eenvoudig haarsnoer in' plaats van den gouden ketting, inderdaad weinig voor den minnaar van freule von Arnim paste. — „Het is acht uur,quot; zeide hij: „dat heet, het uur óf van mijn geluk, óf van mijn terechtstelling is gekomen. Gaat, mijn vrienden, gaat. Ik wil mij kleeden, en dan —quot;

„Maar wilt ,'ge ons niet veroorloven u tot het huis te verzeilen,quot; verzocht Körner: „wilt ge uw vrienden niet vergunnen u ter zijde te blijven, en u te troosten, als de treurige zekerheid over u komt? Of uw triomf te zien, wanneer, — gelijk ik van ganscher hai'te wensch, — men ons valsch bericht heeft?quot;

Schiller schudde het hoofd. „Neen,quot; zeide hij plechtig: „er zijn groote oogenblikken, waarin de mensch de demons slechts bedwingen kan, als hij geheel alleen met zijn eigen zielskracht den strijd met hen aanneemt. Voor mij is thans zulk een oogenblik gekomen; laat mij het alléén tegentre-den. Gaat, mijn vrienden!quot;

II.

VERGULDE ARMOEDE.

In de groote gezelschapszaal van Mevrouw von Arnim was de lichtkroon reeds ontstoken, en in de open zijkamer was de voor dezen avond gehuurde bediende bezig

15

de kaarsen op de armblakers te ontsteken, terwijl een tweede bediende op een groot presenteerblad de kopjes in orde en gelid stelde, en met rinkelden ijver een lepeltje in ieder kopje wierp. Doch thans hield hij met deze bezigheid op, en wendde zich tot de bejaarde dame, die nevens hem stond, en een tamelijk grooten koek in de dunst mogelijke stukken trachtte te snijden.

„Mevrouw,quot; zei de huurbediende met onderdanige houding „er ontbreken nog tien theelepeltjes, wilt gij zoo goed zijn, mij die te geven.quot;

„Ha, 'tis waar,quot; knikte de dame: „ik heb u eerst het dozijn gegeven, dat ik in dagelijksch gebruik heb, en moet de andere uit de kast halen. Ge zult ze aanstonds hebben.quot;

„Mevrouw,quot; kwam nu de tweede huurbediende tot haar: „er zijn niet genoeg kaarsen. Op iederen luchter behooren zes kaarsen; ik heb in 't geheel nog maar zes stuks.quot;

„Dan zal er niets anders overblijven dan de kaarsen door te snijden, en ze hierdoor te verdubbelen,quot; antwoordde de dame, die juist bezig was de gesneden stukken te tellen om te zien of er niet reeds genoeg waren; „Drie-en-dertig,quot; prevelde zij, terwijl zij den vinger op het laatstgesne-den stuk drukte. „Mij dunkt, het zal welgenoeg zijn. Wij zijn met twintig personen, en er zullen zeker velen zijn, die slechts éénmaal koek nemen. Er blijft dan nog een goed stuk voor morgen over, en daarop kunnen wij dan nog Schiller op de koffie noodigen.quot;

Op dit oogenblik verscheen in een zijdeur een dienstmaagd met vuurrood gelaat, en in tamelijk slordige kleeding, het vuile voorschoot met een slip in de hoogte houdende.

„Mevrouw,quot; zeide zij: „ik ben bij den winkelier geweest om boter en suiker te halen, maar hij heeft mij niets willen geven.quot;

„Hij heeft u niets willen geven?quot; herhaalde mevrouw von Arnim: „Wat beteekent dat? Ik begrijp u niet!quot;

„Mevrouw,quot; voer de keukenmeid met nedergeslagen oogen en op halffluisterenden toon voort; „de winkelier zegt, dat hij geen waren meer geeft vóór zijn rekening, waarom hij reeds dikwerf gemaand heeft, betaald is.quot;

„Dat is een onbeschaamd mensch,quot; riep mevrouw von Arnim toornig; „een lompe kerel, bij wien ge niets meer halen moet, Lisette. Ik zal hem terstond morgen vroeg

16

betalen als ik geld gewisseld heb, maar mijn klandisie onttrek ik hem voor altoos, en ik verbied u hierbij ten strengste, ooit iets bij dezen onbeschaamden mensch te koopen. Ga naar den nieuwen winkelier ginds op den hoek der Oude markt, breng hem mijn groete en zeg hem dat men mij zijn waar zóó heeft geprezen, dat ik van heden af 'tgeen ik noodig heb van hem wil nemen. Hij moet u een boekje geven, waarin al wat ik koop, opgeteekend wordt, omdat ik per maand wil betalen.quot;

„Mevrouw,quot; zei de keukenmeid: „als ik toch nog uitga, zou 'tdan niet goed zijn, dat ik bij den poelier in de Wils-drufferstraat aanliep, en nog een kalkoen kocht? Want, mevrouw, het is volstrekt onmogelijk dat wij met één kalkoen toekomen.quot;

„Maar Lisette,,' antwoordde de genadig vrouw wrevelig-„wat praat ge toch? Toen ik met u het souper besprak, hebt gezelve gezegd, dat wij voor gebraad, aan één kalkoen rijkelijk genoeg hadden.quot;

„Ja, mevrouw; gij zeidet toen dat er slechts twaalf personen genoodigd zouden worden, maar nu zijn er twintig.quot;

„Dat is hetzelfde, Lisette! Waaraan twaalf personen genoeg hebben, daar kunnen ook twintig personen van eten; en het is ook niet noodig, dat de menschen hun genoegen er aan eten. Ik was onlangs op een avondgezelschap, waar men soupeerde. Er was niets anders dan een gebraden kalkoen, en een taart daarna. Wij waren met ons twee-en-twintigen, en hoezeer ieder persoon eon groot stuk gebraad op zijn bord had, bleef, zooals ik duidelijk gezien heb, toch nog de helft van den kalkoen over. Ga dus en haal boter en suiker; maar één kalkoen is volkomen genoeg. Alles komt slechts op het trancheeren aan,quot; voer mevrouw voort, toen de keukenmeid zich verwijderd had: en ik druk u vooral op 't hart, Leonhard, het voorsnijmes goed te slijpen, om dunne en sierlijke stukken te snijden. Er is niets gemeener, dat groote dikke stukken gebraad te presenteeren, 't Heeft dan den schijn, alsof men zich niet in een voornaam gezelschap, maar in een restauratie bevindt, waar elk heen gaat, om zijn genoegen te eten!quot;

„Mevrouw weet wel, wat ik doen kan,quot; meesmuilde de oudere loonbediende met zijn dikke lippen; „mevrouw

17

heeft hel reeds immers meermalen ondervonden. Zonder mij te beroemen, maar ik weet het onmogelijke mogelijk te maken. Ik heh, bij voorbeeld, gisteren bij de gravin weduwe von Versen bediend; een gezelschap van vierentwintig personen, en als gebraad één enkele haas, maar ik had hem gesnede*n in stukken, ja, stukken dat het een lust was. De rug aan de binnenzijde bij eiken wervel doorgeslagen. Achttien wervels gaven achttien fatsoenlijke stukken, de bouten, ieder in tien stukken verdeeld, dus in 't geheel acht-en-dertig stukken. Er bleef nog zóóveel over dat mevrouw de gravin later meende, er heden nog wel een klein gezelschap op te kimnen noodigen, en mij uit dankbaarheid twee groschen meer betaalde.quot;

„Snijdt zóó, dat ik den halven kalkoen overhoud,''zeide de barones met waardigheid ; „en ik beloof u óók twee groschen boven het gewone loon.quot;

De knecht boog, en wendde zich vervolgens naar de tafel, die tot een bulïet was, geïmproviseerd, en waaraan de jongere bediende bezig was, de servetten in sierlijke figuren op te stellen. „Hier zijn drie flesschen witte wijn, mevrouw,quot; zei Leonhard nadenkend: „Ik vrees zeer, dat, zoo ik de glazen ook slechts halfvol schenk, ik er toch niet tweemaal meê zal rondkomen.quot;

„Ik heb van deze soort, helaas, geen voorraad meer,quot; zei de barones met deftigheid; „en 'tzal dus beter zijn een lichtere soort te nernen, waarvan ik nog verscheidene in mijn provisiekamer heb. Ik zal dus deze drie flesschen weder medenemen en u anderen wijn brengen.quot;

Zij nam met een snellen greep de drie flesschen, en verdween er mede door de zijdeur.

„Weet ge wat de barones thans doet?quot; grijnsde de ervaren loonbediende Leonhard, terwijl hij op zijn lichte dansschoenen door de kamer sloop, en eenige stoelen rangschikte.

„Zij haalt anderen wijn,quot; antwoordde de jongere, die juist met den grootsten ijver bezig was van de punten eener samen gevouwen servet een zwanenhals te vormen.

„Zij haalt anderen wijn,quot; herhaalde Leonhard spottend: „dat heet: zij gaat naar de provisiekamer, neemt een kruik water, een trechter en een ledige flesch mede, sluit de

Mühlbaoh, Duitschland in woeling en strijd. IV. 2

18

deur achter zich, en als zij die later weder opent, komt zij in plaats van met drie, — met vier volle flesschen eruit stappen, en slechts de waterkruik is ledig.quot;

De jongere keek verschrikt op, en merkte niet eens dat zijn zwanenhals weder tot een gewoon servet samenviel, „Ge wilt toch niet zeggen, mijnheer Leonhard, dat de barones den wijn met water verdunt?''

„Jongmensch, men noemt dat niet verdunnen, maar eenvoudig „doopen,quot; en het is eigenlijk zeer gepast, dat in een Christelijk gezelschap, waar alle menschen gedoopt zijn, ook de wijn zijn doop ontvangen heeft. Onthoud dit, mijn opvolger.quot;

„Uw opvolger?quot; Waarom uw opvolger?quot; vroeg de jongere levendig, terwijl hij een broodje onder de meloen schoof, welke hij juist van een servet gevouwen had;

„Wilt ge rentenier worden, en mij uw klanten overdoen,, mijnheer Leonhard?quot;

„Zulk een klant als deze hier, zeer gaarne,quot; bromde de andere: „dat wil zeggen, als ik eerst mijn geld heb bekomen, en de barones mij tot den laatsten penning betaald heeft!quot;

„Zij is u dus schuldig gebleven?quot; vroeg de jongere

verbluft. _ • t

„Schuldig gebleven, sinds ik haar bedien, nep Leonhard met nadruk; „schuldig gebleven voor vier dinés en acht soirees. Zij heeft telkens beloofd te betalen en nooit woord gehouden, en ik zou zekerlijk reeds lang niet zijn wedergekomen, zoo ik niet wist, dat dan mijn geld geheel en al verloren is. Zoo krijg ik toch telkens een paar gros-chen in mindering. Heden,quot; voer hij spottend voort: „heeft zij mij immers nog twee groschen extra beloofd. Ja, beloofd wel, maar woord houden! Woord houden 1 En ik zie wel, waar het heen wil. De barones wil mij kwijt zijn, en dus zal ik langzamerhand ter zijde worden geschoven, en wel door u. Heden zullen wij te zamen bedienen, en den volgenden keer, als zij weder een gezelschap van vrijers bijeenscharrelt, zult gij alléén gehaald worden om te bedienen, en daarom noem ik u mijn opvolger. Ik hoop, dat ge aan mijn voorbeeld een les zult nemen; want het is schrikkelijk om te zeggen, maar toch waar: ik sta hier voor u als een levend voorbeeld, hoe de barones

49

een nobelen loonbediende zijn welverdiend loon afzet. Maar geduld, geduld; ik zal dit slagveld mijner daden niet verlaten, zonder mij ten minste gewroken te hebben. Zoo de barones, — waarom ik haar straks zal verzoeken, — mij heden niet betaald, zal ik een dubbele, een vreeselijke wraak nemen. Ik zal, nog vóór het gezelschap bijeen is, zoo lomp zijn met de vier flesschen gedoopten wijn te vallen en ze te breken. Vóór het gezelschap bijeen is, want als ik het later deed, zouden de gasten het gerinkel hoo-ren en dus welen, dat er wijn voorhanden was geweest; als ik het echter vooraf doe, gelooft niemand dat ik de tlesschen gebroken heb.quot;

„Dat is aardig, heel aardig,quot; griinsde de jongen-.„ik zal het onthouden, en u navolgen.quot;

„Ik heb 't u immers reeds gezegd, ik ben een levend voorbeeld, mijn opvolger,quot; sprak Leonhard deftig; „Ge kunt van mij leeren, hoe men lijdt e* hoe men zich wreekt.quot; \

„Gij spraakt van een dubbele wraak, meen ik. Waarin zal de tweede wraak bestaan?quot;

„De tweede wraak zal hierin bestaan, dat ik in weerwil van de beloofde — let wel op de woorden van uw ongelukkig levend voorbeeld, — in weerwil van de beloofde twee groschen, de ongelukkige kalkoen, — die, zoo ik aan haar lange sporen gezien heb, ten minste als bejaarde grootmoeder aan hare familie ontrukt is, — mei in kleine doorschijnende stukjes snijd, niet de helft ervan overlaat, maar de -geheele kalkoen ontleed, en wél in zulke groote, dikke stukken, dat ik niet éénmaal rond kan dienen, en als ik bij de barones aankom, zich nog slechts de hals en de pooten op den schotel zullen bevinden. Onthoud dat voor de toekomstige tijden, mijn opvolger! Thans wil ik tot de barones gaan, als parlementair vóór den veldslag. Zoo zij mijn rechtmatige vredesvoorwaarden afwijst, zult ge dat aan de rinkelende gevolgen hooren, en dan weten, hoe een loonbediende van eer zich wreekt. Ik ga nu, mijn opvolger, en herhaal u voor het laatst; ik ben voor u een levend voorbeeld!quot;

En met een deftig knikken van zijn fraai gekapt en gepoederd hoofd, sloop de loonbediende op zijn dansschoenen door de kamer, en verdween door de zijdeur, die in

20

eeu klein vertrek voerde, dat op de keuken uitkwam. De barones was noch in dit vertrek, noch in de keuken, maar bevond zich, gelijk Leonhard volkomen juist voorspeld had, in de provisiekamer, waarvan zij de deur achter zich gesloten had. Het levend voorbeeld lachte triomfantelijk, en kromde zijn langen knokigen wijsvinger tot een klopper, dien hij bescheiden tegen de gesloten deur richtte.

„Wat is er?quot; vroeg de stem der barones binnen: „Wie klopt?quot;

„Ik ben het, Mevrouw, en ik wilde u onderdanigst om de vier flesschen wijn verzoeken.quot;

„Dadelijk,quot; riep de stem, en Leonhard, die zijn oor aan het sleutelgat legde, hoorde nog slechts een plassend ge-ruisch, als wanneer men water door een trechter giet. Vervolgens werd alles stil, en het levend voorbeeld sprong ijlings van de deur terug.

Deze werd nu geopend, en mevrouw von Arnim keek er uit. „Kom, neem den wijn; daar staat hij.quot;

Leonhard danste de twee treden op, trad de provisiekamer binnen en nam van de tafel, waarop de tlesschen stonden, twee in elke hand.

„Thans, Mevrouw,quot; zeide hij, terwijl hij een diepe buiging maakte, en de armen met de flesschen langzaam heen en weder bewoog, als een goochelaar, die zich, vóór hij zijn kunsten begint, eerst in behoorlijk postuur stelt: „thans, barones, verzoek ik u zoo goed te zijn, mij eenige oogen-blikken gehoor te verleenen.quot;

De barones knikte trotsch. „Spreek Leonhard, maar maak het kort, want het gezelschap zal spoeuig komen.quot; De jongere loonbediende was nog altoos met het in or de brengen van het buffet bezig, en terwijl hij de couverts plaatste en de messen en vorken regelde, dacht hij er diepzinnig over na, hoe gevaarlijk toch de levensbaan is van een zoo zeer aan de luimen des toevals blootgestelden loonbediende, en overwoog in zijn gemoed de bittere, smartelijke lessen, welke het levende voorbeeld hem gegeven had. Plotseling werd de stilte om hem heen door een luid kletterend gerucht, een plassen en rinkelen gestoord. De jongere schrikte geweldig, en wendde het hootd luisterend naar de zijdeur. Zeer duidelijk hoorde men van daar de heftige, uitvarende stem der barones en de onder-

danige, zich verontschuldigende van het levende voorbeeld.

„Ha,quot; prevelde de jongere nu met verheugd grijnzen: .,hij heeft zijn eerste wraak genomen, hij heeft de vier llesschen wijn gebroken. Bijgevolg heeft de barones hem niet betaald en zal mij waarschijnlijk óók niet betalen! Dat is zeer treurig, want ik heb mij opzettelijk voor heden avond een paar witte katoenen handschoenen gekocht.quot;

Neen, de barones had niet betaaakl, had Leonhard weder, als altijd, op den volgenden dag verwezen, en hij had dus zijn wraak genomen. Met onuitsprekelijke tevredenheid raapte hij nu van den vloer der keuken de glasscherven op, en liet het onweer van scheldwoorden, dat de barones, op den drempel der provisiekamer staande, over hem nederdonderde, zwijgend uitwoeden.

„Hoe zal ik het nu maken, Avat zal ik nu beginnen?quot; vroeg zij ten laatste. „Ik kan toch onmogelijk een souper zonder wijn geven!quot;

Leonhard was juist met het wegruimen der glasscherven gereed, en richtte zich nu op.

„Mevrouw,quot; zeide hij eerbiedig: „het spijt mij zeer van het ongeluk dat gebeurd is, en ik verzoek onderdanig het bedrag der vier flesschen wijn te willen aftrekken, als gij mij later mijn loon voor de vier diné's en acht soirees, behalve die van heden, betalen zult!quot;

„Natuurlijk zal ik dat doen,'' riep de dame: „maar dit helpt mij niet voor heden avond!quot;

„Ik veroorloof mij een voorstel te doen,'' lispte het levende voorbeeld met onderdanige houding: „Uwe Genade nam straks de drie tlesschen zwaren wijn mede, en gaf mij vier tlesschen lichteren wijn er voor in de plaats. Konden wij nu niet, — daar ik het ongeluk heb gehad deze vier flesschen te breken. — weder tot de vorige drie tlesschen zwaren wijn terugkeeren? Daar ik in de zijkamer den wijn inschenk, kon ik hem een weinig doopen, en in ieder glas eerst een weinig water gieten. Dunkt Uwe Genade niet dat dit gaan zou'?quot;

De Genadige antwoordde slechts met een vernietigenden blik, dien het levend voorbeeld bedaard glimlachend opnam, en eerbiedig ter zijde trad, toen do Genadige hem met vorstelijke houding voorbijruischte en zich verwijderde.

22

111.

MARIE VON ARNIM.

Met gloeiende wangen en bliksemende oogen ging de Genadige verder, niet naur het salon, maar opende een andere zich in 't vertrek bevindende deur, en trad de daarachter gelegen kamer binnen.

Het was een eenvoudige slaapkamer zonder eenige versiering, met twee bedden zonder gordijnen, met een eenvoudige toilettafel naast het eenige venster, dat in een enge zijstraat uitzag, en slechts weinig licht in de lage smalle ruimte binnenliet. Voor de toilettafel, waarop een enkel licht biandde, zat een jong meisje van verrassende schoonheid. Het lieve, kleine ovale hoofd eener Venus, de groote, slanke, edel gevormde en kuische gestalte eener Juno. Het donkerbruine, glanzende haar was naar de toen malige mode a la Titus, in honderde lokjes gekruld, door welke een gouden band liep, die voor op het hoofd in een slangenkop samenliep. De groote, blauwe oogen, die zoo wonderbaar uitkwamen bij het donkere haar, had zij op den spiegel gericht, en om de schoone, purperen lippen bewoog zich een stille, treurige glimlach, als zij in den spiegel haar eigen gestalte aanschouwde: het schoone, blozende aangezicht, de volle blanke schouders en armen, de dunne, sierlijke taille, die door het eng-sluitend, blauw zijden kleed nóg voordeeliger uitkwam Zij droeg geen ander sieraad dan den gouden band in het haar; haar eenigste sieraad was haar jeugd, haar schoonheid en bevalligheid, en de tranen die aan hare wimpers hingen, waren kostbaarder juweelen, dan men ooit in de diepte der aarde had gevonden, — want deze kwamen onge-zocht uit /le^diepte van haar hart.

Zij quot; had noch het openen der deur, noch het binnenkomen der barones gehoord, zoozeer was zij verdiept in haar smartelijk zoete droomen, en eerst toen hare moeder dicht bij haar stond, werd zij door hare nabijheid uit haar mijmeren gewekt.

„Wat is er, waarde mama?quot; vroeg zij haastig: „Zijner reeds gasten? Moet ik komen?quot;

Zij wilde bij deze vraag haastig opstaan, maar hare moe-

23

der drukte haar gebiedend weder op den stoel neder.

„Blijf, Marie, er is nog niemand; Lisette zal ons berichten als er iemand komt. Ik heb nog een paar woorden met u te spreken.quot;

Het meisje zuchtte smartelijk, vouwde haar handen in den schoot, en liet haar hoofd met stille onderwerping op do borst zinken. — „Ik vermoed waarvan ge spreken wilt, moeder,quot; fluisterde zij.

„Ik geloof wel dat ge 't vermoed, en het is ook waarachtig niet moeielijk,quot; zeide de barones, terwijl zij haar zware gestalte op den stoel nevens het toilet liet neder-vallen : „ik wil met u over onze toekomst, over uwe plichten spreken. Het gaat niet langer zoo! Ik kan dit leven niet langer verdragen; ik wil niet langer aan de vernederingen blootgesteld zijn, welke mij schoenmaker en kleermaker, winkeliers en loonbedienden, en al die ellendige sujetten veroorzaken, die een paar groschen van mij te vorderen hebben. Een vormelijk spitsroeden-loopen heb ik lieden den geheelen dag weder moeten dulden, en ik zou luid kunnen jammeren en schreien, zoozeer heb ik mij geërgerd en gekrenkt gevoeld.quot;

„Arme moeder!quot; zuchtte Marie: „Ach, waarom zijn wij niet in het kleine, rustige Pillnitz gebleven, waar het ons zoo goed ging; waar wij met onze bescheiden middelen toekwamen, en onze armoede niet behoefden te tooien en te vergulden!quot;

„Moet ik het u voor de honderdste maal zeggen, waarom wij dit gedaan hebben?quot; krijschte hare moeder. „Ik ben met u uit Pillnitz naar Dresden vertrokken, wijl er te Pillnitz slechts gepensionneerde ambtenaars, invalide officieren, eenige grijze gerechtsbeambten, maar geen jonge heeren, — en het allerminst trouwlustige, vermogende heeren voor u waren.quot;

„Voor mij, mama? Heb ^ik er dan ooit «aar verlangd gehuwd te zijn?quot;

„Gij misschien niet; want ge zijt een eenvoudige, dwaze dweepster, — maar ik heb er naar verlangd, want ik zie de noodzakelijkheid in, dat ge een gepast en rijk huwelijk moet doen.quot;

„Zoo gij deze noodzakelijkheid inziet, moeder,quot; riep Marie met losbarstende smart: „was het zeer wreed van u,

24

ook nog andere mannen dan zulke welgestelde, huwbare mannen in ons huis toe te laten. Zoo wij ons hier werkelijk slechts in een huwelijksbureau bevinden, hadden wij alleen dezulken mogen vergunnen zich in te schrijven, die de noodige vereischten er toe bezitten.quot;

„Ge wordt, merk ik, zeer scherp en sarcastisch,quot; zei de genadigste schouderophalend; „ge hebt iets geprofiteerd van uwen omgang met Schiller,quot;

Marie ontroerde smartelijk bij dezen naam, en een diepe zucht wrong zich van hare lippen. — „Gij hadt in dit uur den naam van dezen edelen man niet moeten noemen ; heden niet, nu ik hem weder bedriegen, — weder misleiden moet.quot;

De barones haalde de schouders op. — „Laat die teergevoeligheid, Marie. Monsieur Schiller is een zeer goed en hupsch mensch, hij moge nog bovendien een groot dichter zijn, — maar een épouseur is hij niet. Hii kan nauwelijks zooveel verdienen, om er zelf schraal van televen, en zich kaal en knap te kleeden. Hoe zag hij er gisteren weder uit, toen hij ons bezocht! Ge zult toestemmen,dat het onmogelijk is hem in die versleten, slordige kleeding in een gezelschap te brengen, waarin zich slechts rijke cavaliers en élégante officieren bevinden.quot;

„Hij zag er niets anders uit, moeder, dan toen wij hem het eerst bij mevrouw Albrecht ontmoetten, en tóch noo-digdet gij hem toen, ons een bezoek te brengen. Ja, moeder; gij zijt het, die hem in ons huis gebracht, — en de verkeering met Schiller aangemoedigd hebt.^-'

„Het berouwt mij ook niet dit gedaan te hebben,quot; zei mevrouw von Arnim bedaard; „de heer Schiller is een aanzienlijk en beroemd man, en men tooit zich met zijn verkeering als met een medaille. Men bewijst hierdoor aan de wereld, dat men zelf verstandig en geestig is; want anders zou zulk een verstandig en geestig man ons immers zijn omgang niet waardig achten. Geloof mij, deze verkeoi'ing met Schiller is ons hier voor onze maatschappelijke positie van zeer veel nut geweest; zij heeft de algemeene aandacht op ons gevestigd, en uwe schoonheid en jeugd in het ware licht gesteld. De voornaamste en rijkste cavaliers houden het nu voor een groote eer, in ons huis te komen, en sedert zij weten dat Frederik

25

Schiller uw aanbidder is, zou ieder hunner den roem willen verwerven, den beroemden dichter de loef af te steken, en de aangebedene dame van 's dichters hart, tot gade te krijgen. Ge hebt zeer veel vrijers, Marie, en hebt dit groo-tendeels te danken aan uwe verkeering met Schiller.quot;

„Maar dit is schandelijk, dit is een misdaad!quot;' riep Marie met losbarstende tranen.

„Waarom toch?quot; lachte mevrouw von Arnim ; „Hij heeft ons tot aas moeten dienen, om er goudvisschen mede te vangen, en ik zie niet, dat men dit een misdaad kan noemen. Waarom is de wijze man zoo dom op u te verlieven, daar hij toch weten moet, dat een huwelijk tusschen u en hem volstrekt onmogelijk is?quot;

„Waarom onmogelijk?quot; vroeg Marie haastig, hare tranen drogende, en hare moeder met toornigen trots in 't glimlachend gelaat ziende.

„Waarom onmogelijk? Wijl gij van een te goede en voorname familie zijl, om met een burgerman zonder uitstekenden rang en stand, in 't huwelijk te mogen treden.quot;

„Moeder, Frederik Schillers rang en stand zijn hooger en schitterender, dan alle minister-en graventitels. Er zijn in het, heilige Duitsche Rijk vele bonderde vorsten, graven en ministers, maar slechts één dichter Frederik Schiller. Gevierd en hooggeëerd door geheel Duitschland zal de vrouw zijn, wie Frederik Schiller eens zijn naam geeft, en die hij tot zijne echtgenoote verheft.quot;

„Nu, 't is mij wel,quot; zei mevrouw von Arnim met minachting: „slechts dit staat vast, dat gij deze vrouw niet zijn moogt.quot;

„En waarom niet?quot; vroeg Marie blozend: „Waarom, zou ik, — zoo Schiller mij werkelijk bemint en naar mijn hand dingt, — zijn hand niet aannemen ? Wijl hij niet rijk is? Hij draagt millioenen in zijn hoofd, en hij zal ze tot geld maken. Tot zóólang echter zal ik mij weten te behelpen. Ik heb slechts weinig behoeften, en ge weet wel, moeder, dat ik het versta, mij in het minste te schikken. Gun mij dus, op mijn wijze gelukkig te zijn ; want ik wil u de geheele waarheid zeggen, moeder: ik bemin Frederik Schiller, en als hij mij tot zijne vrouw begeert, zal ik het gelukkigste schepsel Gods op aarde zijn!quot;

„Onzin,quot; zei de barones schouderophalend: „mij ver-

26

bluft ge niet met zulke frazen. Ge zult zoo goed zijn, deze dwaze liefde uit uw hoofd te zetten, en met den edelen en rijken heer te huwen, dien ik voor u bèsternd heb.quot;

„Moeder,quot; riep Marie de handen wringend : „moeder, wees niet zoo wreed, heb deernis met mij. Eisch niet, dat ik zelt mijn geheel levensgeluk vernietig; want ik zeg het u : ik kan slechts gelukkig zijn aan Schiller's zijdequot;.

„Maar waarom behoeft ge gelukkig te zijn?quot; vroeg haar moeder koel: „Welk recht hebt ge boven alle andere men-schen op geluk? Meent ge dan, dat ü: gelukkig ben ? Ik ben het nooit geweest, en heb mij ook nooit verbeeld, dat ik er recht op had, gelukkig te zijn. Het leven is een tamelijk harde noot; men breekt de tanden als men beproeft haar te kraken, en zoo hel gelukt, ziet men ten laatste slechts, dat de noot ledig was. Het komt er volstrekt niet op aan, of men persoonlijk gelukkig is, maar slechts hierop, dat men zijne plichten vervult, en jegens andere menschen doet wat men verschuldigd is. Nu zijt gij verschuldigd, uw moeder te vergoeden, wat zij voor u en uw broeder gedaan en opgeofferd heeft. Uw vader stierf, toen gij beiden nog kleine kinderen waart, en van het ellendig luitenantspensioen konden wij natuurlijk niet leven. Maar ik mocht u toch niet laten hongeren; ik moest u toch een opvoeding naar onzen stand geven, en u instaatstellen eens in de wereld de plaats in te nemen die aan uw stand toekomt. Ik bedacht mij geen oogenblik, en hoezeer ik destijds nog jong was, en misschien een tweede, voordee-lig huwelijk had kunnen doen, liet ik om uwentwille al dergelijke plannen varen, verkocht mijn traaien en prachtigen uitzet, en trok met u naar de kleine stad Pill-nitz, om in deze eenzaamheid en verveling slechts voor mijne plichten, — de opvoeding mijner kinderen, televen. Ge weet dat het zoo is, nietwaar?quot;

,,lk weet het,quot; zeide Marie, terwijl zij de hand harer moeder vatte en die aan hare lippen drukte: „Gij hebt met opoffering en zelfverloochening slechts voor uwe kinderen geleefd, en wij danksn u alles wat wij zijn.'

,,Dit is helaas tot heden nog niet veel,quot; riep de genadige: „Uw broeder is eerst een arme tweede luitenant, die van zijn tractement niet leven kan, en gij zijt slechts een arme adellijke freule, die óf gouvernante worden, —

27

óf een rijk huwelijk doen moet. Want mijn geldmiddelen zijn thans geheel uitgeput; ik heb voor en na alles verkocht, wat ik aan sieraden en kostbaarheden bezat, al het zilverwerk, alle voorwerpen van eenige waarde; mijn laatste kleinood, het halssnoer, dat ik van mijne moeder had geërfd, heb ik ten laatste nog weggedaan, om voor de opbrengst ervan ons de mogelijkheid te verschaffen, hier te Dresden een jaar lang te leven. Maar dit jaar loopt ten einde, en mijn geld nog meer; wij kunnen ons hoogstens nog vier weken hier staande houden, dan zal het kunstmatig gebouw onzer maalschappelijke positie boven ons instorten, en alles zal gedaan zijn. Go zult zelve uw brood moeten verdienen; uw arme broeder zal half verhongeren, en uw moeder zal waarschijnlijk naar de gijzeling moeten wandelen, — want als haar goed beraamde, wijze plannen mislukt zijn, heeft zij geen geld meer om haar schuld-eischers te betalen. Dit alles echter zal uw werk zijn, aan u zal alles te wijten zijn!quot;

„O, mijn God, ontferm u over mij,quot; jammerde Marie; „Wijs mij een uitweg uit deze foltering!quot;

„Deze uitweg heet; gouvernante óf gravin,quot; zeide mevrouw von Arnim bedaard; „ge zult in uw dwaas hart meenen dat er nog een derde is; de vrouw van den dichter Schiller te worden. Maar ik zal tot zulk een mesalliance nooit mijn toestemming geven; want een mesalliance is slechts te verontschuldigen, als zij door een buitengewonen rijkdom verhuld wordt. Maar de dichter Schiller is arm en zal het eeuwig blijven, want hij is een idealist en geen practisch man ; en ik zou wel willen weten, welk voordeel 't mij brengen zou, als de dichter Schiller mijn schoonzoon werd. Kan hij mij vergoeden, wat ik weggegeven en opgeofferd heb? Kan hij mij mijne juweelen, mijn huwelijksgift, mijn zilverwerk teruggeven? Gij weet, dat hij dit niet kan, en nooit zal kunnen. Het is echter mo heilige en onloochenbare plicht, mij schadeloos te stellenen te beloonen [voor al de offers, welke ik u gebracht heb; mij voor mijn ouden dag een behagelijk en zorgeloos leven te bezorgen, dat ik, om der wille van u en uw broeder, tot hiertoe nooit gekend heb. Gij moet met den rijken graaf Kunheim trouwen; ge moet zeer voorkomend jegens hem zijn, en hem zóódanig aanmoedigen, dat hij u zijn

28

hand aanbiedt, en dan moet ge die aannemen. Ik beveel het u!quot;

.,Maar moeder, dat is onmogelijk!quot; riep Marie wanhopig; „Ik bemin den graaf niet, ik kan niet met hem huwen. Ontferming, moeder, ontferming!' — Zij zonk op hare knieën, en hief de handen smeekend tot hare moeder op: „Ik herhaal het, ik bemin Frederik Schiller.quot;

„Wat mij betreft,quot; zei de baronnes met verachtend gebaar: „bemin Frederik Schiller, maar hnw met den rijken graat Kunheim. Geen vrouw is het beschoren, terstond met het voorwerp harer eerste liefde te kunnen huwen, en het ideaal, dat zij in haar hart heeft gedragen, als echtgenoot aan hare zijde te stellen. Ge zult slechts het algemeene lot der vrouwen deelen; ge zult van uw eerste lietde afzien, en een verstands-huwelijk sluiten. Ik wil u echter tot troost zeggen, dat deze soort huwelijken gewoonlijk veel gelukkiger uitvallen, dan zulk een mariage cTaniOMr (quot;zonder'geld. Want de grootste liefde des harten sterft, als de maag hongert; daarentegen vindt de bran-dendste liefdesmart eindelijk genezing, als men dagelijks in een koets met vier paarden een wandelrit, kan doen. Rijd nu maar in uw koets, en gun er mij óók een plaats in ; ik ben vermoeid, want ik heb mijn levenlang op de scherpe steenen van den straatweg moeten gaan, en mijn voeten zijn er door gewond. Marie, ik bid u, mijn kind, heb medelijden met uwe arme moeder, die zooveel ontbeerd en geleden heeft; heb medelijden met uw broeder, wiens geheele carrière bedorven is zoo wij hem geen onderstand kunnen verleenen. Hij zou dan gedwongen zijn, den militairen stand vaarwel te zeggen, en zich misschien als loonschrijver bij een advocaat te verhuren, om zijn kost te verdienen. Marie, lieve Marie, ik smeek u, heb medelijden met uw moeder en uw broeder. In uw hand ligt geheel ons geluk, verleen het ons!quot;

Marie antwoordde niet, zij lag nog op hare knieën, had haar gelaat met hare handen bedekt en weende bitterlijk. Haar moeder zag op haar neder, zonder één trek van medelijden of ontferming op haar breed, vleezig gelaat.

„Gebruik verstand, Marie,quot; hernam zij na eenig zwijgen: „laat u het geluk van uw moeder en broeder

29

meer waard zijn, dan de vluchtige caprice van uw hart. Verzaak de kinderachtige droomerijen uwer sentimentaliteit, en zoek in het geluk uwer familie uw eigen geluk!quot;

„Welaan, het zij zoo, ik wil ze verzaken!' riep Marie, terwijl zij zich langzaam van hare knieën oprichtte; „Ik wil u en mijn broeder mijn eigen geluk ten offer brengen, doch slechts op ééne voorwaarde.quot;

,,En die is?

„Dat al deze intriges en heimelijke streken, waarmede gij Schiller bij ons boeidet, thans ophouden ; dat hij de geheele waarheid verneme en wete. Er zullen geen tee-kens worden gegeven, om hem te zeggen, dat hij niet komen mag; er zal niet met hem gepraald worden, terwijl meri hem toch tegelijk verloochent; hij zal niet mogen hopen, dat zijn aanzoek wordt aangenomen, maar hij moet weten dat het afgewezen wordt; en zoo hij dan niet versmaadt tóch nog bij ons te komen, zal onze deur steeds open voor hem zijn, en nooit zal het licht hier in mijn venster hem meer terugwijzen. Dit is mijne voorwaarde. Neemt ge haar aan, dan ben ik bereid het masker weder voor mijn gelaat te leggen en de rol te spelen, welke uw bevel en de zorg en nood des levens mij opleggen.quot;

„Nu ja, ik neem haar aan,quot; antwoordde mevrouw von Arnim: „maar ik wil er u opmerkzaam op maken, dat dit toch zijn bezwaar heeft. Schiller is van een driftig, licht opbruischend karakter; hierbij ontbreekt hem de fijne aristocratische beschaving, die iedere uitbarsting van drift tegenhoudt. Zoo hij bijvoorbeeld heden avond kwam, zou dit licht een zeer onaangename scène kunnen geven, en hij zou in slaat zijn, u of mij verwijten te doen, zonder zich te ontzien, dat anderen hem hoorden.quot;

„Hij zou het recht wel hebben ons verwijten te doen,quot; zuchtte Marie: „en ik heb besloten, liever zijn toorn te dragen, dan hem nog langer te misleiden.quot;

„Maar ik ben dit volstrekt niet,quot; zeide de barones: „en voor mij zijn alle dergelijke scènes dramatiques een gruwel. Maar gij wilt het en hebt het als voorwaarde gesteld, en dus moet ik het wel aannemen. Wees nu echter ook wijs en verstandig, en maak dat graaf Kunheim zich zoo mogelijk nog heden verklaart, en Schiller uwe verloving als een fait acompli verneemt.quot;

30

„Ik zal liet zoo inrichten,quot; zeide Marie met een Iegelijk lieren en treurigen glimlach: „Wees nu onbezorgil; de schoone droom is ten einde, en ik ben ontwaakt. Het is een treurig ontwaken, en ik zal veel te weenen hebben; maar mijn tranen zullen u niet beschuldigen, en zoo ik ongelukkig ben, zal ik toch nooit zeggen, dat gij de 001-zaak van miin ongeluk zijt geweest. God heeft het zuo gewild, dit zal mijn troost zijn, — God heeft het zoo gewild, en ik onderwierp mij.quot;

„En gij doet zeer goed, en zult er mij later nog voor danken, dat ik u bewaard heb voor het ongeluk, de vrouw van een armen Duitschen dichter te worden. Kom nu, mijn geliefde dochter, laat nu alle twisten tusschen ons verzoend zijn, en geef mij een kus hierop.quot;

Maar, in plaats van zich in de geopende armen harer moeder te werpen, trad Mario langzaam en stil een schrede achteruit. „Neen,quot; zeide zij; „kus mij thans ⁿi^e^ want wij zouden elkander wederkeerig slechts een Judaskus kunnen geven. Wij hebben beiden den Heiland verraden en verkocht, om des snooden Mammons wil!quot;

„O,quot; riep mevrouw von Arnim met gedwongen lach. „ge noemt dus in uwe overgevoeligheid den heer Schiller uw Heiland?quot;

„Neen, niet hèm, hoewel hij het voor mij geweest is. De ware en wezenlijke Heiland is de liefde, de sterke, trouwe, echte liefde, — en aan deze zijn wij beiden verraderlijke Judassen geworden. Laat ons er niet verder ovei spreken, want ge ziet het, ik heb een besluit genomen. Kom, geef mij uw hand, moeder; laat ons naar het salon gaan en onze gasten ontvangen. Maar vooraf willen wij

hier het licht uitdoen/'

„Ja, dat willen wij; of liever, ik zal het licht naar de keuken brengen, waar een weinig meer verlichting niet schaden kan ''

Zij nam de brandende kaars van de toilettafel. — „Kom nu, mijn dochter, ga naar het salon en ontvang onze gasten. ik wil nog eens even naar de keuken gaan, om te zien uf alles in orde is.quot;

Zij verlieten beiden het slaapvertrek; Marie, om zich naar het salon te begeven, — de barones om in de keuken te onderzoeken, of de nieuwe winkelier de waren had laten

31

volgen. Hij had het werkelijk gedaan, en het gelaat der barones verhelderde bij deze tijding; want hierdoor was haar een zware last van 'thart genomen. Zij kon nu immers nog zenden, om eenige llesschen wijn van den winkelier te laten komen, en dan ontbrak niets meer aan haar soiree. Zij gaf haastig nog eenige bevelen, en keerde toen met de brandende kaars naar de slaapkamer terug.

„Hij mag heden niet komen,quot; zeide zij stil voor zich; „het geheele plan kon dan mislukken; want Marie is in zijn tegenwoordigheid steeds als geheel omgekeerd, en graaf Kuiiheim zou dan zeer spoedig inzien, dat zij hem niet bemint. Neen, Schiller mag heden niet komen, en ik zal hem derhalve het teeken geven. Marie zal mij eens, als zij de rijke gravin Kunheim is, er voor danken, dat ik heden mijn belofte niet vervul. Ja, gewis dat zal zij !''

Zij ijlde naar het venster, en zette het licht op de vensterbank. Zonderling! in dit oogenblik klonk uit de enge straat een luid lachen; — een lachen, dat zelfs het onbeschroomde hart der barones onaangenaam aandeed; want het was een ruw, honend gelach, het klonk schier als een bespotting, als een bedreiging.

Maar de barones vergat deze onaangename gewaarwording zeer spoedig; want zij begaf zich nu in bet salon, om hare gasten te ontvangen, die nu kort na elkander aankwamen. Mevrouw von Arnim begroette allen met haar stereotypen glimlach, en hoffelijke phrasen. Zij voerde de weinige oude dames, welke zij genoodigd had om aan haar feest eenig aplomb te geven, naar het boudoir nevens het salon, en engageerde een invaliden majoor, met haar een partij whist te spelen. Vervolgens, toen zij de gerustheid had, de oude dames geboeid, — en hunne lastertongen onschadelijk gemaakt te hebben voor alles wat in het salon geschiedde, — keerde zij er terug, en toonde den jongen cavaliers en officieren, die thans aanwezig waren, het glimlachende, lieftallig gelaat eener dame, die bereid is, voor iedereen een liefderijke en teedere schoonmoeder te worden. Ook eenige jonge jdames waren wegens het decorum genoodigd, — dames met niet zeer innemende gezichten, in kale, vervallen toilletten; dames, welke men gewoon is als vriendinnen voor te stellen, — doch die niets anders zijn dan het foelie, dat aan den juweel een

32

nóg schitterender licht verleent. De vriendinneu waren de bliksetnaileiders voor de jonge tweede luitenants, die zich tevreden moesten stellen met haar onderhond, terwijl de hoogere officieren en de rijke cavaliers zich in een dichten kring verzameld hadden om de godin, welke zij huldigden: om de schoone Marie von Arnim.

Zij was thans volkomen weder de schitterende schoonheid; zij toonde haar aanbidders een rooskleurig, vroolijk gelaat; hare blauwe oogen waren glanzend en helder, en lieten niets vermoeden van de tranen, die thans naar het hart teruggedrongen waren. Om haar rozelippen speelde een glimlach, en vroolijk-schertsende woorden vloeiden uit denzelfden mond, die straks zulke smarlelijKe woorden van jammer en klacht gesproken had. Graaf Ehrhard von Kunheim was geheel verrukt, geheel betooverd door deze bevalligheid, deze schoonheid; zijn gloeiende blikken waren onafgewend op de schoone freule gericht, en de hulde, welke zij van alle zijden ontving, scheen hem een vleiende schatting voor de dame, welke hij uitgekozen had, en die hij nu vast bepaald had, tot zijne gemalin te verheffen. 'tWas zeer fraai, zeer aangenaam, zijn toekomstige gade zoo gevierd en aangebeden te zien; hij had de geheele wereld aan hare voeten gewenscht, want des te grooter zou dan immers zijn triomf zijn geweest, zich boven de geheele wereld voorgetrokken te zien

Hij zag met een trotschen blik naar den kring der cavaliers; hij luisterde met gevleide ooren naar de phrasen van aanbidding en bewondering, welke allen de schoone freule wijdden, die eens zijn echtgenoote, zijne gravin zou zijn, en hij besloot bij zichzelven, dat hij nog heden zijn aanzoek wilde doen, — nog heden al haar andere minnaars wilde toevoegen: „De schoone Marie von Arnim behoort mij! Zij is mijne verloofde!quot; — dat zou een triomf zijn! Een heerlijke triomf. Jammer maar, dat de één niet tegenwoordig was, de één, wien te verdringen, den graaf Kunheim juist de schoonste triomf en de grootste eer scheen.

„Freule,quot; vroeg hij, het vroolijke onderhoud afbrekende, dat Marie juist meteenige cavaliers voerde: „freule, ge hadt mij belootd mij met uwen protégé, den heer Schiller, bekend te maken. Komt hij misschien heden nog?quot;

De glimlach stierf op hare lippen, de glans in hare oogen

33

verduisterde, en a!s hulpzoekend staarde zij in bet rond. Maar nu ontmoette haar oog den scherpen, dreigenden blik harer moeder, die op haar toetrad en haar te hulp kwam, en zij gevoelde dat er geen ontkomen meer was, dat zij aan haar lot was overgeleverd.

„Ik vrees, dat mijnheer de raad Schiller niet komt,quot; zeide de barones op haar lieftallige wijze.

„Neen, hij komt niet,quot; zei Marie haar werktuiglijk na, en van alle zijden klonken nu betuigingen van leedwezen en lofspraken voor den genialen dichter, dien men zoozeer bewonderde, en wiens nieuwste gedichten men ten hoogste ven ukkend, en zeer charmant noemde.

„'t Is inderdaad jammer, dat ge ons den beroemden dichter nooit hebt kunnen voorstellen,quot; zeide graaf Kunheim op welwillenden toon tot de schoone Marie von Arnim, en zij dwong zich tot een Hauwen glimlach en fluisterde: „Ja, 'tis inderdaad jammer.quot;

„Waarom komt hij toch niet?quot; vroegen eenige cavaliers aan mevrouw von Arnim: „Zeg ons toch. Mevrouw, waarom komt de raad Schiller steeds als ge alleen zijt, en hij zeker is, hier geen gezelschap te ontmoeten?quot;

„Mijn Godlachte de barones; „hij is even schuw voor de menschen, als de uil voor het licht. Wij hebben hem ons plechtig woord gegeven, dat wij op de dagen als hij bij ons is, niemand anders willen ontvangen, en dat, zoo er gezelschap bij ons is, en wij hem niet tijdig kunnen boodschappen, — wij hem een teeken zullen geven dat wij niet alleen zijn.quot;

„En ge doet dit werkelijk, genadigste freule?quot; vroeg graaf Kunheim.

„Ja, wij doen het/' antwoordde Marie zacht.

„En mag men vragen, waarin het teeken bestaat, 'twelk den menschenschuwen dichter verkondigt, dat andere aard-sche stervelingen zijne godin genaderd zijn?quot;

„O, dit is geen geheim,quot; riep mevrouw von Arnim haastig; „Ik zal het u zeggen, mijnheer de graaf. Het teeken bestaat hierin, dat wij in het venster van onze toiletkamer een licht plaatsen. Zoodra hij dit licht ziet, keert hij om, en draait ons huis den rug toe.quot;

„Bijgevolg, zoo voor hem geen licht opgaat, komt hij?quot; vroeg graaf Kunheim haastig.

Mühlbaoh, Duitschland in woeling en strijd. IV. 3

34

„Ja, gewis,quot; lachte de barones; „dan komt hij.

„Zoo er dus heden geen licht in het venster stond, zou hij heden komen?''

„Zekerlijk; want hij zweert immers altijd, dat hij eigenlijk slechts leeft, en denkt, en dicht, als hij mijn dochter ziet. Gewis zou hij heden gekomen zijn, zoo ik hem het tee-ken niet gegeven had.quot;

„Maar, moeder,quot; riep Marie misnoegd; „gij vergist u; wij hebben immers heden geen teeken gegeven.quot;

„Geen teeken gegeven ?quot; herhaalde graaf Kunheim haastig : „Ge hebt hem dus genoodigd, en hij is weggebleven?quot;

„Neen, neen, heer graaf,'' riep mevrouw von Arnim op levendigen toon; „hij is weggebleven, wijl ik hem het teeken gegeven heb.quot;

„Toch niet, mijn waardste Mevrouw,quot; zeide een bedaarde, koele stem achter haar; „ge hebt hem wél het teeken gegeven, maar hij is evenwel gekomen.quot;

„Schiller!quot; riep Marie verbleekend maar toch glimlachend en met stralende oogen. Zij wilde voorwaarts ijlen, hem tegemoetgaan, hem de hand reiken, maar hare moeder had reeds haar breede gestalte tusschen Marie en den dichter geschoven, en zag hem nu met een dreigend, tartend gelaat aan, als wilde zij hem zeggen, dat zij geheel bereid was, den strijd met hem te beginnen.

„Wees mij hartelijk welkom, heer raad Schiller,quot; zeide zij met scherpe stem; „ge bewijst ons waarlijk een groote eer, en 't verheugt ous, u eindelijk ook eens op een ge-zelschaps avond bij ons te mogen zien. Al deze heeren zullen zeer gelukkig zijn, persoonlijk kennis met u temaken; want juist toen gij binnenkwaamt, spraken wij van u, en al deze heeren betreurden het ten zeerste, dat ge niet hier tegenwoordig waart, en —quot;

„Ik weet het,quot; viel Schiller, wiens gelaat bleek was als marmer, haar met bevende stem in de rede; „ik weet het. Ik heb alles gehoord, want ik stond reeds een tijdlang in de deur; maar ge voerdet zulk een levendig gesprek, dat niemand mii opcjemerkt heeft, en ik kon dus alles zien en hooren,quot;

„Dan zult ge gehoord hebben, mijnheer de raad,quot; zei graaf Kunheim, hem naderende; „dat wij allen met den levendigen wensch bezield waren, kennis met u te ma-

35

ken. Ik acht mij gelukkig, dat deze wensch thans vervuld wordt, en veroorloof mij, mij zeiven aan u roor te stellen, Ik ben graaf van Kunheim.quot;

Schiller echter scheen de hand niet te zien, welke de graaf hem toestak, maar boog slechts koel, en liet vervolgens zijn blik naar Marie zweven, die zich teruggetrokken had en bevend, met kloppend hart in de vensternis stond. Welk een blik was het, dien hij op haar richtte; welk een toornige, verwijtende, verachtende blik! Maar zijn lippen bleven stom, en toen hij nu zijne oogen weder van haar afwendde, hief hij het hoofd trotscher op. en een honende glimlach speelde om zijn dunne, vast opeenge-drukte lippen.

Met dezen glimlach wendde hij zich tot de cavaliers, en begroette hen met een trotsche hoofdbuiging, als een Koning, die de hulde zijner onderdanen ontvangt.

„Gij hebt gewenscht mij te zien, mijne heeren,quot; zeide hij ; „hier ben ik. Na gesprekken, welke in hier zooeven onwillekeurig beluisterde, hield ik hel voor mijn plicht, mij voor een oogenblik aan u te vertoonen, om een kleine dwaling te herstellen, welke mevrouw von Arnim u mede gedeeld heeft.quot;

„Een dwaling?quot; vroeg de barones, een weinig in verwarring: „Ik weet inderdaad niet wat ge meent?'

„Ik zal het u zeggen, waardste mevrouw. Ge hebt aan deze heeren gezegd, dat ik zoo schuw was voor de men-schen, als de uil voor het licht. Dat is echter het geval niet en ik verzoek de aanwezige heeren, dit niet, te ge-looven. Ik ben niet schuw en haat de menschen niet, maar benim ze, en heb eerbied voor elk menschelijk gelaat, want Gods geest straalt ons uit ieder menschenoog tegen. Ik bemin de menschen; en zelfs de smarten, welke zij mij somwijlen bereiden, en de teleurstellingen welke ik ondervind, zullen mij nooit doen wankelen in mijn geloof aan de menschheid, en —quot;

„O Schiller,quot; riep Marie, uit de vensternis tredende, en niet meer in slaat, hare diepe aandoening te verborgen: „Schiller, geeft mij uw hand, zeg mij —quot;

„Freule,quot; viel hij haar koel in de rede: „?t heb ik niets meer te zeggen; slechts dezen heeren hier! [k wenschin uwe oogen niet voor een dwazen menschenhater gehouden

30

le worden, rrnjneheeren; daarom veroooiioof ik mij, een tweede dwaling van mevrouw von Arnim te herstellen. Zij heeft u gezegd, dat ik haar verzocht had, mij door het licht in 't venster te verwittigen als de dames hier gezelschap hadden, wijl mij dit lastig en onaangenaam was, Dit is echter niet het geval, maar de zaak is juist omgekeerd. Deze dames, en voornamelijk freule Marie von Arnim, hebben mij verzocht slechts dan hier te komen, als het venster donker bleef; daarentegen haar nooit te bezoeken, zoo in het venster licht stond. Freule von Arnim —quot;

„Schiller,quot; viel zij hem met luide, bevende stem in de rede, terwijl zij haar hand op zijn arm legde: „Schiller, ik bezweer u, ga niet verder!quot;

„Freule von Arnim verklaarde mij ook, waarom zij dit wenschte,quot; voer Schiller voort, alsof hij de smeekende stem van Marie volstrekt niet gehoord had, alsof hij den druk haren bevende hand niet voelde: „Freule von Arnim zeide mij, dat op avonden, wanneer mij het afgesproken teeken gegeven werd, zich bij hare moeder steeds een kring van de naaste familieleden en verwanten bevond, en indezen kring durfde zij geen vreemde brengen. Mijneheeren, het verheugt mij in u allen de lieve neven en ooms der genadige 'freule te kunnen begroeten, en ik breng de genadige freule mijn gelukwensch, wegens dezen schitterenden naasten familiekring. — Er blijft mij nog over te zeggen, waarom ik gewaagd heb hier binnen te komen, ofschoon wegens de aanwezigheid van den naasten familiekring, het licht in 't venster geplaatst was.quot;

„Maar er stond geen licht in 't venster,quot; riep Marie buiten zich zelve; „gij vergist u! Ik wenschte, dat ge heden hier kwaamt, en ik heb dus uitdrukkelijk met moeder afgesproken, dat —quot;

„Het licht was er,quot; viel de barones haar in de rede; „ik had er geplaatst, ik! — Stil, val den heer raad niet in de rede; hij zeide immers, er was nóg iets dat hij ons zeggen wilde. Ga voort, heer raad! waarom zijt ge gekomen, in weerwil van het afgesproken teeken?quot;

„Wijl ik weten wilde, wat dit licht in waarheid te be-teekenen had,quot; zeide Schiller kalm en met waardigheid: „Ge ziet, Mevrouw, ik vrees het licht niet, en ik

37

zoek de waarheid, — hoezeer ik bekennen moet, dat het een smartelijke en bittere waarheid is, die ik heden gevonden heb. Maar de mensch moet zich schikken, moet den moed hebben, de waarheid in het aangezicht te zien, zelfs zoo zij voor hem het hoofd van Medusa ware. Ik heb haar gezien, en het komt mij schier voor, alsof de eeuwige Goden mij een weinig van de kracht van Perseus hebben verleend; want ge ziet het, ik ben niet in steen veranderd, ik lijd nog. En nu, daar ik de dwalingen van de genadige dame heb opgehelderd, nu verzoek ik vergeving, dat ik het gewaagd heb, een ernstige schaduw op haar vroolijk feest te werpen. Het zal de laatste maal zijn dat ik het doe! Vaartwel, dames!quot;

Hij maakte een lichte buiging, maar sloeg zelfs geen enkelen vluchtigen blik meer op de schoone freule Marie von Arnim; hij zag niet dat zij in onmacht neerzeeg, dat graaf Kunheim haar in zijne armen opving, haar ophief en naar den divan droeg, waarop hij haar zacht en met zorgvuldigheid liet nederglijden, terwijl de vriendinnen met reukfleschjes en spiritus toeijlden, om de bewuste-looze weder bij te brengen.

Neen, Frederik Schiller zag dat niet; hij ging langzaam door het salon en de voorkamer naar den uitgang. Nevens de deur stond het levende voorbeeld, en zag met een uitdrukking van onuitsprekelijke bewondering tot de hooge, slanke gestalte des dichters op, die zijn twee lievelingsstukken, de „Rooversquot; en Fieskoquot; geschreven had ; voor wien hij zou willen nederknielen om hem de voeten te kussen tot dank, dat hij de genadigste zoo beschaamd had.

„O, heer Schiller, groote heer Schiller,quot; prevelde hij, terwijl hij zich haastte voor den dichter de deur te openen ; „gij zijt niet de eenige, dien zij bedrogen heeft. Ook mij heeft zij bedrogen; ook ik ben een levend voorbeeld van hare valschheid. Doch wacht maar, verheven dichter, wacht maar; — ik zal niet alleen mij zei ven, maar ookit wreken, mijnheer Schiller. Ik zal de stukken nóg grooter snijden, en de kalkoen zal niet half rondkomen. Ik wil ons beiden wreken, mij en Schiller!quot;

Doch Schiller had geen woord gehoord van't geen Leon-hard zeide; hij was hem voorbij, de trap af, de straat op ge-

38

ijld, en daar stond hij een oogenblik stil, zag op naar de vellichte vensters, tot zijn blik verduisterd werd door den sluier der tranen, die zich tegen zijn wil in zijne oogen drongen. Toen zij heet en brandend over zijne wangen vloeiden, ontroerde hij en schudde het hoofd met toornige smart, en drukte de vuisten tegen zijn oogen, opdat zij niet meer weenen zouden, geen enkelen traan meer! Voort! Weg van dit huis! Weg! —

IV.

ZIELEN IN HET VAGEVUUR.

Als door furiën vervolgd, met onbedekt hoofd, het gele haar fladderend in den nachtwind, zoo rende hij voort, — voort door de straten, voort over de lange Elbebrug, voorbij het hooge crucifix, dat glinsterde in den manneschijn, en nu beneden het Brühlsche terras langs den oever en verder naar buiten, steeds nader naar de rivier die kabbelend langs den oever golft, en van vrede en van eeuwige stilte murmelt.

De maan wierp een zilveren licht op de rivier en een lange schaduw aan den oever, de schaduw van den dichter, die vol smart en kwelling voortijlde. Waarheen? Hij wist het niet, wist niet dat hij aan den oever van een open graf ging; hij|volgdeslechts instinctmatig het verlangen, in de diepste eenzaamheid en stilte te vluchten; zich te redden waar geen menschenoor hem hooren, geen men-schenoog hem zien kon. Hij wilde alleen zijn met zijn smart. — alleen in dit beslissend uur, waarin het gold een schoone bloesem uit zijn hart te rukken, en haar als giftig onkruid onder zijne voeten te vertreden. Alleen wilde hij zijn met de tranen die uit zijn ziel opwelden, met de wanhoopsklachten die zich uit zijne bevende lippen persten. Alleen in het heilige, groote uur, waarin de dichter nogmaals den doop der smart ontvangen zou,

39

om zijne poëtische kinderen, — zijne gedichten te voeden met het bloed, dat uit de wonden zijner borst stroomt.

Thans was hij het berkenboschje ingetreden, dat toenmaals nog eenige honderde schreden verder beneden het terras den oever begrensde; thans ging hij in 'tdonker en in geruislooze stilte voort. Dat was het wat hij gezocht had en wat hij behoefde. Alleen! alleen met God en zijne smarten! Een kreet, een luide smartkreet drong uit zijn borst, en scheen de slapende vogels in de boo-men gewekt te hebben, want er liep als een fluisteren en klagen door de takken, en het ruischte en suiste in de lucht, alsof de „vogels het aan de stralen der maan verhaalden: „Zietdaar een mensch die lijdt, een mensch die worstelt met de smart! Troost hem met uw zilverschijn, vriendelijke maan; deel hem uw vrede mede, gij van sterren fonkelende zomernacht!quot;

De maan had zeker deze roepstem en het medelijdend klagen der vogels en nachtgeesten gehoord; want plotseling komt haar stil lichtend gelaat uit de wolken te voorschijn, en hare volle zilveren stralen verlichten het boscb en zoeken dengene, die de zalige geest der sluimerende Natuur gewekt heeft met den wanhoopskreet zijner wakende, folterende smarten.

Daar ligt hij op den grond, uitgestrekt gelijk een doo-de, als een door een zware onmacht overvallene. De maan echter ziet, dat hij niet gestorven, — niet bewusteloos is; de maan ziet de tranen die over zijn gelaat rollen, hoort het jammeren en zuchten, dat zijn hijgende borst ontstroomt, het klagen van den genius die lijdt op men-schelijke wijze, en in wiens verheven geest God toch woont, die hem zal geven van Zijn kracht en heerlijkheid, opdat hij de aardsche smart overwinne. De maan beschijnt zijn door tranen besproeid aangezicht, en het is alsof zij hem groet met een hemelschen glimlach, en de sterren staan stil en knikken den dichter beur vredegroet toe, en de vogelen luisteren in de twijgen, alsof zij het weeklagen van den dichter verstond, die nu zijn hoofd weder heeft opgericht, en wien de stilte en eenzaamheid van dezen door de maan verlichten, — door de sterren getooi-den nacht, de brandende zielesmart lenigt.

„Het is dus waar, ik ben dus slechts bestemd om te lijden

40

en teleurstellingen te ondergaan? De stroom der jaren rolt mij voorbij, maar geen brengt mij de gouden vi-uch-ten, welke het leven iederen mensch heeft toegezegd: de gouden vruchten van Arcadië. Mijn ziel heeft ze toegejuicht, mijn hart heeft ze verlangd, maar zij vallen verwelkt aan mijne voeten neder, en de lente is voor mij reeds uitgebloeid, terwijl zij nog nauwelijks begonnen is. Alles is misleiding en ijdele waan! Slechts de logen maakt den mensch gelukkig; de waarheid doodt hem, als een bliksem Gods! Ik heb u heden weder aanschouwd, waarheid, onverbiddelijke godheid, en mijn hart brandt van smart, en mijn ziel jammert van pijn. De dichter is een profeet, dit moet ik nu zelf ondervinden; want aan mij, het arme menschenkind, wordt bevestigd, wat de dichter uit mij gezongen heeft, en ik lijd grenzenloos.quot;

Hij sloeg de handen voor zijn aangezicht, en de maan zag de tranen die tusschen zijne vingers dropen, en in de stilte van den nacht hoorde hij de van smart bewogen, bevende stem des dichters, die met zachte tonen ruisch-te, als een door zuchten bewogen Eolusharp der ziel:

'k Betaal u in een ander leven,

Geef uwe jeugd aan mij!

Niets kan ik u dan dezen wissel geven; —

Ik nam den wissel voor het andere leven,

En ik gaf haar de vreugde mijner jeugd!

Geef m\j de vrouw, zoo dierbaar aan uw harte,

Geef uwe Laura mij!

Aan gindsche zij van 'tgraf grijpt 'tloon voor uwe smarte! Ik rukte haar bloedend uit 't gewonde harte,

Ik weende luid, en gaf ze haar!¹)

„Ik weende luid, en gaf ze haar,quot; herhaalde Schiller nog eens, en een smartelijke snik wrong zich uit zijn borst; „Moet het dan zoo zijn? Is de mensch werkelijk slechts tot lijden geboren, en hebben degenen g^AIijk, die zeggen, dat het leven slecht een tranendal, — en niet der moeite waard is het te dragen? quot;

Hij verzonk in diep gepeins, en scheen met smartelijk bittere overweging over deze vraag na te denken. De Natuur hield haar adem in, om naar het antwoord te luisteren, zelfs de vogels tjilpten niet meer, en de nachtwind

¹

Schiller's gedicht: „Die Resignationquot; is uit dezen tijd afkomstig.

41

waagde het niet meer te ruischen in de boomtoppen Wat zal zij klinken, wat zal zij zingen, de Eolusharp der ziel? Welk antwoord zal de dichter geven op deze wanhopende vraag van den mensch?

Hij ziet op naar de maan, die hem in zachten vrede toelonkt; hij ziet de sterren, die op hem schijnen met lachende heerlijkheid, en er is iels in hem, dat alle verdriet en weemoed trotseert, en een stem, — een hemelsche zachte en toch krachtige stem, klinkt in hem als een geheime openharing der Godheid zelve. Hij luistert naar die stem, en de wieken zijner ziel bewegen zicli weder; hij springt op en rekt zich, breidt de armen uit naar de maan en de sterren, en zijn ziel verheft zich tot alle hemelen, en ziet de heerlijkheid aller werelden.

„Neen,quot;' roept hij met luide, blijmoedige stem; „neen, de aarde is geen jammerdal, zij is een paradijs Gods! Neen, het leven is geen kleed, dat men mag verwerpen, maar 'tis wél waard dat men zijne smarten drage, en ze over-winne. — En ze overwinne! .. . Geef hiertoe den mensch de kracht, gij genius, die in mij woont; verlicht hiertoe de duisternis mijner menschelijke ziel, gij vlam Gods, heilige poëzie! Neen, 't ware beneden de waardigheid des mans, te vergaan in lafhartigen jammer; schande ware het voor de eer des mans, om ter wille van een trouwelooze vrouw het hoofd te buigen onder het juk der smarten, en zich aan tnoedelooze droefheid over te geven. Ik groet u, gouden, fonkelende lichten des hemels; gij zult niet medelijdend op mij neerzien, maar met trotsche sympathie; want van den grooten geest die u geschapen heeft, ben ik een deel; ik ben geest van Gods geest, — ik ben de heer der aarde. Weg met u, aardsche smarten! Weg schorpioenen, ik wil u den voet op 't hoofd zetten, en over u triomfeeren. Gij zult mij niet deren, neen, ge zult niets op mij vermogen! — Ik ben een man, wie is het meer?quot;

En jubelend, zegevierend riep hij nog eens in den nacht naar den hemel: „ Ik ben een man\quot;

Thans was 't niet de maan, die zijn aangezicht bescheen • — maar het was de trotsche glimlach der zelfoverwinning' het waren niet de sterren, die in zijne oogen blonken, maar 't was de opgewekte moed der ziel, die zich uit het stof der aarde had opgericht.

42

„De strijd is volstreden, de smart is overwonnen! Ik groet u, zalig stille nacht; gij zijt de balsem mijner smarten geweest; nu zullen zij spoedig genezen en verdwijnen!''

Hij keerde om en begaf zich op den terugweg; schreed met lichte voeten door het boschje, on verder iangs den oever der Elbe, die hier en ginds met kreupelhout en struikgewas omzoomd was.

Plotseling bleef hij staan en luisterde, 't Was hem geweest alsof hij ginds, aan gene zijde van het hout, dicht bij den oever de Elbe, klaaggeluiden en het kermen eener menschelijke stem gehoord had. Ja, hij had zich niet vergist, zeer duidelijk hoorde hij het. Daar, achter het struikgewas, was een mensch, die jammerde en klaagde.

Zacht, — zorgvuldig vermijdende gerucht te maken, — naderde Schiller het hout, boog de takken behoedzaam uiteen, en zag en luisterde.

Een zonderling, verrassend tooneel vertoonde zich aan hem. Hij zag voor zich de rivier, op wier murmelende golven de sterren dansten en de maan zilveren lichtstrepen trok, en op den smallen oeverzoom, in het volle licht der maan zag hij een knielend, half ontkleede menschelijke gestalte; een jongeling met bleek, uitgeteerd gelaat, het lange, zwarte haar lladderend in den nachtwind, het aangezicht van smart verwrongen, de ingevallen wangen met tranen overstroomd, die in het maanlicht als juweelen fonkelden Nevens hem in het zand lag zijn bovenklee-ding, zijn hoed en een boek, 't welk men naar het uiterlijk voor een Bijbel zou houden. De jongeling had de half ontbloote armen ten hemel geheven, de handen krampachtig gesloten, en zijn stem beefde van smart en tranen toen hij nu sprak:

„Ik kan niet meer; vergeef mij, o God in den hemel, ik kan niet meer! Gij weet het, ik heb geworsteld en gestreden! Gij weet het, ik heb alles beproefd om televen, om hel hoofd te bieden aan deze folteringen,die mijn ziel verscheuren! Gij weet het, hoevele nachten ik vol smart op mijne knieën voor U gelegen, en U gesmeekt heb om een straal van ontferming, om een uitkomst uit de/en nacht van wanhoop. Maar Gij hebt niet gewild. Gij Almachtige, daar omhoog boven de sterren; Gij hebt geen medelijden gehad met den worm, die zich in het stof

43

kromde, met den bedelaar, die U jammerend zijn hand toestak, en U om een aalmoes smeekte. Schenk mij dm nu ten minste vergiffenis, en neem mij op in Uwe barmhartigheid ! Ik keer terug tot u, o God; neem mij genadig aan! En gij, harde, wreede, vreugdelooze wereld, jammerdal van smart en ontbering, wees verwenscht en ontvang den vloek van een stervende, die niets dan foltering van u ontvangen heeft! Vaarwel, en —quot;

Hij richtte zich van zijne knieën op en sprong voorwaarts met uitgebreide armen, het diepe, zwijgend graf tegemoet, dat gereed scheen hem te ontvangen, en — een ijzeren klauw scheen hem plotseling te vatten en terug, te trekken, wierp hem neder in bet oeverzand, en voor hem stond een hooge, reusachtige gestalte met gouden haar, het hoofd omstraald, de oogen glinsterend, bet gelaat gloeiend van edele verontwaardiging.

„Zelfmoordenaar!'' donderde een machtige stem: „Wie geeft u het recht, dengene te vermoorden, dien God geschapen heeft? Misdadiger jegens u zeiven, menschenmoorde-naar, val neder in het stof, en smeek God om vergeving!quot;

„Ik heb God gesmeekt, weken,'maanden lang,quot; prevelde de bevende, hijgende gestalte, die zich op den grond kromde, en bet niet waagde op te zien tot de in licht gehulde verschijning, die als een toornige engel Gods boven hem scheen te zweven; „Alles is vruchteloos geweest; geen lichtstraal heeft geschenen in den nacht mijner smarten. Ik wil sterven, wijl ik het leven niet langer/fan dragen! Ik wil een toevlucht vinden in den dood, wijl ik eindelijk rust wil hebben van den knagenden honger, die sedert, vier dagen in mijne ingewanden woelt, en van den mensch een wild dier gemaakt heeft! Ik —quot;

De klagende, snikkende stem zweeg, de bevende leden trokken niet meer, en toen Schiller tot hem nederboog, zag bij in een strak gelaat met doode, dolfe oogen, met halfgeopenden mond, met doodsbleek, verwrongen aangezicht.

Schiller boog zich lager, legde zijn oor aan de borst van den ongelukkige en vatte de slappe, matte hand, om den pols te zoeken. Maar het hart stond stil, en de pols klopte niet meer onder de tastende banden.

„Het is een onmacht, niets dan een onmacht,quot; fluisterde

44

Schiller; „men sterft niet zoo schielijk en zoo zonder stuiptrekking. Ik moet hem wekken! — Arme ongelukkige, vergeef het mij, dat ik u terugroep in de folteringen des levens; maar daar wij menschen zijn, mogen wij ons niet willen verzetten tegen de wetten der Natuur, en ons lot niet trotseere.n. Ik moet u bijbrengen, arm mensch!quot;

Ilij boog zich naar de rivier, schepte water in zijn holle handen, en begoot er het voorhooirl van den onmachtige mede, en daar deze nog altijd onbeweeglijk op den grond lag, schepte hij steeds voort, en wreef hem de slapen en de borst met de handen, en blies hem zijn eigen adem in den geopenden, strakken mond.

Allengs begon het leven weder te ontwaken in de be-weginglooze gestalte, kwam de straal van bewustzijn weder terug in de strakke, doffe oogen, en de bevende lippen lispten een klagend woord, 'twelk de ziel des dichters met jammer, en zijne oogen met tranen van medelijden vulde.

Daar lag het op den grond, stuiptrekkend van smart, Gods evenbeeld, en de allererbarmelijkste, de allergemeenste klacht van het uit stof geboren dier, was de angstkreet der weder ontwakende, menschelijke ziel: „Ik heb honger! o, ik heb honger!''

„En ik heb niets, niets om zijn honger te stillen,quot; zeide Schiller angstig: „niets om van het dier weder een mensch te maken!''

„Ach, wee mij,'' kermde de ongelukkige: „deze foltering is vreeselijk! Waarom hebt ge mij gewekt, om ze opnieuw te gevoelen? Wie gaf u het recht mij terug te houden van den dood?quot;'

„Wie gaf u het recht te sterven? vroeg Schiller streng.

„De honger,quot; steunde de ander: „de vreeselijke honger met zijn schorpioenentanden! Zoo ge wilt dat ik leven zal, geef mij dan ook het brood des levens! Brood! Geef mij brood! O, zie! ik hef mijn handen tot u op en bedel! Ik wilde in den dood gaan om niet te moeten bedelen ; maar gij hebt mij overwonnen, gij hebt mij in het stof gebogen en nu bedel ik tot u: Geef mij brood! Laat mij niet verhongeren!quot;

„Ik wil gaan om 't voor u te halen,quot; zei Schiller zacht: „maar neen; gij zoudt van mijne afwezigheid gebruik kun-

45

nen maken, om de noodlottige daad te volbrengen. Zweer mij, dat ge op mijn terugkomst wachten. — dat ge hier zult blijven tot ik terugkom.quot;

De ongelukkige antwoordde niet, en toen Schiller zich tot hem 'boog, zag hij, dat hij ten tweedemale in onmacht was gevallen.

„Als hij ontwaakt zal ik teruggekomen zijn.quot; fluisterde Schiller, en hij sprong op: met groote slappen, met for-sche sprongen ijlde hij langs den oever naar het kleine huis, dat beneden het Brühlsche terras lag, en den schippers en schuitenvoeders tot herberg diende. Er brandde nog licht in de gelagkamer, en enkele gasten zaten nog koutend en rookend achter de bierkruiken. Schiller trad naar de toonbank, gaf een geldstuk, liet zich eenig wittebrood en een llesch wijn geven, en rende met de gewonnen schatten naar den ongelukkige, die juist weder uit zijn onmacht ontwaakt was, en met moeite het hoofd trachtte op te beffen.

Schiller knielde neder, bief zacht en teeder als een moeder, het waggelend hoofd van den ongelukkige op, en liet het op zijn knie rusten. — „Geduld slechts, arme, geduld! Tk breng u lafenis, ik breng u brood!quot;

Hoe haastig grepen de bevende handen er naar, hoe begeerig brachten zij bet aan den mond. Hoe verhelderde zich zijn gelaat, toen hij nu gedronken had uit de llesch, welke Schiller aan zijne lippen zette, en hoe hij toen weder naar het wittebrood greep, als naar een heerlijke lekkernij !

De dichter kon dezen aanblik niet verdragen; het deed hem wee in het diepst zijner medelijdende ziel. Zijn blik hief zich treurig en verwijtend ten hemel, en een toornige smart trilde om zijne lippen.

„Gij hebt Uw wereld zoo groot en zoo rijk geschapen, o God! Er is voedsel en verkwikking voor allen! De boomen hangen vol vruchten en de mensch mag ze niet plukken; liet brood geurt aan de vensters de bakkers, en de mensch mag het niet nemen, schoon hij ook verhongert. Hij bezwijkt van doodelijke smart, en de woekeraar rijdt hem voorbij in een rijke karos, en ziet trotsch en verachtelijk neder op den ongelukkige, die geen andere misdaad heeft, dan dat hij arm is. O eeuwige, goddelijke

46

rechtvaardigheid, ik zoek u vruchteloos achter de wolken; ik roep u te vergeefs aan, in de paleizen der rijken en in de hutten der armoede!quot; —

„O welk een lafenis, welk een verkwikking was dat!quot; zuchtte de ongelukkige: „Gij zijt mijn redder, mijn verlosser geworden; gij hebt mij de knagende foltering ontnomen. Ik dank u! Laat mij deze hand kussen, die zich over roij ontfermde! Ge wilt ze mij niet geven, ge^ onttrekt ze mij? Ge veracht mij, den zelfmoorder, den lafhartige? Ge hebt er wèl recht toe.quot;

„Neen,quot; zeide Schiller zacht: „ik veracht u niet; ik heb medelijden met u, want ook ik ken de smart; ook ikheh in mijn ziel de schorpioensteken der armoede ondervonden. Neen, ik veracht u niet. Alle menschen zijn broeders en moeten elkander bijstaan. Alle zorgen zijn zusters, en moeten elkander troosten. Spreek dus. broeder, zeg mij hoe ik u helpen kan; laat uw zorg tot mijn zusterziel klagen, en ik wil beproeven u te troosten.quot;

„Gij zijt een engel, dien God mij gezonden heeft,quot; snikte de ander: „Uwe lippen spreken het eerste woord van deelneming, dat ik sinds vele maanden gehoord heb, en in tranen zou ik mijn ziel voor u willen uitstorten. Ja, mijn broeder, ge zult de treurige geschiedenis van mijn troosteloos leven vernemen, en dan zult ge mij verontschuldigen, en mij vergeven, dat ik misdadiger wilde worden tegen mij zeiven. Neig uw oor tot mij, broeder, en luister.quot;

Schiller liet zich tot den ongelukkige nederglijden op den oever, en zat nevens hem in 't gras. De bleeke jongeling legde zijn zwak hoofd tegen den schouder, die zich hem aanbood, zoo vast en sterk als een rots in den storm. Een pauze ontstond. Degene, die zooeven eerst van de poorten des doods teruggekomen was, zocht zijn verwarde en dwalende gedachten te verzamelen, terwijl hij, die,— sterker dan de ander, — in rampzalige uren vroeger met vasten mannenmoed het ongeluk getrotseerd en de smart overwonnen had, in zijn hart nu de stem van 't medelijden vernam voor den broeder, die, minder sterk dan hij, minder moedig, het leven wilde ontvlieden, wijl zijn ziel geen vleugels had, om hem op te heffen boven het stof en de ellende der aarde. —

47

„Wien 'de almachtige, alomtegenwoordigen Godheid de vleugels der vervoering niet heeft gegeven, hoe kan die vliegen? In het stof moet hij kruipen en voedsel zoeken, en hij moet sterven als het dier, dat alleen door zijn maag levensgenot ontvangt, wien de genius niet beschijnt met een hemelschen straal in den geest, — voor dien is het nacht en duisternis; voor dien schitteren geene sterren, en hij doet wel, zich te redden in het graf, dat van ramp en smart bevrijdt! Ik dank U, eeuwige God, dat ge mij vleugels hebt gegeven; ik dank u, mijn genius, dat ge mij voorlicht op doornige paden, en mij helpt te overwinnen!quot;

Schiller sprak dit niet met zijne lippen, ^maar slechts in 't binnenste zijner ziel; hij zag op tot de maan, aan wie hij vroeger zijn eigen smarten had geklaagd, en glimlachte zacht tot de sterren, die met onveranderlijke helderheid voorttrokken langs beur hemelbaan. —

„Ja, glimlacht maar, glimlacht! Gij weet niets van men-schelijk lijden. De eeuwige wetten hebben u uwen weg afgebakend. Waarom ook niet ons? Waarom niet den menschen! Waarom moeten alleen wij in de woestijn om-doolen, om het geluk te zoeken en altoos slechts smart te vinden! Wij verbeelden ons Gode gelijk te zijn, en zijn toch niet beter dan de worm, die zich kromt van smart, en dien de voet van den voorbijganger achteloos vertreedt!quot;

Dit dacht Schiller; dit klaagde en klonk in hem zei ven, terwijl de bleeke jongeling nevens hem, met stotterende stem, vaak afgebroken door zijne tranen en snikken, de geschiedenis van zijn lijden verhaalde.

Het was een eenvoudige, onopgesmukte geschiedenis vol stille smart en beschaamden nood; een geschiedenis gelijk wij ze dagelijks konden hooren, zoo onze ooren open waren voor de stille klacht der smart, die vaak tot ons spreekt uit het bleeke aangezicht van den voorbijganger; een geschiedenis van ontberingen en hopeloos strijden, als die waarvan de onopgemerkte geleerdheid, het eenzame studeervertrek weet te verhalen! Waartoe te herhalen wat zoo oud is als de wereld? —

En mislukt leven, een mislukt beroep. De zoon der armoede voelde in zich den drang naar wetenschap en

48

kennis; hij meende schatten te zien blinken in zijn geest, en zijn eerzuchtig hart iluisterde hem toe: „Ge zult eens een beroemd kanselredenaar worden! God gaf u de bezieling ; de bezieling zal u het woord geven, waarmede gij de harten der menschen zult roeren!quot; Het was een arme kleermakerszoon, maar zijn vader zag met üots op den zoon, die steeds de beste getuigschriften lebuisbracht uit de school, die allen scholieren als een toonbeeld van vlijt werd voorgesteld. Het was een eer, een glorie voor de geheele familie, zoo de zoon van den kleermaker een geleerde, een geestelijke worden kon. Alles, wat de ouders met moeieiijken arbeid gespaard en verworven hadden, gaven ze willig en met vreugde voor den zoon, opdat hij een geleerde, de trots zijner familie zou worden. Wat hoopt niet de ouderliefde, wat ziet zij niet roemrijks en schoons in profetischen geest!

De jonge Theophil had zijn examens gelukkig afgelegd, en zich naar de universiteit te Leipzig begeven; daar trof hem de treurige tijding van den dood zijns vaders, en riep hem tot bijstand zijner moeder naar Dresden terug. Nu vernam hij, 't geen hij, — die slechts voor zijn boeken, zijne studiën had geleefd, — tot biertje niet vermoed had; hij vernam dat zijn liethebbende vader, om den zoon te ondersteunen, schulden had gemaak, in de handen van woekeraars was gevallen, en alles verpand en beleend had. Toen daarop het nieuwe halfjaar kwam, en hij zijn zoon niets meer zenden en geven kon, — toen had de brave vader, de onvermoeide arbeider, zich nedergelegd en was gestorven van verdriet. En nu kwamen de woekeraars en de schuldeischers en legden beslag op alles, en sloegen geen acht on het jammeren der ongelukkige moeder, niet op de verzekeringen van den tandenknarsenden, wanhopigen zoon; de wet kende hun alles toe, zij namen alles! Schier een geluk moest de arme Theophil het noemen, dat het verdriet, en de schande het hart zijner moeder brak. In het gasthuis der Ursulinnen had hij voor haar ten minste een onderkomen gevonden, en reeds na zes dagen vond zij het laatste onderkomen in de enge, nederige doodkist, welke de weldadigheid van het gasthuis haar verleende.

Maar waar was een onderkomen te vinden voor Theophil, — voor den armen zoon, die zoo plotseling uit zijn stu-

49

deerkamer verdreven werd in de woestijn des levens, en nergens een oase vond, om te rusten en adem te scheppen van den vermoeienden tocht! Hij had aanvankelijk moedig gestreden, dapper geworsteld. Hij wilde niet bezwijken, niet versagen. Men heeft immers zoo weinig noodig om te leven, en hij was bereid voor dat weinige zoo veel te geven: al zijn kennis, al zijn met zooveel moeite, door lange nachtwaken en ijverige studie verkregen wetenschap. Hij ging tot de voornamen, de rijken, de geleerden en kunstenaars; hij bood zijne diensten aan, hij wilde les geven, onderwijzer van kinderen worden. Maar waar waren zijne getuigschriften? Welke waarborgen had hij aan te bieden! Men wendde zich schouderophalend van hem af, men hield den arbeidzoekende voor een bedelaar en keerde hem den rug toe, of bood hem met verachtend medelijden een karige aalmoes! Hij wees die aarzelend af; hij wilde immers niet bedelen, hij wild arbeiden. Men bespotte hem wegens zijn ontijdigen trots, men noemde zijn toorn bedelaarsonbeschaamdheid! Welke dagen van strijd, van honger, van vernedering; welke nachten zonder huisvesting, zonder rust en verkwikking! Dit berkenboschje hier aan den Elbeoever, was zijn slaapvertrek sedert menigen bitteren nacht; in de eenzaamheid, hier op het mosleger, dat de Natuur hem had gegeven, had hij geworsteld met zijn wanhoop, en evenwel had hij gevoeld hoe zij steeds dichter op hem toekroop, hoe zij hem greep met here koude, ijzeren spinnepooten, zoodat hij haar niet meer ontkomen, — zich niet meer redden kon. Vervolgens had de honger tot hem gesproken met de stem van den verzoeker, en had. hem in de bange ziel gefluisterd, dat de misdaad hem redden kon; dat de diefstal, waartoe de wanhoop hem dreef, hèm niet tot verwijt strekte, maar wel de menschelijke maatschappij en hare liefdeloosheid. Toen, in den angst en nood zijner ziel, had hij, om de misdaad te ontvlieden, zich willen redden in den dood, had voor de stem van den verzoeker rust willen zoeken in het stille, zwijgende bed der rivier. —

Theophil had dit alles met haperende stem, met tranen, met zuchten van berouw en smart verhaald; hij had niets verschoond, niets verzacht. Hij had een sombere schilderij van zijn leven geschetst, en het had de oogen van Schil-

Uvihlbaoh, Duitschland in woeling en strijd. IV. 4

50

Iers geest wee gedaan, en den blik zijner ziel verduisterd.

Thans, nu Theophil hijgend en snikkend zweeg, nu legde de dichter zacht zijn hand op het met koud zweet bedekte voorhootd van den jongeling, en hief het aangezicht vroom en met plechtigen ernst ten hemel.

„Gij hebt de jammerklacht des menschen heden vernomen in tweederlei gestalte. Geest der werelden,quot; zeide hij zacht: „zij heeft tot U gesproken in den toorn van den man en in den wanhoopskreet des jongelings Geef beiden van Uwen vrede, geef beiden van Uw kracht! Leer den man de berusting, die erkent, dat men op aarde niet wandelt om gelukkig te zijn, maar om te strijden; leer den jongeling, dat de donkerste nacht altijd slechts de voorbode der opgaande zon, — en van den komenden dag is, en dat hij in de duisternis nooit vertwijfelen moet, maar steeds hopen op het licht.quot;

„Gy hebt gehoopt, uw loon hebt gij ontvangen,quot; fluisterde Theophil met een smartelijken glimlach:

Gij hebt gehoopt, uw loon hebt gij ontvangen,

üw geloof was het u toebedeeld geluk;

Ge zoudt het uw wijzen kunnen vragen, —

Wat men aan 't oogenblik heeft geweigerd,

Brengt geen eeuwigheid terug.quot;

Schiller beefde, en zijn helder, blauw oog richtte zich vorschend op den jongeling, die in zonderlingen gedach-tenloop, de laatste regels van dit gedicht tot de uitdrukking van zijn vertwijfeling koos; waarvan zich Schiller vroeger in zijn smart óók een paar regels had toegeroepen.

„Van wien zijn de verzen, die ge daar even spraakt? Zijn zij van u?quot; vroeg hij.

„Neem,quot; zei de andere, zacht het hoofd schuddende: „vanwaar zou mij de kracht komen voor zulke heerlijke poëzie. Deze verzen zijn van Schiller, van den lieveling der goden en der Muzen; van den grooten dichter, tot wien geheel Duitschland in liefde en vereering opziet, dien iedere vrouw en iedere man met trots en vreugde onze dichter noemt.quot;

„Gij kent dus Frederik Schiller, dien ge met zulk een vervoering prijst?quot;