DUITSCHLMD II WOELIIGc EET STEIJD.

VIERDE AFDEELING.

FRANKRIJK TEGEN DUITSCHLAND.

I.

C' ^ gt; -

• J it '■

DillISUD 11 WOELING EK SEBIJB,

HISTORISCHE ROMAN

LOUISE MÜHLBACH

Bewerkt dooe M. K.

VIERDE AFDEELING.

FRAKKEIJK TEGEÏT DIJITSCHLAND.

- t

EERSTE DEEL. I/

COH^

o«ⁿ-

TWEEDE VEEL VERBETERDE DRUK.

Nijmegen amp; Arnhem. Gebb. E. amp; M. COHEN.

EERSTE BOEK.

DE VREDE VAN BAZEL.

i.

wilhelmine's eed.

Na het worstelen en strijden in den afgeloopen zomer en herfst, was, voor Dnitschland ten minste, het bloedige wapenspel van 't jaar 1793 ten einde. Reeds in September had Koning Frederik Willem de Nederlanden verlaten, en was naar Berlijn teruggekeerd. Daar zou heden, den 23 December een fraai feest plaats hebben. Een feest voor de koninklijke familie, een feest tevens voor geheel het Pruisische volk.

Het gold namelijk, de bruid van den Kroonprins van Pruisen, wiens huwelijk eerstdaags zou gevierd. worden, in de residentie te ontvangen. Reeds den vorigen dag waren de beide prinsessen van Mecklenburg, — de bruiden dei-beide zonen des Konings, — te Potsdam aangekomen, en heden zou Louise, de toekomstige gemalin van den Kroonprins, haar plechtigen intocht te Berlijn doen.

Het was een fraaie heldere winterdag. De sneeuw glinsterde als met duizende sterren en juweelen in de stralen dei-heldere winterzon, als had de Natuur zelve zich heden in een schitterend feestgewaad getooid, om de schoone zeventienjarige bruid waardiglijk te ontvangen.

Geheel Berlijn was sedert des morgens vroeg in vroolijke beweging en lustige opgewondenheid. Ieder koesterde het vurig verlangen, de jonge schoone prinses te zien, van

6

wie men zoo veel hoopte voor de toekomst; die aan de verstoorde familieomstandigheden van het koninklijke huis nieuwe wijding en nieuw geluk zou brengen, en die er toe bestemd was, eens de opvolgster te zijn dezer arme beklagenswaardige vrouw, welke men thans de Koningin van Pruisen noemde, en die, door haren gemaal versmaad en verlaten, als Koningin zonder macht, als vrouw zonder liefde haar doornig pad betrad.

Geheel Berlijn wilde deze jonge prinses begroeten, — met wie, zoo als men wist, niet de politiek, maar de liefde den Kroonprins had verbonden, en die het hart van den jongen prins stormenderhand had ingenomen. Hij was Prui-sens hoop, men troostte zich met de gedachte aan de toekomst, als hij Koning zou zijn; terwijl het tegenwoordige en de regeering van den huldigen Koning zoo veel treurigs en beangstigends bevatte, en hoe meer men de tegenwoordige regeering haatte, des te meer beminde men den Koning der toekomst.

Het was derhalve zeer natuurlijk, dat elk hart de jonge prinses tegenklopte, die eens Koningin van Pruisen zou zijn; zeer natuurlijk, dat elk haar zien wilde, haar, de bruid, — de geliefde van den Kroonprins.

Sedert den vroegen morgen, reeds vóór de trage morgenzon achter de hooge huizen en paleizen der prachtige, breede straat „Onder de Lindenquot; was opgestegen, waren uit de straten der ver uitgebouwde stad de menschen toegestroomd, om zich op de straat en langs de huizen een goede plaats te verzekeren. De allee in 't midden der straat, wier dubbele rij boomen met de bevrozen sneeuw op al hunne takken, heerlijk vonkelden en glinsterden, bood heden een vreemd schouwspel aan. Onder de boomen golfde een ontzaglijk breede menschenstroom als een woelende zwarte zee op en neêr, en boven in de boomen zaten en hingen overal in de takken bewegelijke gestalten; en het was een gesnater en gesnap en gejuich, als had een geheele zwerm reusachtige spreeuwen zich op de boomen nedergelaten. Dit waren de beroemde straatjongens en leerknapen van Berlijn, die overal het voorrecht eischen „er bij te zijnquot; als te Berlijn iets gebeurt, en die zelfs voor den grooten Frederik geen bizonderen eerbied hadden gehad, maar met menigen geestigen kwinkslag om den „ouden Fritsquot; hadden

7

gesprongen en gejuicht, als hij op zijn „Cesarquot; langs de Linden reed.

Deze lustige troep van toekomstige burgers en volksvertegenwoordigers, had zijn vrije plaats op de boomen reeds lang in bezit genomen, en snaterde en jubelde en schertste daar boven op de luchtige zitplaatsen. Langzamerhand begon het ook in de trotsche en voorname huizen der voorname straat levendig te worden. De gordijnen achter de glasruiten werden opgetrokken, de vensters geopend en met tapijten behangen, daar de winterlucht den tooi van bloemfestoenen belette. Doch spoedig tooiden zich de huizen met levende bloemen; en aan alle vensters der eerste verdiepingen zag men de schoone vrouwen der aristocratie — want destijds waren de paleizen onder de Linden nog het eigendom der aristocratie van geboorte, niet van het geld, — in hare rijke en smaakvolle toiletten verschijnen. Heden wilde men den winter zelfs zijn rijk betwisten, en de onbedekte schouders der dames, die zich in schitterend balgewaad aan de open vensters vertoonden, en de rooskleurige wangen, het met bloemen versierde haar en de geheele liefelijke en fraaie gestalten, schenen den gestrengen heer, die in deze maanden de wereld regeert, te willen tarten.

Ook in het deftige en prachtige paleis van den gewezen graaf von der Mark waren de vensters geopend, met tapijten behangen, en met toeschouwers versierd. Maar in tegenstelling van alle andere huizen en paleizen, wier vensters met vrouwen waren bezet, achter welke, dicht opeengedrongen, de heeren met lang uitgerekte halzen stontlen, vertoonden de open vensters van het Marksche paleis slechts zeer weinig dames, maar daarentegen een tamelijk aantal heeren, fraai gekleed in gekleurde fluweelen rokken, de borst met ordeteekens versierd, het gepoederde haar deftig gekapt met de stijve zijlokken en den staart in den nek.

De voorname dames ignoreeren nog altoos „madame Wilhelmine Rietz,quot; die in het paleis onder de Linden woont en „de vriendin des Konings,quot; die te Spa en Koblentz zooveel oplettendheden en huldigingen van de vrijzinnige en geestige dames van den geëmigreerden Franschen adel had ontvangen, heeft bij hare terugkomst te Berlijn het oude juk weder op hare schouders moeten nemen, en zij is weder

van de gevierde „vriendin des Koningsquot; tot de „oude matresse en koppelaarster des Koningsquot; afgedaald.

Maar wat bekreunt Wilhelmine Rietz zich daarom, en wat geeft zij om de verachting en de smadelijke blikken der vrouwen?

„Zij zonden alle gaarne in mijn plaats zijn,quot; zeide zij lachend, „zij benijden mij! Dat is de reden harer boosheid. Zij zouden in mijn plaats willen zijn, en het ergert haar, dat ze mij niet verdringen kunnen, hoewel reeds tweemaal de hooge adel mij de eer heeft bewezen, mij mededingsters te geven. Maar de gravin Ingenheim is gestorven, en de gravin Dönhof is verwijderd en gebannen, en ik leef en ben er!quot;

Ja, zij was er en stond aan het open venster, omgeven van een aantal dienstvaardige cavaliers, en aan het tweede venster zag men haar jonge dochter, de gravin Marianne von der Mark, met hare vriendin Pauline Casar. Beiden óók omgeven van eenige jonge, voorname cavaliers, die het zich tot taak stelden, beide schoone meisjes den tijd te verdrijven, en haar met vroolijken kout het lange wachten dragelijk te maken.

Dicht nevens Wilhelmine stond de minister von Haugwitz, en de menschen, die beneden op de straat elkander voort-drongen, zagen somwijlen naar boven, en als zij beiden herkenden, zeiden zij wrevelig tot elkander: „Dat zijn de twee, die den Staat regeeren! Dat zijn de koningin des Konings, en de minister en laarzenknecht der oude matresse !'quot;

Een uit het volk had de vermetelheid deze laatste woorden zeer luid te roepen; Wilhelmine hoorde ze, en ook Haugwitz had ze vernomen. De minister verbleekte en zijn gelaat betrok; maar Wilhelmine lachte, boog voorover en knikte den vermetele toe, die met tartend gelaat tot haar opzag.

„Ja, ge hebt gelijk, goede vriend; ik ben de oude matresse, maar, zooals ge ziet, ben ik altoos nog de jonge rnaitresse. Een laarzenknecht heb ik echter niet noodig, want ik draag geen vetlaarzen zooals gij!quot;

Zij wierp het hoofd weder achterover, en tusschen de purpere lippen en de witte glinsterende tanden klonk haar lach zóó welluidend en helder, dat de minister von Haugwitz er onwillekeurig mede moest instemmen.

9

„Een fraai idéé, u mijn laarzenknecht te noemen,quot; riep Wilhelmine lachend: „het lieve, grappige volk schijnt mijn kleine voeten bizonder ter harte te nemen; want ik hoorde reeds meermalen, dat men den lieven geheimkamerdienaar Rietz mijn schoenpoetser noemde, en nu maakt men Zijne Excellentie den heer minister zelfs tot mijn laarzenknecht. Pardon, mon trés cher, ik ben er onschuldig aan.quot;

„Er is volstrekt geen verontschuldiging noodig, ma toute bellequot; glimlachte de minister: „ik ben in allen geval toch uw onderdanige knecht, en ge zult mij ten allen tijde tot uwen dienst gereed vinden.quot;

„En vice versa, zooals de geleerde heer minister Wöllner zou zeggenquot; lachte Wilhelmine: „ja; ge zult ook aan mij steeds een trouwe vriendin vinden, en het volk hier onder, zal altijd gelijk hebben! Wij beiden willen ook verder den Staat regeeren, dat wil zeggen: onzen Koning dienen, en hem helpen in de moeielijke zaken der regeering. Maar zeg eens, mijn lieve Excellentie, hoe staat het nu met onze aangelegenheden ? Gelooft ge, [dat wij zullen slagen en vrede zullen hebben?quot;

„Ik hoop het,quot; antwoordde de minister zacht: „tracht slechts op den Koning te werken; maak hem altoos weder, opmerkzaam, dat Oostenrijk de onverzoenlijke mededinger van Pruisen is, en heimelijk met Frankrijk onderhandelt, om achter Pruisens rug, een voordeeligen vrede ten onzen koste te sluiten, 't Is tegelijkertijd een middel om Bischofswerder en Wöllner in bedwang te houden, en de geestenzieners en Rozekruizers bij den Koning verdacht te maken. Want ge weet wel, deze heeren zijn onze vijanden, en wij mogen ze niet weder macht op den Koning laten winnen, anders is het met onze heerschappij gedaan. Bischofswerder heeft reeds een opvolgster voor de gravin Dönhof gereed, en ook de schoone intrigante Sophie Beermann is te Berlijn gekomen, en heeft zich met Bischofswerder verbonden.quot;

„Ik weet alles,quot; zei Wilhelmine achteloos: „laat ze maar intrigeeren; het zal hun nu toch niet meer gelukken ons den Koning te onttrekken; want de Koning weet, dat hij mij alleen vertrouwen kan, en dat ik alleen hem trouw ben. Ik ben werkelijk de vriendin des Konings; en weet ge, mijn waarde, 't is iets zonderlings met de vriendschap. Hoe langer zij duurt, des te sterker en gloeiender wordt zij.

10

De liefde verkoelt mettertijd, maar de vriendschap wordt, zoo zij echt is, steeds warmer, en neemt ten laatste het hart zóó geheel in, dat er geen ruimte overblijft voor de liefde. En zoo is het met den Koning en met mij! Sinds hij mijn vriend is, zijn wij eerst recht onafscheidelijk. Dit moesten de menschen bedenken, die zoo ijverig en onverdroten aan de banden rukken en trekken, die den Koning aan mij hechten. Zij trekken ze slechts vaster, in plaats van ze los te maken, die domme intriganten. Maar dat moet ons voorwaar niet verhinderen waakzaam, — en op onze hoede te zijn. De lieve Oostenrijksche wolven zullen ons met hunne vrome schapenwachten niet verschalken; wij kennen ze toch, en weten waarvoor wij hen te houden hebben.quot;

„Ja; wij weten waarvoor wij hen te houden hebben,quot; antwoordde de minister von Haugwitz: „voor slechte vrienden en overmoedige vijanden! Er is mij gezegd, dat men generaal von Bischofswerder, uit Weenen drie millioen gulden heeft geboden, zoo hij onzen genadigen heer en Koning bij het coalitie-verbond behoudt, opdat hij bij de voortzetting van den oorlog tegen Frankrijk volharde; en tegelijkertijd is mijnheer von Thugut incognito naar Parijs vertrokken, om met de mannen van het schrikbewind zoo mogelijk een vrede te sluiten. Dan zouden onze Rijnprovinciën de prijs voor den vrede zijn, en Frankrijk en Oostenrijk zouden gemeenschappelijk tegen Pruisen ageeren.quot;

„Ge hebt dit, hoop ik, den Koning overgebracht?quot; vroeg Wilhelmine levendig; „en zijt in staat geweest hem er bewijzen van te geven ? De Koning, met den hem eigen edel-moedigen geest, houdt dergelijke listen en intriges steeds voor onmogelijk, en 'tis dus noodig hem te overtuigen. Ge weet, ik vermijd het gaarne, met Zijne Majesteit over politiek te spreken, en ik doe dit slechts, als de Koning mij uitdrukkelijk om raad vraagt.quot;

„Maar ditmaal heeft Zijne Majesteit dit gedaan, naar ik hoop,quot; antwoordde hij glimlachend ; „en naar ik vermoed, is het uw werk, dat graaf Lucchesini naar Weenen is gezonden.quot;

Wilhelmine lachte luid. „Een kluchtige zending, nietwaar? Wij doen den lieven Oostenrijkers het voorstel, om een jaarlijksche subsidie van dertig millioen gulden te beta-

11

len, en ons als onderpand voor de betaling, Oostenrijksch-Silezië af te staan. Ik wilde wel eens zien, welke belachelijke tronies de Oostenrijksche staatslieden bij dit voorstel zullen zetten. Zij zullen ten minste moeten inzien, dat wij den oorlog moede zijn, en 't hun iets kosten moet, zoo zij er ons bij houden willen. Wat mij betreft, ik beken gaarne, ik wensch dat zij de millioenen niet betalen, en wij vrede maken, 't Is vervelend steeds van oorlog en vrede te hoo-ren, en het trompetten en blazen klinkt bij lang niet zoo aangenaam als de violoncel, waarop mijn lieve Koning in zijne uren van uitspanning voor mij speelt. Maar luister, wat jubelt en schreeuwt toch het volk, en wat gebeurt daar op de straat?quot;

Zij boog weder uit het venster, en glimlachte toen vergenoegd.

„De Koning komt!quot; riep zij: „De Koning met al zijne prinsen. Zij begeven zich naar de poort, om er de prinses te ontvangen.quot;

Ja, de Koning kwam, hoog te paard gezeten en omgeven van een schitterenden generalen staf. Aan zijn beide zijden reden de Kroonprins en prins Ludwig, achter hen de andere prinsen van het koninklijke Huis, benevens de generaals en, stafofficieren. Het volk ontving den schitterenden stoet met luid gejuich, en de Koning mocht wel denken, dat dit juichen slechts hèm gold; want hij knikte blijmoedig naar beide zijden, en een vroolijke glimlach trok over zijn goedhartig, breed gelaat. Toen hij dicht bij de vensters was gekomen, waarvoor zich Wilhelmine en hare dochter bevonden, hief de Koning het hoofd op, en knikte vriendelijk en levendig omhoog. Nu verstomde voor een oogenblik het gejuich, en aller blikken volgden de beweging des Konings, en zagen daar boven de gehate maitresse, die stralend van trots en vreugde, een diepe buiging maakte. De Koning knikte nog eens en keerde, onder het voorbijrijden het hoofd naar Wilhelmine om, en groette haar en hare dochter. De Kroonprins en zijn broeder hadden geen oogenblik het hoofd opgeheven, en schenen den groet van hunnen vader niet opgemerkt te hebben. Maar prins Louis Ferdinand, die achter den Kroonprins reed, zag op, en toen hij Wilhelmine Rietz, „zijn vriendin,quot; daar boven ontwaarde, boog hij met een ernstigen groet het hoofd, en reed voorbij. „Hoe fraai is hij,quot; zuchtte

12

gravin Marianne von der Mark, terwijl zij haar arm vaster om den hals harer schoone vriendin Pauline legde: „O hoe fraai is prins Louis Ferdinand!quot;

„Ja,quot; zeide het schoone kind, en zij boog verder naar buiten, om de statige gestalte van den prins na te oogen: „Ja, hij is fraai als eene jonge god, en ik wilde dat hij mij beminde.quot;

De beide jonge meisjes lachten, en legden heur blozende aangezichten op elkanders schouders.

„Hij is zeer bleek geworden, de lieve prins Louis,quot; zeide Wilhelmine deelnemend tot den minister von Haugwitz: „die zaak aan den Rijn met de avontuurlijke barones, schijnt hem toch zeer ter harte te zijn gegaan. Ge hebt er toch van gehoord. Excellentie!quot;

„Ja, 't is een zeer romantische geschiedenis, en ik had waarlijk niet gedacht, dat de lichtzinnige prins zoo lang treuren zou. Ge weet, hij heeft maanden lang aan zenuwkoortsen gelegen, en men vreesde voor zijn leven.quot;

„Natuurlijk,quot; antwoordde Wilhelmine schouderophalend: „de prinses Louise Ferdinand reisde zelf ter zijner verpleging naar den Rijn; en schoon de prins nu reeds sinds een maand genezen is, heeft men nog van geen enkelen dollen streek van hem gehoord, 't Zou jammer zijn van den genialen jongen man, zoo hij nu eensklaps verstandig werd, gelijk alle andere vervelende menschen.quot;

„Ik geloof dat dit niet te vreezen is,quot; lachte de minister von Haugwitz: „de wonde zal genezen, en dan zal de lieve prins erkennen, dat het hart altoos jong en frisch blijft voor een nieuwe liefde.quot;

Nu begonnen in den lusttuin de kanonnen hun luiden donder te laten dreunen. De klokken van al de torens galmden hierbij, en van verre hoorde men 't geschal van trompetten en tromgeroffel.

„Nu is de Koning met de prinsen aan de poort gekomen,quot; zeide Wilhelmine, terwijl zij op 't gedrukte programma keek, dat nevens haar op de vensterbank lag: „Nu rijdt de prinses-bruid de poort binnen, — de Koning rijdt naar haar koets, zij staat op, en reikt den Koning haar beide handen. De Koning rijdt dan rechts nevens het portier, de Kroonprins links, en nu stelt de stoet zich in beweging naar de Linden. — Hoort ge, hoort ge! Het schreeuwen en jubelen

13

van 't volk stroomt reeds als een donderende golf op ons toe. O Haugwitz, het moet toch schoon zijn, zoo door het gejuich des volks begroet te worden, en het ergert en krenkt mij somwijlen, dat mij niet dergelijke ovatiën te beurt vallen. En toch heb ik het volk veel goeds gedaan; en veel zou erger zijn, zoo ik er niet was. Maar zij willen het niet erkennen, en ik zal deze muziek, die gindsch in de verte klinkt, nooit voor mijn persoon vernemen, — en ik zeg u, Haugwitz, dat ergert mij. Ik ben even zooveel waard als zij, die men thans hier beneden vereert; weer misschien dan de arme Koningin, die nu in hare, met zes paarden bespannen koets de Linden doorrijdt, om zich vervolgens ootmoedig met haar équipage bij den stoet der Kroonprinses aan te sluiten. Luister maar! Het volk schreeuwt hoera! en hoch! voor de arme Koningin, alsof zij ooit iets verricht had.quot;

„Zij heeft den Koning den Kroonprins geschonken,quot; zei Haugwitz bedeesd: „en ge weet wel, mijn waarde vriendin, het volk is nu eenmaal op den Kroonprins verzot.quot;

„Ja; wèl verzot!quot; riep Wilhelmine geërgerd: „Zij beminnen hem, en weten zelfs niet waarom.quot;

Al nader en nader klonk het geschreeuw van het volk. en het schetteren der trompetten en fanfaren, en daartus-schen galmde de donder der kanonnen, en vulde de lucht met zijn oorverdoovende salvo's. Dichter en dichter naderde de stoet, eerst de loopers en voorrijders en daarachter de door zes witte schimmels getrokken open équipage, waarin Louise zat. Geheel alleen zou zij de eer van den dag van heden ontvangen en genieten. Memand bevond zich bij haar in het rijtuig, dan de opperhofmeesteres, gravin von Voss, die tegenover haar zat. Schoon als een pas ontloken roos, teeder en liefelijk als een lelie zag de jonge prinses er uit. Hare oogen glinsterden van genot, hare wangen waren zacht blozend, en een hemelsche glimlach speelde om de fraaie, opgekrulde lippen. En toen nu het gejubel des volks steeds luider en luider nevens haar klonk, vulden hare oogen zich met tranen, en met een uitdrukking van eerbied en liefde boog zij zich ter zijde tot den Kroonprins, die met stralend gelaat nevens het portier van haar rijtuig reed.

„Ik verdien het niet,quot; zeide zij met bevende stem: „neen, ik verdien zooveel liefde en goedheid niet. Maar ik zweer

u

het God en zweer het u, dat ik mijn geheel leven er naar trachten zal het te verdienen.quot;

De Kroonprins antwoordde niet. Maar zijn goedhartig en fraai gelaat schitterde van innige vreugde, en zijn glinsterende bruine oogen vulden zich met tranen van aandoening en geluk. Ook de Koning zag er heden gelukkig en tevreden uit. Het streelde hem, dat het volk hem zoo juichend ontving; het streelde hem, dat hij dicht nevens zich de bekoorlijke gestalte der jonge prinses zag, die het koninklijke Huis een nieuwe lente beloofde. Hij wendde zich nu met een vriendelijken glimlach tot de prinses, en boog zich tot haar voorover.

„Nietwaar, mijn schoone, geliefde Louise, het klinkt fraai, het klinkt heerlijk, als het volk u toejuicht?quot;

„O Majesteit; het verheugt zich slechts, dat het zijn Koning ziet, zijn geliefden Koning,quot; zei de prinses; „en ik verheug mij mèt het volk en roep, gelijk aller harten in dit oogenblik doen: Leve de Koning!quot;

Frederik Wilhelm boog dankend het hoofd.

„Ge zijt niet alleen schoon, Louise,quot; zeide hij; „ge zijt ook geestig en fijngevoelig, en ik wensch niet alleen mijn zoon, maar ook mij zeiven geluk, dat gij zijn echtgenoote zult worden. Ik ....quot;

Maar plotseling zweeg hij, want hij zag dat zij juist weder voor het paleis van den graaf von der Mark waren aangekomen ; en hij hief weder zijn blik op, en groette minzaam naar boven. De prinses volgde zijn blik, en wijl zij den Koning zoo nadrukkelijk zag groeten, hief zij zich een weinig van haar zitplaats op, en wilde óók groeten.

„Ik bid u, doe dat niet,quot; zei de Kroonprins, zich ver naar het rijtuig voorover buigende: „Ik bid u, Louise, blijf zitten.quot;

De prinses zeeg blozend en een weinig verschrikt weder op haar plaats neder, en boog zich tot den Kroonprins. Het rijtuig reed voorbij.

Niemand misschien had dit kleine tooneel gezien, niemand, behalve Wilhelmine. En zij, die straks honend en lachend de spotternij des volks had gehoord, was nu bleek geworden, en een wolk trok over haar voorhoofd. Zij verwijderde zich van het venster, en legde langzaam haar hand ■op den arm van den minister von Haugwitz.

15

„Ik deed juist een eed,quot; zeide zij met zachte, maar plechtige stem: „gij zult dezen eed hooren. Excellentie. Ik zweer, dat deze trotsche Kroonprins, die daar voorbijrijdt, en de jonge prinses verhinderde mij te groeten, — ik zweer, dat hij mij ootmoedig en onderdanig in deze kamer begroeten, — en de hand kussen zal. Ik zweer, dat de schoone Kroonprinses mèt hem zal komen en mij, de verachte Wilhelmine Eietz, de maitresse des Konings, zooals de Kroonprins mij steeds noemt, — hare hulde zal brengen!quot;

„Zoo ge den trotschen prins daartoe brengen kunt,quot; fluisterde de minister von Haugwitz; „dan zijt ge in waarheid een tooveres, die alles kan wat zij wil.quot;

„Ik zal het er toe brengen, dat zweer ik u ; en mijn heele leven heb ik nog al mijne eeden vervuld. De Koning weet het; want ik heb hem, toen ik nog een kind was, eeuwige trouw gezworen, en ik, heb hem die gehouden, en zal haar houden tot in mijn dood. Ik zeg het u, Haugwitz: de Kroonprins zal mij mèt de Kroonprinses zijn bezoek maken, en gij zult er getuige van zijn!quot;

11.

BEMINNEN EN STERVEN.

Inmiddels reed de Kroonprinses in haar van goud schitterend, met wit satijn bekleed rijtuig verder, en de Kroonprins zag slechts haar, dacht slechts aan haar, en verheugde zich, hoe bevallig glimlachend de schoone Louise naar beide zijden boog, en hoe liefelijk zij bloosde, als het volk dicht bij haar rijtuig jubelde en riep: „Hoe schoon is zij, zij is een engel, een engel!quot;

Nu hield het rijtuig stil voor de groote eerepoort, die aan den uitgang der Linden opgericht, — en prachtig was om te zien, met hare bloemguirlandes, draperiën van goud en zijde, en groene dennetakken. Ter weerszijden van deze eerepoort stond een aantal in 't wit gekleede jonge meisjes met bloemruikers in de handen, die zij hoog ophieven, en de prinses er mede toewuifden. Het rijtuig hield stil. De pages wilden het portier openen, maar de Kroon-

16

prins duldde het niet. Hij sprong zelf van zijn paard, opende voor de Kroonprinses het portier en reikte haar de hand, om haar bij 't uitstijgen behulpzaam te zijn; — want hier zou Louise van de Berlijnsche jonge dames de eerste begroeting ontvangen; zij, als de schoonste, de reinste en deugdzaamste van allen. De opperhofmeesteres ven Voss volgde de prinses met eenigszins verduisterd gelaat; want het was volstrekt tegen de etikette en het programma, dat de Kroonprins van zijn paard was gesprongen, en persoonlijk en met hoog eigen handen de kleine prinses van Mecklenburg, — die nu nog niet de eer had Kroonprinses te zijn, — uit het rijtuig te helpen. Dit was de plicht der pages en kamerjonkers, en het was een weinig tegen het decorum, dat de Kroonprins als kamerjonker voor de prinses van Mecklenburg fungeerde. Maar hoe groot was de ontsteltenis der opperhofmeesteres, toen zij nu zag, hoe prinses Louise met vroolijken, frisschen lach als een Hebe onder de eerepoort trad, en voor de maagden boog, die haar nu dichter naderden. Dicht bij de eerepoort had men twee lieve, kleine kinderen geplaatst! Als Cherubijnen had men ze gekleed, en groote bloemkransen hielden zij in hare handen, hieven de armpjes hoog op, en riepen: „Leve prinses Louise! Wij groeten u, wij groeten u!quot; Deze heldere kinderstemmen drongen diep in het hart der prinses, als een hemelsche muziek. Door aandoening overweldigd, zalig van geluk en vreugde, boog zij zich neder, hief een der lieve kinderen op in hare armen, en kuste het hartelijk.

„God zegene u, mijn lief, schoon kind; God zegene u voor uwen vromen groet.quot;

„Maar prinses!quot; klonk nevens haar de ernstige stem der opperhofmeesteres: „dat is geheel en al tegen de decors, -en niets hiervan staat in het programma. Wees zoo goed, prinses, te bedenken, dat wij hier op de openbare straat zijn!quot;

De prinses wendde haar bekoorlijk, glimlachend gelaat naar de strenge opperhofmeesteres, terwijl zij het kind weder zacht ter aarde liet nederglijden.

„Vergeving! mevrouw de gravin. Het scheen mij hier een groote kerk Gods, waar 'tvolk met mij jubbelliederen tot God zong, en dit kind een engel Gods was. Vergeef mij!quot;

„Gij zijt een engel, Louise,quot; prevelde de Kroonprins, nam de hand der prinses, en bracht die aan zijne lippen. —

17

Een tweede, nog vreeselijker misgreep dus, die aan de opperhofmeesteres een kreet ontlokte. Maar deze kreet werd overstemd door het luid gejuich des volks, dat met ware verrukking dit kleine, aandoenlijk tooneel aanschouwde, en met tranen van ontroering het jeugdige, schoone paar beschouwde.

De Kroonprinses luisterde nu met glimlachende vriendelijkheid naar de gepaste woorden, waarmede de oudste en schoonste der maagden, haar in naam der stad begroette. Maar de strenge woorden der opperhofmeesteres hadden haar toch een weinig schuchter gemaakt, en hielden de levendige en innige woorden van dank, die in haar hart opwelden, op hare lippen terug. Meer echter dan de weinige woorden, welke zij nu sprak, zeiden hare schitterende oogen, haar lieflijke glimlach en het vriendelijke hoofdknikken, waarmede zij naar beide zijden groette. Vervolgens besteeg zij weder het rijtuig, en de stoet stelde zich opnieuw in beweging naar het Slot. —

Daar hadden nu in de volgende dagen schitterende feestelijkheden plaats. Op den 25 December vierde men daar de huwelijksverbintenis van den Kroonprins Friedrich Wilhelm met de schoone prinses Louise van Mecklenburg, alsmede de huwelijksvoltrekking van prins Lodewijk van Pruisen met de niet minder schoone prinses Friederike van Mecklenburg. Het geheele Hof was verrukt en opgetogen door de schoonheid der beide paren. Twee feëen-gestalten geleken de beide bruiden, toen zij in hare kostbare bruidskleederen, fonkelend van brillanten voor het altaar stonden. — Maar den Kroonprins kwam Louise toch nog schooner voor, toen zij den volgenden dag in een eenvoudig, bescheiden kleed, met hem door de vertrekken van het huis ging, 'twelk zij voortaan zouden bewonen: — het eenvoudige huis van twee verdiepingen, onder de Linden, 'twelk de Kroonprins van zijn eigen karige middelen gebouwd had, en dat nu de woning van het pasgehuwde paar zou zijn.

De Kroonprins wees glimlachend op het kleed, dat zij droeg.

„Herkent ge het, Friedrich?quot; vroeg zij met haar lieve stem, die het hart van den Kroonprins van verrukking deed trillen.

DUITSCHLAND IN WOELING EN STKIJD. VII.

18

Hij knikte. — „Ja, ik herken het. Toen ik u den eersten keer te Frankfort zag, droegt ge dit kleed.quot;

Zij legde teeder haar hoofd op zijn schouder. — „En daarom heb ik het heden weder aangelegd; want 't is mij, als zag ik u heden weder voor het eerst, en als begroette u mijn hart voor de eerste blijde welkomst als toenmaals.quot;

De Kroonprins antwoordde niet; zijn hart was te vol om zich in woorden lucht te geven. Maar zij behoefde ook geen woorden; zij verstond het reeds, in den blik van haren geliefde te lezen, en zij glimlachte en knikte hem toe, en ging aan zijn arm door de eenvoudige vertrekken. Want zij had haren gemaal verzocht, haar in zijn huis binnen te voeren, — „in den tempel onzer huiselijkheid,quot; had zij gezegd. —

„Ge zult evenwel vinden, Louise, dat wij zeer eenvoudig en bekrompen wonen,quot; zei de Kroonpiins, toen hij haar nu door de schaarsch gemeubelde receptiezaal voerde: „ge hebt, geloof ik, geen goede partij gedaan; want ik moet u zeggen dat ik tamelijk arm ben. En hoewel ik u de sterren aan den hemel zou willen geven, om u ermee te versieren, zal ik toch weinig uiterlijken glans en praal om u kunnen verbreiden.quot;

Zij zag hem glimlachend in het verlegen, goede aangezicht. — „Vindt ge, Friedrich Wilhelm, dat ik uiterlijke praal en kleederdracht behoef?quot; vroeg zij.

En hij stond stil, beschouwde haar, en sloot haar vervolgens in zijne armen. — „Ik vind Louise, dat gij zonder opschik het schoonst zijt, en ik moet 't u zeggen, bekoorlijke : ik houd niets van glans en praal, en ik zou niet weten, wat ge met brillanten doen zoudt. Zij glinsteren toch niet zoo fraai als uwe oogen, Louise.quot;

Hij kuste hare oogen, en zij gingen verder.

Louise beschouwde alles met genoegen en zalige blikken, en verheugde zich over de fraaie vertrekken, en de eenvoudige meubeleering scheen haar prachtig genoeg.

„Ge moet weten, mijn dierbare vriend,quot; zeide zij: „ik ben volstrekt niet verwend, en heb geen hooge eischen; ik ben immers slechts een zeer kleine, arme prinses, en mijn lieve grootmama, de landgravin van Hessen, heeft ons beiden altoos gezegd: Wij moesten er aan denken, dat wij natuurlijk geen schitterende partij zouden kunnen doen, en met

19

weinig tevreden zijn. En dus wil ik u nu bekennen, dat ik geleerd heb, met zeer weinig huis te houden. „Ja,quot; voer de prinses blozend en glimlachend voort: „Ja, ik heb zelfs geleerd mijn satijnen schoenen zelve te lappen, en nu en dan ook mijn kleederen te verstellen, als er een scheur in was gekomen. — Ik geloof men noemt dat „stoppen,quot; mijnheer de Kroonprins; en ik verzoek onderdanigst om vergeving dat ik mij vermeet zulk een, de etikette kwetsend woord, in deze verhevene vertrekken uit te spreken.quot; Dit zeggende, maakte zij een schalksche buiging. En de Kroonprins lachte van genoegen, en sloot haar in zijne armen. Vervolgens gingen zij weder verder door de vertrekken. Nu betraden zij de kleine, eenvoudige hoekkamer, welke de prins voor zijn schrijfkabinet had ingericht. Daar was Louise zeer opmerkzaam ; beschouwde elk meubel, vroeg naar elk voorwerp, en kuste de papieren die op den schrijflessenaar lagen en de pen die er bij lag.

„Met deze pen, mijn dierbare vriend, hebt ge mij gisteren uw laatsten liefdegroet geschreven,quot; zeide zij; „o, fraaie, lieve pen! Ge zijt gewis uit den vleugel van een cherub genomen, zulke fraaie, zoete woorden hebt ge mij geschreven ! Ik dank u, ik dank u!quot;

En zij drukte haar purperen lippen weder op de vederen der pen.

De Kroonprins zag haar glimlachend aan, en toen zij de pen weder op de tafel legde en omzag, nam hij heimelijk deze pen, en stak haar in zijn borstzak, want haar kus rustte er op, en haar kus wilde hij aan zijn hart dragen.

„En wat is dat toch voor een allerliefste kleine teekening?quot; vroeg de Kroonprinses, terwijl zij op de kleine prent wees, die in een eenvoudige lijst boven de schrijftafel aan den wand hing.

Nu werd het gelaat van den Kroonprins voor een oogenblik ernstig, en zijn peinzende blik richtte zich op de teekening.

„'t Is een gedachtenis, Louise, en het is mij aangenaam dat ge er naar vraagt; want ik heb er met u nog niet over gesproken, en mijn hart moet toch klaar en open voor u liggen, zooals het voor G-od ligt. — Deze teekening heeft mij een jong meisje geschonken.quot;

„Een jong meisje, dat gij bemindet?quot; vroeg de Kroonprinses zacht, en hare wangen verbleekten.

20

Hij antwoordde niet terstond, maar zag als in gedachten

verdiept, strak op de teekening. .

„Spreek,quot; fluisterde Louise, zich tegen hem aandringende.

„spreek; bemindet ge haar?quot; _Ti , , .

Hii schudde langzaam het hoofd. — „Ik heb in dit oogen-blik mij zeiven dit zeer ernstig afgevraagd,quot; zeide hy vervolgens na een pauze; „zij was zeer schoon, bekoorlijk en lieftallig, en toen zij mij met hare schoone, zwarte oogen zoo vol vertrouwen en onschuldig aanzag, beefde mijn nait voor de eerste maal, en een voorgevoel van 'tgeen ik heden ondervind, ontwaakte in mijn ziel. — Het was te Verdun. Wij waren als overwinnaars daar gekomen, en het jonge meisje, - Ingenue Morand heette zij, begroette den Koning en overhandigde hem kleine geschenken in naam der stad Verdun. Den volgenden dag op het bal, zag ik haa,r weder en danste met haar. Haar lieve kout en onschuldige manieren behaagden mij zeer. Ik bracht haar naar huis, — in gezelschap harer moeder natuurlijk; ik ging ook later meermalen naar heur huis en zag haar.

En ge bemindet haar?quot; vroeg de Kroonprinses weder. En wederom zweeg de Kroonprins een tijdlang, eei hij

antwoordde. „ , ,

„Ik beminde haar niet,quot; zeide hij: „maar ik geloof dat ik haar bemind zou hebben, zoo zij een prinses ware geweest; dat wil zeggen: zoo ik mij zonder schaamte en berouw aan dit gevoel had kunnen overgeven. Maar ik wist immeis, dat ik dit niet mocht; en dus onderdrukte ik mijn gevoel voor haar in mijne ziel, en slecht ééns was ik voor een oogen-blik zwak. Ik moet u ook dit zeggen en bekennen, Lomse, opdat ge de eenige kleine schuld weet, die mij drukt. Toen wij op onzen terugtocht naar den Rijn door Verdun kwamen wilde ik een anderen weg inslaan, en met door ae straat rijden, waar Ingenue Morand woonde. Maar ik weet niet hoe het kwam, - mijn paard sloeg, zonder dat ikhet wist, toch die straat in. Daar stond zij met hare moeder aan het venster, en nu hield mij niets meer tegen; ik spiong van mijn paard en ging het huis binnen, om haar nog eens te groeten, om haar nog eens vaarwel te zeggen. Zi] zag er bleeker uit dan vroeger, én haar glimlach was met meer zoo frisch en vroolijk als anders. En toen ik haar vroeg, waarom zij er zoo bleek en treurig uitzag, zeide zij mij eer-

21

lijk en oprecht: 't was zeker, wijl zij nu wist, dat het voor de laatste maal was dat wij elkander ontmoetten, en elkander niet zouden wederzien. Zij had voortdurend aan mij gedacht, en als bewijs hiervan, had zij deze kleine teekening voor mij ontworpen. Het was een teekening van het marktplein van Yerdun en van het oude raadhuis, waarvoor wij elkander het eerst gezien hadden. Deze teekening, — zoo verzocht zij mij, — moest ik als een gedachtenis medenemen, en als ik die somwijlen aanschouwde, zou ik zeker ook aan de teekenares denken. Ik beken u, Louise: toen zij mij dit zeide met bevende stem en tranen in de groote oogen, had ik een vreemd soort van smart in mijn ziel, zooals ik vroeger nooit ondervonden had, en het deed mij onuitsprekelijk wee, nu ik gevoelde en wist, dat ik het jonge meisje niet zou wederzien. Ik nam hare teekening aan, en 't was mij als of mij iets de keel dichtsnoerde. Ik kon haar niet antwoorden, en toch zag zij mij zoo smee-kend en treurig aan. En nu gebeurde iets, dat ge mij vergeven moet, Louise. Ik weet niet hoe het kwam; maar ik nam haar hoofd tusschen mijne handen, zag haar lang aan, en drukte toen een langen kus op hare lippen. Dit was niet goed, ik gevoelde het; ik verweet het mij toen ik het gedaan had, en verliet haastig de kamer. Ik hoorde haar achter mij weenen, zag echter niet om, maar ijlde het huis uit naar mijn paard; doch de teekening had ik medegenomen. En nu, Louise, weet ge de geheele geschiedenis van mijn kleine vriendin te Verdun.quot;

De Kroonprinses antwoordde niet. Hare fraaie, groote oogen, die op de teekening gericht waren, hadden zich met tranen gevuld, die langzaam over hare wangen rolden.

„Arme Ingenue Morand,quot; fluisterde zij zacht: „hoezeer beklaag ik u. Ik gevoel dat ge hem bemindet, en 't is zoo natuurlijk dat men hem bemint. Arme Ingenue! Ik kan u niet troosten en niet bijstaan. Maar in mijne gedachten wil ik u liefhebben en voor u bidden, dat ge uwe eerste, ongelukkige liefde moogt vergeten, en troost vinden in de armen van een ander. — En toch dunkt mij, Friedrich Wilhelm, die u bemint, kan u niet vergeten, en zich niet troosten met een andere liefde. Ik dank u, dat ge mij deze kleine aandoenlijke en teedere geschiedenis verhaald hebt; ik zal haar nooit vergeten. En deze teekening, mijn dier-

22

bare vriend, moet altijd hier op haar plaats blijven. ¹) Ik groet u, schoon meisje van Verdun. Ik groet u, en heb u

lief!quot;.... ^ ^ ,

Zij hoorde het niet! De groet der liefde drong met tot haar oor. Slechts kreten van haat en wilde vloeken klonken in ditzelfde uur in 't oor van het jonge meisje van Verdun. Uit de eenzaamheid en stilte der kleine stad had men haar gerukt. De mannen van het schrikbewind heerschten thans over Frankrijk, en de burger Lacroix was naar Parijs gegaan, om deel te nemen aan de heerlijke daden der republikeinen. Voor de vierschaar van het bloedgerecht had hij de veertien schoone meisjes van Verdun beschuldigd van hoogverraad, van opstand, en als trouwlooze misdadigsteis tegen de republiek. — „Zij hebben de vijanden des vaderlands met kransen en geschenken ontvangen; zij hebben hen, die met de wapens in de hand tegen Frankrijk oprukten, als overwinnaars begroet, en hen hunne redders genoemd. Ik beschuldig deze burgeressen van hoogverraad en eisch haar dood!quot;

En de rechters hadden de beschuldiging van den woedenden republikeinen van Verdun zeer rechtvaardig gevonden, en hunne dienaars waren naar Verdun gezonden, om de veertien meisjes, die zich aan zulk een ontzettende misdaad hadden schuldig gemaakt, naar Parijs te voeren, op dat het volk een voorbeeld zou ontvangen, hoe de vrije republiek degenen zou straffen, die zich tegen haai bezondigden! De andere vrouwen hadden geklaagd en gejammerd en om genade gesmeekt, naar Ingenue Moiand was stil en in zich zelve gekeerd geweest, en geen klacht was van hare lippen vernomen. En ook nu in de concierge-rie, — waar zij in de groote zaal met al de andere beschuldigden en in hechtenis genomenen, die zich tegen de republiek bezondigd hadden, bijeen was, — ook nu hoorde men geen klaagtoon van hare lippen. Als een engel van zachtmoedigheid en barmhartigheid ging zij in de zaal rond, troostte de weenenden, was ijverig bezig met de zieken en

') Deze teekening hing werkelijk altoos op hare plaats. Jsog in zijn latere iaren hield Koning Friedrich Wilhelm III haar in waarde, en duldde niet dat de schitterend, rijk omlijste schilderijen, die den wand versierden, de kleine prent, — de gedachtenis aan het schoone meisje van Verdun, — verdrongen.

23

zwakken, bad met degenen, die zich met vromen geest tot den dood voorbereidden, en glimlachte met hen, die met vroolijk bewustzijn en trotsche vreugde den dood tegemoet-zagen. Want de dood zweefde boven deze groote zaal, waarin de veroordeelden hun laatsten gang verbeidden. Daar waren priesters, die hun God en hun kerk niet hadden willen afzweren ; daar waren aristocraten, die den vloek tegen den Koning en de Koningin niet hadden willen uitspreken, en den eed van trouw aan de republiek niet hadden willen herhalen; daar waren dappere krijgslieden, die pogingen hadden aangewend, om de ongelukkige familie van het vermoorde, koninklijke paar uit den Temple te bevrijden; daar waren onschuldige en onnoozele mannen en vrouwen, die zich aan geen andere misdaad hadden schuldig gemaakt, dan dat zij de slachtoffers, welke op karren voorbijreden naar de guillotine, een woord van erbarming, een traan van medelijden hadden gewijd. Wegens deze misdaden waren zij beschuldigd; — zij, die in de groote zaal der conciergerie bijeen waren, en wier rijen eiken morgen verminderden, als de deur zich rammelend opende, en de cipier verscheen, om van een lijst de namen dergenen uit te roepen, die heden de karren bestijgen, en hun hoofd op de guillotine leggen moesten.

De dertien gezellinnen van het jonge meisje van Verdun waren reeds vroeger weggevoerd, en Ingenue had ze niet weder gezien; zij wist dat zij ze heden zoude volgen. Zij wist het en hoopte het; maar haar glimlach was daarom niet minder rustig en zacht, en de blik barer oogen niet minder helder en stralend. Zij stond in de vensternis, en sprak met den man, die nevens haar stond. Zij had heden een zorgvuldig toilet gemaakt; had hare beste kleederen aangelegd, en het haar getooid met een blauw, met zilver doorwerkt lint, dat hare rijke lokken bijeen hield. Hij was achteloos gekleed, en had zich eerst zooeven van de brits in den hoek dor groote zaal opgericht, om bij het jonge meisje te komen, dat hem tot zich riep. Maar in de haast om bij haar te komen, had hij vergeten zijn laarzen aan te trekken; — en de voeten slechts met kousen bekleed, was hij bij Ingenue gekomen.

„Mijn vriend,quot; zeide zij: „ik weet zeker dat ik heden sterven zal, en daarom heb ik mij getooid, gelijk ge ziet;

24

want het is heden een feestdag voor mij. Ik zal immers tot God gaan en tot mijn moeder en mijne vriendinnen. Maar ik zou, voor ik sterf, nog iets willen zeggen.quot;

De man legde zijn hand op haar schouder, en zag haar met zijn groote oogen rustig en trouwhartig in het gelaat.

„Ge kunt mij alles zeggen, mijn kind. Ik heb in deze weken geleerd u te beminnen, als waart ge werkelijk mijn kind. En ik hoop, dat wij te zamen heden den laatsten gang doen, en elkander ondersteunen als wij het moordtuig moeten bestijgen, dat zij de redder der vrijheid noemen.quot;

„Ik hoop het nietquot; antwoordde zij zacht: _vik hoop dat gij^ mijn goede heer, nog lang zult leven en in uw vaderland zult terugkeeren. Ge zijt uit Duitschland; en toen ge mij dit zeidet, ging mijn hart open in liefde en vertrouwen tot u, en daarom wensch ik u nog iets te openbaren. Als ge terugkeert naar Duitschland, naar uw geliefd vaderland...quot;

Hij schudde haastig' het hoofd. — „Ik zal er nimmer terugkeeren. Ik hoop. Ingenue, dat ik heden mèt u naar het groote vaderland hierboven terugkeer! Maar spreek evenwel; zeg wat ge mij te zeggen hebt. En zoo het een vermaking is, die ik zelf niet kan bezorgen, zal er wel een vriend te vinden zijn, die het voor mij doet.quot;

„Gij zijt een voornaam heer, nietwaar?quot; vroeg zij bedeesd: „Ik hoorde gisteren dat uw vriend u „heer graaf' noemde. Gij zijt een graaf, nietwaar?quot;

„Ja,quot; zeide hij schouderophalend: „de domme menschen in de wereld noemen mij zoo; maar het was zeer dwaas van mijn vriend Oelsner, dat hij mij hier dus noemde; het had hem den dood kunnen kosten, zoo 't een der bespieders gehoord had.quot;

„De Graven komen in uw land, — zooals vroeger in Frankrijk 't geval was, — met de Vorsten en beheerschers te zamen, nietwaar?quot;

Hij knikte toestemmend, en zag haar verwonderd aan.

„Zoo ge in Duitschland terugkomt,quot; fluisterde zij nu zachter, terwijl zij hare oogen nedersloeg; „zult ge te Berlijn en aan het Hof komen. Daar zult ge den Kroonprins Fried-rich Wilhelm zien, en zoo ge hem ziet, zeg hem dan —quot;

Zij zweeg, en voor het eerst sedert zij zich in de heillooze zaal bevond, — voor het eerst sedert drie weken, verdween

25

de glimlach van hare wangen, en vulden hare oogen zich met tranen.

„Hebt gij hem gekend?quot;

Zij boog zich dicht tot zijn oor. — „Ik heb hem gekend en bemin hem, en ik sterf wijl ik hem beminde, en ik sterf zalig, wijl de liefde met mij leefde, terwijl ik stierf. Zeg dit den Kroonprins Friedrich Wilhelm; zeg hem, dat ik geen oogenblik opgehouden heb hem te beminnen, en dat de afscheidskus, dien hij op mijne lippen drukte, door geen anderen kus verdrongen is geworden, en op mijne lippen bloeit als een roos op mijn graf, en dat hij met mij ten hemel zweeft. Groet hem van mij; zeg hem dat ik aan hem dacht toen ik stierf, verzoek hem dat hij de kleine teekening, welke ik hem gegeven heb, als een laatste gedachtenis van mij beware. Hij moet niet om mij treuren, zooals 't misschien zijn grootmoedig en goed hart doen zou, als hij hoort dat ik zoo jong sterven moest. Het is beter jong te sterven in liefde, dan oud te worden in onver-• schilligheid en eenzaamheid op aarde. Ik heb op aarde niemand meer die mij beminde, want allen die mij beminden zijn vóór mij heengegaan, en hij zal mij gewis reeds lang vergeten hebben. Maar als hij hoort dat ik dood ben, dan zal hij aan mij denken; en als hij dan de kleine teekening ziet, zal mijn geest hem omzweven, en de zegen mijner liefde zal bij hem zijn. — Zeg hem dit, mijn waarde heer, en geef mij nu uw hand, want luister, de sloten krassen en de cipier zal nu binnenkomen om ons te roepen. Ik zou niet willen beven, als hij mijn naam roept. God geve u een lang leven.quot;

„God geve dat ik mèt u sterve, lief kind,quot; zei hij teeder.

De deur opende zich, en op den drempel verscheen de donkere, dreigende gestalte van den cipier.

„De karren zijn er!quot; riep hij in de zaal: „Weest nu stil, burgers en burgeressen, en hoort het laatste bevel, 'twelk de eenige en groote republiek tot u richt. Hoort wie heden geroepen is voor zijne misdaden te boeten!quot;

En met luide stem riep hij de namen uit, die op zijn lijst geschreven stonden. En op eiken naam antwoordde een luid en vroolijk „hier,quot; en de geroepene trad voor, met kalm en blijmoedig gelaat, en plaatste zich nevens de deur.

26

„Ingenue Morand uit Verdun! Beschuldigd van hoogverraad en verzet tegen de republiek!quot;

Hier!quot; riep zij met vroolijke stem, knikte den man toe, die nevens haar had gestaan, en ging met luchtigen, zwe-venden tred door de rijen der veroordeelden naar de deui, om haar plaats in te nemen naast den grijzen priester, wiens naam vóór haar was afgeroepen, .

„Schlabrendorf! voormalig graaf von Schlabrendort. nep nu weder de luide stem van den cipier_ .

„Hier,quot; zei de man, terwijl hij haastig uit de vensternis trad, en zijn plaats nevens Ingenue wilde innemen.

Maar degenen, welken hij voorbijging, lachten en allen

wezen op zijne voeten. . . . _w ,

„Voorwaarts nu! het getal is vol!quot; nep de cipiei. „

draalt ge, burger?quot; , -c. ui ^ ™

„Ik bid u, wacht nog een oogenblik !' nep graaf Schlabrendorf: „Ge ziet, ik heb geen laarzen^aan; ik kan toch met

zonder laarzen naar 't schavot gaan.quot; _

„Dat is waar. burger,quot; antwoordde de cipier met ernstige-waardigheid: „het zou een groote beleedigmg voor de heilige republiek en de heerlijke guillotine zijn, zoo ge zo™⁶* laarzen haar geheiligde treden wildet opgaan. amp;a dus

zoek uwe laarzen.quot;

En graaf Schlabrendorf ijlde naar zijn slaapplaats m den hoek, en zocht haastig en angstig _ zijne laarzen, alsot tnj een vroolijk feest zou moeten missen, zoo hij ze me

^V0Jk moet mijn laarzen hebben! Wie heeft mijn laarzen genomen? Ik bezweer u, geef mij mijn laarzen. Ik moet

weg, 't is meer dan tijd.quot;

En terwijl hij nog zocht, riep buiten de luide stem van den cipier: „Spoed u, spoed u! Het uur heeft lang geslagen, de gouillotine wacht!quot;

De cipier wenkte de anderen, en trad met hen naar

^Graaf Schlabrendorf zocht zijn laarzen te vergeefs, en in het zelfde oogenblik toen hij nu naar de deur ijWe en riep: „Neemt mij mede! ik moet zonder laarzen gaan. i p de stem van den cipier: „Morgen. Voor heden tó het te laat.quot; - Hij sloeg de deur dicht, en knjschend draaide de sleutel in het slot.

27

„Dus morgen!quot; prevelde graaf Schlabrendorf voor zich: „Het zou mij lief zijn geweest, zoo ik heden met Ingenue Morand had kunnen sterven, 't Is vervelend nog vierentwintig uren te moeten wachten.quot;

Ingenue Morand ging nu naast den grijzen priester voort. Vroolijk als voor een feest gingen allen den breeden trap af, naar de gereedstaande zes karren.

Op elk dezer karren waren vier plaatsen, en deze werden door de veroordeelden ingenomen. Op de laatste kar ontbrak een persoon. Maar men telde niet zoo nauw, en sloeg er geen acht op. Op de laatste kar zat Ingenue Morand naast den priester. Zij legde haar hand in de koude handen van den grijsaard, en zag hem met vriendelijke kalmte in het gelaat.

„Vrome vader, kunt ge mij zeggen, of ik hierboven mijn moeder en mijne vriendinnen zal wedervinden? In dit uur, nu wij van hier gaan, kunt ge mij de waarheid zeggen. Gelooft gij het, vrome vader?quot;

Hij aanschouwde haai' met een langen innigen blik. — „Ik geloof het, mijn kind; want wij gaan nu in tot de eeuwige liefde. En wij zijn slechts uitstralingen dezer eeuwige liefde, en daarom zullen wij in God al degenen wedervinden welke wij bemind hebben en die ons beminden.quot;

„Waarom weent ge? Waarom vullen uwe oogen zich met tranen, vrome vader? Vreest ge den dood, sterft ge niet gaarne?quot;

„Ik sterf gaarne,quot; antwoordde hij treurig: „maar om u ween ik; om schoon, bekoorlijk kind. Ge zijt nog zoo jong, en het smart mij, dat ge uit het leven moet scheiden, terwijl gij slechts haat en tweedracht hebt gezien op deze aarde, welke God toch uit liefde geschapen heeft.quot;

„Ik heb ook de liefde gevonden,quot; zeide zij zacht: „en de liefde gaat mèt mij in den dood, vrome vader. — Maar zeg mij nu nog iets: Gelooft gij óók dat ik eene misdadigster ben, en gelooft ge dat God mij niet vergeven zal, wijl ik mij bezondigd heb aan de groote en eenige republiek?quot;

De priester glimlachte, en terwijl hij een vromen blik ophief ten hemel, die lichtend en helder boven hen straalde, legde hij zijn hand zacht op het voorhoofd van het jonge meisje.

„Ga in vrede, mijne dochter! Geen misdaad ligt op u;

28

ge kunt uw gelaat opheffen tot God, hij zal u opnemen in zijne liefde.quot;

De karren hielden stil, de trommen roffelden, en de breisters zaten op heur plaatsen, gelijk eiken dag, op de opgerichte tribunes nevens de guillotine, en breiden ijverig, en schouwden hierbij met nieuwsgierige blikken naar degenen, die heden vallen zouden ter verheerlijking der vrijheid, gelijkheid en broederschap!

„Vier-en-twintig!quot; zeiden zij onverschillig, want zij hadden op de ledige plaats in de zesde kar niet gelet, en slechts de karren geteld en den inhoud der eerste.

„Vier-en-twintig. Gisteren was 't een betere dag, toen waren er dertig! Men wordt thans achteloos zoo 'tschijnt, en de messen der guillotine worden stomp.quot;

En terwijl de breisters zoo onder elkander spraken, zetten zij verdrietige gezichten; zij letten er nauwelijks op, dat juist het eerste hoofd gevallen was, en vergaten schier een merk in heur kous te maken. Maar de guillotine vergat haar afgrijselijk werk niet, en het blinkende mes viel telkens opnieuw naar beneden, en doorsneed telkens opnieuw den hals der knielenden; en telkens weder hief de beul het hoofd omhoog, dat zooeven nog een denkend en gevoelend wezen had toebehoord en nu een strak, gevoelloos iets was, 'twelk de beul vervolgens achteloos, liet nedervallen in de mand die achter de guillotine stond!

En nu gingen de priester en het jonge meisje hand in hand de treden op.

„Dat gaat niet, dat is ongeoorloofd!quot; riep de beul naar beneden: „De een na den ander zult ge den kus der schoone bruid ontvangen. De een na den ander; niet twee tegelijk!quot;

„Ik zou zoo gaarne met u tegelijk sterven, vrome vader,quot; fluisterde het jonge meisje: „ik zou stervende zoo gaarne van u een zegen hooren.quot;

„Naar boven nu, nommer twee-en-twintig!quot; riep de beul: „De voormalige priester het eerst!quot;

„Yaarwel, mijn dochter; ik ga u voor, om uwe moeder te roepen, opdat zij u ontvange met open armen.quot;

Hij ging de treden op, met verheerlijkt aangezicht. En Ingenue Morand zonk op hare knieën, bad en zag niet, hoe de beul nu het hoofd omhoog hield, en het vervolgens achteloos in de mand liet vallen.

29

„Nommer drie-en-twintig!quot; riep de beul.

Zij zweefde de treden op, den blik ten hemel gericht, de lippen zacht gebeden prevelend, — of waren het geen

gebeden?---Nu knielde zij neder, en boog het hoofd

op het van bloed druipende schavot.

„Vaarwel, Friedrich Wilhelm, vaarwel! G-oeden nacht, goeden nacht!quot;

De breisters maakten een merk in heur kous, de beul hief het hoofd omhoog — Ingenue Morand ging in, in de eeuwige liefde!

III.

Een stem uit het graf.

Koning Friedrich Wilhelm vertoefde in het legerkamp van Opalin bij Warschau. Gewapenderhand wilden Oostenrijk Rusland en Pruisen het ongelukkige Polen dwingen, zich zelf te verminken en zijne zelfstandigheid op te geven. En omdat, in het laatste pijnlijk gevoel zijner waardigheid, de Koning van Polen Stanislaus weigerde, zijn eigen Koningrijk te vermoorden en te verdeelen, zonden de drie vereenigde mogendheden hunne legers tegen Polen, om de verdeeling van het rijk te dwingen. Zij lagen voor Warschau, en maakten zich tot de belegering der Poolsche hoofdstad gereed, en reeds weinige dagen later kon Suwarow aan de Keizerin het gewichtig bericht van den veldslag zenden; „Praga rookt, Warschau brandt, en Polen ligt aan de voeten Uwer Majesteit.quot;

Maar nog was deze beslissende dag der bestorming van Warschau niet gekomen. Men zag hem slechts met ongeduld tegemoet, en Koning Friedrich Wilhelm verlangde vóór alles, het einde van dezen vervelenden Poolschen oorlog, die hem verwijderd hield van zijn hoofdstad, — verwijderd vooral van zijn vriendin Wiihelmine Rietz. De tijdsomstandigheden waren zóó treurig, zóó onaangenaam, dat de Koning hartelijk verlangde naar Wilhelmine's frisschen lach en geestigen kout; en nooit misschien was hem de vriendin onontbeerlijker geweest, dan in deze dagen. Dagelijks vertrokken koeriers naar haar met eigenhandige brieven

30

van Friederich Wilhelm, die aan de vriendin den staat van zaken meldden, en waarin de Koning dagelijks zijn geliefde vriendin bezwoér, tot hem in het leger te komen, en de verveling ervan met den glans harer oogen en den glimlach harer purperen lippen te verhelderen.

De laatste dezer koeriers had een brief van den Koning te overhandigen gehad, waarin Friedrich Wilhelm haar vrij gebiedend beval, tot hem te komen. De Koning twijfelde er geen oogenblik aan, dat Wilhelmine zijne bevelen, — zooals ieder trouw onderdaan betaamde, — zou gehoorzamen.

„Zij zal komen,quot; zeide hij tot den minister van Haug-witz, die zich bij hem in zijn tent bevond; — „zij zal het niet wagen mijne bevelen, — die trouwens niet anders zijn dan hartstochtelijke wenschen, — te weerstreven. Het zal haar vleien, dat ik hare vriendschap hooger schat dan alle liefde ter wereld; en zij zal hierin een triomf zien, dien ik haar toeken boven degenen, die zich verbeelden mijn hart nader te staan.quot;

„Ik ben. natuurlijk overtuigd, dat madame Rietz komt,quot; gaf Haugwitz met een zoeten glimlach en eerbiedige buiging te kennen: „hoe zou zij het durven wagen den uitgesproken wensch van haren koninklijken gebieder te weerstreven? Naar mijn berekening zou zij heden in het leger kunnen aankomen, en mogen wij haar ieder oogenblik verwachten.quot;

Het gelaat des Konings verhelderde zich, en met haastige schreden ging hij naar den uitgang der tent, sloeg de gordijnen open, en staarde naar buiten in het zonnige landschap.

De koninklijke tent lag op een hoogte, en men had van daar een vergezicht op de landstreek beneden in het dal. Ter rechterzijde zag men de witte legertenten van de Pruisische armee, de groepen soldaten, die onder vroolijken kout nevens elkander op den grond lagen; de in batterij staande kanonnen en de gekoppelde geweren, wier bajonetten in de zon glinsterden. Verder aan den horizont lagen de donkere massa's der stad Warschau. De koepels der kerken vonkelden als goud in de zon, en kwamen met wonderbare majesteit uit tegen den donkerblauwen hemel. Aan gene zijde, links op de verre vlakte, zag men andere troepen-

31

massa's opeengehoopt, en ook daar glinsterden de kanonnen en geweren. Daar lagen de Oostenrijkers, terwijl de Russen aan gene zijde van de stad Warschau hun leger hadden opgeslagen.

Koning Friedrich Wilhelm had voor het prachtige, indrukwekkende tafereel in 't rond geen oogen en geen gedachten. Hij zag slechts naar die zijde, waar de weg, omzoomd door hooge populieren, zich kronkelde; — de weg langs welken zij moest komen. Achter hem, half door de gordijnen der tent beschaduwd, stond de minister von Haugwitz, de kleine gestalte eerbiedig ineengedrukt, het gelaat zoet glimlachende als altijd, en ook zijn oog tuurde langs den weg. Uit het dal rechts hoorde men het juichen en zingen der soldaten, en tegelijk droeg de wind van de stad het angstig gelui der klokken over, die ter viering van den katholieken feestdag hare stemmen lieten hooren, en God misschien om genade, om verlossing smeekten van de drie rampen die de stad omgaven.

„Haugwitz,quot; zei de Koning haastig, terwijl hij de hand ophief en naar den weg wees: — „Haugwitz, ziet ge ginds niet een donker punt.

De minister spande zijne oogen in, om te ontdekken wat de adelaarsblik van Zijne Majesteit bemerkt had.

„Ja, waarlijk!quot; zeicfe hij na een pauze: „daar is een donker punt, maar klein, zeer klein. Het kan een hond zijn, die uit het leger is weggeloopen.quot;

De Koning haalde de schouders op. — „Ge zijt soms zeer kortzichtig, Haugwitz. Een hond! — Op dezen afstand zou men dien niet erkennen. Ziet ge, de hond wordt grooter; het zijn paarden, zij trekken een rijtuig.quot;

„Ja, waarlijk!quot; riep Haugwitz: — „het zijn paarden, en zij trekken een rijtuig. En naar mij schijnt, onderscheid ik in dit rijtuig het bekoorlijk gelaat van madame Rietz.quot;

De Koning haalde weder de schouders op. — „Ge zijt plotseling zeer vérziende, lieve Haugwitz, en ziet wat geheel onmogelijk te zien is. — Maar dit staat vast: een rijtuig nadert op den weg, en wij willen hopen, dat Wilhelmine er zich in bevindt. — Laat ons nu in de tent teruggaan, en vertel mij een weinig van de politieke aangelegenheden. Hoe staat het eigenlijk met onzen oorlog tegen Frankrijk?quot;

De Koning was in de tent teruggegaan, en liet zich lang-

32

zaam in een fauteuil neder. — „Spreek, Haugwitz, hebben wij goede berichten van onze armée?quot;

„Helaas neen!quot; antwoordde Haugwitz met droef gelaat: „Men zou eigenlijk kunnen zeggen, dat wij slechte berichten hebben. De republikeinen worden dagelijks onbeschaamder; zij vermeten zich steeds verder door te dringen, en schijnen volstrekt geen eerbied te hebben voor de keizerlijke en de koninklijke armée. Zij hebben de Nederlanden bezet, den stadhouder doen vluchten, en geven zich het aanzien, alsof zij de wettige meesters der Nederlanden waren.quot;

Hij zweeg en verwachtte een antwoord des Konings.

Koning Friedrich Wilhelm echter staarde strak voor zich, en prevelde zacht: „Ik wilde toch wel weten of het werkelijk Wilhelmine is geweest? — Ga voort, Haugwitz. Ik luister. Gij spreekt van de Nederlanden. Hoe staat het met de gelden, welke Holland en Engeland ons te betalen hebben? Zijn zij eindelijk aangekomen?quot;

„Helaas neen!quot; antwoordde Haugwitz schouderophalend: „Noch Engeland, noch Holland heeft aan zijn verplichting voldaan, en de subsidiën zijn sedert lang weggebleven.quot;

De Koning riep toornig: — „Ik wilde wel weten of deze koopmanszielen meenen, dat ik om hunnentwil mijn brave soldaten in den dood zal zenden, terwijl zij niets, volstrekt niets doen. Het bloed mijner soldaten is toch waarlijk meer waard, dan het geld van het koopmansvolk van Engeland en Holland!quot;

„Bovendien,quot; fluisterde Haugwitz: „kan men het Oosten-rijksche Hof volstrekt niet vertrouwen. Ik weet uit geloofwaardige bron, dat Oostenrijk met Frankrijk onderhandelt. De baron von Thugut heeft zich vermomd naar Parijs begeven, om persoonlijk met Robespierre te onderhandelen. Het zou geloof ik, goed zijn, den sluwen Thugut vóór te komen; want de eerste die nu met Frankrijk vrede maakt, zal de beste voorwaarden verkrijgen.quot;

De Koning haalde zijn gouden, met brillanten bezet horloge uit, en beschouwde het opmerkzaam. — „Mij dunkt, zij kon nu reeds hier zijn,quot; prevelde hij: „het rijtuig reed zeer snel, en had hoogstens nog een kwart mijl af te leggen.quot;

Op dit oogenblik werd de achterdeur der tent geopend, en een lakei trad binnen. — „Majesteit, er is iemand uit Berlijn aangekomen, en verzoekt audientie.quot;

33

De Koning sprong op, — „Moet dadelijk binnenkomen, dadelijk!quot;

En hij ijlde zelf naar de deur der tent, om het welkom en verlangde bezoek, dat hij verwachtte te ontvangen.

Maar juist opende zich deze deur, en daarin verscheen de hooge gestalte eens grijsaards; de gestalte van den oudminister, graaf von Herzberg.

De Koning deinsde achteruit. — „(iij hier? Gij zijt het, die van Berlijn is gekomen?quot;

„Ja, ikV' — antwoordde de minister plechtig; „Ik heb mij veroorloofd, tweemaal aan Uwe Majesteit te schrijven, doch mijne brieven zijn onbeantwoord gebleven. Nu kom ik zelf om eerbiedig, — zooals dit uwen dienaars betaamt, — mijn stem laten hooren.quot;

De Koning trad misnoegd achteruit, en zonk weder op den fauteuil. — „Ge hadt deze moeite kunnen sparen, Herzberg; zoo ik u noodig had, zou ik u geroepen hebben.quot;

„Uwe Majesteit heeft mij noodig,quot; antwoordde graaf Herzberg met kalme waardigheid.

„Wat!quot; riep de Koning met een spottenden lach: — „ik heb u noodig? Hoor toch, heer minister von Haugwitz,quot; voer hij voort, zich tot den minister wendende, die in ootmoedige, gekromde houding achter zijn armstoel stond: — „hoor toch; mij dunkt ge zijt afgezet door mijnheer den graaf Herzberg, en hij is weder de dirigeerende minister!quot;

„Ik weet zeer goed dat ik het niet ben,quot; antwoordde Herzberg bedaard: „maar ik kom evenwel op allerhoogst bevel, en mijn koninklijke Meester is het, die mij hier ontboden heeft.quot;

„Ik?quot; vroeg de Koning verbaasd: „Ge durft beweren, dat ik u bij mij ontboden heb?quot;

„Neen, Majesteit, niet gij, maar de Koning, dien ik mijn geheel leven lang gediend heb, en die meende, dat ik hem een goed en trouw dienaar geweest was. Koning Friedrich de Tweede is het, die mij hier zendt, en ik spreek niet tot u in mijn naam, maar 't is een stem uit het graf die in uw oor dringt, — de stem van den grooten Koning.quot; —

Friedrich Wilhelm stond, — onwillekeurig door den plech-tigen toon en de ernstige woorden van Herzberg getroffen, — uit zijn armstoel op. — „Eerbied voor de woorden van den grooten Koning,quot; zeide hij: „ik ben en blijf mijn leven lang

DUITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD. VII. 3

34

zijn onderdaan; en alles wat in zijn naam tot mij klinkt, zal door mij gehoord worden. — Maar op welke wijze denkt ge u te legitimeeren, dat ge in Friedrich's naam komt?quot;

Herzberg boog vluchtig. — „Ik zal de eer hebben het Uwe Majesteit te zeggen: Toen de Koning, — mijn Koning Friedrich, — gevoelde dat zijn laatste uur op aarde gekomen was, en hij nu spoedig zou opstijgen naar den hemel en naar de zon, toen riep hij mij tot zich, en zijn groote oogen zagen tot mij op uit den stoel, waarop hij in kussens gepakt ineengedoken lag, — zagen tot mij op als twee sterren, die uit den hemel waren nedergevallen. — Herzberg,quot; zeide hij, „ik ga nu naar een betere wereld, waar geen huichelaars zijn. Ik leg de regeering neder, die ik hartelijk moede ben; maar mijn geest zal evenwel over Pruisen zweven en ik wil, dat gij hier zult achterblijven als mijn dienaar. Gij kent mijne inzichten en bedoelingen; gij zijt sinds vele jaren de schroef geweest, die de staatsmachine naar mijn wil in beweging hebt gehouden, en ik wil dat het ook voortaan zoo blijve. Ik beveel u, dat gij goed acht geeft op mijn land en mijn vólk; en zoo gij vindt, dat het door ramp bedreigd wordt, dan moet gij zonder menschenvrees en zonder ijdel-heid, zonder nederigheid of hoogmoed in mijn geest beproeven, het onheil van mijn volk en mijn land af te wenden. Gij moet dan gaan tot mijn opvolger, en uw waarschuwende stem laten hooren, en den Koning vermanen te handelen in mijnen geest.quot;

„Is dat alles wat mijn groote voorvader u gezegd heeft ?quot; vroeg Friedrich Wilhelm met een lichten glimlach.

„Ja, Majesteit. Dat is alles!quot;

„En ge kunt u op geen anderen legitimatie beroepen?quot;

„Ja, Majesteit. Ik heb een andere legitimatie. Dit papier hier.quot; — Hij nam uit den borstzak een geel geworden couvert, en reikte het met een diepe buiging den Koning.

, Friedrich Wilhelm verbleekte, toen hij het adres las. „'t Is het schrift van den grooten Frederik,quot; zeide hij: — „en .dit zegel hier is zijn bizonder zegel. — Hoe komt ge aan dezen brief? Hij is aan mij geadresseerd, aan Koning Friedrich Wilhelm den Derde. Hoe komt ge aan dien brief, Herzberg?quot;

Een veelbeteekenenden glimlach gleed over het gelaat van den graaf.

35

„Sire,quot; zeide hij: „zoo ik het geluk had met de onzichtbare vaders en de Rozekruisers in verbinding te staan, dan zou ik zeggen: de onzichtbare vaders hebben mij deze stem uit liet graf toevertrouwd. Maar ik ben slechts een zondig kind dezer aarde, en ik moet derhalve de waarheid zeggen : ik heb den brief nu niet ontvangen, maar de Koning heeft hem mij vóór zijn dood gegeven, en ik moest in zijn handen zweren, dat ik op den grootsten en gewichtigsten dag der beslissing, er gebruik van zoude maken.quot;

„En gij meent dat deze grootste en gewichtigste dag thans gekomen iö?quot; vroeg de Koning haastig.

„Ja, Majesteit, dat meen ik. Pruisen is in gevaar, en de stem uit liet graf bezweert Uwe Majesteit het te redden! — Lees genadiglijk den brief des Konings.quot;

Friedrich quot;Wilhelm opende voorzichtig, zonder het zegel te schenden, het couvert, en haalde er het kleine, samengevouwen papier uit, dat er in lag. — „'t Is het schrift van mijn koninklijken oom,quot; „zeide hij, en vervolgens las hij met luider stem; „Mijn lieve neveu! Ik zend u mijn trouwen dienaar Herzberg, en verzoek u, dat ge den raad van een oxiden, bekwamen staatsman, — dien ik altoos als een getrouwen serviteur heb leeren kennen, — niet zult versmaden.. Hij kent Pruisens behoeften, en hij weet door veeljarige ondervinding beter dan jongelieden, wat noodig is voor het welzijn van ons land. Hoor dus, bid ik u, naaide stem van mijn getrouwen serviteur.quot;

De Koning vouwde het papier weder dicht, en schoof het in 't couvert. — „Ik dank u voor deze dierbare gedachtenis,quot; zeide hij tot Herzberg: „en in naam van den Koning, die u tot mij zendt, verzoek ik u nu mij te zeggen, welken raad ge mij zoudt willen geven.quot;

Friedericli Wilhelm zette zich weder in den armstoel, en beduidde Herzberg met een genadigen wenk zijner hand, op den l^leinen veldstoel nevens hem plaats te nemen. — „Spreek nu,quot; zeide hij: „ik ben geheel bereid u te hooren. Ge zijt dus naar het schijnt, met quot;onze politiek niet tevreden, en gij roept geesten op, om mij op een anderen weg te leiden.quot;

„En ik zou ook bereid zijn mijn laatsten bloeddroppel te geven,quot; riep Herzberg; — „mijn hoofd aan de voeten Uwer Majesteit neder te leggen, indien ik hierdoor Pruisen kon

36

redden van den afgrond, waaraan het staat. Ik bezweer Uwe Majesteit: zie af van het plan een er verdeeling van Polen — zij komt niet overeen met een gemoedelijke en eerlijke politiek. Het ware belang van Pruisen vordert, dat Polen een onafhankelijke keur-republiek wordt. Pruisen zou er een overwegenden invloed op uitoefenen, en het zou hierdoor een middel in de hand hebben gehad, zich tegen de eerzuchtige pogingen van Rusland en Oostenrijk te verzekeren. — Ik bezweer Uwe Majesteit: maak vrede met Frankrijk, en roep vervolgens een congres zamen, waarop de herstelling van Polen, met uitzondering van Dantzig en Thorn, uitgesproken worde.quot;

Friedrich Wilhelm schudde levendig het hoofd. — „Het verwondert mij u zóó te hooren spreken, Herzberg; want als ik mij niet bedrieg, waart gij het toch, die de eerste verdeeling van Polen tot stand hielpt brengen.quot;

„Dat is waar,quot; antwoordde de minister treurig: — „ik heb de hand ertoe geleend; maar er waren toch eenige recht-titels, die ons tot voorwendsel konden dienen, en wij mochten er behoorlijk gebruik van maken. Nu echter, Majesteit, bedienen de drie mogendheden zich van een zóó hatelijk en verachtelijk voorwendsel, dat het uwen roem een grenzeloos nadeel toebrengen, — en uwen naam in de geschiedenis bezoedelen zal. De godsdienst en het geweten verzetten zich tegen dit voornemen; en in plaats van door de gebiedsvergrooting, te winnen, zullen de drie mogendheden in de toekomst zien, dat zij slechts een twistappel rijker zijn geworden, die hen eeuwig zal verontrusten.quot;

„Het spijt mij, mijn waarde graaf, dat ik met uwe gemoeds-politiek niet kan instemmen,quot; zei de Koning schouderophalend: — „wij zijn gekomen, om het oproerige Polen tot rede te brengen, en wij betalen ons met de lappen van den verscheurden koningsmantel, dat is natuurlijk ; — spreken wij er niet meer van.quot;

„Het zij, zooals Uwe Majesteit beveelt,quot; antwoordde Herzberg zuchtend: „spreken wij dus niet meer van Polen, maar spreken wij van Frankrijk: van dezen ongelukkigen oorlog tegen de Fransche republiek, die als een jonge boom dagelijks hooger opgroeit en hare twijgen en takken met groen loof en frissche krachten tooit. De Fransche republiek te bestrijden is onmogelijk, en 't is derhalve een daad van

37

schranderheid en zelfbehoud, haar te erkennen en zich met haar te verbinden.quot;

De Koning sprong overeind, en een sombere toorn flikkerde op zijn anders zoo goedhartig gelaat.

„Wat!quot; riep hij: — „Ge waagt mij den raad te geven, vrede te maken met deze vijanden van tronen en Vorsten? — Vrede met sluipmoordenaars, die hun Koning en Koningin vermoord hebben ? En dat zegt gij mij ? — Gij, de dienaar eens Konings, die misschien tot de absoluutste beheerschers van alle monarchiën behoorde?quot;

„Dat zeg ik — de dienaar eens Konings, die de eerste was, om de Amerikaansche republiek te erkennen,quot; antwoordde Herzberg bedaard: „de Fransche republiek is al hare vijanden overwinnend tegemoetgetreden; het huis van Oranje heeft de vlucht genomen, en zijn land in den steek gelaten, — de Fransche republiek heeft het als haar eigendom aan zich getrokken. De Rijn met zijn scheepvaart behoort, — sedert Frankrijk Amsterdam en de Nederlanden zijn eigendom noemt, — óók feitelijk aan de republiek.quot;

„Wij zullen de overmoedige republikeinen weten te tuchtigen,quot; riep de Koning: — „en de brutaal genomen buit zal hun door de Pruisische legers weder ontrukt worden!quot;

Herzbeig schudde treurig het hoofd. — „Sedert Frankrijk bij Fleurus de groote overwinning heeft behaald, is de tijd voorbij, dat de Franschen de Pruisische wapens voor on-verwinlijk hielden. Met dezen veldslag heeft de republiek een ontzaglijk voordeel behaald; zij zal de Oostenrijksche Nederlanden en Savoye bij zich inlijven, en dan zóó groot zijn, dat hare vijandschap gevaarlijk, — haar vriendschap nuttig is.quot;

„Ge raadt mij dus, mijn waarde,quot; vroeg de Koning spottend: „vriendschap te sluiten met brandstichters, Godloochenaars en Koningsmoorders?quot;

„Vriendschap en vrede,quot; antwoordde Herzberg kalm: — „Zoo Uwe Majesteit nu haren natuurlijken afkeer bedwingt, en de Fransche machthebbers tegemoetgaat, — zoo zij zich aanbiedt de Fransche republiek de erkenning van alle Euro-peesche mogendheden te bezorgen, dan kon Uwe Majesteit daardoor het status quo in stand houden, niet alleen voor zich zelve den vrede verzekeren, maar ook voor hare tegenwoordige bondgenooten het bezit hunner landen herwinnen. —

38

Hiertoe zou noodig zijn eenige memoriën op te stellen, en ze aan de Hoven van Weenen en Londen te zenden, om hen te bewegen de Fransche republiek te erkennen, en op de voorgestelde wijze den vrede te sluiten.quot;

„Memoriën!quot; riep de Koning: „Wie zou deze memoriën opstellen, die mijns inziens elk natuurlijk gevoel van recht, en alle eer honen?quot;

„JA:,quot; antwoordde Herzberg bedaard: „ja, ik bied mij aan dit te doen, — ik ga zefs nog verder: ik verootmoedig mij zóó ver. Uwe Majesteit te bezweren, mij weder in haren dienst te laten treden. — O, denk niet dat het de eerzucht eens grijsaards is, die naar invloed en rang streeft. Ik heb mijn leven lang genoeg geproefd van de bittere vrucht van re-geeren, om er niet van verzadigd te zijn. Ik streef niet naar rang, eer en titels; slechts de welvaart, de veiligheid en de achting van mijn vaderland wil ik weder herstellen. — Ik bezweer Uwe Majesteit, vergun mij dit; beveel mij, dat ik de memoriën voor de vreemde Hoven bewerk, en dan moge het van Uwe Majesteit af hangen, — wanneer zij die gelezen en goedgekeurd heeft, — of zij mij tot zich wil roepen, om de verdere verordeningen aan de vreemde ministers mede te deelen. — 't Is waar, ik dring mij op; maar ik verzeker Uwe Majesteit tegelijkertijd, dat ik noch orden, noch titels, nog geld begeer. Ik wil alles voor niets doen — eeniglijk uit de zuiverste liefde voor mijn vaderland. En als de vreeselijke crisis voorbij is, wil ik mij stil en zwijgend in mijne eenzaamheid terugtrekken, met het verheugend bewustzijn, dat het mij vergund is geweest, nog aan den rand van het graf voor mijn vaderland en den opvolger mijns Konings nuttig geweest te zijn.quot; ')

Graaf Herzberg zweeg en boog ootmoedig zij hoofd, 's Konings antwoord afwachtende.

„Het verwondert mij,quot; zei Friedrich Wilhelm na een lange pauze met scherpe, snijdende stem: „het verwondert mij inderdaad, dat ge het met uwe eer bestaanbaar vindt, uw hulp en raad aan te bieden, waar zij niet gevraagd worden. Er was een tijd, waarin gij uw plicht vervuldet, als ge mij uw meening nopens de politieke aangelegenheden voor-droegt; — thans, nu uwe diplomatische loopbaan ten einde

') Graaf Herzberg's eigen woorden. Zie: F. Forster, neneste Geschichte Preussens:

39

is, zou ik het u als een verstandige terughouding toegerekend hebben, zoo ge mij van uwen raad verschoond hadt, waaraan ik slechts dan waarde hecht, als ik dien begeer. Laat het toch aan de ministers, welke mijn vertrouwen gekozen heeft, over, mijne bevelen te ontvangen en uit te voeren. Ik wil gaarne gelooven, dat ge u verbeeldt, slechts door uwe vaderlandsliefde tot dezen stap geleid te zijn; maar ge kunt u ook bedriegen, en eerzucht en eigenliefde konden u voorgespiegeld hebben, dat ge onontbeerlijk zijt. — Het vervolg hoop ik, zal u bewijzen, dat dit niet zoo is; en ik verzoek en raad u, u bij den kring uwer tegenwoordige bezigheden te bepalen, en mij de onaangenaamheid te besparen, u dezen raad nog eens te herhalen.quot; ')

„Uwe Majesteit wijst mij af? — bepaald af?quot; vroeg Herz-berg verbleekend, met smartelijke stem: — „Zij wil mijn raad niet aannemen?quot;

„Neen, inderdaad, ik wil het niet!quot; antwoordde de Koning trotsch: — „Mijn lieve Haugwitz, ge zijt toehoorder van dit zonderlinge tooneel geweest, en gij kent mijne inzichten en grondbeginselen genoeg, om, — indien graaf Herzberg het begeert, — hem deswege verder te berichten.quot;

Graaf Herzberg boog diep. — „Ik dank Uwe Majesteit; ik begeer geen verdere verklaringen. De stem uit het graf is nu verstorven, en zal zich niet meer aan Uwe Majesteit opdringen. — Ik verzoek onderdanigst om mijn ontslag.quot;

„Mijn waarde,quot; riep de Koning schouderophalend: „ge hadt het reeds vóór ge hier binnenkwaamt! Ga met God, en houd n bezig met hetgeen ik u heb opgedragen — met de academie en de zijwormen. Ge zult daarbij betere zijde spinnen dan in de politiek. Adieu!quot;

Hij keerde hem met een haastigen hoofdknik den rug toe en trad tusschen de gordijnen der tent, terwijl Herzberg zich langzaam verwijderde, en door de achterdeur verdween.

Toen de Koning het dichtvallen der deur hoorde, wendde hij zich weder om. — „Wat zegt gij er van, Haugwitz? Deze oude man is kindsch geworden, dunkt mij. Vrede met de Koningsmoorders! ?quot;

„Majesteit,quot; antwoordde Haugwitz zacht en ootmoedig: „men zal het toch ten laatste moeten vergeten, dat de over-

²) 's Konings eigen woorden. Zie als voren.

40

winnaars zulk een vreeselijke misdaad op zich geladen hebben. — Zoo men zeker was deze republiekeinen te overwinnen, en hen eindelijk den voet op den nek te zetten, dan zou men zijn laatste krachten er toe moeten aanwenden. Maar de Jobstijdingen van den Rijn vermeerderen zich dagelijks; de Franschen dringen steeds verder voort; de geallieerden wijken terug; de Engelschen betalen geen sub-sidiën, en het Weener Hof onderhandelt heimelijk met Robespierre. — Dit zijn feiten die wèl bedacht mogen worden, en schoon ik ook de wijze niet kan goedkeuren, waarop graaf Herzberg zich vermeten heeft zijn Koning te naderen, zoo moet ik mij toch ootmoedig veroorloven, met zijne zienswijze in te stemmen.quot;

De Koning zag hem aanvankelijk verbaasd aan, vervolgens knikte hij hem vriendelijk toe, en reikte hem de hand.

„Dat is groot, dat is edel van u, Haugwitz. Het behaagt mij dat gij den man, die u verdringen wilde, niet veracht en vervolgt, maar zelfs bereid zijt met hem in te stemmen.quot;

„Sire,quot; riep Haugwitz met geestdrift: „ik zal steeds bereid zijn, met goed en bloed mijn vaderland te dienen, en Uwer Majesteit's belangen staan bij mij hooger dan de mijne. Zoo Uwe Majesteit dus meent, dat graaf Herzberg een geschikt werktuig is, om het groote plan der vredes-onderhandelingen met Frankrijk uit te voeren, dan ben ik bereid, mij in allen ootmoed te verwijderen, en den meer ervaren politicus mijn plaats in te ruimen.quot;

De Koning schudde zijn hoofd. — „Ge hebt immers gezien, hoe ik hem wegzond, Haugwitz. — Maar dit moet niet verhinderen, dat wij van hem leeren, en ik moet tot mijn innig leedwezen bekennen, ik heb van hem geleerd. — De gedachte, welke ik vroeger, voor onmogelijk hield; de gedachte: een vrede met Frankrijk te sluiten, is mij door zijne woorden en voorstellingen gemeenzamer geworden; en zoo het nu waar is, dat het valsche Oostenrijk inderdaad heimelijk met Robespierre over den vrede onderhandeldt, dan willen icij van zijn voorbeeld leeren, en ook het onze doen. — Maar wat Polen betreft, hierin willen wij den raad van dien indringenden heer graaf van het verledene, niet volgen. — Ik wil niet tevergeefs hier gekomen zijn, en de verveling van dit legerkamp uitgestaan hebben. Polen moet zich onderwerpen, en als ik naar huis keer, moet ik ten

41

minste kunnen zeggen, dat ik mijn land met een provincie vergroot heb. Knoop intusschen vredesonderhandelingen met Frankrijk aan. — Graaf Herzberg heeft een goede gedachte gehad. Wij willen ons tenminste aan den spits der gebeurtenissen plaatsen, en de rol van vredestichter van Europa op ons nemen. — Ja, wij willen Frankrijk beloven, de mogendheden van Europa met de republiek te verzoenen, indien het al zijne veroveringen weder teruggeeft, — en ik machtig u, Haugwitz, op deze wijze de onderhandelingen te leiden.quot;

„Ik vrees. Majesteit, dat wij op deze wijze geen vrede zullen krijgen,quot; zuchtte Haugwitz: — „deze Fransche republikeinen zijn buitengewoon trotsch en heerschzuchtig, en van hun jeugdige kracht volkomen bewust.quot;

De achterdeur der tent werd zacht geopend, en een lakei trad binnen.

„Majesteit, de koerier uit Berlijn is juist teruggekomen, en brengt deze brieven.quot;

De Koning greep er haastig naar.

„Brieven van Wilhelminequot; — prevelde hij zacht, en met een handwenk beduidde hij den minister de tent te verlaten.

De brieven zijner vriendin placht hij steeds alléén te lezen, want zij waren hem eenigermate een samenspraak. met haar, en die mocht niet door tegenwoordigheid van een derde gestoord en ontwijd worden. Haastig opende nu de Koning Wilhelmine's brief, en 't scheen hem te bevreemden, dat buiten dezen, zich nog een andere brief in het groote couvert bevond. Hij beschouwde nauwkeurig het schrift, en in plaats van hem te openen en zijn inhoud te lezen, gaf hij zich zelve het raadsel op: van wien de brief kon zijn, welks schrift hem onbekend was, en dien Wilhelmine waardig hield hem te zenden?

„Nu,quot; zeide hij vervolgens voor zich, terwijl hij den brief op de tafel wierp: „wij zullen het wel in Wilhelmine's brief zien wat 'deze zonderlinge zending beteeken t.quot;

En haastig sloeg hij nu het papier met het kleine sierlijk schrift zijner vriendin open. — Maar hij had slechts weinig regels gelezen, toen zijn gelaat betrok, en een donkere gloed zijne wangen kleurde.

„'t Is afschuwelijk! 't Is een ongehoorde trouwloosheid!quot; riep hij met toornig luide stem: - „Zoo ik het niet zag

42

met mijn eigen oogen, zou ik het niet gelooven, zou ik het voor onmogelijk houden!quot;

En toen nam hij het papier weder in de hand, en als om zich te overtuigen, dat hetgeen zijne oogen zagen waar was, las hij met luide stem : „Mijn dierbare Sire en Koning! Mijn hand beeft, terwijl ik heden de pen opneem, om aan den geliefden vriend, — aan den eenigen man, dien ik ooit bemind en aangebeden heb, te schrijven. — Maar Uwe Majesteit had wèl gelijk, mij zoo dikwerf te zeggen, dat de liefde een lentebloem is, die spoedig verwelkt, en het voor een man onmogelijk is, deze bloem eeuwig in zijn hart te laten bloeien. — Ge weet, mijn dierbare Koning, dat het mij veel smart en verdriet heeft gekost, deze wijsheidsles omtrent de liefde der mannen te begrijpen, en er waren dagen, ja maanden en jaren, dat mijn hart zich verzette tegen deze leer, en datgene als verraad beschouwde wat, zooals gij mij zeidet, slechts de gewone loop der dingen was. — De harten der vrouwen zijn, helaas, anders georganiseerd, en de liefde die in de lente haars levens in haar hart ontloken is, bloeit en tiert nog in hare ouderdom, en kan zelfs onder het grijze haar, heur schoonste lentepracht behouden. — Dat zijn beschouwingen! — zal Uwe Majesteit zeggen, en ik weet wel, dat ge hiervan niet houdt. — Maar zij zijn toch voor mij gewichtig geweest; want zij hebben mij er toe gebracht te erkennen, dat het beter zou zijn de herfststormen te ontvlieden, en zich met de lentepracht der eerste liefde in het hart te redden in een andere wereld en een andere omgeving, om ze des te trouwer in het hart te kunnen bewaren. Begrijpt ge mij nu, mijn dierbaarste Sire? — Weet ge wat ik zeggen wil? — Ik bemin slechts u, dat wil ik zeggen: — ik word niet bemind door u, en daarom is het beter dat ik heenga, ver weg in den vreemde, waar ik u niet meer zie, en de smart der versmading zich niet dagelijks hernieuwt. — Lord Templetown geeft mij hiertoe de gelegenheid; — hij bemint mij, dit bezweert hij mij dagelijks aan mijne voeten, en ik geloof het bijna. Hij is een goed mensch, en ik zou hem willen behoeden voor de smart eener onbeantwoorde liefde. Als men zelf niet gelukkig is, moet men het ten minste voor zijn plicht houden, anderen gelukkig te maken. — En wijl lord Templetown zweert, dat in mijne handen alléén, zijn

43

geluk ligt, ben ik bereid hem gelukkig te maken, dat heet: 'zijn echtgenoote te worden, als Uwe Majesteit mij genadig-| lijk hiertoe hare toestemming geeft. Ik voeg het onderdanigst 'verzoek van lord Templetown zelve hierbij; en zoo Uwe Majesteit grootmoedig wil zijn, zoo zende zij mij dadelijk hare toestemming per koerier, opdat wij ons huwelijk kunnen vieren, en Berlijn verlaten hebben, als Uwe Majesteit er terugkeert. Want ik zou de smart des wederziens, — öf, om de waarheid te zeggen: de vreugde des wederziens niet overleven, en mijn huwelijk terstond beginnen met mijn gemaal ontrouw te worden, als ik den geliefde mijnezjeugd wederzag. — Wilhelmine.quot;

De Koning wierp den brief haastig ter zijde, en greep naar het papier, dat ei' ingesloten was geweest.

„Waarachtig,quot; zeide hij schouderophalend, toen hij het gelezen had: „'t is waar; dat mensch, — die onbeschaamde Ier heeft de vermetelheid, mij vormelijk Wilhelmine's hand te verzoeken. Maar dat is ongehoord! Ik zal dat mensch uit Berlijn laten jagen; hij is een roover, een misdadiger, die zich vermeet, het eigendom van den Koning te willen stelen; want Wilhelmine is mijn eigendom, en niemand zal het mij ontrukken!quot;

Hij schelde heftig, en beval den binnentredenden lakei, dadelijk den minister von Haugwitz weder te roepen. — De minister bevond zich gelukkigerwijs nog in de nabijheid, en haastte zich aan 't bevel des Konings te voldoen.

„Haugwitz,quot; riep de Koning hem toe: „Ik heb gewichtige dépêches uit Berlijn ontvangen, en 't zal noodig zijn dat ik er terugkeer. De zaken gaan hier ook zonder ons haren gang. Polen zal zich onderwerpen, en wij zullen deel aan den buit hebben.quot;

„Majesteit,quot; antwoordde Haugwitz: „ik dank God, dat gij eindelijk het besluit hebt genomen, u aan de vermoeienissen en ontberingen van dezen veldtocht te ontrekken, en u voor uw volk te sparen. Noch bij het Oostenrijksche, noch bij het Russchische leger bevindt zich de Souverein van het land, en het ware misschien uwe koninklijke eer eenigszins prijs geven, zoo Uwe Majesteit nog langer bij hare armee bleef. Bovendien zijn er berichten gekomen van een opstand in de Poolsche provinciën van Uwe Majesteit, en het zou beter zijn, zich aan deze omstandigheden te ontrekken

44

en den persoon des Konings buiten gevaar te stellen.quot;

„Ik geloof zelf dat het mijn plicht is, mij voor mijn land en mijne onderdanen te sparen,quot; zei de Koning: „en ik kom dezen plicht na, door naar Berlijn terug te keeren, waar hoogere regeeringsplichten mij roepen. — Mijn generaals zullen hier mijn militaire eer vertegenwoordigen. Diplomatische redenen echter, vorderen mijne tegenwoordigheid te Berlijn. Verwittig mijn stalmeester, Haugwitz; ik vertrek nog heden avond naar Berlijn, en gij begeleidt mij derwaarts.quot;

IV.

Een stem uit het leven.

Wilhelmine Eietz zat in een bekoorlijk negligé op den divan, in het boudoir van haar fraai paleis onder de Linden, en beschouwde met een liefelijken glimlach den jongen man, die aan hare voeten op den kleinen tabouret zat, en wiens blauwe oogen met hartstochtelijke teederheid tot haar opzagen.

„Ik zeg u, ik zweer u, Wilhelmine, dat ge voor mij de schoonste vrouw der geheele wereld zijt!quot; — betuigde hij juist, en Wilhelmine lachte luidkeels, en schudde levendig baar fraai, met bruine lokken omgeven hoofd.

„Ge zijt een dweeper, lord,quot; zeide zij: „de schoonste vrouw der wereld! — .Waarlijk, men zou zeggen, dat ge nooit vrouwen hadt gezien, en derhalve geen vergelijkingen kunt maken. — Ik herhaal het, lord, ge zijt een dweeper, en deze geheele liefde voor mij, is niets dan een begoocheling, een fata morgana. Ge gelooft een Hebe te zien, maar hoe spoedig zou het nevelbeeld vervliegen, en ge zoudt u dan overtuigen, dat het slechts een oude vrouw is.quot;

De lord sprong op, en aanschouwde haar met toorni-gen blik.

„Ik verbied u, Wilhelmine, zoo lasterlijk over de vrouw te spreken, welke ik bemin, welke ik aanbid!quot;

„En ik,quot; riep Wilhelmine luid lachend: „ik herhaal wat ik u reeds honderdmaal heb gezegd: Uwe liefde is een

45

dwaasheid! Ik zou uwe moeder kunnen zijn! Ja, waarlijk uwe moeder; want ge zijt nauwelijks drie-en-twintig jaar, en ik, — de Hemel zij geklaagd, — ik ben omtrent veertig!quot;

„Wat geef ik om uwe almanakjaren!quot; riep de lord heftig: „Ge draagt de lente op uw fraai gelaat en in uw hart, Wilhelmine; en de almanak heeft niets te maken met uwe eeuwige jeugd! — Laat mij u aanschouwen, bekoorlijke! Laat mij uwe schoonheid, uw jeugd en uwe liefelijkheid aanbidden!quot;

Hij zonk weder voor haar op zijn knie en nam hare handen, — die wegens hare fraaiheid beroemd waren, — en streek den witten monw van haar doorschijnend morgengewaad op, om dezen wonderschoonen arm te aanschouwen, die de verrukking van beeldhouwers en kunstenaars was, en drukte met gloeiende hartstochtelijkheid zijn lippen op dezen blanken arm.

„Ge blijft er dus werkelijk bij,quot; zeide zij, zich ongedwongen in de zachte kussens van den divan achteroverleggen-de, en haar kleinen voet op den zijne zettende: — „ge blijft er bij dat ge mij huwen wilt, en gij gelooft — dat uwe familie u niet voor krankzinnig zal verklaren?quot;

„Ik ben rijk, ik ben onafhankelijk, ik ben meerderjarig!quot; zei de lord met een trotschen glimlach; — „Ik zal mijn verwanten dwingen, te buigen voor de schoonste lady, die ooit in mijne familie geweest is. en wier portret in mijn ridderzaal zal prijken, als de heerlijkste bloem van ons geslacht.quot;

„Groote woorden, fraaie woorden!quot; lachte Wilhelmine: „Maar ik — ik ben, helaas, niet zoo onafhankelijk als gij. Daar is vooreerst mijn soi-clisant heer echtgenoot, de kamerdienaar Rietz.quot;

„Spreek mij niet van hèm!quot; riep de lord opspringend: „Mijn hart verheft zich in woede, als ik dezen baviaan zie, die het wagen kan te beweren, dat hij uw echtgenoot is.quot;

„Ik draag ten minste ziin naam,quot; zei Wilhelmine schouderophalend.

„Maar ge zijt nooit met hem verbonden geweest!quot; riep de lord heftig: „Gij zelve, Wilhelmine, hebt het mij gezegd.quot;

„En 't is de waarheid,quot; zeide zij: „'t Was een comedie, waarmede wij de strenge helden der deugd, — deze huiche-

46

laars en schijnheiligen, Bischofswerder en Wöllner zand in de oogen strooiden. — Ik geef toe, dat mijn huwelijk met Rietz geen beletsel voor mijne echtverbintenis zou zijn, maar —quot;

„Nu, maar?quot; vroeg de lord met ingehouden adem.

„Maar de Koning!quot; voer zij voort.

„De Koning zal zijn toestemming geven!quot; riep de lord: — „En bij den Hemel! ik wilde wel weten onder welk voorwendsel hij die weigeren zou. — De Koning is gehuwd aan de rechter- en linkerhand, al naar het valt, — maar hij is niet gehuwd met m, Wilhelmine; — niets bindt u aan dezen trouwloozen heer!quot;

„'t Is waar,quot; zuchtte zij zacht: „niets bindt mij aan hem, dan de herinnering mijner jeugd en de getrouwheid van mijn hart.quot;

„Ik zal u dwingen, deze herinnering te vergeten, en deze zoete getrouwheid op mij over te dragen!quot; riep de lord, zijn arm om de gestalte der verleidelijke vrouw leggende, voor welke hij nog altoos op zijn knieën lag: „Ja, Wilhelmine, ik zal u dwingen mij te beminnen! Geheel mijn leven, mijn ziel, mijn hart, alles wat ik heb en ben, behoort u! G-ij zegt: ik ben te jong voor u; maar bedenk dat deze jeugd naar liefde verlangt, en dat zij u behoeden en beschermen wil voor den ouderdom en de verkoeling! Ge zult in mijne liefde een nieuwe lente en een nieuwe jeugd erlangen! Ge zult gelukkig worden, Wilhelmine! en nu zegen ik mijn rijkdom, die mij in staat zal stellen, al de wenschen mijner bekoorlijke geliefde te vervullen! Wij zullen naar Ierland gaan! Daar, op het kasteel mijner voorvaderen, zult ge troonen als de koningin der streek, als de vorstin voor wie zich alles buigt. Daar zullen wij resideeren te midden onzer vazallen, op het trotsche oude Slot!quot;

„Om Godswil, neen!quot; riep Wilhelmine afwijzend: — „ik haat de oude kasteelen. Zij zijn vervelend, en voor de ridderzalen met de vreemde en deugdzame vrouwengezichten, heb ik een wezenlijk afgrijzen!quot;

Een wolk vloog over het gelaat van den jongen lord, en een oogenblik drukte hij de fijn besneden lippen stijf opeen. Maar toen zijn sombere blik zich op Wilhelmine richtte, zag zij hem met zulk een liefelijken glimlach aan, dat zijn gelaat als door een zonnestraal beschenen werd.

47

„Als het u te stil en te ernstig in het groote, prachtige Slot wordt,quot; fluisterde hij, een kus op haren arm drukkende: „dan zullen wij de gansche buurt tot ons noodigen, en het Slot zal weergalmen van lachen, vroolijkheid en muziek. En dan in den zomer, Wilhelmine, dan zult ge den kostbaar opgetuigden telganger bestijgen, en wij zullen alleen, — in een gelukkige eenzaamheid, uitrijden in de schoone Natuur. O, gij weet niet, hoe fraai mijn vaderland is; maar ge zult getroffen worden door deszelfs heerlijkheid, en de grootsche verhevene Natuur onzer wouden, onzer meeren, onzer bergen en dalen, zal u in verrukking brengen, Wilhelmine!quot;

„O hoe dwaalt ge; welk een onrecht doet ge mij!quot; riep Wilhelmine schouderophalend: „Om u de waarheid te zeggen : ik heb een afkeer van de Natuur, en er is voor mij in geheel de wereld niets vreeselijker, dan het gekeuvel over de Natuur. Ik bid u, vertel mij niets meer van uwe vervelende Sloten en uwe hemelsche Natuur, welke wij in eenzaamheid genieten willen.quot;

Het gelaat van den lord was weder verduisterd; hij stond op en ging met haastige schreden in het kabinet op en neèr. Vervolgens bleef hij voor Wilhelmine staan, die onachtzaam in den divan achterover geleund zat, en met haar opgeheven voet, den kleinen, met goud geborduurden pantoffel, op heur teenen liet balanceeren.

„Is u dit ernst, Wilhelmine ? Ge houdt niet van de Natuur?quot; „'t Komt er op aan, hoe ge dit meent, waarde lord. — „Zie om; ziet ge daar het wonderschoone landschap van Hackert, dat hier boven mijn hoofd hangt. Ik ben verrukt, zoo dikwijls ik het beschouw, en deze geschilderde dalen en boomen zijn mij voldoende als Natuur. En ziet ge daar die fraaie albasten vazen, met de prachtige bloemruikers. Ik meen hun geur in te ademen, en verlang geen andere bloemen. De Natuur zelve is vervelend. De geschilderde Natuur bemin ik!quot;

De lord slaakte een kreet van woede, vloog naar de marmeren tafel, waarop de beide kostbare vazen stonden, greep ze met verwoede hand, en wierp ze op den grond, zoodat zij met luid geraas, rinkelend in duizend stukken sprongen.

„Rampzalige!quot; riep Wilhelmine ogspringend; „zii ziin een geschenk des Konings!quot;

48

„Wat deert mij dat!quot; riep de lord woedend; — „gij zult deze geschilderde bloemen niet beminnen, en niet verrukt zijn door geschilderde landschappen!quot;

En met één sprong stond hij nu voor het groote, fraaie landschap van Hackert, en zijn vuist trof het doek zóó geweldig, dat het berste, en het fraaie dal, 'twelk Wilhelmine zooeven zoo geprezen had, in flarden scheurde.

„Ge zijt een ellendeling!quot; riep Wilhelmine nu werkelijk verstoord en toornig: „Ge zijt een wandaal en beeldstormer, en ik wil niets meer met u te doen hebben! Ga heen! Verlaat mij, en wees verzekerd, dat ik van uw Slot in Ierland en van al uwe heerlijkheid, niets meer zien wil!quot;

De lord zonk bedroefd en buiten zichzelven aan hare voeten neder, en met gloeiende, hartstochtelijke woorden bad hij haar om vergeving voor zijn onzaligen toorn, voor zijn drift, voor den waanzin, die hem overweldigd had.

„Maar,quot; riep hij, met onstuimige hartstochtelijkheid: — „gij zelve zijt er schuld van, Wilhelmine! Gij tergdet mij tot toorn! Ik ben anders zacht als een kind, en met goede woorden kan men mij leiden als een lam aan den leiband; maar als ik getergd wordt, dan ken ik mij zeiven niet meer, dan is het alsof vlammen voor mijne oogen schieten.quot;

„En alsof de aardappels in uw hoofd branden!quot; riep Wilhelmine met een luiden spotlach: „Dit is immers het oude, eeuwige sprookje van de Ieren en hun hartstocht; die komt niet uit het hart, maar van den aardappel, die in hun hoofd brandt, en hun haar rood kleurt. Ga heen, lord Templetown! Giet water op uw hoofd opdat de aardappel verkoele, en gij weder tot uw verstand komt!quot;

„Ge zijt wreed, zeer wreed!quot; stamelde de jonge lord met smartelijke stem: „Maar ge hebt gelijk! Ik heb den geesel, waarmede uwe zoete lippen mij treffen, verdiend, en ik neem hem aan als mijn straf. Maar wees nu weder genadig en goed, Wilhelmine. Vergeef mij, en beloof mij dat ge mijn echtgenoote wilt worden.quot;

„Ik had het u beloofd en ge weet, ik heb den Koning geschreven, en om zijne toestemming verzocht; maar na hetgeen heden gebeurd is, geloof ik niet te kunnen besluiten, uwe echtgenoote te worden.quot;

„Vergeving!quot; smeekte hij, opnieuw voor haar nederknie-lende: „Vergeving, Wilhelmine! Wat moet ik doen om u

49

te bewijzen dat ik onderdanig en ootmoedig wil zijn? Leg mij een straf op, verneder mij, treed mij onder uwe voeten, maar vergeef mij! Zeg mij wat ik doen moet, om het weder goed te maken!quot;

Zij zag hem met een spottenden glimlach aan.

„Zoek de scherven bijeen, lord Templetown, — allen zorgvuldig bijeen; en zweer mij dat ge deze scherven naar uwe woning zult medenemen, en dat zij altoos in uwe kamer zullen zijn, ter gedachtenis aan dit uur, en tot waarschuwing.quot;

De lord haastte zich, voor alle antwoord aan het bevel te voldoen; — nam de korf, waarop Wilhelmine gebiedend gewezen had, van de tafel, en verzamelde er de scherven in, die over den vloer verspreid lagen.

Wilhelmine Rietz stond in het midden der kamer, en beschouwde met fier opgeheven hoofd den jongen man, die ootmoedig en gehoorzaam als een jachthond, heen en weer kroop, en toch van zulk een voorname afkomst, bezitter van stamboom, wapenschilden, rijkdommen en vazallen was.

„'t Is fraai dit te aanschouwen, en het doet mijn hart goed, den trotschen lord zoo te zien rondkruipen aan de voeten van de trompettersdochter en de echtgenoote van den koninklijken schoenpoetser! Zoek maar de scherven bijeen, lord Templetown; zoek, mijn hondje, zoek! Ge zult nooit iets anders zijn, dan mijn ootmoedig hondje — neen, nooit iets anders!quot;

Maar toen hij de scherven bijeengegaard, — en gezworen had, het landschap, van Hackert zorgvuldig te zullen doen herstellen, zoodat niemand de aangerichte schade zoude bemerken, — scheen Wilhelmine hem toch te vergeven, en begunstigde hem met een innemende glimlach.

„En gij zult uw woord niet terugnemen, Wilhelmine? Ge zult besluiten mijne gade te worden?quot;

„Ge zijt on verdragelij k, lord, met uw eeuwig vragen; laat ons toch vóór alles, het antwoord des Konings afwachten. — Maar ga nu, want ik beken u eerlijk: mijne zenuwen zijn niet sterk genoeg, om zulke tooneelen te verdragen; ik ben immers een oude vrouw.quot;

Maar de eeuwige jeugd schitterde uit hare oogen, toen zij dit glimlachend zeide, en den lord hare fraaie, blanke hand tot afscheid reikte. En toen hij nu ootmoedig en onderdanig haar bevel gehoorzaamd, — en haar verlaten had,

DUITSCHLAND IN WOELING EN STUUD. VII. 4

50

oogde zij hem na met een spottende glimlach, en haalde de schouders op.

„Van dezen ben ik zeker,quot; zeide zij: „hij is een speeltuig-in mijn hand! En wat kunnen de mannen anders voor mij zijn, dan een speeltuig? Er is voor mij slechts één man, dien ik bemin, en dat is de Koning. Ik weet wel, dat het dwaasheid is; maar het is nu eenmaal zoo, het litteeken op mijn hand verbindt mij aan hem. — Het zou vreeselijk zijn, zoo Friedrich Wilhelm bewilligde, dat ik met den lord huwde,quot; voer zij bedenkelijk voort, terwijl zij langzaam op en neêr ging: „ja, vreeselijk; want er zou dan geen ontkomen meer zijn, en ik zou er werkelijk toe moeten besluiten, lady Templetown te worden. Het is de grootste zet, dien ik ooit gewaagd heb, en deze groote zet moet voor immer over mijn geheele toekomst beslissen. Of hij bevestigt mijn macht voor altoos, öf ik moet mij tevredenstellen met de gade van een lerschen lord te worden, wien de aardappel in 't hoofd brandt, en zijn haar rood kleurt.

O hoe zal het eindigen? Zal de groote zet gelukken? Zal de Koning nog in het laatste oogenblik niet misschien erkennen dat hij toch, — in weerwil der met hem getrouwde matresse en al de vrouwen, die zich om hem verdringen en hem liefde toefluisteren, — niet buiten mij leven kan! ? — Neen, neen, Wilhelmine!quot; riep zij hartstochtelijk: „ge zijt een ijdele, dwaze vrouw; ge hoopt tevergeefs! — De Koning kon reeds hier zijn... moest reeds hier zijn, zoo mijn brief de uitwerking had, die ik vermoedde. Sedert gisteren avond verwacht ik hem tevergeefs, en —quot;

Zij hield midden in haar rede op, en een donkere gloed vloog over haar gelaat. Zij luisterde naar de deur. 't Was haar, als hadde zij in de aangrenzende kamer een luide stem gehoord, wier klank haar hart deed stilstaan van vreugde. — Neen, 't was zeker een vergissing geweest, nu was alles stil. - De groote zet is mislukt, en Wilhelmine Rietz moet zich vergenoegen, met Lady Templetown te worden!

N u werd de deur heftig opengerukt, en een luide vreugdekreet klonk van Wilhelmine's lippen; zij vloog naar de deur, en sloeg hare beide armen om den hals van den binnen-tredenden Koning. Maar hij weerde haar onzacht af, en trad met somber gelaat in de kamer.

„Waarom wilt ge mij bedriegen, Wilhelmine?quot; vroeg hij

51

ruw: „Waarom deze schijn van teederheid, daar ge toch een ontrouwe zijt, en mij verlaten wilt?quot;

Zij zag hem met een smartelijk teederen blik aan.

„Gij gelooft dit, Friedrich Wilhelm? — Neen, gij gelooft het niet\ Ge weet, dat mijn hart en mijn ziel met onverbreekbare banden aan u gehecht zijn!quot;

De Koning haalde de schouders op.

„Woorden, fraaie woorden! — Zij zullen mij niet bedriegen, want de feiten weerspreken ze. Ge wilt huwen; ge waagt het aan mij te schrijven, en mij het huwelijksaanzoek van deze zotten, lerschen lord over te zenden?quot;

„Ik geloofde mijn Koning een dienst te bewijzen, een laatste dienst, vóór ik voor altoos van hem schelde. Ik moest immers vreezen, dat mijn Koning de arme verouderde vriendin zijner jeugd moede was. Ach, het heeft mij genoeg smart en verdriet gekost, eer ik mijn hart kon gewennen aan de gedachte, dat het jonger was dan mijn gelaat; ik heb met duizend tranen mij de les ingeprent: dat ik een oude vrouw ben, die geen liefde meer waard is!quot;

De Koning haalde de schouders op.

„Gelooft ge dus dat de liefde slechts aan het gelaat hangt, en haar kracht en duur uit de rozen der wangen en het jeugdige frissche voorkomen ontleent? Men gewent zich aan de grootste schoonheid in eenige maanden, en let er nauwelijks meer op; en de vrouw, die slechts door hare schoonheid tot liefde verlokt, is spoedig vergeten. — Dat moest gij toch uit ondervinding weten, Wilhelmine; want ge weet, dat ik dikwerf genoeg de schoonste vrouwen vergeten heb. U echter heb ik nooit vergeten: gij zijt de eenige, aan wie ik geloof, aan wie ik houd, en die ik nooit- wil verliezen! — Ik weet niet of ge schoon zijt, ik weet niet of ge jong zijt; maar de herinneringen mijner jeugd, de droo-men en fantaziën van een gelukkigen tijd, schijnen mij tegen uit uw gelaat, en 't is wreed en hard van u, dat ge mij dit licht mijner verouderende dagen onttrekken, en u van mij verwijderen wilt!quot;

Wilhelmine Kietz slaakte een kreet — een donkere gloed van vreugde overstroomde hare wangen.

„Ge wilt mij dus niet verstoeten, Friedrich Wilhelm?quot; vroeg zij, voor den Koning nederzinkende, en met een zaligen glimlach tot hem opziende: „Ge wilt het hondje, dat aan

52

uwe voeten ligt, er altoos dulden en het niet wegjagen in den vreemde. Weet ge het dan niet, -- gevoelt ge het dan niet, dat ik bereid was, u het grootste offer te brengen; — dat ik slechts om u, de hand van dezen zotten lord Temple-town wilde aannemen ? — Men had mij immers gezegd, dat uw hart van een nieuwe liefde gloeide; men verzekerde mij, dat ge niets vuriger wenschtet, dan mijne verwijdering; en dat de schoone freule von Hünerbein slechts beloofd had uwe gemalin der linkerhand te worden, op voorwaarde, dat ge voor altoos van mij zoudt scheiden! Ik dacht, dat ge te goed, te kiesch en te edelmoedig zoudt zijn, om mij na zoovele jaren van liefde en vriendschap, te verbannen; en toen wilde ik u het laatste bewijs mijner liefde geven, door te doen, wat gij niet kondt: door mij zelve te verbannen. Daarom alléén heb ik de liefdesbetuigingen van den lord aangehoord; daarom alléén was ik besloten, hem mijn hand te geven, — het laatste offer mijner toewijding aan den geliefde van mijn geheele leven !quot;

De Koning trok haar met een onstuimige aandoening, van hare knieën op in zijne armen.

„Is 't waar Wilhelmine? Is 't werkelijk waar? En als ik u nu zeg, dat ik niemand ter wereld zoo bemin als m?quot;

„Ach,quot; riep Wilhelmine hem hartstochtelijk in de rede vallende: „hoewel ge het mij ook zegt, ik kan het toch niet gelooven, — want ik weet immers, dat ge de schoone Ulrika von Hünerbein bemint, en ik ben niet meer zoo sterk, zoo lustig, als ik vroeger was. Ik kan het niet meer verdragen, een mededingster nevens mij te hebben; mijn vriendschap is ijverzuchtiger, dan het mijne liefde was; ik wijk voorde gelukkige mededingsters, want haar geluk stoot mij den dolk in het hart!quot;

„Ge zult niet wijken!quot; riep de Koning: „Ge zult voor niemand wijken, en niemand zal uwe mededingster zijn! — Luister, Wilhelmine; wilt ge trevreden zijn, zoo ik u de schoone Ulrika opoffer? Wilt ge aan de kracht en waarheid mijner vriendschap, — die meer is dan alle liefde ter wereld, — gelooven, zoo ik haar, die bestemd was mijne gemalin der linkerhand te worden, van mijn Hof verban?quot;

„Dat zou een bewijs van liefde en vriendschap zijn, dat mij trotscher zou maken, dan een koningskroon zou kunnen!quot; jubelde Wilhelmine met een van vreugde stralend gelaat.

53

„Ik wil u dat bewijs geven, en wel terstond !quot; zei de Koning; „Laat mij een oogenblik aan uw schrijftafel plaats nemen.quot;

Hij zette zich, nam de pen, en schreef haastig eenige woorden op een vel papier, dat Wilhelmine hem reikte. Zij was geknield nevens den stoel, waarop de Koning zat, leunde haar hoofd aan zijn schouder, en zag met een teeder smachtenden blik tot hem op.

Nu wierp de Koning de pen ter zijde, en reikte haar het papier.

„Lees!quot; zeide hij.

Én Wilhelmine las met luide, van vreugde bevende stem, het volgende:

„Aan freule Ulrika von Hünerbein.

Ge hebt van mij een bewijs mijner liefde gevorderd, hetwelk ik niet willens ben te geven. Ge hebt begeerd, dat ik u mijn veeljarige vriendin Wilhelmine Rietz zou opofferen, en eerst op den dag, als ge de zekerheid hadt, dat Wilhelmine Rietz voor altoos uit mijne Staten verwijderd was, wilt ge mijne gemalin worden en de liefde verhooren, welke ik u met de teederste gezindheid toedroeg. Maar, mijn schoone freule; ge hebt uit het oog verloren, dat zulk een handelwijze mijnerzijds, noch koninklijk, noch menschelijk zou zijn, en ge zoudt er geen waarborg voor het geluk uwer toekomst in kunnen vinden; want, zoo onze verbintenis met verraad en trouwbreuk beginnen moest, ware haar vonnis hierin geveld. Ik zie af van uwe hand, en ook van uwe liefde; en bewillig er in, dat ge met uwen neef, den heer von Kno-belsdorf, - die u, gelijk ik weet, reeds lang het hof maakt en naar uwe liefde dingt, — in 't huwelijk treedt. — Ik zal u een rijk huwelijksgoed tot uitzet geven, zooals degene toekomt, die zich in de bizondere gunst des Konings verheugt; maar 't is mijn speciale wensch, dat uw huwelijk geheel in stilte, reeds in de eerstvolgende dagen zal plaats hebben, en ge met uwen echtgenoot terstond na de voltrekking, een lange reis onderneemt, waartoe ik uwen echtgenoot gaarne de middelen en het verlof verleen.

Uw toegenegen Koning

Friedrich Wilhelm.quot;

54

„Zijt ge nu tevreden?quot; vroeg de Koning, toen Wilhel-mine gelezen had.

Zij reikte hem met van vreugde stralenden blik het papier, en kuste zijn hand.

„Tevreden?quot; riep zij juichend; — „Ik ben het gelukkigst schepsel! 't Is alsof eene nieuwe lente- en liefdezon in mijn hart opging; en alles groeit en bloeit en geurt weder in mij, als in de gelukkigste dagen, toen ik mijn leven en mijn liefde aan uwe voeten legde.quot;

De Koning trok haar in zijne armen op, en kuste haar voorhoofd.

„Ge hebt veel om mij geleden, Wilhelmine,quot; zeide hij: — „maar ge zult toch moeten erkennen, dat ik geen ondankbare ben. Laat mij nu dezen brief in 't couvert sluiten, en zend hem terstond door een uwer bedienden aan zijn adres.quot;

Hij schoof het toegevouwen papier haastig in een couvert, en schreef er het adres op, terwijl Wilhelmine met ijverige handen een licht ontstak, en den Koning het zegellak reikte. Hij nam den ring van zijn vinger, en verzegelde er den brief mede.

„Verzend hem nu,quot; zeide hij, Wilhelmine den brief reikende.

Zij schudde zacht het hoofd.

„Wij hebben den bode nog een tweeden brief mede te geven,quot; zeide zij: „en ik moet Uwe Majesteit dringend verzoeken, nog eens de moeite te nemen, voor mij te schrijven.quot;

„Wat dan?quot; vroeg de Koning, haar verwonderd in het schalksch gelaat ziende.

„Hier is papier, Majesteit; wees zoo goed de pen te nemen, en te schrijven. Laat ons dit oogenblik de rollen een weinig verwisselen: ik zal Koning zijn, en gij zijt mijn secretaris. Schrijf wat ik u voorzeg. Wilt ge het doen, Majesteit?quot;

De Koning nam zonder te antwoorden de pen, en Wilhelmine, — een ernstige en gebiedende houding aannemende, — dicteerde:

„Mijn lieve lord Templetown,

Ik heb den brief, dien ge mij in mijn legerkamp in Polen gezonden hebt, behoorlijk ontvangen, en zie er in, dat het in uw hoofd niet zoo geheel richtig is, en gij aan de kwaal van ij delheid en aanmatiging laboreert. Gij verbeeldt u.

55

dat mevrouw Wilhelmine Rietz met u wenscht te trouwen, en dat er slechts mijne toestemming noodig is, om dit huwelijk onmiddellijk te sluiten. Maar dit is een ziekelijke dwaling; want mevrouw Wilhelmine Rietz verzekert bij alles wat haar heilig is, dat zij volstrekt den wensch niet heeft te trouwen, en hare tegenwoordige omstandigheden te veranderen. Voor uwe gezondheid zal 't, geloof ik, noodig zijn, dat ge van lucht verandert, en naar uw groen eiland terugkeert. En vermits ik levendig belang stel in uw welzijn, wensch ik, dat dit zoo spoedig mogelijk geschiede. Ik beveel u dus, dat ge binnen vierentwintig uren niet alleen Berlijn verlaat, — maar ook tot aan de grenzen van mijn land uw reis zonder oponthoud voortzet, en 't zal mij aangenaam zijn, zoo ik u hiermede voor altoos vaarwel kan zeggen. — Daar madame Rietz zich bij mij over 't opdringen van uwen hartstocht beklaagt, wensch ik haar daartegen te beveiligen, en noodig u hierbij uit, madame Rietz niet verder met uwe bezoeken lastig te vallen, en niet te beproeven, haar schriftelijk of mondeling vaarwel te zeggen. Reis met God! Friedrich Wilhelm.quot;

De Koning had glimlachend geschreven, terwijl Wilhelmine hem dicteerde, en brak, nu hij geëindigd had, in een luiden vroolijken lach uit.

„En wat beveelt Uwe Majesteit nu verder?quot; vroeg hij. „Heeft uw secretaris nog meer te doen?quot;

„Ja, mijn waarde,quot; antwoordde Wilhelmine met waardigheid : „steek dit mijn koninklijk, eigenhandig schrijven nu óók in een couvert, en adresseer het aan lord Templetown. — Doch neen! — Ik wil eerst nog met hoog eigen hand, er een postcriptum bijvoegen. Geef hier het papier.quot;

Zij doorliep het met haastigen blik, en boog toen genadig haar hoofd.

„Zeer goed, mijn waarde; gij schrijft een zeer goede hand, en verstaat het, mijne gedachten getrouw terug te geven.quot;

De Koning lachte van genoegen; — zoo frisch en vroo-lijk had hij niet gelachen, sinds hij Wilhelmine den laatsten keer gezien had.

„En hier, Uwe Majesteit, is de pen,quot; zeide hij; — „als zij de goedheid wil hebben haar prostscriptum er bij te voegen.quot;

„Het zal een neus zijn in den geest van den hoogzaligen

56

Koning,quot; zei Wilhelmine, terwijl zij de pen nam, haastig eenige woorden schreef, en toen den Koning het papier weder overreikte.

„Lees, heer secretaris,quot; zeide zij.

De Koning boog ootmoedig het hoofd, en las: „Reis voorspoedig, lord Templetown. Neem de scherven mijner vazen als gedachtenis mede. Laat ze lijmen en krammen, en troost er u mede, dat men gebroken harten even goed kan lijmen en krammen, als gebroken vazen. Tot nooit wederzien! — Wilhelmine.quot;

„Nu mijn waarde secretaris,quot; lachte Wilhelmine „wees nu zoo goed, dit gewichtig document te verzegelen, en het adres er op te plaatsen; dan zullen deze beide brieven tegelijk verzonden worden.quot;

„En nu,quot; zei de Koning, toen den binnen geroepen lakei door zijn meesteres de beide brieven waren overhandigd, en hij er zich haastig mede verwijderd had: „en nu, mijn dierbare en geliefde vriendin, is dus de wolk, die den hemel onzer vriendschap wilde verduisteren, gelukkig voorbijgedreven, en 't is weder heldere hemel, nietwaar?quot;

„Heldere hemel,quot; bevestigde Wilhelmine, terwijl zij hare armen vast om 's Konings hals sloeg: „heldere hemel en gouden zonneschijn! Mijn heer en mijn geliefde! Dit urn-beloont mij voor menige smart en menige vernedering. O, ik zal eraan denken en er mij aan oprichten, als de toekomst mij óók dergelijke smarten en vernederingen mocht brengen.quot;

De Koning schudde langzaam zijn hoofd. — „Vrees niets van de toekomst, Wilhelmine,quot; zeide hij: „de droomen en fantasiën der jeugd en liefde zijn nu alle verwelkt, gelijk de bloesems aan een boom; maar één enkele heerlijke vrucht buigt zich tot mij neder van de twijgen, en wasemt mij kracht en hoop toe. — Deze vrucht zijt gij^ Wilhelmine! De bloesems der liefde zijn verwelkt, maar de vrucht der vriendschap is gerijpt door de jaren van ondervinding, van trouw en gehechtheid. Ons kan, ons zal niets meer scheiden! Ik zweer u, en geef u mijn koninklijk woord, dat het geen uwer vijanden gelukken zal, u van mijne zijde te dringen en de plaats in te nemen, welke ik u alleen, uit vrije achting en liefde toesta. — Ge zijt en blijft mijn vriendin, mijn vertrouwde, mijn raadgeefster, en óók — laat mij u

57

een geheel nieuwen titel geven, — mijn zorgverdrijfeter.quot;

„Ik neem hem aan, dezen titel!quot; riep Wil heimine teeder: „Uwe zorgverdrijfster wil ik zijn; en ik zweer u, Friedrich Wilhelm, zoolang ik leef, wil ik het zijn! Ik zweer het u bij mijne liefde, die nooit veranderd, nooit verkoeld is; bij het hoofd van den geliefden zoon, die ons te vroeg verlaten heeft; — bij het hoofd onzer dochter, — ja ik zweer u bij alles wat mij heilig is: dat ik nooit een ander man mijn hand zal geven, nooit een ander geluk en nooit een andere eer wil zoeken, dan het geluk, en de eer bij u te zijn, en trouw als een hondje uwe voetstappen te volgen! Gebied nu over mij, mijn heer, mijn Koning en mijn geliefde! Ik ben uw trouwe slavin, en uw wil is de mijne!quot;

V.

SCHILLER EN GOETHE.

Schiller zat in zijn kleine studeerkamer, en arbeidde. — Hij had juist de laatste correctie van het manuscript zijner „Brieven over de aesthetische opvoeding van den menschquot; geëindigd, en legde de pen neder.

„Dit is volbracht,quot; zeide hij zacht voor zich: — „zoo ga nu de wereld in, kind mijner ervaring en mijner gedachten; — ga heen en leer de ongeloovigen, of word door hen ge-steenigd als een valsche profeet! Dit kan licht gebeuren ; want ge zijt niet geschapen om het ideaal te dienen, dat thans alle talenten huldigen, dat heet: het voordeel. — Gij draagt ook niets van de teekenen des tijds op uw voorhoofd, en hebt niets te maken met de politiek en de gebeurtenissen van den dag. Arm viooltje! — De republikeinen mogen u vertreden onder hun stampende voeten, en de staatkundigen mogen moord en brand schreeuwen, dat een mensch zich vermeet, van het schoone en van de kunst te spreken in deze dagen, nu men meent het heil der wereld slechts op de politieke markt te kunnen verkrijgen. Ga heen, kind, en sterf als het zijn moet. — Mij hebt ge dienst gedaan, — en zoo geen ander nut van u heeft, dankt u toch de auteur, Friedrich Schiller, menig schoon, genotrijk uur!quot;

58

Hij legde zijn magere, groote hand op het manuscript, als wilde hij het zijn zegen geven, en hief toen peinzend en vol gedachten den blik omhoog. Door het kleine venster met de vierkante, in lood gezette, kleine glasruiten, zag men de groene toppen der boomen van den tuin, hoe zij dooiden wind bewogen, hunne kruinen schudden, en daarboven den donkerblauwen hemel, die heden schitterend helder straalde.

„Die daar doorheen kon zien,quot; zei Schiller zacht: „door het blauwe geheim, wat wij hemel noemen; — den blik als een pijl opwaarts kon zenden in het oneindige, om den geest te zoeken en te aanschouwen, die besturend over de werelden troont! — Maar het is en blijft de eeuwige verborgenheid, en wij allen zijn slechts als de jongeling te Sais, die verpletterd werd door de oplossing der verborgenheid!quot;

Een vroolijke stem, die zijn naam riep, stoorde hem in zijne ernstige gedachten, en Friedrich Schiller liet langzaam zijn groote blauwe oogen weêr van den hemel op de aarde dalen. Een zachte glimlach gleed als zonneschijn over zijn bleek, mager gelaat, en hij richtte zich van zijn schrijftafel op.

„Mag ik binnenkomen, Friedrich?quot;

Hij ijlde naar de deur, en opende haar.

„Alsof gij dit behoefdet te vragen. Lotje.quot;

„Natuurlijk moet ik dit vragen,quot; zeide zij lachend: — „De heer Hofraad heeft misschien vergeten, dat hij gisteren heftig tegen mij is uitgevaren, wijl ik het waagde, met het knaapje hier in de studeerkamer te komen. — O, wij zijn gevoelig, heer Hofraad, en letten er op, als dat hooge goden-voorhoofd zich in plooien legt en een wolk er over trekt!quot;

Schiller sloot zijn jonge vrouw lachend in zijn armen, en kuste hare purperen lippen.

„Wees goed. Lotje, en let er niet op, als ik somwijlen ontstemd en onvriendelijk ben. Ge moet steeds denken, dat het niet uit mij zeiven komt; en dat hij, die bromt en gromt, niet uw Schiller is, maar slechts de professor, die voor zijne dictaten moet zorgen ; of de arme geplaagde auteur, die zijn manuscript voor de pers gereed maakt, en daarbij veel haast heeft, wijl hij naar het honorarium verlangt, dat de boekhandelaars niet gaarne geven, vóór zij het manuscript compleet in handen hebben. — Ziet ge, Lotje, — en daarom had ik het druk in deze dagen, en daarom was ik gisteren

59

zulk een barbaar, dat ik bromde, toen ge met ons knaapje hier binnenkwaamt. Maar heden! heden is mijn manuscript voltooid, en wij willen ons een vroolijken avond gunnen. Ik heb er mij reeds den geheelen dag op verheugd, met u een lange, fraaie wandeling te doen. En dan later willen wij naar een of andere lustplaats gaan, en een heerlijk souper gebruiken.quot;

„Ach Schiller, Schiller!quot; zuchtte Lotje: — „Daar ziet men weder den poëet, die van het proza des levens zoo weinig weet. — Een heerlijk souper? — Ge hebt dus weder vergeten, dat onze kas ledig is, en wij ons zeer moeten bekrimpen, om tot den eersten der volgende maand, — wanneer gelukkig weder een kwartaal begint, — toe te komen!quot;

„'t Is waar,quot; zei Schiller treurig: „ik vergeet dat altoos weder; vergeet altoos, dat de tafel der goden voor mij niet gedekt is, en ik mij door den nood des levens en de armzaligheid der dagelijksche behoeften heen moet worstelen.quot;

„Waar waart ge dan, toen ik de wereld verdeelde? Ik was, sprak de poëet, ik was bij u!quot; reciteerde Lotje glimlachend. — „Maar beknor mij niet, poëet! — Waarlijk; zoo ge regimentsdokter waart geworden, hadt ge betere verdiensten kunnen hebben, en het kerkhof mocht in velerlei opschriften, den roem van den heer dokter Schiller verkondigd hebben. Maar de wereld zou niets van hem vernemen, en de mensch-heid zou het zich niet tot eer rekenen, dat Friedrich Schiller tot haar behoorde. Wees dus tevreden, mijn geliefde Frits, met alles zooals het is, — tevreden en gelukkig gelijk ik het ben. — En hier! Daar breng ik u een briei, een brief van Goethe —quot;

„Dien de bodin uit Weimar juist gebracht heeft?quot; viel Schiller haar in de rede, terwijl hij den brief aannam.

„Neen! — dien de bediende van mijnheer den geheimraad heeft afgegeven ; want de heer geheimraad von Goethe is heden hier te Jena aangekomen en zal, naar de bediende meent, weder eenige dagen hier blijven. — Ach, Frits; ik kan u niet zeggen hoe 't mij spijt, dat gij en Goethe nog altoos zoo verwijderd van elkander zijt. — Hij is jegens mij steeds zoo goed en vriendelijk geweest; hij is zulk een lief mensch en fijn gevoelende geest, en ik weet, als ge beiden elkander maar kent, dan zult ge elkander beminnen, — moeten beminnen; ge zoudt niet anders kunnen!quot;

CO

„Het zal er wel nooit toe komen,quot; zei Schiller hoofdschuddend, terwijl hij den tariet openvouwde, en de weinige regels, welke hij bevatte, las: — „Neen, Lotje, het zal er nooit toe komen!quot; herhaalde hij. — „Zie maar, hoe koelen vormelijk Goethe hier aan mij schrijft. — Ik heb hem uit-genoodigd tot medewerking aan mijn nieuw tijdschrift, aan de Horen, — en daar schrijft hij mij nu koel en vormelijk, dat hij zich vereerd gevoelt door mijne uitnoodiging, en zich haasten zal, mij een bijdrage voor mijn tijdschrift te zenden. Men ziet het aan elk woord, dat hij meent mij een gunst te bewijzen, doordien hij zich verwaardigt, mijn tijdschrift door zijne medewerking te ondersteunen.quot;

„Ik kan er dit niet in vinden,quot; riep Lotje levendig, toen zij haastig de haar gereikte regels gelezen had : „neen; niets van dien aard staat in dezen brief! — Goethe dankt u met vriendelijke woorden voor de eer, welke ge hem bewijst, en zegt, zich te zullen haasten, aan uw verzoek te voldoen. — Dat is niet voornaam en niet trotsch! Maar zeg mij nu, dwaas, — hebt gij misschien anders aan hèm geschreven? Was uw verzoek tot medewerking aan de Horen niet in woorden uitgedrukt, die op stelten marcheerden, en waarvan ik ieder oogenblik dacht, dat zij zouden omvallen, en den hals breken ? — Heb ik het u niet terstond gezegd, dat uw brief stijf en vormelijk was? — En nu wilt ge Goethe kwalijk nemen, dat hij evenzoo antwoordt?quot;

„Ik neem hem niets kwalijk,quot; antwoordde Schiller peinzend : „Ik zeg en weet slechts, dat een betrekking tusschen ons beiden, geheel onmogelijk is. — Hij is de voorname man, de beroemde dichter; ik ben niets dan de arme professor, de door velerlei nood gedrukte schrijver, die met de nooden des levens worstelt en, helaas, maar al te dikwerf er door in 't stof wordt neergebogen. — Goethe gelijkt Griekenlands zalige jongelingen: voor hèm is het leven een aanhoudend feest, waarbij hij rust op purperen kussens, het hoofd omkranst met rozen, en den nektar drinkende uit gouden bekers. — Voor mij daarentegen is het leven een ernstige arbeid, dien ik volbrengen moet, op een hard bankje zittende, met geen anderen laafdrank, dan dien God en de Natuur uit de rotsbron laat ontspringen; geen krans van rozen siert mijn hoofd. — Maar één zoete, heerlijke roos noem ik toch de mijne — en die zijt gij, mijn Lotje! En als ik u in

61

mijne armen houd, en als mijn hoofd zalig op uw schouder rust, dan voorwaar ben ik benijdenswaardiger dan alle goden van Griekenland, — benijdenswaardiger dan Goethe, wien onder al de schatten, welke het leven hem biedt, het huiselijk geluk toch ontzegd is! En dus wil ik dan ook niet meer klagen en niet meer morren, en ge moet mij niet miskennen, en niet meenen dat ik mij ongelukkig gevoel, schoon ik somwijlen ontevreden en norsch ben. Gij behoort mij zóó vast en innig, dat het mij schijnt, als klaagde ik voor u mede, wanneer ik voor mij zeiven klaag; want ge staat niet buiten mij, maar in mij, en wat mij geschiedt, geschiedt ook m; en ik zou willen, dat mijn Lotje gelukkig, gevierd en geëerd werd door de gansche wereld! Ik wilde, dat uw lieve kleine voet op rozen wandelde, en nooit door doornen gekwetst werd. Ik heb u den vrede mijner ziel, de vreugde en het genoegen van een gelukkig huwelijksleven te danken. En zoo al de millioenairs der wereld nu hier kwamen, en den armen Friedrich Schiller hunne schatten en hun liefde aanboden, hij zou alles afslaan, en in de geheele wereld niets verlangen dan zijn Lotje en —quot;

.. . „Zijn lieven kleinen knaap, wilt ge, hoop ik, zeggen,quot; glimlachte Lotje onder tranen van zalige vreugde: — „Ge denkt niet genoeg aan onzen kleinen Karei; ge zijt geen teeder vader.quot;

„Ja, 't is waar,quot; zei Schiller; „hij neemt in mijn leven nog geen plaats in, en is nog als een kleine plant, wier gedijen men met nieuwsgierigheid en belangstelling gadeslaat, maar van welke men nog niet weet, wat er van worden zal, en — Maar,quot; viel hij zich plotseling in de rede: „deze gelijkenis herinnert er mij aan, dat professor Batsch heden namiddag in het natuurkundig genootschap een voordracht over het plantenleven zal houden, en ik beloofd heb, die bij te wonen. Daar slaat het reeds kwart voor vijf, en om vijf uur zou 't beginnen, — het is dus meer dan tijd. Batsch is zeer gevoelig, en zou het kwalijk nemen, zoo ik te laat kwam. Help mij een weinig. Lotje, opdat ik spoedig weg kom.quot;

En Lotje begon terstond met vriendelijke bereidvaardigheid zijn toilet in orde te brengen. Zij bond hem den witten halsdoek om, waarvan zij zelve de slippen fraai geborduurd, en met kant omzoomd had. Toen hielp zij hem den huisrok uit-, het fraaie zijden vest aantrekken, op welks hemels-

62

blauw satijn, zijn schoonzuster Karoline met kunstige hand de fraaiste arabesken, met witte zijde en gouddraad geborduurd had, en daarover nu den rok van grijs laken.

„Zoo, mijnheer de Hofraad,quot; zeide zij glimlachend, de hooge gestalte van haren echtgenoot beschouwende: „zoo zien wij er deftig en achtbaar uit. — De kleeding is professor het hoofd dichter; — en als het kleine gewormte der menschen, dat om u rondkruipt, slechts den professor ziet, dan zien de goden en de bergen, die nieuwsgierig in de straten van Jena kijken, uw fier hoofd, en groeten den dichter. — Maar kom nu. Frits; want ik hoop dat ge niet wilt gaan, zonder den kleinen jongen een kus gegeven, en hem vaarwel gezegd te hebben. — Ziedaar, neem uw hoed en kom. Het knaapje zal u toelachen en uw hart vroolijk stemmen, vóór ge naar die ernstige vergadering gaat.quot;

Zij leunde teeder aan den arm van haar echtgenoot, en trok hem uit de studeerkamer in het kleine vertrek daarnevens, waar de eerstgeboren zoon van Schiller, de kleine Karei, in de wieg lag. Het kind had de oogen wijd open, en zag met ernstigen blik, zooals kinderen gewoon zijn, tot de hooge gestalte op, die nu over de wieg boog, en het aanschouwde. Het blonde dikke, haar van Schiller viel als een dichte sluier over zijn voorhoofd, en raakte de kleine lokken van zijn zoon, die juichend van vreugde, de ronde, bloote armpjes tot zijn vader opstak. Schiller lachte van genoegen, boog dichter tot het kind, en legde zijn hoofd op 't kussen nevens het hoofdje van zijn zoon.

„Gij lieve, fraaie hemelbloem,quot; zeide hij teeder: „ontvouw uw bloemknopje, en groei en gedij in godsvrucht en men-schenliefde! O Lotje, hoe goed doet het, den frisschen adem van zijn kind te voelen, en welk een onschuld en welk geluk doorstroomt mijn ziel, nu ik het hoofd op het kussen van mijn zoon leg. — Gedij en groei, mijn kind, tot vreugde van uw vader en moeder!quot;

Lotje stond met gevouwen handen aan de andere zijde der wieg, en zag met stralend gelaat op den geliefden vader en zijn kind, boog vervolgens, en sloeg hare armen om de twee geliefde hoofden, en kuste teederlijk de lippen van vader en zoon.

„O Schiller, hoe kunt ge zeggen dat ge arm zijt, en niet aan de tafel der goden zit, het hoofd met rozen bekranst? —

63

Is 't niet een misdaad, van armoede en ontbering te spreken, als liefde en geluk u zóó aan het hart liggen?quot;

„'t Is waar, ik ben een groot zondaar, mijn Lotje,quot; glimlachte Schiller, zijn hoofd opheffende, en de gouden lokken van zijn voorhoofd wegschuddende: „Maar ik heb berouw, mijn lieveling, en dank God voor u en het knaapje. — Ha, daar slaat het vijf uur, en ik moet mijn lange beenen duchtig uitslaan, om den gestrengen heer professor niet te ergeren.quot;

Hij groette zijn Lotje met een haastigen hoofdknik, ijlde heen, den kleinen trap af, en voort door de straat, naar het deftige gebouw, waar het natuurkundig genootschap zijn zittingen hield. —

Professor Batsch had werkelijk reeds den katheder bestegen, en een schitterend, uitgelezen auditorium, zooals aan weinige professoren ten deel viel, had zich om hem verzameld. — Daar was Wilhelm von Humboldt, die met zijn jonge gade voor een lang verblijf te Jena was gekomen; daar was professor Fichte, die naar Jena was beroepen, om ter vervanging van Reinboldt, den philosofischen leerstoel in te nemen. Hij had zich nabij den redenaar geplaatst, en met de ellebogen op de tafel, liet hij het hoofd in zijn handen rusten. Zijn bruin haar viel in dichte lokken op de breede schouders neder. Onder zware wenkbrauwen, blikten zijn donkere, groote oogen scherp rond. De groote adelaarsneus gaf aan zijn gelaat buitendien iets tartends, en de breede vooruitstekende kin had iets machtigs, gebiedends. Bij dit Jupitershoofd paste evenwel zeer weinig de kleine gedrongen gestalte, die tamelijk slordig gekleed, — en wier koperkleurig lakensche rok niet zonder sporen van lang gebruik, en buitendien niet overdreven zindelijk was. — Nevens hem zat een lang, slank man, — het scherpste contrast van den philosoof; het haar fraai gekapt en gepoederd, met een zachten blik in de blauwe oogen, en om den fijn besneden mond een welwillende glimlach. Een lichtbruine, sierlijke rok, een blauw satijnen vest,-sneeuwwit linnen, en zwartzijden broek, vormden de sierlijke kleeding van dezen heer, van den philosoof en schrijver Woltmann. Nevens hem zaten de twee gebroeders von Schlegel, en nabij dezen zat een jong mensch met rond hoofd, een kleinen Slavonischen neus, en zachte blauwe oogen; dit was de jonge philosoof Schelling, die pas van Tubingen te Jena was aangekomen.

64

waar hij zich nog niet had onderscheiden als philosoof, maalais vurig bewonderaar der Fransche republiek. Nevens hem zat zijn vriend Hölderlin, die met Schelling van Tubingen was gekomen, en óók met Schelling aldaar om den vrijheidsboom had gedanst, dien de jonge vrijheidshelden op den verjaardag der republiek hadden opgericht. Maar als men al deze uitstekende en voorname mannen aanschouwde, dan rustte de blik toch het langst op de gestalte ginder; op deze hooge, krachtige gestalte in den roodbruinen overrok, met den fijnen witten chabot, en de kanten manchetten om de fijne, hlanke handen. En de blik keerde altoos weder terug tot dit hooge voorhoofd, tot die uitdrukking van achtbaarheid, ernst en hoogheid op het edel gelaat, met de groote bruine oogen, die zacht, en toch gebiedend om zich heen zagen.

Al had men niet geweten dat dit Wolfgang von Goethe was, dan zou toch de eerbied, waarmede elk hem begroette, en de oplettendheid, die hèm bizonder bewezen werd, verraden hebben, dat dit niet alleen de dichter, — maar ook de staatsminister was. — Hij was van Weimar overgekomen, alléén met het oogmerk, de voorlezing van professor Batsch bij te wonen; want Goethe hield zich destijds bezig met zijn natuur-philosofische studiën, en „de gedaanteverwisseling-der planten,quot; waaraan hij reeds arbeidde, had voor eenigen tijd al de godengestalten en alle poëzie uit Goethe's hart verdrongen.

Professor Batsch had juist zijn voorlezing begonnen, toen de deur zich zacht opende, en Friedrich Schiller's lange, hooge gestalte verscheen. Niemand lette op hem; want de blikken van dit voornaam en geleerd auditorium waren op den voordragenden professor gericht, en om geen storing en gerucht te veroorzaken, zette Schiller zich op de naaste ledige plaats neder, zonder er in 't eerste oogenblik acht op te slaan, wie zijn buurman was. Deze echter wendde het hoofd tot hem, en de groote, bruine oogen glinsterden hem aan, en het hoofd boog zich groetend naar zijne zijde.

Een lichte blos vloog over Schiller's wangen, toen hij Goethe's groet beantwoordde, en misschien wrokte hij in zijn hart over het toeval, dat hem zoo onmiddellijk in Goethe's nabijheid bracht.

En daar zaten nu de beide heroën der eeuw, de dichter-

65

vorsten! Zij zaten dicht bijeen en zagen opmerkzaam, als leergierige scholieren, naar den professor, die met vloeiende, schoone woorden zijn voordracht hield.

Toen die ten einde was, stond Schiller haastig op, wilde het auditorium terstond verlaten, en tot zijn Lotje terug-keeren. Maar een vriend trad groetend op hem toe, sprak hem aan, en verzocht hem te blijven. Schiller wees het af.

„Lotje verwacht mij, wij willen te zamen een wandeling doen.quot; — Hij knikte zijn vriend toe, ijlde naar de deur, en liep een heer tegen 'tlijf.

„O, mijnheer de geheimraad, ik verzoek vergeving!quot; —En Schiller wilde met een stijve buiging hem voorbij, en de deur uitgaan.

„Waarvoor verzoekt ge vergeving, mijnheer de Hofraad?quot; vroeg Goethe met een vriendelijken glimlach, en brak hierop plotseling in een luiden lach uit: „Hoe zonderling klinkt het, dat wij beiden elkander met onze titels begroeten, terwijl wij van een voordracht komen, die de Natuur en hare wonderen tot onderwerp had. De planten kennen. Goddank, geen etikette en geen titels, en de roos mag zich niet verstouten, hoogmoedig te willen zijn jegens de kleine aster, die, gelijk men weet, de schoonst gevormde plant der schepping is. Hoe heeft u de voorlezing bevallen, Schiller?quot;

„Zij was van zeer boeienden aard,quot; antwoordde Schiller, terwijl hij aan Goethe's zijde de straat doorging: „maar ik beken, deze stukswijze behandeling der Natuur, kan voor den leek niet aangenaam zijn.quot;

Goethe's oogen flikkerden op, en hij knikte levendig met het hoofd.

„Deze wijze kan zelfs voor den ingewijde misschien onaangenaam blijven,quot; zeide hij: „ën ik denk: er kan nog een andere manier zijn, om de Natuur niet afgezonderd en verdeeld te onderzoeken, maar haar werkend en levend, van het geheel tot de gedeelten overgaande, voor te stellen.quot;

Schiller boog nadenkend het hoofd.

„Dat begrijp ik niet volkomen,quot; zeide hij: „ik heb mij trouwens te weinig met de Natuur bezig gehouden, en nu zou ik zeggen, dat ik twijfel aan de mogelijkheid van hetgeen gij beweert, Goethe.quot;

't Was voor het eerst dat Schiller op zulk een vertrou-

DTJITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD. VII. 5

66

welijke wijze tot Goethe sprak; voor het eerst dat beiden zich alleen en ongedwongen met elkander onderhielden; zij bemerkten 't niet, dat hun gesprek steeds levendiger werd, dat zij reeds de straat uit waren, en nu voor Schiller's huis stonden.

Zij spraken steeds voort, en Goethe lette er zelfs niet op, dat hij bedaard den dichter in zijn huis volgde, en zoo sprekende en doceerend, met hem den trap opging naar zijn kleine studeerkamer. De levendige en opwekkende manier van Schiller had Goethe medegesleept; had zijn hoogste deelneming opgewekt, en de fijne en grondige tegenwerpingen, welke Schiller hem maakte, hielden zijne idéën bezig en wekten nieuwe gedachten in hem op. Hij wist volstrekt niet, dat hij zich in Schiller's studeerkamer bevond; hij dacht slechts aan het onderwerp van hun onderhoud, en in een levendig gesprek, wandelden nu de twee hooge gestalten in de kleine kamer op en neêr.

Nu werd de deur zacht geopend en Lotje keek naar binnen, begeerig te weten, wie daar zoo luid met Schiller disputeerde. En toen zij het zag, gloeide haar liefelijk aangezicht van genoegen, en met een luiden vreugdekreet trad zij de kamer binnen.

„Wees gegroet, Goethe! — God zegene uw intrede in dit huis en in deze kamer! — Zoo zijt ge nu eindelijk bijeen, gij beide groote dichters, en beide goede menschen. En ik zeg en voorspel het u: van nu af zult ge ook bijeen blijven! — Geef mij de hand, Goethe! Schiller's huisvrouw heet u welkom in dit kleine huis, en zegt u, dat zij nooit een liever gast en een meer gewenscht vriend ontvangen heeft, dan u! Niet mijnheer den minister von Goethe — wat geef ik om dezen; — maar Wolfgang, den vriend mijner moederen mijner familiequot;...

„En ik hoop,quot; zei Goethe, de hem toegestoken hand aan zijne lippen drukkende; „ik hoop, dat gij er ook wilt bijvoegen: den vriend van Lotje, die ik reeds gekend heb als een klein meisje, en in wie, zooals ge wel weet, ik steeds een bizonder belang heb gesteld. Ik dank u voor uw vriendelijke welkomst, en ge zult wel gelijk hebben; 't zal zeker niet de laatste keer zijn, dat ik binnentreed in het allerheiligste van onzen grooten dichter Friedrich Schiller.quot;

67

„Spreken wij nu niet hiervan,quot; riep Schiller levendig; „spreken wij van uwe theorie der planten!quot;

„Van mijn gedaanteverwisseling der planten!quot; riep Goethe, en hij begon nu, geheel aan zijn onderwerp overgegeven, op zijn levendige, wegslepende wijze, hem zijn theorie van de gedaanteverwisseling der planten uiteen te zetten. In den loop dezer verklaring nam hij papier en pen, en teekende met haastige, stoute trekken voor Schiller's oogen de symbolische planten, en Schiller zag met levendige deelneming toe, en de enkele aanmerkingen, welke hij opperde, en die van zijn schrander begrip getuigden, prikkelde Goethe steeds tot verdere verklaringen, door welke hij Schiller zijne theorie hoopte te bewijzen.

Maar toen Goethe au zijne verklaringen geëindigd had, zag Schiller een weinig twijfelend op de symbolische planten, en schudde het hoofd.

„Dat zijn geen ervaringen,quot; zeide hij nadenkend; — „'tis slechts een idée.quot;

Goethe keek op, en zijn heldere blik verduisterde zich. Hij wilde een heftig antwoord geven, maar hield zich in, en dwong een glimlach op zijn lippen.

„Het kan mij slechts aangenaam zijn, dat ik idéën heb zonder het te weten, en ze zelfs met mijne oogen zie.quot; ^])

„En mij,quot; riep Schiller; „mij zou het een ware vreugde zijn, zoo ik zien kon, hoe zich uit deze idéën ervaringen ontwikkelden! — Ik; wil niet twisten; ik wil mij slechts onderrichten, en ik verzoek u, ga voort, Goethe. — Wij zijn nog niet aan 't einde met onze verklaringen!quot;

Neen, zij waren nog niet aan 't einde; zij zetten het voorgestelde thema nog verder voort, en twisten levendig met elkander. — GJ-oethe als Katuur-philosoof, — Schiller als beschaafd Kanbiaan. En niemand zou aan 't gesprek hebben kunnen hoeren, dat het de beide groote dichters bij de gratie Gods waren, die daar in zulk een ernstig dispuut over de plantenwereld, over theoriën en idéën, — over alles, behalve poëzie, met elkander spraken. Soms, als het gesprek al te vurig, en de twist al te heftig dreigde te worden, mengde Lotje zich met een zacht woord er in, en leidde het

1) Goethe's eigen antwoord. Zie: Lewes, Leben Goethe's, III.

68

onderhoud op effener baan; en Goethe en Schiller volgden haar bereidwillig, en lieten zich gaarne door haar leiden; want zij wisten en gevoelden beiden, zonder het te zeggen, dat zij beiden op een keerpunt van hun leven stonden, en zij wilden het ijs, dat nu gebroken was, niet weder door den kouden adem van hun twist laten bevriezen.

„Laat het nu genoeg zijn met den strijd!quot; riep Lotje ten laatste met vroolijken lach: „Ge zult dien heden toch niet ten einde brengen! En dat is zeer goed; want nu kan geen van u beiden zich voor den overwinnaar houden, en zich als zoodanig gedragen.quot;

„Veeleer,quot; glimlachte Goethe: „zal elk onzer zich voor onver-winlijk houden, en de trotsche roeping in zich gevoelen, den ander te overtuigen en te overwinnen. — Wij moeten over dit onderwerp nog vaker spreken, waarde Schiller,quot; vervolgde hij. Schiller zijn hand reikende: „ik zie reeds, dat ik veel van u leeren zal, en dat ge nieuwe idéën en gedachten in mij opwekt. Ik ben dus egoïst genoeg, om op een spoedige samenkomst met u te hopen.quot;

„Mij zal het even zoo gaan,quot; zei Schiller, met zijn fraaien open blik en zachten glimlach Goethe aanschouwende: — „Ik zal u veel te danken hebben, en het onderhoud van dezen dag zal mij nog lang bezig houden, en mij doen wen-schen het spoedig te hernieuwen.quot;

„Ge hebt er dus niets tegen, als ik spoedig terug kom, en dan de gastvrijheid onzer lieve huisvrouw hier inroep ?quot;

Schiller bloosde van genoegen, en knikte Goethe vriendelijk toe. Maar Lotje verzekerde levendig, dat hare gastvrijheid niet tot een anderen dag mocht wachten, en dat Goethe hun reeds heden het genoegen moest doen, hun eenvoudig avondeten te deelen.

Goethe weigerde met vriendelijke woorden. — „Niet heden, liefste mevrouw; want het woelt en kookt in mijne hersenen, en ik moet trachten de gedachten te overweldigen, die er als duiveltjes op en neer marcheeren, en mij met zeldzame planten en symbolen onder den neus kittelen. — Maar spoedig kom ik weder, — althans zoo Schiller het goedvindt, en met den man der idéën zonder ervaring, iets te doen wil hebben.quot;

Hij knikte hen toe, en nam zijn hoed. Schiller en Lotje begeleidden Goethe tot aan de huisdeur en oogden hem na.

69

hoe hij met fiere houding door de straat ging. Vervolgens wendde Lotje haar vriendelijke, zachte oogen tot Schiller. — „Frits, zeg mij, welken datum hebben wij heden?quot;

„Ik geloof den vijfden Juli,quot; antwoordde Schiller verwonderd. — „Maar waarom wilt ge dat weten?quot;

„Waarom?quot; vroeg Lotje, haar kleine hand zacht op Schiller's arm leggende: — „Ik zal het u zeggen, Frits! Wijl de vijfde Juli van 't jaar 1794, in de geschiedenis onzer Duitsche litteratuur een gewichtige plaats zal innemen.quot;

Schiller glimlachte. — „En waarom meent ge dat, kleine Pythia ?quot;

„Ik meen het,quot; antwoordde Lotje opgetogen: „wijl op dezen dag de twee groote Duitsche dichters, Schiller en Goethe, elkander eindelijk in vriendschap de hand hebben gereikt, en wijl uit deze vriendschap de heerlijkste en schoonste bloemen ontluiken zullen.quot;

Schiller's groote blauwe oogen richtten zich met een tee-dere uitdrukking op Lotje's bewogen gelaat.

„Ge kunt gelijk hebben, Lotje,quot; zeide hij; „ik geloof zelf dat wij eenigermate tot een huwelijk des geestes geschapen zijn, en wij elkander kunnen aanvullen. Ge weet het, mijn innigste wezen heeft altoos gestreden tusschen liefde en haat voor Goethe; maar in dit uur gevoel ik, dat de liefde de overwinning behalen zal. Hij is een machtig mensch; er is iets oorspronkelijk grootsch in zijn geheel wezen, en ik geloof, dat als men hem niet meer haat, men hem zal moeten beminnen en bewonderen!quot;

VI.

De elfenkoning.

Intusschen was Goethe met rustige schreden de lange bergachtige straat opgegaan, en sloeg den weg in, die buiten naar de Saalbrug voerde. Hij wilde voor dezen nacht, — zooals hij reeds meermalen had gedaan, — aan gene zijde van de Saalbrug in het logement de „Groene Den,quot; zijn nachtverblijf nemen. Daar was het zoo stil en kalm, en in het gevelkamertje, dat de kastelein steeds als een heiligdom

70

gesloten hield, en slechts Goethe alleen bewonen mocht, daar kon men zoo behaag'lijk droomen en peinzen; en daar was de dichter Wolfgang Goethe geheel alleen met zich zeiven, en de geheimraad, mijnheer von Goethe, moest op den drempel afscheid nemen, en mocht niet mede binnengaan in het eenvoudige stille vertrek.

Naar dit gevelkamertje verlangde Goethe thans. Velerlei nieuwe gedachten en idéën waren door de voorlezing van professor Batsch, — en meer nog door het gesprek en het samenzijn met Schiller, in hem opgewekt geworden, en hij wilde er over nadenken en peinzen, en er gevolgen uit trekken.

Zoo ging hij dus voort door de lange straat van Jena, in zich zelve gekeerd, nadenkend, en toch vroolijk van geest.

't Was intusschen, terwijl hij bij Schiller was geweest, buiten donker geworden. — De huizen waren verlicht, en achter menig venster hoorde men blijmoedig lachen en juichen. — Achter deze vensters woonden de vroolijke Muzenzonen, — de eigenlijke beheerschers van Jena; en zij zongen hier en ginds in lustig koor de vroolijke studentenliedjes, of waren in heftig dispuut met elkander, en luide klonken uit de open verlichte vensters de jeugdige krachtige stemmen.

Goethe hoorde het glimlachend, en stond somwijlen stil, als uit een of ander venster de stem van een verliefde, bij het tokkelen der guitar, een weemoedig lied deed hooren.

„O fraaie, goude jeugd!quot; zeide hij bij zich zeiven: „Van de goden zijt ge nedergedaald, — wreedste, trouwlooste aller godinnen en aller aangebedenen! Ieder kust ge in de lente de wangen, en niemand zijt ge trouw. Nog voelen wij uw polsslag en uwe verrukking in de ziel, als ge reeds lang van het gelaat gevloden zijt, en plaats hebt gemaakt voor den boosaardigen ouderdom, die op de wangen, welke gij zooeven nog gekust hebt, zijn dunne lijnen trekt.quot;

„Freude, schoner Götterfunken!quot; klonk het juist in't volle koor van jubelende mannen- en vrouwenstemmen, uit een huis hem tegen; — „Freude schoner G-ötterfunken, Tochter aus Elysium!quot;

„Zij zingen daar van uwe zuster, o jeugd,quot; zei Goethe glimlachend, terwijl hij staan bleef, en naar het huis opzag.

Het was een dier groote herbergen, waar de studenten

71

gewoon waren te verkeeren, en in welker groote zaal, zij menigen nacht bij vroolijk gelag of lustigen dans doorbrachten. Hoe dartel en juichend klonk het gezang, hoe krachtig galmden de mannenstemmen, hoe schel gilden de vrouwenstemmen daartusschen!

„Dat klinkt als een Saturnalie,quot; zei Goethe glimlachend: „het lustige studentenvolk schijnt heden een gelukkigen dag te vieren.quot;

Hij trad dichter op het huis toe, in welks benedenruimten zich de groote danszaal bevond. De vensters waren open, om den tabaksdamp, waarin de Muzenzonen van Jena zich als in blauwe wolken der onsterfelijkheid hulden, en de ondragelijke hitte te laten uitstroomen. Maar men had evenwel den nieuwsgierigen geen vrijen blik in de zaal willen vergunnen ; — de witte gordijnen waren nedergelaten, en slechts aan de schaduwen, die vluchtig langs de gordijnen zweefden, en aan de schrille dansmuziek, die door twee violen, een bas en een fluit voortgebracht werd, wist men, dat binnen gedanst werd. — G-oethe ging glimlachend voorbij de rij open vensters, en het vroolijk gegons der stemmen binnen, de lustige muziek, het lachen en juichen, het schuifelen der dansende paren vermaakte hem, en hij bleef staan en luisterde. — „Het klinkt alsof men een van Breughel's schilderijen in muziek heeft gebracht,quot; prevelde Goethe glimlachend voor zich, — „'t is een volmaakte heksensabbath, dunkt mij.quot;

Hij stond vlak voor het laatste venster van de verlichte zaal, en 't was voor hem een welkom toeval, dat de witte gordijn een weinig van het venster verschoven was, en hem een blik in de zaal vergunde.

Ja, vroolijk en wild en dol zag het er uit in deze groote zaal met de lage berookte muren, met het eenvoudige huisraad van houten, wit geverwde tafels en ongepolijste stoelen, die ordeloos langs de wanden stonden, wijl de middenruimte door de dansers ingenomen werd. Dicht in den hoek zaten de muzikanten aan een tafel, waarop de lessenaars met de muziekbladen stonden, die door vetkaarsen, in ledige flesschen gestoken, karig genoeg verlicht werden. De bas bromde, de violen krasten, en de fluit gilde met vroolijke walsklanken; en de lustige Muzenzonen met de hooge stijve laarzen, de met nestels bezette rokken, het bruine kapje

72

op de van lange lokken omgeven hoofden, draaiden zich in den dans met de schoone lichtvaardige meisjes en vrouwen van Jena, wier mannen en vaders en broeders met eerzame, verblufte gezichten rondom langs de wanden aan tafeltjes zaten, en uit de groote bierkruiken troost en versterking dronken.

G-oethe aanschouwde dit tooneel met glimlachend genoegen ; wellicht werd de eeuwige jeugd in hem wakker; want de heer geheimraad betreurde het, dat de etikette hem verbood, zoo met jubelenden overmoed in de zaal te zwenken, zijn liefje in den arm, alles vergetende, behalve de vreugde van het oogenblik!

Maar eensklaps schrikte hij, zijn wangen verbleekten en zijn oog werd strak; hij volgde met ontstelde uitdrukking het paar, dat nu door luid gejubel begroet, een extra-tour danste, 't Was een jong, rijzig schoon man, het toonbeeld van een student, vol krachtigen jeugdigen lust, vol overmoed en onbezorgheid. Den zwarten rok had hij uitgetrokken, en zijn bovenlijf was slechts bekleed met een wit vest; verblindend wit waren de wijde mouwen en de breede hemdkraag, die den forschen bruinen hals omsloot, en door geen halsdoek samengehouden werd. Het blonde haar viel in zware lokken langs de schouders; zijn wangen gloeiden, de blauwe oogen schoten fiere en overmoedige blikken, en iets hoogmoedigs, aristocratisch sprak uit eiken trek van dit jeugdig aangezicht.

In zijne armen hield hij een jonge vrouw. — Een luchtig kleed van rosé krip, over een zijden kleed van dezelfde kleur, omgaf engsluitend, aan den benedenzoom met rozen getooid, de volle weelderige gestalte. De hals, de schouders en de blanke ronde armen waren naakt; de rozekrans, in 't bruine krullende haar, was een weinig losgegaan, en hing gehavend van het hoofd op de schouders neder.

Zij geleek een bacchante, deze jonge, weelderige vrouw, die zich daar in den arm van den fraaien student wiegde, lachend tot hem opzag met de groote blauwe oogen, en onder toejuiching en bravogeroep van al de andere dansers, nu met hem een extra-tour uitvoerde.

Goethe had, huiverend en verbleekend, eenige minuten den dans aanschouwd, en zijn adem kwam hijgend en kreunend uit zijn borst. Maar nu plotseling nam hij een ras besluit.

73

Met haastige schreden ging hij weder langs de rij open vensters, en trad het huis binnen.

De deuren der zaal waren open, en daar stonden in bonte groepen studenten, meisjes en vrouwen nevens elkander, en zagen in de zaal naar het dansende paar, juichten de danseres toe, en zwoeren bij Apollo en alle Muzen, dat geen man zoo goed danste, als de fraaie student von Bülow, en dat geen vrouw hem hierin zoo evenaarde, als ... Zij spraken den naam niet uit, want zij zagen in dit oogenblik Goethe, die zich met bleek gelaat en toornigen blik, met vast saam-gedrukte lippen, een weg baande door het bonte gedrang, en de zaal binnentrad.

Zij zagen hem allen in de zaal, en plotseling werd het stil in de rijen der dansers, en al deze van jeugdige vroo-lijkheid glinsterende oogen richtten zich op de hooge, fiere gestalte van Goethe, die nu door de zaal ging, recht op het dansende paar toe.

Toen hij de hand uitstak en den arm der danseres greep, wilde de danser haar met een luid, heftig woord losmaken van den lastige, die haar aanraakte. Maar het woord bestierf op zijne lippen en hij liet, als hevig verschrikt, den arm der danseres varen.

Zij, — buiten adem, hijgend van opgewondenheid, purperrood en verhit, keerde zich om tot den stoutmoedige, die het waagde haar vast te houden. Maar toen bezwijmde zij bijna van schrik, en hare gloeiende wangen verbleekten.

Zelfs de dansmuziek verstomde; want de muzikanten vergaten de snaren te strijken, en den fluitist stokte de adem in de borst, toen hij naar de zonderlinge groep daar midden in de zaal keek.

Een huiverende, beangstigende stilte ontstond, en te midden van deze stilte hoorde men de kalme, zachte stem van Goethe zeggen: „'t is laat, Christina! Ik ben gekomen om u te halen. Laat ons gaan.quot;

Zij sprak geen woord.

Hij nam haar hand en legde die in zijn arm, — niet heftig, niet toornig, maar bedaard, zacht en vriendelijk. En zoo voerde hij haar naar buiten uit de zaal.

Buiten in de open deur stonden haar zuster en haar broeder Vulpius. Zij stamelden een verontschuldiging, en zuster

74

Anna haastte zich Christina een doek om te slaan, en haar het kleine hoedje op te zetten.

„Wildet ge naar Weimar terugkeeren ?quot; vroeg Goethe met kalme stem.

„Neen,quot; antwoordde zij schuchter: „ik wilde met mijn zuster dezen nacht bij hroeder Christiaan blijven.quot;

„'t Is beter dat ge met mij gaat,quot; zeide Goethe zacht.

Hij knikte Vulpius en Anna een afscheidsgroet toe, drukte Christina's hand vaster in zijn arm, en verliet met haar het huis.

Zwijgend gingen zij nu door de straten den weg naar de Saalbrug. Niemand ontmoette hen op deze nachtelijke wandeling. Van den donkeren hemel schitterden de sterren op het zwijgende paar.

De maan, die juist nieuwsgierig van achter de bergtoppen te voorschijn kwam, bescheen het gelaat van Goethe; en Christina, die verlegen tot hem opkeek, zag hoe bleek en treurig dit gelaat was.

„Zijt ge boos op mij, heer?quot; vroeg zij zacht, met vleiende stem.

Hij scheen haar niet gehoord te hebben, want hij antwoordde niet; trok haar slechts sneller voorwaarts, en ging met haar over de breede bogen der door de maan beschenen Saalbrug.

„Ik bid u, loop niet zoo schielijk,quot; verzocht Christina zacht; „ge doet zulke groote stappen, dat ik u niet volgen kan.quot;

„Dans dan,quot; zeide hij bedaard: „dans, dan zult ge mij kunnen volgen.quot;

„Nu hoor ik, dat ge boos op mij zijt,quot; zeide zij, met beide handen zijn arm omklemmende: „ja, Goethe, ge zijt boos op mij, en ik bid u, scheld mij; dat is beter dan dat ge zoo stom zijt.quot;

„Waarom zou ik u schelden?quot; vroeg hij treurig: „schreien zou ik willen tot God en de sterren; mij de haren uitrukken en het hart uit mijn borst scheuren! Maar u schelden — neen! — kom! Ge zult vermoeid zijn, en zijt verhit van den dans; ge hebt rust noodig.quot;

Geen woord spraken zij verder, gingen haastig voort, en stonden nu voor het huis aan gene zijde der brug, voor het logement de „Groene Den.quot; — De huisdeur was niet

75

gesloten, maar stond slechts aan; — Goethe's bediende had den kastelein de boodschap gebracht, dat de heer geheimraad dezen nacht bij hem logeeren wilde.quot;

Alles was derhalve tot zijn ontvangst gereed. — De gevelkamers waren gelucht en verlicht, het ruime bed was gespreid en opengeslagen.

De kastelein had zelf, in weerwil van het late uur, Goethe opgewacht, en toen hij de huisdeur hoorde openen, trad hij uit de gelagkamer, om mijnheer den geheimraad te verwelkomen.

Maar midden in 't begonnen woord, zweeg hij van verbazing, toen hij aan diens arm de jonge, schoone vrouw zag; en hij geraakte in verlegenheid, wijl hij niet zeker was, hoe hij haar zou aanspreken. Hij wist wei, dat het de schoone Christina Vulpius was, de moeder van Goethe's zoon, en zijn levensgezellin, die met hem in het deftige huis woonde, dat de hertog den geheimraad geschonken had.

Maar hoe moest men haar eigenlijk noemen? Zij was toch niet de echtgenoote van den geheimraad; en 't was toch inderdaad een aanstootelijke geschiedenis, waarmede men zich niet geheel verzoenen kon.

Nog nooit had Goethe zich met de schoone Christina Vulpius zoo openlijk te Jena vertoond, en de kastelein van de „Groene Denquot; was dus geheel ontsteld en verbijsterd, en 't woord verstomde hem op de lippen.

„Ik bid u, goede vriend,quot; zei Goethe met volkomen bedaarde stem: „wees zoo goed en maak een kamer gereed.quot;

„Mijnheer de geheimraad,quot; stotterde de kastelein: „uw kamer is gereed, en 't zou misschien slechts noodig zijn, een tweede bed in de slaapkamer te zetten, voor —quot;

Hij zweeg, en keek Goethe vragend aan.

„Voor mijne vrouw, wilt ge zeggen,quot; antwoordde Goethe bedaard: „neen; ik zou haar storen in den slaap, want ik denk nog op te blijven. Hebt ge een nette, afzonderlijke kamer?quot;

De kastelein antwoordde bevestigend, en haastte zich de kaars te nemen, om den heer en de dame voor te lichten op den krakenden houten trap, naar de gevelkamer van den dichter ; hij zeide hierbij, dat hij dicht daarnaast een tweede kamer had, die volkomen gereed was om gasten te ontvangen.

76

Goethe antwoordde niet, en trad met Christina zijn zitkamer tinnen, terwijl de kastelein zich haastte, de gevelkamer aan den anderen kant van het huis te verlichten en in orde te brengen, en de dienstbode en de huisvrouw riep, om hem te helpen.

Goethe en Christina waren nu alleen in zijn kamer.

Zij was vermoeid en buiten adem op een stoel nederge-zonken, en Goethe ging met groote schreden de kamer op en neêr. Christina had het hoofd gebogen, en zat stil en onderworpen; slechts somwijlen angstig den blik opslaande, als Goethe haar naderde, en vervolgens weder, als zij zag, dat hij volstrekt niet op haar scheen te letten, angstig en troosteloos de oogen nederslaande.

Na een poos begon evenwel deze stille en rustelooze wandeling Christina te verontrusten. Zij stond op en trad naar Goethe toe, legde haar hand op zijn arm en hield hem vast, zoodat hij moest stilstaan.

„O mijn heer en mijn geliefde,quot; fluisterde zij zacht en verlegen: „ge zijt zeer boos op mij, en ik bid u nogmaals, beknor mij; want ik weet immers, dat ik verkeerd heb gedaan.quot;

Hij schudde heftig het hoofd. — „Niet gij, niet gij! Ik heb verkeerd gedaan.quot;

„Ik weet niet hoe ge dat meent,quot; zeide zij bedeesd: — „Ik weet slechts, dat ik het niet langer kon uithouden, altijd zoo alleen en zoo eenzaam te zijn.quot;

„Ge waart dus altoos alleen?quot; vroeg hij met bevende stem: „Ge waart alleen en eenzaam? — Ge hadt niet uw knaapje en uwe moeder; ge hadt mij niet?quot;

„Ik had mijn knaapje en mijn moeder, maar u, Goethe, u hadt ik niet! Ik had u reeds lang niet meer! En ziet ge, ik ben nog te jong om enkel aan het stille tehuisblij-ven, aan het onderhoud met mijn moeder, aan het spelen met het knaapje genoeg te hebben. — De levenslust woelt nog in mijne aderen, de levensvreugde lokt mij nog uit het stille huis. Ik zie hoe anderen leven, hoe vroolijk en lustig zij zijn, hoe zij dansen en zich vermaken, en ik moet altoos alleen zijn, en ben toch niets. Ik ben geen vroolijk menschenkind, en ben toch evenmin ter vergoeding daarvan, een voorname vrouw, die men eerbiedigt. — Ge antwoordt mij niet, Goethe? Ge hoort misschien niet naar mij?quot;

77

Hij zag op. — „Ja, en geloof mij, ik neem alles diep ter harte. — Spreek slechts voort. — Het is noodig dat wij elkander verstaan. — Spreek voort, Christina. — Zeg alles wat ge tot uwe verontschuldiging zeggen kunt. — Ik hoor, en wensch dat ge u verontschuldigen kunt.quot;

„Neen!quot; zeide zij levendig: „Ik weet wel, dat ik niet te verontschuldigen ben ; ik weet dat ik een groot onrecht begaan, — en als een zeer lichtzinnig en overmoedig schepsel gehandeld heb. Maar ge zult toch medelijden met mij hebben en moeten zeggen, dat er wel een klein weinigje tot mijne verontschuldiging is aan te voeren, 't Is waar: het is fraai en prachtig in uw huis, en ge geeft mij alles, wat ik vroeger ontbeerd heb. Ik heb fraaie kleederen, er ontbreekt mij niets van de genietingen des levens, niets dan het leven zelf, Goethe, en als ik 't zeggen mag: niets dan de eer! Ik heb mij met lijf en leven aan u overgegeven, uit liefde en hartelijke vereering. En gij hebt mij aan uw borst genomen als een arm klein viooltje, 'twelk de voorname man geheel in stilte een plaats aan zijn hart gunt. Maar de anderen, de slechte menschen, hebben uw arm viooltje zóó lang gelasterd en gesmaad, tot het u zelve ten laatste geschenen is, als mocht het niet bloeien voor de geheele wereld aan uw hart, en ge hebt het steeds meer en meer in de schaduw geplaatst, en somwijlen er niets van willen weten. Ge hebt er u over geschaamd en zijt toornig geweest, dat het slechts zulk een arm stil veldbloempje is en geen voorname, prachtige roos, met welke gij u voor den hertog en de hertogin, en voor alle dames der groote wereld kondt vertoonen. 't Is wel zeer dom en dwaas wat ik zeg, Goethe, en het zal mij wel niet gelukken, u duidelijk te maken wat ik denk?quot;

„'t Is mij alles duidelijk.quot; zeide hij heftig en ruw: „alles zie ik, alles doorgrond ik in dit oogenblik. Spreek maar voort, arm viooltje. Ach, ik geloof, het ware beter voor u geweest, zoo ik u nooit van den stillen veldgrond had geplukt en aan mijn hart gestoken. Ge hebt gelijk!quot;

„Neen!quot; riep zij heftig: „ik heb geen gelijk! Ik moet u dankbaar zijn, voor alles wat ik heb. Ik zou vergaan zijn in ellende en nood zonder u, en 't is immers slechts mijn schuld dat niets beters van mij is willen worden, en ik niet waard ben, aan uwe zijde te staan. Maar ik wil mij

78

geheel alléén niet beschuldigen; 't is niet mijn schuld alléén, 't is de schuld der omstandigheden. Waarom was ik zulk een laaggeboren meisje? Waarom zijn mijn ouders arm en behoeftige, gemeene lieden? 't Was immers niet mogelijk, dat de geheimraad von G-oethe, de dochter van een armen dronkaard tot zijn gade verhief! En dat is het geheele ongeluk geweest, Goethe. Voor uw vrouw was ik u te slecht, en als uw liefje was ik de anderen te slecht!quot;

Toen zij dit met bevende en weemoedige stem zeide, slaakte G-oethe een kreet, een kreet half van toorn, half van smart, en sloeg zijn handen voor zijn aangezicht.

„Zij heeft gelijk; o almachtig God, zij heeft gelijk!quot;

„'t Was immers zeer natuurlijk,quot; zeide zij weemoedig; „dat ge mij allengs moede zoudt worden. Dat is 's werelds loop. Ge kondt niet meer bij mij blijven, en moest weder in de voorname gezelschappen en tot de geestige en geleerde menschen gaan, en dan was 't ook natuurlijk dat, als ge t'huis kwaamt, mijn linksche manieren en mijn dom geklap u verveelden, en gij u over mij begont te schamen. Ge hebt mij zeker altoos nog hartelijk lief, maar weet ge, ge zijt niet meer verliefd op mij! En toen dit ophield, zaagt ge dat de arme Christina Vulpius toch niet goed voor u paste, en gij niet volgens uw staat met haar leven kondt. En toen liet ge mij natuurlijk alleen, en dacht wellicht: „voor haar is alles gedaan en gezorgd. Zij lijdt geen honger meer, zij werkt niet meer, zij woont in een deftig huis, heeft bedienden, welke zij bevelen kan, een zoon dien zij lief heeft. Ik heb alles voor haar gedaan; Christina kan zich niet beklagen.quot; Maar weet ge, Goethe, — Christina was te jong om verstandig te zijn, en het leven lokte haar met zijn lust en vreugde naar buiten, uit het voorname huis. Ge weet, ik heb u soms verzocht: ge zoudt met mij naar een of ander vroolijk gezelschap gaan, en heb u ook bekend, dat ik soms heel gaarne wilde dansen. Maar ge waart telkens boos als ik dit zeide, en gingt toornig van mij. En dan zweeg ik. Maar de levenslust klopte toch in mijne aderen, en eindelijk weerhield mij niets meer, en ik moest naar buiten; ook ik moest mijn deel hebben aan het schoone, lustige leven, ik moest de jeugd en den lust laten uitvieren.quot;

„Het is waar!quot; zuchtte Goethe, altoos nog het gelaat met zijn handen bedekkend.

79

Vervolgens, na een pauze, liet hij de handen nederzinken, en richtte zijn blik vol droefheid en smart op Christina.

„Zeg mij de waarheid, Christina, de zuivere waarheid. Zijt ge reeds meermalen heimelijk ten dans geweest, of is het heden de eerste maal?quot;

Zij schudde langzaam het hoofd.

„Niet de eerste maal, Goethe; 't is misschien de zesde maal dat ik het gedaan heb. Maar nooit alleen; altoos ben ik met mijn broeder en Anna geweest. En ge hebt het niet bemerkt, wijl ge öf op reis waart met den hertog, öf wijl ik u verzocht had, een paar dagen bij mijn broeder te Jena te mogen zijn.quot;

Hij knikte langzaam met het hoofd.

„En de danser, met wien ik u vond, kent ge hem óók reeds langen tijd?quot;

Zij boog het hoofd lager op haar borst.

„Ja; hij was op den eersten avond toen ik met mijn broeder en Anna naar het bal ging, óók daar, en bracht ons naar huis.quot;

„Verder,quot; zeide Goethe, toen zij zweeg: „ge weet, ik wil de waarheid weten, en ik beveel u mij die te zeggen. Hij bracht u tehuis, en ging ook mede naar boven ?quot;

„Neen, neen, Goethe,quot; sprak zij met vuur, en zij zag met here, gloeiende oogen tot hem op; „ge moet niets slechts van mij denken! Ik ben wèl lichtzinnig geweest en heb mijn plichten vergeten; — ik heb vergeten, dat ik liever van verdriet had moeten verkwijnen in de stille, fraaie en prachtige kamers van uw huis, dan vroolijke danspartijen bijwonen. Maar slecht en gemeen ben ik niet, en bemind heb ik op aarde nog geen ander mensch dan u alléén, en ontrouw ben ik u nooit geweest. Ik wilde slechts een weinig vroolijk leven; — wilde slechts een weinig dansen en juichen, en zingen met de andere vroolijke menschen! Dat is alles, Goethe; hierover kunt ge mij beknorren, maar voor slecht en verachtelijk moet ge mij niet aanzien; want ik geloof dat, zoo wij met elkander afrekening hielden en van trouw spraken, Christina zou kunnen zeggen: „Ik ben u trouw gebleven in mijn hart! Maar gij, Goethe, hebt het arme viooltje reeds lang onder uwe voeten getreden, en ziet naar andere bloemen en andere rozen.quot; Zoo, dat moest ik u zeggen; en nu kunt ge knorren zooveel ge wilt, ik heb

80

het verdiend. Lichtzinnig ben ik, maar trouweloos was ik nooit! Mijnheer von Bülow is een fraai en flink student, en een heerlijk danser, met wien ik gaarne dans; maar buiten de danszaal moet hij zich niet vermeten zijn arm om mij te leggen; want buiten de danszaal ben ik wel niet Goethe's vrouw, maar zijn liefje ben ik, en zij weten allen, dat ik hem trouw ben. Nu weet ge het!quot;

Er trok een zachte glimlach over Goethe's gelaat toen zij heftig, half verstoord en half beschaamd zoo sprak. En nu legde hij zacht zijn hand op haar voorhoofd.

„Arme, lieve vrouw! Ik zie en erken het: ik heb u onrecht gedaan, en ik zal helaas voortaan u nog altoos onrecht doen. Ik kan 't niet veranderen, en wij beiden moeten er ons in schikken. Maar spreek, Christina, wilt ge mij verlaten, wilt ge van mij heengaan? Verveelt het u, alleen te zijn in mijn huis? Ben ik voor u te oud, te grommig en te stil, en zijt ge ontevreden op mij, dat ik niet dansen kan, en geen flink student ben? Wilt ge mij verlaten, Christina?quot;

Zij slaakte een kreet van ontzetting, sloeg hare armen vast om zijn hals, en drukte hare lippen op zijn bevenden mond.

„O, Goethe, spreek niet zoo; veroordeel mij niet, en wees niet wreed. Ik wil bij u blijven zoolang ik leef; ik wil tevreden zijn met alles. Ik wil mij in alles ootmoedig schikken, en ge moogt het viooltje aan uwe voeten weder vertreden, het zal altoos voor u weder opluiken. Verstoot mij niet, Wolfgang. Laat mij bij u, en wees toegevend voor mijn zwakheid! Ik ben slechts een arm dom wezen, maar lief heb ik u met geheel mijn ziel, en vergeef mij dus wat ik misdaan heb.quot;

„Vergeef gij mij, Christina,quot; zeide hij, haar teeder aanziende: „Vergeef mij; want ik zie wel, ik heb verkeerd gedaan, en het egoïsme mijner liefde was sterker dan mijn verstand. Ik zal u nooit uit mijn huis en uit mijn hart verstoeten; ge zijt en blijft de meesteres in huis en hart.quot;

„En ik beloof u, mijn hartelijk geliefde Wolfgang, dat ik niet weder zondigen zal, dat ik nooit weder —quot;

„Stil,quot; viel hij haar in de rede: „beloof mij niet, wat ge niet houden kunt. Ge hebt gelijk; ge zijt jong, ge zijt vroolijk en levenslustig. En ge zult voortaan uw deel hebben aan de vreugden des levens; ik wil u vergunnen open-

81

lijk te doen wat ge thans heimelijk hebt gedaan. Ge zult met uw broeder en uw zuster, zoo dikwijls ge wenscht, deel mogen nemen aan de bals hier te Jena, en ik hoop, dat ge dan met te vroolijker geest terug zult keeren in ons stil huis, tot uw lief knaapje en —quot;

„En tot mijn lieven, edelen, aangebeden heer!quot; riep zij hartstochtelijk, hare armen om hem strengelend, en zich aan hem vastklemmende: „zijt ge nu niet langer boos? Zijtge niet meer op mij vertoornd, Goethe? en wilt ge werkelijk vergunnen, dat ik somwijlen dansen en zingen en juichen mag met de anderen?quot;

„Ik wil het vergunnen, Christina, want er moet rechtvaardigheid zijn in elke betrekking. Ik ging mijn weg alleen, en kwam slechts rust nemen bij u in ons huis; thans moet ook gij uw weg alleen gaan. Maar ik hoop, dat wij elkander steeds zullen wedervinden bij het bedje van ons zoontje.quot;

„Zekerlijk, dat zullen wij!quot; riep Christina: „en nu, geef mij een kus, Goethe, en zoo ge 't mij vergunt, ga ik nu naar mijn slaapkamer, want ik ben vermoeid en mijn hoofd klopt.quot;

Hij drukte een lichten kus op haar voorhoofd.

„Ga, mijn kind, ga en slaap; mogen uwe droomen zacht en rooskleurig zijn, en moogt ge morgen vroolijk ontwaken, en het treurig tooneel van dezen nacht vergeten hebben.quot;

„Alles is vergeten! Wolfgang. — Alles is goed en wel, zoo ge mij bemint.quot;

Hij knikte zacht. — „Ik bemin u, wees er van verzekerd.quot;

Zij nam een der lichten en ging heen, aan de deur nog even staan blijvende, om Goethe toe te knikken, en hem teederlijk goeden nacht te wenschen.

Hij beantwoordde haren groet toen bleef, midden in de kamer staan, en oogde haar na met diep treurigen blik.

„Arm kind,quot; zeide hij zacht voor zich: „'t Is waar, zij is te beklagen, maar ik ben het óók! Ach, waarom hebben de zinnen zooveel macht over het verstand ? en waarom is het hart zoo sterk en zoo zwak, en begoochelt den geest, dat deze zich zeiven vergeet, en met de ervaring spot? — O, jammer en nood! dat ik erkennen moet, dat alles vergaat. — De liefde zoowel als de bloemen, de trouw zoowel als de lente. De lente is ten einde, en zoo ik nu een trouw en schrander tuinier ware, nam ik de verdorde lentebloemen

DÜITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD. VII. 6

82

uit den grond, rukte ze uit, zooals men onkruid uitrukt, 'twelk men waande dat het maagdepalm was, maar dat nu verwelkt is en verdord. O, ik zie en erken het immers duidelijk, dat het mijn plicht zou zijn, een betrekking af te breken, die nu, - daar de liefde haar niet meer bindt, beschamend is geworden. Ik zou nu het gebod mijner eer moeten volgen en — Neen, dat kan ik niet, ik kan van Christina niet scheiden! Ik wil aan de babbelzucht en de lastertongen geen stof tot praatjes geven; ik wil niet dat men lacht en zegt: „Wij wisten 't immers wel! wij hebben 't vooraf wel gezegd!quot; — Zij zullen dezen triomf niet hebben, ik kan van Christina niet scheiden! Ach, 't is toch een ellendig iets, het leven; en die het genieten wil, moet zich het hart uit de borst scheuren, en een steen in zijn plaats leggen.quot;

Hij naderde het venster en stiet het open, zoodat het rinkelend met de kleine glasruiten tegen den muur sloeg. Toen boog hij er uit in den donkeren nacht. — Het deed hem goed dat de nachtwind suizend voorbij voer, zijn haar verwarde, en zijn heet voorhoofd afkoelde. — De diepe stilte rondom bracht zijn ontstuimig bloed tot rust, en hij luisterde naar 't zacht murmelen van het water, dat tegen de brug-palen brak, als naar een muziek, die zijn hart in slaap zou suizen. De straks heldere hemel was hier en daar met dichte wolken betrokken, en van achter een dezer wolken kwam juist de maan te voorschijn, en omzoomde de randen met zilveren glans, en wierp een mat licht op de bergtoppen, die als donkere reuzenhoofden ginds aan den hemel opstegen.

Goethe lag nog altijd uit het venster, en luisterde naar het fluisteren van den nacht, en groote en verhevene gedachten trokken door zijn ziel.

Het klonk en galmde en ruischte er van heerlijke fan-tasiën, en de fata morgana der poëzie vertoonde hem menig heerlijk en kostelijk beeld, dat hij aanschouwde met de oogen van zijn geest, en waaraan hij zich verkwikte.

Plotseling werd de stilte gestoord door een gerucht, dat uit de verte steeds naderde. - Goethe luisterde en boog zich verder uit het venster, en zag neder op de door de maan beschenen straat. Een donker punt bespeurde hij daar, en nu hoorde en begreep hij het gerucht. — 't Was

83

een paard, welks draven hij gehoord had, en een ruiter zat op het paard. Duidelijk kon hij hem nu onderscheiden, want de maan was thans geheel van achter de wolken tevoorschijn gekomen, en bescheen de Saalbrug, die de ruiter juist opkwam. De hoefslag van zijn paard klonk hel en luid, en werd door de bergen herhaald. De nachtwind, die bruisend voortjoeg, blies den zwarten mantel van den ruiter op, toen hij zich midden op de brug bevond, en omgaf ros en ruiter als een zwarte wolk. Plotseling klonk een klaaggeschrei, een kinderstem weende luid. Bij den schijn der maan zag Goethe, dat de ruiter een kind in zijne armen hield — een schreiend kind. De bergen rondom weergalmden het klaaggeschrei. — „Wees stil, mijn kind!quot; riep nu een forsche mannenstem: „Wees stil, blijf rustig mijn kind!quot; De nachtwind blies den mantel hooger op, en hulde ruiter en kind in een zwarte wolk, toen het paard voorwaarts rende over de brug, in de duisternis van den nacht.

Goethe trad van het venster terug, — zijn gelaat schitterde en zijne oogen straalden.

„De god der poëzie troost mij,quot; zeide hij: „en vertoont mij daar een ballade van wonderbare kracht. — „Wees stil, blijf rustig, mijn kind!quot; — Was dat niet een nachtspook, door de maan beschenen? Was het niet een geestverschijning, welke ik gezien heb? — Zóó stormt de Elfenkoning door den nacht, en houdt het geroofde kind in den arm! — Ja, 't is de Elfenkoning, dien ik gezien heb, en van hèm wil ik dichten en zingen in dezen nacht mijner smarten.

Hij ging met driftige schreden heen en weder, maar plotseling bleef hij staan, en in den vollen stroom der poëzie klonk het van zijne lippen:

Wie rijdt zoo laat in nacht en wind ?

Het is de vader met zijn kind.

Hij drukt den knaap vast in zijn arm.

Omvat hem stevig, houdt hem warm.') —

Lotje had gelijk gehad met hare voorspelling. Deze Julidag van 't jaar 1794 werd inderdaad in de geschiedenis der Duitsche litteratuur een gewichtige dag; want hij was het begin van het groote vriendschapsverbond tusschen de beide

') De geschiedkundig — ware voorstelling van het ontstaan des Erlkonigs.

84

heroën der Duitsche poëzie; — een verbond, dat zelfs de dood niet kon verbreken, want over den dood heen volgde de liefde en bewondering van G-oethe den zoo vroeg gestorven vriend. — Op deze ontmoeting en het eerste vertrouwelijk gesprek tusschen Goethe en Schiller, moesten spoedig andere volgen. Dit gevoelden beiden, en beiden deden het hunne hiertoe. Schiller, - die Goethe vroeger, naar hij meende, zoo gehaat had, — Schiller was het, die na dit eerste onderhoud, grootmoedig en hartelijk de hand bood tot een nauwere verbindtenis. Hij schreef aan Goethe dien beroemden brief, waarin hij zich met diepe kennis van Goethe's innigste wezen en zijn, en met de volste erkenning van diens hooge beteekenis, uitte over Goethe's inwendige vorming, over zijn reizen, zijne ideën en bedoelingen.

En Goethe vereerde deze erkentenis van Schiller, en voelde zich door zijne woorden tot nieuwe inspanning en dichten aangespoord. Het had hem te Weimar, onder al de vleiers en vereerders die hem omgaven, toch aan een gelijkgestemde ziel, aan een gelijken schranderen geest ontbroken. Velen waren, er om van hem te ontvangen en van zijn geest te genieten, maar niemand, die hem wist op te wekken en zijn geest voedsel te geven. En Goethe met zijn helderen blik en sterken geest, erkende terstond, wat Schiller voor hem zou en moest zijn. — Zijn realisme stelde zich Schiller's idealisme ter zijde; en als beiden zoo van elkander namen en gaven, moesten er schoone vruchten uit ontstaan.

Dit gevoelde Goethe voor zich zeiven en voor Schiller, en hij beantwoordde Schiller's fraaien brief derhalve met de dringende uitnoodiging, hem te quot;Weimar te bezoeken.

„Ge zult de uitnoodiging aannemen, nietwaar, mijn geliefde Frits?quot; vroeg Lotje, blozend van genoegen, toen Goethe's brief door de bodin gebracht werd: „Ik zal u missen en vèr van u blijven, maar mijn hart zal juichen den ganschen tijd; want wat ik verlangd en gewenscht heb zal nu vervuld worden, en Schiller en Goethe zullen in vriendschap tot elkander staan. — Ge zijt een toovenaar. Frits, en wien ge eens diep met uwe groote, blauwe oogen in het hart hebt gezien, die kan niet meer van u afkomen! - Dat zal nu Goethe óók moeten ondervinden, en hij zal u liefhebben en zich door u laten betooveren, zooals wij allen.quot;

„Ik wilde dat hij mij een weinig liefhad,quot; zeide Schiller

85

innig: „want ik moet u bekennen, Lotje, mij heeft zijn wezen en gedrag volkomen betooverd. Ik bewonder hem in zijne verschijning, in zijn fier en kalm wezen, — in zijn schoonheid en waardigheid, en in deze vreedzame behagelijkheid, die zijn geheele wezen omgeeft. — Hij is inderdaad een lieveling der goden en der menschen, en —quot; voegde hij er glimlachend bij; — „zooals ik zie, ook der vrouwen, want zelfs mijn Lotje is geheel door hem ingenomen.quot;

„En, nietwaar, ge neemt zijn uitnoodiging aan?quot; vroeg Lotje ten tweedemale: — „'t Is noodig dat ge beiden ongestoord dagen lang bij elkander zijt; dan zullen uwe zielen zich voor elkander ontsluiten, en hunne gaven laten uitstroom en.quot;

Schiller schudde treurig zijn hoofd. — „Hebt ge niet gemerkt, Lotje, dat ik in de laatste dagen meer dan vroeger aan mijn ongelukkigen kramp heb geleden; en hoe zou ik nu, ziek en zwak als ik ben, in een vreemd huis gaan, en ....quot;

Nu werd heftig aan de deur geklopt, en vóór Schiller nog „binnen!quot; had geroepen, werd de deur geopend.

„Goethe!quot; riep Lotje vroolijk, terwijl zij hem tegemoet-snelde.

„Ja, Goethe!quot; herhaalde hij glimlachend. — „Hij komt als een ongeduldig minnaar, die naar zijn liefste ijlt, om het jawoord van hare lippen te ontvangen. Lach niet om mij. Schiller! — Maar de hertog noodigde mij uit, hem naar Domburg te vergezellen, toen ik reeds aan de bodin mijn brief had gegeven. Ik heb Zijne Hoogheid laten vooruitrijden naar Domburg en ben hier afgestegen, want ik verlangde uw antwoord te vernemen. Luidt het ja of neen?quot;

Schiller's gelaat was rood geworden van genoegen, toen Goethe binnentrad, en met een uitdrukking van teedere bewondering zag hij tot de hooge, krachtige gestalte, en het fiere gelaat met de bruine wangen en vlammende oogen, op.

„Ge zijt een heerlijk mensch, Goethe,quot; zei Schiller op innigen toon: — „de eeuwige jeugd, de eeuwige schoonheid en de eeuwige gezondheid stralen uit uw geheele wezen. En het jeugdig ongeduld, dat op niets kan wachten, zelfs niet op het ja of neen van een armen, zieken professor, staat u overheerlijk!quot;

86

En wie is die zieke professor, van wien ge spreekt?quot; vroeg Goethe met een uitdrukking van bevreemding, alsof hij volstrekt niet vermoedde, dat Schiller van zichzelven

^SP1„^i'e mij aan, dan weet ge het,quot; antwoordde Schiller met

een treurigen glimlach.

„Is hij werkelijk ziek?quot; vroeg Goethe, zijn bruine oogen

op Lotje richtende.

„Niet ziek!quot; antwoordde zij hoofdschuddend: „maarhelaas

ook niet gezond!quot; ^ ,,

„Wij willen trachten hem gezond temaken! nepbroettie vroolijk: - „en het begin der kuur zal zijn, dat hij met mij naar Weimar gaat! — Ge belooft het mij toch. Schiller? _ Ge laat mij niet beschaamd met een neen vanhier

vertrekken?quot; „

„Nu dan, ik beloof het; want ik doe het zoo gaarne, zei Schiller innig: „maar ik doe het slechts, zoo ge mijn bede vervult, dat ik geheel vrij moge zijn ten opzichte uwer huiselijke orde. — De borstkramp, die mij kwelt, noodzaakt mij vaak den geheelen morgen aan den slaap te offeren, want zij laat mij juist des nachts geen rust. — Ach, en mijn Lotje zal u zeggen, dat er geen dag voorbij gaat, zonder dat ik er door gefolterd word. — Zoo ge mij dus vergunnen wilt, mij in uw huis als een volkomen vieemde te beschouwen, op wien volstrekt geen acht wordt geslagen; die zich mag afzonderen, om de verlegenheid te ontgaan, iemand van zijn toestand afhankelijk te maken, zoo ik — om mij zoo uit te drukken — als een viooltje, geheel stil en in 't verborgen nevens u bloeien mag, dan kom ik

gaarne.quot; ') ,, ,

„Zeg niet als een viooltje, maar als de schoonste bloem dei-schepping; als de koningin van den nacht! riep Goethe. — „als deze wonderbloem, tot welke men met grooten eerbied des nachts, als zij haar grootheid ontvouwt, heensluipt om zich in haar pracht te verheugen!quot; - Zóó Schiller, zult ge in mijn huis wonen, en slechts als gij t vei gunt, zullen

wij bij u komen.quot; — . ,

En Schiller kwam bij Goethe, en bleef veertien dagen lang. En toen zij vervolgens scheidden, legden zij hunne handen

') Schiller's eigen woorden. Zie : Scherr, Leben Schiller's III.

87

ineen, en aanschouwden elkander met een teederen blik.

„Wij zijn vrienden, nietwaar; vrienden voor het leven?quot; vroeg Goethe met vroolijken blik.

„Vrienden voor alle eeuwigheid!quot; antwoordde Schiller, de dweepende oogen ten hemel gericht.

VIL

De wedren.

Wilhelmine Rietz had haar zomerresidentie, dat heet: haar lustslot te Charlottenburg, reeds betrokken. De lente was dit jaar met zeldzame pracht in 't land getrokken, en op denzelfden dag dat de Koning zijn zomerresidentie in het nieuwe paleis bij Potsdam betrok, had Wilhelmine Rietz zich naar Charlottenburg begeven. Hare hovelingen en bewonderaars, hare vleiers en aanbidders volgden haar derwaarts, en terwijl de voorkamers der Koningin van Pruisen ledig waren, verdrongen zich in de antichambre der vriendin van den Koning de hooggeplaatste beambten, de cavaliers en een schare derzulken, die de bescherming der veelvermogende vriendin inriepen; eiken morgen het gelukkige oogenblik verbeidende, dat de deuren geopend zouden worden, en Wilhelmine Rietz aan hare vrienden en supplianten audientie verleende.

Heden, den vijftienden April 1795, waren deze morgen-bezoeken eindelijk afgeloopen, en Wilhelmine Rietz trok zich in haar huiskamer terug, met het strenge bevel aan haren kamerdienaar, niemand meer binnen te laten; want zij wilde nu toilet maken voor het dejeuner, waarop de Koning haar te Potsdam genoodigd had.

„Ik moet trachten mij heden nog een weinig te tooien,quot; zeide zij: „en mijn bekoorlijkheid in het beste licht te stellen. 't is louter boosaardigheid van den koninklijken schoenpoetser, mijn zoogenaamden heer echtgenoot, dat hij den Koning tot dit ontbijt verleid heeft. Rietz wil volstrekt zijn schoone geliefde Baranius met den Koning bekend maken, en ik weet wel, waarom hij dit wil. Hij hoopt dat de schoonheid dezer vrouw 't op mij winnen zal, en

88

hij wil op deze wijze zijn macht op den Koning versterken en verhoogen. O, heer echtgenoot, het zal u niet gelukken! Ik heb reeds vele strijders uit het veld geslagen, en 't zal mij ook met haar gelukken. Onderzoeken wij eens onze wapens!quot;

Zij trad voor den grooten, staanden spiegel, en beschouwde zich opmerkzaam; daarop schudde zij langzaam het hoofd.

„Er is niet veel meer aan te doen,quot; zeide zij, en als eer. spotlachje trok om hare lippen: „het grijze spook zit reeds achter mij, kijkt over mijne schouders, en trekt lijnen op mijn voorhoofd, 't Is afschuwelijk! Maar men moet tocli bekennen, de oogen schitteren nog. — Daar is echter die vreeselijke trek om de lippen, die alles verraadt wat de schitterende oogen en de geblankette wangen willen loochenen. En ik kan toch niet eeuwig glimlachen, om dezen trek aan den mondhoek te behouden! Neen, ik wil moedig aannemen, wat onvermijdelijk is, en wil mij herinneren aan het lied, 'twelk mijn vader steeds placht te zingen.

En met zachte stem neuriede zij voor zich:

Schoonheid is als het bonte schild van een kastelein, die de

rnenschen snijdt;

Maar leelijkheid is op den duur; die een leelijk meisje kust! —

„Nu,quot; viel zij zich zelve in de rede: „leelijk ben ik nog altoos niet. De armen zijn nog fraai, en ook de schouders zijn nog vol en rond. Het komt er dus op aan de beaux restes du diable in bekoorlijken staat van verdediging te brengen. Juffer Baranius is schoon, dat is waar, maar meer niet! 't Is een zeer ordinaire vrouw, anders zou zij den schoenpoetser niet beminnen. De Koning is veel te wijs om zich door deze uiterlijke schoonheid te laten vangen, en ten laatste ben ik er óók nog! Ik aal heden geestig en pikant zijn, als nog nooit. Ik zal den Koning doen lachen door mijn bloedige scherts; ik zal zijn geest zóódanig omspinnen met mijn beminnelijkheid en vroolijkheid, dat hij Baranius volstrekt niet aanziet, en —quot;

„Nu, wat is er?quot; brak zij hare alleenspraak af, naar den kamerdienaar ziende, die juist met verlegen gelaat in de half open deur verscheen: „Wat wilt ge?quot;

„Mevrouw, er is een heer, die zich volstrekt niet wil laten afwijzen.quot;

89

„Dat wil zeggenquot; — riep zij, schouderophalend; — „hij heeft u een louisd'or gegeven, opdat gij hem niet zoudt afwijzen, en ik moet nu wel uw wil doen. — Wie is hij ?quot;

„Mevrouw, 't is de prins von Reuss de Oostenrijksche gezant.quot;

„Ja, de Oostenrijksche gezant!quot; riep een luide stem, en achter den bediende verscheen de kleine sierlijke gestalte van den prins op den drempel.

„Nu, daar ge er eenmaal zijt, kom binnen, prins!quot; riep Wilhelmine lachend; — „Het baat niet zich voor u te verbergen. — Men kent immers de hardnekkigheid der Oostenrijksche diplomatie, en de geslepenheid harer spionnen. Nu, spreek schielijk, prins, wat wilt ge van mij? — Want ik beken, ik heb haast, en kan u hoogstens vijf minuten toestaan.quot;

„Vijf minuten zijn voldoende,quot; lachte de gezant: „om het Paradijs binnen te gaan, of in de hel verbannen te worden. — Wilt ge mij het Paradijs openen?quot;

„Gij bedoelt zeker een achterdeur van het Paradijs; want om door de groote poort binnen te gaan, hiertoe zoudt ge u niet van de echtgenoote van den kamerdienaar Rietz, — maar van de Koningin bedienen.quot;

„Gij zijt de Koningin, allerbekoorlijkste!quot; lispte de prins, terwijl hij Wilhelmine's witte hand aan zijne lippen bracht: „en ik wil tot u spreken als tot de Koningin. — Majesteit, het welzijn van Pruisen, het welzijn van Duitschland is in gevaar, zoo gij het niet bijstaat en uwe fraaie hand ter redding biedt!quot;

„Dat klinkt verschrikkelijk!quot; riep Wilhelmine lachend : — „Ge wilt mij tot beschermheilige van geheel Duitschland maken ?quot;

„Ja, ik wil u bezweren, het ongelukkig verdrag, dat baron von Hardenberg te Bazel met den Franschen gezant gesloten heeft, te doen herroepen.quot;

„Ach,quot; zuchtte Wilhelmine: „ik hoopte dat het een of ander liefdesavontuur betrof, en nu spreekt ge van politiek. — Weet ge, mijn waarde prins, dat ik mij volstrekt niet met de politiek bemoei? Wat raken mij uwe diplomatieke nota's? Ik bespeel de harp en de guitar, en heb genoeg te doen met de noten, die ik daarbij leeren moet.quot;

„Dat heet: ge wilt mij niet hooren !quot; riep de prins drin-

90

gend: „Ge wilt den schijn aannemen alsof ge u niet be-moeidet met de politiek, terwijl uwe fraaie, witte handen toch zeer ijverig aan het staatsroer draaien! Ik bid u, allerbekoorlijkste, laat dit roer thans naar de andere zijde wenden. — Laat de staatshulk niet het vaarwater binnenloopen, waarin baron von Haugwitz haar sturen wil! — Ik heb zooeven een koerier ontvangen, die mij het zeer stellige bericht brengt, dat het vredesverdrag tusschen Frankrijk en Pruisen te Bazel door de twee gezanten onderteekend is geworden, dat wijders baron von Harden berg hier zal aankomen, om van den Koning de onderteekening van het verdrag te verzoeken.quot;

„Goddank, dat de zaak eindelijk zóóver gekomen is,quot; zei Wilhelmine glimlachend: „men heeft sedert veertien dagen niets anders gehoord dan van oorlog en vrede, en men heeft den Koning van de eene naar de andere zijde getrokken. De aanhangers van Oostenrijk, de heeien von Bischofswer-der en Wöllner, zijn zeer ijverig geweest om den Koning te bewerken, en 't verwondert mij slechts, prins, waarom ge ter laatster ure tot mij komt, daar ge toch de intieme vriend van deze veelvermogende heeren zijt?quot;

„Ik kom tot t(, wijl ge nog meer vermoogt dan zij,quot; ant-woorde prins Reuss; „ik herhaal: 't betreft het welzijn van Pruisen, en van Duitschland in 't algemeen. De vrede met Frankrijk heet oorlog met Oostenrijk, met de zeemogendheden, ja oorlog met geheel Europa. Want geheel Europa is beleedigd, aangevallen en uitgedaagd door deze Fransche republiek, die haar bestaan met een koningsmoord begonnen, — en met stroomen bloeds gedoopt heeft.quot;

„Ik bid u om Godswil,quot; zei Wilhelmina heftig: „spreek mij niet meer van deze gruwelen der Fransche republiek. — De zaak is immers eindelijk overwonnen; de mannen van het schrikbewind zijn ter neder geworpen, Robespierre en consorten zijn ter zijde gesteld! — Mijn Hemel, wij weten 't immers; er begint daar een zachtere regeering, en de repu-blikeinsche legers trekken overwinnend naar het Zuiden en Westen. — Met de mannen van het schrikbewind en stroomen bloeds, kan men thans niemand meer vrees aanjagen., ook den Koning niet. En zoo Zijne Majesteit in zijn wijsheid besloten heeft vrede met Frankrijk te sluiten, dan zeg

91

ik Goddank! Wij zullen nu van iets anders spreken dan van oorlogszaken.quot;

„Neen, gij bedriegt u!quot; antwoordde prins Reuss levendig; — „vrede met Frankrijk, — ik herhaal het, — heet oorlog met geheel Europa! Oostenrijk kan en zal het niet dulden, dat een Duitsche rijksvorst vrede sluit met een natie, met welke de Keizer van Duitschland in oorlog leeft. De Keizer zal zich tot alle Duitsche rijksvorsten wenden, en hen tot voortzetting van den oorlog opvorderen; Pruisen zal dan geïsoleerd zijn, en zich gedwongen zien tot vernedering en onderwerping.quot;

Wilhelmine haalde de schouders op: „Qui vivra verraquot; zeide zij, den prins toelachende: „maar zeg mij nu eens, mijnheer de gezant, welke redenen zou ik hebben, den wil des Konings en zijne politiek tegen te werken? En welke vergoeding zoudt ge er mij voor kunnen aanbieden, dat ik den Koning beleedig en hem weerstreef?quot;

Prins Reuss boog zich dichter tot haar oor. — „Zijne Majesteit de Keizer biedt u honderdduizend thaler, zoo gij tot onze politiek overgaat.quot;

Wilhelmine lachte luid. — „Honderdduizend thaler! — Een allerliefst zakgeld! Ik zou er ten minste een paar jaar lang bonbons en snoeperijen voor kunnen koopen! Maar, weet ge, lieve prins, ik houd niet van die zoetigheden, en ik ben Zijne Majesteit den Keizer zeer verplicht voor dit kleine zakgeld.quot;

„Gij verlangt meer?quot; vroeg de prins dringend.

„Ik verlang, mijnheer, dat ge mij met rust laat,quot; antwoordde zij met waardigheid: „ik ben niet te koop, zooals ge ziet! Ge moet u ter dezer zake met mijnheer von Bischofswerder verstaan; en nu, heer prins, zoo ge er niets tegen hebt, is onze conferentie ten einde.quot;

„Dat heet: ge wijst mij bepaald af?quot; vroeg de prins haastig: „Ge behoort tot de aanhangers van Hardenberg?quot;

„O, mijnheer,quot; antwoordde zij trotsch: „ik behoor tot geen aanhangers! Ik ga mijn eigen weg, en naar 't mij schijnt, zullen vnj elkander op dien weg niet ontmoeten!quot;

„Misschien wel!quot; riep de prins geraakt: „Het kon wel zijn, dat onze wegen elkander ontmoetten, madame; maar ik vrees, het zal niet tot uwe vreugde zijn. Ik waarschuw u, tart Oostenrijk's vijandschap niet, want zij zou u nadeelig

92

kunnen zijn. Men weet het zeer goed, dat het Pruisische volk niet bizonder gesticht is met madame Eietz; men weet óók dat de Kroonprins van Pruisen niet tot hare vrienden behoort, en het zou hem welkom zijn, zoo men hem de gelegenheid gaf, om madame Rietz —quot;

Wilhelmine nam de schel van de tafel en schelde zóó heftig, dat zij de woorden van den prins overstemde.

„Open de deuren!quot; riep zij den binnenijlenden lakei toe: „Zijne Doorluchtigheid wil heengaan; — open de deuren, wiid, zooals het betaamt voor den gezant van Zijne Majesteit den Keizer!quot;

De prins wendde zich bleek van toom tot haar. „Madame,quot; zeide hij zacht: „het zal u berouwen. Ik waarschuw u. Of gij ondersteunt ons, en overreedt den Koning het tractaat met Frankrijk niet te onderteekenen, öf...quot;

„Of — hij onderteekent het!quot; viel 'Wilhelmine hem luid lachende in de rede; „Ik heb de eer u te groeten, mijnheer de prins!quot;

Zij wendde zich om, zonder hem verder met een woord of groet te verwaardigen. De prins ging heen, en in de voorkamer hoorde hij nog Wilhelmine's vroolijken lach.

„Honderdduizend thaler!quot; zeide zij schouderophalend: „Men houdt mij voor een bedelares, die men met een bagatel kan omkoopen. Honderdduizend thaler! quot;Voor mijn echtgenoot den schoenpoetser mag dit eene fraaie som zijn. Maar ik'! Wat vraag ik naar geld? Wat geef ik om deze ellendige thalers, die door de wereld rollen als duivels, en zielen koopen voor een spotprijs! Maar het is tijd mij te kleeden, hoog tijd! Sophie, Sophie!quot; riep zij met luider stem: „Kom hier, laat ons toilet maken!quot;

De kleine, behangen deur, die naar de toiletkamer voerde, opende zich; — doch 't was niet Sophie, die binnentrad, maar een hooge, statige mannengestalte. Wilhelmine staarde haar aanvankelijk geheel verschrikt aan, doch barstte vervolgens in een luiden lach uit.

„Wonderbaar,quot; zeide zij: „Europa dringt zich heden, naar 't schijnt, aan mij op! De Oostenrijksche gezant heeft mijn lakei omgekocht om tot mij te komen, en lord Spencer, de Engelsche gezant, is, zooals ik zie, met mijn kamenier in verbond. Wat wenscht ge? Wat brengt ge mij, lord Spencer? Want ge zijt er nu eenmaal, en het zou tegen de

93

hoffelijkheid zijn, zoo ik mij den schijn wilde geven, u niet te zien. Dus, wat brengt ge?quot;

„Ten eerste, dierbaarste, bekoorlijkste en schoone vriendin,quot; riep de lord met ophef: „ten eerste breng ik u hier het schrijven van onzen gemeenschappelijken vriend, sir Arthur Paget.quot;

„Ha, van den lieven sir Arthur!quot; zei Wilhelmine: „Hij komt dus niet zelf? Het is hem dus niet gelukt, de sub-sidiën van Engeland weder los te krijgen? Ge weet immers, lord, dat hij met dit oogmerk naar Engeland is gegaan; want ik had hem gezegd, dat dit het éénige middel was, om den Koning bij zijne alliantie met Engeland tegen Frank-riik te behouden. Zeg dus spoedig: worden de subsidiën bewilligd?quot;

„Wij hopen dat het parlement ze bewilligen zal; maar ik bid u, lees eerst den brief van sir William Paget.''

Wilhelmine nam het haar gereikte papier, sloeg het schielijk, open en las met haastigen blik.

„Die lieve sir Arthur,quot; zeide zij vervolgens: „hoor wat hij mij schrijft: „De wending, welke de zaken nemen, is onberekenbaar. Om Godswil, aangebedene, spoor den Koning tot handelen aan. De algemeene en bizondere rampen, waaraan wij prijs worden gegeven, zijn zeer groot. Mij blijft slechts de eenige troost, op u te mogen rekenen. Adieu, aanbiddelijke Wilhelmine. — Ik zou geheel neerslachtig zijn, zoo ik niet aan u dacht en op u hoopte!quot; — Wat zegt ge er van?quot;

„Ik zeg dat ik volkomen de zienswijze van mijn vriend deel. Ja, wij hopen op m, madame! In uwe handen ligt Europa's lot. Ik bezweer u, doe alles om dezen heilloozen vrede met Frankrijk tegen te gaan! Frankrijk is de grootste vijand van Duitschland, vergeet dat niet. Hij heeft nu reeds den linker Rijnoever veroverd; 't zou tegen Pruisens waardigheid zijn, hem dien te laten, 't Zou zooveel zijn, als voor de geheele wereld te bekennen, dat Frankrijk machtiger is dan Pruisen, ja, dan Duitschland in 't geheel; en men moet alles aanwenden, om geen vredesverdrag te onderteekenen, dat Duitschlands schande en de omverwerping der Duitsche staatsgesteldheid ten gevolge zou hebben.quot;

„En dat bovendien zeer geschikt zou zijn, om Engeland schrik aan te jagen!quot; zei Wilhelmine met een sluwen

94

glimlach; „Engeland zou zich niet zoo beijveren voor Duitsch-lands welzijn, zoo het niet een weinig aan zijn eigen welzijn dacht, en zoo 't hem niet gevaarlijk scheen voor zijn eigen belangen, dat Pruisen zich met Frankrijk verbond. O mijn lieve lord, spreek dat niet tegen! Engeland is ten allen tijde een goed rekenmeester geweest; en het welzijn der volken en de eer van Duitschland zijn hem niet zoo gewichtig, als zijne handelsbelangen en geldzaken.quot;

„Ik wil 't u toestaan, Minerva,quot; zei de lord: „aan uw doordringenden blik ontgaat niets. Welnu dan, bevorder Engelands belangen! Maak dat de Koning dit tractaat niet onderteekent! Ik bezweer u op mijne knieën madame,quot; voer de lord voort, terwijl hij zijn lange, stijve figuur tot een kniebuiging dwong: „help ons, madame! Verschaf mij een geheime audientie, terstond in dit uur, bij Zijne Majesteit, en vergun mij, voor dit geschenk uwer genade u een tegengeschenk te doen. Een geheime audientie bij den Koning, en ik geef u in naam van Engeland, een geschenk van eenmaal honderdduizend guinjes.quot;

„Eenmaal honderdduizend guinjes!quot; herhaalde Wilhelmine peinzend: „dat zijn, zoo ik goed reken, bijna zevenmaal honderdduizend thaler! O, een aanneembaar bod, mijn lieve lord; en wanneer, zoo ik u deze audientie bezorg, — wanneer ontvang ik het geld?quot;

„Dadelijk! Ik heb een wissel op de bank van Engeland bij mij, in de hoop dat wij ons zouden verstaan, madame; ik bezweer u, neem dezen wissel aan, laat mij een audientie bij den Koning hebben, en ondersteun mijn verzoek om het niet onderteekenen van het tractaat.quot;

„Wat het laatste betreft, willen wij dit onbepaald laten, want de wil des Konings is wet!quot; zei Wilhelmine: „maaide audientie wil ik u bezorgen, zoo ge mij hiervoor het kleine billet-doux wilt geven.quot;

De lord hief zich van zijne knieën op, en met een eerbiedige buiging reikte hij Wilhelmine het papier.

„Wanneer zal ik de audientie hebben, madame? Ik herhaal, het heeft haast, want ik weet stellig dat Hardenberg heden nog terug zal keeren.quot;

„Ge zult de audientie binnen twee uren hebben; want ongeveer zooveel tijd zullen wij behoeven, om van hier naar Potsdam, — naar het nieuwe paleis, te komen en dooreen

95

achterdeurtje in 't kabinet des Konings te sluipen. Kom, mijn rijtuig staat gereed. Maar wij mogen niet te zamen rijden, opdat de politieke klappijen geen stof hebben, om in alle nieuwsbladen uit te bazuinen, dat Engeland en Pruisen een nieuw verbond met elkander gesloten hebben. Ge weet immers, die klappijen bewijzen mij soms de eer, mij met Pruisen te verwisselen, 't Is kluchtig, waarlijk kluchtig; de trompettersdochter Wilhelmine Enke voor zulk een gewichtig personage te houden! Ge hebt uw rijtuig hier, nietwaar?

„Ik heb mijn rijtuig, madame, en ik ben trotsch genoeg te gelooven, dat er in geheel Berlijn geen twee zulke hard-loopers zijn, als die voor mijn rijtuig gespannen zijn. Zoo ge 't vergunt, verwijder ik mij, en zal de eer hebben, u misschien een uur lang te Potsdam op te wachten.quot;

Hij kuste dankbaar de hem gereikte hand van quot;Wilhelmine, en verwijderde zich. Zij oogde hem schouderophalend na.

„Die ijdele dwaas,quot; zeide zij zacht voor zich, terwijl zij zich door de geroepene kamenier met hoed en mantel liet kleeden: „hij gelooft mij omgekocht te hebben met zijn zevenmaal honderdduizend thaler! 't Is toch een erbarmelijk gebroedsel, de menschen! Met geld meenen zij alles te kunnen veroveren. Deze lord Spencer heeft het wèl verdiend, dat ik hem een kleine teleurstelling bereid. Hoe slecht kent mij dit volk, zoo het meent, dat het mij eeniglijk om geld te doen is.quot;

„Hoor, Christiaan,quot; beval zij vervolgens haren koetsier, toen zij los en bevallig als een jong meisje in het rijtuig wipte: „hoor, Christiaan, rijd heden zoo snel mogelijk. De heer, die zooeven is weggereden, meent dat hij een uur vroeger dan wij te Potsdam zal zijn.quot;

„Hij heeft uitstekende hardloopers, madame,quot; zei de koetsier, zijn gegalloneerden hoed afnemende; „hij zal er wel vroeger zijn dan wij.quot;

„Christiaan,quot; riep Wilhelmine verstoord: zoo ge eer in 't lijf hadt, zoudt ge zeggen: wij zullen er tegelijk met hem zijn!quot;

„Ik zou dat gaarne zeggen, madame,quot; bromde Christiaan: „maar wie zal de paarden betalen, als zij dood nedervallen?quot;

„Ik!quot; riep Wilhelmine: „en wat meer is: ik geef u vijf thaler maandelijksche toelage, zoo ge met dien heer ten minste tegelijkertijd te Potsdam aankomt, — onverschillig

96

of de paarden later dood vallen. Ik zeg niet, hoort gewei, dat ge vóór hem moet aankomen, maar tegelijk met hem.quot;

Vijf thaler maandelijksche toelage!quot; grijnsde Chnstiaan: 't is jammer van de paarden, want 't zijn zeer prachtige dieren. Maar wij zullen tegelijkertijd aankomen, maak hieiop

staat, madame!quot;

Hij sloeg op de paarden, en in dollen galop ging het vooi-waarts op den weg. Zeer ver aan den horizont, als een zwarte stip, zag men het rijtuig van den lord. Maar allengs werd de afstand tusschen de beide équipages minder, en Wilhelmine, die zich vèr uit het rijtuig gelegd, - en strak

naar de stip getuurd had, juichte toen deze zich vergrootte, — in een rijtuig veranderde, men de paarden onderscheidde, en nu ook het prachtige tuig zien kon.

„Christiaan, ge zijt een prachtige vent!quot; Ik geef u zes thaler toelage, als ge oud-Engeland overwint!quot;

En Christiaan sloeg op de paarden, dat zij steigerden en als razend voortstormden, steeds dichter en dichter het rijtuig van den lord naderende. Deze hoorde het donderend achtei zich aanratelen, en boog uit het rijtuig, om te zien wat ei te doen was. Hij zette een tamelijk verbaasd gezicht, toen hij, vèr uit het rijtuig geleund, Wilhelmine gewaar werd.

Nu vloog haar rijtuig hem voorbij, en zij riep hem toe: „Ik dacht dat ge reeds te Potsdam waart, lord!quot; —

En voort ging het in snelle jacht, voorbij.

„Christiaan, zoo ge oud-Engeland overwint, ben ik in staat

u een kus te geven!quot;

Achter haar komt het donderend aangejaagd, en nu zij zich ter zijde buigt, ziet zij de dampende, snuivende paardenkoppen van 's lords équipage.

„Madame,quot; krijschte de lord haar uit zijn rijtuig toe: „iK; zal een uur voor u te Potsdam zijn.quot; En hij ijlde voorbij. Maar Christiaan sloeg op zijne paarden, en zij joegen in

dollen galop voort.

Een razende wedloop ontstond nu. Met vlammende, toornige oogen zagen de koetsiers elkander aan; van eei-zucht ontvlamd, renden de paarden voorwaarts, en binnen in de rijtuigen spoorden lord Spencer en Wilhelmine Rietz, juichend en berispend tot steeds nieuwen spoed aan.

Eensklaps klonk een jubelkreet van AVilhelmine s, — een kreet van woede van lord Spencer's lippen: want hij moest stil-

97

houden: een riem van het tuig was gebroken. Hij moest stil houden, om het in orde te laten brengen.

Van dit toeval gebruik makende, joeg Christiaan voort, onophoudelijk voort!

Maar daar kwam het weder aanratelen, en reeds dicht achter hen snoven de paarden van den lord.

„Oud-Engeland voor altoos!quot; riep lord Spencer voorbij-jagende.

„Leve Pruisen!quot; juichte Wilhelmine, terwijl hare paarden hijgend voortholden.

Doch nu was het lord Spencer die een vreugdekreet slaakte, want het eene paard van Wilhelmine zonk levenloos ter aarde. Zij sprong uit het rijtuig, om te zien wat er gebeurde.

„Is het dood, Christiaan?quot;

„Neen, nog niet, maar het zal niet verder kunnen!quot;

„Span het dan af, en laat ons het met het andere paard beproeven. Snijd de strengen door! Voorwaarts! Voorwaarts !quot;

Spoedig was dit verricht, en razend ging het nu weder voort.

„Wij moeten hem inhalen, Christiaan!quot;

„En wij sullen hem inhalen! Want ziet ge niet, madame, daar vóór ons, daar is hij, en naar 't mij schijnt, komt hij niet verder.quot;

„Neen, niet verder! — niet verder!quot; — riep Wilhelmine uit het rijtuig buigende.

„'t Schijnt dat hij een ongeluk heeft gehad!quot; grijnsde Christiaan: „Zijne beide paarden zijn gevallen.quot;

Het paard rende voorwaarts, en nu kwamen zij aan de plaats, waar lord Spencer woedend en scheldend naast zijn rijtuig stond, en met de zweep op de paarden sloeg, die ter aarde waren gestort, en zich niet weder wilden oprichten, in weerwil van alle pogingen van den koetsier en den lord.

Wilhelmine liet haar paard stil houden, en boog glimlachend uit het rijtuig.

„Nu, mylord, bied ik u een plaats in mijn rijtuig aan. De politieke klappijen zullen er niets in vinden, zoo ik den gestranden Engelschman een plaats in de koets van Pruisen toesta. Kom. — Christiaan, rijd langzaam, want wij hebben nu niet meer zoo grooten haast. Uw zes thaler toelage

DUITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD. VIL 7

98

maandelijks krijgt ge, en de Koning, denk ik, zal u nog een extra geschenk geven, als ik hem de allerliefste geschiedenis verhaal. Kom, mylord, stijg in.quot;

Maar de lord, mismoedig en treurig, bleek van toorn, weigerde dankend, en verklaarde, dat hij den korten weg tot aan het nieuwe paleis, te voet wilde afleggen.quot;

„Laat u dan bij mij aandienen,quot; zei Wilhelmine glimlachend: „ik zal bevel geven, dat men u terstond tot mij voert. Rijd voort, Christiaan!quot;

En Christiaan sloeg op het paard. Maar vruchteloos. Het trachtte nog eenige schreden te doen, vervolgens zonk het hijgend op de knieën neder.

De lord naderde met ernstig gelaat het rijtuig, en opende het portier.

„Mag ik u bij het uitstijgen behulpzaam zijn, madame? Wij hebben een allerliefsten wedren gedaan.quot;

„Allerliefst,quot; antwoordde zij lachend: „zoo het ieder onzer maar geen twee heerlijke paarden gekost had.quot;

„Ge zult er morgen vier van echt Engelsch ras in uw stal vinden,quot; zei de lord, haar den arm biedende: „mag ik de eer hebben, met u naar het nieuwe paleis te gaan?quot;

Zij bewees hem die eer, en lachend en koutend gingen zij langs het naaste voetpad, door het park naar het nieuwe paleis.

Door een kleine achterdeur traden zij binnen, en in den gang zeide Wilhelmine den lord, haar te wachten. Toen ging zij verder, door den gang, naar de kleine geheime deur, die in de bizondere vertrekken des Konings voerde.

VIII.

DE ONDEETEEKENING VAN HET TRACTAAT.

In de antichambre vond Wilhelmine, tot hare teleurstelling, een heer in een met goud geborduurde uniform, fijn gekleed en gepoederd.

„Baron von Hardenberg! Zijt gij er waarlijk reeds?quot;

„Ja, mijn schoone vriendin. Ik ben er, en ik gelo®f, dat het een geluk voor mij is, u hier te ontmoeten,quot; zei Har-

99

denberg, wiens fijn, geestig gelaat, zich bij Wilhelmine's binnentreden verhelderd had.

„Fraai,quot; zeide zij glimlachend: „dit is nu de derdegroote diplomaat, die heden jacht op mij maakt.quot;

„Hebben het reeds anderen gedaan?quot;

„De Oostenrijksche gezant, en buiten in den gang staat de Engelsche gezant, die door mij een audientie bij Zijne Majesteil wil hebben.quot;

„Met het oogmerk, nietwaar, dat ge den Koning zoudt verhinderen, het tractaat, dat ik te Bazel heb gesloten, te onderteekenen ?quot;

Wilhelmine knikte. — „En hoe komt gij hier in de antichambre, die slechts voor de vertrouwden des Konings bestemd is?quot;

Hardenberg boog zich met een fijnen glimlach tot haar oor. „Mijnheer uw echtgenoot heeft altoos geld noodig, zooals ge weet, bekoorlijkste ; en juffer Baranius zal 't hem niet kwalijk nemen, zoo hij haar heden honderd louis d'or geeft.quot;

„En waarom heeft hij u niet bij Zijne Majesteit binnengelaten?quot; vroeg zij.

Hardenberg zuchtte. „quot;Wijl Bischofswerder en Wöllner Zijne Majesteit heden vormelijk belegerd heuden, en hem voor Oostenrijk zoeken te winnen.quot;

„Ha, zijn zij er, mijne vijanden!quot; zei quot;Wilhelmine, trotsch het hoofd achterover werpende: „dat is iets anders, baron. Dan kan ik u slechts raden: verlaat deze antichambre, want langs dezen weg zult ge niet in het allerheiligste komen. En mijn arme lord,quot; voer zij lachend voort: „hij zal lang moeten wachten, eer ik hem de audientie bezorg.quot;

„Bezorgt ge hem een audientie bij den Koning?quot; vroeg Hardenberg haastig.

Wilhelmine knikte. - „Ja; de onbeschaamde lord heeft deze audientie met honderdduizend guinjes van mij gekocht. Hij zal de audientie hebben, en een gratis les erbij! Vindt ge niet, Hardenberg, dat het schandelijk is, een vrouw als mij, met geld te willen onakoopen?quot;

„Zeer schandelijk!quot; betuigde Hardenberg: „Men moest toch weten, dat zulk een fiere en edele vrouw als gij zijt, zich weinig om geld beko mrnert. Ja; zoo hij u nog een titel, een onderscheiding had aangeboden!quot;

En terwijl hij dit zeide, blikten de oogen van Hardenberg

100

met een haastigen, vragenden blik op Wilhelmme s aangezicht, en hij begreep den glimlach, die om hare lippen speelde, en den blos, die over hare wangen schoot.

„Ja, zoo hij dat gedaan had!quot; „

Hardenberg boog zich dichter aan haar ooi. „ik weet, zeide hij; „dat er twee zaken zijn, welke de beminnelijke, schoone en geestige Wilhelmine Rietz begeert.

Twee zaken!? Nu laat hooren, welke twee zaken, quot;ïen eersten zoudt ge gaarne het land der wondei en en der poëzie, — het schoone Italië bezoeken; want ge zijt een kunstlievende, geestige dame, en daarbij weet ge, dat men

aangenaam in Italië leeft.quot;

Wilhelmine knikte. - „'t Is waar! Ik zou wel eens vroolijk, onbezorgd en gelukkig, van de schoone wereld willen

^E^^en tweede,quot; voer Hardenberg glimlachend voort; vindt ge 't, — sedert uwe dochter met graaf Stolbeig verloofd is, - niet gepast, dat de moeder der gravin Stolberg, slechts eenvoudig madame Rietz heet.quot;

Ge hebt wederom gelijk !quot; knikte Wilhelmme: „ t Is zeei onaangenaam; en hij, die den Koning opmerkzaam maa^ e en hem zeide, dat het volstrekt noodzakelijk is, mij een verhooging van rang te verleenen, — zou stellig op mijne

dankbaarheid kunnen rekenen.quot; tt ^ v.

Ik neem 't op mij dit te doen,quot; antwoordde Hardenberg haastig: „ik zal u van Zijne Majesteit de reis naar Italië bezorgen, en ik geef u mijn woord van eer, dat ge als gravin, vandaar naar Berlijn zult terugkeeren.

Een gloeiende blos vloog over Wilhelmme s gelaat „Uw woord van eer, baron; ge geeft er mij de hand op?

Ik geef u de hand, en kus deze hand, en druk met mijne kus er mijn eerewoord op! Ge keert als gravin terug. Maar 't is beter dat het geschiedt, terwijl ge niet hier zijt; men ziet dan, dat de Koning het uit vrijen wil besloten heeft, en de praatjes zijn voorbij als ge komt.quot; ^ ,

Baron von Hardenberg,quot; zeide Wilhelmme met glinsterende oogen; „ik geef u mijn woord, dat de Koning het

tractaat zal onderteekenen.quot;

gQ _ gravin der toekomst/' antwoordde Haidenbeig,

haar hand kussende; „ik geef u mijn woord dat ge naar

Italië reizen, - en als gravin terugkeeren zult.

101

„Maar het zou zeer lief zijn,quot; zei Hardenberg glimlachend; „zoo gij 't óók bezegelen wildet.quot;

Wilhelmine lachte, en bood hem haar volle lippen tot een kus.

„Zoo, en nu wij het zegel op het tractaat hebben gedrukt, nu willen wij aan het werk gaan. Blijf hier; ik weet nog een andere deur, door welke men in 't kabinet des Konings komt, — door zijn slaapkamer namelijk. Dezen weg zal ik nemen, en de heeren Bischofswerder en Wöllner uit het veld jagen.quot;

Zij knikte Hardenberg toe, en wipte uit de kamer, en door een zijdeur in de groote slaapkamer. Voor de kleine behangen deur, die van daar in het kabinet voerde, bleef zij staan, en luisterde.

„'t Is waar,quot; prevelde zij; „Bischofswerder en Wöllner zijn bij hem, en plagen mijn armen vriend weder met hunne Rozekruizers-geschiedenissen en hunne onzichtbare vaders.quot;

Juist hoorde men binnen, Bischofswerder's luide en krij-schende stem.

„'t Is onmogelijk, dat Uwe Majesteit zich van den Keizer en het Rijk los maken, — en zich met de koningsmoorders verbinden wil!quot; riep Bischofswerder,

„Niet met de koningsmoorders,quot; antwoordde de Koning luid en heftig; „maar met het volk van Frankrijk! ïk ben den oorlog moede, en wil niet de kastanjes uit het vuur halen, voor trouwelooze geallieerden en onwaardige kramerszielen. Oostenrijk onderhandelt heimelijk met Frankrijk; Engeland betaalt geen subsidiën; ik moet alléén mijn geld, mijn soldaten en mijne eer wagen voor Europa's welzijn.quot;

„De onzichtbaren gebieden hun discipelquot; — hoorde men nu Wöllner met zijn neusaccent zeggen; — „gebieden hun discipel, dat hij zich aan hunne instellingen onderwerpt, en hun wil doet. Ik heb dezen nacht een verschijning gehad. De tempel der onzichtbare vaders deed zich voor mij open, en de Groot-Kophta stond erin met toornig aangezicht, schitterend als een god, donderend als het eeuwige wereldgericht. En als donder galmde het in mijn oor: „Ga tot mijn zoon Frederik Wilhelm, en verkondig hem het bevel der onzichtbare vaders: Houden moet hij de wet en de trouw, welke hij den Keizer van het Duitsche rijk schuldig is. Hij zal de reine hand niet leggen in de met bloed bezoedelde moor-

102

denaarshand van Frankrijk! En deze belooning zal hij hebben voor zijne trouw.quot; Hier strekte de Groot-Kophta de hand uit, en een vlam viel er uit neder op mijn aangezicht. Ik voelde een vreeselijk brandende pijn op mijn voorhoofd; toen ontwaakte ik uit mijn zaligen droom, en vond dit.'quot;

„Wat is het?quot; hoorde men den Koning vragen.

En daarop Bischofswerder's luide stem: „Een fleschje met levenselixer? — O wonder, o heerlijk geschenk van den Groot-Kophta. Zie, Majesteit; dit is een dier wonderbare fleschjes met den levensdrank, die slechts Cagliostro weet te bereiden, en welke hij slechts met eigen hand aan de uitverkorenen geeft. Uwe Majesteit heeft vroeger reeds zulk een fleschje van hem ontvangen, en zij herinnert zich wel, dat Cagliostro toen zeide: „Als de onzichtbare vaders met u tevreden zijn. Koning Frederik Wilhelm, dan zal ik u, als het fleschje ledig is, een nieuw geven.quot;

„'t Schijnt dus,quot; sprak de Koning: „dat de onzichtbare vaders met mij tevreden zijn; want zij geven mij het fleschje met den levensdrank, schoon ik willens ben met Frankrijk vrede te sluiten. Geef hier, Wöllner! De onzichtbare vaders hebben mij het fleschje gezonden, het is dus mijn eigendom.quot;

„En evenwel wil Uwe Majesteit het tractaat onderteekenen?quot; vroeg Bischofswerder.

„Ik ben er vast toe besloten,quot; antwoordde de Koning; „want ik heb dit als het beste erkend.quot;

„Uwe Majesteit hebbe dan de genade, het fleschje te aanschouwen,quot; krijschte Bischofswerder.

Wilhelmine, die met ingehouden adem het gesprek gehoord had, bracht haar oog aan het sleutelgat, en keek er door. En het toeval wilde, dat zij juist de groep van den Koning en zijn beide vertrouwden, — die zich midden in de kamer bevonden, — ontwaarde.

„O, de bedriegers!quot; fluisterde zij zacht; „ik zie het, hoe Wöllner nu het volle fleschje in zijn mouw moffelt, en een ander eruit neemt.quot;

„Het fleschje is ledig!quot; riep de Koning ontsteld: „maar hoe is dat mogelijk? Ik heb het toch zooeven gezien, en toen was het vol.quot;

„En thans, nu Uwe Majesteit verklaart met Frankrijk te

103

willen samengaan, thans is het ledig!quot; zei Wöllner plechtig, terwijl hij het fleschje weder terugnam.

„Neem de proef. Majesteit!quot; riep Bischofswerder: „zeg: Hoort mij, onzichtbaren, ik groet u en beloof u, dat ik het tractaat niet onderteekenen wil!quot;

De Koning herhaalde deze woorden.

„Nu, Majesteit, neem het fleschje!quot;

„Het fleschje uit den linkermouw,quot; prevelde Wilhelmine; „is het volle fleschje!quot;

En door het sleutelgat heen bespeurde zij nu het verbaasde gelaat des Konings, die nu 't fleschje tegen het licht hield, en zag dat het vol was.

„Thans is het gunstige oogenblik gekomen,quot; fluisterde Wilhelmine.

Zij sprong op, opende met haastige greep de kleine behangen deur, en trad de kamer binnen, terwijl de Koning nog het volle fleschje in de hand hield.

„Madame Rietz!quot; riepen Bischofswerder en Wöllner tegelijkertijd, haar met toornige blikken aanschouwende.

„Ja, uwe onderdanige dienares, madame Rietz,quot; antwoordde zij, diep voor den Koning buigende: „Uwe Majesteit had de genade te beloven, bij mijnheer mijn echtgenoot aan een déjeuner te willen deelnemen, en het gezelschap wacht tevergeefs.quot;

„Ha, 't is waar!' riep de Koning met verhelderd gelaat: „Ik heb dit inderdaad aan mijn waarde geheim-kamerheer beloofd, en 't is lief van u, Wilhelmine, dat ge er mij aan herinnert. De onzalige politiek neemt al onze gedachten in, en gunt ons nauwelijks een vrij oogenblik. Maar wij moeten ons met geweld vrij maken, Wilhelmine; want men is aan zijn volk en zijn land schuldig, zich soms versterking en verpoozing te gunnen.quot;

„Uwe Majesteit beveelt dat wij haar verlaten?quot; vroeg Bischofswerder somber.

„Tot morgen, mijneheeren,quot; zei de Koning, hen toeknikkende: „wii spreken morgen verder over deze zaken. Vaartwel!quot;

Hij knikte beide heeren toe, die zich met verdrietige en sombere gezichten naar de deur wendden.

Maar juist toen Wöllner achter Bischofswerder heen wilde gaan, ijlde Wilhelmine hem na, en hield hem vast.

104

„Een oogenblik nog, mijnheer de minister,quot; zeide zij met een vriendelijken glimlach: „ik wilde u een enkelen kleinen raad geven.quot;

„Welken raad, als ik verzoeken mag?quot; vroeg Wöllner: „Wij arme, kortzichtige menschenkinderen moeten ootmoedig van elkeen raad aannemen, en er dankbaar voor zijn.quot;

„Ik wilde u slechts den raad geven, mijnheer de minister, uwe goochelkunsten beter te leeren, en u vooral meer te oefenen in het spel; „fleschje vul u!quot;

„Ik begrijp u niet, madame,quot; zei Wöllner, de dikke wenkbrauwen samentrekkende.

„Ge begrijpt mij niet!quot; — O, Majesteit; ik verzoek u om de eenige gunst: beveel mijnheer den minister, het ledige fleschje, dat hij in den linker roksmouw heeft gestopt, eruit te halen.quot;

Wöllner ontstelde, en wilde zich uit Wilhelmine's hand, die hem vasthield, losmaken.

„Scherts met anderen, madame, en laat mij met vrede.quot;

„Ik bid u. Majesteit, beveel het hem!quot;

De Koning lachte. — „Ge zijt zeer overmoedig, Wilhel-mine, en gaat te ver met uw scherts.quot;

„Het is geen scherts. Majesteit! 't Is volkomen ernst! Beveel mijnheer den minister, dat hij den linkerarm omlaag houdt, en een weinig schudt, dan zullen wij zien!quot;

„Welnu, Wöllner, doe wat zij zegt!quot; riep de Koning lachend: „Beschaam de ongeloovige!quot;

„'t Spijt mij. Majesteit, aan zulke kinderachtigheden niet te kunnen toegeven!quot; antwoordde Wöllner met somberen blik.

Maar terwijl hij dit zeide, voer Wilhelmine's hand met een haastigen greep in den wijden mouw van den zijden rok, en haalde er het fleschje uit.

„Hier is het, hier is het!quot; riep zij juichend, terwijl zij lachend het fleschje omhoog hield: „Hier is het geschenk der onzichtbare vaders!quot;

Wöllner had echter, terwijl zij danste en juichte, van het gelukkig oogenblik gebruik gemaakt, om haastig uit de kamer te sluipen.

De Koning had zich met verduisterd gelaat omgewend, en het fleschje, dat hem vroeger zoo kostbaar had geschenen, zette hij nu achteloos op de tafel.

Wilhelmine ijlde op hem toe, en kuste zijn hand.

105

„Uwe Majesteit is niet verstoord op mij?quot;

„Neen,quot; antwoordde de Koning treurig: „ik ben niet verstoord; maar het ergert mij, dat zich in het heiligste en verhevenste, goochelaarskunsten mengen; en 't hindert mij, dat zij, — welke ik alle reden heb te eeren en te beminnen, — zich van gemeene middelen bedienen, om mij te bedriegen.quot;

„En evenwel,quot; vroeg Wilhelmine; „evenwel zegt Uwe Majesteit, dat zij alle reden heeft, zulke goochelaars en bedriegers te eeren? Deze mijnheer Bischofswerder, die zich steeds den schijn geeft, van niets te doen en niets te willen, en toch zeer eerzuchtig is, en zijn hand steeds in 't spel heeft; deze Wöllner -quot;

De Koning viel haar toornig in de rede: „Eens voor al, het blijft er bij: geen woord tegen Bischofswerder en Wöllner! Ik heb hun verboden tegen u te intrigeeren, en ge weet, ik heb hetzelfde met u gedaan! — Intusschen,quot; voer de Koning met zachter stem voort: „ditmaal ben ik u toch dank schuldig, dat ge aan dit zotte tooneel een einde hebt gemaakt.quot;

„En weet Uwe Majesteit,quot; vroeg zij zacht en vleiend: „weet zij, waarom ik juist op dat oogenblik binnentrad? — Wijl ge het volle fleschje met levenselixer in de hand hadt, en ik wenschte, dat ge het behouden zoudt. Want men moet bekennen: de middelen van mijnheer Cagliostro zijn waarlijk goed en mooi, en Uwe Majesteit doet wèl zich er van te bedienen. Het levenselixer heeft wonderbare krachten, en ik wilde dus niet, dat die sluwe goochelaar Wöllner het u weder afnam, zoo Uwe Majesteit niet beloofde het trac-taat te onterteekenen. Wij zullen nu zien of, — zoo Uwe Majesteit het doet, — het levenselixer vervliegt, en zich tot niets oplost.

„Dat ongelukkig tractaat!quot; zuchtte de Koning: „Sedert drie dagen hoort men van niets anders; en 't is eindelijk tijd, dat wij er mede gereed komen!quot;

„Ja, waarlijk tijd,quot; zei Wilhelmine, zacht en haastig: „en ik hoop, dat Uwe Majesteit er nog heden mede gereed komt. Maar Majesteit, vooraf bid ik nog om een gunst.quot;

De Koning staarde haar verwonderd aan, en zag toen naar het fleschje met levenselixer.

„Een gunst? Nu, inderdaad hebt ge mijn dankbaarheid

106

verdiend, want het ge hebt fleschje voor mij verworven. Nu, wat is het, Wilhelmine?quot;

„Ik verzoek Uwe Majesteit, dat zij lord Spencer, den Engel-schen buitengewonen gezant, een geheime audientie verleent. Hij wil Uwe Majesteit nog in het laatste oogenblik bezweren, dat ge het tractaat niet onderteekent.quot;

„Het tractaat, en altijd het tractaat!quot; riep de Koning: „En gij, Wilhelmine, wilt dezen heer tot mij voeren?quot;

Zij 'knikte. — „Ik heb hem beloofd, dat hij bij Uwe Majesteit een audientie zou hebben, en ik bid mijn koninklijken genadigen gebieder dringend, hem die te verleenen.quot;

„Nu,quot; zuchtte de Koning: „leid hem dan binnen.quot;

„Maar, nietwaar,quot; fluisterde Wilhelmine: „Uwe Majesteit maakt vrede met Frankrijk ? 't Is ondragelijk steeds van niets dan krijgsrumoer en kanongebulder en soldaten te hooren; en deze gehate Fransche republikeinen zouden eindelijk nog in staat zijn, de wèlverdiende lauweren van 't hoofd mijns aangebeden Konings te rukken. Ik bid Uwe Majesteit: vrede met de Fransche republiek!quot;

„Ja, vrede,quot; knikte de Koning: „Ook ik ben eindelijk dezen nutteloozen oorlog moede, en ik wil vrede hebben. Breng mij den Engelschen gezant binnen! Hij mag zijn woord zeggen, en dan is het genoeg voor altoos!quot;

Wilhelmine sloop heen, en keerde reeds na weinige minuten met lord Spencer terug.

De lord boog diep en eerbiedig voor den Koning, die hem met een lichten hoofdknik groette, en naai^- zijn begeerte vroeg.

„Majesteit, ik kom in naam van Engeland,quot; zeide de lord plechtig: „neen; niet alleen in naam van Engeland, maar ook in naam van Zweden, in naam van alle zeemogendheden, ja, ik mag zeggen: in naam van geheel Europa, en ik bezweer Uwe Majesteit in naam van al deze mogendheden, uw koninklijk zegel niet onder het tractaat te plaatsen, dat de baron von Hardenberg te Bazel met den vertegenwoordiger der Fransche republiek, den heer Barthelemy, gesloten heeft.quot;

„Ge zijt dus gekomen, mylord, om mij een goeden raad te geven?quot; antwoordde de Koning trotsch: „'tis zonderling, dat Engeland zich bevoegd gelooft, mij ongenoodigd met zijn raad ter zijde te staan; daar het toch beter ware geweest

107

mij ter juister tijd daadwerkelijk te ondersteunen ! Voorwaar, de raad kost geen geld, terwijl de daden mij zeer veel geld gekost, — mijn kassen uitgeput, en de gelederen mijner soldaten gedund hebben. Hierbij heeft Engeland gezwegen; en zoo men nu van mij eischen wil, mij aan de verdragen te houden, dan vraag ik: of Engeland zich soms aan de verdragen heeft gehouden, en de subsidiën betaald heeft, die in het verdrag uitdrukkelijk gestipuleerd waren ?quot;

„Majesteit, juist ter opheldering van dit punt, ben ik gekomen! — Ik moet Uwé Majesteit in naam van Engeland en van de koninklijke regeering bezweren, nog slechts een korten tijd geduld te hebben. Het ministerie doet de uiterste pogingen, om van het parlement de noodige gelden te verkrijgen, en wij twijfelen niet, dat dit eerstdaags gelukken zal.quot;

„En in dien tusschenlijd kan ik, — alleen en aan mijn eigen krachten overgelaten, — nieuwe nederlagen in den oorlog tegen Frankrijk afwachten !quot;riep de Koning: „en de vrede, die thans voor mij onder gunstige omstandigheden gesloten wordt, zou later, zoo ik er toe gedwongen werd, zeer on-voordeelig voor mij zijn. Neen, ik heb mijn vast besluit genomen, lord Spencer; en er is niets meer aan te veranderen. Ik zal het tractaat met Frankrijk onderteekenen, en vrede sluiten!quot;

„Maar Uwe Majesteit gelieve te bedenken, dat de Keizer van Duitschland dit als een oorlogsverklaring tegen zich beschouwen zal; — dat zij alle andere mogendheden van Europa tegen zich opruit, dat —quot;

„Mylord,quot; viel de Koning hem heftig in de rede: „wie geeft u het recht, mij raad te geven en u in de aangelegenheden mijner politiek te mengen ? Als de Keizer van Oostenrijk het zwaard tegen mij opheft, welnu, dan zal ik hem tege-moettreden, en zoo de andere Europeesche mogendheden mijn vredesverdrag met Frankrijk als een oorlogsverklaring willen beschouwen, dan zullen wij zien, of Pruisen mèt zijn Franschen geallieerde niet sterk genoeg is, den oorlog tegen de andere Vorsten aan te nemen.quot;

„Dit is uw laatste besluit. Majesteit?quot;

„'t Is mijn laatste besluit! En zoo ge soms heden nog wilt vertrekken en naar Engeland terugkeeren, verzoek ik u, aan Zijne Majesteit den Koning van Engeland te zeggen, dat het mij leed doet, niet langer zijn bondgenoot te kunnen

108

zijn; dat ik echter in mijn hart steeds zijn getrouwe broeder en vriend blijven zal.quot;

„Uwe Majesteit, ik neem afscheid met diepe droefheid in 't hart,quot; zei de gezant, diep buigende; „het lot van Europa lag in dit uur in de handen van Uwe Majesteit, en —quot;

„En ik hoop,quot; viel de Koning hem in de rede: „dat ik het niet uit mijne handen, onder mijne voeten heb laten vallen! Ik weet wel dat Europa's lot van dit vredesverdrag afhangt; en Europa, hoop ik, zal mij dankbaar zijn, dat ik tracht den vrede te behouden! Ga, lord Spencer, en zeg dit aan Zijne Majesteit den Koning van Engeland. De volken zijn er eigenlijk niet om elkander te verscheuren, maar om elkander in liefde, vrede en vriendschap de hand te reiken. quot;Wij moeten trachten, ons met de Fransche republiek te verzoenen; want zij is nu eenmaal een feit geworden, en 't is vergeefs, haar te ontkennen. Vaarwel lord Spencer!quot;

De lord boog diep, en ging langzaam naar de deur.

„Een oogenblik nog, mylord!quot; riep Wilhelmine, — uit de vensternis, waarin zij zich had teruggetrokken, haastig tevoorschijn komende, en op den lord toetredende: — „Gij hebt nog iets vergeten.quot;

Lord Spencer zag haar verwonderd aan.

„Iets vergeten? Wat dan, madame?quot;

Zij haalde uit den zak van haar kleed het papier, 'twelk hij haar vroeger gegeven had.

„Deze promesse, mylord,quot; zeide zij'met een fijnen glimlach, hem het papier reikende.

Lord Spencer verbleekte, en trad verschrikt terug.

„Welke promesse?quot; vroeg de Koning.

„Een promesse van zevenmaal honderdduizend thaler,quot; antwoordde Wilhelmine minachtend; „deze Engelsche heeren gelooven, dat alles te koop en te verkoopen is; óók de liefde en de trouw. Majesteit! Mylord had de onbeschrijfelijke goedheid, mij zevenmaal honderdduizend thaler aan te bieden, zoo ik hem hiervoor een audientie bij Uwe Majesteit verschafte, en hem behulpzaam zijn wilde. Uwe Majesteit het vredesverdrag met Frankrijk niet te doen onderteekenen. Mylord wilde de goedheid hebben, mij subsidiën te betalen, maar ik ben een goede onderdane mijns Konings; dat wilde ik u slechts bewijzen, mylord; en daar ge aan Pruisen geen subsidiën betaalt, wil ik er óók geen aannemen. Ge hebt

109

uwe audientie gehad, mylord; maar vermits, ik u niet behulpzaam kan en wil zijn in uwe pogingen tegen het vredesverdrag, zoo geef ik u het gewichtige document terug. Ge zult ten minste in Engeland niet kunnen zeggen, dat Wilhel-mine Rietz, — de onderdanigste dienaresse van haren Koning, — zich door u heeft laten omkoopen!quot;

De lord nam met eenigszins beschaamde houding het papier uit hare handen, en haastte zich toen, met minder plichtplegingen dan hij gekomen was, het koninklijk vertrek te verlaten.

Frederik Wilhelm oogde hem glimlachend na; toen ging hij naar Wilhelmine, en sloot haar in zijne armen.

„Ge zijt waarlijk een edel en zonderling schepsel,quot; zeide hij: „ge hebt u in dit oogenblik een triomf bereid, Wilhelmine, die mijn hart van vreugde en trots doet kloppen. Ik dank u, dat ge dezen trotschen Engelschman vernederd en beschaamd hebt; ik zie het wel, en wist het immers reeds lang, Wilhelmine: gij bemint mij waarachtig, en u kunnen zij niet omkoopen! Maar gij, lieve trouwe verspilster, die zooeven om mijnentwille meer dan een half millioen hebt afgewezen, ge zult daarvoor van mij toch een genade aannemen, en ge moet in dit uur iets van mij verzoeken.quot;

„Eerst en vóór alles verzoek ik, dat ge mij lief hebt, Friedrich,quot; zeide zij, zich innig aan hem klemmende.

„Bewilligd! Bewilligd!quot; knikte de Koning: „En nu verder! Ge behoeft niet om iets te verzoeken, dat ik u buitendien moet verleenen. Maar verder! Ik wil, dat ge iets grootsch, iets belangrijks van mij verzoekt; het beschaamt mij anders.quot;

„Nu,quot; zeide Wilhelmine glimlachend; „dan verzoek ik vóór alles, dat Uwe Majesteit den baron von Hardenberg ontvangen, — en schielijk uwen naam onder het heillooze papier wil zetten, opdat het eindelijk uit de wereld is.quot;

„Hardenberg is dus hier?quot; vroeg de Koning levendig.

„Hij is hier, en verzoekt audientie. De heeren Bischofs-werder en Wöllner wilden hem niet laten binnenkomen, enquot;.....

„En hij zal binnenkomen!quot; zei de Koning fier: „Niet heimelijk en door de achterdeur, maar door de groote antichambre moet hij komen; en de heeren Bischofswerder en Wöllner zullen moeten erkennen, dat noch hunne volle, noch hunne ledige flesschen, invloed hebben op mijne besluiten.quot;

En dit zeggende, schoof de Koning haastig het volle

110

fleschje met het levenselixer in zijn borstzak. Toen schelde hij, en beval den binnentredenden lakei, den baron von Har-denberg door de groote antichambre in het koninklijke kabinet tB vosron.

Wilhelmine Rietz kuste ootmoedig de hand des Konings.

„Ik verwijder mij,quot; zeide zij: „de geheimkamerheer Rietz zal ongeduldig naar de gunst wachten, welke Uwe Majesteit hem beloofd heeft. Ik mag hem immers zeggen, dat ik als heraut kom, om de komst van onzen aangebeden Koning aan te kondigen?quot;

„Zeg hem dit,quot; knikte de Koning: „ik zal zoodra mogelijk komen. O, ik hoop, wij zullen een genoeglijk uur hebben, en de politiek een weinig kunnen vergeten.

Wilhelmine sloop door de kleine zijdeur heen, in hetzelfde oogenblik, dat de baron von Hardenberg in de wijd geopende deur der antichambre verscheen.

De Koning ging hem levendig tegemoet.

„Ge brengt mij het vredesdocument, Hardenberg ?quot;

„Ja, Uwe Majesteit, om u te dienen,quot; antwoordde Hardenberg plechtig: „Ik breng het document dat aan Pruisen en Frankrijk, - dat aan geheel Europa, naar ik hoop, den vrede zal teruggeven. Europa bloedt uit duizend wonden, en zal de Koninklijke hand zegenen, die deze wonden sluit, door uwen naam onder het gewichtigste document te plaatsen, dat misschien in deze eeuw geschreven wordt!quot;

„En ge hebt niets voor ons gered?quot; vroeg de Koning: „Wij hebben van al de veroveringen, welke Frankrijk in den laatsten tijd gemaakt heeft, niets herwonnen?quot;

„Majesteit, wij hebben ten minste dit gewonnen, dat Frankrijk geen nieuwe veroveringen meer maakt. Wij zijn helaas tot deze inwilliging, — zooals Uwe Majesteit bekend is, — door de omstandigheden gedwongen geworden. De schatkist is uitgeput, en Uwe Majesteit is niet in staat, het leger verder op den voet van oorlog te bezoldigen. Oostenrijk zou behendig van de gelegenheid gebruik maken, om voor zich zelf vrede met Frankrijk te sluiten, en zoo het zich dan te zamen mèt Frankrijk tegen Pruisen keert, zouden ook de zeemogendheden, — deze kramerszielen, hun voordeel berekenen, en vinden dat het beter is, zich met de machtigen te verbinden. Want het is nu eenmaal de hoogste grondstelling der politiek: dat men steeds vrede moet maken

Ill

met hèm, die de macht in handen heeft, — en Frankrijk heeft thans de macht in handen.quot;

„Ik erken dit alles,quot; zuchtte de Koning: „maar smartelijk blijft het toch, dat wij aan Frankrijk den geheelen linker Rijnoever moeten afstaan, zooals het in dit tractaat bepaald is!quot;

„Sire,quot; fluisterde Hardenberg zacht en glimlachend: „men sluit geen tractaten voor de eeuwigheid, en wij moeten waakzaam zijn en hopen, dat het uur komt, waarin wij dit tractaat verscheuren, — en van Frankrijk den linker Rijnoever terug vorderen, dien wij thans, door de omstandigheden gedwongen, moeten opofferen.quot;

„Welnu, het zij zoo!quot; zuchtte de Koning: „wij willen op dat uur hopen; ik zal onderteekenen.quot;

Hardenberg haastte zich de medegebrachte acte te ontrollen, en haar voor den Koning op de tafel te leggen, vervolgens reikte hij den Koning de in inkt gedoopte pen.

Frederik Wilhelm beschouwde haar een oogenblik peinzend. „Eén droppel zwarte inkt is voldoende,quot; zeide hij: „om aan een jarenlangen oorlog een einde te maken, en den donder der kanonnen te doen verstommen. Stroomen bloeds zijn uit de wonden mijner arme soldaten gevloeid, en deze enkele droppel zwart vocht maakt nu, dat alles vruchteloos is geweest. Ik onderteeken, Hardenberg, wijl ik niet anders kan; maar het doet mij in het diepst mijner ziel leed, en ik weet wel, dat er een dag zal komen, op welken men mij beschuldigen zal, wegens 'tgeen ik thans doe, en op welken Duitschland schreeuwen zal om den linker Rijnoever, dien wij helaas, aan Frankrijk moeten afstaan. Hardenberg! als dat geschreeuw klinkt, en ik er niet meer ben, treed dan op voor mijn naam en voor mijne eer, en zeg tot hen die tegen mij schreeuwen, dat ik waarlijk niet met vreugde en lichtzinnig dit document onderteekend heb, maar met een zwaar hart, en slechts met de bewustheid, dat het niet anders kon, en wij ons aan de omstandigheden moesten onderwerpen! En nu, zal het geschieden!quot;

Hij boog zich over het papier, en met een haastigen pennetrek, zette hij zijn naam onder het geschrift.

Hardenberg had hem met ingehouden adem gadegeslagen, en nu vloog een zonderlinge glimlach over zijn gelaat. Juist begon de groote pendule, die op de marmeren tafel stond,

112

met langzame, luide slagen, het twaalfde uur te verkondigen.

„Sire,quot; zei Hardenberg plechtig: „een nieuwe tijd en een nieuw uur breekt aan! Deze vijftiende April van 't jaar 1795 zal in Pruisens geschiedenis een eeuwig gedenkwaardige plaats innemen!quot;

De Koning boog zacht zijn hoofd, en staarde peinzend vóór zich. Vervolgens richtte hij zich langzaam weder op, en zag Hardenberg aan.

„Wat dunkt u, Hardenberg; wat zou mijn groote voorvader op dit oogenblik in mijn plaats gedaan hebben?quot;

„Sire, hij zou zekerlijk onderteekend hebben; want hij heeft dikwerf gezegd en verklaard: dat Frankrijk de natuurlijke bondgenoot van Pruisen is, en hij heeft wijders gezegd en geweten, dat Oostenrijk de natuurlijke vijand en benijder van Pruisen is, en dat Oostenrijk alles aanwenden zal, om Pruisen te vernederen en onder zijn voet te brengen, tot Pruisen den strijd tegen Oostenrijk zal aannemen en beproeven, dit overmoedige, verouderde en vermolmde Oostenrijk eindelijk in het stof te werpen, en het den voet op den nek te zetten. Hij, Frederik de Groote, heeft gezegd en geweten, dat de eenheid van Duitschland slechts dan mogelijk is, als één dezer mogendheden, — hetzij Oostenrijk of Pruisen, — bezwijke in den langen, honderdjarigen strijd. Majesteit! de onderteekening van dit vredes-tractaat met Frankrijk is de eerste stap, dien Pruisen doet om Oostenrijk te vernederen. Wij zijn het eindelijk een schrede vooruitgekomen, en in dit oogenblik begint een nieuw tijdperk voor Pruisen. Oostenrijk heeft tot nu toe geheerscht als Duitschlands meester; maar dit vredesverdrag van Bazel stelt den Koning van Pruisen voor het eerst als den gebiedenden meester van Duitschland voor; Uwe Majesteit veroorlove, dat ik haar het begin van dit tractaat voorleze.quot;

De Koning knikte, en Hardenberg nam het onderteekende document van de tafel en las:

„Er zal voortaan vrede, vriendschap en goede verstandhouding tusschen den Koning van Pruisen, zoowel als zoodanig, alsook in zijne hoedanigheid van Keurvorst van Brandenburg en lid van het Duitsche rijk eenerzijds, en de Fransche republiek anderzijds plaats hebben; de eerste zal diensvolgens zijn contigent rijkstroepen van het rijksleger

113

terugtrekken, en zijne over-Rijnsche landen in Fransche handen laten, tot er vrede met het rijk is gesloten.

„De Koning van Pruisen biedt voor de andere Vorsten en Stenden des rijks, die met de republiek in onmiddellijke vredesonderhandelingen wenschen te treden, zijn goede diensten aan, weshalve Frankrijk de aan den rechter Rijnoever gelegen landen, een driemaandsche wapenstilstand verzekert.quot; ') „Ja,quot; zei de Koning; „dat geeft ons een schijn van macht; maar de linker Rijnoever is ons toch ontrukt!quot;

„Majesteit,quot; lispte Hardenberg; „wij zullen hiervoor vergoeding op den rechter Rijnoever vinden. Ik heb hiervan gelukkig nog op het laatste oogenblik, van Frankrijk de verzekering verkregen.quot;

„Van onze vergoeding op den rechter Rijnoever?!quot; herhaalde de Koning: „dat heet, wij zullen een roofstelsel tegen onze eigen Duitsche bondgenooten aanwenden!quot;

Hardenberg glimlachte. — „Er zijn op den rechter Rijnoever zoo veel bisdommen, abdijen, stiften en rijkssteden, welke men reeds sinds den Westfaalschen vrede gewoon is als onbeheerd goed te beschouwen. Dit onbeheerd goed zal zeer gelukkig moeten zijn, door een zoo fleren en machtigen Koning aan zijn hart genomen te worden. De oude Keurvorsten en bisschoppen hebben zich overleefd, en Uwe Majesteit moet er naar streven, dat Duitschland één worde; dat heet: dat het niet langer onder zoovele kleine heeren staat. O, ik bezweer Uwe Majesteit, zie de toekomst niet zoo somber in! Ge hebt heden een groot werk volbracht, want ge hebt Duitschland den vrede gegeven.quot;

„Wij willen het hopen!quot; zei de Koning: „En als het ge-schiedt, dan ben ik het niet, maar gij in de eerste plaats, Hardenberg, die dit werk tot stand heeft gebracht. Ik dank u. Ge hebt u jegens mij als een trouw dienaar betoond, en ik zal er u voor weten te beloonen.quot;

„Laat mij uwe Majesteit nog verder mogen dienen, en ik ben genoegd beloond!quot; riep Hardenberg: „Maar één gunst zou ik in dit oogenblik willen verzoeken.quot;

■ „Spreek, baron. Welke gunst?quot;

„Uwe Majesteit veroorloove mij, haar een eerlijk en oprecht woord te zeggen. Ik zou misschien heden nog niet tot

') Neuere und neueste Geschichte, von Friedrich Förster, Band I. 385.

DUITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD. VII. 8

114

het geluk gekomen zijn, Uwe Majesteit het tractaat te kunnen overhandigen, zoo niet eene, door mij hoog vereerde dame, voor mij gesproken had.quot;

De Koning glimlachte. — „Wilhelmine Rietz, nietwaar?

Hardenberg boog.

De Koning voer levendig voort: „Ge hebt volkomen gelijk, mijn vriendin dankbaar te zijn en haar te vereeren; want, weet ge, Engeland wilde haar omkoopen, en heeft haar meer dan een half millioen goud geboden, zoo zij haar invloed op mij wilde aanwenden tegen het vredestractaat; en geloof mij, weinige dames van ons Hof zouden 't haar nadoen, — quot;zij heeft het geld geweigerd!quot;

„Zij is werkelijk een groothartige vrouw,quot; fluisterde Hardenberg: „en juist over haar zou ik Uwe Majesteit eenige woorden willen zeggen. Ik zou mij wenschen te verstouten, de waarheid te zeggen: Heeft Uwe Majesteit niet opgemerkt dat madame Rietz sedert eenigen tijd er ziekelijk en lijdend uitziet?quot;

De Koning schrikte. - „Gij gelooft dat zij lijdt?'

Hardenberg haalde de schouders op. - „Zij durft u met zeggen, wat de artsen haar gezegd hebben. Hare gezondheid is aangetast. Men heeft, schijnt het, haar sedert jaren velerlei ergernis veroorzaakt en met speldeprikken gewond. Hare zenuwen zijn geschokt, en de artsen begeeren dat zij rust neme, en voor eenige maanden naar een zuidelijk klimaat ga. Zij hebben 't madame Rietz reeds herhaaldelijk gezegd, maar zij heeft geweigerd Uwe Majesteit er kennis van te geven; zij kan niet besluiten, zich van Uwe Majesteit te verwijderen.quot;

„Zij zal het echter!quot; riep de Koning heftig: „zij moet naar Italië' gaan! 't Is noodig dat iets voor hare gezondheid gedaan worde, en zoo de artsen zeggen, dat een verblijf in 't Zuiden voor haar heilzaam is, dan moet zij nog heden op reis gaan.

„'t Zal moeilijk zijn, madame Rietz er toe te bewegen, glimlachte Hardenberg: „want zij heeft hare artsen verzekerd, dat zij liever vroeger wil sterven, dan van Uwe Majesteit gescheiden te zijn. Uwe Majesteit zal haar moeten hevelen naar Italië te reizen.quot;

De Koning knikte levendig. — „Ja, ik zal 't haar bevelen. Zij moet naar Italië op reis, en wel reeds morgen!quot;

115

IX.

Hkt kleêkmakers-opeoer.

Het dejeuner bij den geheimkamerheer had tot in den nacht geduurd, en Wilhelmine Rietz was dus eerst laat in den avond uit Postdam teruggekeerd. Het was een dier schitterende, weelderige orgiën geweest, zooals die somwijlen in het kleine, met elegantie en weelde ingerichte huis van den kamerheer Rietz, plaats hadden. De schoone Baranius met hare zusters, een paar danseressen van het koninklijke ballet, hadden het, behalve madame Rietz bijgewoond, en de keur der voorname cavaliers had het zich tot eer gerekend, door den kamerheer Rietz op dit dejeuner genoodigd te worden, dat ook de Koning met zijne tegenwoordigheid vereerde.

Wel is waar, had Frederik Wilhelm reeds na weinige uren het kleine huis van zijn geheimkamerheer verlaten, en was naar het somber, statig paleis teruggekeerd, om het gebrnikelijke diner bij te wonen, en zijne ministers te ontvangen. Maar toen de avond aanbrak, waren al de eischen van de étikette en het koningschap ten einde, en Frederik Wilhelm was welgemoed en opgeruimd weder afgestapt in het kleine huis, waaruit vroolijk gezang en lustig gelach hem tegemoet klonk. —

Wilhelmine had haar bed verlaten, en in bekoorlijk negligé lag zij op den divan, dronk haar chocolade, en dacht glimlachend aan de pikante tooneelen van den vorigen dag.

De schoone Baranius had geen overwinning op haar behaald. Zij had haar groote zwarte oogen en den zoeten glimlach harer purperen lippen goed aangewend, maar Wilhelmine had deze wapenen der koketterie weten te verlammen door haar vroolijke scherts, hare bevalligheid en blijmoedigheid. En zij verheugde zich erover, en lachte luid van genoegen.

„Ja, ja,quot; zeide zij; „zoo is ook de schoone Laïs door de schrandere Aspasia overwonnen! De Koning is een geestig man, zooals Pericles was, en een schoone geest heeft meer macht op hem, dan het schoonste lichaam.quot;

Zij dronk weder van haar chocolade, en liet peinzend den gouden lepel op haren vinger dansen en balanceeren.

116

„De Koning heeft gezegd: hij wilde heden morgen bij mij komen. Ik zou wel willen weten wat hij wil? Zeker heeft Hardenberg hem reeds voor mij gesproken, en —quot;

Er werd zacht aan de deur geklopt, en de kamerdienaar trad binnen, en reikte haar op een gouden blad een sierlijk briefje.

„Van mijnheer den baron von Hardenberg! Geen antwoord noodig!quot;

Zij vouwde haastig het papier open en doorliep met haastige blik de weinige regels, die het bevatte.

„'t Is, zooals ik gezegd heb. Hardenberg heeft den Koning opmerkzaam gemaakt, dat ik ziekelijk en lijdend ben, en de artsen mij tot genezing een reis naar Italië aanbevolen hebben. O, mijn lieve Hardenberg, ik zal u deze liefdedienst gedenken; want 't is waar, ik verlang naar Italië, ik verlang van hier; ik zou de wieken mijner ziel wenschen uit te slaan en vroolijk in de wolken te vliegen, ten hemel, gelijk de adelaar. Zij houden mij hier niet voor zulk een edel dier,quot; voer zij glimlachend voort: „en de Koningin en de Kroonprins en de Kroonprinses zouden zeer verstoord zijn, zoo zij hoorden, dat Wilhelmine Rietz het waagt, zich met den koninklijken adelaar, met het Pruisische wapenschild te vergelijken. — Wacht maar, gij allen, aWew— Gij noemt mij thans een kraai, dat weet ik wel; maar de kraai zal de macht hebben, al hare belagers en vijanden de oogen uit te pikken, en zal zich herscheppen in een koninklijken adelaar! - Wacht maar tot ik terugkom uit Italië. — Dan zal ik mij wreken op al mijne vijanden, hoe hoog geplaatst zij ook zijn mogen. Allen zullen zich voor mij verootmoedigen en — Wat wilt ge weder, Jean?quot;

De kamerdienaar was onhoorbaar ten tweedemale binnengekomen en reikte haar andermaal op het gouden blad een brief.

„Van Zijne Excellentie den minister graaf Haugwitz! — De bediende wacht op antwoord.quot;

„Goed, ik zal schellen; wacht in de voorkamer.quot;

Toen Wilhelmine nu den tweeden brief openvouwde en las, verstijfde de glimlach op haar aangezicht, en haar voorkomen werd ernstig.

„Ik begrijp niet wat dat beteekent? Wat schrijft toch de goede Haugwitz?quot;

117

En zacht voor zich las zij den brief: „Dierbaarste, bekoorlijkste vriendin! In grooten haast slechts eenige woorden. — U dreigt gevaar! — Berlijn is in oproer. Men is algemeen ontevreden over het sluiten van het vredestractaat met Frankrijk, en naar 't schijnt, geeft men de koninklijke vriendin de schuld hiervan. — Ik herhaal u: Berlijn is in .oproer, en ik vrees, 't zal heden weder tot buitensporigheden komen, evenals destijds voor eenige jaren. Ik bezweer u, dierbaarste, onttrek u aan het gevaar. Leg dadelijk, na de ontvangst van deze regelen, een onopzichtig, bescheiden toilet aan, en begeef u door uwen tuin naar de achterdeur. Daai vindt ge een eenvoudig rijtuig gereed, dat u terstond uit Berlijn naar Potsdam zal brengen, waar in het cavaliershuis, dicht bij het marmeren paleis, een vertrouwde u verwachten, — en een kamer voor u gereed houden zal. De grootste haast is noodig! Laat ons niet in angst voor uw dierbaar leven en uwe veiligheid.quot;

Wilhelmine vouwde den brief weder dicht, en schoof hem bedaard aan haren boezem.

„De goede Haugwitz! Hij is eigenlijk toch een bloodaard!quot; zeide zij: „ik denk er niet aan, voor het hoofdfronsen van het gepeupel de vlucht te nemen. Ik ken dien troep, en ik zal er mij gerust door laten aanblaffen. Als zij genoeg geblaft hebben, houden zij weder op, en die hen getart heeft, is hun overwinnaar. Neen; ik blijf en wacht den Koning. Berlijn is in oproer! Zonderlinge bewering! Berlijn schijnt mij heden even stil en vreedzaam en vervelend als altijd, en Haugwitz durft beweren, dat Berlijn mij de eer bewijst, om mijnentwil oproerig te worden. Een allerliefste vleierij, die —quot;

Op dit oogenblik klonk van de straat een luid gerucht. Het klonk als het murmelen en bruisen van aanrollendè golven, als het fluiten en suizen van den wind, die over de baren vliegt.

Wilhelmine sprong op, en luisterend, met wijdgeopende oogen, met gloeiende wangen, als een leeuwin, die den vijand aantegenziet, stond zij daar. Steeds hooger bruiste beneden de woedende zee, steeds luider gromde de donder, en huilde en floot de storm.

De storm van het oproer! Wilhelmine kende en wist dat. Maar haar fier en moedig hart beefde niet; zij ijlde

118

naar het venster en zag naar beneden, — niet voorzichtig achter de gordijnen, maar het venster wijd open, ver er uit buigende.

Een vreeselijk gehuil van beneden ontving haar. — „Ziet, daar is zij! Zij heeft ons verkocht aan Frankrijk! Schande over haar! Schande over de vriendin der Franschen!quot;

En honderde vuisten hieven zich dreigend tot haar op; en honderde oogen flikkerden naar het stoutmoedig gelaat dat zich boven aan het venster aan hen durfde vertoonen. Steeds woester en wilder werd het geschreeuw, het fluiten en brullen.

„Weg met haar van het venster; zij bespot ons, zij beschimpt ons; zij wil toonen, dat zij geen eerbied voor ons heeft! Zij heeft ons aan Frankrijk verkocht, aan Frankrijk!quot;

Een luide, woedende stem riep dit omhoog, en een lang mensch, op het ijzeren hek klimmenden, dat de Linden-allée begrensde, hief dreigend zijn gebalde vuist tegen haar op.

„Ziet de boeleerster, ziet de vriendin der Franschen, zij hoont ons!quot;

Het volk brulde luid van woede en toorn.

„Ja, zij hoont ons! Duizenden zijn gevallen op het slagveld, en zij heeft zich voor het bloed onzer soldaten laten betalen!quot; schreeuwde de man, die op het ijzeren hek stond: „De Koning mag het tractaat niet houden; de Koning mag geen vrede maken met Frankrijk, met de moordenaars van zijn Koning!quot;

„Gi-oed, zeer goed!quot; zei de kleine man, die nevens het hek stond, en tot den spreker opzag: „Spreek, roep wraak! Die vrouw moet boeten voor al het vergoten bloed!quot;

„Ja, deze vrouw moet boeten voor al het vergoten bloed!quot; riep de lange man in het dichte volksgedrang: „Zij heeft ons aan Frankrijk verkocht!quot;

Het volk brak bij dezen kreet opnieuw in een woedend gebrul los, en reeds hieven zich eenige, met steenen gewapende handen tegen het huis op.

„Wij zullen haar uit haar fraai paleis halen!quot; riep de redenaar; „Komt makkers en vrienden! Zij is een vriendin der Franschen! Zij heeft gezegd: wij Duitschers kunnen niets dan drinken en aardappels eten! Niet eens hare kleederen laat zij door Duitsche kleermakers maken. Neen: zij

119

heeft expres een Franschen kleermaker laten komen, die voor haar werken moet!quot;

„'t Is schandelijk! schandelijk!quot; riep men uit de menigte. „Ja schandelijk en onteerend!quot; donderde de redenaar: „Het geheele gilde heeft zij beleedigd, en wij willen dit niet dulden! Zij zal ons niet aan Frankrijk verkoopen, en hare kleederen niet door Fransche kleermakers laten maken!quot;

„Mijn waarde,quot; zei de kleine man, terwijl hij op het hek bij den langen redenaar klom: „mijn waarde, ge laat daar te duidelijk uw gilde spreken. Het komt er eigenlijk niet op aan, of zij bij een Duitschen of Franschen snijder laat werken. Het komt er op aan, dat zij het geheele Pruisische, — ja Duitsche volk aan Frankrijk heeft verkocht. Dit moet ge laten uitkomen.quot;

„Laat mij maar begaan,quot; zei de ander haastig: „het volk moet weten rvaarom het oproer maakt; en het moet een haak hebben, om zich aan te houden! Meent ge dan, dat ik mijn geheele gilde tot opstand zou hebben gebracht, zoo ik hun niet gezegd had, dat deze vrouw voor ons gilde gevaarlijk wordt. Enkel om uw tractaat hadden mijne vrienden hun herberg niet verlaten, en zoo ik hun niet bepaald zeggen kan, dat hunne belangen gevaar loopen, zullen zij zeer spoedig naar huis gaan, en het te gevaarlijk vinden hier te muiten.quot;

„Ik vind over 't geheel, dat er weinig geschiedt,quot; fluisterde de kleine man in de grijze, eenvoudige kleeding: „met enkel te schreeuwen wordt niets uitgevoerd; men moet het huis aanvallen, men moet zich, zoo mogelijk, van deze vrouw verzekeren. Ge weet, als ge dit uitvoert, krijgt gij honderd thaler, en elk lid van uw gilde twee thaler.quot;

„Mijn vrienden!quot; riep de lange snijder Schmidt nu, „met enkel te schreeuwen en tieren is niets gedaan. Bedenkt dat deze vrouw de verraadster van het vaderland is! Bedenkt dat zij schuld is van dezen vrede met Frankrijk! Duizenden onzer zonen en broeders zijn gevallen in den strijd tegen Frankrijk. Moet hun bloed nu tevergeefs vergoten zijn? — Zij wil alles op Franschen voet inrichten; de Duitsche kleermakers zullen geen kleermakers meer zijn!quot;

„Wee over haar!quot; brulde de menigte.

„Ja, wee over haar!quot; herhaalde de lange snijder Schmidt: „wij willen haar straffen; wij willen haar ter verantwoording

120

roepen! Ziet, daar is haar huis; wij willen tot haar gaan en vragen of het waar is?quot;

„Ja, wij willen 't haar vragen!quot; brulde de menigte. En nu rolden zij, als zwarte golven, op het huis toe.

„Zeer goed!quot; zei de kleine man: „Kom nu, laat ons verder gaan. Wij moeten ook den minister Haugwitz aanvallen!quot;

En terwijl nu een gedeelte der menigte op het paleis toestormde, trok de lange snijder Schmidt met zijn kleinen begeleider en een ontzaglijke troep menschen, wier getal nog steeds vermeerderde, langs de Linden naar het paleis van den minister von Haugwitz.

En daar stond hij, en declameerde tegen den vriend der Franschen, en hitste ook hier de menigte op, die zich tierend tegen het huis wendde.

Met elke minuut vermeerderde het rumoer. Uit alle straten stroomde het volk toe, aangevoerd door mannen van het eerzame snijdersgilde, die voor dezen dag de aanvoerders van het Berlijnsche volk waren geworden.

Spoedig echter kwamen ook van andere zijden mannen, die wilden trachten zich tegen den redenaar te kanten. De brandwacht der burgersoldaten was opgeroepen, en marcheerde nu voorwaarts tegen de drommen, die zich voor het huis van Wilhelmine Kietz hadden geschaard.

Maar men ontving de burgers met woedend gebrul en steenworpen; men drong op hen in en wierp ze achteruit, zoodat de eerzame burgers, door schrik aangegrepen, omkeerden en zich in wilde vlucht uit de voeten maakten. Hier en ginds waren de drommen reeds in de huizen gedrongen, hadden de deuren geopend, en zich toegang in de kamers verschaft. Met steenen beladen, namen zij plaats aan de vensters der eerste verdiepingen, en met wild geschreeuw beduidden zij hunne vrienden beneden op de straat, dat zij al de huizen moesten innemen, want dat er militairen zouden komen, en men die met steenen moest ontvangen, 't Was een woest getier en geschreeuw, dat allengs als een ontzaglijke golf door al de straten van Berlijn rolde.

En overal schreeuwde en brulde het: „Geen vrede met Frankrijk! Wij willen geen vrede met Frankrijk. Wij willen oorlog, oorlog met de koningsmoorders! Onze Koning mag geen vrede met Frankrijk sluiten! Wij willen het niet! wij dulden het niet!quot;

121

En duizenden stroomden nu naar het koninklijke Slot, want men wist dat Frederik Wilhelm van Potsdam te Berlijn was gekomen; en het tot steeds grootere woede geprikkelde volk wilde het hemzelven zeggen, dat het dezen vrede met Frankrijk niet dulden zou. In de dicht opeen gedrongen massa's slopen hier en ginds enkele mannen, die geld en fleschjes met brandewijn uitdeelden; en het geld en de brandewijn verhitten de gemoederen steeds meer, en steeds hooger steeg het woedend gebrul der menigte.

De Koning stond achter de gordijn van een venster van het Slot, en zag neder op de ontzaglijke zwarte zee, die beneden op het plein woedde en bruiste, en zag toen vragend om naar de ministers, die met bleek gelaat en angstig voorkomen achter hem stonden, en radeloos verstomd waren.

„Het schijnt,quot; zei de Koning bedaard; „dat eenofander^ babbelaar dezen lieden reeds van het vredesverdrag met Frankrijk heeft verteld; want voor zooveel ik hoor, roept het volk: Geen vrede met Frankrijk!quot;

„Ja, Majesteit,quot; bevestigde Bischofswerder; „dat is het wat de menschen roepen: Geen vrede met Frankrijk! Het bloed onzer zonen en broeders zal niet vruchteloos gestort zijn!quot;

„Uwe Majesteit moest dit den Berlijners vergeven,quot; merkte Wöllner met zijn schijnheilig gelaat en gebogen hoofd aan: „deze goede menschen hebben hunne broeders en zonen in den strijd gezonden, en er zijn, zooals met weet, meer dan duizend Berlijners op de slagvelden der laatste jaren gesneuveld, 't Schijnt dezen menschen nu een hoon van hun smart, dat men vrede wil maken met de godloochenaars en koningsmoorders. Uwe Majesteit zij dus op uw getrouwe onderdanen niet vertoornd; er is slechts één woord noodig, en Uwe Majesteit zal zien, dat de oproerige menigte schielijk tot bedaren zal komen, en in liefdekreeten losbarsten zal voor haren Koning.

„En welk woord zou dat zijn?quot; vroeg de Koning met luide stem, want het gebrul beneden maakte elk gewoon gesprek onmogelijk.

Wöllner trad nader tot hem. — „Uwe Majesteit behoeft slechts op het balkon te gaan en te zeggen, dat zij aan de wenschen des volks toegeven, — en den vrede met Frankrijk niet houden zal.quot;

122

De Koning zag hem met trotschen, toornigen blik aan. „Mijn lieve Wöllner,quot; zeide hij met een zachten spot in zijn stem: „dat geschreeuw hier onder schijnt mij slechts het gisten in het fleschje met het levenselixer, dat ge mij gisteren gaaft.quot;

„Majesteit,quot; riep Wöllner verbleekend; „ik zweer...quot;

„Zwijg!quot; gebood de Koning; „Zweer niet! Ik vrees de revolutie niet in kleine fleschjes en in glazen water. Waar is Haugwitz?quot;

„Hier, tot Uwer Majesteits dienst!quot;

De Koning wenkte den minister, en trad met hem in den uitersten hoek van het groote vertrek, waar het razen en tieren van beneden slechts gesmoord doordrong.

„Ge hebt aan Wilhelmine geschreven?quot;

„Ja, Majesteit.quot;

„Zij zal dus reeds te Potsdam zijn, en er is niets voor haar te vreezen?quot;

„Majesteit, mijn bediende is zooeven gekomen en heeft mij bericht, dat madame Rietz niet naar Potsdam is gereden. Zij is in haar paleis gebleven, maar het volk bedreigt het, en is op 't punt de deuren te bestormen.quot;

De Koning trad levendig in de zaal terug. — „Men moet de militairen uit de kazernen laten halen; men moet eindelijk geweld gebruiken!quot;

Een adjudant ijlde heen om dit bevel over te brengen.

En de Koning trad weder aan het venster en zag, achter een gordijn verborgen, naar de tierende massa.

„Ellendig gepeupel! Het bemoeit zich met politiek, waarvan het niets begrijpt. Het wil over het lot van het land meêpraten en verbeeldt zich, dat het de macht heeft mijn wil te besturen. Zij zullen het leeren, deze overmoedige Berlijners; zij zullen leeren gehoorzaam en stil te zijn, en zich aan den wil van hun Koning te onderwerpen. Ha, daar raarcheeren mijne troepen de breede straat op! Hoe brult en schreeuwt het volk, en maakt zich uit de voeten voor de soldaten!quot;

En de Koning wendde zich haastig tot den tweeder adjudant.

„Ga naar beneden. Zeg den commandant: er moet mef geschoten worden. Men moet de menschen uiteen drijven, maar vooral zorgen niemand te kwetsen.quot;

123

Maar hij was nauwelijks heengegaan, toen de deur zich opende, en de dienstdoende kamerheer een deputatie van het stedelijk bestuur aandiende.

Het was de eerste burgemeester, begeleid door twee senateurs, die binnentraden.

,.Majesteit, in naam van Berlijn, in naam der burgerij bezweren wij u: laat de militaire macht naar de kazernen terug marcheeren.quot;

„Opdat de wanorde steeds grooter worde?quot; vroeg de Koning: „opdat het janhagel de huizen der stad bestorme, en den vrede der stad verontruste?quot;

„Majesteit,quot; verklaarde de eerste burgemeester: „'tis niets dan een kunstmatig, door onbekenden aangestookt rumoer, een kunstmatig aangeblazen vlam! Zoo men haar door de soldaten geen nieuw voedsel geeft, zal zij van zelve verdooven.quot;

„Meent gij de macht te hebben haar te verdooven?quot; vroeg de Koning.

„Ja, Majesteit. De magistraat en de burgerij van Berlijn nemen het op zich de rust te herstellen, zoo Uwe Majesteit de genade wil hebben, de militairen naar de kazernen terug te doen keeren. Het zal ons gelukken de oproermakers uiteen te drijven; want de burgerij neemt geen deel aan het tumult, en slechts het opgeruide gepeupel heeft het veroorzaakt.quot;

De Koning knikte. — „Welaan; beproeft het, of ge uw woord vervullen kunt. De soldaten zullen naar hunne kazernen terugkeeren.quot;

Intusschen woedde het oproer op de straat nog altoos voort. De kleermakers hadden de geheele Linden ingenomen, de vensters der huizen bezet, en wachtten met woedend geschreeuw nog altoos op het naderen der soldaten, terwijl een ontzaglijke troep voor het huis van Wilhelmine Rietz verzameld was, en met steenen naar de vensters wierp.

Eenige barer trouwste vrienden en vereerders hadden zich bij het begin van het tumult tot haar begeven, en allen bezwoeren haar, heimelijk door den tuin te ontsnappen, waar nog altoos een rijtuig gereed stond, om haar weg te voeren.

Maar Wilhelmine lachte er om, en bespotte hare bevende vrienden wegens hunne vrees.

124

„Laat hen maar blaffen,quot; zeide zij; „zij zullen ten laatste wel heesch en maede worden, en het vuurwerk zal eindelijk knappend ineenvallen, zoodra de machinist zijn kruid heeft verpoft. Ge denkt misschien, dat het volk dit rumoer maakt? Ik ken den machinist zeer goed, en hij heeft mij gisteren reeds gedreigd, dat het zoo komen zou. — „Oorlog met Frankrijk, of oorlog met u!quot; dit zeide mij de machinist van het vuurwerk hier beneden. En nu,denkt hij: de oorlog met mij is begonnen, en ik zal bezwijken. Hij bedriegt zich, o, hij bedriegt zich! Men moet mijn rijtuig inspannen, mijn open kales!quot;

„Om Gods wil, wat wilt ge doen?quot;

„Wat ik doen wil, mijn lieve dikke Schmidts?quot; zeide Wil-helmine, zich lachend tot den rijken koopman Schmidts wendende; — den eerste, die tot haar gekomen was; — „wat ik doen wil? Ik wil een weinig door de straten rijden en het oproer bezien; en gij, mijn lieve Falstaff' zult mederijden!quot;

„Dat kan u geen ernst zijn,quot; riep Schmidts ontsteld: „ge kunt er onmogelijk aan denken, het oproerige Berlijnsche volk zoo openlijk te trotseeren.quot;

„'t Is mij wel degelijk ernst,quot; lachte Wilhelmine; „en gij moet mij als cavalier ter zijde blijven. Geheel Berlijn kent immers den lieven dikken Schmidts en verheugt zich over zijn Falstaff. De dikke Schmidts zal heden mijn sauve-garde zijn. Ingespannen! Wij willen door de straten van Berlijn rijden, de Falstaff van Berlijn en ik!quot;

't Was vruchteloos dat Schmidts hiertegen protesteerde. Wilhelmine stond op haar eenmaal uitgesproken wil.

Zij riep haar kamenier, liet zich een met bloemen getooid hoedje en vervolgens den prachtigsten en fraaisten harer sjaals geven, en trad toen voor den grooten wandspiegel, om zich in haar schitterend toilet te beschouwen.

In hetzelfde oogenblik vloog rinkelend en dreunend een steen door de glasruit der kamer, en viel juist aan hare voeten neder.

„Ge ziet,quot; riep de dikke Schmidts; „ge ziet, madame, het is onmogelijk!quot;

„Ik zie slechts, mijn lieve, dat de steen aan mijne voeten is nedergevallen,quot; zei Wilhelmine, terwijl zij met haarkleinen voet den steen stiet, zoodat hij dreunend over den

125

vloer vloog; „en mijn hoofd niet getroffen heeft. Kom, ik wil deze gekken bewijzen, dat ik niet bang ben!quot;

Zij nam den arm van den dikken Schmidts en trok hem, die hijgend en angstig haar nauwelijks volgen kon, uit de zaal en den trap af naar het voorplein, waar het rijtuig, door Christiaan bestuurd, juist voorgereden was.

Luchtig sprong Wilhelmine er in, en reikte lachend den dikken Schmidts haar hand, om hem bij het instijgen behulpzaam te zijn.

„Ge volhardt er in?quot; vroeg Schmidts met bevende, angstige stem; „Ge wilt ons beiden in doodsgevaar brengen?quot;

„Hebt ge mij niet meermalen gezegd, Falstaff, dat ge mij bemint?quot; vroeg Wilhelmine schalksch: „Moet het u nu niet welkom zijn, met mij doodsgevaren te deelen, en mij te beschermen met uw edel lichaam? Luister maar, hoe het volk tegen de deuren stormt, en hoe verwonderd zal het zijn, als deze zich nu openen. Schuift de grendels weg, opent de deuren wijd, ik wil er uit!quot;

De beide rijknechts, die bleek en bevend ter weerszijden van de deur stonden, gehoorzaamden het bevel, schoven de grendels weg, en openden de deur der koetspoort.

Een ontzaglijke golf menschen stroomde en stortte hen aantegen. Maar Christiaan hief de zweep op en sloeg op de paarden, die hoog steigerden en met hunne voorpooten in de menigte sprongen. Brullend en schreeuwend week zij ter zijde, en nu rolde het rijtuig uit de koetspoort naar buiten op de straat, voorwaarts met snelle vaart.

Een vreeselijk gebrul ontving Wilhelmine. Dreigende vuisten verhieven zich tegen haar, mannen met knuppels gewapend, traden naar het rijtuig. Maar Christiaan sloeg altoos weder op de paarden, en door het gedrang en rumoer der menschen baanden zij zich een weg, en het rijtuig rolde verder langs de Linden.

Het volk, dat aanvankelijk geschreeuwd en getierd had, scheen nu van verbazing te verstommen.

Toen, aan den hoek der Linden- en Charlottenstraat, hield het rijtuig stil bij den schampsteen, waarop de lange kleermaker Schmidt stond, en met donderende woorden het volk opeischte, zijn gerechten toorn niet op te geven, maaiden Koning te bezweren, of ook zelfs te dwingen, den oorlog tegen Frankrijk voort te zetten.

126

Toen hij nu juist een zijner geweldige tirades geëindigd had, richtte Wilhelmine zich in haar rijtuig op, en klapte den redenaar luid hare goedkeuring toe.

„Voortreffelijk! Zeer voortreffelijk! mijn lieve!quot; zeide zij: „Ik ben volkomen van uwe meening. Wij willen den oorlog voortzetten; voortzetten tot ge allen op het slagveld gebleven zijt. Nietwaar, goede Berlijners, 't is u immers te doen om uw bloed en leven voor uwen Koning op het slagveld te geven, en den oorlog voort te zetten tot eiken prijs?quot;

Niemand gaf antwoord op deze stoute vraag, en hier en ginds zag men de menigte terugwijken, als door een plot-selingen schrik bevangen.

„Gra voort,quot; riep Wilhelmine, tot den langen redenaar gewend: „ga toch voort met spreken, mijn lieve. Zeg het volk dat het gelijk heeft, zijn leven en bloed niet te ontzien. Ja, wij willen oorlog! Oorlog! Wij willen den Koning bezweren, alle Berlijners te wapenen, en hen naar de grenzen van Frankrijk te zenden — ten oorlog! Oorlog!quot;

„Ja, dat willen wij,quot; riep de lange kleermaker: „wij willen ■den Koning verzoeken den oorlog voort te zetten, en wee degenen, die hem dit verhinderen willen!quot;

„Ja, wee, wee!quot; riep het volk, het dreigend woord herhalende: „Wee over de vrienden der Franschen!quot;

„Ge hebt gelijk,quot; zei Wilhelmine, altoos nog in haar rijtuig staande; „wee over de vrienden der Franschen! Ik behoor niet tot hen, en als gij 't begeert, wil ik zelve den redenaar daar tot den Koning voeren, opdat hij hem zeggen kunne, wat het Berlijnsche volk van hem vordert! Kom, mijn lieve, stijg in! Hei, Jean, open het portier! Deze lange heer daar en zijn kleine begeleider, zullen bij mij in 't rijtuig stijgen.quot;

De bediende sprong bevend van den bok en opende het portier. Maar de lange kleermaker Schmidt betoonde geen lust, aan de uitnoodiging te voldoen, en in het rijtuig te stijgen.

Hij was van den schampsteen gesprongen, waarop hij gestaan had; en wilde met zijn begeleider onder de menigte verdwijnen. Wilhelmine echter beval den bediende, hem te volgen en hare uitnoodiging te herhalen. Zij riep zelfs met luide stem tot de omstanders, dat zij hunnen redenaar en

127

aanvoerder tot haar brengen zouden, om hen tot den Koning te begeleiden.quot;

Het getier van het volk was inmiddels geheel verstomd; het scheen slechts nieuwsgierig naar de ontwikkeling van dit kleine tooneel te wachten, en klapte nu goedkeurend in de handen, toen de lange kleermaker en zijn kleine makker door eenige omstanders en den lakei van Wilhelmine Rietz schier gedwongen, het rijtuig naderden, en beiden op de voorste bank plaats namen.

„Nu naar het slot!quot; beval Wilhelmine met luide stem den koetsier: „Wij willen den Koning verzoeken den oorlog-met Frankrijk voort te zetten, al de Berlijners te wapenen, en van hen een klein leger te vormen, dat den oorlog met Frankrijk weder begint.quot;

Geen jubelkreet gaf antwoord. Verschrikt en ontsteld zagen de menschen elkander aan.

Christiaan behoefde zich nu niet meer met geweld met zijne paarden een weg te banen; de menschen weken schuw achteruit, en ongehinderd rolde het rijtuig langs de Linden naar het slot.

De Koning had juist den minister Haugwitz bevolen, dadelijk naar madame Rietz te zenden en haar te laten zeggen, dat zij den Koning niet in ongerustheid moest brengen, maar terstond naar Potsdam vertrekken, toen de deur zich opende, en de binnentredende kamerheer op den Koning toeijlde, om hem eenige woorden in het oor te fluisteren,

Frederik Wilhelm's gelaat verhelderde zich. — „Zij is hier?quot;

De kamerheer boog. „Om u te dienen. Majesteit! Zij is hier, en wel begeleid van mijnheer Schmidts en twee zonderlinge gestalten, welke zij aan Uwe Majesteit wenscht voor te stellen.

„Geleid madame Rietz met hare begeleiders naar mijn kabinet,quot; zei de Koning: „ik zal er dadelijk zijn. Haugwitz, 't is niet noodig dat ge naar madame Rietz zendt. Kom, ik heb u een mededeeling te doen, volg mij naar mijn kabinet.quot;

De Koning ging haastiger dan zijn zwaarlijvigheid hem anders veroorloofde, door de groote zaal en de aangrezende kamer, en trad zijn kabinet binnen, gevolgd door den minister

128

Haugwitz, wiens kleine gestalte den Koning met vlugge schreden volgde.

„En zijt gij het waarlijk, mijn vriendin?quot; riep de Koning Wilhelmine toe, die op hem toeijlde, en de haar gereikte hand aan hare lippen drukte.

„Ja, mijn koninklijke heer en gebieder, ik ben het zelve; en ge ziet, ik kom in zeer deftig gezelschap. Hier is mijn goede vriend, de heer koopman Schmidts. Ik had hem verzocht mede naar hier te komen, opdat Uwe Majesteit de genade mocht hebben, hem een vriendelijk woord te zeggen. Hij heeft mij met zijn lijf en leven beschermd, en ge ziet, als men zich achter zulk een berg verschansen kan, dan loopt men geen gevaar.quot;

De Koning lachte. — „Ik dank u, Schmidts, en zoo ik u in eenig opzicht van dienst kan zijn, zeg het mij, en 't zal mij verheugen.quot;

Het gelaat van den dikken Schmidts straalde van vreugde. „Majesteit, ik ben door dit oogenblik reeds beloond voor alles wat ik had kunnen doen, en helaas niet gedaan heb. Want de moed en de geestkracht van madame Rietz alleen zijn te bewonderen geweest, en ik heb niets gedaan om ze te sterken.quot;

„En wat zijn dat voor een paar zonderlinge knapen, die ge mij hier brengt, madame?quot; vroeg de Koning.

Wilhelmine zette een ernstig gezicht.

„Ik verzoek Uwe Majesteit respect te hebben voor deze heeren: het zijn de hoofdaanvoerders der groote revolutie. Ik heb de vrijheid genomen, dezen grooten redenaar hier het juichende en tierende volk te onttrekken, en hier te brengen. Hij wil in naam van het geheele Eerlij nsche volk Uwe Majesteit bezweren, een klein leger van louter Eerlij ners uit te rusten, om ze naar den Hijn te zenden, om de Fran-schen te bevechten. Deze lange kleermaker dorst naar de eer, zich aan de spits van dit leger te stellen.quot;

„Is hij kleermaker?quot; vroeg de Koning glimlachend.

„Ja, Majesteit, en wel een kleermaker die mij, weinige maanden geleden, een fraai stoffenkleed, dat ik bij hem wilde laten maken, totaal heeft bedorven. Ik was er een weinig toornig over en verklaarde, dat ik nu bij den nieuwen Franschen tailleur zou laten werken, en 't schijnt dat dit een hoofdreden der groote kleêrmakers-revolutie is geweest.

129

die heden Berlijn in schrik heeft gebracht, Majesteit, 't Is echter niet mijn schuld, dat de lange Schmidt zulk een onbekwaam snijder is.quot;

De Koning wendde zich tot den minister, die glimlachend achter hem stond. — „Haugwitz, laat dit mensch wegvoeren. Men moet zijn misdrijf streng onderzoeken en hem streng straffen, zooals de wet eischt en veroorlooft.quot;

„Genade! genade! Majesteit, genade!quot; riep de kleermaker, zich op zijne knieën nederwerpende: „ik ben onschuldig! ik heb mij laten verleiden!quot;

„Zwijg!quot; gebood de Koning: „vraag dien mensch, mijnheer de minister, door wien hij zich heeft laten verleiden, en wat hij hiermede zeggen wil.quot;

„Majesteit,quot; fluisterde Wilhelmine, zich dicht tot het ooi-des Konings buigende: „ik geloof te weten, wat hij er mede zeggen wil. Bezie dezen kleinen mensch toch een weinig nauwkeuriger.quot;

De Koning richtte zijn blik met een onderzoekende uitdrukking op de kleine, havelooze gestalte van den persoon, die den kleermaker vergezeld had.

„Ik ken hem niet,quot; zeide hij vervolgens zacht.

„Misschien wel,quot; glimlachte Wilhelmine: „ik verzoek Uwe Majesteit met mij in gindsche vensternis te treden.quot;

De Koning volgde haar, en Wilhelmine voer haastig en zacht voort;

„Deze haveloos uitziende man is, naar ik geloof, een tamelijk voornaam personage! 't Is de graaf von Plönen, attaché bij het Oostenrijksche gezantschap, en een vriend van den prins von Reuss.quot;

„Onmogelijk!quot; riep de Koning luid, zich haastig tot den kleinen man omwendende.

Maar deze, als vermoedde hij den inhoud van 't gesprek, wendde zich even haastig om, en scheen te willen vermijden de oogen des Konings te ontmoeten.

„Majesteit, schijnbaar onmogelijk, maar waar!quot; zei Wilhelmine : „de gezant prins von Reuss was gisteren bij mij, en verlangde volstrekt, dat ik Uwe Majesteit van de ondertee-kening van het tractaat zou terughouden. Hij bood mij honderdduizend thaler, dat, in betrekking der enorme schulden van Oostenrijk, een tamelijk aanzienlijke som is. Ik wees natuurlijk dit aanbod af, en de prins bewees mij de

DUITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD. VU. 9

130

eer, hierover zóódanig in toorn te geraken, dat hij zwoer, zich op mij te zullen wreken. Uwe Majesteit ziet, dat de gezant woord heeft gehouden. De kleermakers-revolutie is geheel en al slechts een kunstmatige, en Oostenrijk alleen heeft haar bewerkt.quot;

„Dat is afschuwelijk!quot; riep de Koning; „ik zal er van Zijne Majesteit den Keizer van Oostenrijk voldoening voor eischen en ....quot;

„Ik bid Uwe Majesteit, spreek zacht,quot; viel Wilhelmine hem in de rede: „voldoening eischen van den Keizer van Duitsch-land, heet: een nieuwen oorlog beginnen, en ik dacht, wij waren eindelijk den oorlog moede. Ik dwong den heer graaf slechts hier te komen, om Uwe Majesteit te bewijzen, dat het niet het goede Berlijnsche volk is, 'twelk oproer maakt, maar dat het slechts kunstmatig is opgeruid, en ik wilde derhalve om genade bidden voor het goede Berlijn. Straf de belhamels, laat eenige lieden in hechtenis nemen, en laat de anderen loopen.quot;

„Wilhelmine,quot; zei de Koning schier bewogen: „zoo spreekt gij, — gij, die andermaal door het volk gehoond, aangerand en beleedigd zijt geworden?quot;

Wilhelmine haalde de schouders op. — „Ik ben een dochter uit het volk, en 't is wel natuurlijk, dat ik het dus als mijne broeders en zusters liefheb, en niet wensch, dat hun om mijnentwil eenig leed geschiede. Wij hebben, dunkt mij, den heer gezantschaps-attaché nu genoeg beangstigd, en 'tzou goed zijn hem te ontslaan.quot;

De Koning knikte. — „Ge hebt gelijk, Wilhelmine. Wij willen, om 't algemeen belang, deze intrige niet ontsluieren, maar ik zal er wèl voor zorgen, mij wegens deze nieuwe beleediging van Oostenrijk te wreken. Eigentlijk zou het dezen intrigant volstrekt niet schaden, zoo men den schijn aannam, alsof men volstrekt niet wist wie hij was, en hem zoude straffen, zooals een oproermaker en revolutionair verdient; en mij dunkt, dit zou de beste revanche zijn, welke ik op Oostenrijk in dit geval nemen kan. Heer minister von Haugwitz! Hebt ge den langen kleermaker laten wegvoeren ?quot;

Haugwitz was juist weder het kabinet binnen getreden, en beantwoordde de vraag des Konings toestemmend.

131

„Om u te dienen, MCajesteit. Ik heb hem aan de politie overgegeven, en hij is weggevoerd geworden.quot;

„En wat dunkt u,quot; vroeg de Koning: „wat moeten wij met dezen tweeden belhamel beginnen ?quot;

„Ik wacht Uwer Majesteits bevel.quot;

„Nu; ik dacht, het zou het rechtvaardigste en verstandigste zijn, met hem te handelen, zooals wij met den anderen misdadiger gedaan hebben. Wij geven hem aan de politie over, dat heet, aan het gerecht; en men zal hem straffen zooals hij verdient. Maar vooral moet men oppassen, dat deze kleine monsieur niet ontsnapt, en als een muis in het muizengat wegkruipt.quot;

„Majesteit, ik zal mij haasten de noodige bevelen te geven,quot; verzekerde graaf Kaugwitz.

Het gelaat van den kleinen man was aschgrauw geworden, en zijn voorkomen drukte zijn diepe ontzetting uit.

De Koning zag het, en een glimlach speelde om zijne lippen. „Zeg zelf, monsieur, vindt ge 't niet volkomen recht-vaardig, dat wij u — den bewerker der revolutie — even zoo behandelen als uwen makker?quot;

„Majesteit,quot; stamelde de kleine: „ik... ik bid u om genade!quot;

„Geen genade!quot; riep de Koning: „G-e hebt mijn goede en getrouwe stad Berlijn in oproer en opstand gebracht! Ge zult er de schuld van dragen, dat de arme, door u verleide belhamels zwaar gestraft worden; en ik weet niet, waarom ik jegens u genade zou uitoefenen, daar ik jegens de anderen, welken gij verleid hebt, geen genade kan uitoefenen.quot;

„Majesteit, ik ben geen Pruisisch onderdaan!quot; stotterde de kleine: „Ik____quot;

„Ha, ge zijt geen Pruisisch onderdaan!quot; viel de Koning hem in de rede: „Ge meent u achter een vreemden adelaar te kunnen verschuilen, nu het u niet gelukt is den Prui-sischen adelaar aan te randen! Weet ge, dat dit zeer ellendig en lafhartig gehandeld is? Zoo ge niet zulk een gering, erbarmelijk mensch waart, maar een edelman — zoudt ge u over deze eerloosheid moeten schamen!quot;

„Majesteit!quot; riep de kleine ontsteld.

„Nu, wat wilt ge?quot; vroeg de Koning met trotsch opgeheven hoofd: „Meent ge misschien, dat ik u voor een edelman moet houden? Een edelman intrigeert niet, en sluipt niet

132

in het donker! Hij zet geen anderen tot strijd en oproer aan, en tracht dan zich zeiven te redden! Gij zijt geen edelman ! Gij zijt een gemeen kleèrmakersgezel! Ik wil niets met u te doen hebben; en om u te bewijzen, hoe weinig ik het buitenlandsche gespuis vrees, geef ik u de vrijheid weg te loopen, en u ergens te verstoppen. Ga !quot;

„Uwe Majesteit vergunt immers, dat ik hem een kleine boodschap medegeef?quot; vroeg Wilhelmine.

En daar de Koning knikte, trad Wilhelmine op den kleine toe, die doodsbleek, met vast toegeknepen lippen naar de deur wankelde. Zij legde haar kleine witte hand op den bestoven groven rok van den man, en boog zich tot hem.

„Ge hebt het gehoord, kleine misdadiger, de Koning veracht u genoeg om u te laten ontkomen, zooals men een giftige hagedis rustig weder in 't mos laat wegsluipen, waaruit zij gekomen is, om iemand in de hielen te bijten. Keer naar uw mos terug, en zoo ge er een andere hagedis in mocht ontmoeten, die den naam Reuss voert, zeg haar dan, dat de arme Wilhelmine Rietz ditmaal overwinnares is gebleven op den machtigen heer, die gisteren de genade had, haar met zijn vijandschap en wraak te bedriegen. Adieu, mijn kleine hagedis! Sluip terug in uw mos, en dank God voor de verachting die u heden redt!quot;

De kleine heer antwoordde slechts met een giftigen, vlam-menden blik, dien Wilhelmine Rietz met een luiden lach beantwoordde. Vervolgens opende hij met bevende handen de deur, en sloop naar buiten. —

De magistraat vervulde inmiddels de belofte, welke hij den Koning gegeven had. De soldaten waren naar hunne kazernen teruggekeerd, en de politie- en burgerwacht bezetten de straten, die echter, sinds de kleermaker Schmidt in hechtenis was genomen, en de dreigende woorden van madame Rietz onder de menigte bekend waren geworden, zich meer en meer geledigd hadden. De idee, om de inwoners van Berlijn uit te rusten en ten strijde tegen Frankrijk te voeren, scheen weinig enthusiasme op te wekken, en men zag juist de vurigste schreeuwers en degenen, die het verwoedst uitgevaren hadden tegen het vredestractaat, zich nu ijlings verwijderen, en door de straten naar hunne woningen snellen. Langzamerhand werden de straten ledig; de kleêrmakers-gezellen, die de daken der huizen onder de Linden bezet

133

hadden, klommen weder af, en vielen in handen, der politie-en burgerwacht. Men maakte kort proces met hen. Men hield ze eenige dagen op water en brood gevangen, vervolgens strafte men hen met roedeslagen en liet ze loopen. Alleen de hoofdaanvoerder, de lange kleermaker Schmidt, werd tot den kruiwagen bij den vestingbouw veroordeeld.

Twee dagen na deze gelukkig gedempte kleermakers-revolutie, verliet de graaf van Plönen Berlijn, om met koerierpaarden naar Weenen terug te keeren. Hij had uithoofde van ziekelijkheid zijn ontslag bij het Berlijner gezantschap verzocht, en prins Reuss had op zich genomen, hem bij den Koning van Pruisen te verontschuldigen, dat hij, zonder een afscheidsaudientie te verzoeken, was vertrokken.

Op denzelfden dag, des morgens vroeg, verliet ook quot;Wil-helmine Rietz Berlijn; want de artsen hadden den dag tevoren den Koning verklaard, dat de geschokte gezondheid van madame Rietz een badkuur te Pisa noodzakelijk maakte, en zij als nakuur de zeebaden van Napels moest gebruiken.

Trots de tranen van Wilhelmine, trots hare betuigingen dat zij slechts aan zijn zijde gelukkig kon zijn, had de Koning er op gestaan, dat Wilhelmine Rietz terstond de door de artsen bevolene reis zou aanvaarden. Hij had haar open credietbrieven aan verscheidene bankiershuizen te Li-vorno, Napels en Rome medegegeven, en haar bovendien door den minister Haugwitz een reischatouille gezonden, die met vijftig duizend thaler klinkende specie gevuld was.

Niettegenstaande het vroege morgenuur, deed de Koning zijn geliefde vriendin uitgeleide tot aan haar hoog beladen reiskoets, welke de Koning haar uit zijne stallen had laten zenden. Twee andere koetsen, met koffers bepakt, stonden achter dit rijtuig, voor het gevolg van madame Rietz bestemd. Zij zag er bleek en treurig uit, en toen de Koning haar de hand bood om haar bij 'tinstijgen behulpzaam te zijn, barstte Wilhelmine in tranen uit, boog zich over de hand en kuste ze vurig.

„Uwe Majesteit zal mij niet vergeten ?quot; vroeg zij, de met tranen gevulde oogen tot hem opheffende, met een innig smeekende uitdrukking.

De Koning glimlachte. — „Degenen, die achterblijven, zijn minder in gevaar van te vergeten, dan degenen die

134

heengaan,quot; zeide hij: „en evenwel vraag ik niet, Wilhelmine, of ge mij vergeten zult. Beiden zijn wij door onze herinneringen aan elkander verbonden, en ook door de sympathie der zielen, welke wij voor elkander koesteren. Ga, mijn vriendin, en keer gezond en trouw tot mij terug.quot;

Hij tilde haar in 't rijtuig en knikte haar toe. Toen echter wendde hij zich haastig om, en 't was hem, alsof het plotseling donker om hem werd. Misschien was 't slechts een traan, die' hem de oogen verduisterde, en hem de wereld plotseling zoo somber deed schijnen.

Madame Chappui, de gezelschapsjuffer van madame Rietz, had nu plaats in het rijtuig der koninklijke vriendin genomen. Achter haar in het tweede rijtuig, zaten haar secretaris en haar kamerdienaar. De kameniers, naaisters en kapsters namen plaats in het derde rijtuig. De postiljons bliezen, en onder schetterende fanfaren, rolden de rijtuigen voort.

Wilhelmine legde zich achterover in de kussens van haar rijtuig, en een trotsche, triomfantelijke glimlach speelde om hare lippen.

„Een jaar van vrijheid, van geluk en genot,quot; zeide zij zacht voor zich: „en dan zal 't een gravin zijn, die uit Italië terugkeert. Neen; niet de arme versmade Wilhelmine Rietz, — een gravin zal langs dezen weg terugkeeren!quot;

TWEEDE BOEK.

DE KOfflM IS DOOD! LEYE DE KOmSI

I.

DE VEEDESTIJDING.

„Pruisen heeft vrede met Frankrijk gesloten!quot;

Zoo klonk het nu door alle steden en door alle landen; zoo riep de faam het uit op alle straten en in alle huizen; zoo droeg zij het heen naar het Pruisische leger, ginds aan de grenzen van Westfalen, - naar dat leger, waarbij de generaals en officieren, zelfs de gemeene soldaten eiken dag met troosteloos ongeduld 't bevel hadden verwacht, dat hen weder te velde zou roepen.

„Vrede met Frankrijk! De oorlog is ten einde!quot;

Een kabinetskoerier des Konings was bij den Pruisischen opperbevelhebber, generaal von Möllendorf, aangekomen, en in een eigenhandigeh brief had de Koning den generaal gelast, het leger te ontbinden en de troepen tot nader order naar hunne verschillende garnizoenen te laten terugkeeren.

Deze kabinetskoerier was in 't hoofdkwartier aangekomen, juist toen de commandeerende generaal en de hoogere stafofficieren zich aan een diné bevonden, waarop prins Louis Ferdinand, die tot generaal-majoor opgeklommen was, deze heeren genoodigd had.

't Was een vroolijk, lustig feest; want prins Louis Ferdinand had den vorigen dag brieven van vertrouwde vrienden uit Berlijn ontvangen, die hem gemeld hadden, dat de oorlogspartij de overwinning had behaald, en de Koning den vrede met Frankrijk niet onderteekenen zou. Ter eere van

136

deze tijding had prins Louis Ferdinand het diné aangeboden. Men wilde deze hoop op oorlog, als een heerlijk feest vieren, en het knallen der champagnekurken moest eenigermate de introductie zijn van het donderen der kanonnen, dat nu spoedig weder volgen zou.

Aan 't midden der tafel zat prins Louis Ferdinand. Met stralend gelaat, met vlammende oogen en met bezielende woorden prees hij den aanstaanden oorlog, en sprak van de noodzakelijkheid, wraak te nemen op de overmoedige Fran-schen, wegens al de nederlagen, al de schande en vernedering der jongst verloopen jaren.

„'t Is goed, dat wij dit alles geleden hebben!quot; riep hij: „Des te grooter zal onze zegepraal zijn; des te meer zijn wij gedrongen, nu goed en bloed op 't spel te zetten, om deze overmoedige Franschen te verdelgen, en ze voor hun schuld te laten boeten! Heft uwe glazen op, mijn vrienden, en laat ons klinken op onzen intocht te Parijs! Want wij moeten naar Parijs! Wij moeten in Parijs den overmoedigen Franschen de wet voorschrijven ! Laat ons klinken op onzen intocht in Parijs!quot;

Zij stonden allen op, deze jonge officieren; zij ijlden allen naar prins Louis Ferdinand, om met hem te klinken op deze stoute hoop. De vreugde der zegepraal, de oorlogsmoed lachte uit hunne oogen, en slechts eenige grijze hoofden schudden twijfelend, en konden niet instemmen met de jubelkreten.

Generaal von Möllendorf had zich gedurende dit klinken en jubelen, voor een oogenblik van de tafel verwijderd, en was op de boodschap van zijn adjudant in een andere kamer gegaan, om den kabinetskoerier des Konings te ontvangen. Haastig had hij vervolgens den eigenhandige brief des Konings opengebroken, en den inhoud er van gelezen.

„Vrede met Frankrijk! Terugtrekken van het leger naaide standplaatsen!quot; Juist toen hij dit voor de derde maal las, klonken uit de aangrenzende zaal de jubelkreten in zijne ooren, en hij hoorde de stem van prins Louis Ferdinand:

„Oorlog met Frankrijk! Oorlog op leven en dood! Laat klinken de glazen op onzen intocht te Parijs!quot;

Generaal von Möllendorf haalde de schouders op, en een boosaardige, spottende glimlach speelde om zijne lippen.

„Geestdrijver! Dweeper! Ik ben blij dat wij eindelijk

137

vrede hebben; en 't is noodig dit bruisende champagne-gejubel van den prins een weinig te dempen, 't Zal terstond geschieden.quot;

En met den open brief des Konings in de hand, trad de oude generaal in de zaal terug.

De officieren hadden hunne plaatsen weder ingenomen, en prins Louis Ferdinand was weder op zijn stoel gezeten, en sprak luid en met geestdrift nog altoos van den aanstaanden veldtocht, en van de lauweren die nu weder voor allen bloeien zouden in den te beginnen oorlog.

Nu legde zich de hand van den ouden commandeerenden generaal op zijn schouder, en het bleek, gerimpeld gelaat van den ouden veldheer boog zich dicht tot dat van den jongen prins.

„Koninklijke Hoogheid, ik bid u, laat dit overwinnings-gejubel zwijgen. Ik heb juist een kabinetskoerier uit Berlijn ontvangen.quot;

De prins sprong op. — „Een kabinetskoerier uit Berlijn? Ge zegt dit zoo zonderling. Excellentie! Welke berichten brengt gij?quot;

„Berichten, die geen geheim meer zijn mogen,quot; zei de generaal zachter: „Lees, prins! Gij zijt de eerste, die deze berichten vernemen zult.quot;

Hij reikte den prins den brief des Konings.

Een diepe stilte ontstond. Het jubelen en schreeuwen, het klinken der glazen, het lachen en praten verstomde plotseling, en al deze gloeiend verhitte gezichten en deze vlammende oogen wendden zich tot den prins en den generaal, die in 't midden der zaal nevens elkander stonden.

Plotseling klonk een kreet van de lippen van den prins; een luide kreet van woede en ontzetting.

„'t Is niet mogelijk, Excellentie; het kan niet zijn!quot;

„Ge ziet wel. Koninklijke Hoogheid, dat het zoo is. 'tls 's Konings eigen handschrift.quot;

„'s Konings eigen handschrift! En hij schrijft u, dat hij met dezelfde pen, waarmede hij u dit schreef, het tractaat heeft onderteekend, dat den vrede met Frankrijk bepaald!? 't Is niet mogelijk, zeg ik; — niet mogelijk!quot;

Een gemompel van ontsteltenis liep langs de geheele tafel. Allen stonden op, en de stafofficieren ijlden, zonder geroepen te zijn, tot den generaal en den prins.

138

„Excellentie is 't waar? Vrede met Frankrijk?quot;

„Ja, 't is waar!quot; riep prins Louis Ferdinand, tandenknarsend, met van woede flikkerende oogen op het papier wijzende: „Daar staat het geschreven, de Koning maakt vrede met Frankrijk, dat heet: de Koning van Pruisen maakt oorlog met geheel Europa, oorlog met de eer van zijn land, oorlog met zijn volk! Want 't is onmogelijk; zijn volk kan in dezen vrede niet bewilligen; het kan deze onteering niet over zich laten komen!quot;

„Koninklijke Hoogheid,quot; vermaande de generaal: „ik bid u, bedenk waar wij zijn!quot;

„Ik bedenk het! Wij zijn te midden van Pruisens vertegenwoordigers, te midden der aanvoerders eener armee, die gekomen is om voor Pruisen's eer te waken, en over nederlagen en vernederingen wraak te nemen. Neen, het kan niet zijn! Wij kunnen dezen vrede met Frankrijk niet aannemen! Wij kunnen ons hoofd niet in het stof buigen en ons door de republikeinen, de koningsmoorders overwonnen doen verklaren! Excellentie, gij zelf kunt dit niet toegeven! Toen voor drie jaren dit Pruisische leger uittrok tegen Frankrijk, toen had uw voorganger, de hertog van Brunswijk, in zijn manifest tot de Franschen, het als een heiligen plicht verklaard, — dien wij overnemen voor 't aangezicht van geheel Europa, — als een heiligen plicht, om de toestanden in Frankrijk te herstellen, den troon weder op te richten, de in quot;'t stof getreden, met bloed bevlekte koningskroon weder op te heffen, en in naam van alle Monarchen wraak te nemen op de republikeinen, dat heet: op de moordenaars! Gij, de opvolger van den hertog van Brunswijk, zijt gehouden en gebonden aan 'tgeen uw voorganger gezegd heeft. G-ij kimt dezen vrede niet aannemen!quot;

„Koninklijke Hoogheid,quot; antwoordde de oude generaal bedaard en op vasten toon: „in Pruisen is de Koning de hoogste veldheer, en wat hij zegt, geschiedt. En hieraan hebben wij ons allen te onderwerpen; wij moeten gehoorzamen, zooals het soldaten betaamt, en ons voor onzen oppersten veldheer neigen en buigen. Hierbij, mijneheeren, getuigt dit sluiten des vredes voor de wijsheid van den koninklijken heer. Want wij moeten't immers, helaas, allen bekennen, — en hebben in den veldtogt van verleden jaar

139

deze treurige ondervinding opgedaan: de Franschen zijn machtiger dan wij; zij hebben ons zege op zege afgewonnen, en ik vrees dat een nieuwe oorlog, ons weder nieuwe nederlagen zou hebben gebracht.quot;

Het gelaat van den prins gloeide van toorn. — „Excellentie,quot; riep hij bevend van woede: „hoe kunt ge ons allen zoo beleedigen, en den blos der schaamte op onze wangen drijven! 't Is nog geen veertig jaar geleden, dat Pruisen zeven jaren lang tegen half Europa streed, een strijd, dien het moedig doorstond; en ge wilt ons nu zeggen, dat wij zwak zijn, terwijl wij toch veel sterker aan grondgebied zijn, dan het destijds Frederik was. Hij stond alléén, zonder hulpbronnen, zonder bondgenooten. Wij hebben Engeland, dat ons geld betaalt; wij hebben Oostenrijk, dat voor de verpleging van een deel van ons leger zorgt. En nu, na een driejarigen oorlog, in welken in langen na niet zooveel Pruisen tegenover den vijand gevallen zijn, als bij Kunners-dorf en Planian in twee dagen, — nu wil Pruisen zich insolvent verklaren voor het aangezicht zijner rijksmedeleden, zijner bondgenooten; niet achtende de bloedige schim van Lodewijk XVI en zijn ongelukkig geslacht, niet achtende de menschheid, het vaderland en het nageslacht; — nu wil Pruisen zich aan bezworen, natuurlijke verplichtingen onttrekken! O welk een oogenblik! Het doodt mij, het maakt mij krankzinnig!quot;

En de prins sloeg, — buiten zich zeiven, de Herkulesge-stalte bevende als in koude koorts, — de handen voor zijn aangezicht, en een gekerm en gesteun drong uit zijn hijgende borst. Bleek van ontzetting, sprakeloos, buiten adem, stonden de officieren rondom hem.

„Koninklijke Hoogheid,quot; zei de generaal met zachte, bevende stem; „het zou mijn plicht zijn, u als hoogverrader in hechtenis te nemen, en voor een krijgsraad te brengen; maar ik bedenk, dat ge in opgewondenheid, uwe zinnen niet meester zijnde, spreekt. Mijneheeren! ik verwacht dat niemand uwer dit oogenblik zal onthouden, maar elk zal bedenken, dat wij den Koning gehoorzaamheid schuldig zijn, en ons • dus aan het bevel van onzen oppersten veldheer te onderwerpen hebben!quot;

Een gemurmel liep door ■ de zaal. Men wist niet, of het goed- of afkeuring beduidde voor 's Konings bevel.

140

Prins Louis Ferdinand liet zijne handen van zijn gelaat nederglijden en zijn groote vlammende oogen blikten door de zaal.

„Gij zijt de aanvoeders onzer troepen,quot; zeide hij: „de aanvoerders van het Pruisische leger! Tot u wend ik mij, mijne vrienden, mijn kameraden! Nietwaar, gij allen zijt van mijne meening: 't is onmogelijk, het leger kan dit vredesverdrag niet aannemen? Ge zult tot uwe soldaten gaan, ge zult hun de treurige tijding berichten, welke wij zooeven ontvangen hebben, ge zult hun zeggen: dat het tegen de . eer van Pruisen, van ons vaderland strijdt, den vrede aan te nemen. Onze soldaten zijn dappere zonen van ons vaderland; zij verlangen even als wij, den vijand tegemoet te gaan; zij verlangen naar bloed en strijd, naar overwinning en lauweren. Zegt hun, dat zij moeten weigeren den vrede aan te nemen. Zegt hun, dat ik bereid ben mij aan hun spits te stellen, en hen in naam van Duitschland en Pruisen aan te voeren tegen de Fran-schen, en —quot;

„Om Gods wil, zwijg!quot; viel generaal von Möllendorf hem met luide, heftige stem in de rede; „Wij zijn hier uwe gasten, en 't is een geluk voor u en ons allen, dat dit zoo is; dat wij hier slechts als bizondere personen bijeen zijn, en dat ik als generaal geen notitie van uwe woorden behoef te nemen. Bezin u beter. Koninklijke Hoogheid, en hoor naar reden. Ik bid om vergeving, dat ik de tafel moet verlaten, want de dienst roept mij. Ik moet aan de verschillende afdeelingen onzer troepen de noodige bevelen laten geven.quot;

De prins greep heftig zijn arm. — „Excellentie, dat is niet mogelijk! Gij kunt niet zoo spreken!quot;

„Koninklijke Hoogheid, ik spreek zoo; en ik spreek in naam des Konings!quot;

De oude generaal maakte zich haastig van den prins los en ging, gevolgd door zijne adjudanten en hooge stafofficieren, welke hij met een wenk zijner hand tot zich geroepen had, uit de zaal.

„En gij, mijne vrienden,quot; riep de prins, zich tot de in de zaal teruggebleven officieren wendende: „ge zegt geen woord? Gij zwijgt? Ge wilt het ongehoorde laten geschieden? Ge

141

wilt de schande op onze zwaarden laten roesten, zonder haar af te wasschen met fransch bloed?quot;

De jonge officieren omringden hem. „Koninklijke Hoogheid, heb ontferming met ons en met u zeiven! Wij moeten immers gehoorzamen! Wij moeten ons aan de bevelen van onzen Koning onderwerpen!quot;

„De Koning! de Koning!quot; riep de prins, onwillig en toornig als een leeuw zijn hoofd schuddende; „Spreek mij niet van den Koning. Ik zeg u, ik ben bereid mij aan uw spits te stellen! — De Koning! Laat hèm den scepter in de hand, en laat mij het zwaard! Ik voer u tot de overwinning! Ik!quot; -

„Stil! stil!quot; riepen de vertrouwdsten zijner vrienden, terwijl zij dicht tot hem di-ongen; „bedenk. Koninklijke Hoogheid, dat er onder ons verraders kunnen zijn! Bedenk, dat men u bewaakt, dat men den Koning gezegd heeft: ge waart een samenzweerder!quot;

„Ik ben geen samenzweerder!quot; riep de prins met vlam-menden blik: „zij hebben gezegd, dat ik lid van een geheim genootschap ben. Neen, dat ben ik niet! Maar zoo het tegenwoordige thans somber en donker is, en zoo ge mij dwingen wilt, mijn hoofd even als gij, in het stof te buigen, dan ken ik toch het woord der toekomst, en ik lees dit woord in het smadelijk verleden. Dit woord der toekomst heet: Wraak voor dit uur! Straf voor Pruisen, dat zich vernedert, vóór het daartoe gedwongen is; straf voor dit ongelukkige volk, dat boeten moet, voor 'tgeen zijn Koning gedaan heeft! Ge meent, dat de vernedering van dit uur genoeg is, — ge meent dat de tranen: die in mijne oogen branden, droogen zullen? Neen! Zij zullen nedervallen op het zaad der toekomst, en uit dit zaad zal ooorlog en dood, bloed en nederlagen voor Pruisen ontstaan! Gelooft mij hierin, en daarom ween ik. Niet, wijl ik zelf thans vernederd en in het stof getreden word; ik ween om mijn vaderland, om Pruisen's toekomst. En nu, zoo ge wilt, gaat heen en zegt aan de spionnen en verklikkers, dat een koninklijk-Pruisisch prins zich tegen den Koning verzet, en dat bloedige tranen in zijne oogen staan, wegens 'tgeen thans gebeurt! Ik zal mij wel is waar moeten onderwerpen en buigen, en 't kan ook zijn, dat het er in den eerstvolgenden tijd uitziet, alsof de wijze vredestichters gelijk hadden; maar dan zal

142

er een tijd komen, dat zij hunne handen wanhopend tot God opheffen, — en hun schuld en zonde erkennen zullen! Moge God in Zijne genade geven, dat ik dan nog leef; dat woede en smart mij niet gedood hebben, en ik er dan ben om mijn zwaard op te heffen, en wraak te eischen van Frankrijk! Wraak voor de tranen, die thans in mijne oogen, en in uw aller harten staan! ') Én nu gaat, en laat mij alleen!quot;

II.

De zieke Koning.

De vrede van Bazel had Duitschland, of veeleer Pruisen, zijn rust wedergegeven. De regimenten waren naar hunne kantonnementen teruggekeerd, de zwaarden in de scheede gestoken, en na jarenlangen oorlog rustte men uit. Maar niet op lauweren, niet terugziende op zege en veroveringen. Men had vrede, maar als men er van sprak, sloeg men toch zijn beschaamde oogen neder, en men verheugde zich over den vrede niet!

Ook Koning Friedrich Wilhelm had geen vreugde wegens het vredestractaat van Bazel; geen vreugde in zijn eenzaam groot marmeren paleis bij Potsdam. Sedert Wilhelmine Rietz hem verlaten had, scheen ook vreugde en opgeruimdheid hem verlaten te hebben. Hij was ziek, en de artsen, die in zijne tegenwoordigheid steeds vol hoop en zonder eenige ongerustheid schenen, — zetten, zoodra zij de vertrekken des Konings verlaten hadden, zeer bedenkelijke gezichten, en fluisterden schouderophalend onder elkander en tot hunne vertrouwden, van gevaarlijke ziekteverschijnselen, die borstwaterzucht aanduidden.

De Koning wist daar niets van. Maar hij leed; hij gevoelde onbeschrijfelijke benauwdheden, hij ging rusteloos halve nachten in zijne vertrekken op en neer, hijgende naar adem, en worstelend met de pijn, die zijn borst beklemde. Over dag zat hij uren lang zwijgend, onbewegelijk en staarde voor zich; hij hoorde niet naar 'tgeen zijne omgeving en

') De eigen woorden van den prins. Zie; Vamliagen von Ense, I. (58.

143

hovelingen hem zeiden, terwijl zij vruchteloos poogden den zieken Koning te vervroolijken. In andere uren weder, verlangde hij naar onderhoud, en scheen verlustiging te vinden in de vroolijke scherts van zijn gezelschap, en liet den minister von Haugwitz bij zich komen, om met hem over politiek te spreken, of den heer von Bischofswerder, om zich van de onzichtbare vaders bericht te laten geven.

Maar Bisschofswerder en Wöllner waren in den laatsten tijd tamelijk kleinmoedig geworden; want uit Italië was het bericht aangekomen, dat Cagliostro, de Groot-Kophta, te Rome op bevel van den Paus in hechtenis genomen, — en in den Engelenburg gekerkerd was geworden. Zij hadden dit lang voor den Koning verborgen willen houden, de hee-ren Rozekruizers. Zij hadden zorgvuldig over elk nieuwsblad gewaakt, en gepoogd deze slechte tijding niet tot den Koning te laten komen. Maar wat men hem in de nieuwsbladen had kunnen verbergen, had hij evenwel door Wilhelmine Rietz vernomen. Zij was het geweest die den Koning had geschreven, dat Cagliostro gevangen was genomen, en de schoone Lorenza in een klooster der boetelingen was gevoerd.

Toen had de zieke Koning Bischofswerder en Wöllner laten roepen, en met vlammende oogen en schier honende uitdrukking, had hij hun dat bericht medegedeeld en hen gevraagd, of de Groot-Kophta werkelijk niets anders was, dan een zondig menschenkind, en of zij nog aan de macht en het alvermogen der onzichtbare vaders geloofden?

Zij hadden hem wel is waar verzekerd, dat deze geschiedenis der gevangenneming van den Groot-Kophta slechts laster, een sprookje was, 'twelk Cagliostro's vijanden verbreid hadden. Maar de Koning had de schouders opgehaald en voor zich gepreveld: hij zou wel zorgen iets naders van deze zaak te vernemen. Hij had ook de levensversterkende droppels, welke Bischofswerder hem als een geschenk dei-onzichtbare vaders wilde aanbieden, met drift geweigerd en de kwakzalvers, — van welke Wöllner had gezegd, dat zij den Koning gezondheid en levenskracht terug zouden geven, — waren niet toegelaten geworden; ja, zelfs Bischofswerder, vroeger de groote gunsteling des Konings, (vooral sinds Wilhelmine niet tegenwoordig was), Bischofswerder zelfs was in de laatste dagen door den Koning niet ontvangen geworden, en Wöllner had bevel gekregen te

144

wachten, tot Zijne Majesteit hem zoude laten ontbieden!

En daar zat nu Friedrich Wilhelm heden in zijn ruim prachtig kabinet in 't marmeren paleis alleen, en gaf zich aan zijne gedachten over. Zij schenen niet van vroolijken aard te zijn, want de Koning zuchtte vaak zwaar, en er drong als een pijnlijk steunen uit zijn borst. Menig treurig beeld trad misschien uit het verledene voor 't oog zijner ziel, en menig beschuldigende stem fluisterde diep in zijn hart. Vrouwen welke hij bemind en vervolgens verlaten had, aanschouwden hem met schreiende oogen en droevig gelaat. Mannen, die hij vertrouwd, — en op wie hij gehoopt had, zag hij voor zich met het ontmaskerd verradersgelaat en met boosaardigen grijnslach. En hij zeide, inwendig huiverend ; „er is op aarde geen trouw en eerlijkheid; valsch is ieder mensch! Ach, ik was 't zelf zoo vaak, en ik kan er anderen geen verwijt van maken, dat zij zijn, zooals ik zelr was! Neen, er is geen trouw, en toch — Ja, zij was trouw en is trouw. Ach, Wilhelmlne, waarom zijt ge niet bij mij? Daar zit ik nu, een Koning, als een arm, verlaten man!quot;

Maar hij rilde terwijl hij dit zeide, en huiverend trok hij den deken hooger over zijne schouders, greep met bevende hand de schel, en schelde zóó heftig, dat de lakeien uit de voorkamer toeijlden.

„Ik wil niet alleen zijn! Men moet den minister von Haugwitz roepen!quot;

„Majesteit, Zijne Excellentie de Minister wacht reeds lang in de voorkamer op Uwer Majesteits bevelen!quot;

„Hij moet binnenkomen! Binnenkomen!quot;

Én toen nu de sierlijke gestalte in het met goud geborduurde gewaad, de borst met ridderorden behangen, het donkere kabinet des Konings binnentrad, vloog er als een lachje over zijn gelaat, en hij knikte hem levendig toe.

„Waarde Haugwitz, brengt ge brieven?quot;

„Ja, Majesteit, om u te dienen. Een koerier uit Italië is aangekomen, en heeft brieven voor Uwe Majesteit gebracht.quot;

„Van Wilhelmine?quot;

„Ja, Majesteit, van mevrouw de gravin Lichtenau.quot;

De Koning glimlachte. — „Het klinkt toch zeer goed: gravin Lichtenau! Mij dunkt, dat is een fraaie titel, en ik verheug er mij op, de gravin te begroeten en haar dien titel

145

te geven en te zien, hoe het Hofgespuis zich voor de nieuwe gravin tot den grond buigt. Wat zeggen de Ber-lijners er van, dat wij van Wilhelmine Rietz eene gravin hebben gemaakt?quot;

„Majesteit, zij vonden dit zeer natuurlijk!quot; antwoordde de minister: „Elk zegt, dat de veeljarige trouwe en verkleefde vriendin des Konings, zulk een onderscheiding wel verdiend heeft.quot; •

„Elk?quot; herhaalde de Koning: „Ook mijnheer de Kroonprins, mijn zoon?quot;

Haugwitz zweeg en sloeg verlegen de oogen neder.

De Koning wendde langzaam zijn oogen tot hem. „Hebt ge niet gehoord Haugwitz? Is ook mijn zoon met de rang-verhooging mijner goede Wilhelmine tevreden?quot;

Haugwitz haalde de schouders op. — „Uwe Majesteit weet wel. Zijne Koninklijke Hoogheid heeft nooit tot de bizondere vrienden van madame Rietz behoord, en de kroonprins verontrust zich misschien over de mogelijkheid, dat, als de gravin uit Italië terugkeert, zij er aanspraak op zal maken om aan het Hof ontvangen te worden.quot;

„Zij zal aan het Hof ontvangen worden!quot; riep de Koning heftig: „ja, ik wil dat deze hoogmoedige menschen de gravin als huns gelijke ontvangen! Ik wil het, en wij zullen eens zien, of mijn heer zoon —quot;

Hij zweeg, en legde vermoeid en hijgend het hoofd weder in het kussen.

„Uwe Majesteit moet zich ontzien,quot; fluisterde Haugwitz: „de artsen hebben bevolen, dat Uwe Majesteit zich volkomen rustig moet houden.quot;

„Rustig!quot; steunde de Koning: „rustig, als de adem stokt en 't als een dolk in mijn borst boort. Rustig! als men mij krenkt en ergert, en als er niemand is, die 't verstaat mij op te vroolijken!quot;

Haugwitz nam deze uitspraak over zijn eigen persoon met onderdanige onderwerping aan, en boog demoedig het hoofd. — „ Wil Uwe Majesteit niet de brieven lezen van mevrouw de gravin Lichtenau, uit Napels?quot;

„Ja; geef, geef ze!quot; zei de Koning, terwijl hij zijn bevende hand uitstak naar de brieven, die Haugwitz hem aanbood: „open en ontvouw ze.quot;

„Ik waagde het niet te doen zonder genadige vergunning.quot;

DUITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD. Vil. 10

146

Haugwitz opende het couvert, haalde er de dicht beschreven papieren uit, en reikte ze den Koning. Men zag hoe hij zich met geweld inspande, hoe hij de oogen wijder opende, om het schrift te ontcijferen.

Maar toen liet hij met een jammerklacht de hand met de papieren nederzinken, en wierp het hoofd achterover in den fauteuil.

„Het gaat niet; de letters dansen dooreen als kaboutermannetjes en kwelgeesten. Lees mij voor, Haugwitz.quot;

„Uwe Majesteit wil mij met dat hooge vertrouwen vereeren ?quot;

„Gij behoort immers tot de vertrouwden van Wilhelmine, en weet alles wat gebeurd is. Lees, lees!quot;

De Koning sloot kreunend de oogen, en de adem kwam reutelend uit zijn half geopende lippen.

Haugwitz nam de papieren, en zich dicht nevens den Koning op den tabouret nederzettende, begon hij met half luide stem te lezen, 't Was de voortzetting van het dagboek, 'twelk Wilhelmine, of liever, de gravin Lichtenau, op haar geheele reis dagelijks hield, en om de veertien dagen den Koning toezond. Alles wat zij beleefd, — al de kennissen die zij gemaakt, alles wat zij gezien had, ja, al de hulde, welke men haar bracht, zelfs de hartstochtelijke liefdesbetuigingen harer aanbidders en minnaars, verhaalde Wilhelmine in dit dagboek aan haren koninklijken vriend. Ongedwongen, als tot zich zelve, sprak zij daarin van hare eigen gewaarwordingen en van alles wat zij beleefd had. Deze ongeveinsde oprechtheid, deze eerlijke en stoutmoedige taal harer bekentenissen, was juist voor den Koning een onuitsprekelijke betoovering, en bewees hem, hoezeer Wilhelmine hem hoogachte en vereerde, daar zij hem niet alleen als haar vriend, — maar ook als haren biechtvader beschouwde.

Haar reis naar Italië was echter ook eenigszins een aanhoudende triomftocht geweest. Met schitterend vertoon, zooals de Koning haar bevolen had, — en zooals haar de rijke middelen, welke hij haar hiertoe verstrekte, vergunden, — had zij de reis door Duitschland en Italië gedaan. Overal hadden de Vorsten en de hooge aristocratie zich beijverd, de vriendin des Konings hunne hulde te brengen. Een zwerm aanbidders, vereerders en minnaars was madame Eietz

147

van Milaan naar Florence, en van Florence naar Kome gevolgd. Kunstenaars hadden zich ijverig in de stad der kunsten om haar heen verdrongen, en madame Rietz was voor hen een Mecenas geweest, uit wier kleine, fraaie handen zich de gouden regen op de vaak diep benarde kunstenaars uitstortte. Schilderijen en beelden, fraai gesneden steenen en heerlijke mozaïken had zij voor zich zelve en in naam des Konings gekocht, en geheel Rome weerklonk van den roem der Duitsche dame, die met zulk een buitengemeenen smaak en zoo groote kennis, de kunstwerken wist te beoordeelen en te erkennen. Van Rome was Wilhelmine Rietz naar Napels gegaan, en daarheen was haar een nieuw verworven vriend uit Rome, de geleerde, beroemde archeoloog Hirt gevolgd, om haar bij hare inkoopen ter zijde te staan, en haar raad te geven in kunstzaken.

Uit Napels had Wilhelmine Rietz in haar voorlaatsten brief gemeld, dat haar hier voor 't eerst onaangenaamheden op hare reis bejegend waren. Wèl had de geheele kunstenaars-wereld van Napels zich huldigend voor haar gebogen; wèl hadden hertogen en Vorsten haar opgezocht, en haar, — tengevolge van aanbevelingsbrieven, welke zij van de prinses Borgheze en andere vorstelijke personen uit Rome had medegebracht, — schitterende feesten gegeven, maar het koninklijke Hof was voor madame Wilhelmine Rietz gesloten geweest. De trotsche dochter van Maria Theresia had openlijk in een Hofgezelschap verklaard, dat zij, — hoeveel leed het haar ook deed, — een dame zonder titel en rang niet aan haar Hof kon ontvangen.

Wilhelmine Rietz had dit den Koning zonder eenige verdere aanmerking, slechts als een aanteekening uit haar dagboek gemeld, maar er was tegelijkertijd van een der vurigste aanbidders van madame Rietz, van lord Spencer, een brief aan den baron von Hardenberg gekomen, waarin de lord den baron verzocht, toch den Koning te bewegen, aan deze onnatuurlijke en onaangename positie der koninklijke vriendin een einde te maken, en haar door een stoute machtspreuk de poorten van het palazzo Reale te Napels te openen.

Baron von Hardenberg had zich met dezen brief naar het marmeren paleis begeven, om den Koning er mededeeling van te doen. En reeds den volgenden dag werd de broeder van madame Rietz, de koninklijke stalmeester Enke, als

148

koerier naar Napels gezonden, om aan de vriendin des Konings, het diploma als gravin Lichtenau over te brengen.

't Was een heerlijk en trotsch diploma, waarin de dochter van den trompetter Enke vier voorouders van vaders en moeders zijde ontving, en in geboorte gelijk gesteld werd met alle andere grafelijke familiën. Ook een fraai geslachtswapen was bij het diploma gevoegd, een wapen, waai in de Pruisische adelaar en de koninklijke kroon waren aangebracht. ') Bij dit zonderling en fraai diploma, was nog een andere gewichtige acte gevoegd. De acte van scheiding van mevrouw d6 gravin Lichtenau, van haren vroegeren man, den

geheimkamerheer Rietz.

De stalmeester Enke was op bevel des Konings terstond weder van Napels vertrokken, om Friedrich Wilhelm te schetsen, met welke vreugde dit koninklijk geschenk door zijne zuster ontvangen was. En toen hij den Koning verhaalde dat Wilhelmine Rietz, toen zij den brief van haren koninklijken vriend ontvangen en gelezen had, onmachtig ter aarde was gezonken, en vervolgens luid geweend had van vreugde en dankbaarheid, — toen hadden zich ook de oogen des Konings met tranen gevuld, en hij had voor een oogenblik zijne pijnen en ziekte vergeten, om zich in de verte zeiven mèt zijne vriendin te verheugen.

In den brief, dien de minister Haugwitz thans den Koning voorlas, schilderde Wilhelmine, hoe zich nu alles als door een tooverslag, om haar heen veranderd had.

Koning Ferdinand van Napels zelf had de gravin Lichtenau de oplettendheid betoond, haar zijn bezoek te brengen, en de Koningin Caroline had de gravin von Lichtenau reeds tweemaal in den vertrouwelijken kring haiei viien-dinnen ontvangen, en haar op de beroemde petit soupers in haar bizonder kabinet genoodigd. Wilhelmine schreef den Koning op hare pikante, levendig-frissche wijze van deze geheimzinnige soupers, en verhaalde hem met gloeiende kleuren van de wonderbare schoonheid van lady Hamilton, de beroemde of beruchte vriendin van Nelson. Vei volgens verhaalde zij verder van de vele oplettendheden en huldigingen, welke men haar te Napels bewees. In hare onbedwongen oprechtheid ging zij zelfs zóó ver, den Koning

') Friedrich Forster's Neueste Geschichte von Pruissen, I.

149

eenige der hartstochtelijke brieven harer aanbidders, zooals zij er dagelijks vele ontving, te zenden. Het amuseerde den Koning, deze hartstochtelijke brieven te lezen, waarin de rijkste, voornaamste en fraaiste cavaliers zijne vriendin van hun eeuwige liefde, eeuwige trouw en aanbidding verzekerden, en haar met de vurigste woorden bezwoeren, hunne liefde en hun hand aan te nemen. Hij liet zich deze brieven door Haugwitz voorlezen, en 't was zonderling den minister met zijn neusaccent en zoet lachje de hartstochtelijke brieven te hooren voorlezen, welke de chevalier de Saxe, de zoon van den Saksischen prins Xaver, aan Wilhelmine geschreven had; zonderling te hooren, hoe de Koning soms met een luiden lach inviel, en daarop weder steunend en kermend in de kussens zonk.

Ten laatste kon de Koning het niet meer uithouden; hij wees met een wenk de voortzetting der lectuur af, en sloot zuchtend de oogen. Haugwitz legde stil de papieren op de tafel, en zag angstig naar den Koning. Hoe ingevallen waren, in weerwil van zijn sterkte, de wangen; welke zwarte kringen om de oogen, en hoe vloeide het zweet met zware droppels langs het gele voorhoofd. Waar was de glimlach gebleven, die anders om zijn zachte lippen speelde? quot;Waar de uitdrukking van vreugde, op dat matte, lijdende aangezicht ?

De minister waagde het niet zich te verroeren, en toch was hij angstig te moede, toen de Koning, steunend ineen-gezegen, daar als een stervende voor hem lag. Eensklaps sloeg Friedrich Wilhelm de oogen weder op, en knikte vriendelijk, toen hij den angstigen blik van den minister ontmoette.

„Nu is het weder voorbij; het was slechts een kramp; maar ik vrees altoos, dat ik eens in zulk een kramp zal stikken en sterven, vóór ik Wilhelmine wederzie.quot;

„O, Majesteit, welk een vreeselijke gedachte! Uwe Majesteit is immers volstrekt niet gevaarlijk ziek; de artsen zeggen, 't zal in eenige dagen alles weder goed zijn, zoo Uwe Majesteit maar eerst naar Pyrmont is gegaan.quot;

„Ja, zoo ik er kwam,quot; zei de Koning; „maar ik vrees, ik kom niet meer zoover, en dan zou ik daar nog eenzamer zijn dan hier. Het ontbreekt mij aan alle verzorging.quot;

Er werd zacht aan de deur geklopt, en de geheimkamer-

150

heer Rietz sloop op de teenen tot den Koning, en boog over zijn leunstoel.

Friedrich Wilhelm knikte hem toe. „Zijt ge daar, mijn getrouwe?quot;

„Ja, Majesteit, en ik zou gaarne hier altoos willen zijn.quot;

De Koning schudde langzaam het hoofd. „Neen. Ik weet, ge hebt mij lief en het doed u leed, mij te zien lijden. Ik kan 't niet verdragen, uw stout gelaat treurig te zien. Wat brengt ge mij?quot;

„Majesteit, ik heb onderdanigst te vragen: of Uwe Majesteit de Koningin wil ontvangen? Zij verzoekt ten zeerste, dat het haar vergund moge zijn, haren koninklijken gemaal te verplegen.quot;

De Koning schudde heftig het hoofd. „Neen! neen! Zij moet niet komen! Ik heb mij niet om haar bekommerd in schoone en gelukkige dagen! Ik wil niet, dat zij nu kolen op mijn hoofd lade, en in ongeluksdagen mij ter zijde sta! Ik wil de Koningin niet zien!quot;

„Majesteit, ik verzoek om vergeving; het zal de Koningin smarten, als ik haar dit zeg.quot;

„Goed, goed!quot; zei de Koning: „Bericht haar dan, dat ik ziek ben, dat ik niemand zien mag; het windt mij op. Ik laat haar verzoeken, morgen weder te komen. Hoort ge? morgen. Ga en zeg haar dit. Neen, niet heden, niet heden!quot;

Rietz sloop op de teenen weder heen, en de Koning zonk opnieuw in den leunstoel terug.

„'t Zal Hare Majesteit evenwel zeer smarten,quot; zei Haugwitz zacht: „de Koningin bemint, zooals elkeen. Uwe Majesteit innig en hartstochtelijk, en —quot;

„Spreek er mij niet meer van,quot; viel de Koning hem in de rede: „ik weet wel waarvoor ik deze liefde te houden heb, en ik moet het zeggen, Haugwitz: ik heb 't ook niet aan de Koningin verdiend, dat zij mij bemint. Er is slechts ééne vrouw, wier liefde ik verdiend heb, hoewel ik jegens haar óók menig onrecht begaan heb. Deze ééne vrouw is Wilhelmine. Ge hebt haar toch gemeld, Haugwitz, dat ik ziek ben, zeer ziek?quot;

„Sire! Ik kon aan de gravin Lichtenau niet melden, wat eigenlijk ongegrond is. Ik heb haar slechts geschreven, dat Uwe Majesteit niet wèl en buiten staat is, haar eigenhandig te schrijven, en mij dit dus heeft opgedragen. Evenwel zou Uwe Majesteit spoedig weer hersteld zijn.quot;

151

„Ge hadt dit niet moeten schrijven, Haugwitz,quot; zei de Koning hoofdschuddend: „het zou mij aangenamer zijn, zoo ge haar geschreven hadt dat ik zeer ziek ben; misschien dat dan hare liefde ontwaakt ware, en zij —quot;

Hij onderdrukte het woord, dat hij zeggen wilde, en vroeg toen na een pauze: „Deze brieven hier zijn nog geen antwoord op uwen brief aan Wilhelmine?quot;

„Neen, Majesteit. Geen antwoord. Het zijn, gelijk Uwe Majesteit ziet, eerst de laatste bladen van het dagboek. Het antwoord op mijn schrijven in naam Uwer Majesteit kan, naar mijne berekening, niet eerder dan morgen of overmorgen hier zijn.quot;

„Morgen of overmorgen!quot; zuchtte de Koning.

„Ja, Majesteit. En dan nog zou een koerier dag en nacht hebben noodig gehad, om het antwoord zoo schielijk hier te brengen.quot;

,.Ik wenschte dat het morgen ware,quot; zei de Koning: „ik wist dan welken indruk het bericht van mijn ziekte op Wilhelmine gemaakt heeft.quot;

„Denzelfden indruk, — hiervan ben ik overtuigd, — dien zij op elk uwer onderdanen maakt. Ieder treurt en is vervuld van smart over deze tijding, en —quot;

„Spreek niet zoo tot mij,quot; viel de Koning hem in de rede: „ik ken de wereld, ik ken de menschen! Wilt ge mij misschien ook wijs maken dat mijn zoon, de Kroonprins, treurt en van smart vervuld is, omdat ik ziek ben?quot;

„Gewis! Majesteit.quot;

„Neen! gewis niet! neen!quot; riep de Koning heftig: „Ik weet wel hoe de Kroonprinsen denken, als de Koningen ziek worden! En 't is een priem die in mijn borst boort, dat ik dit weet, en óók vroeger zoo gedacht heb, toen de groote Frederik ziek was. Ik denk er nu somtijds aan; ik verwijt het mij en vraag mij: hoe ik wel voor den grooten Frederik tiier boven zal treden, en of hij met mij tevreden zijn kan? Maar dat zijn leelijke gedachten, en ik wilde dat ik er bevrijd van was. Ik wenschte maar dat het morgen ware, en ik wist hoe AVilhelmine over mijne ziekte denkt. Hu, hoe gloeit het in mijn borst! Men geve mij van den verzachtenden drank. Schielijk, het doet pijn, 't is of mijn borst brandt!quot;

Haugwitz sprong op en sloop naar de nevenkamer, gaf

152

den aan de deur luisterenden kamerheer de noodige bevelen, en keerde tot den Koning terug.

Spoedig opende zich de deur, en de lijfartsen, die steeds in de nevenkamer waren, traden binnen en naderden den Koning, gaven hem de verzachtende droppels, onderzochten den pols, en luisterden op zijn borst naar de hartkloppingen. . . ,

't Was weder slechts een kramp, die overging, en na de verzachtende droppels gevoelde de Koning zich beter, en liet de artsen weder heengaan.

Zij hielden de consultatie in de nevenkamer, en waren 't hierin eens: dat er voor 't oogenblik geen gevaar bestond, en de Koning ditmaal — zij zagen elkander beangst en veelbeteekenend aan, — ditmaal weder herstellen zou. De levensgeesten waren slechts verzwakt en vermoeid. Het zou goed zijn zoo een of andere opwekking des geestes de zenuwen prikkelde, — een of andere vreugde, een verrassing hem trof. Maar vanwaar zou men vreugde halen voor een zieken Koning? Verrassing voor iemand, dien niets meer verrast?quot;

Terwijl zij hierover spraken en raadpleegden, sloop de geheimkamerdienaar met een gewichtigen blik en zonderlingen glimlach binnen, en fluisterde met hen. En zij luisterden en knikten vergenoegd.

De Koning intusschen zat weder in zijn leunstoel, en had zijn Franschen gezelschaphouder, zijn voorlezer en grappenmaker laten halen, en luisterde naar hen met gesloten oogen. Men zou hebben kunnen meenen dat hij sliep, zoo hij niet somwijlen met moeite de hand opgeheven, — en naar het glas gegrepen had, dat nevens hem op het marmeren tafeltje stond.

„Nu wil ik slapen,quot; zeide hij toen: „gaat allen heen en laat mij alleen! Blijft in de nevenkamer, en als ik ontwaak en schel, dan moet men mij weder van den versterkenden drank brengen. Gaat!quot;

Zij slopen allen op de teenen naar buiten.

En de Koning boog het matte hoofd in de kussens en fluisterde; „Ik wilde dat Wilhelmine bij mij was. Ik zou gezond worden als zij er was!quot;

Daarop viel hij vermoeid in slaap.

En de gezelschaphouder en de artsen in de nevenkamer

153

hadden lang te wachten; de schel klonk nog altoos niet. Eens opende een der lijfartsen de deur, en keek naar binnen in de kamer en glimlachte, toen hij den Koning rustig zag slapen.

„Dat zal hem versterken,quot; zeide hij; „en later zullen de opgewondenheid en verrassing zijne zenuwen goeddoen, 't Is als een bad voor den geest; 't zal hem versterken.quot;

Hij sloot de deur weder, en de Koning sliep voort.

De lijfarts had gelijk gehad. Toen de Koning na uren-langen slaap de oogen weder opsloeg, gevoelde hij zich als verlevendigd en versterkt. De droppels en mixturen hadden hunne werking gedaan. Hij stak levendiger dan vroeger de hand naar de schel uit, en schelde heftig.

Nu opende zich de deur, en een vrouwengestalte trad binnen, met een zilveren blad in de hand, waarop de gouden beker met den laafdrank stond.

De Koning had de oogen niet opgeslagen; hij hoorde slechts de dichtvallende deur, en wist immers wat men hem bracht.

De vrouwengestalte kwam nader. Men hoorde haar tred niet op het zachte tapijt; nu stond zij dicht voor den Koning, en zette het blad op de tafel.

„Mijn koninklijke heer en gebieder!quot;

De Koning ontroerde en sloeg de oogen op.

„Mijn koninklijke heer, mijn Friedrich!quot;

Nu sprong hij op en breide de armen uit.

„Wilhelmine, is het waar, is het mogelijk! Gij zijt het, gij!quot;

Met een vreugdekreet zonk zij aan zijn borst, en omklemde zijne gestalte.

„Ja, Friedrich, ik ben het! Uw roep heeft mij hier teruggevoerd. G-e waart ziek! Hoe mocht ik nu verwijderd zijn? Toen ik het las, brak ik op, en heb dag en nacht met postpaarden gereisd. En hier ben ik nu! Wilt ge mij veroorloven bij u te zijn? Ik wil u verplegen, uw ziekenoppaster zijn! Veroorlooft ge mij dit, Friedrich?quot;

„Of ik u dit veroorloof?! Ik dank, dank u, dat ge gekomen zijt! Nooit zal ik dit vergeten, ik zweer het u, Wilhelmine, nooit!quot;

En de Koning sloeg zijn arm vast om de geliefde vrouw, en het hoofd op haar schouder buigende, weende hij luid.

Door de half open deur gluurden de nieuwsgierige artsen naar binnen, en knikten en glimlachten. — „Dit is het beste medicament, daarvan zal hij gezond worden!quot;

154

III.

De voorstelling aan het Hof.

De geheele aristocratie, die te Berlijn en te Potsdam vertoefde, was verstoord en vergramd. De trompettersdochter Wilhelmine Enke, de gescheiden vrouw van den kamerdienaar Rietz, zou nu gravin zijn; zou, naar men beweerde, aan het Hof voorgesteld worden en zich gedragen, als ware zij van gelijke geboorte met al deze gravinnen, baronessen en Vorstinnen, die zich alleen in de koninklijke zalen mochten bewegen.

„'t Is onmogelijk! onmogelijk!quot; verzekerden allen: „Wij kunnen ons aan dezen smaad niet onderwerpen; de afgedankte matresse des Konings kan onze gelijke niet zijn!

Ook de verwanten van gravin Dönhof, de verwanten dei gravin Voss zwoeren dit, en dachten er in hunnen ijver met aan, dat Wilhelmine Rietz in één opzicht althans niets anders was geweest, dan de fraaie gravin Dönhof en de ovei leden gravin Ingenheim. Maar deze waren van voorname afkomst; waren gravinnen geweest, en de Koning had zich aan de linkerhand met haar laten trouwen!!

Wilhelmine Rietz een gravin! Ongehoord! Een vreesehjk schandaal! Men mag er zich niet naar schikken en men wil het ook niet. Zij zijn quot;t allen eens. Tot geen prijs zal Wilhelmine Rietz als gravin Lichtenau aan het Hof verschijnen. Zoo de Koningin nu maar standvastig is; zoo zij maai weigeit, de zoogenaamde gravin Lichtenau te ontvangen.

Zij bezwoeren de Koningin hierom op het kleine cour, waarop zij heden allen gekomen waren, de voorname dames van het Hof. Vroeger was de arme Koningin dikwerf vergeten en eenzaam geweest op hare courdagen; heden ijlden allen erheen, om bij de Koningin hare opwachting te maken, en haar vleiend en onderdanigst te bidden, deze vernedeiing niet op zich en haar Hof te laden, en de gravin Lichtenau

niet te ontvangen. _ , ,

Ook de Kroonprins Friedrich Wilhelm verscheen heden avond bij zijne moeder. Hij, die anders steeds onafscheidbaar was van zijne gemalin, kwam toch heden op het coui. De Kroonprinses had hem niet kunnen begeleiden; zij was nog

155

niet weder uitgegaan, sedert de geboorte van haren tweeden zoon, den kleinen prins Wilhelm, en de Kroonprins bracht zijn verhevene moeder haren groet, en hare verontschuldiging. — „Zij zou zeer gaarne zelve gekomen zijn, mijne Louise,quot; sprak de Kroonprins, toen hij zich met de Koningin in de diepe vensternis teruggetrokken had; „zij zou gaarne zelve zijn gekomen, om Uwe Majesteit te zeggen, wat nu zeggen wil.quot;

De Koningin zag hem teeder aan, en om hare dunne lippen, — die anders steeds smartelijk gesloten waren, — speelde een teedere glimlach, toen zij opzag in het eerlijke, edele gelaat van haren geliefden zoon.

„Ik geloof, Friedrich, dat ik weet wat ge zeggen wilt,quot; fluisterde zij zacht.

De heldere, bruine oogen van den Kroonprins richtten zich met een liefdevolle uitdrukking op haar.

„Ach, genadigste mevrouw moeder; het doet mij in 't diepst mijner ziel wee, dat over zóó iets gesproken moet worden; dat zulke ongehoorde dingen hier geschieden, voor welke men blozen moet, en dat mijne_# dierbare Louise zulke omstandigheden hier vindt, die —quot;

„Stil!quot; viel de Koningin hem zacht in de rede: „niets tegen uwen vader, mijn zoon! Beschuldig hèm niet, maar slechts »m}', dat ik het niet verstaan heb, zijne liefde te winnen en te verdienen. Zeg niets tegen hèm !quot;

„Neen, niets tegen hèm, hij is mijn vader,quot; prevelde de Kroonprins: „maar tegen haar wil ik spreken; — tegen deze vrouw, die zich vermeet te eischen, dat mijn edele, deugdzame moeder haar bij zich ontvangen, — en de hand bieden zal. Ge zult het niet doen, mama? Nietwaar? Ik bezweer 't u, in naam van al uwe kinderen; in naam van uwe beide kleinkinderen, in naam mijner dierbare Louise! Nietwaar, ge zult deze verachtelijke vrouw, deze quot;VVilhel-mine Rietz niet ontvangen?quot;

De Koningin had nauwelijks naar zijne woorden geluisterd. Zij zag hem aan met glinsterende oogen, en verheugde zich over zijn jeugdige opgewondenheid, zijn drift en zijn fiere, edele houding. Hij was zeer veranderd in de laatste jaren, haar lieveling Friedrich Wilhelm. De liefde voor zijne Louise, het huiselijke leven, en het vaderlijk geluk, had van den jongeling een man gemaakt; een zich zeivenbewusten,

156

moedigen, schoonen jongen man. Zij legde haar beide handen op zijn arm, en zag hem met moederlijke teederheid diep in de oogen.

„O, mijn Fiiedrich Wilhelm! Als men de moeder is van zulk een zoon, dan heeft men het recht niet, over ongeluk en miskenning te klagen. Men is rijk beloond voor alles, •wat men vroeger misschien geleden heeft!quot;

„Maar gij moet niet lijden, mama,quot; zeide hij levendig: „en moge God mij geven dat ik u eenmaal vergoeden kan voor 'tgeen gij geleden hebt, en degenen straffen, die u hebben doen lijden!quot;

De Koningin schudde zacht het hoofd. „Koester niet zulke slechte gedachten, mijn zoon. Laat aan God het beloonen en straffen over.quot;

„Reen, moeder, neen!quot; riep hij heftig: „er zal een tijd

komen —quot;

„Stil, mijn zoon!quot; viel hem de Koningin in de rede: „spreek niet zoo luid. Ge weet, er zijn overal spionnen, die uwe en mijne vijanden berichten, wat er gesproken wodt. Men kon u licht bij den Koning verdacht maken, zooals men reeds zoo vaak gedaan heeft.quot;

„Ja, 't is waar,quot; prevelde de Kroonprins tusschen zijn saamgedrukte tanden: „overal zijn spionnen en verraders, en van de onschuldigste woorden maken zij bij den Koning een beschuldiging tegen mij. Ge hebt gelijk, dierbaarste moeder, wij moeten voorzichtig zijn; maar beloof mij dit: ge ontvangt deze vrouw niet! Ik bezweer u, dierbaarste moeder, beloof het mij!quot;

Hij hield haar zijn hand toe, en zij legde aarzelend hare fijne, met brillanten versierde vingers in de moedige hand van haren zoon.

„Zoo ik het eenigszins vermijden kan Friedrich, zal ik het niet doen. Zie mij niet toornig en verdrietig aan, mijn lieve zoon. Ik ben vast besloten het niet te doen, ik zal strijden zoo lang het mogelijk is; maar ge weet, als de Koning beveelt, moeten wij gehoorzamen.quot;

„Hij kan zijne gemalin niet bevelen, schande op zich te laden,quot; zei de Kroonprins haastig.

De Koningin boog zacht haar hoofd. — „Wij zijn allen de onderdanen van onzen heer en Koning, en hij kan ons bevelen wat hij wil, wij moeten in ootmoed gehoorzamen, zelfs

157

zoo hij schande op ons hoofd bracht, mijn zoon! Bedenk dit wèl en vergeet het niet. Ik herhaal het: Ik zal zoolang ik kan mij verzetten, deze vrouw, zooals ge haar noemt, te ontvangen. Zeg dit aan de schoone, dierbare Louise, en kus in mijn naam uwe geliefde zonen.quot;

Zij trad uit de vensternis, en de Kroonprins volgde haar met betrokken gelaat, bleet ook nog slechts weinige minuten in de zaal en bij het gezelschap, en verwijderde zich vervolgens haastig, om uit dit gewoel der wereld weder terug te keeren naar zijn paradijs van teederheid en liefde; naar het kleine paleis, waarin Louise hem verwachtte, en met open armen den geliefden man welkom heette.

De dames en heeren, die het cour hadden bijgewoond, verlieten na verloop van een uur, met zeer bevredigd gemoed het salon der Koningin. Zij had allen met zachte woorden en liefelijken glimlach beloofd, dat zij de nieuw-gebakken gravin Lichtenau niet in hare cirkels ontvangen wilde, en dat op het groote cour van overmorgen, de gravin Lichtenau niet verschijnen zou.

„De hoofdzaak is nu maar,quot; zeiden de dames onder elkander: „dat niemand onzer er zich toe leent, de gravin Lichtenau voor te stellen. Zij kan het immers onmogelijk wagen, zonder een dame-patrones op 't cour te verschijnen; zij moet toch ingeleid worden. En zoo er niemand is, die haar inleidt, zal de overmoedige vrouw niet over den drempel van het Koninklijk vertrek kunnen treden.quot;

Zij zwoeren elkander plechtig, met vast en fler gelaat, dat geen harer zich zóó zou vernederen, de gravin Lichtenau aan de Koningin voor te stellen.

De zachtzinnige Koningin had vast besloten, de gravin Lichtenau niet te ontvangen. De woorden van den Kroonprins en zijn toornige blik, hadden haar kracht en moed gegeven, en zij herhaalde bij zich zelve, toen zij zich nu in haar stille huiskamer alleen bevond, met beraden zin; dat zij ditmaal volhouden, — en niet toegeven zou. De gravin Lichtenau zal niet aan het Hof verschijnen!

En terwijl zij dit dacht en 't zich met luide stem herhaalde: „De gravin Lichtenau zal niet aan het Hof verschijnen!quot; zeide, juist twee kamers van haar verwijderd, haar kamervrouw, madame Hinne, met glimlachend, overtuigd gelaat:

158

„Ik geef u mijn woord, de gravin Lichtenau zal aan het Hof verschijnen, mits dat —quot;

„Dat ik u de kapiteinsplaats voor uwen zoon bezorg,quot; viel haar de geheim kamerheer liietz in de rede: „Nietwaar mijn waarde, dat is 't wat ge zeggen wilt? Ja, wij kennen dat in de wereld: de eene hand wascht de andere, en niets wordt voor niets gedaan! Weerspreek niet, mijn lieve, o weerspreek het niet. Ik doe immers óók niets voor niet! ik laat mij alles betalen! En waarom zou ik het niet doen? — Ge geeft mij dus uw woord, dat mijn gewezen echtgenoote, gravin Lichtenau, die altoos mijn goede vriendin blijven zal, aan het Hof voorgesteld zal worden?quot;

„Ik geef u mijn woord! Zooveel van mijn kant ge-geschieden kan, wil ik er toe doen. Maar wie waarborgt mij, mijn lieve kamerheer, dat gij, als de voorstelling plaats heeft gehad, uwe belofte vervullen zult?quot;

De geheimkamerheer lachte luid. „Hoe voorzichtig zijt gij, liefste madame Hinne. Maar ik neem 't u niet kwalijk; van beloften kan men niet leven, en er is reeds zooveel beloofd en later weder herroepen geworden! — Nu, luister; ik breng u het kapiteinsbrevet overmorgen vroeg, onderteekend en gezegeld door den Koning. Overmorgen avond heeft het groote cour plaats. Wie waarborgt mij nu dat ge dan óók woord houdt, en de Koningin mijn gewezen echtgenoote ontvangt?quot;

„Mijn eer!quot; antwoordde madame Hinne her.

Maar de geheimkamerheer lachte en schudde levendig het hoofd.

„Mijn dierbaarste; eer is juist geen munt, die bij mij koers heeft. Ik zal u zeggen: ik hen gewaarborgd, doordien ge overtuigd kunt zijn, dat het uw zoon slecht zal gaan zoo ge geen woord houdt. Hiermede basta! Ge zijt een teedere moeder, dus reken ik op uw bijstand!quot;

„Veroorloof mij één vraag,quot; fluisterde madame Hinne: ..Zijt ge overtuigd, dat de opperkamerheer von Wittgenstein uwen wensch genegen is? Hij vermag veel bij Hare Majesteit de Koningin, en zoo hij soms door de tegenpartij gewonnen was, zouden wij weinig uitzicht op een goed gevolg hebben.quot;

De geheimkamerheer lachte luid.

„Wat zou hij bij de tegenpartij doen, de lieve opperkamerheer? Zij heeft geen invloed, en kan hem niet helpen zijne wenschen te vervullen!quot;

159

„Ha!quot; prevelde madame; „hij heeft dus óók wenschen, de brave opperkamerheer?quot;

„Mijn lieve,quot; grijnsde 'Rietz : „ik zou het menschenkind wel willen zien, dat geen wenschen had! 't Zou een benijdenswaardig schepsel zijn, maar ook een on verdragelij k; want hoe zou men een mensch vatten en zich van hem verzekeren, zoo hij geene wenschen had? — Wees gerust, mijn lieve madame Hinne, de brave opperkamerheer, denk ik, zal geheel aan onze zijde zijn, zoodra ik hem slechts mijn opwachting gemaakt heb. Dus, het blijft er bij: de Koningin ontvangt overmorgen-avond op het groote cour de gravin Lichtenau iquot;

„Het blijft er bij, mijn lieve geheimkaraerheer! mits —quot;

„Dat ik u op den morgen van dien gewichtigen dag, het kapiteinsbrevet voor mijnheer uwen zoon gebracht heb. Wij weten dit! Ge zijt een voortreffelijke dame en een buitengewoon teedere moeder; en dat is een wezenlijk geluk voor mij, en bovenal voor mijn lieve gewezen echtgenoote. Geef mij de hand, mijn lieve madame Hinne, en laat ons elkander de hand schudden: op goede kameraadschap!quot;

En hij schudde de kleine, sierlijke madame Hinne zóó krachtig de hand, dat zij 't luid had willen uitschreeuwen van pijn, en slechts met moeite een glimlach op hare lippen dwong.

Toen ijlde hij weg door de voorkamer en den gang, naaide andere zijde van het Slot, waar zich de vertrekken van den opperkamerheer von Wittgenstein bevonden. De kamerdienaar was in de voorkamer, en berichtte den geheimkamerheer, dat Zijne Excellentie hem reeds verwachtte en bevolen had, hem zonder omstandigheden binnen te laten.

Rietz haalde de schouders op. — „Mijn waarde, wat betee-kent dat: zonder omstandigheden? Ik treed onaangediend bij den Koning binnen, en 't zou zonderling zijn, zoo de opperkamerheer der Koningin, meer complimenten met mij wilde maken! Onthoud dat, knaap: de geheimkamerdienaar Rietz is overal een welkom persoon!quot;

Hij klopte slechts zacht met den vinger aan de deur, en trad in het elegante kabinet, waar de opperkamerheer hem verwachtte.

„Nu, mijn waarde, daar komt ge eindelijk!quot; riep hij den geheimkamerdienaar toe, „ik heb u reeds lang met ongeduld verwacht; want ik moet u een tamelijk treurige mededeeling doen: het staat slecht met onze zaak.quot;

160

Eietz liet zich, zonder een uitnoodiging af te wachten, op een fauteuil nedervallen, en hijgde luid. — „Dat eeuwig trappen klimmen en dat loopen en draven vermoeid toch ten laatste. Vindt ge niet, mijn waarde Excellentie?quot;

Zijne Excellentie vond in den grond zijns harten het gedrag van den geheimkamerdienaar zeer oneerbiedig, en had hem gaarne in den kraag gepakt en uit den armstoel geworpen, maar Zijne Excellentie bedacht toch, dat de heer geheimkamerdienaar Rietz een zeer invloedrijk vriend, en een zeer gevaarlijk vijand was; hij verwon zich dus, en lachte den onbeschaamden man vriendelijk toe.

„Ge hebt gelijk, mijn lieve Rietz; het Hofleven is inderdaad vermoeiend.quot;

„En het is buitendien gruwelijk vervelend,quot; zeide Rietz, wien het genoegen deed, den kleinen, sierlijken hoveling, met zijn ruwe uitdrukkingen te kwellen en te verschrikken; „men ziet zooveel vervelende apengezichten en zooveel valsche katten, dat men steeds onwillekeurig de vuist balt, en hen die onder den neus zou willen houden!quot;

„Ge schijnt verstoord, mijn lieve vriend ?quot; vroeg de opperkamerheer, van wrevel gloeiende.

„Verstoord? In 't minst niet, mijn waarde vriend!quot; antwoordde Rietz: „Slechts een weinig opgewonden door mijn onderhoud met madame Hinne.quot;

„Hebt ge haar gesproken?quot; vroeg de opperkamerheer haastig,

Rietz knikte. — „Gesproken, of omgekocht, zooals ge 't noemen wildt. Maar ge zeidet immers, ge had mij slechte berichten mede te deelen?quot;

„Inderdaad, zeer slechte, mijn waarde geheimkamerdienaar; de Koningin heeft besloten niet toe te geven; vooral sinds de Kroonprins zelf bij haar is geweest, en er haar dringend om verzocht heeft.quot;

„Ha, de Kroonprins is bij haar geweest?quot; zei Rietz, terwijl hij achteloos met de zware ketting van zijn horloge speelde: „'t Was te verwachten! Hij is zoo deugdzaam en leeft in zulke gelukkige familie-omstandigheden; en zoo kan 't hem inderdaad hinderen wat hier voorvalt!quot;

„Ja, de Kroonprins is de éénige, die eigenlijk invloed op de Koningin heeft; en derhalve vrees ik, dat wij met ons plan schipbrenk zullen lijden, en mijn edele, geliefde vrien-

161

din, de gravin Lichtenau, haar wensch niet vervuld zal zien.quot;

„Zoo, dat hadt ge mij mede te deelen, Excellentie?quot; zei Rietz met tamelijk onverschillig voorkomen: „Veronderstel dat ge mij dit in 't Fransch hebt gezegd, en vergun dat ik het in uwe tegenwoordigheid vertaal. Deze vertaling luidt ongeveer zoo: „Mijn lieve vriend,quot; want ge beweest mij immers straks de eer, mij zoo te noemen, — dus, „mijn lieve vriend, ik heb inderdaad een grooten invloed op Hare Majesteit, de goede Koningin; maar ik heb in 't minst geen lust, dien invloed ten gunste van anderen aan te wenden, zoo ik er niets van heb. Uwe goede vriendin en ex-echtgenoote, de gravin Lichtenau, wil volstrekt aan 't Hof voorgesteld worden ; dit is in den grond een tamelijk dwaze inval van haar, maar zij heeft dien nu eenmaal, en gij, mijn lieve Rietz, wilt haar behulpzaam zijn! Ge wendt u derhalve tot mij, opdat ik mijn invloed op hare Majesteit ten uwen behoeve aanwende. Maar op de wereld is niets voor niet, noch de dood, noch een voorstelling aan het Hof. Met den invloed dien ge hebt, moet ge mij voor mijn lieven zoon, die tot nu toe met den naam zijner burgerlijke moeder wordt genoemd, een adelsdiploma bezorgen, en hem een of ander klein landgoed in Polen laten verzekeren. Dan hebt ge mijn hulp, en madame Rietz wordt voorgesteld!quot; Nu, mijn waarde Excellentie, wat zegt ge van deze vertaling uit het Fransch, is zij juist?quot;

Zijne Excellentie glimlachte een weinig verlegen. „Ge zijt prachtig, lieve geheimkamerdienaar; ik bewonder uwe' taalkennis! De vertaling is volkomen juist.quot;

„Dus een adelsdiploma en een vergeten stukje land in onze nieuw verworven provinciën?quot;

De opperkamerheer knikte, en Rietz haalde uit zijn zak een groot, met het Koninklijke zegel voorzien papier.

„Dit is het laatste diploma, dat uit mijn bakkerij gekomen is; ge hebt het waarlijk zeer goedkoop, mijn lieve Excellentie; en 't is de eerste keer, dat uit mijn bakkerij zulk een diploma voor niets en niemendal weggegeven wordt. Ge weet immers. Excellentie, men noemt mij den adelsbakker ?quot;

„Ik zou het niemand veroorloven,quot; antwoordde Zijne Excellentie: „u in mijne tegenwoordigheid zoo te noemen, en

DUITSUHLAND IN WOELING EN STRI.m. VIL 11

162

men waagt het ook niet; want iedereen weet, dat ik den heer geheimkamerheer zeer hoogacht!quot;

„Zoolang ge namelijk ziet dat hij in gunst staat,quot; merkte Rietz lachend aan: „neem nu dit diploma, 't is het handgeld; en als overmorgen de voorstelling plaats heeft gehad, kan den volgenden dag den nieuwbakken heer „vonquot; zich bij Zijne Majesteit aandienen, en ik twijfel niet, of de Koning zal hem een klein goed in Polen geven. Zijne Majesteit was zoo genadig 't mij te beloven, en een Koning houdt altoos woord! — Wij zijn het dus eens, Excellentie?quot;

„Volkomen eens; en ik dank u van ganscher harte, mijn lieve geheimkamerdienaar.quot;

Zij schudden elkander de hand, en scheidden met lachend gelaat en woorden van vriendschap, en ieder spotte inwendig met den andere, en meende het recht te hebben hem te verachten.

De opperkamerheer begaf zich des namiddags tot madame Hinne, en in ernstig gesprek overlegden beiden wat te doen was, om de Koningin voor hun plan te winnen.

„Als 't niet gelukt, mijn lieve madame Hinne, dan is onze eigen positie en onze eigen invloed in gevaar. De Koning weet, welken invloed wij beiden op de goede Koningin hebben, en zoo zij „neenquot; zegt en de gravin niet ontvangt, dan zal de toorn des Konings zich op ons richten!quot;

„Ja, mijn lieve, ge hebt volkomen gelijk,quot; zuchtte de kamervrouw: „onze eigen positie is in gevaar; want Zijne Majesteit de Koning is zeer driftig, zooals ge weet, en ik ben overtuigd, dat hij terstond van de Koningin ons ontslag zal verlangen, en ge begrijpt, dat dit voor de armen en onge-lukkigen een groote ramp zou zijn, want wij hebben de zorg voor hen bij de weldadige en goede Koningin.quot;

„Ja, inderdaad,quot; zeide Zijne Excellentie, diep buigende: „het zou voor de armen en ongelukkigen waarlijk een ramp zijn, zoo de edele en weldadige madame Hinne van de zijde der Koningin gerukt werd; want aan haren invloed alleen, hebben de armen de milde ondersteuning der Koningin te danken. Ik zal hierbij mijn eigen trots overwinnen, en alles doen, om de geëerde en geliefde madame Hinne aan de zijde der Koningin te behouden.quot;

„En ik, mijn waarde Excellentie,quot; fluisterde de kamervrouw: „ik zal, in weerwil van mijn afkeer van de zooge-

163

naamde gravin Lichtenau, Hare Majesteit zoeken te overreden,, de gravin te ontvangen; want ik zou voor alles ter wereld niet willen, dat de Koning op u vertoornd ware, mijn waarde opperkamerheer!quot;

Zij hadden inderdaad veel invloed, de opperkamerheer von Wittgenstein en de kamervrouw madame Hinne, en dank hun invloed en hun sluw geplaatste woorden, besloot de Koningin den volgenden dag, de gravin Lichtenau op het groote cour te ontvangen.

„Uwe Majesteit beveelt mij dus, de uitnoodiging aan de gravin Lichtenau te zenden?quot; vroeg de opperkamerheer.

De Koningin knikte. — „Ik geloof, 't is de wensch van Zijne Majesteit,quot; zeide zij zacht en treurig.

„Gewis,quot; antwoordde de opperkamerheer: „'t zou den schijn hebben, alsof Uwe Majesteit de verheffing der gravin, — welke slechts de Koning alleen uitvoerde, — niet als geldig erkennen wilde!quot;

„Dat zou den Koning beleedigen, en voor alles ter wereld wil ik mijn gemaal niet krenken of beleedigen!quot; riep de Koningin levendig: „Schrijf de uitnoodiging, ik verwacht de gravin Lichtenau morgen avond op het groote cour.quot;

„'t Is slechts de vraag, genadigste Majesteit,quot; fluisterde madame Hinne, die bij zulke vertrouwelijke handelingen tegenwoordig placht te zijn: „'t is slechts de vraag wie, de gravin Lichtenau voorstelt? Want er moet toch een dame zijn, die de gravin Lichtenau tot Uwe Majesteit voert.quot;

Het gelaat van den opperkamerheer nam een verschrikte, — dat der Koningin een vriendelijke, hoopvolle uitdrukking aan.

„Ja,quot; zeiden beiden tegelijkertijd: „dat is waar; wie stelt de gravin voor?quot;

„Het zou een dame uit den ouden rijksgravenstand moeten zijn,quot; merkte de opperkamerheer aan.

„Ik zal het mijn opperhofmeesteres, de gravin Kaunitz opdragen,quot; zei de Koningin haastig: „'t is spoedig het uur dat zij bij mij komt. Ik zal het haar verzoeken als een gunst, niet als een plicht; en ik twijfel niet, of de opperhofmeesteres zal mijn wensch vervullen.quot;

Maar in het binnenste haars harten twijfelde de Koningin wel degelijk, en haar tijfel was tegelijk haar hoop. Als er niemand is orn de gravin Lichtenau voor te stellen, dan kan zij niet aan het Hof verschijnen, en de Kroonprins zal

164

dan niet de smart hebben, dat zijn Koninklijke moeder zijne wenschen onbevredigd laat.

De hoop der Koningin zou vervuld worden. De Hofmeesteres von Kaunitz verklaarde plechtig en met toornig gelaat, dat zij er zich nooit toe zou leenen, de gravin Lichtenau aan de Koningin voor te stellen.

„Niet wijl ik trotsch ben, Majesteit, en wijl ik aan mijn ouden adel hecht, — maar uit achting en eerbied voor Uwe Majesteit kan ik niet doen, wat gij in uwe zachte goedheid en teedere genegenheid van mij vordert. Majesteit, ik verklaar hiermede plechtig, dat ik in geen geval de gravin Lichtenau zal voorstellen.quot;

„Dan moeten wij trachten een andere dame te vinden,quot; zei de Koningin zuchtend. Maar de blik, waarmede zij de Hofmeesteres aanzag, en de handdruk waarmede zij haar ontsloeg, zeiden deze, dat de Koningin, — trots hare weigering, — niet verstoord, — maar integendeel zeer tevreden was.

De Hofmeesteres had nauwelijks de kamer der Koningin verlaten, toen zij beval har équipage te laten voorkomen, tot het afleggen van vele visites. Urenlang reed de Hofmeesteres nu door de straten, hield stil voor alle fraaie elegante huizen, waarin de voorname dames van het Hofgezelschap woonden; maakte een bezoek bij elke rijksgravin en barones, die gewoon was in de gezelschapskringen dei-Koningin te verschijnen, en vorderde van elke de belofte, dat zij nu noch ooit haar hand er toe zouden leenen, de gravin Lichtenau aan het Hof voor te stellen.

„'t Is een zaak van't hoogste gewicht, dames! Wij vertegenwoordigen de rechten, de eer en de plichten der geheele aristocratie, wanneer wij weigeren deze vrouw in onze rijen op te nemen. In den naam onzer voorouders, in den naam onzer kinderen en kindskinderen bezweer ik u; blijft standvastig en houdt vol! Verklaart, — zoo de Koningin voor de leus tot u zendt, en van u vordert de gravin voor te stellen, — dat ge deze voorstelling niet op u kunt nemen!quot;

En al de dames, de rijksgravinnen en baronessen zwoeren met geestdrift, dat zij heur plicht indachtig wilden blijven, en hare voorouders en kindskinderen niet zoo beleedigen zouden, om de gravin Lichtenau in den Hofkring in te voeren, 't Was voor deze dames een zaak van 't hoogste

165

gewicht, en in al de voorname kringen der aristocratie hield men zich in deze dagen met niets anders bezig, dan met de voorstelling der gravin Lichtenau!

IV.

Hulp in den nood.

Ook Wilhelmine hield zich met deze gewichtige aangelegenheid bezig, — met de voorstelling bij de Koningin. De prachtige robe van goudlaken met de donkerroode, met gond geborduurde lange satijnen sleep lag reeds gereed. De Koning had haar zooeven een kleine gravenkroon van brillanten en robijnen gezonden, welke zij bij de feestelijkheid van morgen dragen zou, en Wilhelmine Eietz stond juist voor den spiegel en was luist bezig, deze vonkelende juweelen in heur haar te bevestigen, toen de deur heftig, opengetrokken werd, en de geheimkamerdienaar Rietz bij haar binnentrad. Wilhelmine nam blozend en verschrikt de grafelijke kroon van haar hoofd, en verborg haar in de etui. Maar het luid lachen van den geheimkamerdienaar bewees haar, dat hij die evenwel reeds gezien had.

„Waarom verbergt ge haar voor mij, allerschoonste?quot; zei de geheimkamerdienaar, haar vertrouwelijk toeknikkende: „ge houdt algemeene repetitie voor de uitvoering van morgen; ik vind dit zeer natuurlijk.quot;

„Maar ik, mijnheer de geheimkamerdienaar, vind het volstrekt niet natuurlijk, dat ge onaangediend bij mij binnen komt. Ge vergeet, dat ge niet eens meer den schijn van recht daartoe hebt.quot;

„Ik vergeet, dat wij gescheiden zijn,quot; lachte Rietz: „ge ziet hieruit, mijn allerbekoorlijkste, dat ik mij altoos nog metal de banden der liefde en vriendschap aan u gehecht gevoel, en ik hoop, gij doet dit óók, en vergeeft mijn haastig binnentreden. Ik kom wegens uwe aangelegenheden; weet ge, bekoorlijke Madonna, dat de tooneelvoorstelling, — ik meen uwe voorstelling bij de Koningin, voor morgen zeer bedreigd is?quot;

166

Wilhelmine schrikte. — „De Koningin heeft er in bewilligd mij te ontvangen. Ziehier de uitnoodiging, onderteekend door de opperkamerheer.quot;

„Hare Majesteit de Koningin heeft bewilligd,quot; zei Eietz schouderophalend: „want madame Hinne en mijnheer von Wittgenstein zijn hiertoe door mij geprest geworden, en zij hébben de Koningin geprest; maar de doopdames van het Hof hebben niet bewilligd. — Hebt ge reeds een patrones die u ten doop voert ?quot;

„Wat wilt ge hiermede zeggen?quot; vroeg Wilhelmine.

„Ik meen of ge reeds een dame hebt, die u de hand biedt en u aan de Koningin voorstelt?quot;

„Ach, mijn Hemel!quot; riep Wilhelmine verschrikt: „ik vergat dit! Ge ziet, mijn lieve,quot; voer zij voort: „de trompet-tersdochter is altoos nog niet met het ceremonieel voor de gravin vertrouwd! Ja, 't is waar; ik heb een gravin noodig die mij moet voorstellen.quot;

„En ik vrees, ge zult er geen vinden.quot;

„Ik zal haar vinden!quot; zei Wilhelmine beraden: „Er zal toch onder al deze dames wel ééne zijn, die reden verstaat en aan de voordeelen denkt, welke ik haar bieden kan.quot;

„Beproef het,quot; zei Rietz schouderophalend: „ik voor mij moet u zeggen, dat ik geen hoop heb; want ik weet, dat de Hofmeesteres reeds naar al de dames van de hooge aristocratie is gereden, en haar woord heeft, u niet voor te stellen.quot;

De oogen van Wilhelmine vlamden hooger. „Ik zal 't haar betaald zetten; zij zal niet lang meer Hofmeesteres zijn, ik geef u mijn woord!quot;

„De hoofdzaak is, dat ge eerst voorgesteld wordt; en daar ge nu eenmaal zoo begeerig zijt naar 't poppenspel van de groote wereld, hebt ge geen tijd te verliezen. Ik heb u bericht, spoed u, uwe maatregelen te nemen.quot;

Wilhelmine schelde heftig en liet inspannen, maakte ijlings een schitterend toilet, steeg in de koets, waarop haar grafelijk wapen met den Pruisischen adelaar en de koninklijke kroon op het schild zeer kunstig geschilderd waren, en reed nu rond bij alle dames der voorname aristocratie, welker lijst de geheimkamerdienaar haar dienstvaardig overhandigd had. Maar zij had heden werkelijk tegenspoed met hare visites; overal kwam de lakei, die haar kaartje

167

aan de dames had gebracht, met het antwoord terug, dat er niemand tehuis was, dat niemand de gravin Lichtenau ontvangen kon. En bij elk dergelijk antwoord, vonkelden Wilhelmine's oogen sterker, en deed de toorn hare fraaie wangen donkerder gloeien.

„Zij hebben 't er op toegelegd mij te beleedigen en te krenken,quot; prevelde zij voor zich: „zij willen mijn voorstelling onmogelijk maken, maar ik zweer het, 't zal haar niet gelukken! Ik zal al deze trotsche dames en deze overmoedige, huichelachtige gravinnen bewijzen, dat ik mijn wil doorzet, dat ik haar's gelijke ben, en dat ik voorgesteld wil worden!quot;

Zij zette hare bezoeken voort, maar overal met hetzelfde gevolg. Overal waren de deuren gesloten; nergens kon men haar ontvangen.

Eindelijk na deze lange vruchtelooze pogingen, keerde Wil-helmine Eietz vol toorn en vertwijfeling naar haar prachtig paleis terug.

„'t Is een erbarmelijke, verfoeielijke wereld,quot; zeide zij: „ik ben de moeder eener gravin, en deze hoogmoedigen weigeren mij te ontvangen! Ach, waarom is mijn dochter, Mariane, de gravin Stolberg niet hier? Maar ik weet wel waarom zij niet hier is! Wijl haar trotsche schoonmoeder vooruit gezien heeft, wat gebeuren zou ; en derhalve een reis met haar naar hare goederen heeft ondernomen. O, zij zijn allen zeer sluw en listig! Maar zij zullen erkennen dat quot;Wil-helmine Rietz, — neen, ik meen de gravin Lichtenau, — niet bij haar achter staat, en haar wil doorzetten kan, in weerwil van alle intriges! Maar hoe?quot; vroeg zij toen zich zelve: „Ik kan toch niet met geweld een dame naar het Hof slepen en haar bevelen, mij voor te stellen! Zelfs de Koning kan dit niet bevelen. Ach, 't is toch afschuwelijk, dat men met al zijn macht en invloed, zulk een kleinigheid niet kan overwinnen!quot;

Zij ging met heftige schreden op en neèr, bleef somwijlen staan voor het schitterend Hofkleed, dat tot haar ergernis en smart er zoo prachtig uitzag, en nu misschien nutteloos zou zijn, en opende somwijlen de etui, die op de tafel nevens het Hofkleed stond. De gouden, van brillanten vonkelende gravenkroon, aanschouwde zij met weemoedigen blik en toorn in het hart.

168

„En 't zou nu werkelijk vergeefs zijn, alles vergeefs; en al deze hoogmoedige en huichelachtige dames zouden de zege op mij behalen? — Neen, 't kan niet zijn en 't zal niet zijn En als niemand mij naar het Hof wil voeren, ga ik er alleen heen ; baan mij met geweld een weg, en treed de zaal binnen, onaangediend, ongeroepen! Ja, zóó zal het zijn! Ik zal den Koning verzoeken, dat hij het groote cour bijwoont, en ik wil wel eens zien, wie den moed zou hebben, mij in zijne tegenwoordigheid terug te wijzen!quot;

En terwijl zij in den trots harer vertwijfeling en in den overmoed harer ijdelheid tot dit uiterste besloot, klaagde en jammerde het toch in haar; „Zij zullen mij honen; zij zullen mij uitlachen; ik zal het onderwerp der gesprekken van geheel Berlijn worden, en iedereen zal zich verheugen over den smaad, dien men mij heelt aangedaan. Zij zullep het nu allen ervaren, allen, dat ik, die de macht in handen heb, toch een arm, machteloos schepsel ben! En dit zal hen verheugen, en zij zullen mij deze nederlaag gunnen. Allen! Allen! Ach mijn God; mijn hall vermogen gaf ik, zoo ik een dame vond, die mij voorstelde!quot;

Toen zij dit juist met een luiden uitroep zeide, opende zich zacht de deur, en de kamerdienaar keek binnen.

„Nu, wat is er, Jean? Waarom stoort ge mij?quot;

„Genadigste gravin, er is buiten een dame, die ten zeerste bidt en smeekt, om door mevrouw de gravin ontvangen te worden.quot;

„Een dame,quot; zeide zij schouderophalend; „dat heet: een bedelares, nietwaar?quot;

„Ik geloof wèl, genadige vrouw, dat zij komt om iets te verzoeken,quot; antwoordde de kamerdienaar: „zij is wel elegant gekleed, maar men ziet toch, dat het een verbleekte pracht is. En daarbij is zij te voet gekomen, en dat past niet voor haren titel. Maar zij weent zoozeer, genadige gravin, en is reeds driemaal hier geweest. Wij durfden u niet storen.quot;

„En waarom doet ge het nu?quot; vroeg Wilhelmine ongeduldig.

„Ik verzoek vergeving, mevrouw de gravin; maar de dame smeekte zoo roerend en weende zoo; zij is schier voor mij nedergeknield, en heeft gesmeekt in naam harer kinderen Naar 't schijnt wil zij iets voor haren zoon verzoeken.quot;

De blik der gravin vloog onwillekeurig naar 't portret

169

van den jongen graaf von der Mark, dat aan den wand tegenover haar hing, en met zijn groote oogen glimlachend op haar nederzag.

„Voor haar zoon! Dat is iets anders,quot; zeide zij zacht: „En hoe heet zij, deze dame?quot;

„'t Is de gravin Herke.quot;

„Gravin Herke!quot; riep Wilhelmine haastig; „En zij ziet er arm en ongelukkig uit, de gravin Herke? Jean, breng de gravin terstond hier, en zorg dat niemand binnenkomt, zoolang deze arme dame bij mij is. Hoort ge, terstond hier!quot;

En in haar ongeduld ijlde Wilhelmine den kamerdienaar na, tot aan de deur der voorkamer.

„O, mevrouw de gravin, ik verzoek vergeving, dat ik u wachten liet. Het doet mij leed, dat ge reeds meermalen hier zijt geweest.quot;

En met een vriendelijken, innemenden glimlach en een diepe buiging groette Wilhelmine de dame, die juist de voorkamer binnentrad. Een hooge, slanke gestalte, elegant gekleed, zooals de kamerdienaar zeide, maar de snede der kleeding ouderwetsch, de kleur van de zware zijden stof verbleekt, het gelaat bleek en verdrietig, en de oogen rood van tranen. Toen Wilhelmine haar zoo glimlachend en genadiglijk tegemoetkwam, bloosde de gravin, en sloeg als beschaamd de oogen neder.

„Ge zijt de gravin Lichtenau?quot; vroeg zij zacht en met bevende stem.

Wilhelmine reikte haar voor alle antwoord de hand. „Kom met mij in mijn kabinet, daar willen wij praten.quot;

De gravin nam de haar gereikte hand niet aan. Zij scheen die niet te zien, en volgde met nedergeslagen oog Wilhelmine, die haastig haar voorging in het kabinet.

„Zet u hier op den divan, mevrouw de gravin, en verhaal mij wat u tot mij voert.quot;

De gravin Herke liet zich op den divan neder, met de deftigheid en de houding, die aan haren rang voegden, en bewees, dat zij door hare armoede en bedruktheid niet vernederd was.

„Mij voert het ongeluk en de trouweloosheid der menschen tot u,quot; zei de gravin plechtig.

„Mevrouw,quot; riep Wilhelmine glimlachend: „dat zijn voor-

168

„En 't zou nu werkelijk vergeefs zijn, alles vergeefs; en al deze hoogmoedige en huichelachtige dames zouden de zege op mij behalen? — Neen, 't kan niet zijn en 't sal niet zijn ' En als niemand mij naar het Hof wil voeren, ga ik er alleen heen ; baan mij met geweld een weg, en treed de zaal binnen, onaangediend, ongeroepen! Ja, zóó zal het zijn! Ik zal den Koning verzoeken, dat hij het groote cour bijwoont, en ik wil wel eens zien, wie den moed zou hebben, mij in zijne tegenwoordigheid terug te wijzen!quot;

En terwijl zij in den trots harer vertwijfeling en in den overmoed harer ij delheid tot dit uiterste besloot, klaagde en jammerde het toch in haar: „Zij zullen mij honen; zij zullen mij uitlachen; ik zal het onderwerp der gesprekken van geheel Berlijn worden, en iedereen zal zich verheugen over den smaad, dien men mij heeft aangedaan. Zij zullen het nu allen ervaren, allen, dat ik, die de macht in handen heb, toch een arm, machteloos schepsel ben! En dit zal hen verheugen, en zij zullen mij deze nederlaag gunnen. Allen! Allen! Ach mijn God; mijn halt vermogen gaf ik, zoo ik een dame vond, die mij voorstelde!quot;

Toen zij dit juist met een luiden uitroep zeide, opende zich zacht de deur, en de kamerdienaar keek binnen.

„Nu, wat is er, Jean? Waarom stoort ge mij?quot;

„Genadigste gravin, er is buiten een dame, die ten zeerste bidt en smeekt, om door mevrouw de gravin ontvangen te worden.quot;

„Een dame,quot; zeide zij schouderophalend; „dat heet: een bedelares, nietwaar?quot;

„Ik geloof wèl, genadige vrouw, dat zij komt om iets te verzoeken,quot; antwoordde de kamerdienaar: „zij is wel elegant gekleed, maar men ziet toch, dat het een verbleekte pracht is. En daarbij is zij te voet gekomen, en dat past niet voor haren titel. Maar zij weent zoozeer, genadige gravin, en is reeds driemaal hier geweest. Wij durfden u niet storen.quot;

„En waarom doet ge het nu?quot; vroeg Wilhelmine ongeduldig.

„Ik verzoek vergeving, mevrouw de gravin; maar de dame smeekte zoo roerend en weende zoo; zij is schier voor mij nedergeknield, en heeft gesmeekt in naam harer kinderen Naar 't schijnt wil zij iets voor haren zoon verzoeken.quot;

De blik der gravin vloog onwillekeurig naar 't portret

109

van den jongen graaf von der Mark, dat aan den wand tegenover haar hing, en met zijn groote oogen glimlachend op haar nederzag.

„Voor haar zoon! Dat is iets anders,quot; zeide zij zacht: „En hoe heet zij, deze dame?quot;

„'t Is de gravin Herke.quot;

„Gravin Herke!quot; riep Wilhelmine haastig: „En zij ziet er arm en ongelukkig uit, de gravin Herke? Jean, breng de gravin terstond hier, en zorg dat niemand binnenkomt, zoolang deze arme dame bij mij is. Hoort ge, terstond hier!quot;

En in haar ongeduld ijlde Wilhelmine den kamerdienaar na, tot aan de deur der voorkamer.

„O, mevrouw de gravin, ik verzoek vergeving, dat ik u wachten liet. Het doet mij leed, dat ge reeds meermalen hier zijt geweest.quot;

En met een vriendelijken, innemenden glimlach en een diepe buiging groette Wilhelmine de dame, die juist de voorkamer binnentrad. Een hooge, slanke gestalte, elegant gekleed, zooals de kamerdienaar zeide, maar de snede der kleeding ouderwetsch, de kleur van de zware zijden stof verbleekt, het gelaat bleek en verdrietig, en de oogen rood van tranen. Toen Wilhelmine haar zoo glimlachend en genadiglijk tegemoetkwam, bloosde de gravin, en sloeg als beschaamd de oogen neder.

„Ge zijt de gravin Lichtenau?quot; vroeg zij zacht en met bevende stem.

Wilhelmine reikte haar voor alle antwoord de hand. „Kom met mij in mijn kabinet, daar willen wij praten.quot;

De gravin nam de haar gereikte hand niet aan. Zij scheen die niet te zien, en volgde met nedergeslagen oog Wilhelmine, die haastig haar voorging in het kabinet.

„Zet u hier op den divan, mevrouw de gravin, en verhaal mij wat u tot mij voert.quot;

De gravin Herke liet zich op den divan neder, met de deftigheid en de houding, die aan haren rang voegden, en bewees, dat zij door hare armoede en bedruktheid niet vernederd was.

„Mij voert het ongeluk en de trouweloosheid der menschen tot u,quot; zei de gravin plechtig.

„Mevrouw,quot; riep Wilhelmine glimlachend: „dat zijn voor-

170

waar twee slechte gezellen, maar zij gaan gewoonlijk te zamen; want wien het ongeluk bezoekt, dien verlaten de vrienden en worden hem trouweloos.quot;

„Gij, mevrouw, zegt dit niet bij ondervinding, en bid God, dat hij u deze bittere ervaring sparen moge,quot; zei de gravin.

En de plechtige toon harer woorden deed 'Wilhelmine huiveren. Zij wist het immers; ook zij zou op den dag des ongeluks door hare vrienden verlaten worden; ook voor haar zou de trouweloosheid de gezellin des ongeluks zijn! Maar waarom thans daaraan te denken, thans, in den overvloed van geluk en eer?

„Er was een tijd,quot; voer de gravin langzaam voort: „toen alles zich om mij verdrong, en ik vele vrienden had, die mij vleiden; vele bewonderaars die verzekerden, dat hunne liefde en verkleefdheid slechts met den dood eindigen zou. En nu, mevrouw, aanschouw mij. Ik ben alleen, verlaten; ik heb geen vrienden! Ik heb aan alle deuren geklopt, en zij zijn alle gesloten geweest, en 't is zóó ver gekomen, dat ik driemaal als bedelares voor mo deur gestaan heb!quot;

„En ik was natuurlijk toch de laatste tot wie ge kwaamt,quot; zeide Wilhelmine met een bitteren glimlach; „en ge hebt u zóóver vernederd en zijt er werkelijk toe gekomen, dat ge zelfs de gravin Lichtenau een bezoek hebt gebracht, en haar om hulp bidt. Nietwaar, mevrouw de gravin, dat zijn de innigste gedachten van uw hart. Maar ik neem 't u niet kwalijk; ik weet dat men zoo denkt, en ik kan beseffen hoe zwaar het u gevallen, — en hoe hard uw ongeluk is, dat ge zelfs tot mij gekomen zijt!quot;

De matte oogen der gravin richtten zich op haar met een blik van erkentelijkheid en fierheid tevens. — „Mevrouw, het ongeluk heeft mij zeer ternedergebogen en mij zeer verootmoedigd, maar liet heeft de waarheid nog niet in mij verstikt. Ge hebt gelijk! Het is de laatste en moeielijkste gang dien ik gedaan heb. Duid het mij niet euvel; ik ben nog aan de vooroordeelen van mijn stand gehecht, en het valt mij zwaar dat ik u, — de dochter van den trompetter Enke, — als gravin moet tituleeren.quot;

„Doe het dan niet, madame,quot; zei Wilhelmine zacht; „wij zijn hier onder vier oogen, en ge zijt ongelukkig. Dwing u niet tot hetgeen u tegenstaat! Ik eer uwen trotsch, en zoo

171

ik ook al verlang, dat men mij buiten voor de wereld eere en tituleere, ik weet toch een onderscheid te maken, en ik buig mij eerbiedig voor uw ongeluk en voor uwen trots, die zoo edel en rechtmatig is.quot;

De blik der gravin werd zachter, en richtte zich met deelneming op Wilhelmine's vriendelijk en altoos nog fraai gelaat.

„Ik zie, mevrouw,quot; zeide zei; „ge bezit geest, en ik geloof, ge hebt ook een hart, anders zoudt ge mij niet ontvangen hebben. Veroorloof mij nu, u de hand te reiken.quot;

Wilhelmine nam de bleeke koude hand, welke zij haar reikte, en drukte die aan hare lippen.

„Mevrouw de gravin, ik buig mij voor uw ongeluk, voor uw deugd en voor uw naam,quot; zeide zij: „en nu bid ik u, spreek: zeg mij, wat ik voor u doen kan, waarmede ik u kan helpen. Spreek mij van uw ongeluk.quot;

„Dat zou een lange geschiedenis zijn, doch zij laat zich in weinige woorden teruggeven, Ik woonde met mijn man hier in de residentie in schitterende omstandigheden. Wij leefden op den grootsten voet: wij ontvingen de hooge aristocratie; wij gaven feesten, bals en diners, en onze vrienden lieten 't zich wèl bij ons zijn, vierden ons, en zwoeren ons eeuwige trouw. Toen kwam een dag, — een kwade, vree-selijke dag, mevrouw. Mijn man stierf, en het bleek dat onze omstandigheden in reddeloozen toestand waren. Ik had mij weinig om den staat van ons vermogen bekommerd; ik liet dat alles aan mijn man over. Ik meende dat wij rijk waren, en wist niet dat wij, — in plaats van de rente, — van ons kapitaal leefden. Wij hadden niets dan schulden, mevrouw. Op dien dag verdwenen de vrienden, de bewonderaars, de aanbidders. Alles werd verkocht, het hotel, de équipages, het rijke huisraad. De schuldeischers hadden op alles beslag gelegd, en ik trok mij terug in een kleine landstad, waar ik in kommer en eenzaamheid leefde. Voor mij was er nog slechts ééne zonneschijn en een lichtstraal in het leven: 't was mijn zoon, mijn lieve, dierbare zoon! Hij was, toen het ongeluk over ons losbrak, als vaandrig in dienst getreden. Zijn uitstekende bekwaamheden, en de dapperheid, waarvan hij in den laatsten veldtocht bewijzen had gegeven, maakten dat hij spoedig bevorderd werd. Als kapitein kwam hij voor een jaar, — toen de vrede met Frankrijk gesloten was, —

172

in zijn garnizoen terug. En daar, mevrouw, had hij het ongeluk, — ach, het valt mij zwaar er van te spreken, mevrouw, — het ongeluk, in twist met zijn meerdere te geraken, 't Was in een vroolijk gezelschap, men lachte en dronk. En de majoor, misschien door den wijn bedwelmd, bespotte en lachte om degenen, die hun geld verspilden, door anderen genoegen te bereiden; en toen sprak hij van mij, van mijn man, en voerde ons tot voorbeeld aan. Hij had er misschien niet aan gedacht, dat mijn zoon in het gezelschap tegenwoordig was. Maar deze voer op, en verdedigde de eer van zijn vader en moeder. Het kwam tot een heftigen twist, vervolgens tot een duël, en mijn zoon had het ongeluk den majoor dood te schieten!quot;

„En uw zoon werd niet gewond?quot; vroeg Wilhelmine levendig.

„Neen, mevrouw, niet gewond; maar gevangen genomen en veroordeeld; veroordeeld tot tienjarige vestingstraf! Ach, mevrouw, begrijpt ge dit? Tien jaren! Tien jaren lang zal ik hem niet zien! De beste jaren van zijn schoon leven, moet hij doorbrengen in donkere kerkermuren! Ik kan deze gedachte niet verdragen; zij knaagt aan mij als de doods-worm. Een jaar is eerst verstreken, en ik gevoel reeds, dat ik in dit jaar tien jaren ouder ben geworden. Ik heb misschien nog slechts weinige maanden te leven; mijn borst is ziek, de dood woont in mij, en ik zal sterven met het bewustzijn, dat mijn zoon gevangen, — dat hij in den kerker zit, en ik hem nooit zal wederzien! Mevrouw, ge weet niet wat het is een zoon te hebben, die de laatste vreugde, de eenige troost, de eenige hoop onzér toekomst is!quot;

„Neen, ik weet het niet!quot; riep quot;Wilhelmine in tranen uitbrekende : „ge hebt gelijk, mevrouw! Zie ginds het portret van mijn zoon; hij was óók mijn hoop, mijn troost en mijn toekomst, en hij is weg, hij is dood! O, ik gevoel, ik weet wat ge lijdt. Gij spreekt tot eene moeder, die jaren lang geweend heeft om haren zoon. Ge zult niet weenen, mevrouw ! neen! In den naam van mijn zoon zweer ik u: Ge zult uw zoon terug hebben! Ik zal den Koning bidden, ja, ik wil voor hem knielen, en van hem genade voor uwen zoon afsmeeken.quot;

„O, mevrouw,quot; riep de gravin opspringende en hare armen om Wilhélmine's hals slaande: „o, mevrouw, welk onrecht

173

heeft men u gedaan. Ge zijt goed, ge zijt edel, ge zijt een uitstekend wezen! Ik dank u. Gij geeft mij het leven, gij geeft mij de hoop weder! En ge zegt dit niet alleen om mij te troosten, ge wilt werkelijk den Koning spreken? Ge wilt mij mijn zoon, mijn lieven Albert, mijn éénig levensgeluk wedergeven?quot;

En de gravin zag stralend van vreugde, met geheel veranderd gelaat, met schitterende oogen, Wilhelmine aan, als wilde zij van hare lippen haar toekomst, hare zaligheid ontvangen.

„Ja, mevrouw,quot; zei Wilhelmine, en terwijl zij nu sprak, sloeg zij onwillekeurig en als beschaamd over zich zelve, de oogen neder: „ja, mevrouw, ik wil u uw zoon weder bezorgen. Ik beloof u, dat ik alles voor u doen wil, zoo ge ook voor mij iets wilt doen.quot;

„Ik wil! ik wil! Yoor mijn zoon doe ik alles! Spreek, mevrouw, wat is het? Wat kan ik, — een arm, verlaten wezen, — wat kan ik voor u doen?quot;

„Mevrouw, gij kunt veel, en iets gewichtigs voor mij doen! Ge kunt mij een positie in de maatschappij, in de wereld, aan het Hof geven.quot;

„Ik?quot; vroeg de gravin met een treurigen glimlach: „ik, die niets heb, die niets ben?quot;

„Maar ge hebt toch, zoo ge wilt, uw entree aan het Hof? Ge zoudt toch, zoo ge lust hadt, u bij de opperhofmeeste-res kunnen aanmelden, en de Koningin uwe opwachting maken ?quot;

De gravin hief fier het hoofd op. — „Natuurlijk, mevrouw, zou ik dat kunnen, indien mijne omstandigheden het mij veroorloofden; ik zou mij zelfs niet bij de opperhofmeesteres behoeven aan te melden. De gravin Herke heeft vrijen toegang tot de groote en kleine receptiedagen aan het Hof.

„O mevrouw, mevrouw!quot; riep Wilhelmine juichend: „dan ben ik geholpen; dan zijt gij het, die mij redden, die mij een gunst kan bewijzen, en ik zal u als wederdienst bewilligen wat gij verzoekt! Mevrouw, ik geef u uwen zoon terug, gij geeft mij hiervoor de hand, en voert mij op het groote cour bij de Koningin binnen.quot;

„Bij de Koningin,quot; riep gravin Herke geheel verschrikt; „is 't dat wat ge eischt? Ha, ik begrijp! Ge zijt nog niet aan het Hof voorgesteld, en verlangt van mij, dat ik het

174

doen zal. Ik, de gravin Herke, zal u de hand geven, om u aan de Koningin voor te stellen?quot;

Wilhelmine knikte. „Ja, mevrouw: dat is alles wat ik

van u vorder.quot; _ , .

„Dat is alles?quot; riep de gravin opvarend; „Dat is iets ongehoords, iets onmogelijks, mevrouw! Bedenk wat ge

van mij vordert!quot; , , , ,

„Mevrouw, ik vorder een kleine dienst, en bied u daarvoor de vrijheid van uwen zoon.quot;

„Mevrouw, ge vordert mijn schande!quot; riep de gravin met fier opgericht hoofd: „ja, mijn schande! Zie mij maai toornig aan! 't Is zooals ik zeg: het geslacht Herke behoort tot de oudsten en aanzienlijksten van 't geheele land; al mijne voorouders zouden mij beschuldigen, zoo ik, — de laatste dochter van ons huis, — aan de edele en ongelukkige Koningin de vrouw wilde voorstellen, om welke zij zooveel geleden heeft; de vrouw, die zich wil indringen m de rijen des adels, die — O mijn God, o mijn God! viel zij zich plotseling in de rede, „waartoe heeft de toorn mij

vervoerd en verleid!quot;

„Mevrouw, vrees niet, beangstig u niet; ge zult ten minste moeten erkennen, dat, zoo ik ook geen hooggeboren gravin ben, ik mij toch weet te gedragen zooals een gravin betaamt, en het ongeluk met verschooning weet te bejegenen. Mevrouw, ik wil niet gehoord hebben wat ge daar al gezegd hebt; ik heb slechts gehoord, dat ge ongelukkig zijt, en aan het ongeluk vergeeft men veel.

„Ja, zij is waarlijk een uitstekende, bewonderenswaardige vrouw,quot; zei de gravin zacht voor zich.

Wilhelmine had deze woorden wel verstaan, en een glimlach verhelderde haar gelaat: - „Mevrouw de gravin,' zeide zij: „ik begrijp den trots, die u mijn voorstel verontwaardigd deed afwijzen, 't Is waar, ik was aanmatigend en hoogmoedig, te denken, dat zulk een edele en yeihe-vene vrouw, als gij, mij de hand kon reiken; — mij, die

gebroken heeft met de wereld; die alle vooroordeelen taitend

en moedig is tegengestreden; die met het goede gezelschap in jaren langen strijd geleefd heeft, en nu de wapens zou willen nederleggen en vrede maken met dat goede gezelschap, en zich in zijne rijen dringen. Ge hebt gelijk, mevrouw de gravin, het zou aanmatigend van mij zijn, van

175

u zulk een groote gunst te vorderen. Maar ge zult ten minste zien, mevrouw, dat ik geen onwaardige ben, en ik mij ten minste niet laat koopen. Ik herroep mijn verzoek en mijn wensch; ik verlang niets meer van u, maar zal alles verleenen, wat ik beloofd heb. Ge wilt mij niet erkennen als gravin Lichtenau ? — Goed; ge zult ten minste moeten erkennen, dat Wilhelmine Rietz een goed hart heeft en denkt aan de tranen, die eene moeder om haren zoon geweend heeft. In den naam van mijn zoon, van mijn Alexander, heb ik u beloofd u den zoon terug te geven; en ik houd woord, mevrouw. Morgen reeds spreek ik met den Koning, en ik zal 't hem als een gunst, die hij mij bewijst, voordragen, uw zoon in vrijheid te stellen. Antwoord mij niet, mevrouw, zeg niets. Vaarwel en ga.quot;

Terwijl zij de gravin met een teederen glimlach en een beweging harer hand groette, wendde zij zich daarop tot het portret van haren zoon, en beide armen opheffende, riep zij: „O mijn geliefde zoon, zijt ge nu met mij tevreden?quot;

Zoo bleef zij staan, zonder om te zien naar de gravin, die langzaam het hoofd gebogen, naar de deur trad. Wilhelmine hoorde 't wel, dat deze deur zich opende, maar zij keerde zich niet om, zij zag nog altoos naar het portret op. Plotseling legde zich een hand op haar schouder. Wilhelmine wendde zich om, en het gelaat der gravin zag haar aan met een vriendelijken, zachten glimlach.

„Wilhelmine Rietz,quot; zeide zij: „ge zijt een goede vrouw, ge hebt een braaf hart! Mevrouw de gravin Lichtenau, ik stel u morgen ten Hove aan de Koningin voor!quot;

Wilhelmine slaakte een kreet en zonk voor de gravin neder, en kuste haar gewaad en hare handen, misschien om den blos der schaamte te verbergen, of den glimlach der zegepraal, die om hare lippen speelde. —

Op den avond van dien dag reed de gravin Lichtenau naar Potsdam, om den Koning de blijde tijding mede te deelen, dat zij nu een patrones had gevonden, die haar aan de Koningin zou voorstellen; — of liever: dat het van 's Ko-nings gunst afhing haar dit te verleenen.

De Koning verklaarde zich tot alles bereid, en hij glimlachte, toen Wilhelmine hem het verzoek om genade van de gravin mededeelde.

„Dat is zeer weinig, en schier al te goedkoop gekocht,quot;

176

zei de Koning : „graaf Herke heeft gelijk gehad, de eer van zijn moeder en vader te verdedigen, en ik zou hem buitendien spoedig uit zijn arrest ontslagen hebben. Ge behoeft dit de gravin niet te zeggen, Wilhelmine; zij moge het als een gunst beschouwen, die gij haar bezorgd hebt. Maar wij willen haar bovendien een pensioen, een jaargeld verzekeren, en dit moge haar bewijzen, dat niet allen, die vroeger in haar huis zijn geweest, en er vroolijke avonden hebben doorgebracht, — dat niet die allen trouwloos zijn. Ik was als Kroonprins veel ten huize van gravin Herke, en zoo zij niet te trotsch ware geweest, om zich vroeger tot mij te wenden, zou ik het reeds lang voor mijn plicht hebben gehouden, haar een pensioen toe te staan. — Nu zal zij het door u erlangen, Wilhelmine; en ik wil haar morgen bij de Koningin begroeten, — want ik denk ditmaal het groote cour zelf bij te wonen.quot;

„Dan, Majesteit, willen wij ons een genoegen bereiden. — Behandelen wij het als een diep geheim, dat ik iemand gevonden heb, die mij voorstelt. Laten de dames allen in het goede geloof blijven, dat het mij onmogelijk is geweest oen patrones te vinden, en Uwe Majesteit lette dan morgen bij 't cour eens op de trotsche en zegevierende gezichten. — Dat zal een allerliefst vermaak voor u zijn, en ik, Majesteit, wil het zóó inrichten, dat de gravin Herke en ik het laatst binnentreden.quot;

De Koning lachte. — „Ge zijt van een onuitputtelijke humor, Wilhelmine, en weet als- een ijverig bijtje uit alles honig te zuigen.quot; — — —

Den volgenden avond rolden de koetsen der voorname aristocratie naar het koninklijke Slot. Alle dames van het voorname gezelschap hielden 't heden voor plicht, het groote cour der Koningin bij te wonen, en zelfs die zich ziek en ongelukkig gevoelden, hadden zich heden vermand, groot toilet aangelegd, en wilden aan het Hof verschijnen om den triomf der Koningin, en de nederlaag der gravin Lichtenau bij te wonen. —

„Want zij heeft geen patrones gevonden ; overal heeft men haar afgewezen, overal waren voor haar de deuren gesloten. Zij heeft geen patrones gevonden, en bijgevolg kan zij niet aan het Hof verschijnen; daardoor is zij voor altoos ge-compromiteerd, en zal zich van deze nederlaag niet herstellen!quot;

177

Dus fluisterden en spraken de dames onder elkander, toen zij in de groote audiëntiezaal bijeen waren, en de Koningin met haar gevolg verwachtten.

„'t Is een wezenlijk geluk dat wij dezen slag konden afweren; — 't zou een nederlaag zijn geweest voor de ge-heele hooge aristocratie, zoo wij deze vrouw in onze rijen hadden moeten opnemen, en welk een verdriet voor de Koningin, deze gehate vijandin te moeten begroeten!quot;

Terwijl zij met hartstochtelijke verontwaardiging zoo spraken, vergaten zij, dat in deze zelfde vertrekken, de Koningin meer dan ééne gehate mededingster ontvangen had; alleen met het onderscheid: dat deze mededingsters gravinnen en hooggeborenen geweest waren!

Nu openden zich de deuren der vertrekken van de Koningin ; de Hofmaarschalk met den gouden staf verscheen in de deur, en kondigde Hunne Majesteiten aan. Voorafgegaan door de pages, trad de Koningin aan den arm van haar gemaal binnen, en de Hofbeambten en Hofdames volgden het Koninklijke paar. 't Was een zeldzame verrassing en nauwelijks overeenkomstig de etikette, dat de Koning op het groote cour der Koningin verscheen.

Maar 't was een nieuwe triomf voor al deze dames; want de Koning heeft natuurlijk verwacht, dat de gravin Lichtenau hier zou zijn, en hij zal nu zien, dat al de macht van den Koning niet toereikend is, om den weerstand der aristocratie te buigen.

De Koningin liet haar zachte blauwe oogen langs den ge-heelen kring der dames glijden, en een uitdrukking van schrik teekende zich op haar goedhartig gelaat. — Zij zag de gravin Lichtenau niet, en toch had de Koning haar zooeven er voor bedankt, dat zij haar ontvangen wilde, en had zelfs de genade gehad, haar jaargeld te verhoogen, uit vreugde over hare goedheid. En nu, nu is de gravin er niet!

De Koningin hief nu haar ontroerden blik tot haar gemaal op, en 't verwonderde haar dat hij glimlachte en er geheel opgeruimd uitzag.quot;

Het groote cour begon, en de gravinnen naderden de eene na de andere, de Koningin, die aan de zijde van haar gemaal op den zetel onder den troonhemel had plaats genomen. De opperhofmeesteres noemde met luide stem de namen der nadertredenden; deze bogen voor Hunne Majes-

DUITSCHLAND IN WOELING EN STKIJT), VIL 12

178

teiten, die eenige vriendelijke woorden met haar wisselden, en vervolgens de dames voorbij lieten gaan naar de andere zijde.

Slechts weinige der voorname, nieuw geïntroduceerde dames waren nog voor te stellen, toen plotseling door de geopende, vergulde vleugeldeuren der audiëntiezaal, twee dames de zaal binnentraden. De eene, hoog van gestalte, fier, met bleek gelaat, eenvoudig maar deftig gekleed, in zwart fluweelen robe met zilver geborduurde sleep; de andere prachtig om te aanschouwen, in goudlakens kleed, de vonkelende gravenkroon op het fraaie hoofd, boven het heldere voorhoofd en glimlachend gelaat, dat liefelijk bloosde van trots en vreugde, en er uitzag als het gelaat van een jong meisje.

Een uitdrukking van schrik en ontzetting teekende zich op de aangezichten van al de dames, die in een kring aan weerszijden der zaal stonden. De opperhofmeesteres, die nevens den zetel der Koningin stond, verbleekte van toorn; de Koningin glimlachte zacht, en het gelaat des Konings straalde van genoegen.

Langzaam, hand in hand, gingen beide dames door de zaal, en plaatsten zich aan het benedeneinde, bij de nog voor te stellen dames. De eene na de andere trad nu naar den troonzetel der Koningin, en de opperhofmeesteres noemde hare namen. Nu ontstond een ademlooze diepe stilte. Dn gravin Herke trad voor, en met zachte stem zeide de opperhofmeesteres :

,.Hare Excellentie, de gravin douairière Herke.quot;

Deze deed eenige schreden voorwaarts en voerde aan haar hand de trotsche, verblindende, betooverende schoonheid, wier voet nooit het parket van deze zaal had betreden, wier naam nog nooit in deze ruimte geklonken had

„Majesteit,quot; zei de gravin Herke met luide, plechtige stem : „ik veroorloof mij u hier de gravin Lichtenau voor te stellen.quot;

Wederom een ademlooze stilte. Vervolgens hoorde men de zachte stem der Koningin zeggen: „Ik heet de gravin Lichtenau welkom!quot; En toen reikte haar de Koningin de hand ten kus.

En nu, trots alle etikette, ijlde de gravin toe, liet zich op een knie voor den Koninklijken troon neder, nam de

179

hand der Koningin, drukte deze innig aan hare lippen, en twee heete, brandende tranen vielen uit hare oogen op de hand der Koningin.

In de oogen der Koningin glinsterden óók tranen; met zachte, bevende stem verzocht zij de gravin op te staan, en wendde zich glimlachend tot den Koning, die zich had opgericht.

„Mijn dierbare heer en gemaal,quot; zeide zij: „ik stel u hielde gravin Lichtenau, de jongste van al onze gravinnen voor. Ik beveel haar in uwe genade aan.quot;

Wilhelmine echter hief haar blik niet tot den Koning op. Zij gevoelde zich beschaamd, ternedergebogen, verpletterd door de zachte woorden der Koningin; en elk woord weergalmde in haar hart als een verwijt, als een beschuldiging!

V.

De twee minnaars.

De artsen hadden den Koning de badplaats Pyrmont tot versterking en opwekking aanbevolen, en Zijne Majesteit had zich met den geheelen stoet van zijne Hofhouding daarheen begeven. Ook de gravin Wilhelmine von Lichtenau had op uitdrukkelijken wensch van den Koning, hem daarheen vergezeld. Zij moest hem amuseeren en met haar glimlach, hare vroolijkheid en opgeruimdheid, de sombere wolken van zijn voorhoofd verdrijven. Zij alleen verstond het, den Koning te vervroolijken, en hem te doen lachen door kluchtige verhalen en koddige invallen! Met altijd wel is waar mocht zij zoo vroolijk gestemd zijn; ook voor haar waren er zorgen en bekommeringen; maar zij moesten verborgen blijven, diep in haar hart, en de glimlach moest eeuwig op de lippen dei-gravin von Lichtenau troonen. De Koningin heeft wèl 't recht, zich verdrietig te betoonen, en in hare verlatenheid, in de stille badplaats Freienwalde, mag zij verstoord zijn, dat zij alleen en vergeten is. Vele duizende harten zullen met haar sympathiseeren, en als zij weent, zullen allen ootmoedig voor haar buigen en erkennen, dat zij er het recht toe heeft. Maar als de gravin Lichtenau weent, zal zij slechts

180

spottende blikken ontmoeten; en als zij klagen en morren wil, zal men de schouders ophalen en zich van haar afwenden. Zij is de Koningin van den dag. Huldigend nadert ieder haar; in het stof buigen zich al degenen, die van den Koning iets begeeren, en zich over een gunstbewijs willen verheugen ! Maar die niets begeert, die onafhankelijk is, wendt zich van haar af, en schijnt haar niet te kennen.

Wie echter is onafhankelijk op aarde? Al de Duitsche Rijksvorsten schijnen het niet te zijn; want allen haasten zich naar Pyrmont te gaan, om den Koning van Pruisen hunne hulde te brengen, en naar de gunst der gravin Lich-tenau te dingen.

Zij was inderdaad nog altoos een fraaie, betooverende verschijning. Het geluk deed haar dubbel bevallig en jong voorkomen; het scherpte haar verstand en vernuft, en elk was verwonderd over het edele, fijne gedrag, de echt aristocratische manieren der gravin Wilhelmine von Lichtenau.

„Wilhelmine,quot; zei de Koning tot zijne vriendin; „ge zijt een tooveres; ge hebt alle harten veroverd en alles ligt huldigend aan uwe voeten! De Duitsche Rijksvorsten herinneren zich nauwelijks dat ik Koning ben; zij beschouwen mij slechts als den vriend der gravin Lichtenau, die alle harten in hare boeien heeft geslagen, en om wier wille zij alleen hier verwijlen !quot;

'Wilhelmine glimlachte: „Weet Uwe Majesteit ook waarom?

Al deze heeren gelooven dat ik millioenen bezit; en mil-lioenen hebben zelfs voor een Duitschen Vorst een goeden klank! Met mijne millioenen willen zij trouwen! Mijne millioenen huldigen zij; dezen maken zij het hof, en als het niet anders zijn kan, willen zij ter liefde daarvan, ook mijn kleine onwaardige persoon op den koop toe nemen. Dit, mijn genadigste heer en Koning, is het geheim dezer huldigingen vanwege de Duitsche Vorsten!quot;

„Ge gelooft, naar 't schijnt, niet veel aan de liefde en aanbidding der menschen.quot;

Zij schudde met een helderen lach het hoofd. — „In 't geheel niet Majesteit; ik geloof aan niets dan aan de genade Uwer Majesteit. O, moge deze mij beschijnen en bestralen tot aan 't einde mijns levens; want zij is de zon mijner dagen!quot;

De Koning zuchtte. — „Ach, Wilhelmine; — ik zal 't

181

einde van uw leven gelukkiglijk niet zien; ik zal vóór u sterven! Stil, verzeker niets! Ik voel somwijlen het zwarte spook, dat achter mij sluipt! Help mij, dat ik het vergete, Wilhelmine, en laat mij weder vroolijk zijn en er niet aan denken! Wij spraken van uwe aanbidders; dus, gij gelooft dat niet één u waarachtig bemint?quot;

Wilhelmine scheen ernstig na te denken.' — „Daar is de hertog van Hildburghausen,quot; zeide zij: „zijn land heeft schulden en hij heeft geld noodig; den hertog van Gotha gaat het evenzoo! Daar is de Vorst von Reuss; hij zwoer mij gisteren, dat hij om mijnentwille bereid was, de geheele wereld zijn handschoen toe te werpen! Maar Uwe Majestet weet; hij heeft de zonderlinge gewoonte van nooit handschoenen te dragen, en ik maakte hem hierop opmerkzaam; toen bloosde hij en verwijderde zich. — Daar is de hertog van Bruns-wijk; ach, daar zijn ze allen, en altoos blijft het liedje waar, dat de kapelmeester Hiramel mij geleerd lieeft, en dat mijn A. B. C. en mijn brevier is.quot;

En met heldere, melodieuse stem en glimlachenden mond begon Wilhelmine te zingen:

De mannen deugen allen niet.

Er leel't niet een getrouwe.

Bedrog en valsehheid is hun doel, —

Op hun luimen niet te bouwen.

„Doch neen,quot; viel zij zich zelve in de rede: „ik wil het geheele geslacht niet veroordeelen; er zijn er toch twee, die mij in waarheid beminnen, dat is —quot;

„Nu?quot; vroeg de Koning opgewonden: „ik ben inderdaad nieuwsgierig deze twee heeren, — of liever den anderen te kennen; want één van beiden ken ik reeds.quot;

Zij schudde langzaam het hoofd en aanschouwde hem met een diepen, zielsvollen blik. — „Neen, Majesteit, bemint mij niet; gij zijt slechts grootmoedig en edel voor mij, en gunt mij het geluk uwer vriendschap. Uwe Majesteit reken ik niet onder de andere stervelingen! De twee, van welke ik spreken wil, zijn ten eerste lord Spencer, en ten tweede de dikke Schmidts; beiden beminnen mij, en het bewijs ervan is, dat de lord heden morgen van Londen, — de dikke Schmidts van Berlijn gekomen is. Zij kunnen niet zonder mij leven, beweren zij; hoewel de dikke Schmidts, sinds ik

178

teiten, die eenige vriendelijke woorden met haar wisselden, en vervolgens de dames voorbij lieten gaan naar de andere zijde.

Slechts weinige der voorname, nieuw geïntroduceerde dames waren nog voor te stellen, toen plotseling door de geopende, vergulde vleugeldeuren der audiëntiezaal, twee dames de zaal binnentraden. De eene, hoog van gestalte, fier, met bleek gelaat, eenvoudig maar deftig gekleed, in zwart fluweelen robe met zilver geborduurde sleep; de andere prachtig om te aanschouwen, in goudlakens kleed, de vonkelende gravenkroon op het fraaie hoofd, boven het heldere voorhoofd en glimlachend gelaat, dat liefelijk bloosde van trots en vreugde, en er uitzag als het gelaat van een jong meisje.

Een uitdrukking van schrik en ontzetting teekende zich op de aangezichten van al de dames, die in een kring aan weerszijden der zaal stonden. De opperhofmeesteres, die nevens den zetel der Koningin stond, verbleekte van toorn; de Koningin glimlachte zacht, en het gelaat des Konings straalde van genoegen.

Langzaam, hand in hand, gingen beide dames door de zaal, en plaatsten zich aan het benedeneinde, bij de nog voor te stellen dames. De eene na de andere trad nu naaiden troonzetel der Koningin, en de opperhofmeesteres noemde hare namen. Nu ontstond een ademlooze diepe stilte. Dn gravin Herke trad voor, en met zachte stem zeide de opperhofmeesteres :

„Hare Excellentie, de gravin douairière Herke.quot;

Deze deed eenige schreden voorwaarts en voerde aan haar hand de trotsche, verblindende, betooverende schoonheid, wier voet nooit het parket van deze zaal had betreden, wier naam nog nooit in deze ruimte geklonken had

„Majesteit,quot; zei de gravin Herke met luide, plechtige stem ; „ik veroorloof mij u hier de gravin Lichtenau voor te stellen.quot;

Wederom een ademlooze stilte. Vervolgens hoorde men de zachte stem der Koningin zeggen: „Ik heet de gravin Lichtenau welkom!quot; En toen reikte haar de Koningin de hand ten kus.

En nu, trots alle etikette, ijlde de gravin toe, liet zich op een knie voor den Koninklijken troon neder, nam de

179

hand der Koningin, drukte deze innig aan hare lippen, en twee heete, brandende tranen vielen uit hare oogen op de hand der Koningin.

In de oogen der Koningin glinsterden óók tranen; met zachte, bevende stem verzocht zij de gravin op te staan, en wendde zich glimlachend tot den Koning, die zich had opgericht.

„Mijn dierbare heer en gemaal,quot; zeide zij: „ik stel uhielde gravin Lichtenau, de jongste van al onze gravinnen voor. Ik beveel haar in uwe genade aan.quot;

Wilhelmine echter hief haar blik niet tot den Koning op. Zij gevoelde zich beschaamd, ternedergebogen, verpletterd door de zachte woorden der Koningin; en elk woord weergalmde in haar hart als een verwijt, als een beschuldiging!

V.

De twee minnaars.

De artsen hadden den Koning de badplaats Pyrmont tot versterking en opwekking aanbevolen, en Zijne Majesteit had zich met den geheelen stoet van zijne Hofhouding daarheen begeven. Ook de gravin Wilhelmine von Lichtenau had op uitdrukkelijken wensch van den Koning, hem daarheen vergezeld. Zij moest hem amuseeren en met haar glimlach, hare vroolijkheid en opgeruimdheid, de sombere wolken van zijn voorhoofd verdrijven. Zij alleen verstond het, den Koning te vervroolijken, en hem te doen lachen door kluchtige verhalen en koddige invallen! Niet altijd wel is waar mocht zij zoo vroolijk gestemd zijn; ook voor haar waren er zorgen en bekommeringen; maar zij moesten verborgen blijven, diep in haar hart, en de glimlach moest eeuwig op de lippen dei-gravin von Lichtenau troonen. De Koningin heeft wèl 't recht, zich verdrietig te betoenen, en in hare verlatenheid, in de stille badplaats Freienwalde, mag zij verstoord zijn, dat zij alleen en vergeten is. Yele duizende harten zullen met haar sympathiseeren, en als zij weent, zullen allen ootmoedig voor haar buigen en erkennen, dat zij er het recht toe heeft. Maar als de gravin Lichtenau weent, zal zij slechts

180

spottende blikken ontmoeten; en als zij klagen en morren wil, zal men de schouders ophalen en zich van haar afwenden. Zij is de Koningin van den dag. Huldigend nadert ieder haar; in het stof buigen zich al degenen, die van den Koning iets begeeren, en zich over een gunstbewijs willen verheugen! Maar die niets begeert, die onafhankelijk is, wendt zich van haar af, en schijnt haar niet te kennen.

Wie echter is onafhankelijk op aarde? Al de Duitsche Rijksvorsten schijnen het niet te zijn; want allen haasten zich naar Pyrmont te gaan, om den Koning van Pruisen hunne hulde te brengen, en naar de gunst der gravin Lich-tenau te dingen.

Zij was inderdaad nog altoos een fraaie, betooverende verschijning. Het geluk deed haar dubbel bevallig en jong voorkomen; het scherpte haar verstand en vernuft, en elk was verwonderd over het edele, fijne gedrag, de echt aristocratische manieren der gravin Wilhelmine von Lichtenau.

„Wilhelmine,quot; zei de Koning tot zijne vriendin: „ge zijt een tooveres; ge hebt alle harten veroverd en alles ligt huldigend aan uwe voeten! De Duitsche Rijksvorsten herinneren zich nauwelijks dat ik Koning ben; zij beschouwen mij slechts als den vriend der gravin Lichtenau, die alle harten in hare boeien heeft geslagen, en om wier wille zij alleen hier verwijlen !quot;

Wilhelmine glimlachte: „Weet Uwe Majesteit ook waarom?

Al deze heeren gelooven dat ik millioenen bezit; en mil-lioenen hebben zelfs voor een Duitschen Vorst een goeden klank! Met mijne millioenen willen zij trouwen! Mijne millioenen huldigen zij; dezen maken zij het hof, en als het niet anders zijn kan, willen zij ter liefde daarvan, ook mijn kleine onwaardige persoon op den koop toe nemen. Dit, mijn genadigste heer en Koning, is het geheim dezer huldigingen vanwege de Duitsche Vorsten!quot;

„Ge gelooft, naar 't schijnt, niet veel aan de liefde en aanbidding der menschen.quot;

Zij schudde met een helderen lach het hoofd. — „In 't geheel niet Majesteit; ik geloof aan niets dan aan de genade Uwer Majesteit. O, moge deze mij beschijnen en bestralen tot aan 't einde mijns levens; want zij is de zon mijner dagen!quot;

De Koning zuchtte. — „Ach, Wilhelmine; — ik zal 't

181

einde van uw leven gelukkiglijk niet zien; ik zal vóór u sterven! Stil, verzeker niets! Ik voel somwijlen het zwarte spook, dat achter mij sluipt! Help mij, dat ik het vergete, Wilhelmine, en laat mij weder vroolijk zijn en er niet aan denken! Wij spraken van uwe aanbidders; dus, gij gelooft dat niet één u waarachtig bemint?quot;

Wilhelmine scheen ernstig na te denken.' — „Daar is de hertog van Hildburghausen,quot; zeide zij: „zijn land heeft schulden en hij heeft geld noodig; den hertog van Gotha gaat het evenzoo! Daar is de Yorst von Reuss; hij zwoer mij gisteren, dat hij om mijnentwille bereid was, de geheele wereld zijn handschoen toe te werpen! Maar Uwe Majestet weet; hij heeft de zonderlinge gewoonte van nooit handschoenen te dragen, en ik maakte hem hierop opmerkzaam; toen bloosde hij en verwijderde zich. — Daar is de hertog vanBruns-wijk; acli, daar zijn ze allen, en altoos blijft het liedje waar, dat de kapelmeester Himmel mij geleerd lieeft, en dat mijn A. B. C. en mijn brevier is.quot;

En met heldere, melodieuse stem en glimlachenden mond begon Wilhelmine te zingen:

De mannen deugen allen niet,

Er leel't niet een getrouwe,

Bedrog en valschheid is hun doel, —

Op hun luimen niet te bouwen.

„Doch neen,quot; viel zij zich zelve in de rede: „ik wil het geheele geslacht niet veroordeelen; er zijn er toch twee, die mij in waarheid beminnen, dat is —quot;

„Nu?quot; vroeg de Koning opgewonden: „ik ben inderdaad nieuwsgierig deze twee heeren, — of liever den anderen te kennen; want één van beiden ken ik reeds.quot;

Zij schudde langzaam het hoofd en aanschouwde hem met een diepen, zielsvollen blik. — „Neen, Majesteit, gij bemint mij niet; gij zijt slechts grootmoedig en edel voor mij, en gunt mij het geluk uwer vriendschap. Uwe Majesteit reken ik niet onder de andere stervelingen! De twee, van welke ik spreken wil, zijn ten eerste lord Spencer, en ten tweede de dikke Schmidts; beiden beminnen mij, en het bewijs ervan is, dat de lord heden morgen van Londen, — de dikke Schmidts van Berlijn gekomen is. Zij kunnen niet zonder mij leven, beweren zij; hoewel de dikke Schmidts, sinds ik

182

weg ben, niet dunner is geworden, en 't den ouden lord Spencer niet gegaan is als Falstaff, die van zijn dikte beweert, dat verdriet en zorg den mensch doen uitdijen als een oud vat. Lord Spencer is nog even dun en mager als hij altijd geweest is, in weerwil van zijn treuren om mij. Hij beweert wèl, dat kommer en verdriet zijn haar hebben verbleekt, maar ik verzeker U Majesteit, dat de haren van den achtbaren lord Spencer reeds even bleek waren, toen ik hem voor twee jaren te Eome leerde kennen. Intusschen bemint mij de oude heer werkelijk zeer, en in weerwil zijner zeventig jaren, is hij vurig als een jongeling. O, Uwe Majesteit moest eens hooren, met weiken gloed hij mij van zijne liefde verzekert; hoe hij hemel en hel beweegt, getuigenis te geven van zijn liefde.quot;

„Ik zou dat wel eens willen hooren,quot; zei de Koning glimlachend ; „maar ik zou, vrees ik, jaloersch worden. Dunkt u óók niet, quot;Wilhehnine ?quot;

„Neenantwoordde zij: „kan dan de zon jaloersch zijn op een paar olielampjes, die de donkere kamer verlichten? Eén straal van haar is voldoende, om ze onzichtbaar te maken. Maar ik geloof, Uwe Majesteit kon heden een kleine grap hebben. De dikke Schmidts en mijn Engelsche aanbidder hebben zich heden morgen bij mij laten aandienen voor een ernstig onderhoud, — zooals beiden mij geschreven hebben. Ik heb den een te twaalf, den ander te half-een bij mij bescheiden, en zoo Uwe Majesteit een klucht wil hebben, luistere zij wat deze heeren zeggen. Zij moeten natuurlijk niet vermoeden, dat Uwe Majesteit getuige van ons onderhoud is. Ik schuif den leunstoel dicht bij de portière, en begeef mij in het aangrenzend salon; zet mij dan op den divan, die dicht bij de deur staat, en Uwe Majesteit kan alles hooren en, zoo zij voorzichtig is, ook alles zien!quot;

De Koning glimlachte; het voorstel der gravin beloofde ten minste voor een uur verstrooïng en amusement, 't Moest inderdaad kluchtig zijn, de beide voornaamste aanbidders der gravin te beluisteren, zonder dat zij het vermoedden. Hij nam dus het voorstel zijner vriendin aan, en liet zich op den leunstoel neder, dien zij voor hem bij de portière had getrokken.

„En nu, mijn waarde Koning,quot; fluisterde zij: „nu begeef ik mij in het salon; want hoor, het slaat twaalf uur, en ik

183

ben zeker dat de hartstochtelijke aanbidder, lord Spencer, zeer stipt zal zijn. Uwe Majesteit weet wel, dat lord Spencer tevens bisschop van Londonderry is? Voor een bisschop schijnt het mij echter een hoofdzonde te zijn, dat hij mij bemint, nietwaar. Majesteit?quot;

En lachend sloop AVilhelmine door de portière in het salon.

Nauwelijks eenige minuten later, diende de binnentredende lakei. Zijne Hoogwaardigheid lord Spencer, bisschop van Londonderry aan. Wilhelmine stond op, om hem tegemoet te treden. Zij wilde den langen heer met het lange witte haar, met een sierlijken groet en een diepe buiging ontvangen. Maar hij lachte luid, en sloot haar zonder complimenten in zijne armen. — „Dat ontbrak er nog aan, voor den donder, dat ik van Londen met een eigen zeilschip en met koerierpaarden hier zou zijn gekomen, om de gravin Lichtenau als een staatsiepop en Hofdame te begroeten!quot; riep hij luide: „Voor mij is er slechts de schoone, aangebedene Wilhelmine Rietz, mijn lieveling, mijn engel! En engelen kust men en aanbid ze knielend.quot;

„Gij moet het inderdaad verstaan met engelen om te gaan,quot; lachte Wilhelmine: „een vroom bisschop is den engelen nader dan ons andere menschenkinderen! Uw vroom hart verwijlt slechts in den hemel bij de heiligen.quot;

„Neen, voor den duivel; neen!quot; riep de lord: „ik wil niets met de heiligen te doen hebben; en een aardsche engel, gelijk gij, is mij liever, dan al de lofzingende en psalmen-neuriënde engelen in den hemel! Ja, Wilhelmine, zoo is het, en tot bewijs er van ben ik hier! Laat ik u aanschouwen, allerschoonste tooveres; ik ben nog altoos als Rinaldo en lig in uwe ketens; en dat heeft mij getrokken uit Londen hierheen; ik moet de lucht inademen, die gij inademt!quot;

„Maar, mylord!quot; riep Wilhelmine: „wat zou de Koning zeggen, als hij n zoo hoorde spreken!quot;

„De Koning?quot; riep hij schouderophalend: „de Koning zou beschaamd moeten bekennen, dat mijn liefde veel glooiender is dan de zijne. Ja, madame; ik bemin u, zooals geen ander sterveling u bemint! Mijn hart is een groot lustslot, welks kamers u alleen behooren! En elke kamer ervan is met uw naam, uw beeltenis, uw bekoorlijke gestalte

184

versierd. Maar, mijn vriendin; nevens dat slot ligt, wat men de foresteria van het klooster noemt, waarin de vreemde gasten, de dooven, lammen, gebochelden en blinden verblijf vinden.quot; ')

Een luid lachen van Wilhelmine stoorde den lord in zijn vurige betuigingen; hij zag geheel verwonderd op, want het scheen hem, alsof dit lachen een echo had gevonden, een zwaren, mannelijken echo.

„Wij zijn immers alleen, Wilhelmine?quot; vroeg de lord, en deed haastig eenige schreden naar de portière. Maar Wilhelmine hield hem vast.

„Spreek, mylord; in de foresteria schijnt het mij recht lustig toe te gaan, en terwijl ik mij in het Slot verveel, hebt gij in de foresteria allerlei pleizier.quot;

„Allerlei pleizier!quot; herhaalde de lord: „als men een Wilhelmine kent, is er geen ander vermaak, dan aan haar te denken! Ik hoop niet dat ge mij van ontrouw zult beschuldigen, tooveres; ik ben u trouw, trouwer dan eenig man, — trouwer dan de Koning! Ge zult mijn liefde, hoop ik, niet met die des Konings vergelijken. Wat doet hij voor u? Niets. Gij geeft hèm alles, hij geeft u niets!quot;

„Niets tegen den Koning!quot; riep Wilhelmine: „ge weet, hij is mijn hoogste geluk, mijn heer, mijn gebieder, mijn god op aarde! Ik dank hem alles wat ik ben!quot;

„En wat zijt ge? Alles wat ge zijt, zijt ge door walleen! De Koning heeft u niets gegeven, dan een kouden titel van gravin. Ach, goddelijke vriendin; wat baat u een grafelijke titel zonder rijkdom, zonder geld? Weet ge waarom ik gekomen ben ? Ik ben gekomen om u te zeggen: Wilhelmine, volg mij; ga met mij naar Engeland, red u, nu het nog tijd is! Ik bied u mijn slot in Engeland, mijne kasteelen tutti quasi in Ierland, en mijn beurs, welke ik gaarne met een vriendin deel, die de alleenheerscheres van mijn hart is! ¹) Neem aan, Wilhelmine, wat ik u bied; de Koning heeft n een titel gegeven, maar ik maak mij ongerust om uwentwille, want van den enkelen titel kunt ge niet leven. Ik

¹

Lord Spencer's eigen woorden.

185

wil u een wettige obligatie geven op mijn slot in Engeland, en u buitendien een jaarlijksch inkomen van tweeduizend pond laten verzekeren, zoo ge er toe kunt besluiten, mijn laatste levensjaren te verhelderen, en mij te volgen naar Engeland. Zeg, dat ge 't wilt; binnen een uur zijn koerier-paarden hier, wij gaan op reis, en uit Londen schrijft ge den Koning uw besluit!quot;

Wilhelrnine lachte weder. „En om mij dit te zeggen is Uwe Heerlijkheid voor een uur van Londen gekomen, en is gereed over een uur weder te vertrekken?quot;

„Ge weet, mijn bloed jaagt vurig door mijn aderen; ik ben een man van spoedige besluiten. Doe gelijk ik; kom, red u voor alle toekomst en gevaar! Hier is mijn hand, sla toe, het tractaat is gesloten, wij vertrekken!quot;

Hij reikte haar zijn hand; maar Wilhelrnine trad terug-en nam haar niet aan. — „Ga gij op reis, mylord; ge zijt meester van uw doen en laten, maar ik vertrek niet; mijn plaats is hier aan 's Konings zijde! Hij heeft mij die vergund in gelukkige dagen, ik wil haar behouden in de dagen van zijn lijden en ziekte!quot;

„Wat?quot; riep de lord luid: „ge weigert mij te volgen, mijn grootmoedige plannen aan te nemen?quot;

„Ik weiger bepaald!quot; antwoordde zij levendig.

„Weet ge,quot; riep de lord met steeds luider stem: „weet ge dat dit zeer flauw, ja meer dan flauw, — dat het dom van u is? Weet ge, dat ge uw geluk, uw toekomst, uw onafhankelijkheid en uwe eer van u stoot, als ge mij verstoot? Weet ge, dat, zoodra ik over den drempel dezer deur ben, ook het geluk van hier gaat, en het ongeluk bij u binnentreedt ?quot;

„Ik heb mij voorwaar het geluk in een andere gedaante voorgesteld, en ik wil afwachten of ik mij bedrogen heb of gij, mylord.quot;

„Ik bezweer u,quot; zeide hij dringend, hare beide handen in de zijne drukkende: „ik bezweer u, wacht het niet af! Kom met mij, want ik zeg u : ge zijt verloren, zoo ge het niet wilt! Wat doet toch de Koning? Heeft hij uwe toekomst verzekerd? Heeft hij beschikkingen gemaakt, dat ge onafhankelijk kunt leven, zelfs indien het ongelukkig geval gebeurde, dat hij er niet meer was ? Heeft hij er aan gedacht dat hij sterven kan?quot;

„Mylord,quot; viel Wilhelmine hem heftig in de rede; „ik

186

verbied u nog één enkel woord te spreken! Vaar tegen mij uit zooveel ge wilt; vertoorn u op mij, maar geen woord tegen den Koning, geen enkel!quot;

„'t Is goed,quot; bromde de lord: „ik zwijg van hem; maar ge zult zien hoezeer ik u bemin, want ik herhaal nog eens mijn voorstel: Kom met mij, Wilhelmine; ik wil uw toekomst verzekeren, — ik wil u een rijk jaargeld bestemmen, ge zult de meesteres van een prachtig slot, een aanzienlijk dienstpersoneel zijn; ik wil u omgeven met alle weelde, en geheel Europa zal er van spreken, hoezeer lord Spencer zijn vriendin viert! Overweeg dit, en bedenk, dat, zoo ge mijn voorstel niet aanneemt, er een tijd kan komen, dat ge in armoede en behoefte, door de menschen gehoond en bespot, misschien vervolgd door uwe vijanden, leven zult! Wilhelmine, wees verstandig en volg mij!quot;

„Neen,quot; zeide zij luid en heftig: „neen, ik blijf, al mocht ook alles wat ge zegt, gebeuren! Ik mag gehoond, vervolgd, bespot worden; ik wil alles dulden ter wille van mijn Koning, — want ik bemin hem! Hoor goed, mylord: ik bemin hem, en wil voor hem leven, zoolang het God behaagt!quot;

„Nu!quot; riep de lord, haar hand wegstootende: „heb dan uw lot, neem het aan! Ondankbare, wreede! Heden nog verlaat ik Pyrmont, en keer naar Engeland terug, met het troosteloos gevoel, dat er een ondankbare, dwaze vrouw is in deze wereld, en dat ik die bemind heb, als ware zij een engel!quot;

En zonder haar nog met een blik en groet te verwaardigen, ijlde hij weg. Toen de deur zich achter hem gesloten had, opende zich de portière, en de Koning verscheen, bleek, met tranen in de oogen. Hij breidde zijn armen uit.

„Wilhelmine, getrouwe, beproefde, kom aan mijn hart!quot;

Zij wierp zich met een luiden kreet onstuimig aan zijn borst, kuste zijn handen, en legde haar hoofd aanzijn hart.

„Ge zult rusten, mijn lieveling, rusten in vrede. Er mag een tijd komen dat zij u honen en vervolgen, en ik u niet meer beschermen kan- maar ik beloof u, Wilhelmine, zoolang ik leef zal niemand het wagen u aan te randen; en zoo ik u al niet tot Koningin kan maken, ge zult toch de eer en hulde ontvangen, die een Koningin toekomen! Dat beloof ik u in dit uur, en ge zult zien dat ik woord houd. En hierop reik mij uwe lippen, Wilhelmine, opdat ik ze kusse!quot;

187

Zij hief het hoofd op, en de Koning drukte een langen kus op hare lippen.

„Dat is het zegel van mijn eed, Wilhelmine; zoolang ik leef, zijt ge de Koningin mijns harten!quot;

Er werd aan de deur van het salon geklopt, en Wilhelmine schoof den Koning terug op zijn leunstoel, en sloot voorzichtig de portières.

„Het zal mijn andere aanbidder, de dikke Schmidts zijn,quot; sprak zij. — Ze had gelijk. Het was de dikke Schmidts, dien de lakei nu aandiende, en hijgend en zwoegend, en evenwel pogende om zeer vlug en behendig te schijnen, rolde de dikke Schmidts, de Falstaff van Berlijn, het salon binnen.

„Ziedaar mijn vuurkogel!quot; riep Wilhelmine hem toe: „ziedaar mijn meteoor! Ik ben verblind door zijn glans, ik ben verrukt door zijn hemelsche ronde gestalte! O, Schmidts, ge komt mij voor als een reusachtige kanonskogel, die gevuld is met kartetsen van leugen en dwaasheid en valsche eeden !quot;

„Maar allerbekoorlijkste,quot; riep Schmidts lachend: „ge laat mij niet aan 't woord komen; ge valt dadelijk met beschuldigingen en aanklachten op mij neder, en ge weet toch, dat ik de trouwste en eerbiedigste van al uwe aanbidders ben.quot;

„Zijt ge van Berlijn gekomen, om mij dit te zeggen?quot; vroeg Wilhelmine.

De dikke Schmidts glimlachte, en droogde met den zijden zakdoek het zweet van zijn voorhoofd, dat met groote droppels er langs rolde.

„Alleen daarom;quot; antwoordde hij: „Berlijn scheen mij woest en uitgestorven, sinds gij er niet meer waart; en het baatte niet, ik moest mij in weerwil der hitte op weg begeven; ik heb dag en nacht doorgereden, om hier te komen; en opdat ge zien zoudt, dat ik te Berlijn aan u gedacht heb, vergun mij u deze kleine gedachtenis mede te brengen.quot;

Hij reikte de gravin een étui toe, en toen zij het opende slaakte zij een vreugdekreet: „O Schmidts, welke kostbare brillanten zijn dit, en hoe schitteren en vonkelen ze, als waren 't sterren, welke gij van den hemel gehaald, — en in een paar oorringen gezet hadt! Wacht maar, wacht; ik zal 't den lieven God verklikken, dat ge den hemel hebt

188

bestolen, ten gevalle van zulk een lichtzinnige vrouw, als ik ben ! Maar ik ben er u hartelijk dankbaar voor, mijn lieve Schmidts,quot; voer zij voort, hem hare hand reikende: „uw geschenk is kostbaar; het doet u en mij eer aan! Ik dank u!quot;

„En is dat alles?quot; vroeg Schmidts treurig: „heb ik niet een kleine belooning verdiend?quot;

„Een belooning voor uwe brillanten ?quot;

„Neen; een belooning voor dat ik in de hitte hierheen ben gekomen, steeds in gevaar van te smelten en —quot;

„Als een groote vetvlek in uw rijtuig hier aan te komen !quot; viel Wilhelmine hem luid lachende in de rede: „Welke belooning begeert ge?quot;

„Een kus,quot; lispte Falstaff; „één enkelen kus, wreede. Ik vrij reeds een jaar lang om deze hoogste gunst; sta haar mij nu toe?quot;

„Welnu,quot; riep Wilhelmine: „ik wil u deze hoogste gunst toestaan en u een kus geven, doch slechts op ééne voorwaarde.quot;

„Noem mij deze voorwaarde,quot; riep Falstaff in vervoering: „al mocht zij nog zoo moeielijk zijn, ik zal haar vervullen!quot;

„Zij is inderdaad moeielijk!quot; glimlachte Wilhelmine: „ik wil u een kus geven, op voorwaarde, dat ge er mij op uwe knieën om verzoekt.quot;

Nu zette Falstaff een zeer bedenkelijk gezicht; bekeek den vloer, en zag nu eens op zijn tonvormige gestalte, vervolgens weder op haar, die glimlachend, met de verleidelijkste bevalligheid voor hem stond. — „Welaan, het zij zoo, ik wil het ongehoorde doen; de Hemel mag weten wat er van komt!quot;

Een ontzaglijke slag klonk nu; de meubelen der kamer beefden, en een schaterende lach klonk van Wilhelmine's lippen; want Falstaff-Schmidts had zich op zijne knieën nedergeworpen, en als een aardbeving had er de kamer van gedreund.

[j P„Ge ziet, ik lig hier op mijne knieën,quot; steunde Falstaff: „laat nu ook het geluk op mij nederdalen, geef mij den kus!quot;

„Welaan, het zij zoo!quot; riep Wilhelmine: „Ge hebt mij het hoogste bewijs uwer liefde gegeven, en nu zult ge hiervoor de hoogste belooning ontvangen!quot;

Zij boog zich tot hem en hij hief het hoofd en de ge-

189

spitste lippen tot haar op, maar vóór nog deze lang geweigerde kus gegeven werd, scheidde zich de portière, die in de aangrenzende kamer voerde, vaneen, en de Koning verscheen.

„Zijne Majesteit de Koning!quot; riep Wilhelmine met een uitdrukking van ontzetting.

„De Koning, ach, de Koning!quot; kreunde Falstaff, terwijl hij vruchteloos poogde op te staan.

„Ja, de Koning!quot; riep Friedrich Wilhelm, terwijl hij langzaam voortging: „de Koning die een zijner onderdanen voor een hoogverrader moet erkennen, en hem op heeterdaad betrapt! O Wilhelmine, wat moet ik zien; gij duldt dat deze Adonis aan uwe voeten ligt? Trouwelooze!quot;

„Sire! ik bid u om genade!quot; zei Wilhelmine demoedig; „Sta toch op, Schmidts.quot;

„Sta toch op!quot; beval de Koning op gebiedenden toon. En de dikke Schmidts, buiten zich zeiven van ontzetting, deed krampachtige pogingen om zich op te richten. Maar zij waren vruchteloos; de kolossale gestalte wilde zich niet aan den wil van haren eigenaar onderwerpen, en er was niets in de nabijheid, waaraan de kleine bevende handen zich konden vasthouden, en de gestalte opheffen. Het zweet liep hem met dikke droppels over 't voorhoofd, en zijn lippen stamelden bevend: „Genade, Majesteit, genade!quot;

De Koning kon zich niet langer bedwingen; hij had tevergeefs beproefd nog langer zijn ernstige houding te bewaren, maar 't gezicht was al te kluchtig. Hij leunde op den kruk-stok, dien hij zelf steeds behoefde om op te staan, zag met een zalig gelaat op den knielenden Falstaff neder, en barstte in een schaterenden lach uit, zooals die in langen tijd niet van zijne lippen gehoord was, trad langzaam op den knielende toe, en wenkte Wilhelmine tot zich.

„Nu, Wilhelmine, wees niet wreed; help mij onzen lieven vriend weder op de been brengen.quot;

En lachend reikten zij hem de handen, en waren hem behulpzaam zich op te richten. Hij zuchtte diep, en het • klonk als het blazen van een walvisch, toen Falstaff met dezen zucht aan zijn inwendige bedruktheid lucht gaf. Zijn kleine, gezwollen oogen richtten zich met een smeekende uitdrukking op den Koning, en zeiden wat zijne hijgende lippen nu niet konden zeggen: „Genade, Majesteit, genade!quot;

190

De Koning verstond de taal van dien blik, en knikte hem I tre

vriendelijk toe. I lor

„Ge moet voortaan voorzichtiger zijn, mijn lieve. Ge moet

u niet met zulke waagstukken inlaten! Hier, neem dit!quot; En 1 en

de Koning reikte den verrukten lakenfabrikant Schmidts I wï

den stok, waarop hij zelf geleund had, — een echten bamboes, i quot;W welks kruk van bergkristal, met groote turkoizen bezet was. —

„Neem dit, mijn lieve Schmidts, ter gedachtenis aan dit 1 m koddige oogenblik. De Koning, mijn groote oom Frederik,

heeft dezen stok gedragen; hij moge u een gedachtenis zijn I zi;

aan hem en mij! En als ge weder dergelijke verliefdeavon- 1 ee

turen naloopt, neem dan dezen stok mede; hij moge u uit 1 vi den nood helpen!quot; ')

„Wilhelmine,quot; zei de Koning, toen zij weder alleen waren: 1 sc

„onze goede Berlijnsche Falstafï' heeft mij hartelijk verlus- I li

tigd, en dezen minnaar gun ik u van harte. Wat echter 1 b

den kluchtigen en onbeschaamden lord Spencer betreft, —quot; I s'

„O Majesteit,quot; viel Wilhelmine hem teeder in de rede;

„denk niet meer aan hem. Ge weet het immers: hij verlaat 1 b

nog heden Pyrmont en keert naar Engeland terug. Vergeet, 1 1(

wat de dolleman in zijn kwaadheid gezegd heeft, en bedenk I d

genadiglijk, dat hij van Uwer Majesteit's tegenwoordigheid I r niets wist.quot;

„Ik bedenk dat, Wilhelmine,quot; zeide hij nadenkend: „'tIs 1 \ waar, hij heeft veel ergerlijks gezegd, maar ook veel dat waaien juist is. Hij mag niet van hier vertrekken, zonder dat ik | (

hem gesproken heb; men moet hem terstond bij mij brengen.'quot; „Maar Majesteit,quot; bad Wilhelmine: „wat wilt ge met dezen razenden grijsaard, wien de aardappel nog altoos in het hoofd brandt, in weerwil van zijn witte haren?quot;

„Ik wil hem spreken,quot; zei de Koning: „en hem bewijzen, dat de Koning van Pruisen niet zoo geheel zorgeloos is, als hij meent.quot;

Hij greep zelf naar de tafelschel, en beval den binnen-

1) 'sKonings eigen woorden. Dezen stok, dien Koning Friedrich Wilhelm bij deze gelegenheid aan den dikken Schmidts schonk, werd in latere jaren het eigendom van den beroemden arts en geheimraad Hein, toen hij een zoon van den dikken Schmidts van een gevaarlijke ziekte genezen had, en werd later door den zoon van den geheimraad Hein naar het buitenland, — naar Frankrijk weggeschonken.

191

tredenden lakei, terstond den bisschop van Londonderry, lord Spencer, tot hem te roepen.

Een half uur later trad de lord, met tartend voorkomen en tamelijk onvriendelijk gelaat in het kabinet des Konings, waarin buiten hen zich niemand bevond, dan de gravin Wilhelmine von Lichtenau.

De Koning zat in zijn leunstoel, en groette den binnenkomenden lord met een lichten hoofdknik en ernstig gelaat.

„Mylord,quot; zeide hij: „opdat alles tusschen ons duidelijk zij, wil ik u een kleine biecht afleggen, Ge zijt immers een geestelijk, vroom heer; een bisschop, en gewis een vroom en deugdzaam biechtvader.quot;

„Majesteit,quot; zei de lord glimlachend: „wat mijn bisschopschap betreft, dat is slechts een fagon de parler, een uiterlijke waardigheid. Ik beken u gaarne, dat ik soms wel biechten heb gehoord, maar dat was nooit in den biechtstoel, maar dikwijls in het boudoir.quot;

„Nu, wij bevinden ons immers hier óók niet in den biechtstoel,quot; glimlachte de Koning: „luister, mijn waarde lord, dit is mijn biecht: Ik heb heden morgen, ginds achter die portière zittende, uw geheel levendig onderhoud met mijne vriendin, de gravin von Lichtenau gehoord.quot;

„Dat is schandelijk!quot; riep de lord toornig: „Dat is een valschheid van u, Wilhelmine, die ik nooit verwacht had. 't Is genoeg dat ge mijne liefde versmaadt en afwijst; maar dat ge iemand anders, — en dat nog wel den Koning, getuige mijner nederlaag maakt, dat is onedelmoedig, Wilhelmine !quot;

„Doe haar geen verwijten,quot; zei de Koning zachtmoedig: „Zij wist er niets van. Ik was voornemens bij haar te komen, toen ik uw luide en heftige stem hoorde, mylord, en zoo bleef ik in de aangrenzende kamer. En 't verheugt mij, dit gedaan te hebben,quot; ging hij ernstiger voort: „want ge hebt op uw onbezorgde en heftige wijze veel gezegd, dat ik ter harte heb genomen, en ik wil er u 't bewijs van geven, mylord. G-e zult niet naar Engeland vertrekken met een hart, dat ongerust is wegens de toekomst onzer wederzijdsche vriendin, de gravin von Lichtenau. Ik heb gehoord dat ge de gravin uw hand, uwe kasteelen in Ierland, een bezitting in Engeland, en allerlei rijkdom hebt aangeboden.quot;

.192

„En ik deed dit, Majesteit,quot; zei de lord met waardigheid; „in het volle gevoel mijner liefde en van het ongeluk, waarmede de edele vrouw, welke ik bemin, in 't vervolg bedreigt kon worden, zoo Uwe Majesteit niet voor haar zorgt.quot;

„Mylord,quot; riep Wilhelmine heftig: „wees zoo goed, u niet om mijne zaken te bekommeren!quot;

De Koning wenkte haar met de hand te zwijgen.

„Mijn vriendin,quot; zeide hij: „dank den lord dat hij het gedaan heeft, 't Is niet aangenaam, ik moet het zeggen, aan zijn dood herinnerd te worden; maar 't is somwijlen noodig, en hiervan wil ik u nu 't bewijs geven, mj'lord. Ge kunt omtrent het lot der gravin Lichtenau volkomen gerust zijn. Ik heb haar tot nu toe het vruchtgebruik der Brenkenhofsche goederen gegeven; maar zij zal ze van heden af, als haar volkomen eigendom van mij ontvangen. De drie domeinen Lichtenau, Breitenberg en Rosswischen, zullen van heden af het onbetwiste en uitsluitend eigendom der gravin von Lichtenau zijn. Zij zullen haar een jaar-lijksche rente van vijfduizend thaler afwerpen. En als ge hierbij rekent, mijn lieve lord, dat de gravin van mij een maan'delijksch pensioen van driehonderd Louisd'or ontvangt, en buitendien een fraai paleis onder de Linden bezit, dan hoop ik, dat ge van nu af, wegens het lot der gravin von Lichtenau niet meer bezorgd zult zijn.quot;

„Sire,quot; zei de lord met zijn onverstoorbare stoutmoedigheid: „ik zal niet meer bezorgd zijn, zoodra ik weet, dat de schenkingsacte opgemaakt, — en door Uwe Majesteit onderteekend is.quot;

„Dat zal geschieden, en wel terstond, en in uwe tegenwoordigheid,quot; zei de Koning zacht: „men moet den minister von Haugwitz en den klerk Lombard onmiddellijk bij mij ontbieden; ik wil de schenkingsacte doen opmaken en onderteekenen. Blijf, mylord, gij zult getuige zijn.quot;

Een uur later was Wilhelmine de onbetwiste bezitster der groote Brenkenhofsche goederen. De Koning had zijn naam onder het document gezet, 'twelk Lombard in zijn bijzijn had moeten schrijven, naar het dictaat van den minister von Haugwitz. Toen Friedrich Wilhelm de pen had nedergelegd en zijn zegel er opgedrukt had, reikte hij lord Spencer de acte.

„Zijt ge nu tevreden, mylord?quot;

„Ja, tevreden,quot; antwoordde lord Spencer: „ik kan nu met

193

verlicht hart vertrekken, en ik verzoek Uwe Majesteit, mij te ontslaan.quot;

„Ge gaat naar Engeland, mylord?quot;

„Neen,quot; zei lord Spencer: „ik heb mij bedacht. Ik begeef mij naar Napels; en ik beken, 't verheugt mij zeer naar mijn schoon Napels terug te keeren, waar de maan meer warmte geeft, dan in Berlijn de zon!quot; ')

VI.

Koning en Khoonphins.

De schoone dagen in Pyrmont waren voorbij. De Koning was naar Potsdam teruggekeerd, en tevens waren zijn ongesteldheid en ziekte hem weder overvallen. De baden van Pyrmont hadden wèl, naar 't scheen, aanvankelijk een goede uitwerking gehad, maar dit had niet lang aangehouden; en de oude benauwdheden, de onrust, de angst en slapeloosheid vingen weder aan. De artsen zetten bedenkelijke gezichten en spraken van de noodzakelijkheid, een zachter klimaat te bezoeken, en waagden het, er op te wijzen, dat de naderende winter voor de ongesteldheid des Konings gevaarlijk kon worden.

Zij waagden het niet, dit den Koning te zeggen, maar zij fluisterden het zijne vriendin, de gravin Lichtenau toe, en de vriendin herhaalde het aan haren vriend, den minister von Haugwitz.

„Mijn vriend,quot; zeide zij tot hem: „ik weet, dat ge het eerlijk met mij meent, en waarom zoudt ge niet? Wij beiden staan en vallen met elkander. Als onze waarde, geliefde Koning de oogen sluit, zal men mij zoowel als u ter zijde schuiven; want wij hebben een groote misdaad op ons geladen: wij waren de trouwe, verkleefde dienaren en vrienden van onzen goeden Koning, en zijn opvolger zal ons dit doen misgelden.quot;

De minister von Haugwitz haalde de schouders op. — „Ik

1) De eigen woorden van den lord. Zie ; Mémoires de la Comtesse de l.ichtenau.

DTJITSCHLAND IN WOELING ZN STRIJD. vji. 13

194

geloof, ge doet den Kroonprins onrecht,quot; zeide hij met een sluwen glimlach: „de Kroonprins bezit eenedel, verzoenlijk gemoed, en zoo men zich een trouw onderdaan kan betoonen, dan geloof ik, dat hij genoeg rechtvaardigheidszin heeft —quot;

„Mensch!quot; viel hem de gravin met een uitdrukking van ware ontzetting in de rede: G-ij prijst den Kroonprins? Gij gelooft dat het mogelijk is, hem te verzoenen ? O Haug-witz, ik sla daar een blik in uw ziel, en ik huiver voor u!quot;

Hij zag haar aan met een uitdrukking van ongeveinsde verbazing. — „Ik begrijp u niet, waardste gravin. Ge weet, hoop ik, dat ge geen trouwer en verknochter vriend hebt dan mij?quot;

Hare oogen rustten met een scherpen, doorborenden blik op zijn glimlachend hovelingsgelaat. — „Ik geloof het tot heden, maar er schoot zooeven als een bliksem door mijn ziel, en de gedachte kwam bij mij op aan de mogelijkheid, dat ge mij eenmaal zoudt kunnen verraden.quot;

De minister' Haugwitz lachte en nam de hand der gravin, drukte die aan zijne lippen en betuigde met hartstochtelijke en innige woorden, zijn onveranderlijke verknochtheid, zijn trouw tot in den dood.

Wilhelmine geloofde hem, en besprak met hem een plan, 'twelk zij ontworpen had, en tot welks uitvoering zij de hulp van den machtigen en invloedrijken minister von Haugwitz behoefde.

De Koning moest afstand doen; hij moest van alle regee-ringszaken, van alle, macht afzien, en naar Italië gaan, om daar gezondheid en nieuwe levenskracht te herwinnen. De minister von Haugwitz zou hem als opperhofmaarschalk, als zijn majordomus begeleiden, en Wilhelmine wilde met hem gaan, als zijn trouwe verpleegster. Een Muzenhof, een Hof van kunstenaars wilde men daar om den Koning verzamelen, en zooals vroeger, ten tijde van Koning René in Frankrijk, zou het Hof van Koning Friedrich Wilhelm in Italië allen tot zich noodigen, die de kunsten, de poëzie, het vroolijk levensgenot huldigden.

Wilhelmine verstond het, haar vriend voor zich en haar plan te winnen, en Haugwitz en de gravin Lichtenau wisten vervolgens al hunne welsprekendheid aan te wenden, om den zieken, lijdenden Koning voor het idee van zijn abdicatie in te nemen.

195

Aanvankelijk had hij er zich wel met heftigheid tegen verzet. Het kwam hem schandelijk en onwaardig voor, het heilige ambt op te geven, dat het lot in zijne handen had gelegd. Hij dacht er ook met bittere smart aan, dat hij van het gezag afstand zou doen, en zijn onbeminden zoon in zijn plaats laten.

„Ik ben zoo lang Kroonprins geweest; heb zoo lang vruchteloos gesmacht naar aanzien en invloed, en nu zou deze jonge man er zoo spoedig toe komen; nog vóór mijn dood, waarnaar hij zoo verlangend uitziet!quot; —

Maar Wilhelmine met haar innemende welsprekendheid, en Haugwitz met zijn zachte vermaningen, en de lijdende gezondheid des Konings hadden eindelijk Friedrich Wilhelm's tegenstand mogen overwinnen.

Als een diep geheim hadden zij deze geheele onderhandelingen gevoerd; want zij wisten wel, als Bischofswerder en Wöllner, of de kamerdienaar Rietz iets er van vernamen, zouden zij 't nooit verwerven en volvoeren. Want Bischofswerder en Wöllner wilden den scepter van Pruisen in handen houden, zoolang er nog een adem in 's Konings borst was. En de geheimkamerdienaar Rietz dweepte zekerlijk niet voor het idee, zijn geliefd Potsdam en alle vrienden en zijn adels-bakkerij, die zooveel opbracht, te verlaten, om in Italië slechts de bediende van een machteloozen kunst-Mecenas te zijn.

Eindelijk had Friedrich Wilhelm zijne toestemming gegeven, en Wilhelmine had hem er voor bedankt met duizende betuigingen van eeuwige trouw, en had met gloeiende welsprekendheid hem 't genot van het Italiaansche leven — 't genot der vrijheid en onafhankelijkheid voorgesteld. En allengs had Friedrich Wilhelm zich in deze nieuwe rol gedroomd ; en zij begon hem te behagen. Een renbode was naar den Kroonprins, — die zich met zijn gemalin te Parez bevond, om daar de laatste schoone herfstdagen te genieten, — afgezonden geworden, en de Koning verwachtte nu zijn zoon voor de gewichtige conferentie.

Het was een wonderschoone Octoberdag. De zon scheen met de warmte van een Augustusdag, en de Koning was naar buiten getreden op het terras; had er zijn leunstoel laten zetten, en zag naar beneden in het park, welks machtige, heerlijke boomgroepen, met de verschillendste schakeeringen door de hand van den herfst gekleurd waren. —

196

„Het leven is toch fraai, en men moet trachten het zoo lang mogelijk te behouden; want wie weet, wat na dit leven komt. De natuuronderzoekers zeggen: eeuwig zwijgen; de philosofen bekennen dat zij niets weten, en de vromen zeggen; een eeuwig overgaan in God.quot;

De Koning huiverde inwendig bij deze gedachte: „Een eeuwig overgaan in God! Ik zou nog een weinig ik zelf willen blijven; een weinig leven en het leven genieten!quot;

De zon had zich een oogenblik achter de wolken verborgen, en de herfstlucht liet zich nu gelden in een snijdenden, kouden wind, die door de boomen voer, en hun geheele wolken bladeren ontrukte, die dwarlend aan de voeten van den Koning nederkwamen.

Hij zag het peinzend toe, en weder klonk in hem Homerus, woord: „Gelijk de bladeren in den wind, zijn de geslachten der menschen. Bladeren waait de wind ter aarde, en in de armen des doods zinkt geslacht na geslacht!quot;

„Ik zou nog niet gaarne sterven,quot; zeide hij zacht voor zich: „en toch, wie weet of ik nog een herfst beleef, als ik hier blijf in dit koude Noorden. Hoe guur waait de wind, — ik wil weg van hier; ik wil niet ter aarde en onder de aarde gebracht worden als deze herfstbladeren. Italiës zon zal mij nieuwe kracht en nieuwen bloei geven; — ik wil weg, weg!quot;

Een lakei trad met zachten, eerbiedigen tred op het terras. „Majesteit, de Kroonprins verzoekt audientie.quot;

De Koning wenkte met de hand. „Laat hem hier komen. Zet een stoel voor hem.quot;

En de lakei rolde uit het open tuinsalon een stoel naar buiten, en verwijderde zich.

De herfstwind had met zijn kouden adem de borst des Konings getroffen, en hij hoestte luid. Akelig en naar klonk dit hoesten, en schudde de reusachtige gestalte des Konings, juist op 't oogenblik, toen door de open deur van het tuinsalon de slanke, rijzige gestalte van den jongen Kroonprins zichtbaar werd. De Koning keek, midden in zijn benauwdheid en hoest, naar hem, en gevoelde een zweem van afgunst, toen hij het bloeiende gelaat en de krachtige gestalte van zijn zoon zag.

„Hij zal heerschen, hij zal Koning zijn; en ik ben niets dan een ziek man!quot; —

197

De Kroonprins ijlde met bedroefd en bezorgd gelaat op zijn vader toe, en boog zich over hem.

„Ach, Majesteit, ge lijdt? Zal ik de artsen roepen?quot;

De Koning zag hem met een somberen blik aan. — ,.lk lijd volstrekt niet; 't is slechts een hoest, die

De hoest belette hem voort te gaan en klonk uit hem — geweldig, akelig, als zoovele grafstemmen.

De Koning wees met den hand naar den stoel, en de Kroonprins, — het bevel zijns vaders gehoorzamend, — ging zitten en wachtte stil en geduldig, tot de Koning weèr tot adem kwam, en in staat was te spreken.

Friedrich Wilhelm leunde 't hoofd achter in den fauteuil, en de adem ging hijgend en trillend nog een poos over zijn bevende lippen.

„Mijn zoon,quot; zeide hij vervolgens na een lange pauze: „het hoesten, dat ge zooeven gehoord hebt, spreekt beter voor mij, dan alle woorden het kunnen. Ik ben een ziek man.quot;

„Uwe Majesteit zal verkouden zijn,quot; zei de Kroonprins zacht: „dat gaat wel over. Majesteit, en ge zult spoedig hersteld zijn. De artsen zeggen, dat Pyrmont zijn plicht heeft gedaan, en Uwer Majesteit gezondheid verstrekt heeft, 't Is, Gode zij dank, niet te vreezen, dat de kwade toevallen der lente zich herhalen zullen.quot;

De Koning zag met somberen blik in het open, eerlijk gelaat van zijn zoon. — „Naar 't schijnt, hebt ge bij mijn artsen zeer nauwkeurig onderzoek gedaan,quot; zeide hij.

„Uwe Majesteit zal dit begrijpelijk vinden van een zoon, die zijn vader lief heeft.quot;

„Hebt ge mij waarlijk lief?quot; vroeg de Koning: „Zie mij stijf in de oogen, Friedrich Wilhelm, en antwoord mij: hebt ge mij waarlijk lief? — Waarom wendt ge uw blik af? Ik herhaal het; zie mij stijf in de oogen!quot;

De bruine, glinsterende oogen van den Kroonprins richtten zich nu op het bleek, gezwollen en opgeblazen gelaat van zijn vader, en de oogen van vader en zoon ontmoetten elkander met een langen blik. Misschien begrepen zich in dit oogenblik hunne zielen, en ontmoetten zich hunne harten in één smartelijke gedachte; want beiden zuchtten zij.

„Ge antwoordt mij niet?quot; vroeg de Koning na een lange pauze: „Ik heb u gevraagd, of ge mij waarlijk lief hebt?

198

Spreek niet met frazen tot mij, mijn zoon; zeg niet, dat het de plicht is van eiken zoon, zijn vader lief te hebben. Ik heb genoeg zulke frazen in mijn leven gehoord, en ken hunne waarde. Ik wil weten of ge mij lief hebt?quot;

„Maar Uwe Majesteit heeft mij terstond het antwoord afgesneden,quot; zei de Kroonprins zacht en bedachtzaam tevens: „ik kan immers slechts antwoorden, dat het de plicht van eiken zoon is zijn vader lief te hebben, en —quot;

„Nu?quot; vroeg de Koning: en? — spreek voort!quot;

„En te eeren,quot; voegde de Kroonprins zacht en met neder-geslagen oogen er bij.

„Zoo ge mij eert als uwen Koning en uwen vader,quot; voer Friedrich Wilhelm voort: „dan kan ik aannemen, denken en verwachten, dat ge mijne regeering niet verloochenen, — maar voortzetten zult; dan kan ik aannemen, dat ge in mijne voetstappen treden, — en geen veranderingen invoeren zult, zoodra mijn kroon op uw hoofd overgaat.quot;

„Maar Majesteit,quot; zei de Kroonprins levendig: „waarom wilt ge u met de toekomst bezig houden, en van zulke treurige zaken spreken? God zij geloofd, Uwe Majesteit leeft, draagt haar kroon, en ik bid den Almachtige, dat hij die nog lang op uw hoofd behouden moge.quot;

„En ik,quot; riep de Koning driftig: „ik smeek den Almachtige dat hij ze van mijn hoofd nemen moge! Ik ben de regeering de ergernissen, het twisten en huichelen moede en zat, mijn zoon, en daarom vraag ik u: Zoo mijn kroon nu overging op uw hoofd, zoudt ge handelen op de manier en wijze, zooals ik geregeerd heb ? Of zoudt ge uwen vader verloochenen, en een andere wijze van regeering invoeren ?quot;

De Kroonprins zweeg.

„Antwoord mijn zoon! Zoudt ge mijn opvolger in den vollen zin des woords zijn?quot;

„Majesteit, dat weet ik niet,quot; antwoordde de Kroonprins na kort bedenken: „ik beken Uwe Majesteit, dat ik tot heden hierover nooit heb gedacht. Men heeft mij tot hiertoe geen deel aan de regeeringszaken vergund; ik heb nooit noodig gehad mij deze vraag voor te houden, en —quot;

„En ge ontwijkt mij,quot; riep de Koning levendig: „evenwel is 't noodig; dat ge mij vast en bepaald antwoord geeft op deze vraag. En ik zal u nu zeggen waarom. Ik herhaal u: ik ben de heerschappij en het regeeren moede. Ik heb,

199

zoolang ik leef, nooit de vrijheid en onafhankelijkheid van den mensch leeren kennen. Ik had een somber en treurig leven als Kroonprins geleid; ik was bewaakt, beperkt, gehinderd in al mijn doen, en ik kan u mijn woord geven, dat het juist geen lichte en aangename taak was, als troon-erfgenaam nevens den grooten Koning Frederik te staan, en hem onderdanig te zijn; ik heb veel geleden en ontbeerd als Kroonprins. Vervolgens, nadat zijn dood mij op den troon had verheven, heb ik veel zorgen en nood, veel kommer, — hoewel ook veel vreugde en genot gehad. Maar vrij ben ik toch nooit geweest; en onafhankelijk heb ik tot op dit uur nog geen dag geleefd. En nu zou ik toch óók wel eens willen weten, hoe een vrij en onafhankelijk mensch te moede is; ik zou eens als mensch het leven willen aanschouwen, — niet van het beperkte gezichtspunt eens Konings Gij kunt mij hiertoe de gelegenheid bieden, mijn zoon.quot;

„JA:?quot; vroeg de Kroonprins verschrikt, en zijn bruinroode wangen verbleekten: ,.J7c, Majesteit?quot;

De Koning knikte. — „Ja, gij. Ik wil aftreden; ik wil kroon en scepter in uwe handen nederleggen, en van hier gaan, ver van hier naar het fraaie, gelukkige Zuiden; daarheen waar de maan, zooals lord Spencer zegt, meer warmte geeft, dan hier de zon. Ik verkleum in dit koude land; ik verkleum onder deze koude, bibberende harten. Ik wil weg van hier!quot;

„Onmogelijk, Majesteit!quot; riep de Kroonprins ontsteld en beangst: „dat kan u geen ernst zijn. God heeftu uw plaats aangewezen, en gij moet haar behouden tot den dood! Yergeef mij. Majesteit, dat ik dit heillooze woord heb uitgesproken, maar het kwam uit het diepst mijns harten. En ik bezweer u dringend: zeg, dat ge mij slechts op de proef wildet stellen ; zeg, dat het een verzoeking was. Laat mij niet vreezen, dat het u werkelijk ernst is; dat ge de heillooze gedachte kondt opvatten, van de regeering afstand te doen.quot;

En terwijl de Kroonprins haastig en met zonderlinge aandoening sprak, trok een lichte uitdrukking van ontroering over 's Konings aangezicht. Hij reikte zijn zoon de hand.

„Ik zie* in dit oogenblik, Friedrich Wilhelm, dat ik u onrecht deed. Ik meende u een vreugde te bereiden, en nu moet ik erkennen, dat dit niet zoo is. Ge verlangt dus niet naar het oogenblik, dat ge tot de heerschappij komt?quot;

200

„Neen, waarlijk, neen!quot; riep de Kroonprins heftig: „Ik verlang er niet naar; ik weet dat het een zware last is een kroon te dragen, en ik weet dat mijn hand nog niet sterk genoeg is om den scepter te voeren, — waardig, sterk en krachtig, zooals 't een Koning betaamt.quot;

„Maar ook mijn hand,quot; zei de Koning levendig: „is niet meer krachtig genoeg, om dezen scepter te voeren, en ik herhaal; ik wensch hem neder te leggen in uwe handen. Ik verlang naar verpoozing en verkwikking, naar rust.quot;

„Uwe Majesteit is immers nog niet oud; Uwe Majesteit zal nog vele jaren te leven hebben.quot;

„Misschien zoo ik niet meer hier ben; misschien zoo ik voor deze noordsche stormen naar Italië vluchten kan. Geef mij daartoe gelegenheid, Friedrich Wilhelm; zeg dat ge het. geschenk, 'twelk ik u bied, wilt aannemen. Bedenk, het is een groot, een ongehoord geschenk: 't is een kroon!quot;

„Ik bedenk dit. Majesteit, en ik huiver.quot;

„Dat is natuurlijk,quot; zei de Koning: „want de gedachte verrast u, en ik begrijp dat zij u tegelijk verschrikt. Daarom overleg, mijn zoon. Ik wil niet, dat ge mij terstond een beslissend antwoord geeft. Overleg en raadpleeg met uwe schoone en beminnelijke gemalin, en kom dan morgen tot mij terug. Hier op dezelfde plaats zal ik u tegen hetzelfde uur verwachten, en dan zult ge mij antwoorden. En nu, geef mij de hand, Friedrich Wilhelm, de hand tot afscheid. Ik gevoel mij vermoeid en wil rusten.quot;

Hij reikte zijn zoon de hand, die haar eerbiedig aan zijne lippen drukte. Vervolgens oogde de Koning met eefn zonderlingen treurigen blik de voortijlende gestalte van zijn zoon na.

„O jeugd!quot; zuchtte hij zacht: „o jeugd, welk een benijdenswaardig, kostbaar geschenk zijt gij en hoe wreed is het, dat dit geschenk zoo spoedig vergaat!quot;

Intusschen had de Kroonprins haastig het rijtuig, dat hem voor het Slot wachtte, bestegen en was naar Parez gereden. De Kroonprinses, — zoo berichtten hem op zijn vragen de lakeien, — had zich naar het park begeven, en de min met den kleinen prins bevonden zich in gezelschap der Kroonprinses.

Friedrich Wilhelm knikte. — „Ik wil de Kroonprinses zelf zoeken,quot; zeide hij haastig: „niemand moet heengaan om mij aan te kondigen, — niemand.quot;

En met haastige schreden begaf hij zich nu naar het park.

201

ging door de lange stille lanen, bleef somwijlen staan, ademde diep en zag met de bruine, glinsterende oogen om zich heen, zoekende naar de liefelijke gestalte zijner gemalin. Nu, bij de kromming van den weg, zag hij haar voor zich.

Daar in het midden van 't groene grasperk, — daar stond zij, door de zon beschenen, in hare armen haar zoontje houdende, den kleinen prins Friedrich Wilhelm, den eerstgeborene, den lieveling van haar hart. De Kroonprins hoorde, hoe Louise dartelde en lachte met het kind; hoorde het vroolijke frissche kraaien en krijschen der teêre kinderstem, en hierbij het blijde lachen der min, die met verrukten blik naar de schoone moeder en het kind zag. 't Was een bekoorlijk gezicht, en de Kroonprins bleef staan, om het diep in zijn ziel te prenten.

Nu had Louise de gestalte gezien, die aan gene zijde van het grasperk stond. Een kreet van vreugde klonk van hare lippen en met het knaapje in den arm, gevolgd door de min, ijlde zij over het gras haar gemaal tegemoet.

„O, Friedrich!quot; riep zij, het fraaie gelaat stralend van verrukking, de oogen schitterend, en met een liefelijken glimlach om de purperen lippen: „O Friedrich, hij heeft heel duidelijk gesproken; hij heeft mij mama genoemd — lieve mama. O, ik wilde dat ge 't gehoord hadt, mijn dierbare vriend. Het klonk als een hemelsche muziek, en ik geloof, wie ooit dezen klank gehoord heeft, weet hoe de muziek der hemelsferen is. En ge zult haar óók hooren, Friedrich. AVees zoet, mijn kleine lieve jongen. Zie, daar is uw papa. Spreek hem toe, mijn kind; zeg papa, lieve papa!quot;

En het kind, als wist het welk een vreugde en zaligheid het beiden edelen menschen veroorzaakte, die het met zulke verlangende, teedere blikken aanzagen, — het kind breidde zijn armpjes uit naar zijn vader en zeide met heldere, duidelijke stem: „papa, lieve papa!quot;

Nu juichte de Kroonprins luid, sloot zijn arm vast om moeder en kind, en drukte ze teederlijk aan zijn hart.

„O gij, mijn schoonste schatten; gij mijn koninkrijk en mijn heerlijkste bezitting! Wat vraag ik naar kroon en scepter, als ik mijne Louise in mijn armen houd!quot;

Hij nam het kind uit de armen der moeder, en liet het dansen op zijn krachtige hand. En toen het knaapje juichte

202

van vreugde, weerklonk het gejuich vroolijk in de boomen en de frissche lucht.

„En nu,quot; zei de Kroonprins: „laat nu het kind weder naar huis terugkeeren, het wordt koud, Louise. En dan zou ik een oogenblik met u alleen willen zijn.quot;

De Kroonprinses wenkte de min en overhandigde haar het knaapje, welks glimlachende lippen zij nog met gloeiende kussen bedekte. Vervolgens nam zij den arm van haren gemaal, en tegen hem geleund, oogden beiden met teedere blikken de min na, die met den kleinen prins den weg naar huis insloeg.

„O mijn waarde vriend!quot; riep de Kroonprinses, en hare groote oogen richtten zich met een uitdrukking van onuitsprekelijke teederheid op liet edele en schoone gelaat van haar gemaal: „O, mijn waarde vriend, — Schiller heeft wèl gelijk; „Zalig door cïe liefde, goden door de liefde, menschen den goden gelijk!quot; — Mij heeft uw liefde een hemel op aarde geschapen, en ik weet niet wat mij zaliger zou kunnen maken, dan het uwe liefde gedaan heeft.quot;

„Wie weet Louise,quot; zei de Kroonprins met een zachten glimlach: „wie weet, of er toch nog niet iets is: misschien zou ik het u zelfs in dit uur kunnen aanbieden!quot;

„Nu, dat zou ik willen weten, mijn vriend!quot; riep Louise met hartelijken lach: „ik zou willen weten wat gij, die mij alle geluk hebt gegeven, mij nog meer geluks zoudt kunnen bieden! Ik heb u, eenig geliefde mijns harten, en een lief, fraai zoontje. Wij leven gelukkig in de eenzaamheid, in den vrede der Natuur, in vertrouwelijke huiselijkheid te zamen; wij zijn beiden jong en rijk aan hoop en liefde. Zeg, Friedrich, wat kunt ge mij nog bieden?quot;

„Ik zal 't u zeggen,quot; knikte hij glimlachend: „kom, laat ons in deze kleine grot gaan, daar zijn wij alleen, daar zal ik u mijn geheim zeggen.quot;

Arm in arm wandelden zij nu den weg af, en 't zou voor een schilder een heerlijk gezicht zijn geweest, deze twee fraaie, slanke gestalten te zien, hoe zij in den avondzonneglans, omgeven van het groen der boomen, daarheen gingen; elkander aanschouwende met vriendelijken glimlach, elkander toeknikkende met stille vreugde en zaligheid. Nu, bij de kromming van den weg, opende zich het dichte houtgewas voor hen, en had men een vrij vergezicht in den omtrek.

203

Dicht vóór hen, in schitterend kleurenspel, lagen de groene weelderige weiden; in de verte, door hoornen omringd, lagen eenige dorpen, wier kerktorens uit het groen te voorschijn kwamen. Hier en ginds tusschen het heuvelachtige terrein, zag men den kronkelenden Havelstroom; in den glans der ondergaande zon, gloeiden purperrood de groote bewimpelde schuiten; kleine sierlijke bootjes dansten over de glinsterende golven, en van den kerktoren hoorde men het luiden der klokken, die den volgenden Zondag inluidden, 't Was een lief, bekoorlijk en verheffend gezicht; en arm in arm, dicht tegen elkander, zagen de Kroonprins en zijn gemalin het aan.

„O, wonderschoon is Gods aarde, en waard er op vergenoegd te zijn!quot; lispte de Kroonprinses.

„Ja, wonderschoon,quot; zei de Kroonprins zacht voor zich: „en evenwel zijn er zoo weinig menschen, die er vergenoegd op zijn!quot;

Louise zag met half verwonderden blik tot hem op. — „Zegt ge dat van u zeiven, Friedrich; zijt gij niet vergenoegd?quot;

„Ik ben het, sinds ik bij u ben, Louise,quot; antwoordde hij zacht: „ge weet, ik was bij den Koning.quot;

„Hij is toch wèl, en 't gaat hem goed?quot; vroeg Louize haastig.

De Kroonprins schudde het hoofd. — „Het gaat hem niet goed; hij is niet wel en het leven verveelt hem.quot;

„Arme, arme Koning,quot; zuchtte Louize: „hij kon zoo gelukkig zijn; hij heeft alles wat het leven versieren en verheerlijken kan! Hij is Koning, hij is vader van edele en fraaie kinderen, hij is een verstandig, geestig, edel man, en toch, — quot;

„Stil, stil,quot; vièl de Kroonprins haar in de rede: „ge behoeft hem niet voor mij te verheffen en te prijzen; ik zal hem eeren als mijn vader, en mij jegens hem onderdanig en eerbiedig betoonen, zoolang hij leeft!quot;

„Maar gij bemint hem niet,quot; zei de Kroonprinses smartelijk: „ach, dat is de eenige schaduw, die zich soms op ons heerlijk geluk legt. Ge bemint uwen vader niet; en ik moet u, helaas, gelijk geven, hoewel mijn hart zich er tegen verzet.quot;

„Ook het mijne heeft zich er lang genoeg tegen verzet!quot; zei de Kroonprins somber: „maar allengs, — ik ontken het niet, — is de liefde in mij gestorven. Ik heb mijne moeder te veel zien weenen, en ik heb een ellendige, verachtelijke

204

vrouw in glans, macht en aanzien zien stijgen, en heb soms mijn eigen hoofd voor haar moeten buigen. Dat zijn dingen, die niet vergeten worden, en 't is beter er niet van te spreken. — Maar kom nu in de grot, en hoor daar, wat ik u te zeggen heb.quot;

Hij voerde haar in de kleine van mos en steenen saam-gestelde grot, van waar men een heerlijk vergezicht in den omtrek had, en zij namen daar plaats hand in hand, en zagen sprakeloos een poos voor zich uit.

„Louise,quot; zei de Kroonprins vervolgens: „ik heb u tot heden weinig uiterlijk geluk en uiterlijke heerlijkheid kunnen aanbieden.quot;

„Gij lastert, Friedrich!quot; riep zij levendig.

„Stil, Louize; ik bid u, laat mij voortspreken. Ge zijt Kroonprinses van Pruisen, maar ge leeft gelijk ik, in afzondering en stilte. Wij zijn armer dan menig bankier te Berlijn. Wij kunnen geen staat voeren, en moeten ons tamelijk bekrimpen, om van onze inkomsten te leven. Wij hebben ook geen macht en invloed, en de Kroonprins van Pruisen kan zijn gemalin aan het Hof van den Koning de plaats niet geven, welke aan hare schoonheid en rang toekomt. Dat alles weet ik wel, en 't heeft mij soms in 't diepst mijns harten gekrenkt. Ge hebt tot hiertoe moeten ontberen.quot;

„Neen!quot; riep zij levendig, hem met beide armen omvattende en zijn hoofd aan haar borst drukkende: „Neen; ik heb niets ontbeerd, niets ter wereld!quot;

„Toch wel Louise,quot; zeide hij zacht; „ik weet het beter! Maar het ligt in uw en mijn hand, de ontbering te doen ophouden, en met glans en heerlijkheid in de wereld op te treden. Thans aanschouwen wij uit deze kleine, bescheiden grot de wereld; zij ligt in stilte en vrede vóór ons in den glans der avondzon; het hangt van ons af, of wij uit deze grot willen treden op den schitterenden koningstroon, en een wereld van glans en heerlijkheid aan onze voeten willen zien.quot;

„Ik begrijp u niet, mijn vriend,quot; zei Louise, wier groote blauwe oogen hem vriendelijk aanschouwden: „Wat gij zegt, hangt immers alleen van Gods quot;Voorzienigheid af; ach, en ik wensch dat Zij ons nog lang de kleine grot als uitzicht in de wereld vergunnen moge! Yan hier uit zien wij met

205

vroom gevoel Gods schoone wereld; op den hoogen troon kon het oog licht verblind worden, en de vreugde der wereld heeft weinig gemeens met den vrede van God en Zijne schepping.quot;

De Kroonprins zweeg en zag peinzend voor zich; vervolgens hief hij langzaam de oogen op tot het glimlachend gelaat zijner gemalin; — „Lonise, ik was bij den Koning; weet ge wat hij van mij wilde? Hij stelde mij voor, de kroon aan mij af te staan. Hij wil aftreden en naar Italië gaan, zoo ik zijn voorstel aannemen, — en Koning van Pruisen wil worden.quot;

„En wat hebt ge geantwoord, mijn vriend?quot; vroeg zij levendig.

„Ik wees het af, maar de Koning nam het niet aan; hij beval mij, te zwijgen, mij te bedenken, met u te overleggen en hem morgen mijn antwoord te geven. Ge ziet nu, Louise: ik had gelijk; het hangt van onzen wil af, of wij een fraai, vreedzaam stil leven verlaten, — en in de wereld een groote rol spelen willen!quot;

„Het hangt van uwen wil af, Friedrich,quot; zei de Kroonprinses zacht, en haar gemaal hoorde, met het fijne oor eens minnaars, den smartelijken toon, die in haar stem trilde: .,Gij alleen hebt te beslissen, Friedrich, en ik onderwerp mij aan uwen wil!quot;

De Kroonprins schudde levendig het hoofd. — „Neen, Louise; wij beiden zijn één in liefde, en moeten ook één zijn in willen en handelen! Onze zielen moeten in dit oogen-blik oprecht en duidelijk met elkander spreken, en elkander verstaan. En daarom, in naam van onze liefde, in naam van onzen zoon, in naam van ons zeiven bid ik u, Louise, zeg mij, laat mij open en eerlijk in uw ziel zien, en antwoord mij kort, zooals ge 't voor God zoudt doen: wenscht ge nu reeds Koningin van Pruisen te worden? Ik zeg, zooais de Koning tot mij zeide: antwoord niet dadelijk, bedenk u, Louise.quot;

Zij staarde glimlachend op het vreedzaam stille avondlandschap, ginds naar de kerktorens, welker klokkentoonen de wind tot hen droeg. De Kroonprins sloeg met angstigen blik, met ademloos zwijgen haar liefelijk gelaat en de afwisselende uitdrukking harer trekken gade. Vervolgens, na een pauze, wendde Louise hare groote blauwe oogen

206

met een blik van onuitsprekelijke teederheid tot hem, en hunne oogen ontmoetten elkander.

„Friedrich,quot; zeide zij toen: „ben ik koningin in uw hart?quot; Hij zag haar diep in de oogen, toen riep hij luid en verheugd: „Ja, ge zijt koningin in mijn hart!quot;'

Louise slaakte een kreet van vreugde en verrukking, en hare beide arme vast om zijn hals sluitende, zeide zij: „Laat het met dit Koningschap genoeg zijn: ik wensch geen ander! Wij zijn nog zoo jong, en ons geluk is óók nog zoo jong. Laat nog een weinig de zalige kroon dei-liefde op mijn hoofd, en zoo 't zijn kan, — houd de andere, zware kroon van mij verwijderd!quot;

De Kroonprins sloeg beide armen om de geliefde gestalte en drukte een lange, gloeiende kus op hare lippen. „Louise, ik dank u met geheel mijn ziel! God moge bepalen wanneer de zware, koude kroon ons hoofd drukken zal; wij willen de Voorzienigheid niet vooruitloopen, wij willen tevreden zijn, zoo Zij ons nog lang van dezen last verschoont. Ik dank u, Louise, ik zal het niet vergeten! Ik blijf Kroonprins, en gij blijft Koningin in mijn hart!quot; —

En den volgenden dag, op het zelfde uur begaf de Kroonprins zich weder naar Potsdam tot den Koning. Deze zat weder, — zooals hij 't den Kroonprins vroeger gezegd had, — op het terras in den zonneschijn, en toen hij den Kroonprins zag naderen, ontroerde hij, en een angstige uitdrukking teekende zich op zijn gelaat. — Berouwde hem reeds het voorstel van gisteren? Kwam hem de kroon, welke hij gisteren versmaad had, heden een kostbaar, onmisbaar goed voor? Hij hield de kleine, waterige oogen strak op den Kroonprins gericht.

„Nu, mijn zoon, brengt ge mij antwoord?quot; De Kroonprins zag hem glimlachend en welgemoed in het onrustig gelaat.

„Ja, mijn Koning en mijn vader; ik breng u antwoord in mijn eigen naam, en in dien mijner gemalin. Moge God ons nog lang den Koning en den vader behouden; moge hij ons nog lang vergunnen, u te aanschouwen in uwe grootheid en macht, en stil en bescheiden van verre te staan, als Kroonprins en Kroonprinses. Dat is 't, wat ik en Louise gisteren gezegd hebben, toen wij over het voorstel Uwer Majesteit beraadden, en dit is 't wat ik tot God bid eiken

207

dag: Moge hij Uwe Majesteit behouden en haar gezondheid en kracht weder geven, opdat zij nog lang regeeren moge!quot;

De Koning reikte hem beide handen; hij wilde spreken, maar kon niet, en langzaam gleden tranen uit zijn oogen over zijne wangen.

VIL

Het laatste peest.

De lente, met haar zonneschijn, bloemen en pracht, was aangebroken, en de gravin Wilhelmine von Lichtenau was voornemens haar te vieren met een heerlijk feest, dat zij in haar paleis wilde geven. Den geheelen winter door had zij deel genomen aan de Hoffeesten; maar men was haar ontweken, men had vermeden met haar te spreken. Hoewel Wilhelmine geglimlacht en vroolijk geschenen had, gevoelde zij het toch diep; en telkens, als zij tehuis kwam van een feest, waarop al de prinsen en pVinsessen haar niet schenen op te merken, had zij gezworen wraak te zullen nemen wegens dezen hoon, en zich revanche te verschaffen voor al de speldeprikken, welke zij met glimlachend gelaat had moeten verdragen.

En nu was 't bereikt! Dè Koning had aan gravin Lichtenau belootd, dat het geheele Hof het feest zou bijwonen, 'twelk zij ter inwijding van den nieuwen schouwburg in haar paleis geven wilde. En getrouw aan de gegeven belofte, had de Koning het als een bewijs van gehoorzaamheid en-onderwerping aan de familietafel gevorderd, dat zij allen op het feest van gravin Lichtenau zouden verschijnen.

„Ik zou kunnen denken,quot; zei de Koning met ernstige stem; „dat mijn wensch voldoende was, om mijne familie op dit feest te zien; daar men mij echter gezegd heeft, dat dit niet zoo is, geef ik hiermede aan de prinsen en prinsessen het hevel des Konings, op het feest, 'twelk de gravin Lichtenau den vijftienden Maart in haar paleis zal geven, te verschijnen, en er te blijven zoolang ik zelf er tegenwoordig ben. Ge hebt het gehoord, mijn zoon Friedrich Wilhelm?quot;

„Ja, Majesteit,quot; antwoordde de prins met zachte, sombere

208

stem; „ik heb het gehoord en zal mij, gelijk het een gehoorzaam onderdaan betaamt, aan 's Konings bevel onderwerpen !quot;

„En gij, Louise; ik hoop dat er voor u geen bevel noodig is?quot;

„Gewis niet. Majesteit,quot; glimlachte de Kroonprinses; „ik verheug mij Uwe Majesteit een bewijs mijner gehoorzaamheid te kunnen geven.quot;

„En ik hoop,quot; zei de Koning, den kring rondziende: „dat mijn geheele familie: al mijn prinsen en prinsessen, en ook gij, Koningin, doen zullen wat Louise zooeven gezegd heeft! Ik verwacht u allen bij het feest op den vijftienden Maart in het paleis der gravin Lichtenau.quot;

Hij stond op, en op den arm van den opperkamerheer von Wittgenstein leunende, verliet de Koning de eetzaal en begaf zich naar zijne vertrekken.

De prinsen en prinsessen geleidden de Koningin naar hare vertrekken, en daar stonden zij om haar heen, zwijgend en stil, en niemand waagde het deze stilte door een woord te verbreken. De Koningin trachtte zichtbaar tot zich zelve te komen; hare lippen bewogen zich en meermalen beproefde zij te spreken, zonder dat het haar gelukte. Toen wenkte zij den Kroonprins tot zich, en legde haar hand op zijn schouder.

„Mijn zoon,quot; zeide zij: „de liefde Gods moet voor ons hooger zijn dan alle menschenliefde, en de trouw en gehoorzaamheid jegens den Koning moet sterker zijn, dan het beleedigd eergevoel. Ik ga naar het feest der gravin, en wensch dat al mijn kinderen er tegenwoordig zijn; ik wensch dat alle gezichten vroolijk zijn, en dat in alle harten ootmoed en liefde heerschen mogen!quot;

De Kroonprins, — door eerbied en aandoening overweldigd, — boog voor de Koningin de knie, en drukte hare hand aan zijne lippen.

„Ik zweer, u, mijn dierbaarste moeder, dat ik uwe bevelen en wenschen gehoorzaam wil zijn;quot; en zacht voegde hij er bij: „maar ik zweer óók, dat ik dit uur van vernedering wreken zal op mijne vijandin!quot; —

Op den vijftienden Maart had het veel besproken en lang voorbereide feest, in het paleis der gravin Lichtenau plaats; zij had er een klein theater, in den stijl van dat te Versailles

209

laten bouwen. Bouwmeester, schilders en kunstenaars hadden zorg gedragen het heerlijk in te richten. De Koning had zijn geheele kapel ter harer beschikking gesteld, en de zangers en zangeressen van den Koninklijken Italiaanschen schouwburg bevolen, in de door de gravin gekozen opera, welke zij uit Italië had medegebracht, te zingen. Een gedrukt programma werd op den morgen van den dag reeds aan allen gezonden, die de hooge onderscheiding genoten, op het feest genoodigd te zijn. Geheel Berlijn sprak op dien dag van niets anders, dan van de operavoorstelling in het paleis der gravin; ieder verlangde haar bij te wonen, en benijdde elk, die met een uitnoodiging vereerd was. Meer dan tweehonderd uitnoodigingen had de gravin verzonden, — en, wat zeldzaam was, alle uitnoodigingen waren aangenomen geworden. Alle, uitgezonderd één enkele. Prins Louis Ferdinand, die den winter te Berlijn in plaats van te Maagdenburg had doorgebracht, — hij alleen had laten bedanken.

De gravin Lichtenau ging des voormiddags van dien dag nog eens door de schitterend versierde zalen, begeleid door eenige cavaliers, die niet moede werden, de heerlijkheid der inrichting te bewonderen.

„Ge zult heden den grootsten triomf van uw leven vieren,quot; zei de geleerde archaeoloog Hirt tot haar, terwijl hij afscheid nam: „Ge moest, dunkt mij, even als Polykrates, een ring in de zee werpen, om de goden te verzoenen met al uw geluk.quot;

De gravin glimlachte. — „Wilt gij de zee zijn, lieve Hirt?quot;

„Waarom niet, bekoorlijkste? Werp er hem maar in, uw ring; ik wil de zee zijn en ook tegelijk de snoek, die hem inzwelgt.quot;

Wilhelmine lachte. Maar plotseling werd haar gelaat ernstig. — „Luister, lieve Hirt; 't is niet noodig dat ik een ring in zee werp, dat heeft reeds een ander gedaan, en een schaduw op mijn geluk geworpen.quot;

„Wie dan?quot; vroeg Hirt; „noem mij den aterling, en ik — quot;

„Stil, ge zult hem niets doen! De aterling is prins Louis Ferdinand; hij heeft voor mijne uitnoodiging bedankt!quot;

„Is 't mogelijk?quot; vroeg Hirt: „Een uitnoodiging van de schoonste, de geestigste en uitsteken dste vrouw van geheel Berlijn; en deze ondankbare durft neen zeggen?quot;

DUITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD. VII.

210

Zij knikte. — „Hij durft het, en 't ergert mij!quot;

„Beveel, schoonste gravin, en ik zal tot hem gaan, en den prins nogmaals verzoeken te komen. Zal ik hem zeggen, dat de Koning vertoornd zal zijn over zijne afwezigheid?quot;

„Mijn waarde,quot; zeide zij hoofdschuddend: „men ziet wel, gij kent den prins niet! Hij is de eenige, die het durft wagen den Koning te trotseer en; de eenige die zelfs voor den toorn des Konings onverschillig is! Maar gij hebt toch een goede gedachte gehad. Ik zelve wil naar prins Louis Ferdinand rijden; misschien gelukt het mij hem te bekeeren!quot;

„Als ge dat wilt, gelukt het zeker,quot; zei Hirt teeder: „Wie zou uwe betoovering kunnen weerstaan?quot;

„Prins Louis Ferdinand, als hij wil 1quot; zei Wilhelmine: „Wij beiden kennen elkander sinds lang; hij gelooft aan mijne betoovering niet; maar ik wil toch beproeven, hem tot andere gedachten te brengen!quot;

In haar prachtige équipage, met de beide van goud schitterende lakeien, reed Wilhelmine naar het eenvoudige huis dicht bij de Weidendammerbrug, 'twelk prins Louis Ferdinand bewoonde, en dat hij onlangs gekocht had.

Het was eenvoudig en burgerlijk ingericht, en de gravin glimlachte toen zij den stnallen, onbekleeden trap, — en over het portaal ging, waar geen lakeien en bedienden dooreen-liepen, zooals in de vestibule van haar paleis.

De lakei, die haar was voorgegaan, kwam terug met de boodschap, dat prins Louis Ferdinand tehuis, — en bereid was de gravin te ontvangen; en door de eenvoudige voorkamer voerde haar de kamerdienaar, die haar tegemoet trad, de woonkamer van den prins binnen.

Hij zelf ontving haar aan de deur, en geleidde haar met ernstig gelaat naar den divan.

Wilhelmine zag hem glimlachend in 't fraaie aangezicht, dat er zelden zoo ernstig uitzag.

„Prins Ferdinand, waarom ziet ge mij niet aan?quot; vroeg zij op haastigen, stoutmoedigen toon.

IJlings richtten zich de bruine oogen van den prins strak en uitvorschend op haar gelaat.

„Ge ziet, mevrouw, ik zie u aan en vraag dit aangezicht, welke gedachten in uwe ziel leven, en wat zotte inval de gravin tot mij voert?quot;

Zij trok de schouders op. — „Daar gij niet tot mij komt.

211

en wijl wij elkander toch eeuwige vriendschap gezworen hebben, kom ik tot u, om u een bewijs te geven, dat ik mij onze gelofte nog herinner.quot;

„Ik herinner haar mij óók, mevrouw, maar niet in den zin, gelijk gij meent. Ik herinner haar mij, wijl ik haar niet houden kan, en 't verheugt mij dat ge mij de gelegenheid geeft, u dit te zeggen!quot;

„Prins Louis Ferdinand,quot; zeide zij schier dreigend; „gij weet dat ge mij beleedigt?quot;

„Het spijt mij, mevrouw, zoo de waarheid u beleedigt! Daar ge nu eenmaal hier zijt, ben ik verplicht haar u te zeggen. Neen; ik ben niet meer uw vriend, kan dat niet meer zijn! Weet ge waarom? Wijl 't uw schuld is, dat ik een verloren, werkeloos mensch ben! Wijl 't uw schuld is, dat ik ontevreden en geheel vertwijfeld ben; dat ik mij aan dwaze buitensporigheden heb overgegeven! Wijl 't uw schuld is, dat menig schoon vrouwenhart om mij geweend heeft, en mijn eigen hart vol gramschap en toorn is!quot;

„Dan, mijn prins,quot; zeide zij met een trotschen glimlach: „heb ik waarlijk meer invloed op uw leven, dan ik zelve vermoedde; dan ben ik een veel gewichtiger persoon, dan ik durfde hopen.quot;

„Waarom zegt ge niet, dan ik durfde vreezen?quot; riep de prins onstuimig: „Ge zijt een gewichtig persoon voor mij en voor den geheelen Staat geweest. Ge weet het, mevrouw, en niemand dankt er u voor; noch ik, noch de Staat, noch 's Konings onderdanen. Ge hadt zegen om u kunnen verspreiden, maar ge hebt niets dan wind gezaaid, en ik zeg u, mevrouw, ge zult storm oogsten! 't Is uw schuld, dat de Koning den oorlog met Frankrijk afgebroken heeft; dat ons de gelegenheid ontging, heldendaden te verrichten en lauweren te winnen! 't Is uw schuld geweest, dat deze ongelukkige vrede van Bazel werd gesloten, die ons vaderland vernederde en in het stof trad! Op den dag toen ik het vernam, heb ik mij in ootmoed aan den Koning onderworpen, maar mevrouw, heb ik vervloekt, en de vriendschap, welke ik u eens betuigde, heb ik in vijandschap verkeerd! Ziet ge, wijl ik geen held, geen soldaat, geen staatsman kon worden; wijl gij mij dit alles afgesloten hebt, daarom ben ik een verkwister, een avonturier, een ellendig prins geworden, die zonder doel en

212

taak door het leven stormt! Ja, mevrouw, ik eisch van u de lauweren, welke ik zonder u had kunnen verwerven! En nu, veroorloof mii een vraag, mevrouw: waarom komt ge tot mij ?quot;

„Ik herhaal het,quot; zei Wilhelmine: „wijl ge niet tot mij komt; wijl ge zelfs uwe tegenwoordigheid op het feest geweigerd hebt, waar toch het geheele Hof zal verschijnen.quot;

De prins haalde de schouders op. — „Het spijt mij, mevrouw ; ik ben niet in de stemming om heden een feest bij te wonen!quot;

„Waarom niet?quot; vroeg de gravin, hem met haar verleidelijkste glimlach aanziende.

Hij zag haar strak in 't gelaat. — „Waarom niet? Ik zal 't u zeggen: wijl 't heden de vijftiende Maart is, en wijl heden voor zoo en zoo veel jaren, Julius Gesar te Rome vermoord werd. Ik treur om den dood van den grooten Gesar, en daarom ga ik heden niet uit.quot;

De gravin lachtte. — „En toch zijn er menschen, die be-weeren, dat gij gaarne bereid zoudt zijn, de rol van Brutus te spelen, prins. Ik waarschuw u; hoed u voor den koninklijken Gesar, opdat hij u niet voor den vermomden Brutus, — dat heet, voor een samenzweerder houde! De Koning heeft u uwe verstoordheid over het Bazelsche vre-destractaat vergeven. Of de Kroonprins, de jonye. Gesar, zoo denkt, is een andere vraag.quot;

„Welke u gelukkig niet ter beslissing staat,quot; zei de prins met trotsch opgeheven hoofd: „Zoo ge gekomen zijt om mij deze waarschuwing te geven, dan zijt ge tevergeefs gekomen; ik heb haar niet noodig!quot;

„Neen prins Louis; ik ben gekomen om u te verzoeken uwe weigering te herroepen, en mij 't genoegen te doen heden avond te verschijnen; want ik wil u bekennen, prins; gij zijt de éénige, aan wiens tegenwoordigheid mij in waarheid gelegen is. 't Is een zwakheid van mij; maar in weerwil van den boozen blik, waarmede ge mij aanziet, heb ik voor u nog altoos de sympathie van vroegeren tijd. Ge zijt een moedig prins, een edelhartig en nobel cavalier. Ik waardeer deze eigenschappen in u, prins, en herhaal: er is mij alles aan gelegen, dat ge heden avond bij mij komt. De andere prinsen en prinsessen komen, wijl de Koning het beveelt. Gij alleen zijt onder al de lafhartigen en ootmoedigen

213

de éénige moedige, groote man, en daarom zoude ik u niet gaarne missen. Kom, prins!quot;

Hij schudde het hoofd, — „Ik kom niet, mevrouw. Bij Wilhelmine Rietz, die eenvoudig en bescheiden in haar klein huis leefde, zou ik gekomen zijn, schoon ook de geheele wereld haar veracht had. Bij de gravin Wilhelmine von Lichtenau, bezitster der Brenkenhofsche goederen, meesteres van millioenen, bij deze kom ik niet. Uw macht is een klove tusschen de rijke gravin en den armen prins Louis Ferdinand, en ik mag daar niet over heen stappen.quot;

„Luister, prins,quot; zei Wilhelmine met gloeiende wangen: „herinnert ge u den dag te Frankfort, toen ik bij u kwam. Ik bood u de hand mijner dochter, ik bood u macht en invloed. Gij weest het af, en ge ziet nu wat er van geworden is. Mijn dochter is met een regeerenden graaf gehuwd; ik heb macht en invloed, en gij hadt aan mijn hand kunnen opstijgen tot de hoogste treden van den troon, en de eerste in macht kunnen zijn, zoo ge mijn hand hadt aangenomen. Ik biedt haar u nog heden; ik ben nog machtig en heb 't in mijn hand, degenen, die zich aan mij hechten, met macht en invloed te omgeven. Prins Louis Ferdinand, ge zijt eerzuchtig; ik wil voor uwe eerzucht poort en deur openen. Ge zult minister, ge zult veldmaarschalk worden. Ge hebt schulden, uwe schuldeischers dringen u. Ik beloof u, dat uwe schulden betaald zullen worden; ik beloof u een rijk jaargeld, en ik vraag niets meer, dan dat ge u heden avond in mijn gezelschap vertoont, — dat ge mij niet voor geheel Berlijn een dementi geeft.quot;

Prins Louis Ferdinand lachte luid. — „Waarachtig, wij vertoonen hier een legende. Ik ben de heilige Antonius, en gij zijt de tooveres, de Satanella! Maar ge weet toch, de H. Antonius weerstond de schoone verleidster, en zoo zeg ik insgelijks: Apage Satcmas! Ga weg van mij, zoete verleidster Satanella! Geloofd zij de armoede en schuldenlast van den kiemen prins Louis Ferdinand! Hij acht ze hooger dan alle lauweren en schatten, die hem van de gravin Lichtenau kunnen komen. Apage Satcmas!quot;

Met een luiden lach en een diepe spottende buiging stond hij op, groette de gravin met een wenk zijner hand, ging vervolgens door de kamer, en trad, zonder haar verder met een blik te verwaardigen, in de nevenkamer.

214

Wilhelmine oogde hem na met toornigen blik, en hief de hand mefc een dreigende beweging achter hem op. —

Maar des avonds was niets van toorn of misnoegdheid op het stralend gelaat der gravin te zien. Helder en klaar schitterde haar voorhoofd van vreugde; trotsch vonkelden hare oogen, en een triomfantelijke glimlach speelde om hare lippen, toen zij in 't midden der groote receptiezaal, onder de glansrijke lichtkroon staande, met een genadigen glimlach, bevallig en liefelijk in elke beweging, hare gasten welkom heette.

De geheele rij zalen en kamers was open. Honderden kaarsen straalden licht uit van de kristallen en bronzen luchters. De groote venetiaansche spiegels weerkaatsten de afwisselende gestalten, die glimlachend en schertsend in groot toilet, vonkelend van brilianten voorbijgingen. In vergulde kostbare vazen, uit de koninklijke porceleinfabriek, stonden groepen van de keurigste en zeldzaamste bloemen, uit de prachtiche broeikassen der gravin. Met dikke turk-sche tapijten belegd waren de receptiezalen, en de vloer der danszalen blonk als een spiegel.

De gravin, — prachtig en toch met den fijnsten smaak gekleed, — droeg op het hoofd de vonkelende gravenkroon, het geschenk des Konings, en om den hals aan een zware gouden keten een met brilianten omzet medaillon, waarin het sprekend gelijkend portret der Koningin. Dit was een geschenk van Hare Majesteit zelve, 'twelk zij ontvangen had na de tweede badreis, welke zij met den Koning naar Pyrmont gedaan had. En Wilhelmine droeg het heden op haar fraaien vollen boezem, opdat de Hovelingen het zouden zien, en haar benijden en zich ergeren zouden, over dit geschenk der Koningin.

De koetsen ratelden de eene na den andere door de straten naar het paleis. Een dicht opeengedrongen menigte had zich aan weerszijden der open deur geplaatst, om de dames in heur prachtige toiletten te bewonderen, als zij uit de koetsen stegen en over het tapijt, dat tot op de straat lag, in de schitterend verlichte vestibule traden.

En steeds grooter werd het gezelschap der voorname gasten: dames in prachtige Hof kleeding, en heeren in met goud geborduurde uniform, de borst met ordekruisen behangen, verschenen in de zalen der gravin Lichtenau, — der trompet tersdochter.

215

Zij dacht hieraan, toen zij juist in de deur der danszaal stond, de lange rij der vertrekken zag, en zich omwendde en naar de andere zijde schouwde. Zij waren allen daar, allen die haar eens bespot hadden, en nu ootmoedig met glimlachende aangezichten, geheel liefde en vriendelijkheid, hare uitnoodiging gevolgd hadden, en haar bij 't binnenkomen allen gezegd hadden, dat zij zich gelukkig gevoelden, op haar feest te verschijnen. Ja, zij waren er allen! En zij had haar eed vervuld; zij had zich verheven boven al degenen, die den neus optrekkende, jaar in jaar uit op haar nedergezien, — haar veracht en bespot hadden! —

Een luide, schetterende fanfare klonk nu van het hooge orkest, waarop de muzikanten stonden. De Koning met de Koningin was binnengetreden, en Wilhelmine ijlde het hooge paar tegemoet, om diep en ootmoedig tot den grond te buigen; — want tegenover den Koning en de Koningin is de gravin Lichtenau een nederige slavin, een gehoorzame onderdane!

De Koning reikte haar met vriendelijke woorden de hand; de Koningin verwon zich, haar toe te lachen en haar „mijn lieve gravinquot; te noemen, en wilde niet dulden, dat Wilhelmine op de haar gereikte hand haar gloeiende kus drukte. De Koningin glimlachte; achter haar verscheen de Kroonprins met zijne gemalin, en hij glimlachte niet. Een donkere wolk lag op zijn voorhoofd, en de Kroonprinses Louise scheen schuw en verlegen; niet wijl zij bij de gravin Lichtenau was, — want overal waar haar dierbare gemaal haar heenvoerde, betaamde 't haar te zijn. Maar zij beangstigde zich wegens den toornigen blik van den Kroonprins; zij vreesde de onstuimigheid van zijn ergernis, en daarom slechts was zij schuw en verlegen.

„Ik ben bevreesd, Frederike,quot; fluisterde zij haar schoone zuster toe, toen juist de gravin Lichtenau in gesprek met den Koning helder lachte, en bij dit onbetamelijk lachen, het voorhoofd van den Kroonprins zich nog meer verduisterde: „Ik ben. waarlijk bevreesd, Frederike.quot;

De schoone, jonge weduwe van prins Ludwig, — die heden voor dit feest voor 't eerst de rouwkleeding om haar jongen gemaal, die een half jaar geleden gestorven was, had afgelegd, — de jonge weduwe boog zich dichter tot het oor harer zuster. — „Waarom zijt ge bevreesd, Louise?quot;

216

' »

„Zie mijn gemaal eens aan,quot; fluisterde deze: „hij wilde volstrekt niet hier komen, maar de Koning zond heden namiddag nog zijn Hofmaarschalk en liet hem streng bevelen, met mij op het feest te verschijnen. Zie hem nu Frederike, hoe toornig hij er uitziet!quot;

De schoone prinses Frederike sloeg een haastigen blik op het edele, sombere gelaat van den Kroonprins.

„Ge hebt gelijk, Louise,quot; lispte zij ontsteld: „hij ziet er uit als een kruitmijn, die slechts een kleine vonk behoeft, om met vreeselijk geraas te springen!quot;

„Ik bid u,quot; zei de Kroonprinses: „help mij, Frederike, dat dit niet geschiedde. Wij beiden willen hem geen oogenblik verlaten, en hem met onze blikken en onzen glimlach steeds weder bedaren, als hij toornig wordt.quot;

En zij legde zacht haar hand op den arm van den Kroonprins, richtte zich tot hem met een liefderijke vraag, en wist hem spoedig in een gesprek te wikkelen, dat zij met prins Heinrich, den broeder van Frederik den Groote, aanknoopte.

Ook hij was gekomen, prins Heinrich. Trots zijn toorn en verstoordheid wegens de vreemde indringster, de gravin Lichtenau, had hij 't niet willen wagen, 's Konings bevel te weerstreven. Zoo de Koningin er was en de Kroonprins, dan moest ook hij zijn gramschap overwinnen, en een vriendelijk gelaat zetten bij deze vernedering der geheele koninklijke familie. En daar was ook de dochter des Konings,. de landgravin Augusta van Hessen, die ten bezoeke aan 't Hof van haren vader was gekomen, en even als de andere leden der koninklijke familie, op het feest had moeten verschijnen. Voorts kwam het gansche gevolg der prinsen en prinsessen, de opperhofmaarschalken, de kamerheeren, enz.

Allen waren verschenen, allen gingen glimlachend, op merkend, fluisterend en bewonderend door de zalen, en beschouwden hare pracht, prezen den rijkdom, den smaak en het kunstschoon dezer salons.

„'t Is waarlijk superbe,quot; zei de landgravin van Hessen toen zij aan de zijde van den ouden prins Heinrich dooide van goud schitterende receptiezalen ging; waarlijk zeer superbe! Zie eens, prins; deze schilderijen hier aan de wanden, zijn wezenlijke kunststukken. Ik bid u, prins, bezie gindsche groote schilderij, het portret van de gravin Lichtenau, hoe gelijkend is het, en hoe wonderfraai

217

geschilderd. Ik wilde wel weten wie 't gemaakt heeft?quot;

De archeoloog Hirt, die dicht bij stond, had haar vraag gehoord, en naderde met eerbiedigen groet.

„Koninklijke Hoogheid, 't is het portret, dat de grootste portretschilderes, de grootste en beroemdste van geheel Europa: Angelica Kaufmann, te Rome geschilderd heeft, 't Is een echt kunststuk, en Angelica Kaufmann beweerde zelve, dat het 't fraaiste van al hare kunstschilderstukken was.quot;

„Ge hebt gelijk!quot; riep de landgravin von Hessen in verrukking: „'t Is een echt kunststuk! Deze zaal hier bevat in 't geheel schatten van kunst en goeden smaak. Alles is hier fraai! Zelfs deze stoelen met leuningen uit ivoor en ebbenhout gesneden, zijn heerlijke kunstwerken.quot;

Hirt glimlachte. „De gravin Lichtenau was er ook geheel door verrukt. Zij zag deze zes stoelen, waaraan een dei-eerste beeldhouwers van Italië zes jaren lang gewerkt en gesneden had, in het salon van den maarschalk Anton, den beroemden vriend van Koningin Karoline van Napels. Hij was er zeer trotsch op, en liet ze de gravin Lichtenau als iets zeer bizonders, heerlijks zien. En zij was zóó betooverd door deze kunstwerken, dat zij zich boog, en een kus op de leuning van een der stoelen drukte. Den volgenden morgen zond maarschalk Anton haar de zes stoelen ten geschenke.quot;

„Dat was dus een zeer winstgevende kus, dien de gravin op den stoel had gedrukt,quot; merkte prins Heinrich aan, terwijl hij de landgravin verder voerde, en haar schielijk dooide naaste zaal naar de theaterzaal wilde leiden. Maar de landgravin kon zich niet verzadigen aan 't zien van al deze heerlijkheden en kunstschatten, en zij bleef weder voor een marmeren beeld staan, dat in een nis aan den wand stond.

„Dit beeld is waarlijk bewonderenswaardig!quot; riep de landgravin in verrukking: „Waarachtig, ik zou het wenschen te bezitten!quot;

„Ik niet,quot; morde prins Heinrich: „waarachtig ik niet. Ik wil er niets van hebben. Alles infaam in dezen winkel!quot;

Hij voerde de landgravin met haastige schreden verder, en zij traden nu in het tooneelsalon. De Koning en de Koningin waren er reeds. Zij zaten in 't midden der zaal, recht tegenover het tooneel, welks gordijn nog neerhing. Dicht nevens de Koningin zat de gravin Lichtenau, stralender

218

en schitterender in haar geheele verschijning, prachtiger met brillanten getooid dan de Koningin zelve. De prinsen en prinsessen namen aan weerszijden in de voorste rij plaats, en achter hen regelde zich de geheele stoet van Vorsten en graven, van hooge Hofbeambten en generaals, en vulde de gansche zaal met pracht en heerlijkheid.

Geheel op den achtergrond der zaal, in de donkere schaduw eener kleine loge, stond de geheimkamerdienaar Rietz, en zag met glimlachenden blik naar de schitterende vergadering, en drukte de lippen opeen, om niet luid te lachen van spoten hoon, om al deze zoete, glimlachende gezichten, en om de verkropte ergernis, welke hij met scherpen blik op al deze gezichten opmerkte.

Ook hij dacht terug aan al de tijden, die geweest waren; dacht aan het gesprek, 'twelk hij weleer met Wilhelmine Enke gehad had, en hoe beiden de handen ineen gelegd, — en elkander gezworen hadden: de een den ander te helpen en bij te staan, opdat zij tot macht en aanzien, tot goud en goed zouden komen.

Zij hadden beiden hun eed vervuld. Wilhelmine Enke was nu gravin. Zij zat naast de Koningin. En hij? Nu, hij wss een rijk en aanzienlijk man; en zoo hij ook geen graaf was, zoo bogen toch voor hem graven en Vorsten, want hij was de invloedrijke vertrouwde des Konings. Ook hij had zijn ideaal bereikt; hij had geld, een schoone geliefde, hij had een behagelijk en weelderig ingericht huis, en den besten kok uit geheel Parijs. Hij kon tevreden zijn; hij had zijn weg goed gemaakt; beter misschien dan zijn voormalige gade, de gravin Lichtenau. Zij staat op de hoogte, zij mag toezien dat zij niet valle en naar beneden storte!

Zoo dacht de kamerdienaar Rietz, toen hij daar stond in de schaduw der loge, en al die pracht en heerlijkheid aanschouwde, en de glimlachende en verlegen gezichten dei-prinsen en prinsessen, het treurige gelaat der Koningin en de fiere, triomfantelijke houding der gravin Lichtenau opmerkte.

De gordijn vloog in de hoogte, en de opera begon. De zangers en zangeressen beijverden zich, hunne rollen in den hoog-sten stijl, met de schitterenste kunstvaardigheid uit te voeren, en het voorname auditorium luisterde met aandachtige stilte, en waagde niet te applaudisseeren in tegenwoordigheid van

219

den Koning en de Koningin. Maar na de groote aria van Marcus Antonius, die met bewonderenswaardige kunstvaardigheid gezongen was geworden, applaudisseerde de Koning levendig, en liet luid zijn „bravo, bravo!quot; hooren. En nu was aan 't gezelschap de vrijheid gegeven, zijne verrukking uit te drukken en te applaudisseeren en bravo te roepen, zóó lang, zóó onstuimig, tot de zanger, die reeds het tooneel verlaten had, weder te voorschijn kwam, en diep boog voor den Koning, en even diep voor de gravin Lichtenau. Daarop trad hij terug, en Octavia, — voorgesteld door de grootste zangeres van haren tijd, door madame Schmalz, — verscheen nu op het tooneel, en met haar hemelsche stem en de diepe uitdrukking des gevoels, begon zij te zingen een diep roerende aria, waarin zij klaagde over het ongeluk van haar leven, over de ontrouw van haar gemaal, Marcus Antonius.

Geheel onwillekeurig en zonder dat zij 't misschien wisten, richtten zich de oogen aller aanwezigen op de Koningin. En zij, die aanvankelijk beproefd had, zich goed te houden, kon eindelijk niet langer den glimlach op hare lippen dwingen. Zij liet het hoofd zinken, en met een smartelijken zucht hield zij haar zakdoek voor 't gelaat, en onderdrukte met moeite haar snikken.

De Koning had het niet gemerkt, en zag glimlachend om zich heen en applaudisseerde levendig, toen de smartelijke klacht van Octavia gezongen was. Maar de Kroonprins had het gezien, en hij maakte een heftige beweging als wilde hij opstaan, en tot de Koningin gaan; en slechts de zachte drukking van Louise's arm hield hem tegen, en hare vleiende woorden bezwoeren hem, aan hare zijde te blijven. —

Na de opera begaf men zich in de zalen, waar nu een prachtig souper was aangericht. Voor den Koning en de Koningin met de prinsen en prinsessen, had de gravin Lichtenau een afzonderlijke tafel in 't midden der groote zaal laten aanrichten, en die was gesierd met de heerlijkste gouden en zilveren vaten, en vonkelde van heerlijk veneti-aansch kristalwerk, en geurde van de heerlijkste keerkrings-bloemen.

Zij zelve had aan een der naaste tafels plaats willen nemen, maar de Koning wilde dit niet dulden. Hij stond op van zijn stoel, bood de gravin zijn arm, en voerde haar

220

zelf met voorkomende galanterie en uitstekende hoffelijkheid naar de Koninklijke tafel, en daar liet hij haar plaats nemen tusschen zich en de Koningin.

De Kroonprins verbleekte; een beving vloog door zijn geheele gestalte, en hij drukte de lippen vast opeen, opdat zij het woord niet zouden spreken, — het woord, dat luid en toornig in zijn hart klonk; het woord van wraak en vergelding! —

Ja, het was een wèlgeslaagd, schitterend feest; 't was een volkomen triomf, dien de gravin Lichtenaa vierde, en zij zelve was er door verrukkt en bedwelmd. De Koning had haar tot afscheid bij 't einde van het feest, voor het geheele Hof, voor al de prinsen en prinsessen „zijn lieve vriendinquot; genoemd, en haar op het voorhoofd gekust.

De Koningin had haar weder de hand gegeven, en met vriendelijke woorden vaarwel gezegd. De Kroonprins had, — aan de smeekende blikken, de zachte woorden zijner gemalin toegevende, — zich zeiven overwonnen, en was tot haar gegaan en had vriendelijk afscheid van |haar genomen.

Zij waren allen gekomen, de prinsen en prinsesen, en hadden haar gehuldigd, en hun voorbeeld volgende, had de geheele stoet van den hoogen adel zich verootmoedigd en gebogen voor haar, — voor haar, de trompettersdochter! —

Zij lachte luid toen zij, nu het feest ten einde was, dooide schitterend verlichte zalen ging, die nu stil en eenzaam waren. Het hoofd trotsch opgeheven, trad zij door de prachtige vertrekken, bleef staan in 't midden der groote danszaal, waar de Koning haar straks zijn hulde had gebracht, en een trotsche zegepraal schitterde op haar aangezicht.

„Ik heb mijn eed vervuld! Ik heb ze allen verootmoedigd, ze allen aan mijn voeten nedergedrukt! Ik sta nu waar ik wilde, ik sta op de hoogte, op de hoogte!quot;

Dit luide woord weergalmde zonderling in de lange eenzame zalen, en zacht galmde de echo haar toe. — Op de hoogte! had zij geroepen. „Op de hoogte! Wee! wee!quot; klonk de echo haar terug.

Wilhelmine huiverde inwendig, en 't werd haar akelig in de ledige zalen.

Het was haar, alsof geestengefluister om haar heen klonk.

221

en het „wee!quot; klonk nog in haar hart, toen zij nu haastig voortgaande, in haar slaapkamer trad.

„Wee! wee!quot;

VIII.

De dood.

't Was in de laatste herfstdagen van't jaar 1797. Koning Friedrich Wilhelm had zich in het marmeren paleis te Potsdam teruggetrokken, en slechts zijn naaste vertrouwden, dienaren en vrienden, hadden hem derwaarts mogen vergezellen. De gravin bewoonde in zijne onmiddelijke nabijheid het Kavaliers-huis, en als de trouwe verpleester des Konings, was zij van 's morgens vroeg tot 's avonds laat in zijne nabijheid.

De Koning was ziek. Dit was een feit, 'twelk men niet meer als een geheim kon beschouwen. Het feest der genezing, 'twelk de gravin Lichtenau had gegeven, was tegelijk, naar 't scheen, een afscheidsfeest geweest; want sedert had het geheele Hof den Koning niet meer gezien. Weinige dagen reeds na dit feest was hij ziek geworden, en de artsen zetten een bedenkelijk gezicht en haalden de schouders op, en fluisterden onder elkander, dat het uur der beslissing steeds meer en meer naderde. — De borstwaterzucht is een gevaarlijke vijandin der geneesheeren; men kan haar wel soms met kunst en bekwaamheid voor eenigen tijd tegenhouden, maar zij komt altoos weder, gaat voort, hoe langzaam ook, en overwint alle hulpmiddelen, spot met alle tegenweer!

De lijfartsen durfden 't alleen niet meer op zich nemen, zulk een hoogen zieke te behandelen, en hem den dood in de handen te voeren. Zij verzochten zelf den Koning, dat hij nog eenige andere artsen zou laten ontbieden, opdat zij met hen raadplegen konden. De Koning liet het geschieden. Hij had nog altoos het leven lief, en hoopte nog altoos op genezing. Er was nog zooveel te doen, nog zooveel te genieten, en misschien ook nog zooveel weder goed te maken! Want in de dagen van ziekte, schouwt men terug in het verledene en ziet de gestalten, die beschuldigen, en de roode oogen, waaruit men tranen heeft gedreven en die men nu

222

zou willen drogen. In dagen van ziekte gaan de spoken voorbij het smartbed, met de rugwaarts gekeerde aangezichten, die wanhopend zien in hetgeen geweest is, en voorwaarts zien in de toekomst.

„Ik wil gezond worden, gezond!quot; kermde de Koning dikwerf, als hij hijgend en buiten adem door folterende benauwdheden in kussens op zijn armstoel zat: „Ik moet gezond worden, want ik heb weder goed te maken, ik heb te vergelden. Maakt mij gezond, artsen! Geef mij levenskracht terug, levensbalsem!quot;

En dan kwam wèl Bischofswerder en fluisterde van den bijstand der onzichtbaren en van den levensbalsem, dien de vrome vaders gezonden hadden voor den zieken Koning, den geliefden zoon der Rozenkruizers. Maar, helaas; de dagen waren voorbij dat de Koning op den bijstand der onzichtbare vaders had gerekend, dat hij aan de kracht van den levensbalsem geloofde!

„Herinner mij niet meer aan deze verloren illusion.quot; zeide hij haastig tot Bischofswerder: „'t Is niet edelmoedig van u; want ik heb het geloof verloren, en dit is iets troosteloos en smartelijks tevens. Ik wenschte dat ik nog aan uwen levensbalsem kon gelooven; dit zou mij verlichting verschaffen, 'tzou mij troosten in mijn smarten. Neem uw fleschje, en spreek mij niet meer van de onzichtbaren! Ge ziet het wel, de eenige onzichtbaren, die bij mij zijn, zijn de smarten; ik voel hunne nabijheid in mijn leden. Kom, Wilhelmine, geef mij uw hand; spreek gij met mij. Uw liefdeen uwe vriendelijke stem alléén is het, die mij nog troost en opbeuring-schenkt.quot; —

Zij moest bestendig bij hem zijn, zij mocht hem geen oogenblik verlaten. Zelfs als de artsen kwamen, moest zij tegenwoordig zijn bij hun consult; zij moest hun bericht geven van al de verschijnselen, welke zij had opgemerkt. Ook toen de beroemde Engelsche arts Belitz, dien lord Spencer had gezonden, te Potsdam aankwam, moest het Wilhelmine zijn, die hem tot den Koning voerde en hem verslag deed. En toen werden de drie lijfartsen geroepen, om vereend met den Engelschman, den toestand van den zieke te onderzoeken. Hij liet alles geschieden, hield slechts de hand van Wilhelmine in de zijne, en zag haar met zijn doffe, waterige oogen aan.

223

De artsen trokken zich in den hoek der groote kamer terug, en daar spraken zij met elkander luid genoeg, dat de Koning en Wilhelmine hooren konden wat zij zeiden.

„Men moet den Koning versterkende geneesmiddelen geven,quot; zei de een. — „Men moet beproeven hem door dierlijk voedsel te versterken,quot; merkte de ander aan. — „Men moet hem dagelijks spaanschen wijn laten drinken en chocolaad laten eten!quot; riep de derde lijfarts. — En dan hoorde men de zware, gewichtige stem van den Engelschman die met beslissenden nadruk zeide: „Mijneheeren, ik bestrijd al uwe meeningen. Ik ben bepaald van oordeel, dat men den Koning vóór alles verzwakken, — en hem een tijdlang slechts van melk en honing moet laten leven.quot;

En nu begonnen zij heftig onder elkander te twisten en te strijden, vergaten in den ijver hunner wetenshap en hunner verschillende overtuiging, dat zij in de nabijheid des Konings waren, en met luide stemmen en verbitterde gezichten twisten en streden zij onder elkander.

De Koning wendde zijn blik tot Wilhelmine, en een zwakke glimlach speelde om zijne lippen.

„O,quot; fluisterde hij zacht: „hoe goed heeft Molière de menschen gekend! Wij beleven een tooneel in de werkelijkheid, zooals hij ons in zijn beroemd blijspel zoo trouw naar het leven voorstelt.'quot; ') —

En toen zij het eindelijk eens waren geworden over de geneeswijze, welke de Koning nu volgen moest, wilden echter de middelen, welke men gaf, niet baten, De Koning werd zieker, zijn krachten verdwenen. En nu kwamen van alle zijden kwakzalvers en wonderdokters aan, en Bischofs-werder en Wöllner maakten 't zich ten plicht, ze tot den Koning te voeren, om hem nieuwe hoop te geven, en zijn geloof aan de wonderen en de onsterfelijken te verlevendigen.

Nu kwam Helmstedt, de professor der chemie te Berlijn. Hij wilde nieuwe levenslucht voor den Koning bereiden. En men ruimde voor hem in het marmeren paleis een keuken in, waai^- de chemicus, uit allerlei zelfstandigheden, die hij in zijne retorten kookte, een nieuwe lucht bereidde, welke men in ballons van goudvliesjes opving. Daarop

1) 's Konings eigen woorden. Zie; Mémoires de la Comtesse de Lichtenau.

224

werden zij in de ziekenkamer gebracht, en daar werden de vliesjes voor het aangezicht des Konings opengeslagen, zoodat hij den warmen damp inademde.

Maar ook deze nieuwe levenslucht wilde niet meer baten. Nu kwam de magnetiseur Monsieur de Bomont uit Parijs. En deze sprak met zalvend gelaat: „De Koning is niet ziek: hij lijdt slechts aan gebrek aan plantensap, dat het eigenlijke levensbeginsel is. Artsenijen hebben geen heelmiddel voor den Koning; de Natuur alleen is in staat, den hoogen lijder te genezen. Hij moet electrische baden nemen; hij moet bij een open vuur en bij open vensters zitten; hij moet weinig spreken, maar veel hooren; hij moet zoolang de zon schijnt, steeds onder hare stralen zitten; hij moet vervroo-lijkt en opgewekt worden, en bestendig, nacht en dag, moet in de nevenkamer een zachte, liefelijke muziek van blaasinstrumenten onderhouden worden. Maar vóór alles moet de Koning zich van alle peinzen onthouden, dit is slechts vergift, 'twelk olie in 't vuur giet.quot;

Drie dagen lang volgde men de geneeswijze van den nieuwen wonderdokter, maar ook dat wilde niet baten.

De Koning was en bleef ziek, en steeds somberder en stiller werd het in het marmeren paleis te Potsdam.

Maar de Koning wilde niet ziek zijn. Hij wilde strijden tegen dezen onverbiddelijken vijand, die dagelijks, schrede voor schrede nader kwam; hij wilde strijden tot het laatste oogenblik. Dagelijks nog verscheen hij aan de middagtafel. Maar noch zijn familie, zijn gemalin noch kinderen, mochten er deel aan nemen; slechts de vertrouwde kring zijner gezelschaphouders was om hem vereenigd; slechts de gravin Lichtenau mocht aan zijne zijde zitten. De Koningin had zich bij 't begin der ziekte naar Potsdam begeven en den Koning gesmeekt haar te veroorloven, zijne verpleging op zich te nemen; maar Friedrich Wilhelm had dit met heftigheid afgewezen. Toen de Koningin treurig was heengegaan, had hij den geheimkamerdienaar het streng bevel gegeven, de Koningin niet weder bij hem toe te laten; het verontrustte hem, het wond hem op.

„Zij ziet mij altoos aan met een stil verwijt op het gelaat,quot; prevelde hij voor zich: „ik weet, dat ik veel bij haar weder goed te maken heb, en ik kan niet goed maken, ik kan niet. Ik wil haar niet meer zien.quot;

225

Maar de trouwe gehechtheid en toewijding der Koningin voerde haar toch telkens weder naar Potsdam. Toen de kamerdienaar haar krachtens het bevel des Konings had afgewezen, liet zij de gravin Lichtenau tot zich roepen, en met tranen bad zij deze, den Koning te overreden haar te ontvangen.

Zóóveel genegenheid, zóóveel liefde en ootmoed bewogen Wilhelmine, en met tranen in de oogen beloofde zij, den wensch der Koningin te bevorderen. Zij ging terug in de ziekenkamer, en na een poos keerde zij weder met triomfantelijk gelaat.

,.'t Is mij gelukt. Majesteit; de Koning is bereid u te ontvangen.quot;

Glimlachend voerde de gravin Lichtenau aan haar hand de arme Koningin de kamer binnen, waar de Koning, in kussens gepakt, in den leunstoel zat. Hij knikte haar toe, en heette haar met een zacht gelispt woord welkom. Maar toen sloot hij de oogen, en scheen niets te hooren van al de teedere en bekommerde woorden zijner gemalin. Zij gevoelde het wel, dat hare tegenwoordigheid hem lastig viel en verwijderde zich, zacht op de teenen gaande, weder uit de kamer, en de gravin Lichtenau hield de honneurs van het huis op, geleidde haar uit, en beloofde de Koningin, dat zij haar van tijd tot tijd weder gelegenheid wilde bezorgen, den Koning, haren gemaal, te zien.

Maar de gezelschaphouders en vertrouwde dienaars, — de Fransche voorlezer, de Fransche grappenmaker, benevens eenige emigranten, die thans alleen nog het intiem verkeer des Konings vormden, — deze mochten nog altoos in de ziekenkamer verschijnen. En zij zaten dagelijks aan 's Konings tafel en beproefden door pikante, geestige woorden, door vroo-lijke scherts, den Koning te onderhouden.

Heden, den twaalfden November, scheen de Koning zwakker en meer vervallen, dan hij tot hiertoe geweest was. Zijn leden beefden, de adem kwam slechts hijgend uit zijn borst, en het gelaat was met doodelijke bleekheid overdekt. Maar hij wilde toch niet dulden, dat men hem als een zieke behandelde; hij wilde altoos nog strijden tegen den vijand, die nu steeds nader en nader trad. De middagtafel mocht niet afbesteld worden; hij liet zich kleeden en het gezelschapstoilet aanleggen, evenals alle andere dagen. Toen

DUITSCHLAND IN WOELING EN STEIJD. VII. 15

begaf hij zich, op den arm van de gravin Lichtenau geleund, in de eetzaal. En hier was het gezelschap reeds bijeen, en nam op den stommen groet en wenk des Konings plaats.

Maar 't was toch een ontzettend gezicht, hem zoo lijdend en doodsbleek te zien, en niemand waagde het een woord te spreken. Slechts de lakeien vlogen zacht op de teenen de tafel rond, en presenteerden de kostelijke spijzen. De Koning schudde, telkens als men hem de gouden schotels presenteerde, zacht het hoofd en liet ze voorbijgaan. En zwijgend, stil aten de gasten; niemand waagde meer een opmerking omtrent een of ander keurig gerecht, 'twelk vroeger 't gehemelte des Konings zoozeer gestreeld had. Men dronk den Rijnwijn en Tokayer in diepe stilte; men zag elkander hierbij aan met treurige ongeruste gezichten, en de oogen der gravin Lichtenau vulden zich met tranen bij den aanblik van deze vervallenheid, en dezen tartenden strijd tegen den dood.

Plotseling werd deze stilte door een luiden knal afgebroken. De Koning slaakte een kreet, en zonk in onmacht achterover. En evenwel was 't niets anders dan de kurk van een flesch champagnewijn geweest, die los gegaan, en tegen den zolder gevlogen was. Men droeg den Koning onmachtig in zijn zitkamer terug, en de gezelschaphouders verlieten met ontstelde gezichten de eetzaal, en trokken zich in de koffiekamer terug, om er de verdere bevelen des Konings af te wachten. Maar toen kwam de gravin Lichtenau en fluisterde hun een laatst vaarwel des Koning, en zeide: dat van nu af de gezondheid des Konings 't noodzakelijk maakte, voorshands van alle gezelschappen af te zien.

„Voorshandsquot; hierop drukte de gravin: „tot de genezing van Zijne Majesteit.quot;

En nu verlieten de gezelschaphouders, de grappenmakers en tafelschuimers het paleis, en de poort sloot zich achter hen voor altoos!

Wilhelmine keerde in de ziekenkamer des Konings terug. Hij had nu den strijd tegen den vijand opgegeven, die nu dicht voor hem stond, en hem aanstaarde met somber gelaat en verwijtenden blik.

„Wilhelmine,quot; zeide hij zacht: „het gaat ten einde. Ik sterf.quot;

„Neen,quot; riep zij, in tranen uitbarstende: „neen; ge moogt niet sterven, ge moogt mij niet verlaten!quot;

227

„Ik moet, ik moet,quot; zei de Koning; „maar ik wil sterven met het bewustzijn, dat uw toekomst verzekerd is. Ik heb reeds met Haugwitz er over gesproken; laat Haugwitz roepen.quot;

En op een wenk der gravin von Lichtenau, ijlde de in de voorkamer steeds wachthoudende geheimkamerdienaar naar Berlijn, om den minister von Haugwitz te halen. —

Intusschen hadden de artsen, die dag en nacht in het marmeren paleis waren, zich weder bij den Koning vervoegd, en zochten door allerlei middelen hem verlichting te bezorgen. En toen de Koning nu in een zachten slaap gevallen was, wenkten zij de gravin in de zijkamer te komen, en fluisterden haar toe, dat het ten einde liep, en de Koning zich nu spoedig zou moeten buigen onder de hand van een machtiger koning, van den dood! — Zij weende luid, maar onderdrukte haar tranen en smart, om in 's Konings kamer terug te keeren.

Toen de Koning weder ontwaakte, was zijn eerste vraag naar den minister von Haugwitz. Deze was reeds gekomen, en trad uit de zijkamer binnen. En de Koning wees Wil-helmine, uit de secretaire, die ginds aan den wand stond, het kleine pakket te nemen, 'twelk zij verzegeld er in vinden zou. Zij deed dit, en reikte het den Koning. En hij wendde zich tot den minister von Haugwitz:

„Herkent ge dit pakket, Haugwitz?quot; vroeg hij met zwakke stem.

„Ja, Majesteit, ik herken het. Het zijn de Hollandsche vijf percents schuldbrieven, ten bedrage van vijfmaal honderdduizend thaler, welke ik op bevel van Uwe Majesteit onlangs verzegeld, — en daar in de secretaire gelegd heb.quot;

De Koning nam met bevende hand het pakket, en gaf het de gravin.

„Ik schenk u dit, mijn vriendin,quot; zeide hij: „het is een waar geschenk mijner liefde en dankbaarheid; en ik geef het u in tegenwoordigheid van den minister von Haugwitz, die het later mijn opvolger getuigen en bezweren kan, dat ik u deze vijfmaal honderdduizend thaler geschonken heb. Nietwaar, Haugwitz? Ge kunt dit, en zult het doen?quot;

„Ja, Majesteit,quot; antwoordde de minister, diep buigende; „Ik kan het getuigen en bezweren, dat Uwe Majesteit deze vijfmaal honderdduizend thaler Hollandsche schuldbrieven aan de gravin Lichtenau geschonken heeft.quot;

228

De gravin zonk voor den leunstoel des Konings op hare knieën, en terwijl zij het pakket van hem ontving, kustte zij zijne koude handen.

„En nu, ga, lieve Haugwitz,quot; zei de Koning: „en zoo wij elkander niet mochten wederzien, denk dan aan mij, als aan een goed vriend. Ga!quot;

Hij wenkte haastig naar de deur, en de minister von Haugwitz sloop zacht op de teenen naar buiten, gevolgd door de gravin Lichtenau, welke hij met de hand een teeken had gegeven om hem te volgen.

„Gravin,quot; zeide hij buiten in de voorkamer: „ge zijt thans rijk en onafhankelijk. Ik geef u een enkelen goeden raad, en bezweer u, als uw trouwe en onveranderlijke vriend: neem dezen goeden raad aan. Spoed u naar uw paleis te Berlijn, pak uwe kostbaarheden en uwe geldswaardige papieren bijeen, neem deze vijfmaal honderdduizend thaler, en dan met extrapost weg uit Berlijn, weg uit Pruisen. Ik bezweer u, neem dezen raad aan!quot;

Wilhelmine aanschouwde hem met een toornigen, fleren, blik. — „Dat heet: ge geeft mij den raad, trouweloos en slecht jegens den Koning te handelen, dien ik alles te danken heb. Neen! Hij heeft mij noodig. Ik blijf!quot;

„Maar gravin, vergeet niet, dat ge door vijanden omgeven zijt; dat spionnen en oppassers reeds nu het paleis in 't oog houden en beloeren, en al uwe bewegingen, elk uwer woorden bespieden. Geloof mij; zoodra de Koning de oogen gesloten heeft, zal de troep, die nu buiten voor de gesloten deuren van het paleis de wacht houdt, binnenstormen en u overvallen. Geloof mij.quot;

„'t Is mogelijk,quot; zeide zij bedaard: „maar ik zal tot het laatste oogenblik mijn plicht vervullen.quot;

Toen keerde zij terug in de ziekenkamer des Konings, die met ongeduld op haar scheen gewacht te hebben.

„Wilhelmine,quot; sprak hij tot haar: „men zal, als ik niet meer ben, hier alles verzegelen en sluiten, en ik wilde niet gaarne dat men ook de brieven, welke ik van u ontvangen heb, verzegelen en lezen zou. Open de secretaire; daarin ligt in het groote vak een marokijnen portefeuille, neem die en verbrand haar. 't Zijn al uwe brieven, welke ik sedert zeven-en-twintig jaren van u ontvangen heb.quot;

229

De gravin deed, zooals de Koning haar bevolen had, en nam de groote zware portefeuille uit de secretaire.

„Ga en verbrand haar;quot; zei de Koning; „Ik wil nu slapen en alleen zijn. Ga, Wilhelmine.quot;

Maar zij wachtte tot de Koning werkelijk in slaap was gevallen, en toen ging zij buiten de kamer met de zware portefeuille en het kleine pakket banknoten. Zij wenkte den geheimkamerdienaar, dat hij zich nu in de kamer tot den Koning zou begeven, en er den geheelen avond blijven; zij wilde naar Berlijn rijden, om er eenige gewichtige zaken te bezorgen. Vervolgens beval zij een koninklijk rijtuig vóórhaar te doen voorkomen.

En de lakeien en dienstboden zagen, hoe zij nu met de zware groote portefeuille en het kleine verzegelde pakket in het rijtuig steeg ,en naar Berlijn reed. Zij fluisterden onder elkander, en de lakei, die nevens den koetsier op den bok zat, ijlde, toen de gravin Lichtenau in haar paleis aangekomen was, naar het paleis van den Kroonprins, en vroeg terstond bij hem een audientie.

De Kroonprins liet hem bij zich komen.

„Hoe gaat het Zijne Majesteit den Koning?quot; was zijn eerste vraag.

„Koninklijke Hoogheid, het gaat Zijne Majesteit slecht, en de artsen zeggen, dat hij nog slechts één dag te leven heeft.quot;

„Zijt ge gekomen om mij dat te zeggen?quot;

„Neen, Koninklijke Hoogheid; ik heb iets gewichtigerste berichten. De gravin Lichtenau is met een groote portefeuille naar Berlijn gereden, en is juist haar paleis er mede binnen gegaan. In de portefeuille bevinden zich gewichtige staatspapieren en geldswaardige documenten. Dit weet ik zeker.quot;

De Kroonprins knikte. — „'t Is goed, ik dank u.quot;

Maar hij keerde toch met een somberen, verachtenden blik den rug toe aan den Judas, die zijn meesteres verried en beschuldigde.

Terwijl hij vervolgens met groote schreden in de kamer op en neer ging en overlegde wat te doen was, lag de gravin von Lichtenau voor den grooten vuurhaard in de schitterende danszaal, waar onlangs het prachtige feest had plaats gehad, — lag daar op hare knieën en las in deze geel geworden bladen, die de geschiedenis van haar verleden voor haren geest terugriepen ; las van de dagen die eens geweest waren, en wierp

i i ' lil

230

toen de brieven den een na den anderen, in het vuur, 'twelk zij zelve op den haard ontstoken had. En terwijl deze brieven opvlamden en zich in lichte asch veranderden, zonk haar geheel verleden in de vlam, ging uit en stierf er in! Deze schitterende zaal, de pracht, die haar omgeeft, is nog het tegenwoordige; maar wat zal de toekomst zijn, en hoe zal zich die voordoen? Niets blijft over van het tegenwoordige; het verandert zich in verledenheid en wordt asch, gelijk deze papieren, die bij iederen ademtocht zacht opflikkeren, en in grauwe stofwolkjes door de zaal zweven. Ook de toekomst

omflikkert haar als grauwe stofwolken, als doodsvogels.....

maar zij ziet het nog niet! —

Zij keerde naar Potsdam terug, 's Konings toestand was verergerd; de artsen verklaarden aan de gravin Lichtenau, dat hun kunst voortaan vergeefs was. De machtigere koning was het marmeren paleis binnengetrokken, en stond bij het bed des Konings. De oppassers en waarnemers hadden dit naar Berlijn bericht, en om elf uur des voormiddags kwam de Kroonprins met zijn gemalin, de Koningin en alle kinderen van den Koning naar Potsdam, om het laatste afscheid van den Koning te nemen. Zij lieten zich bij den Koning aandienen. Maar de gravin Lichtenau, die den ge-heelen nacht bij hem gewaakt had, was juist in de zijkamer gegaan om te rusten, en de Koning schudde onwillig zijn hoofd, toen men hem zijne familie aankondigde.

„Niemand zien! niemand!quot; zeide hij heftig.

De kamerlakeien berichten dit aan de buiten wachtende koninklijke familie. En nu herinnerde zich de Koningin, dat zij tot hiertoe altijd door bemiddeling van gravin Lichtenau tot den Koning gekomen was; zij begaf zich tot haar en bad haar den Koning te bewegen, zijne familie te ontvangen. Zij beloofde het, en na eenigen tijd kwam een lakei uit de ziekenkamer en berichtte de wachtenden, dat de Koning bereid was hen te ontvangen.

Nu opende zich voor hen de deur der ziekenkamer, en zacht op de teenen traden zij binnen, de Koningin aan den arm van den Kroonprins. Bij den aanblik van den zieke, wiens gelaat reeds de treurige en schrikkelijke uitdrukking had aangenomen, waarmede de dood zijne offers teekent, vulden zich de oogen van den Kroonprins en van zijne moeder met tranen, en slechts met moeite onderdrukten zij hun

231

snikken, en wankelden op den Koning toe. De gravin Lichtenau stond nevens hem, en in hare armen richtte de Koning zich nu op en wendde zijn doffen, flauwen blik op zijn zoon.

„Mijn lieve zoon,quot; zeide hij met kreunende stem; „ik ken uwe voortreffelijke hoedanigheden te goed, om niet overtuigd te zijn, dat ge eens het geluk onzer trouwe onderdanen zult zijn, en dat ge de achting, welke het Huis Brandenburg zich verworven heeft, in allen glans behouden zult. Beloof mij, dat ge dit zult.quot;

„Ik beloof het!quot; antwoordde de Kroonprins met zachte, bevende stem, en terwijl hij de hand des Konings kuste, viel een heete traan uit zijne oogen er op neer. De Koning voelde het.

„Gij weent?quot; zeide hij mat: „Mij roert uw smart. Maar't is nog niet zoo ver, ik kan nog herstellen. Wij allen staan in Gods hand; maar het gevaar is mij nabij, en —quot;

Hij legde kreunend zijn hoofd tegen den schouder der gravin Lichtenau, en fluisterde haar een paar woorden toe. Zi; herhaalde ze luid:

..Ik wil 't niet uitstellen u mijn zegen te geven.quot;

ï)e Kroonprins knielde neder. En de Koning wilde den arm opheffen, om zijn hand op het hoofd zijns zoons te leggen, maar hij zonk zwak achterover. Nu nam de gravin Lichtenau dezen arm, hief hem zacht op, en legde de hand des Konings op het hoofd van zijn zoon, terwijl hij eenige woorden prevelde, welke verstierven in het reutelen, dat uit zijn borst kwam.

Toen de Kroonprins zich oprichtte, wenkte de Koning met een matten opslag zijner oogen de Koningin tot zich.

Ook zij knielde nevens hem.

En Koning Friedrich Wilhelm, het hoofd leunende op den schouder der gravin, sprak tot haar.

Maar de woorden klonken zóó zacht en bevend van zijne lippen, dat zij slechts het oor der gravin Lichtenau bereikten, en deze herhaalde nu met luide stem, wat hij zeide:

„Ik betreur, mevrouw, u somwijlen gekrenkt te hebben. Het doet mij leed. Maar geloof mijn verzekering, dat ik geen oogenblik in mijn leven opgehouden heb, een zoo goede en deugdzame gade te beminnen en te hoogachten.quot;

't Was zonderling hoe deze woorden van den stervenden Koning, van de lippen der gravin Lichtenau klonken. De

232

Kroonprins wendde zich huiverend af, en 't sneed als een dolksteek door zijn ziel.

„Gaat nu,quot; zei de Koning met luide stem: „Wilhelmine, doe mijne gemalin en den Kroonprins uitgeleide.quot;

Zij volgde het bevel, en buiten in de voorkamer viel de Koningin door smart overweldigd, — en in dit uur niet denkende aan de krenkingen, welke zij geleden had, — de gravin Lichtenau om den hals, dankte haar met geroerde stem voor de trouwe verpleging des Konings, en verzekerde haar van hare genade en gunst

De Kroonprins stond er bij en sprak geen woord. Het hoofd had hij trotsch opgericht en zijn bruine, lichte ooge.i rustten op de gravin Lichtenau, met een uitdrukking van diepen haat en onuitsprekelijke verachting. En zonder een woord bood hij toen de Koningin zijn arm en voerde haar naar buiten.

De gravin voer een huivering door de ziel, en voor 't eerst overviel haar een voorgevoel van 'tgeen geschieden kon, zoodra de twee oogen daar binnen zich gesloten hadden.

Zij keerde in de ziekenkamer terug, en de Koning vroeg haar levendiger dan hij straks geweest was;

„Wat heeft de Kroonprins u gezegd?quot;

„Niets!quot; antwoordde zij zacht.

Nu voer de Koning op. „Niets? Dat is onmogelijk! Hij moet u gedankt hebben voor uwe verpleging. Zeg mij, Wilhelmine, wat heeft hij gezegd?quot;

„Geen enkel woord. Majesteit.quot;

Op dit oogenblik werd de deur zacht geopend, en de binnentredende kamerdienaar kondigde prins Heinrich en de landgravin van Hessen aan.

„Ik wil niemand zien! Niemand!quot; riep de Koning heftig: „Het ontstelt mij, het windt mij op! Ik wil niemand zien. Mevrouw de gravin Lichtenau, ik beveel u in de voorkamer te gaan en hun te zeggen, dat ik niemand meer bij mij wil zien, — niemand meer ontvangen wil.quot;

Getrouw aan 't ontvangen bevel, ging de gravin in de voorkamer en berichtte met bevende stem en nedergeslagen oogen, het bevel des Konings.

De prins en de prinses aanschouwden haar nu met toor-nigen blik.

„Dat heet, mevrouw, het is uw bevel en uw wil! Gij wilt

233

niet dat de Koning ons ontvangen zal! Wij zullen het u gedenken, wees er van overtuigd!quot;

En zonder een groet wendden zij haar den rug toe, en gingen heen.

De gravin keerde zacht in de ziekenkamer des Konings terug. Toen men vervolgens het geratel der vertrekkende rijtuigen hoorde, zeide zij zacht bij zich zelve:

„Zij zullen 't mij gedenken, ik hen er van overtuigd!quot;

Maar zij bleef' toch bij het ziekbed des Konings; bleef den geheelen nacht door, en verpleegde en paste hem op.

Bij 't aanbreken van den morgen slaakte de Koning plotseling een kreet, en een bloedstroom golfde uit zijn mond.

De gravin zonk, door schrik bevangen, onmachtig nevens het bed. Men droeg haar naar buiten, en de artsen namen haar plaats in aan het ziekbed des Konings.

De gravin van Lichtenau, door het vele nachtwaken en aandoeningen uitgeput, trok zich nu in het Kavalierhuis nabij het marmeren paleis terug, en bij den Koning bleven nu nog slechts de lijfartsen, eenige kamerdienaars, en in de ■voorkamer de generaal von Bischofswerder, die nu niet meer de ziekenkamer durfde binnengaan, maar de ingangen er van nauwkeurig in 't oog hield, opdat hij de eerste zou zijn die er den dood zag binnengaan.

En toen deze nu werkelijk binnentrad in de kamer van den Koning van Pruisen, vond hij hem hijgend en alleen op zijn bed; geen teeder hart meer nevens hem, dat smartelijk om hem klopte: geen beminnende hand, die hem de oogen sloot. Slechts den kreet, den doodskreet hoorde de kamerdienaar Eietz in de voorkamer, waar hij bij een glas wijn, zich juist herstelde van de inspanning der laatste uren. En toen hij nu in de kamer trad, lag de Koning met wijdgeopende oogen dood op zijn bed. Dit was op den zestienden November 1797! —

234

IX.

De nieuwe koning.

In den vroegen morgen rende een koerier in vollen galop over den weg van Potsdam naar Berlijn. Weinig scheen hij geschikt voor zulk een dienst; de gestalte van dezen man, die op het schuimende paard zat, die een Falstaff waardig zou zijn geweest, — deed het paard, hoe sterk en krachtig 't ook gebouwd was, schuimen en hijgen van inspanning. Maar hij dreef het met de sporen, met de zweep voorwaarts, altoos voorwaarts! Aan niemand mocht hij het overlaten, deze gewichtige tijding naar Berlijn te brengen, tot den jongen man, die in het klein, bescheiden huis tegenover het tuighuis, deze tijding misschien met sterk kloppend hart tegemoetzag!

Deze koerier met de Falstaffs — gestalte, was generaal Bi-schofswerder. Nauwelijks had uit de sterfkamer in de voorkamer het bericht geklonken, dat de Koning zooeven gestorven was, of Bischofswerder was naar buiten gesneld, was op het gereedstaande paard gesprongen, om nu zelf als koerier de treurige tijding naar Berlijn te brengen.

,.De koning is dood! Leve de Koning!quot;

Slechts te Potsdam zelf had hij een oogenblik stil gehouden, den commandant geroepen, en hem bevel gegeven de ingangen van den nieuwen tuin en het marmeren paleis te bezetten. Vervolgens was hij verder gereden, verder in rusteloozen galop. De eerste wilde hij zijn; de eerste, die den Kroonprins de tijding bracht, dat de dood, die den eenen ten grave had doen zinken, den ander nu op den troon zou verheffen.

„Heil den Kroonprins! Heil Friedrich Wilhelm III!quot; —

De Kroonprins echter zat in de kleine hoekkamer, nevens zijn gemalin. Hij had haar juist nog eens met treurige en' sombere woorden het tooneel van den vorigen dag geschetst. Zijne lippen hadden gebeefd, toen hij haar verhaalde, hoe hij bij den Koning was binnengegaan, geleid door madame Lich-tenau. Hij stokte, toen hij haar naam noemde, en Louise, die het verstond op het gelaat van haar geliefden gemaal te

235

lezen, nam zijne handen en drukte die vast in de hare.

„Mijn vriend, zij zal spoedig gestraft zijn voor alles wat zij u heeft doen lijden; want met het purper des Konings, zal ook haar glans in het stof zinken. Aan God alleen behoort de wraak!quot;

„Neen,quot; riep de Kroonprins heftig: „neen, Louise; in dit geval is het anders! God heeft het zwaard der gerechtigheid en der straf in de handen van den Koning en den zoon ge legd, en ik wil niet met weekhartige zwakheid en goedhartige bekrompenheid mijn nieuwe levensbaan intreden!quot;

„Mijn waarde Friedrich,quot; fluisterde Louise vergoelijkend; „er zullen in uw land zoo vele tranen te droogen zijn, dat u, hoop ik, geen tijd zal overblijven om tranen te laten storten!quot;

„En de tranen, die mijne moeder sinds zoo vele jaren weent?quot; vroeg de Kroonprins met ongewone heftigheid: „en de smarten welke zij geleden heeft ter wille van deze vrouw; en de vernederingen, welke zij ondergaan heeft om harentwille? O Louise; op dien vreeselijken dag, toen ik u, mijn hartelijk geliefde vrouw, in de schitterende feestzalen dezer verachtelijke vrouw zag, toen heb ik den eed herhaald, dien ik reeds als knaap had gedaan : eens, zoodra het uur gekomen zou zijn, deze vrouw te straffen voor al den vloek en de tranen, welke zij deed vloeien!quot;

„Zij zal genoeg gestraft worden, ook buiten m, mijn geliefde,quot; zeide Louise, met haar zoetsten glimlach teederlijk tot haar gemaal opziende, die was opgesprongen en met heftige schreden heen en weder ging: „ge zult moeten erkennen, dat haar gedroomde heerlijkheid nu instort als een kaartenhuis, en dat van al hare vrienden, haar geen enkele overblijft! Laat haar aan haar lot over, mijn waarde vriend. Wie weet, of niet thans het uur des doods voor uwen vader gekomen is! Wij willen het niet ontheiligen met gedachten aan wraak en straf!quot;

De Kroonprins ijlde op haar toe, nam haar beide handen, en zag haar diep in 't bewogen aangezicht.

„Ge hebt gelijk, Louise, als altijd; ik wil deze gedachte in mij onderdrukken! Wie weet, of 't niet het sterfuur is van mijn armen, beklagenswaardigen vader! Ach, Louise, zoo ge gezien hadt, wat hij leed ; hoe hij worstelde met zijne smarten en zijn hijgenden adem! Men moet zoo iets gezien

236

hebben, om indachtig te blijven, dat de Koning slechts een beklagenswaardig, zwak mensch is; en voor de oogen van God en den dood niets meer, dan de geringste bedelaar! Ik zal dit nooit vergeten, Louise; en ik bid u dat gij, als de ure der verzoeking ook voor my is gekomen, mij herinneren wilt aan het sterfbed mijns vaders! Ik —quot;

Er werd zacht aan de deur geklopt, en de opperhof-meesteres von Voss verscheen met bleek, ontsteld gelaat op den drempel.

,.De generaal von Bischofswerder!quot;

De Kroonprins ijlde naar de deur, en wenkte den generaal, die hijgend van den snellen rit tegen de deur leunde.

„Binnen, generaal, binnen!quot; beval de Kroonprins.

De opperhofmeesteres maakte voor de kolossale gestalte plaats en trad ter zijde, en de generaal von Bischofswerder verscheen nu op den drempel der deur.

„Hoe gaat het te Potsdam?quot; vroeg de Kroonprins, en men hoorde dat zijn adem koortsig uit zijn borst kwam: „Hoe gaat het te Potsdam?quot;

De generaal zweeg, en deed een paar schreden in de kamer. De Kroonprinses had zich opgericht, en was tot haar gemaal getreden. Een plechtige stilte ontstond, vervolgens zei de generaal met ernstige, luide stem:

„God zegene Uwe Majesteit, Koning Friedrich Wilhelm III!quot;

De Kroonprinses slaakte een zachten kreet, en haar inwendige aandrift volgend, sloeg zij haar beide armen om den hals des Konings.

„God zegene u, mijn liefste Friedrich; God hebbe ontferming met ons beiden, ontferming met den zaligen geest van uwen vader!quot;

En nu trad de opperhofmeesteres met plechtige waardigheid nader.

„Ik breng Hunne Majesteiten mijn onderdanigsten geluk-wensch!quot;

De Koning richtte zich haastig op. — „'t Is thans geen tijd van gelukwenschen; ik ben nog geen Koning, ik ben nog slechts de zoon van mijn vader, en ik wil naar Potsdam, om afscheid te nemen van mijns vaders lijk! Inspannen, inspannen!quot;

„Majesteit,quot; zei Bischofswerder diep buigende; „Majesteit,

237

ik vermoedde uw bevel, en heb het rijtuig laten voorkomen.quot;

Friedrich Wilhelm knikte hem toe. — „Ik ben u dankbaar voor de ontvangen tijding en voor uw bewezen ijver, en benoem u hiermede tot ridder van den Zwarten adelaar!quot; Bischofswerder boog diep: — _;.Ik dank Uwe Majesteit onder-danigst voor de hooge genade, en bid u, er nog een tweede bij te voegen. Ik leg al mijne ambten aan de voeten Uwer Majesteit neder en verzoek verlof, mij te mogen terugtrekken. Uwe Majesteit moge de genade hebben, hare bevelen tot den minister Haugwitz naar Potsdam te zenden!quot;

Friedrich Wilhelm knikte. — „'t Zal geschieden! Ik verleen u genadiglijk uw ontslag.quot;

En toen de generaal vertrokken was, en ook de opper-hofmeesteres zich verwijderd had, wendde Friedrich Wilhelm zich tot zijne gemalin, en omarmde en kuste haar innig.

..Louise, gij waart de koningin mijns harten, nu zult ge de Koningin van mijn geheele land en van al mijne onderdanen zijn. Ik weet: ge zult zegen en geluk om u verbreiden, want uw glimlach is zonneschijn, en uw hart is groot en liefelijk als G-ods goedheid! Ge zult voor geheel Pruisen de Koningin zijn, maar ik verzoek u slechts dit: blijf voor mij de vrouw, de lieve, hartelijke vrouw; en laat in deze kamer de etikette en de koninklijke manieren niet binnendringen.quot;

Louise glimlachte onder tranen, en zag zalig tot hem op.

„En gij, mijn Friedrich, blijf voor mij altoos de teedere, toegevende, liefderijke man! Wij willen beiden trachten, buiten voor de wereld en de menschen onze hooge rol, die G-od ons opgelegd heeft, met waardigheid te vervullen. Maar hier, in ons klein Paradijs, hier zijt gij niet de Koning, en ik niet de Koningin; hier ben ik uwe lieve, kleine vrouw, en gij zijt mijn hartelijke, dierbare man! Zóó willen wij't houden, Friedrich; en niets anders zal hier binnentreden dan onze wederzijdsche liefde, en de liefde voor onze dierbare kinderen! En nu ga, mijn waarde vriend; ga naar Potsdam als de treurende zoon, en keer terug als de edele manhaftige Koning; ga met God!quot; —

Terwijl Friedrich Wilhelm nu met zijne moeder naar Potsdam ijlde, lag de gravin Wilhelmine von Lichtenau, —

238

welke men, toen zij onmachtig nedergezonken was, naar hare woning in het Kavaliershuis gedragen had, — nog altoos half slapend, half bewusteloos op haar bed. De laatste slapelooze nacht had haar geheel uitgeput; en degenen die met haar het Kavaliershuis bewoonden, — hare moeder, haar gezelschapsjuffer en haar voorlezer, de heer Dampmartin, — waagden het niet haar uit den slaap te wekken, om haar het bericht van den dood mede te deelen. Toen zij nu echter de oogen opsloeg, stonden zij aan haar bed, en aanschouwden haar met treurigen blik. Zij sprong op.

„Hoe is het met den Koning?quot;

Niemand hunner antwoordde.

De gravin ijlde naar het venster, en toen zag zij, hoe de garde met hare witte slopkousen, zich met langzame schreden zwijgend en stil naar het slot begaf.

Zij wist wat dit beteekende; zij wist dat de garde daar heen trok, om 'sKonings lijk te bewaken.

Wilhelmine slaakte een luiden kreet, en zonk op hare knieën neder.

„De Koning is dood! o God in den hemel! de Koning-is dood!quot;

Toen sprong zij weder op en ijlde naar de deur.

„Laat mij, ik wil naar den Koning; ik wil het lijk des Konings zien!quot;

Zij luisterde niet naar de woorden, welke haar moeder sprak; zij stiet den arm der gezelschapsjuffer krachtig van zich; zij ijlde uit de kamer naar den trap. Maar daar stonden twee schildwachten met geschouderd geweer, en toen de gravin, zonder hen op te merken, voorbij wilde spoeden, velden zij het geweer.

„Men passeert hier niet!quot;

Zij deinsde terug. — „Wat is dat? Wat beduidt dit?quot;

En de voorlezer Dampmartin, die haar gevolgd was, nam haar bij den arm en trok haar in de kamer terug.

„Gravin, het beduidt: dat Koning Friedrich Wilhelm de Tweede dood is; dat ge u nu moet voorbereiden op de dagen des ongeluks; het Kavaliershuis is bezet, en niemand mag er uit!quot;

„Wie heeft dat bevolen? Wie?quot; riep de gravin met den toorn eener tijgerin, die voor het eerst gevoelt dat men haaide vrijheid ontnomen, — en haar aan ketens gelegd heeft.

239

„Dat heeft de jonge Koning Friedrich Wilhelm III gedaan. Hij is voor een uur hier te Potsdam aangekomen, en 't is zijn eerste bevel geweest, dat men het Kavaliershuis bezetten, — en u en ons als gevangenen behandelen moest.quot;

„Dat is schandelijk!quot; riep Wilhelmine vertwijfelend, en zij hief de armen op, als gevoelde zij de ketens en wilde ze van hare handen stroopen; vervolgens zonk zij met een kreet van woede, tandenknarsend ineen, om na korte afmatting weder op te springen, en te gillen om hare vrienden en dienaars.

„Waar zijn zij allen? Waar is Haugwitz, mijn trouwe, verkleefde vriend? Waar zijn zij nu allen, die mij gevleid, — die mij eeuwige trouw gezworen hebben?quot;

Ja, waar waren zij allen? —

De minister von Haugwitz had zich terstond naar het marmeren paleis begeven, en daar wachtte hij op den gena-digen roep des jongen Konings. En toen Friedrich Wilhelm hem bij zich liet ontbieden, boog de minister eerbiedig en sprak zoo als allen;

„Leve Friedrich Wilhelm III! Heil den Koning!quot;

De Koning knikte hem toe. — „Ik dank u; ge zijt bekend met de regeeringszaken, ik laat ze aan u over, en hoop, dat ge ook mij een trouw, verknocht dienaar zult zijn.quot;

Hij verzekerde het met luide, vurige woorden: „Ik wil 't Uwe Majesteit bewijzen, dat ik een trouw, verkleefd dienaar ben. Ik acht het noodig, dat men de gravin Lichtenau in hechtenis neme, en op hare papieren beSlag legge. Ik heb mij aan de noodzakelijkheid moeten onderwerpen, en veel laten geschieden. Maar ik houd het voor mijn plicht. Uwe Majesteit te berichten, dat eerst gisteren de Koning aan de gravin von Lichtenau een half millioen heeft geschonken; niet uit zijn privaatkas, maar uit de gelden van den Staat, 't Zal noodig zijn, deze som van de gravin Lichtenau terug te vorderen.quot;

De Koning knikte, en trad zelf in de deur om den majoor von Zastrow te roepen. — „G-a naar het Kavaliershuis, neem den heer von Kleist mede; de papieren van de gravin Lichtenau moeten in beslag genomen worden!quot;

„Zou 't niet goed zijn,quot; merkte de minister aan; „zoo men te Berlijn hetzelfde deed, en alles in het paleis der gravin liet verzegelen en in beslag nemen?quot;

240

De Koning knikte weder, en gaf ook hiertoe zijn bevel.

De heeren von Zastrow en von Kleist ijlden naar het Kavaliershuis en traden de kamer binnen, waarin gravin Lichtenau zich bevond. Zij ging hen met fiere kalmte tegemoet; want nu de eerste schrik voorbij was, had zij zich vermand tot kalme beradenheid.

„Men zal mij niets kunnen doen; men zal inzien, dat het beter is te zwijgen en het verledene te laten rusten.quot;

Zij glimlachte spottend, toen de beide officieren haar aankondigden dat het noodig was, hun al hare papieren en voorwerpen van waarde ter hand te stellen, opdat zij verzegeld en in bewaring konden gebracht worden.

„Dóet dat, mijneheeren; ik ben slechts een arme, zwakke vrouw, en heb geen middel u te weerstaan; verzegelt alles. De Koning is nog niet koud, en de nieuwe Koning denkt het eerst aan mij; — dat is een groote eer voor mij!quot;

Zij had dit met rustige stem gezegd; maar toen zij nu heen gingen, om In alle vertrekken te snuffelen en te verzegelen, kreet zij luid van toorn en woede, en hare handen balden zich. Het masker der trotsche, glimlachende gravin viel nu van haar aangezicht, en het toornig, wild gelaat der trompcttsrsdochter kwam weder te voorschijn! —

Na een uur keerden de heeren von Zastrow en von Kleist terug, om ook in de kamer, waarin de gravin zich bevond, alles te onderzoeken en te verzegelen. Zij zag hen aan met een honenden glimlach, vervolgens echter slaakte zij eensklaps een luiden kreet, 't AVas een kreet van vreugde, want de deur had zich geopend, en de minister von Haugwitz verscheen.

,.Ha, mijn vriend, ge komt om mij te redden! Ik zie 't aan u, gij houdt de bezworene trouw; ik dank u dat ge' er zljt!quot;

En zij ijlde op den binnentredende toe, en reikte hem haar beide handen. Maar hij nam deze handen niet aan, trad achteruit en zag haar met een koelen, vreemden blik aan, als kende hij haar niet, als verstond hij haar niet!

„Ik kom in naam van Zijne Majesteit den Koning,quot; zeide hij.

Bij den naam „Koningquot; riep zij heftig: ..Hoe, mijn vriend, ge brengt mij bericht van den overleden Koning? O spreek, hij heeft dus nog aan mij gedacht in het sterfuur? Waart

241

ge bij hem? Wat zeide hij? Brengt ge mijn zijn laatsten liefdegroet?quot;

„Ik breng het bevel van Friedrich Wilhelm III, mijn genadigen heer!quot; zeide Haugwitz met barsche, vaste stem.

Wilhelmine zag hem aan, en 't woord bestierf op hare lippen; schuw, als had zij een spook gezien, week zij achteruit, altoos haar strakken blik op Haugwitz gelicht houdende.

„Zijne Majesteit heeft mij bevolen van u het portret der Koningin-moeder, 'twelk deze u op bevel van wijlen den Koning gegeven heeft, terug te eischen ; ik ben gelast het in ontvangst te nemen.quot;

Wilhelmine knikte, en een' ijskouden glimlach gleed over haar gelaat, toen zij de hand in haar boezem stak, en het portret aan den fijnen gouden ketting te voorschijn haalde. — „Ik heb den Koning moeten beloven het altijd te dragen. Ge ziet, ik heb mijn woord gehouden; beter gehouden dan gij, mijnheer von Haugwitz; neem het portret.quot;

Zij hield het in haar hand, en Haugwitz moest haar eenige schreden naderen om het aan te nemen; toen hij nu dicht bij haar was, liet zij het portret aan hare voeten neder-vallen. De minister bukte om het op te rapen, en toen klonk een woeste lach van hare lippen.

„Ha, mijnheer de minister heeft thans voor mij geknield, zooals hij vroeger zoo dikwerf deed!quot;

Hij richtte zich weder op, en aanschouwde haar met een blik vol haat.

„Zijne Majesteit heeft mij bevolen, u een strenge bewaking aan te kondigen. Ge hebt deze en de aangrenzende kamer tot uw woning; en ge zult er alleen in blijven, opdat ge den tijd zoudt hebben, om na te denken over de vragen, welke de rechter van instructie u zal voorleggen.quot;

Zij maakte een beweging als van een tijgerin, die zich op haar vijand wil werpen, om hem te verscheuren; daarop echter herstelde zij zich.

„Men wil mij voor den rechter van instructie brengen? Men wil mij beschuldigen?quot;

„Ja, mevrouw, zooals 't een staatsmisdadige toekomt,quot; antwoordde Haugwitz bedaard.

„Men wil mij van mijne familie scheiden?quot;

„Ik heb zooeven mevrouw Enke, uwe moeder, alsmede de

DTJITSCHLAND IS WOELIMG ÏN STRIJD. VII. 16

gezelschapsjuffer Chappui en den Oostenrijkschen spion, den zoogenaamden kamerheer Saint-Choon, in naam des Konings bevel gebracht, zich terstond naar Berlijn te begeven. Men zal hen daar in uw paleis zoolang bewaken, tot het onderzoek geëindigd is.quot;

„Men zal mij toch vergunnen, van mijne, moeder afscheid te nemen?quot;

Haugwitz haalde de schouders op. — „Het doet mij leed, mevrouw; zij zijn reeds van hier weggevoerd, en nu op weg naar Berlijn.quot;

Nu alle beradenheid en kalmte vergetende, slaakte Wil-helmine een luiden kreet, vloog op Haugwitz toe, en haar gebalde vuist viel zwaar en krachtig op den schouder des ministers neder.

„Daar hebt ge mijn ridderslag!quot; riep zij met van woede bevende lippen: „Ja, mijn ridderslag! Ik sla u tot ridder der laagheid en gemeenheid! G-a, heer ridder; ge zult deze waardigheid eer aandoen!quot;

Vervolgens keerde zij zich om, en ging de aangrenzende kamer binnen, wier deur zij achter zich sloot.

Haugwitz oogde haar met een boosaardigen glimlach na. — „Ja; ik zal mij dit uur herinneren, en dezen ridderslag eer aandoen,quot; prevelde hij voor zich, en keerde vervolgens naar het marmeren paleis tot den jongen Koning terug, om hem met boosaardige, en toch schijnbaar bedaarde en onpartijdige woorden, het even voorgevallen tooneel te schetsen. — „'t Zal noodig zijn. Majesteit, haar onder streng toezicht te houden,quot; zeide hij: „want zij weet veel politieke en gevaarlijke staatsgeheimen, die zij in haar woede en toorn misschien aan iemand zou kunnen verraden, — aan Oostenrijksche spionnen, zooals er, helaas, velen aan het Hof waren.quot;

„Men moet deze vrouw in strenge bewaking houden!quot; beval de Koning: „Niet in het Kavaliershuis! Er is een eenzaam tuinhuis, verder van hier in het park; daarheen moet men haar brengen en streng bewaken, en niemand bij haar toelaten!quot;

243

X.

De eerste dag van den jongen Koning.

Het bericht van het overlijden des Konings had zich met de snelheid van den wind te Potsdam en Berlijn verspreid, en toen Friedrich Wilhelm, de jonge Koning, — dien het garnizoen te Potsdam reeds gehuldigd had, — nu na weinige uren naar Berlijn terugkeerde, hoorde hij reeds in de verte liet donderen der kanonnen, en de wind droeg hem het luiden der klokken tegemoet, die aan de residentie berichten: „De Koning is dood! Leve de Koning!

„Leve de Koning!quot; juichten hem de menschen toe, die in dichte drommen op de straten heen weer golfden: „Leve Koning Friedrich quot;Wilhelm III!quot;

Hij was diep in den hoek van het rijtuig gedoken, en huiverde bij deze kreten.

„Geen trouw, geen liefde in 't hart der onderdanen,quot; prevelde hij voor zich: „Zij hebben mijn vader den „veelgeliefdequot; genoemd, en nauwelijks heeft hij de oogen gesloten, en zij juichen mij toe: „Leve de Koning! Leve Friedrich Wilhelm de Derde!quot;

Maar fraai klonk het toch, en grootsche gedachten en diepe aandoening wekte het toch op in het hart des jongen Konings. Deze aandoening sprak nog uit zijn gelaat, toen hij de kamer binnenging, waarin zijn geliefde gemalin, thans Koningin Louise, hem tegemoet trad.

De kanonnen donderden nog voort, de klokken luidden, en beneden voor het kleine paleis had zich een onafzienbare menigte menschen verzameld, en donderde tot de vensters omhoog: „Leve de Koning! Leve de Koningin!quot;

„O Friedrich,quot; riep Louise met tranen van verrukking in de oogen: „hoe heerlijk klinkt dat; welk een muziek, en hoe diep grijpt zij mijn hart en mijn ziel aan! Neem mijn hand, Friedrich, en ontvang den eed, dien ik mijn Koning doe: beminnen wil ik mijn Friedrich; trouw wil ik mijn Koning zijn, teeder wil ik zijn voor den geliefde en Koning, en een goede moeder niet alleen voor mijne kinderen, maar ook voor het volk, dat hier beneden vol teedere liefde en hoop, u zijne jubelkreten brengt, — den

244

jongen Koning van wien zij geluk en vrede verwachten.quot;

„Leve de Koning! Leve Friedrich!quot; klonk 't juist weder omhoog, zoodat de glasruiten rinkelden.

De Koning had het gehoord, en schudde nu levendig het hoofd. — „Ik heet niet Friedrich! Ik wil niet Friedrich heeten! 't Is mij onbereikbaar een Friedrich te zijn! Friedrich Wilhelm zullen ze mij noemenquot; ').

Hij riep uit de zijkamer, — waarin alle Hofbeambten verzameld waren en op den koninklijken wensch wachten, — den opperhofmaarschalk en gelastte hem overal te laten verkondigen: „De nieuwe Koning heet niet Friedrich! maar Friedrich quot;Wilhelm de Derde!quot; —

Nu trad de opperhofmeesteres von Voss binnen, stralend van vreugde; want nu eindelijk was het groote oogenblik gekomen, dat zij een schitterende Hofhouding had te besturen. Dit huiselijk leven van den Kroonprins en de Kroonprinses had nu een einde. Zij kon nu haar gewichtige functie als opperhofmeesteres der Koningin beginnen, en de dag was aangebroken, waarop zij reeds zoolang gehoopt had. Met driemaal herhaalde, diepe buigingen, naderde zij het koninklijke paar, dat haar glimlachend hand in hand begroette.

„Wat is er, mijn lieve opperhofmeesteres?quot; vroeg de Koningin glimlachend.

„Majesteit,quot; antwoordde de hooge vertegenwoordigster van etikette en ceremonieel: „ik verstout mij slechts te vragen, wanneer Uwe Majesteit de genade wil hebben, het Hof te ontvangen? En ik veroorloof mij de onderdanigste opmerking, of het niet in 't koninklijk residentieslot zou ontvangen worden?quot;

De Koningin wendde vragend den blik naar haar gemaal. „In het koninklijk residentieslot?quot; herhaalde zij: „Wat zegt ge er van, mijn waarde gemaal?quot;

De gravin von Voss verschrikte, en blikte met een bestraffende uitdrukking op de Koningin. — „Majesteit, ik verstout mij een enkele aanmerking te maken; 't is mijn plicht als opperhofmeesteres, wier taak het is voor de etikette te zorgen.quot;

1) 's Konings eigen woorden.

245

„Nu,quot; glimlachte Louise: „hebben wij weder tegen de etikette gezondigd, mijn lieve gravin?quot;

„Ik veroorloof mij slechts op te merken,quot; antwoordde de gravin vol waardigheid: „dat het geheel ondoenlijk, — en tegen alle etikette is, zoo Uwe Koninklijke Majesteit in iemands tegenwoordigheid Zijne Majesteit den Koning met „Dmquot; toespreekt. Ik mag mij niet verstouten te verzoeken, dat deze gemeenzame benaming der gewone menschen, niet in het intiemste privaatleven plaats vindt; maar 't is mijn recht als opperhof-meesteres er opmerkzaam op te maken, dat het tegen alle etikette en alle ceremonieel strijdt, dat de Koning en de Koningin met het vulgaire „Duquot; tot elkander spreken, in tegenwoordigheid van anderen.quot;

Wederom zag de Koningin vragend tot haar gemaal op.

Deze knikte haar toe en zeide: „Antwoord gij haar,juist zooals uw hart u ingeeft, Louise.quot;

De Koningin wendde zich tot de opperhofmeesteres. — „Mijn lieve, waarde gravin,quot; zeide zij: „veroorloof mij mijn gemaal op dezelfde wijze toe te spreken, als ik tot God spreek. Hij is voor mij Gods vertegenwoordiger op aarde; hij is mijn paus, mijn Koning, mijn heer en mijn geliefde!quot;

De Koning legde zacht zijn hand op den schouder zijner gemalin. — „Ge hebt naar mijn hart gesproken, Louise; en alles wat gij gezegd hebt, pas ik ook op mij toe, als had ik het gezegd. En dit is mijn antwoord, lieve opperhofmeesteres: „Ge zult het u moeten laten welgevallen, dat de Koning en de Koningin van Pruisen elkander toespreken met het lieve Duitsche „Duquot;.

„De wil Uwer Majesteit is hier bevel,quot; zei de opperhofmeesteres plechtig, diep buigende: „maar in mijne hoedanigheid van bestuurster van het ceremonieel en het Hof, moet ik nog een andere vraag wagen: willen Hunne Majesteiten ook hierin de gewoonten van den Kroonprins en de Kroonprinses voortzetten, dat zij de vulgaire en gemeene taal des volks, — dat zij de Duitsche taal tot Hoftaal verheffen?quot;

„Hoezoo, tot Hoftaal?quot; vroeg de Koning glimlachend.

„Ik bedoel. Majesteit; of men zich aan het Hof ongehinderd veroorloven mag, Duitsch te spreken, en of Hunne Majesteiten hiertoe verlof willen geven, door zelf Duitsch te spreken. Ik houd zulk een geval niet voor mogelijk, en 't zou ongehoord zijn in de geschiedenis van alle Duitsche

246

Hoven. Maar dewijl thans zooveel veranderd wordt, en het ceremonieel zoo menige treurige nieuwigheid ondergaat, moet ik ook hierin om instructiën verzoeken. Er is, sinds Hunne Hoogheden de Kroonprins en de Kroonprinses in hunnen familiekring Duitsch spreken, helaas, de slechte gewoonte ingeslopen, dat ook de Hofhouding zich soms veroorlooft, in de Duitsche taal met elkander te spreken; derhalve vraag ik, hoe hieromtrent gehandeld moet worden ? De Fransche taal is tot hiertoe de taal der beschaafde wereld, — en inzonderheid die van de Hoven geweest.quot;

„En dat is een slechte gewoonte geweest, mevrouw de op-perhotmeesteres,quot; zei de Koning levendig; „Wij willen deze slechte gewoonte niet langer dulden! De Duitsche taal is onze moedertaal, en wij mogen die niet verachten, maar moeten haar eeren! Er zal aan ons Hof Duitsch gesproken worden!quot;

De opperhofmeesteres zuchtte diep, en men zag hoe de schrik door al hare leden voer. - „En wanneer,quot; vroeg zij nu met bevende stem: „wanneer, als ik mag vragen, zullen Uwe Majesteiten het Hof in groote cour ontvangen? En wanneer zal de verhuizing naar het residentieslot plaats hebben?quot;

„Mijn lieve opperhofmeesteres,quot; zei de Koningin, haarlevendig en vriendelijk toeknikkende; „ik weet dat ik u weder smart veroorzaak, maar ik kan niet anders. Wij zullen, geloof ik, in 't geheel niet naar het residentieslot verhuizen; en wat het groote cour betreft, dit moet toch -wachten tot na de begrafenis van wijlen den Koning, zoo het in 't geheel plaats moet hebben.quot;

„Uwe Majesteiten willen niet naar het residentieslot overgaan? Zij willen in dit kleine huis blijven ?quot; vroeg de opperhofmeesteres, zich geheel ontsteld oprichtende, en in dit oogenblik zelve een weinig de etikette vergetende.

„Ja, mijn lieve gravin von Voss,quot; zei de Koning: „Wij hebben er over gesproken, mijn vrouw en ik; — en wij zijn van meening dat alles blijven zal, zooals tot hiertoe. Hebben wij tot nu toe in dit kleine huis plaats genoeg gehad met onze kinderen, dan zullen wij 't ook wel verder hebben. Ik ben niet rijk, en de Koning en de Koningin moeten er zich naar regelen, verder van de inkomsten van den Kroonprins en de Kroonprinses te leven '). Maar het spreekt

1) 's Konings eigen woorden.

247

van zelf,quot; voer hij glimlachend voort; „dat wij er ons niettemin in moeten schikken, aan de etikette en het ceremonieel onze offers te brengen, en de groote presentaties zullen in het koninklijke residentieslot gehouden worden. Hiervoor hebt gij te zorgen mijn lieve opperhofmeesteres, en ge zult met Hare Majesteit raadplegen, wanneer het eerste groote cour zal plaats hebben, 'twelk gij natuurlijk zult regelen.quot;

Dat was een weinig balsem op de diepe wonden der opperhofmeesteres, en de sombere wolken weken een weinig van haar voorhoofd. Op schier biddenden toon vroeg zij toen de Koningin: of deze niet ten minste terstond de kleinere Hofhouding ontvangen, — en de hulde er van aannemen wilde?

De Koningin knikte toestemmend en begaf zich naar haar kleine receptiezaal, terwijl de Koning zich in zijn arbeidskabinet afzonderde. Als Kroonprins had hij het verlaten, als Koning keerde hij er nu terug.

Het donderen der kanonnen en het klokgelui was nu verstomd, en ook het volk, toen het zag, dat de Koning en de Koningin zijn roep niet volgden en niet op het balkon verschenen, had zich verstrooid, en 't was nu stil buiten op de straat. Deze stilte deed den jongen Koning goed. Hij zette zich neder op den lederen stoel, die voor zijn schrijftafel stond. Hoe ledig was deze tafel heden, en welk een overvloed van gewichtige acten zal er reeds morgen op liggen? — — —

„Welk een onderscheid tusschen deze eenvoudige tafel van den Kroonprins, zooals zij nog heden geweest is, en de gewichtige schrijftafel des Konings, die zij van dit oogen-blik af is! Nu zullen zij komen, de regeeringsstukken, de wetsvoorstellen, de vredes- en oorlogs-tractaten, de requesten en beschuldigingen, de begenadigingen en doodvonnissen. — Ach, God geve, dat ik niet genoodzaakt ben, vele doodvonnissen te onderteekenen; Hij behoede mijn volk voor misdaad en zonde! O, God geve, dat ik vele begenadigingen te onderteekenen hebbe; dat de beschuldiging heel dikwijls onrechtvaardig zij, en de onschuld erkend worde! God geve het! — O, God geve, dat ik nooit een oproeping ten oorlog te onderteekenen, — en dat mijn pen alleen vredestractaten te bekrachtigen hebbe! — Ja, vrede! Dit is het gebed,

248

dat ik tot u richt, mijn God! quot;Vrede met mijn hart, met mijn geweten, met mijn volk en met God! — De oorlog is een wreed kwaad! Dat heb ik gezien in den veldtocht tegen de Franschen, en toen heb ik gezworen, zoo lang ik kan, den oorlog te willen vermijden. Geef mij daartoe Uw zegei:, mijn God! — Er is trouwens in mijne omgeving veel dat mij dwingen zal tot oorlog, en daar zijn de partijen die mij her- en derwaarts zullen trekken. Geef dan, o God! dat ik aan geene partij macht op mij geve. Maar ik ben nog zoo jong, en ik ben alleen. Waar vind ik een vriend, een raadgever, die mij ter zijde kan staan, die mij altijd de waarheid zeggen wil? Waar vind ik hem?quot;

Plotseling vlamde het op in 't gelaat des jongen Konings, en hij zeide luid tot zich zeiven:

„Kökeritz! Kökeritz is de vriend, dien ik behoef.quot;

Hij stond levendig van zijn stoel op, ijlde naar de deur der voorkamer en opende haar.

„Is overste von Kökeritz daar?quot;

„Majesteit, hier ben ik, tot uwen dienst!quot; zei de frissche en vroolijke stem van den overste von Kökeritz, die door de groote kamer snelde, en zich aan den Koning voorstelde.

..Kom binnen! Ik heb met u te spreken, Kökeritz,quot; zei de Koning levendig.

En toen de overste, het bevel volgend, het koninklijke kabinet was binnengetreden, ging de Koning zelf naar de deur en sloot haar achter hem.

„Ik wil met u spreken, Kökeritz; alleen en ongestoord.quot;

„Vóór alles,quot; zei de overste, en een diepe aandoening sprak uit zijn goedhartig, vriendelijk gelaat: „vóór alles bid ik Uwe Majesteit, ontvang mijn oprechten en innigen gelukwensch wegens Hare verheffing. Vele menschen zullen Haar dit thans zeggen, en ieder met fraaier woorden, dan ik het kan; maar hartelijker en vuriger dan ik het meen, kan 't op aarde niemand meenen, en oprecht als een gebed, klinkt het uit mijn hart: God zegene mijn jongen Koning!quot;

Friedrich Wilhelm reikte hem zijn beide handen, en hij zag de tranen, die in de oogen van den ouden man glinsterden.

„Ik dank u, Kökeritz,quot; zeide hij: „en ik wil u thans bewijzen, dat ik aan de oprechtheid uwer genegenheid geloof. Ik wil u vertrouwen, Kökeritz, zooals ik geen mensch op

249

aarde vertrouw. Ik ken u sinds vele jaren, ik heb u in de laatste jaren dagelijks gezien en gadegeslagen; en zal ik u zeggen, waarom ik u heb gadegeslagen? Wijl ik weten wilde of gij dengene waart, die den Koning eens radend en helpend zou kunnen ter zijde staan. En ik heb erkend, dat gij dit zoudt kunnen. Ge hebt een juist oordeel, gezond verstand, een vast karakter en zijt van de beproefdste rechtschapen heid. Ja, ge kunt mij goede diensten bewijzen, en ik vraag u nu, Kökeritz: wilt ge dit?quot;

„Ik wil alles doen, Majesteit, waartoe Uwe goedheid en genade mij bestemt,quot; zei de overste met vaste stem.

De Koning knikte. — „Ik stel mijn geheel vertrouwen in u. Ik ben een jong mensch, die de wereld nog te weinig kent, om zich op zich zeiven te kunnen verlaten, en er zijn zoo veel oneerlijke menschen, door welke men licht bedrogen kan worden. Daarom moet zulk een jongmensch als ik ben, elke goede raad, wanneer hij eerlijk gemeend is, welkom zijn. Dien goeden raad verwacht ik van u, Kökeritz, en ik bid u, blijf mijn vriend, zooals ge tot nu toe geweest zijt; verander uw denkwijze niet, en wees overtuigd, dat ik altoos dezelfde zal zijn, die ik tot nu toe was, al moge ook mijn titel veranderen zooals hij wil! Hoor, Kökeritz, ik bid u, blijf mijn vriend.quot;

En toen hij den overste met een innigen, schier smeekenden blik de hand reikte, was deze, — door aandoening overmand, — tot geen antwoord in staat. Hij nam de hem gereikte hand in de zijne en wilde zich er over buigen om haar te kussen.

Maar de Koning trok haar haastig terug. — „Niet zoo, Kökeritz! Als man tegen man staan wij tegenover elkander, en gij zijt hier de oudste, ik ben de scholier, die van u leeren wii.quot;

„Ach!quot; riep Kökeritz snikkend: „ach, ik wenschte, dat ik niet alleen een goed man was, maar de wijste man op aarde, teneinde het vertrouwen te vereeren, dat mijn jonge, genadige en heerlijke Koning in mij stelt! Maar ik ben, helaas, geen wijs en geleerd man.quot;

„Ge zijt een goed man,quot; zei de Koning: „en dat is meer waard dan alle geleerdheid! Ik heb een vriend en raadgever noodig! Ik heb iemand noodig, die mij de waarheid zegt! En nu vraag ik u, Kökeritz; wilt gij mij altijd de waarheid

250

zeggen? Wilt ge mij beloven zonder menschenvrees altijd zóó tot mij te spreken, alsof ik nog steeds de jonge, arme Kroonprins was, en gij mijn toegevoegden raadgever, en bijna mijn gouverneur waart? Wilt ge dat?quot;

„Of ik raadgever kan zijn in alle zaken. Majesteit, dat weet ik niet! Maar een vriend, die de waarheid zegt ten allen tijde, zonder bewimpeling en zonder vrees, dit beloof ik Uwe Majesteit, dat wil ik altoos zijn!quot;

„O,quot; riep de Koning levendig: „doe dat; zeg mij altijd de waarheid zonder bewimpeling en zonder vrees. Maar ik bid u ook: laat u noch door valsche eerzucht, noch door eigenbaat ooit verblinden; laat u niet door valsche uitspraken en door onjuiste voorstellingen misleiden; vermijd de partijen en handel steeds naar uw innige overtuiging, naar plicht en geweten! Zweer mij dat, Kökeritz!quot;

De overste reikte den Koning de hand, en deze drukte haar vast in de zijne.

„Ik zweer het. Majesteit!quot;

„Ge kent de menschen,quot; voer de Koning voort: „ge kent ze beter dan ik. Ik heb u beproefd en gadegeslagen, en weet het. Niemand bedriegt zich meer in de beoordeeling van menschen, dan een Vorst. En dit is zeer natuurlijk; want elkeen beijvert zich en is gewoon, zich zelve in het beste licht voor te stellen, zijne fouten en gebreken te verbergen, en voor quot;t aangezicht van den Vorst steeds anders te verschijnen, dan hij werkelijk is, en wel: zoo als hij meent het best zijn doel te kunnen bereiken. Wij Vorsten hebben óók onze luimen en neigingen, en de sluwe men-schenkinderen kennen ze, vorschen ze uit, en maken er hunne maskers naar. Ik verwacht van u, Kökeritz, dat ge er mij steeds opmerkzaam op maakt, als iemand mij met een masker nadert, schoon hij ook zijne gebreken zou tentoonstellen. Maar ik verwacht óók, dat ge niet alleen de valschen voor mij ontmaskert, — maar mij ook op de goede opmerkzaam zult maken, en mij zulke mannen aanwijzen, die trouw den Staat en hun Koning dienen. Wilt ge dat, Kökeritz?quot;

„Ik wil het naar mijn beste inzicht en wetenschap doen!quot; antwoordde Kökeritz plechtig. „En Uwe Majesteit zal gewis althans met de eerlijkheid mijner bedoelingen tevreden zijn. Ik wil alles wat Uwe Majesteit mij daar gezegd heeft en

251

van mij vordert, zooveel in mijn vermogen is, volbrengen!quot;

„O,quot; zei de Koning glimlachend: „wij zijn nog niet ten einde, mijn waarde Kökeritz: „ik heb over 'tgeen ik nu zeg, sinds de ziekte des Konings veel nagedacht, en 'tgeen ik u nu mededeel is geen oogenblikkelijke inval, maar het resultaat van lang overleg. Ik kom nu tot het gewichtigste onderwerp mijner mededeelirigen: de staatsfinantiën zijn verward, en om de orde te herstellen, wil ik de ervarendste en bekwaamste staatslieden bier ontbieden en een commissie aanstellen, die alles moet nazien en onderzoeken, om vervolgens de middelen tot uitroeing der ingeslopen misbruiken te vinden. Deze commissie zal mij vervolgens mededeeling doen, en ik zelf wil onderzoeken en datgene uitvoeren, wat ik als goed en nuttig erken. Bij deze commissie is 't van het grootste gewicht, dat onder de leden de meeste eenstemmigheid heersche, dat er zich geen partijschap onder menge, dat eenig en alleen het welzijn van den Staat haar jeide, en dat het doel barer samenroeping haar bestendig voor oogen zij. Hiertoe is een tusschenpersoon noodig, die de vaak tegenstrijdige elementen weder verzoent. En voor dien tusschenpersoon houd ik u bet meest geschikt, mijn goede Kökeritz. Gij bezit het karakter en humor, die er toe vereist worden, en ik wil u slechts zeggen, wat ge te doen hebt: bij al de conferentiën zult ge tegenwoordig zijn, om als getuige der handelingen mij daaromtrent te berichten. Ge kent mijn denkwijze en zult eenigermate bij de conferentiën mijn persoon vertegenwoordigen. Zoo er oneenigheid, haat of grillen ontstaan, dan hebt gij het recht in mijn naam de heeren op het doel hunner samenkomst te wijzen, en met uw juist, gezond verstand, uw goed oordeel en koelbloedigheid, alles weder in 't behoorlijke spoor te brengen.quot;

„Ach, Majesteit,quot; zuchtte Kökeritz: „dit is een ambt, dat geloof ik, boven mijne krachten gaat. Een middenpersoon tusschen geleerde heeren en groote staatsmannen te zijn, dat versta ik niet, vrees ik.quot;

„Ik weet dat gij het verstaat,quot; zei de Koning glimlachend: „blijf slechts de eerlijke, brave en trouwe man, die ge tot nu toe waart, en houd uwe ooren en uw geweten open, dat is de hoofdzaak. Ik draag u zware en groote plichten op, maar ik verzeker u ook van mijn dankbaarheid en erken-

252

tenis, en ge zult buitendien mijn Staat en mijn land gewichtige diensten bewijzen, en u nuttig maken voor al mijne onderdanen. Ge weet nu, Kökeritz, wat ik van u vorder. Ge zult, met één woord, mijn raadgever, mijn vriend, mijn tweede geweten zijn! Wilt ge dat?quot;

Hij reikte weder den overste de hand en zag hem strak aan. De oogen der beide mannen ontmoetten elkander met een langen, diepen blik. De overste zag in het edel gelaat van den jongen Koning diens diepe aandoening, zijn reine, schuchtere ziel. De Koning zag in 't gelaat van den overste zijn moedigen wil, zijn eerlijk gemoed. Beiden begrepen elkander, en zagen elkander diep op den bodem der ziel.

„Ja, Majesteit! Ik wil alles doen, wat ge van mij eistht! En God moge ons de kracht geven dat wij beiden volbrengen, wat Uwe Majesteit thans van ons beiden vordert: gij, dat gij altoos de waarheid hoort; ik, dat ik ze u altoos zeg!quot;

„Amen!quot; zei de Koning.

„Amen!quot; antwoordde de overste, niet met den eerbied des Hovelings voor den Koning, maar met de ernstige uitdrukking van een man tegenover een man.

„Zoo,quot; zei de Koning, ruimer ademend: „nu is't mij licht en sterk te moede, en ik wil nu, om den lastigen plicht der etikette te bevredigen, met het ontvangen mijner beambten beginnen. Ga, Kökeritz, en laat de heeren bij mij binnentreden.quot; —

Intusschen waren de prinsen en prinsessen gekomen, om den Koning en de Koningin te begroeten. Met zooals anders waren zij zonder plichtplegingen de familiekamer binnengetreden. Maar zij hadden zich in de groote receptiezaal ver-eenigd, en de kamerheer verscheen bij Hunne Majesteiten, om de koninklijke familie aan te kondigen.

Friedrich Wilhelm ijlde naar de zaal. De kamerheer vloog hem voorbij, en rukte nu de twee vleugeldeuren wijd open, om den Koning te laten passeeren.

Friedrich Wilhelm bleef glimlachend nevens de deur staan en zag hem aan.

„Ge deedt vroeger slechts de helft der deur open,quot; zeide hij: „Ben ik dan sedert heden morgen zoo veel dikker geworden ?quot; ')

1) 'sKoniiigs eigen woorden.

253

Toen trad hij de zaal binnen, om zijn broeders en zusters, zijn neven en nichten te begroeten. Zij bogen allen diep voor hem, en in vol koor klonk het: „Wij wenschen Uwe Majesteit geluk!quot;

Een smartelijke trek vloog over het gelaat des Konings, en hij schudde levendig het hoofd.

„Wat?quot; zeide hij: „hebt gijlieden u óók reeds zoo veranderd ? Ben ik niet meer uw broeder, uw vriend, uw verwant? Neemt toch niet zulke manieren hier aan; wij blijven immers altoos wie wij zijn: ik ben niets meer dan uw broeder en uw vriend, en daarmede basta! Laat hier de „Majesteitquot; weg!quot;

En nu sprongen zij op hem toe, de broeders en zusters, de neven en nichten, en omhelsden en omarmden de fraaie en edele gestalte van den jongen Koning; zij weenden aan zijn hals om den overleden vader, en glimlachten onder tranen: „Geluk en heil, onzen geliefden Koning! onzen edelen, dierbaren Friedrich Wilhelm!quot;

DERDE BOEK.

SCYLLA EN CHARYBDIS.

i.

De mode der teedeeheid.

De minister von Haugwitz trad de kamer zijne echtge-noote binnen, 't Was nog tamelijk vroeg in den morgen, en de gravin had juist haar chocolade gedronken; zij had zich achterover gelegd in de cansense, en was ijverig bezig met de lectuur der Liaisons dangereuses, de geliefkoosde lectuur der dames uit de groote wereld. Bij 't binnentreden van den graaf legde zij met verwonderden blik het boek ter zijde, en richtte zich van de causeuse op met een statigheid, als ware het een geheel vreemd, onbekend man, die haar naderde.

„Was er geen bediende in de voorkomer, heer graaf?quot; vroeg zij, „of is 't misschien het nieuwe gemeenzame gebruik, dat men onaangediend bij dames binnenkomt?

Graaf Haugwitz lachte haar toe, trippelde dichter tot haar, nam haar hand en drukte die aan zijne lippen. Zij trok haar met een uitroep van ergernis en verrassing terug.

„Wat valt u in, mijnheer? — Wees zoo goed mijn vraag te beantwoorden; was geen mijner bedienden in de voorkamer ?quot;

„Ik verzoek vergeving, dierbaarste,quot; antwoordde de graaf, terwijl hij zich zonder plichtplegingen op den armstoel nevens de causeuse nederzette: „waarlijk, uit het diepst mijner ziel om vergeving, dat ik mij verstout heb, onaan-

255

gediend binnen te komen. Maar ge hebt gelijk, dierbaarste! Het behoort werkelijk thans tot den nieuwsten toon, dat onder echtgenooten een zekere vertrouwelijkheid heerscht, en ik maakte er gebruik van, door de lakeien te verbieden mij aan te dienen, En daar ben ik nu, en ben zalig dat ik weder bij u ben, waardste Angelika. Ik heb u, 't is waar, in uw morgengodsvrucht gestoord, want ik ken uw edel en vroom gemoed en weet, dat ge uwe gedachten tot God hadt verheven — ge hebt zeker in den Bijbel gelezen?quot;

De gravin lachte luid. — „Jawel,quot; zeide zij: „in den Bijbel. Ziedaar, neem, mijnheer, en overtuig u.quot;

En zij reikte haren echtgenoot glimlachend het schandelijke en zedelooze boek.

„Ik heb toch goed geraden,quot; zeide hij, het boek doorbladerende: „'t is eenigermate de bijbel der Natuur! En daar in de geheele Natuur, God zich zeiven uitdrukt, ver-richttet ge inderdaad uw morgendienst, hoezeer ook op een andere wijze dan men gewoon is van zulk een edele en deugdzame dame als gij, mijn waarde Angelika.quot;

Het voorhoofd der gravin verduisterde zich. „Ik ben noch edel noch deugdzaam,quot; zeide hij heftig: „en ge weet dit, mijnheer; want gij zijt het, die gemaakt heeft, dat ik het niet meer ben. 't Is uw schuld, dat ik in plaats van den Bijbel, — die mij in mijn meisjesjaren verrukte en tot godsvrucht leidde, — nu zulke afschuwelijke boeken lees, als dit, en mij daarmede vermaak, 't Is uw schuld, dat ik mij zelve verfoei — evenzeer als ik u verfoei, en ik derhalve tot allerlei uitspanning en verstrooïng mijn toevlucht neem, om slechts niet alleen met mij zelve te zijn!quot;

„O mijn Hemel,quot; lispte de graaf: „hoe treurig klinkt dat en hoe fraai staat u deze toorn, mijn dierbare Angelika. — Ik ben verrukt over u, ge hebt u wonderbaar geconserveerd! Weet ge, dierbaarste, dat het geheel onmogelijk is, u aan te zien dat ge reeds twee-en-twintig jaren met mij gehuwd zijt? Men zou meenen dat wij nog in de lentejaren onzer liefde waren. Ach, Angelika, dat waren toch fraaie jaren!quot;

„Herinner mij er niet aan,quot; zeide zij somber: „want als men voor eeuwig uit het Paradijs gebannen is, moet men zich hoeden er aan terug te denken, 't Is waar, wij leefden destijd eenige jaren in 't Paradijs, en ik herinner mij zeer

256

goed, hoe dikwijls ge aan mijne voeten laagt en zwoert, dat uwe liefde nimmer eindigen, — en nooit veranderen zou. En toen -quot;

„Nu, toen?quot; vroeg de graaf, terwijl hij haar hand nam en die, in weerwil van haar tegenstreven, in zijne handen hield: „Wat kwam toen, mijn dierbare Angelika?quot;

„Toen kwam een vreeselijke tijd van ontnuchtering,quot; zeide zij; „toen kwam een dag, dat ik ten hemel riep om wraak voor den trouwelooze, die mij bedrogen had; die de liefde, welke hij mij beloofd had, aan de voeten van andere vrouwen legde. Maar ik wil er niet aan denken! — Doch aan den dag wil ik denken, toen ge aan mijne klachten niets meer dan hoon en spot tegensteldet; toen ge tegenover mijn alleszins rechtvaardige ijverzucht u gedroegt, zooals nooit een edelman zich jegens een vrouw gedragen mag! — Ge hebt mij mishandeld, mijnheer! Weet ge dat wel? Sedert zijn tien jaren verstreken, maar ik voel nog den slag op mijn wang, dien ge mij toen gegeven hebt! Ge hebt mij mishandeld, en dat vergeef ik u nooit! — Sinds dien dag ben ik een ellendig en verworpen schepsel geworden; ik had öf moeten sterven öf u vermoorden, en daar ik beiden niet deed, bleef mij slechts het derde over: even verworpen te worden als gij zijt! — En ik ben het geworden!quot;

Hij drukte haar hand teeder in de zijne, en viel haar glimlachende in de rede. — „Waarom noemt ge dat „verworpen,quot; mijn dierbare Angelika? We hebben beiden onze Liaisons dangereuses niet alleen gelezen, maar ook uitgevoerd. Dat is alles! En nu op een gelukkigen morgen, ontwaken wij uit dezen droom, en vinden elkander terug als teedere en beminnende echtgenooten ! — Ja, mijn waarde Angelika, 't is mij volkomen ernst: beschouwen wij de laatste tien jaren als een opiumdroom, en laat ons denken: wij ontwaken hand in hand uit dezen afschuwelijken wilden droom, die echter toch ook dikwijls zijne verrukkingen had. Ik breng u al mijn liefde en teederheid terug, en hoop, dat ook gij voor mij weder uw hart in edele liefde ontsluiten zult.quot;

Zij staarde hem strak aan, en ontrukte hem heftig haar hand. „Ge zijt wat ge altoos waart: — een huichelaar! U komt niets uit de ziel, niets uit het gemoed! Ge zijt een vrijgeest geweest onder Frederik den Groote, een Rozekruiser en schijnheilige onder Friedrich Wilhelm den Tweede, en ik geloof

257

waarachtig, dat ge nu onder den nieuwen, jongen Koning u zelfs verstouten wilt, een deugdzaam man en een teeder echtgenoot te spelen!quot;

„O, waardste Angelika, gij zijt een toonbeeld van verstand en fijn vernuft,quot; riep de graaf: „Ja, ge hebt gelijk! Onder den nieuwen, jongen Koning wil ik een deugdzaam man en een teeder echtgenoot zijn! Dat is 't, wat mij tot u voert, dierbaarste Angelika. Ik heb berouw over 't verledene, en bid u, mij te vergeven. Wij zijn beiden uit het Paradijs verstoeten geweest, en hebben gegeten van den boom der kennis. Maar wij willen nu beiden berouwvol tot de poorten van het Paradijs terugkeeren, en de liefde zal ons den ingang weder openen.quot;

„Gelooft ge dit?quot; spotte de gravin: „Gelooft ge werkelijk dat wij beiden nog in staat zouden zijn, dit Paradijs weder binnen te treden? Zou de engel met het vlammende zwaard, die aan den ingang staat, ons niet terug drijven, en ons vol toom en verachting onder zijne voeten treden? O, ge drijft een gevaarlijk spel met alles wat heilig is, en de nieuwe rol, welke ge thans wilt vervullen, past u zóó weinig, dat het öm te lachen is, ja om te lachen! Vergeef mij, maar ik kan niet anders!quot;

En de gravin brak in een luid, vroolijk lachen uit, waarmede de graaf vergenoegd instemde.

„'t Is waar,quot; zeide hij: „het heeft zijn kluchtige zijde; en ik heb mij zelf moeten inspannen, om ernstig bij deze rol te zijn. Maar herinnert ge u, mijn waardste, wat Lavater van mij gezegd heeft, toen hij mijn schedel onderzocht, — die lieve, geveinsde, geleerde man? Ge kent immers zijn oordeel over mij ? Hij heeft gezegd: „ik had in weerwil van de vele onzedelijke stof, die in mijn physionomie lag, toch een Christushoofd en een Christusziel!quot;

„Dat heeft hij u in 't aangezicht gezegd,quot; riep de gravin lachend; „wijl de lieve, vrome, geveinsde man het niet met den voornamen graaf von Haugwitz verkerven wilde, die hem bezocht in gezelschap van Goethe en den graaf Stolberg. Maar ge weet toch óók, wat hij dezen beiden heeft gezegd? Hij hield het voor zijn plicht, beiden uitstekenden mannen voor u te waarschuwen, en hij zeide hun: er was hem nooit een mensch voorgekomen, die achter hetmasker

DÜITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD. VII.

258

van een Christushoofd zooveel zedeloosheid en slechtheid verborg.quot; ') En zie, toen Lavater dit zeide, was hij geen huichelaar; hij sprak toen de waarheid! 't Is waar; uw aangezicht liegt! Men zou het fraai kunnen noemen, zoo men niet wist, dat ge een zeer ellendig, verachtelijk, boos karakter hebt. Zoo, — nu hebt ge mijn volledig oordeel over u, onbewimpeld en ongepolijst, en nu zult ge, hoop ik, uw plan opgeven en de rol laten varen, welke het u behaagde met mij te willen spelen.quot;

„Volstrekt niet, mijn dierbaarste,quot; glimlachte de graaf: „ge wordt door uw betninnelijken weerstand nog slechts intéressanter, en 't zal mij genoegen doen dezen weerstand te overwinnen.quot;

„Dat zal u niet gelukken!quot; riep zij heftig: „Ik zal u niet ondersteunen in deze nieuwe huichelarij, en niet voor teedere echtgenoote spelen!quot;

„G-e zult er misschien toch toe moeten besluiten,quot; antwoordde de graaf, om wiens lippen nog altoos de zoete, teedere glimlach speelde.

„Neen, nooit!quot; riep zij heftig: „Ik haat en verachtu! De geheele wereld weet het, en ik wil niet tot spot van het Hof worden! Ik —quot;

Zij wilde opspringen en zich verwijderen. Maar hij hield haar tegen, en drukte de nagels zijner vingers zóó vast in haar arm, dat zij luid schreeuwde van pijn, en hem heftig haar hand wilde onttrekken. Doch hij greep haar nog vaster, en zag haar hierbij glimlachend in 't gelaat.

„Zet u, mijn waardste Angelika.quot;

„Ge doet mij pijn, Kurt, o vreeselijk pijn!quot; zei zij kermend, terwijl zij op de causeuse nederzonk.

Hij glimlachte nog altijd, en hield haar hand vast gegrepen. — 't Is nu genoeg weerstreefd!quot; zeide hij, en zijn stem klonk hard, terwijl de glimlach nog altoos om zijne lippen speelde: „Ik zeg u, 't moet zijn; en 't betaamt u, mij te gehoorzamen, mevrouw! Ge weet, ik ben eerzuchtig, en ik wil niet in de schaduw terug treden, nu ik in 't zonnelicht kan staan! De jonge Koning stelt vertrouwen in mij; hij zal mij mijne rol verder laten spelen; ik zal een naam in de geschiedenis hebben, een macht

1) Geschiedkundig.

259

onder de nieuwe regeering zijn! En ik wil, dat dit zoo blijve. Maar de Koning haat zedelooze huwelijken, en 't eenige wat mij zijn ongenade op den hals kon halen, zou zijn: zoo wij bleven voortleven, gelijk wij tot nu toe geleefd hebben. Ge weet; 't is mij in de tien jaren der regeering van den vorigen Koning, nooit in den zin gekomen, u met mijne bezoeken lastig te vallen. Gij hebt de eene étage van ons huis bewoond en ik de andere, en nooit heeft mijn voet den trap betreden, die naar uwe vertrekken voerde. Ik heb alles in uwe étage laten geschieden naar uwen wil, en heb in de mijne naar mijn wil geleefd. Ik heb, om allen aanstoot te vermijden, mijn beide oogen dichtgedrukt, en gij hebt evenzoo gedaan! Daar ge aan 't Hof in de gezelschappen verscheent en er een aanzienlijke dame waart, vermeed ik bestendig, zooals ge weet, aan het Hof te soupeeren, en wendde bezigheden voor.quot;

„Wijl ge liever aan de kleine soupers deelnaamt, die eiken avond bij de gravin Lichtenau en bij nog erger soort — bij Valeriana plaats hadden,quot; viel zij hem heftig in de rede.

„Mijn dierbare,quot; zeide hij, haar arm nog vaster grijpende: „ik heb u niet gezegd, loaar en met loien gij soupeert! Bemoei u dus als 't u belieft niet met mijne soupers! — Ik zeg u slechts: zoo hebben wij geleefd onder den vorigen Koning, en dat gaat nu verder niet! 't Zal nu mode worden, ordelijk en deugdzaam te leven! Ik ontken niet, dat het vervelend zal zijn. Maar ge weet wel, dat men gewoon is na te apen, wat aan 't Hof geschiedt. De Koning en de Koningin voeren een burgerlijke huishouding. Zij beminnen elkander, en vergeten, dat het voor een koninklijk paar eigenlijk niet past, een teeder echtpaar te zijn en voor huisvader en huismoeder te spelen. Maar zij doen dit nu eenmaal, en ik heb het recht niet, te berispen wat mijn Koning doet. Ik onderwerp mij, en tracht zijn voorbeeld na te volgen. Al de liaisons clangereuses zullen nu aan dit Hof ophouden, en 't zal er ondragelijk stil en vervelend toegaan. Maar wij moeten ons allen schikken, — gij zoo goed als ik. Ik zal mijn kleine soupers betreuren, en gij waarschijnlijk de uwe niet minder. Maar ik wil minister blijven; ik wil mijn machtige rol verder spelen, — ik wil invloed uitoefenen! De Koning heeft een goed hart, maar.

260

naar ik geloof, geen bizonder groot verstand. Men kan hem dus beheerschen, en hiertoe is volstrekt noodig, dat men zijn lievelingsidée: een ingetogen leven, ondersteune. Wij zullen van nu af, ons steeds met elkander vertoonen, mijn dierbare Angelika!quot;

„Neen,quot; riep zij heftig, terwijl 't haar gelukte hem haar arm te onttrekken: „neen, wij zullen dat niet doen! Ten minste, tot een huichelares zult ge mij niet verlagen! O, zie mijn arm; zie hoe ge mij op nieuw mishandeld hebt. Uwe nagels zijn in mijn vleesch gedrukt, en —quot;

„En deze wonden mogen u herinneren, dat ge mij onderdanig zijt!quot; riep hij, haar in de rede vallende, en voor 't eerst veroorloofde hij zich, haar met een toornigen blik te aanschouwen: „Ja, onderdaning, mevrouw! Ik ben uw heer en echtgenoot; ge hebt mij te gehoorzamen, en zoo mijn verzoek niet baat, dan beveel ik u nu, u aan mijn wil te onderwerpen!quot;

„Bevelen?quot; vroeg zij: „En zoo ik mij aan dat bevel niet stoor?quot;

„Dan zal ik u zeggen wat geschied,quot; zeide hij, zijn hof-felijken en vriendelijken toon weder aannemende: „dan zal ik u naar een mijner landgoederen in Polen zenden. Ik zal u eenigen mijner vertrouwdste dienaren medegeven, die u daar in bewaring houden. Ik zal zeggen, 'tgeen men reeds meermalen gezegd heeft: dat ge een weinig getroubleerd zijt, en niet meer aan de gezelschappen deel kondt nemen. Ik zal u streng laten bewaken, niemand bij u toelaten, en het vroolijke leven, 'twelk gij tot nu toe geleid hebt, zal geheel ten einde zijn. Ge zult van een matig pensioen leven, en van de vreugden des levens moeten afzien. Men zal u ook zulke lectuur als deze, niet meer toestaan, en de Bijbel, de ware Bijbel, zal het éénige boek zijn, 'twelk men u vergunnen zal. Kies nu, mevrouw; wilt ge mijn teedere echtgenoote, of wilt ge mijn ongelukkige, zieke vrouw zijn, welke ik in Polen laat bewaken? Ik voeg nog hierbij, dat: zoo ge de rol welke ik u aanbied, — en die waarlijk toch ook hare bekoorlijkheid heeft, — aanneemt, ik uw jaargeld met duizend thaler verhoogen, en u een klein, allerliefst landhuis te Charlottenburg schenken zal, waar ge u soms in de eenzaamheid verpozen kunt van de rol, welke gij hier speelt. Neemt ge mijn voorstel

26.1

aan? Bedenk u wel. Ik geef n vijf minuten tijd, en verwacht dan uw ja of neen.quot;

Hij haalde zijn met brillanten bezet horloge te voorschijn, keek er nauwkeurig op, zonder slechts een blik op de gravin te werpen; zonder te zien hoe haar gelaat trilde van toorn en smart, — hoe zij de lippen vast opeen drukte, en hem met een uitdrukking van onuitsprekelijke verachting aanzag.

.,De vijf minuten zijn voorbij, mijn waardste, en ik verwacht nu uw besluit.quot;

Zij zuchtte luid, haar hand balde zich en hief zich dreigend tegen hem op, maar zij liet haar langzaam weder neder-vallen, en beet hem toe; „Ja!quot;

„Ha, dat is voortreffelijk, mijn dierbaarste Angelika!quot; riep de graaf, en hij sprong op, viel haar met een uitdrukking van vreugde om den hals, en kuste haar.

Zij slaakte een luiden kreet, en stiet hem terug. — „Mijnheer, als wij alleen zijn in onze vertrekken, is het ten minste niet noodig comédie te spelen!quot;

„Toch, toch, mijn waarde Angelika! Men moet nooit uit zijn rol vallen. Van deze minuut af ben ik de teederste, hartstochtelijkste echtgenoot, en gij zult eveneens doen. Hoor nu het nieuwe reglement van ons huwelijksleven: wij drinken 's morgens te zamen onze chocolade. Weiger niet, het moet zóó zijn; want de dienstboden moeten zien hoe gelukkig wij zijn, en hoe wij ons geheel verzoend hebben. Dus: wij drinken s morgens te zamen onze chocolade, vervolgens ga ik aan mijne bezigheden, en gij maakt uwe morgenbe-zoeken. Maar vóór alles, mijn waardste, vergeten wij dit niet: ge gaat eiken Zondag met mij naar de kerk.quot;

„Met u?quot; riep zij luid lachend: „Gij wilt ter kerk gaan ?quot;

„Natuurlijk,quot; zeide hij met ernstig gelaat: „de Koning en de Koningin bezoeken regelmatig de openbare godsdienstoefeningen, en het betaamt zijne staatsdienaren, evenals hèm, het volk met een goed voorbeeld voor te gaan. Des middags dineeren wij te zamen en noodigen daarbij eenige vrienden, die verrukt zullen zijn over de harmonie van ons huwelijksleven. Des avonds gaan wij te zamen in gezelschappen, komen te zamen binnen, en gaan te zamen naar huis. Maar ook in gezelschap vergeten wij elkander niet; maar naderen elkander soms, als aangetrokken door den magneet der liefde, en spreken lief en vriendelijk met elkander.

262

Buitendien gaan wij dagelijks te zamen een rijtoertje maken, en zoo het eenigszins kan, in een open rijtuig; opdat de geheele wereld onze eensgezindheid kunne zien. Ge zult mij in het geheel steeds als een teeder echtgenoot leeren kennen, en ik verwacht van u hetzelfde.quot;

„En ge zult mij nooit weêr mishandelen, gelijk ge zooeven gedaan hebt?quot; vroeg de gravin hem haar arm toonende.

„Nooit weêr, mijn aangebeden Angelika!quot; zeide hij: „En opdat ge mij deze verfoeielijke drift, die de laatste nagalm van mijn verleden was, moogt vergeven, zal ik de vrijheid nemen, u een paar armbanden met kostbare brillanten te schenken, die deze leelijke plek bedekken zullen. — Ge zult mij toch het plezier doen ze aan te nemen?quot;

„Gewis,quot; zeide zij glimlachend; „vooral, zoo ge de uitnemende kieschheid mocht hebben, in een dezer armbanden uw portret te laten zetten. Want, nietwaar, dat is thans de mode aan het Hof? — De Koningin verschijnt altijd versierd met het portret van haar gemaal.

„Dat is een uitmuntend fraai idee,quot; riep hij: „ja, mijn dierbaarste Angelika; ik zal mijn portret in een der armbanden laten zetten, en in het andere het portret uwer moeder.quot;

„Neen!quot; riep zij heftig: „dat niet! Ik heb mijne moeder te zeer bemind, dan dat ik haar portret met het uwe zou kunnen dragen! — Dat niet!quot;

De graaf glimlachte. „Dan zullen wij een ander fraai portret bedenken,quot; zeide hij: „öf wij kiezen een of ander zinnebeeld er bij. Ik zal heden terstond een kunstschilder laten komen, om het portret voor dien armband te laten schilderen. Ik hoop dat hij het spoedig maakt, opdat ge reeds op het eerste groote feest, dat aan het Hof zal plaats hebben, zoodra de rouw over den overleden Koning ten einde is, er mede verschijnen kunt. — En nu, mijn waarde, geliefde Angelika, verlaat ik u voor het oogenblik. Maar ik heb onze kales besteld; want de zon schijnt helder, en wij kunnen in weerwil van den winterdag, toch heden in een open rijtuig uitgaan. Ik denk, geheel Berlijn zal verrukt zijn als men ons ziet. Want men heeft de vrijheid genomen, de jaren van ons ongeluk tot het praatje der stad te maken. Men zal nu over de jaren van ons geluk óók algemeen spreken. Dus, mijn dierbaarste; tegen één uur zal ik de eer hebben, met u een wandelrid te maken.quot;

263

Hij kuste haar teeder de hand, wierp haar nog aan de deur een kushand toe, en begaf zich weder naar zijn arbeidska-binet, om den ontzaglijken hoop actes, die op de tafel 'agen, na te zien en zijn naam onder de documenten te zetten, welke zijn vertrouwde secretaris Lombard voor hem ia orde had gelegd. Boven op de actes, lag een briefje, en toen hij dat ontwaarde, verduisterde zijn gelaat.

„Wat is dat? Hoe komt dat hier? Hoe kan deze verachtelijke vrouw zich verstouten, aan mij te schrijven?quot;

Hij opende den brief, om hem te lezen. En toen hij hem haastig gelezen had, deed het hem genoegen de aangename lectuur nog eens te herhalen, niet alleen den brief te lezen, maar hem ook te hoorm lezen. Met glimlachenden mond en luide stem las hij hem zich zeiven voor:

,_;Mijn trouwste en beste vriend! Ik weet hoe gelukkig ge zult zijn, iets van mij te vernemen, en hoe zeer ge naar mij verlangt hebt. Ge hebt immers altoos gewild, dat ik u mijn goeden en waarachtigen vriend noemde. En zoo doe ik dan ook heden. Ach, mijn goede en waarachtige vriend! Hoeveel zult ge lijden bij uw trouwe verkleefdheid aan mij; dat ge de vriendin, aan wie ge zooveel te danken hebt, en die u steeds zoo dienstvaardig en behulpzaam is geweest, thans in zulke treurige omstandigheden weet. Ik kan mij voorstellen, hoe uw edele ziel er diep bedroefd over is, en hoeveel ge heimelijk lijden moet, in weerwil van den zoeten glimlach, dien ik steeds zoo bij u bemind heb, en die op uwe lippen nog altoos blijven mag. Hoe weinig dacht ik, dat, toen ik u drie dagen voor den dood des Konings, de orde van den Zwarten Adelaar schonk, ik nu zoo spoedig het zwarte floers van rouw en ongeluk moest dragen; en hoe vreeselijk moet het voor u zijn, als ge u versiert met de orde, welke ge aan mijne goedheid te danken hebt, u te herinneren: dat ik nu in ongeluk en rouw alleen ben. Maar misschien weet ge dit niet, en derhalve richt ik deze regels aan u, mijn goede en waarachtige vriend! Er moet u toch aan gelegen zijn, dat de bespottelijke geschiedenis dezer beschuldigingen ten laatste tot een einde komt. Ge weet het best, dat ik onschuldig ben; of, dat zoo ik het niet ben, gij mijn medeplichtige zijt. Ik ben deze eenzaamheid en gevangeschap moede; en zoo men mij dwingen wil rekenschap te geven, zal ik ook over

264

u rekenschap geven, mijn goede en waarachtige vriend, en zal dengenen, die mij ondervragen, omtrent u eenige inlichtingen geven, die den nieuwen Koning misschien gewichtig kunnen zijn. — Dit wilde ik u slechts zeggen, en misschien geeft het u aanleiding, dat ge er toe bijdraagt mij rust te verschaffen, en mij de vrijheid weder te geven. Ik ben wars van het leven, en men heeft mij zóó moe gekweld, dat k zeg: ik wil tevreden zijn, zoo men mij ergens een fatsoenlijke wijkplaats aanbiedt. Mijn rol is ten einde gespeeld! Moge de uwe nog zeer lang duren, en gij nog lang den ridderslag eer aandoen, dien ik u gegeven heb! Maar gelcof mij; hiertoe is volstrekt noodig, dat ge mij niet langer tergt, maar tot mijne bevrijding medewerkt.

Wilhelmine, gravin von Lichtenau.quot;

Hij vouwde den brief langzaam ineen, en glimlachte stil voor zich.

„De tijgeres knarst in haar keten,quot; zeide hij; „en 't kan mogelijk zijn, dat zij in haar toorn zóó luid brult, da: de Koning het hoort. — Ik wilde dat men haar uit den weg kon ruimen, en voor altoos stil maken. Maar dat gaat nu niet; en zoo zal ten laatste de goede en waarachtige vriend, deze gehate vrouw toch nog behulpzaam moeten zijn, en tot hare vrijheid de hand leenen!quot;

II.

Vkede of Oorlog.

„Wat voert u tot mij, waarde neef?quot; vroeg de Koning, — prins Louis Ferdinand, die hem om een audiëntie had laten verzoeken, vriendelijk tegemoet gaande: „Ge zijt een zeldzame gast bij ons, en Louise zeide gisteren nog, dat ge u, — behalve op de groote Hoffeesten, — nooit zien liet!quot;

„'t Is waar,quot; zei de prins; „ik heb mij verwijderd gehouden ; want ik weet niet of Koning Friedrich Wilhelm de Derde, — mijn dierbaren neef, — den Kroonprins Friedrich Wilhelm, ten mijnen aanzien nog gelijkt. Ik wil 't eerlijk bekennen; ik geloof het eigenlijk niet!quot;

205

„Waarom gelooft ge het niet, Louis?quot; vroeg de Koning, den blik van zijn neef ontwijkende.

„Ik zal 't Uwe Majesteit eenvoudig zeggen,quot; antwoordde de prins: „ik geloof het daarom niet, wijl Uwe Majesteit een veel te deugdzaam, edel en rein mensch is; en wijl ik helaas, — zooals de menschen beweren, — van dit alles het tegendeel ben!quot;

De Koning lachte. — „Nu, dat is ten minste iets nieuws,quot; zeide hij: „dat men zich zeiven zoo openhartig beschuldigt !quot;

„Ik doe dit niet!quot; riep de prins; ik beschuldig mij niet; ik zeg slechts wat de menschen van mij zeggen, en Uwe Majesteit —quot;

„Ik bid u,quot; riep de Koning: „laat die vormelijkheid. Wij zijn hier onder ons; de Hofetikette heeft niets met ons te maken, en ik weet niet, in hoe verre ik jegens u veranderd zou zijn. Ik wensch met geheel mijn hart, dat ge mij nooit dwingt als Koning voor u te treden; dat ge 't mij steeds mogelijk wilt maken, in u mijn lieven neef en vriend te zien, zooals ge altoos gedaan hebt, en vergeet, als wij alleen zijn, dat ik de Koning ben. Ge weet wel; ik houd niet bizonder van vormen, 't Is genoeg als ik in de troonzaal en bij audiëntiën voor Koning moet spelen; hier zijn wij alleen, en daarmede basta!quot;

Prins Louis Ferdinand blikte met zichtbare vreugde in het jeudig gelaat van den Koning, wiens wangen zich bij dit levendig gesprek gekleurd hadden. — „O, Friedrich, zeide hij: „ik wenschte dat ik u gelijken kon. Welk een benijdenswaardig mensch zijt gij! Al het ongeluk van uw jeugd heeft u niets geschaad; al de slechte voorbeelden die u omgaven, hebben u niet bedorven; ge zijt rein en onschuldig gebleven! Ik kan, helaas, niet hetzelfde van mij zeggen! Wij hebben beiden onder de vorige regeering een slimmen leertijd doorgebracht: gij zijt er door in het goede versterkt, en ik, ik ben misschien niet zoo slecht, als de menschen beweren, — maar waarlijk ook niet goed. En toch is het mijn schuld niet. Ik heb 't ongeluk gehad, — zooals Mirabeau zegt, — onder een troonhemel geboren te zijn, of, zooals bij mij het geval was, — nevens den troon, 't Ware beter voor mij geweest in een nederige hut geboren te zijn; dan konden mijn eerzucht en mijne talenten mij gebaat hebben om vooruit te komen; ik had iets kunnen

26G

bereiken, terwijl ik nu een nutteloos werktuig ben, dat ter zijde ligt en niet gebruikt kan worden!quot;

De bruine oogen des Konings vlogen een oogenblik met een vorschende uitdrukking over 't gelaat van den prins.

„Komt ge om u te beklagen, Louis?quot; vroeg hij haastig.

„Neen!quot; riep de prins: „ik kom niet daarom, en wat zou 't mij ook helpen? — Ja, gij zelfs, mijn lieve neef, zoudt aan mijn toestand niets kunnen veranderen, zoo ge dit ook wildet. En ik verdien ook niet, dat er iets aan veranderd wordt!quot;

Het gelaat des Koning had zich meer en meer verduisterd. — „Ik weet wel, dat ge niet tevreden zijt met alles,quot; zeide hij haastig en op misnoegden toon: „Ge hebt, na den vrede van Bazel, een zeer heftige en oproerige taal gevoerd. Ik weet het; men heeft het mij toen verteld, en nu herhaald.quot;

„Dat heet,quot; zei de prins lachend: „men heeft mij bij u verdacht willen maken, Friedrich; maar ge weet, dat ik u steeds trouw verknocht ben; trouwer misschien dan allen, die mij verdacht willen maken. Ik heb u lief, neef Friedrich, ik heb u lief met geheel mijn hart; dit is zoo geweest van kindsbeen af, en juist wijl wij zoo verschillen, is deze neiging te sterker en reiner. Ik wil er u thans een bewijs van geven, door u de waarheid te zeggen en u iets te verzoeken, wat de anderen niet wagen te doen.quot;

„Nu, wat is het?quot; vroeg de Koning; „de waarheid zal nooit de deur bij mij gesloten vinden.quot;

„Dat wil zeggen,quot; lachte de prins: „zij zal zich toch een kleinen mantel moeten omhangen, en niet geheel naakt mogen verschijnen. Maar ik, mijn waarde neef en Koning, breng u ditmaal werkelijk de keine mevrouw waarheid geheel naakt! Vergeef haar èn mij !quot;

„Nu, wat is het dan? Wat beteekenen deze prelemi-nairen?quot; vroeg de Koning: „Is het dan zóó erg?quot;

De prins haalde de schouders op. — „Ik heb mij het eerst tot den minister Haugwitz gewend, en hem zijne bemiddeling verzocht, maar deze edele ziel heeft mij die geweigerd. Ik heb mij toen tot tien of twaalf andere personen gewend, die vroeger vleiend en kruipend de persoon omgaven, welke mijn verzoek betreft; maar zij hebben allen de vorige tijden vergeten, en spreken nu nog slechts met hoon en verachting

267

van haar, welke zij vroeger zoo zeer het Hof maakten.quot;

„Ha!quot; riep de Koning met verduisterd gelaat: „ik vermoed van wie ge spreken wilt. Van die gemeene vrouw, die —quot; „Die de vriendin en raadgeefster uws vaders was!quot; riep de prins: „die, — ik wil 't niet loochenen, — aan veel kwaads schuld heeft, maar ook veel goeds heeft gedaan; die tot de laatste dagen uwen vader verpleegd heeft.quot;

„En die millioenen tot zich getrokken heeft; die de Staatsgeheimen verraden, — zich met het Buitenland in betrekking heeft gesteld, die de schatkist bestolen heeft, en de fraaiste diamanten ontvreemd; die in betrekking stond met Oostenrijksche spionnen!quot;

„Dit zijn aanklachten en beschuldigingen, die nog alleszins bewijs behoeven!quot; riep de prins: „Zij had niet noodig de schatkist aan te tasten, want de Koning gaf haar al wat zij wenschte. Dat zij de Staatsgeheimen verkocht, geloot ik niet; dat zij brillanten heeft gestolen, behoort óók tot de fabels, welke hare vijanden van heden, — hare vrienden van gisteren, — aanvoeren; dat zij den Staat, dat heet: den Koning verraden en verkocht heeft, geloof ik nooit of nimmer! Want met: al hare gebreken, was zij toch voor den Koning een trouwe, verkleefde vriendin.quot;

„Waarachtig!quot; riep de Koning levendig: „'t verwondert mij zeer, dat ge u in de bres stelt voor een vrouw, wier schandelijk leven voor ons Huis, voor onze familie, zoolang een verwijt, een schande is geweest. Ge zijt inderdaad de éénige, die het waagt, de verdediging der zoogenaamde gravin Lichten au op zich te nemen.quot;

„Dat geloof ik gaarne,quot; riep de prins levendig: „de menschen zijn allen lafhartig en trouweloos! In de dagen des geluks hebben zij voor haar gekropen, — in de dagen van tegenspoed verlaten zij haar! Ik ben misschien een van de weinigen, die in de dagen van geluk, niet om de gunst der gravin Lichtenau geboeid hebben; want had ik dit wèl gedaan, dan zouden vele dingen misschien anders zijn! Mij heeft zij niet onder hare schatting gebracht en ik herinner u, dat iamp;niet tegenwoordig was op 't feest, 'twelk de gravin aan het ge-heele Hof en de koninklijke familie gaf!''

De Koning ontroerde; de herinnering aan dat feest was een wonde, die nog bloedde, en het verstoorde hem dat de prins het waagde, de hand er op te leggen. — „Ge wilt hier-

268

mede zeggen, dat ik met mijne gemalin dat feest bijwonen moest!quot; riep hij heftig: „'t Is hard van u, Louis, en ik bedenk nu, dat men van u gewoon is, niet verschoond te worden. Ik was op dat feest tegenwoordig, wijl de Koning, mijn ongelukkige vader, het mij beval; en ik moet u zeggen, Louis, dat het mij destijds vertoornde, dat gij alleen het waagdet, u uit te sluiten van de vernedering, waaraan de geheele familie zich onderwerpen moest. Het zou u beter gestaan hebben, zoo ge u mèt ons onderworpen hadt, instede van oppositie te voeren tegen den Koning.quot;

■ „Dat zou inderdaad beter zijn geweest,quot; zei de prins een weinig geraakt: „de gravin Lichtenau, — die toen nog op het toppunt harer macht stond, — bood mij allerlei ëer en voordeelen aan, zoo ik op het feest verschijnen wilde. Zij verwaardigde zich zelfs tot mij te komen, om 't mij te verzoeken; zij bood mij de hoogste waardigheden aan en, wat zwaarder in de weegschaal valt, de betaling van al mijne schulden. Maar ge begrijpt, Friedrich, dat zij 't mij juist daardoor onmogelijk maakte, op het feest te verschijnen; en 't was geen oppositie tegen u en de koninklijke familie, — maar ik dacht: er moet toch ééne vrije onafhankelijke ziel zijn, die zich tegen dit feest verzet, en aan de wereld getuigenis geeft, hoe de geheele koninklijke familie er over denkt. Maar heden, — nu allen deze vrouw verlaten, van wie zij vroeger eer en waardigheden hebben aangenomen, waarmede zij zich thans nog tooien, — heden, nu de graaf en minister von Haugwitz, die toch de orde van den Zwarten Adelaar draagt, welke de gravin hem heeft bezorgd, weigert voor zijn weldoenster te spreken, — nu niemand het waagt haar naam voor u te noemen, houd ik het voor mijn plicht, Friedrich, u aan haar te herinneren. Ik heb. God weet door welke middelen en wegen, — want ik ken den bode niet, die mij dezen brief heeft gebracht, — ik heb heden dezen brief van de gravin von Lichtenau ontvangen.quot;

Hij reikte den Koning een geopenden brief. De Koning echter wees hem heftig af. „Ik wil niet lezen wat deze vrouw geschreven heeft,quot; zeide hij: „zoo ik echter den inhoud van den brief volstrekt moet kennen, lees hem mij dan voor.

Prins Louis boog, en las:

V

„In de dagen des geluks hebt ge mij versmaad, prins, en

269

alles wat ik u aan aardsche voordeelen bieden kon, wildet ge niet aannemen. Ik denk hieraan thans in de dagen des ongeluks, en geloof dat gij de éénige zijt, die mij nu niet zal verlaten, maar den moed heeft zich te herinneren, dat de gravin von Lichtenau, de vriendin van uw overleden oom, nog in de wereld is. Ge hebt een moedig hart en een dapperen geest; ik doe een beroep op dit hart en op dien geest, en verzoek u, voor mij te willen spreken bij den Koning. Ik begrijp, dat de Koning mij haat; ik heb hem veel ergernis veroorzaakt door mijn bestaan, maar hij zal niet kunnen zeggen, dat ik hem ooit opzettelijk benadeeld heb. Veeleer ben ik mij bewust, dat ik dikwerf 's Konings geest ten zijnen gunste heb gewend, en dat ik verzoende zooveel ik kon. De Koning weet zekerlijk niet, hoe erg men mij sedert vier weken plaagt en martelt. Men houdt mij gevangen als een moordenares, of van de vreeselijkste misdrijven overtuigde misdadigster! Sinds vier weken leef ik eenzaam, zonder een menschelijk gelaat te zien, in de twee kamers, waaruit mijn gevangenis bestaat. Ik heb nog niet de zon gezien, nog niet de frissche lucht genoten, men laat noch mijn familie, noch mijne vrienden bij mij toe. Ik bid u, prins Louis Ferdinand, trek u mijner aan; maak, dat men mij ten minste weder ademen laat in de frissche lucht, en dat men mij mijne moeder laat zien. Men wordt bescheiden in zijne eischen als men moet nederdalen; maar men zou toch niet plotseling geheel in den afgrond willen nederzinken, en daarin lig ik toch, en steek smeekend mijne handen uit, — help mij!quot;

„Is dat alles?quot; vroeg de Koning, toen de prins gelezen had.

„Ja, Majesteit, dat is alles,quot; antwoordde Louis ernstig: .,de gravin Lichtenau is ongelukkig, en dus schijnt het mij, dat ik mij harer moet aantrekken, als zij tot mij roept. Ik bid u, Friedrich, geef gehoor aan de grootmoedigheid van uw hart; stel deze vrouw in vrijheid en maak, dat het ongelukkig verledene begraven worde in de koninklijke groeve, waarin uw vader rust.quot;

„Dat heet,quot; zei de Koning heftig: „ge veroorlooft u, mij een raad te geven!quot;

De prins verschrikte, en zijn gelaat nam een ernstige uitdrukking aan.

„Ja, Majesteit, dat veroorloof ik mij. Een raad, die uit de

270

diepste bron mijner lietde tot u voortvloeit. Laat het gevoel van wraak in u niet machtiger zijn, dan uwe grootmoedigheid! Dit is mijn raad en tegelijk mijn bede. De gravin is van geen misdaad overtuigd; en 't schijnt mij, dat het edeler en grootmoediger ware, met den mantel der liefde datgene te bedekken, wat aan de zwakheid uws vaders herinnert.quot;

„Prins Louis!quot; riep de Koning, en zijn anders zoo zachte oogen vlamden toornig: „prins Louis, ik geloof dat ge de grenzen van het geoorloofde overschrijdt!quot;

De prins boog diep, en bad om vergeving. — „Majesteit, ik had niet gemerkt, dat mijn neef Friedrich heengegaan, — en de Koning in zijn plaats getreden was. Ik bid Uwe Majesteit onderdanigst om vergeving!quot;

De Koning zweeg en ging eenige keeren, de handen op den rug gelegd, op en neder, vervolgens bleef hij staan, en reikte hem de hand. — „'t Is waar, ge hebt gelijk. Zie eens, hoe zwak wij menschen zijn, en hoe gevaarlijk het is, den koninklijken mantel te dragen; want onze huid wordt ei-prikkelbaar onder. Ik dank u, dat ge mij de waarheid hebt gezegd, en ik zal, zooveel ik kan, uwe bede vervullen. Het kan onrechtvaardig schijnen, dat deze vrouw zoolang in hechtenis is, zonder rechters voor haar te vinden. Ik wil dit doen ophouden; ik zal haar voor een rechtbank van onderzoek roepen, en zoo zij zich zuiveren kan van de tegen haar ingebrachte beschuldigingen, dan wil ik trachten zacht met haar te handelen, hoe weinig mijn hart er ook toe geneigd is. Ge zult toch niet verlangen, 'dat ik haar vergun, Inerte Berlijn of te Potsdam te wonen? Maar ik herhaal het: als zij niet schuldig is, zal men haar ergens een behoorlijk verblijf aanwijzen, en ik zal haar een goed pensioen geven. Zijt gij daarmede te vreden?quot;

De prins nam de hem gereikte hand des Konings en drukte haar levendig in de zijne. — „Ik dank u, Friedrich. Gij zijt een edel, grootmoedig mensch, en ik zeg met de diepste overtuiging : Heil uw volk, dat zulk een opvolger van Friedrich Wilhelm gevonden heeft! ') Ge zult de voorspelling, welke

1) De gravin Lichtenau was beschuldigd van de volgende zeven punten; ten eerste, de Staatsgeheimen verraden te hebben; ten tweede, de Geestenbezweerders en Illuminaten begunstigd te hebben; ten derde, de hand aan de koninklijke kas te hebben geslagen; ten vierde, zich in Pyrmont, goederen, die tot het Staats-doniein behoorden, toegeëigend te hebben; ten

271

mijn groote oom van u gedaan heeft, vervullen; ge zult de regeering van Frederik den Groote hernieuwen!quot;

De Koning schudde levendig het hoofd: „Neen, gij vergist u, Louis; ik gevoel hiertoe in mij noch de kracht, noch de roeping, noch de neiging! Men moet Frederik zelf zijn, om te doen wat hij gedaan heeft! Hij heeft Pruisen groot gemaakt. Mijne taak zal het zijn, Pruisen te behouden op de plaats, welke Frederik het gegeven heeft.quot;

„Dat heet,quot; riep prins Louis levendig: „ge wilt het zwaard in de hand nemen en terugvorderen, wat Pruisen ontnomen is, en wat het bezeten heeft ten tijde van Frederik den Groote; ge wilt het weder herstellen, zoo als de groote Koning het geschapen heeft? Welaan, mijn vriend; zóó zult gij de schande uitwisschen, welke de ellendige raadgevers op den Koning hebben geladen! Ge zult onze bezittingen op den linker Rijnoever weder veroveren!quot;

„Ik zal 't mijn zorg laten zijn den vrede te behouden,quot; zei de koning ernstig: „de vrede is voor mijn land en volk de eerste en noodzakelijkste voorwaarde van geluk; en ik wil, zoo veel in mij is, er toe bijdragen, dat de vrede niet verbroken worde.quot;

„Neen, Friedrich,quot; riep de prins heftig: „ik bezweer u, zeg dat niet! Men mag de palmen des vredes niet eerder om zijn hoofd winden, voor dat men het met lauweren heeft getooid; en gij, mijn dierbare vriend en Koning, hebt van den hemel een groote, verhevene taak ontvangen. Vergeef mij dat ik u dit zeg; maar mijn geheele hart stroomt

vijfde, dat zij den fraaisten kroondiamant, Solitair genaamd, ontvreemd,— en den stervenden Koning twee ringen van de vingers getrokken had; ten zesde, dat zij drie dagen vóór den dood des Konings, zijn portefeuille weggevoerd had ; ten zevende, dat zij de familie van den stervenden Koning van hem verwijderd had gehouden. — Een buitengewone commissie werd benoemd, voor welke de gravin zich wegens deze punten te rechtvaardigen had. Wat den kroondiamant betreft, zij wees aan, in welke kamer dei-koninklijke woning deze in een kast gesloten was; evenzoo bewees zij, dat de twee ringen, de eene een haarring van de gravin von der Mark, de andere een eenvoudigen gouden ring, dien zij voor vele jaren den Koning geschonken had, geweest waren. Ook tegen de andere beschuldigingen wist zij zich met goed gevolg te verdedigen. Men liet de aanklacht vallen, en na een gevangenschap van zes weken, werd de gravin von Lichtenau naaide vesting Glogau verbannen, eu haar een jaargeld van vierduizend thaler toegelegd.

272

uit in de woorden, welke ik thans tot u spreken wil! Ik bezweer u, Friedrich Wilhelm, bij de gedachtenis aan uwe voorvaders, aan Fredrik den Groote, — bij de gedachtenis aan uwe kinderen, voor wie ge de kroon behouden wilt: leg de palmen ter zijde en neem het zwaard ter hand!quot;

„En met welk doel? Wie is de aanvaller, dien ik te keer zou gaan?quot;

„Ge vraagt wie de aanvaller is?quot; riep de prins heftig: „Ik zal 't u zeggen; 't is generaal Bonaparte, de generaal der Fransche republiek, die, met lauweren bekroond, uit Italië is getrokken, dat hij uiteen gescheurd en verootmoedigd heeft; 't is generaal Bonaparte, die Oostenrijk overwonnen en in 't stof getreden heeft; 't is generaal Bonaparte, die te Campo Formio den vrede, dat heet: Oostenrijks vernedering, bewerkt heeft; die te Rastadt het werk van Campo Formio voltooid en Oostenrijk beroofd, zijn kei-zermantels verscheurd heeft! Thans is het uur, dat gij. Koning van Pruisen, niet alleen rijk en machtig dezen generaal kunt tegentreden, maar dat ge ook de wenschen van uw volk en den heiligsten plicht van uw koningschap vervullen, — en Pruisen den voorrang in Duitschland op het vermolmde Oostenrijk verschaffen kunt! Er is voor u een grootsch oogenblik gekomen; gij kunt het testament van uwe voorvaderen, 'twelk reeds de groote Keurvorst met zijn zwaard geschreven en onderteekend heeft, — gij kunt dat thans ten uitvoer brengen! Gij kunt het overmoedige Oostenrijk ter zijde dringen, en Pruisen aan het hoofd van Duitschland stellen! God heeft u de gelegenheid gegeven, Europa een betere gedaante, — aan zijn evenwicht meer gelijkmatigheid te geven! Uw voorganger heeft dit verzuimd; gij zijt er nu, om het verzuimde goed te maken!quot;

„En op welke wijze?quot;' vroeg de Koning op een scherpen toon, dien de prins echter in zijne opgewondenheid niet opmerkte: „op welke .wijze meent ge, dat ik weder goed zou maken?quot;

„Op deze wijze, mijn waarde vriend en Koning: dat ge de wapens grijpt; dat ge uw geheele leger mobiel maakt; dat ge Hessen, Saksen en Hannover, alsmede de kusten dei-Oost- en Noordzee bezetten laat; dat ge open en vrij deze revolutionairen tegen treedt, en generaal Bonaparte den oorlog verklaart! Want geloof mij, mijn voorgevoel zegt

273

mij, deze generaal is een groot gavaar voor alle Vorsten van Europa! Let op den weg, dien hij heeft ingeslagen; volg dien vreeselijken man, die opgestaan is tegen alle monarchiën der wereld. Waar hij komt, daar vallen de troonen aan zijne voeten neder, en hij verklaart ze als verloren en geschrapt uit de rij der levenden. Waar hij komt, daar trekt hij in, als een roemrijk overwinnaar, en de provinciën liggen verootmoedigd aan zijn voeten. Het is zijn wil de monarchiën te vertreden, en de republiken in te voeren. Geheel Italië is reeds door hem in een republiek veranderd; slechts Napels waagt het nog hem te trotseeren. Maar hoe lang? en 't zal zich aan hem moeten onderwerpen, gelijk 't geheele noorden van Italië! En niet alleen Italië omvatten de revolutionnaire, koene plannen van den eerzuchtigen generaal. De brandfakkel in zijne hand loopt door half Europa, ja zelfs naar andere werelddeelen! Reeds is hij begonnen met Polen in opstand te brengen en onderhoudt, — zoo als openlijk bekend is, — daar betrekkingen; en hij heeft het open en vrij voor de geheéle wereld gezegd, dat het zijn doel is, de vrijheid met haar zegevierende banier naar Griekenland, naar Egypte, en door Europa te voeren! De wereld is vermoeid en verscheurd, en deze Bonaparte verbeeldt zich, dat God hem gezonden heeft, om de wereld te versterken en krachtig te maken met zijn arm, en de geneesheer der wereld te zijn. Maaibij is slechts een kwakzalver; en gij, Friedrich Wilhelm, zult de arts der wereld zijn, door den valschen, bedriege-lijken man te ontmaskeren, en den Vorsten van Europa een beschermer, een schild en een redder te zijn! De vrede van Campo Formio heeft den eerzuchtigen republi-keinschen Corsicaan het masker van het gelaat gerukt. Hij wil Frankrijk aan de spits der geheele wereld stellen: Frankrijk tegen Duitschland! Onze krijgsleus zij echter: ,.Duitschland tegen Frankrijk!quot; Ik bezweer u, Friedrich Wilhelm, laat het zóó zijn! Hef uw zwaard op en treed dit dreigende spook der republiek tegemoet! De tijd is er, waarvan wij zoo lang gedroomd, — waarop wij zoo lang gehoopt hebben. De tijd, dat Pruisen de vernederingen van vele eeuwen op Oostenrijk wreken zal; de tijd, dat Pruisen het zwaard opheft tegen het eerzuchtige Frankrijk, en zegt: „Tot hiertoe en niet verder!quot;

DUITSCHLAND IN WOELING EN STRIJD. VII. 18

274

„Zeer fraai gesproken!quot; riep de Koning levendig: „Maar ik zou toch wel de aanleiding willen kennen, die mij het recht geeft, het zwaard in de hand te nemen, en het tegen Frankrijk op te heffen?quot;

„Deze aanleiding is er, en kan nooit gunstiger komen. De vrede van Rastadt geeft den linker Rijnoever met het Frickthal en het graafschap Altenstein aan de Fransche republiek; hij stelt voorts de scheepvaart op den Rijn, de Maas en den Moezel vrij. Hiervoor ontvangt Oostenrijk vergoeding door Salzburg en in B.eieren. Al de noordduitsche Vorsten, die door dezen afstand van den linker Rijnoever verliezen, worden schadeloos gesteld, — en Pruisen? Wat verkrijgt Pruisen ?quot;

„Welnu,quot; zei de Koning, het hoofd achterover werpende: „daar ge mij als een beschuldigde vraagt, zoo wil ik u als mijn rechter antwoord geven. Pruisen verkrijgt tot vergoeding, zijne bezittingen op den linker Rijnoever terug. Dat is zoowel een vergoeding aan land, als aan eer.quot;

„En dit noemt Uwe Majesteit een vergoeding?quot; vroeg de prins heftig; „Frankrijk geeft slechts terug, wat het ons ontnomen heeft! Dat is geen vergoeding voor de oorlogskosten, voor het verlies aan menschen, voor de humaniteit, welke Pruisen bewezen heeft door dezen vrede, dien Pruisen heeft gesloten, en waartoe het geheel Duitschland overgehaald heeft. Ik herhaal het: Pruisen is onrecht geschied, en ik bezweer u, mijn Koning, mijn vriend, mijn verwant, — mijn ziel ligt voor u op de knieën, en in naam van Pruisen, in naam der geheele wereld hef ik mijne handen tot u op en smeek; laat den vrede ophouden, neem het zwaard in de hand ; nooit kan het oogenblik er gunstiger voor zijn ? Frankrijk-heeft verklaard, dat Pruisen op geen vergoeding aanspraak heeft te maken. Welnu, dat Pruisen deze vergoeding neme, welke Frankrijk weigert. De Oostenrijkers verlaten, — krachtens den vrede van Campo Formio en Rastadt, — nu de Rijngrenzen; zij trekken zich terug tot over deze rivier, en mogen niet voor de Rijksvestingen gebruikt worden. Den twintigsten December hebben de Oostenrijkers de Rijksvestingen ontruimd; den tienden December hebben de Fran-schen de Rijksvesting Mainz omsingeld, en wachten er slechts op, dat de Oostenrijkers haar verlaten. Tegen den dertigsten December moet deze Duitsche vesting door de Franschen

275

bezet, — en bij de Fransche republiek ingelijfd worden. Wij schrijven heden twintig December. Nog is het tijd, Fried-rich Wilhelm! Zend uwe koeriers naar de Rijnprovinciën; geef bevel dat zij met geweld de Fransche troepen van de Duitsche vesting terug jagen; roep de Duitsche Vorsten op ten oorlog tegen dit hebzuchtige Frankrijk, dat niet alleen de Koningen onttronen, — maar zich ook het Duitsche eigendom toeëigenen wil, en ik zweer u, geheel Duitschland juicht u toe en hunkerend naar zege, volgt Duitschlands jeugd uwe vanen, en roept u uit als den rechtmatigen, eenigen Keizer van Duitschland!quot;

„Dank u!quot; zei de Koning barsch: „Ik ben tevreden met de kroon, welke ik van mijne voorouders heb overgenomen; ik wil geen roovershandwerk in Europa drijven, en mij niet toeëigenen, wat het mijne niet is! Mainz heeft mij niet behoord, ik heb geen recht het met wapengeweld te veroveren. De Keizer van Oostenrijk is tegelijk Keizer van Duitschland; en het betaamt mij niet, mij in openlijken strijd tegen hem te verzetten, en den eindelijk verkregen vrede der Duitsche Vorsten, opnieuw te verstoren. Ik moet u ook zeggen en bekennen, heer neef, dat het niet in mijn geest ligt een oorlogsman te zijn, en met geweld een held te worden. Ik zie gaarne van lauweren af, om mijn volk den vredespalm te reiken; en de stille zegeningen, die van de lippen van mijn gelukkig volk klinken, zullen mij schadeloos stellen voor de luide fanfares der krijgstrompetten, waarmede zij op het bloedige slagveld mijn naam, als dien eens helds zouden kunnen uitbazuinen.quot;

„Dat heet,quot; riep de prins, medegesleept door zijn inwendig, onstuimig vuur: „dat heet: Uwe Majesteit wil den vrede tot eiken prijs! Uwe Majesteit wil geheel Duitschland, — ja geheel Europa bewijzen, dat Pruisen zich ootmoedig onderwerpt aan de onbeschaamdheid der Fransche republiek, en den vrede tot eiken prijs aanneemt!quot;

„Wie zegt, dat Pruisen dat wil!quot; riep de Koning, en nu voor het eerst vlamden zijne oogen toornig en trilden zijne lippen: „Met welk recht, prins Louis, kunt ge zulk een beschimping tegen mij uitspreken! Waar staat geschreven, dat Pruisen den vrede tot eiken prijs wil?quot;

„Het staat geschreven op de vaandels, welke wij van Valmy tehuis brachten!quot; riep de prins bevend van toorn: „Het

276

staat geschreven in de documenten, die den vrede van Bazel bekrachtigden, en het zal opgeteekend worden in de boeken der geschiedenis, die den vrede van Campo Formic en den vrede van Rastadt aan de nakomelingschap zullen verkondigen! O mijn vriend, mijn Koning! wees niet vertoornd op mij, dat ik zoo heftig, zoo diep door smart bewogen tot u spreek; maar het is de eer, het geluk, de toekomst van Pruisen, die uit mij spreekt, en tot u roept om hulp en ontferming! Friedrich Wilhelm, in naam van uw land bezweer ik u, laat dezen vrede eindigen; neem het zwaard ter hand, en trek ten oorlog tegen dit vreeselijk dreigend Frankrijk!quot;

„Zijt ge nu ten einde?quot; vroeg de Koning barsch: „Zijn al deze fraaie tirades en frazen nu gereed en voltooid? Is het geheele kartetsvuur van eer en macht en heldenroem uitgeflikkerd, en mag men nu een verstandig, prozaïsch woord spreken?quot;

De prins verbleekte en staarde strak in het norsche, toornige gelaat van den Koning.

„Ik zie,quot; zeide hij vervolgens na een pauze: „ik zie, dat ik mij in u vergist heb, Friedrich Wilhelm; en geloof mij, dit is van al de teleurstellingen, welke ik reeds ondervonden heb, de zwaarste en smartelijkste!quot;

„En meent ge, Louis, dat ik geen teleurstellingen door u ondervonden heb?quot; vroeg de Koning bedaard en ernstig: „Meent ge, dat het mij niet bedroefd heeft te zien, hoe deze jonkman, die het ideaal mijner jeugd was, — tot wien ik opzag met trotsch en vreugde, geheel zonder nijd en ijverzucht, — dat deze zich zoo laag heeft laten vallen, en zóó zijn edelste driften en talenten door 't stof heeft laten slepen? Meent ge, dat 't mij aangenaam is, altijd klachten te hooren over mijn neef Louis, die door woekeraars en schuldeischers vervolgd wordt? Meent ge dat 't mij genoegen doet, altijd van uwe onzedelijke liefdesavonturen, van uwe verlaten geliefden, van de boeleersters te hooren, in wier netten gij gevallen zijt? — Ach, Louis, ik moet u zeggen, dat niets ter wereld, — zelfs niet de vernederingen en krenkingen, welke ik onder de regeering van den vo-rigen Koning geleden heb, mij meer leed hebben gedaan, dan 'tgeen men mij van alle zijden omtrent u verhaalt. Want ik moet bekennen: hét doet leed, een ideaal te zien

277

veranderen in een zeer gewoon, ja, — meer dan dat; in een liederlijk mensch!quot;

„Majesteit!quot; riep de prins toornig: „wat zegt ge daar?quot;

„Ik zeg wat de waarheid is,quot; antwoordde de Koning ernstig en met nadruk: „ja een liederijk mensch! Dat is het woord, 'twelk uw vader met toorn, — 'twelk uw moeder en zusters met tranen herhalen, en 'twelk ik u nu zeg met den wensch: dat ge onze liefde en achting weder verwerven moogt door uw toekomstig leven, door uwe verbetering! Maar iets moet ik u nog zeggen: herhaal 'tgeen ge mij gezegd hebt voor geen ander menscb, want ik ben niet zoo zwak in dit punt jegens u, als mijn hoogzalige vader dit was. Zoo men mij het bericht had gebracht, dat ge gesproken en geredeneerd hadt, zooals ge destijds na den vrede van Bazel deedt, -- zoo ik moest vernemen, dat ge ooit uw plicht zóó verre vergeten kondt, van de armée tot trouwbreuk en ongehoorzaamheid jegens haren Koning aan te zetten, dan zou ik niet handelen, zooals dèstijds de Koning gedaan heeft. Ik zweer het u, en wees dezen eed indachtig ; ik zou, — ongeacht dat prins Louis Ferdinand de zoon van mijn oom — is, den generaal van het Pruisische leger behandeld hebben, gelijk hij het verdiende, dat heet: als een oproermaker, als een verrader zijns vaderlands, en ik zou den krijgsraad bijeengeroepen hebben om hem te vonnissen naar wet en recht! Ik verzoek u, denk hieraan; en zoo uw hart nu vol toorn tegen mij is, laat dan uw toorn alleen in uw kamer uitwoeden, opdat niemand er iets van wete en ver-neme. Want ik zal u zeggen: er zijn spionnen en verklikkers, die u konden verraden; en zoo zij mij bericht gaven, zou ik weten te handelen!quot;

„Dat heet,quot; riep prins Louis Ferdinand: „Uwe Majesteit zou haar neef en verwant op het schavot laten voeren, opdat zij rust van hem hebben, — en hij haar niet in haar vreedzame stilte storen zou, bij de lectuur der romans van Lafontaine!quot;

De Koning verbleekte en opende reeds de lippen tot een heftig antwoord; maar hij bedwong zich, wendde den prins den rug toe, ging langzaam door de kamer, trad door de naaste deur in de andere kamer, en sloot de deur achter zich. De prins stond hem nog lang peinzend en ernstig na

278

te oogen. Vervolgens barstte hij in een luiden, spottenden lach uit.

„Dit is nu een tweede editie van 't onderhoud van den markies Posa met Koning Filips,quot; zeide hij: „'t Is uit met al mijn droomen! — Van heden af zal deze vredelievende Koning gelijk hebben, en prins Louis Ferdinand zal het éénige doen, wat hem te doen overblijft: hij zal een liederlijk mensch worden! Men heeft mij alles geweigerd! Nu, dan wil ik hst leven genieten, het genot najagen, waar ik het vind, en wil het leven doodslaan, nu ik de vijanden niet kan doodslaan!quot;

En met heftige schreden verliet hij het kabinet des Konings, en ijlde den trap af naar buiten op de straat. Zijn rijtuig stond voor de deur en wachtte hem. Maar het bloed joeg zóó wild door zijne aderen, en er was zulk een gevoel van onrust en opgewondenheid in hem, dat hij 't niet uitgehouden zou hebben in de engte van het rijtuig; hij moest vrij zijn en zich vrij kunnen bewegen. Hij wenkte den koetsier met het rijtuig weg te rijden en ging de straat op, hij wist zelf niet waarheen. Hij lette niet op zijn weg, dacht niet aan de voorbijgangers, langs welke hij haastig en zonder op te zien voortging; bemerkte slechts, dat hij allengs in een gedrang was gekomen, en niet zoo vrij als vroeger vooruit kon. Nu zag hij op, en bevond zich ineen gewoel van menschen. Zijn weg had hem, zonder dat hij 't wist, naar den Dom gebracht, en dicht voor de deur, stond hij nu in een golvende menschenmassa.

„Wat is hier te doen? Wat is er?quot; vroeg hij de naaste omstanders.

Zij herkenden hem niet en zagen hem niet aan; zij hielden slechts hunne blikken gewend naar de équipages die kwamen aanratelen naar de wijd open deuren van den Dom.

„'t Is een trouwpartij!quot; zeiden de omstanders: „een schitterende trouwpartij! Het mooiste meisje van Berlijn trouwt heden.quot;

De prins scheen als uit een droom te ontwaken. — „Het mooiste meisje van Berlijn? O, ik ben nieuwsgierig haar te zien!quot; En hij maakte zich met de breede schouders en forsche armen ruim baan door het gedrang, tot dicht bij de deuren van den Dom. Daar stonden in feestdosch de kerkdienaars nevens de beide deuren van den Dom, en ontvin-

279

gen met ijverigen eerbied de rijk getooide dames, die uit de aankomende équipages stapten. Nu liep een gemurmel dooide geheele verzameling.

„Daar komt zij! Daar komt de schoone bruid!quot; hoorde men van alle zijden, en een schitterende équipage reed nu voor. Buiten adem drong de menigte nader. De kerkdienaars sloegen 't portier open.

„'t Is de bruidegom, de bruidegom!quot; fluisterde men van alle zijden.

En een jong man, in de elegantste kleeding der groote wereld, in een rijk geborduurden hemelsblauw-fluweelen rok, met wit satijnen broek, wit zijden kousen, en schoenen met diamanten gespen, stapte de wit satijnen trede der équipage af.

Prins Louis Ferdinand zag slechts het aangezicht, en met een zonderlingen toover boeide het hem. Dit aangezicht was dat van een jong, krachtig man; maar 't was van een zonderling schrikbarende uitdrukking, en van schier boosaardige leelijkheid. Bleek en pokdalig de wangen; kleurloos de lippen; lang en dun de adelaarsneus; de borstelige wenkbrauwen ineen gegroeid boven het neusbeen, en daaronder een paar groote grijze oogen, wonderbaar glinsterend, en om den mond zulk een spottende, honende uitdrukking, dat 's prinsen hart er van beefde en hij zich vroeg: „wie kan de bruid zijn, die er toe besluit, met dezen Mephistopheles te trouwen?quot;

Juist zweefde deze bruid de breede voettrede af. Een „Ha!quot; van bewondering klonk van aller lippen, en men hoorde van alle zijden: „Hoe schoon is zij, hoe wonderbaar schoon!quot;

Ook zij had dit gehoord en wendde glimlachend, sterk blozend het gelaat naar beide zijden, en groette de menigte.

Ja, zij teas wonderbaar schoon. Een volle, bekoorlijke meisjesgestalte, gehuld in het lange, golvende wit satijnen kleed, dat eng de fraaie gestalte omgaf en haar edele, weelderige vormen deed uitkomen; de schouders en armen naar toenmalige mode ver bloot, en daarover de lange kanten sluier, als èen zilveren wolk nedergolvende van het hoofd tot op de kleine voeten en de witte schoenen met hooge hakken; op het met donkerbruine lokken omgeven hoofd de met bloemen doorweven mirtenkroon; de purpere, kleine

280

mond door een glimlach omgeven; de groote zwarte oogen vlammen schietende, waaruit de gloed van het Zuiden straalde; de wangen purperrood, van natuurlijke schoonheid, en met zulk een uitdrukking van liefelijkheid, onschuld en fierheid tevens in 't geheele gelaat, dat elk er door verrukt en ingenomen werd.

Prins Louis Ferdinand drong dichter naar de deur, en toen zij nu voorbij zweefde, de schoone bruid aan den arm van den leelijken bruidegom, trof hèm de gloeiende blik harer oogen, en een purperrood overstroomde haar aangezicht, een schrik voer door haar geheele gestalte.

„Ik ken haar, ik heb haar reeds ergens gezien,quot; zeide de prins voor zich, en trad daarop achter den bruidegom de kerk binnen, en volgde hen naar het altaar.

En wederom liep een gefluister door de menigte, die in de kerk verzameld was. Dit gefluister gold niet alleen de schoone bruid, het gold ook prins Louis Ferdinand. Men had hem herkend, en 't ging nu van mond tot mond; „Prins Louis Ferdinand is de getuige der bruid; daar staat hij nevens het altaar, hij heeft de bruid binnen gevoerd! Prins Louis Ferdinand is de getuige der bruid!quot;

Hij hoorde niets van al dit fluisteren. Hij wist niet, dat hij met haar was binnen gekomen; hij stond slechts ter zijde, waar de anderen stonden, en wist niet dat dit de ge-noodigde gasten van het bruidspaar waren, en hij op die wijze tot hen gerekend werd; hij stond daar en zag onafgewend in het bekoorlijke, rooskleurige engelengelaat, en vroeg zich altoos weder: „Waar heb ik haar gezien? Wie is zij?quot;

„En ik vraag u,quot; klonk nu de ernstige, plechtige stem van den predikant: „ik vraag u, mijnheer Adam Kurt Wiesel: is 't uw besluit de hier tegenwoordige jonkvrouw Pauline, dochter van den geheimraad von Casar, tot uwe echtgenoote te nemen?quot;

De prins ontroerde. — Ja, nu was het hem duidelijk; het was de schoone Pauline Casar, het bekoorlijke kind, dat hij voor jaren eens bij Wilhelmine Rietz en hare dochter, de gravin von der Mark, had gezien, 't Was het lieve kind met de bruine lokken en de zwarte gloeiende oogen geweest, dat destijds een kus op zijne lippen had gedrukt, 'twelk hij omstrengeld had in den dans, en met overmoedigen, jeugdigen

281

lust in zijne armen had gehouden. Ja, dat was zij; nu herkende hij haar wel, het beeld verrees weder in zijn hart, maar het tegenwoordige was nog schooner dan het ver-ledene!

De predikant had nu ook tot haar, de bruid, de vraaggericht: „Wilt gij den hier tegenwoordigen bruidegom tot uwen echtgenoot aannemen?quot; En zij opende de lippen, en sprak luid en blijmoedig het verbindende _rja!quot;

Maar zonderling, — in hetzelfde oogenblik vloog haar gloeiende blik naar prins Louis Ferdinand. Beider oogen ontmoetten elkander en bleven zóó vast op elkander rusten, zóó strak, als waren zij verbonden door magnetische kracht.

De plechtigheid was afgeloopen, en stijf en onbewegelijk stond op een afstand, tegenover haar, prins Louis Ferdinand ; en hunne oogen spraken tot elkander een lang, won-dei'baar gedicht, dat met volle accoorden uit de diepte hunner harten weerklonk.

De bruidegom wendde zich nu tot zijne bruid, en daar hij haar strak wezen bespeurde, volgde zijn blik den haren. Hij zag den prins, en een demonische glimlach gleed over zijn gelaat; vervolgens nam hij de hand der bruid, en drukte die aan zijne lippen. Zij ontwaakte als uit een droom, en zag hem aan met een helderen glimlach; maar plotseling, alle etikette vergetende, sloeg zij beide armen om den hals van den bruidegom, en kuste hem ten aanzien van alle getuigen.

Een goedkeurend gemurmel liep door den geheelen Dom, en de familie omringde lachend en gelukwenschend het jonge paar, en de een fluisterde den ander toe; „Hoe innig bemint zij hem! Hoe wonderbaar, dat zij van al hare rijke en voorname vrijers juist dezen kiezen kon!quot;

„Nu,quot; mompelden anderen: „rijk genoeg is hij wèl, de heer Wiesel; een zeer hooggeacht man, gezien in de voornaamste kringen en bevriend met de geestigste menschen.quot;

De bruiloftsstoet zette zich weder in beweging naar de uitgangsdeuren van den Dom. De équipage, die de bruid terug zou voeren naar het huis harer ouders en naar het feestmaal, was juist voorgereden. Aan de hand van den bruidegom zweefde de jonge bruid er heen. Maar nu baande prins Louis Ferdinand zich een weg, door de rijen van alle getooide gasten, en toen de bruid het rijtuig naderde en de

278

te oogen. Vervolgens barstte hij in een luiden, spottenden lach uit.

„Dit is nu een tweede editie van 't onderhoud van den markies Posa met Koning Filips,quot; zeide hij: „'t Is uit met al mijn droomen! — Van heden af zal deze vredelievende Koning gelijk hebben, en prins Louis Ferdinand zal het éénige doen, wat hem te doen overblijft: hij zal een liederlijk mensch worden! Men heeft mij alles geweigerd! Nu, dan wil ik hst leven genieten, het genot najagen, waar ik het .vind, en wil het leven doodslaan, nu ik de vijanden niet kan doodslaan!quot;

En met heftige schreden verliet hij het kabinet des Konings, en ijlde den trap af naar buiten op de straat. Zijn rijtuig stond voor de deur en wachtte hem. Maar het bloed joeg zóó wild door zijne aderen, en er was zulk een gevoel van onrust en opgewondenheid in hem, dat hij 't niet uitgehouden zou hebben in de engte van het rijtuig; hij moest vrij zijn en zich vrij kunnen bewegen. Hij wenkte den koetsier met het rijtuig weg te rijden en ging de straat op, hij wist zelf niet waarheen. Hij lette niet op zijn weg, dacht niet aan de voorbijgangers, langs welke hij haastig en zonder op te zien voortging; bemerkte slechts, dat hij allengs in een gedrang was gekomen, en niet zoo vrij als vroeger vooruit kon. Nu zag hij op, en bevond zich ineen gewoel van menschen. Zijn weg had hem, zonder dat hij 't wist, naar den Dom gebracht, en dicht voor de deur, stond hij nu in een golvende menschenmassa.

„Wat is hier te doen? Wat is er?quot; vroeg hij de naaste omstanders.

Zij herkenden hem niet en zagen hem niet aan; zij hielden slechts hunne blikken gewend naar de équipages die kwamen aanratelen naar de wijd open deuren van den Dom.

„'t Is een trouwpartij!quot; zeiden de omstanders; „eenschitterende trouwpartij! Het mooiste meisje van Berlijn trouwt heden.quot;

De prins scheen als uit een droom te ontwaken. — „Het mooiste meisje van Berlijn? O, ik ben nieuwsgierig haar te zien!quot; En hij maakte zich met de breede schouders en forsche armen ruim baan door het gedrang, tot dicht bij de deuren van den Dom. Daar stonden in feestdosch de kerkdienaars nevens de beide deuren van den Dom, en ontvin-

279

gen met ijverigen eerbied de rijk getooide dames, die uit de aankomende équipages stapten. Nu liep een gemurmel dooide geheele verzameling.

„Daar kofnt zij! Daar komt de schoone bruid!quot; hoorde men van alle zijden, en een schitterende équipage reed nu voor. Buiten adem drong de menigte nader. De kerkdienaars sloegen 't portier open.

„'t Is de bruidegom, de bruidegom!quot; fluisterde men van alle zijden.

En een jong man, in de elegantste kleeding der groote wereld, in een rijk geborduurden hemelsblauw-fluweelen rok, met wit satijnen broek, wit zijden kousen, en schoenen met diamanten gespen, stapte de wit satijnen trede dei-équipage af.

Prins Louis Ferdinand zag slechts het aangezicht, en met een zonderlingen toover boeide het hem. Dit aangezicht was dat van een jong, krachtig man; maar 't was van een zonderling schrikbarende uitdrukking, en van schier boosaardige leelijkheid. Bleek en pokdalig de wangen; kleurloos de lippen; lang en dun de adelaarsneus; de borstelige wenkbrauwen ineen gegroeid boven het neusbeen, en daaronder een paar groote grijze oogen, wonderbaar glinsterend, en om den mond zulk een spottende, honende uitdrukking, dat 's prinsen hart er van beefde en hij zich vroeg: „wie kan de bruid zijn, die er toe besluit, met dezen Mephistopheles te trouwen?quot;

Juist zweefde deze bruid de breede voettrede af. Een „Ha!quot; van bewondering klonk van aller lippen, en men hoorde van alle zijden: „Hoe schoon is zij, hoe wonderbaar schoon!quot;

Ook zij had dit gehoord en wendde glimlachend, sterk blozend het gelaat naar beide zijden, en groette de menigte.

Ja, zij was wonderbaar schoon. Een volle, bekoorlijke meisjesgestalte, gehuld in het lange, golvende wit satijnen kleed, dat eng de fraaie gestalte omgaf en haar edele, weelderige vormen deed uitkomen; de schouders en armen naar toenmalige mode ver bloot, en daarover de lange kanten sluier, als èen zilveren wolk nedergolvende van het hoofd tot op de kleine voeten en de witte schoenen met hooge hakken; op het met donkerbruine lokken omgeven hoofd de met bloemen doorweven mirtenkroon; de purpere, kleine

280

mond door een glimlach omgeven; de groote zwarte oogen vlammen schietende, waaruit de gloed van het Zuiden straalde; de wangen purperrood, van natuurlijke schoonheid, en met zulk een uitdrukking van liefelijkheid, onschuld en fierheid tevens in 't geheele gelaat, dat elk er door verrukt en ingenomen werd.

Prins Louis Ferdinand drong dichter naar de deur, en toen zij nu voorbij zweefde, de schoone bruid aan den arm van den leelijken bruidegom, trof hèm de gloeiende blik barer oogen, en een purperrood overstroomde haar aangezicht, een schrik voer door haar geheele gestalte.

„Ik ken haar, ik heb haar reeds ergens gezien,quot; zeide de prins voor zich, en trad daarop achter den bruidegom de kerk binnen, en volgde hen naar het altaar.

En wederom liep een gefluister door de menigte, die in de kerk verzameld was. Dit gefluister gold niet alleen de schoone bruid, het gold ook prins Louis Ferdinand. Men had hem herkend, en 't ging nu van mond tot mond: „Prins Louis Ferdinand is de getuige der bruid; daar staat hij nevens het altaar, hij heeft de bruid binnen gevoerd! Prins Louis Ferdinand is de getuige der bruid!quot;

Hij hoorde niets van al dit fluisteren. Hij wist niet, dat hij met haar was binnen gekomen; hij stond slechts ter zijde, waar de anderen stonden, en wist niet dat dit de ge-noodigde gasten van het bruidspaar waren, en hij op die wijze tot hen gerekend werd; hij stond daar en zag onafgewend in het bekoorlijke, rooskleurige engelengelaat, en vroeg zich altoos weder; „Waar heb ik haar gezien? Wie is zij ?quot;

„Én ik vraag u,quot; klonk nu de ernstige, plechtige stem van den predikant: „ik vraag u, mijnheer Adam Kurt Wiesel: is 't uw besluit de hier tegenwoordige jonkvrouw Pauline, dochter van den geheimraad von Ca sar, tot uwe echtgenoote te nemen?quot;

De prins ontroerde. — Ja, nu was het hem duidelijk; het was de schoone Pauline Casar, het bekoorlijke kind, dat hij voor jaren eens bij Wilhelmine Rietz en hare dochter, de gravin von der Mark, had gezien, 't Was het lieve kind met de bruine lokken en de zwarte gloeiende oogen geweest, dat destijds een kus op zijne lippen had gedrukt, 'twelk hij omstrengeld had in den dans, en met overmoedigen, jeugdigen

281

lust in zijne armen had gehouden. Ja, dat was zij; nu herkende hij haar wel, het beeld verrees weder in zijn hart, maar het tegenwoordige was nog schooner dan het ver-ledene!

De predikant had nu ook tot haar, de Bruid, de vraag gericht: „Wilt gij den hier tegenwoordigen bruidegom tot uwen echtgenoot aannemen?quot; En zij opende de lippen, en sprak luid en blijmoedig het verbindende _rja!quot;

Maar zonderling, — in hetzelfde oogenblik vloog haar gloeiende blik naar prins Louis Ferdinand. Beider oogen ontmoetten elkander en bleven zóó vast op elkander rusten, zóó strak, als waren zij verbonden door magnetische kracht.

De plechtigheid was afgeloopen, en stijf en onbewegelijk stond op een afstand, tegenover haar, prins Louis Ferdinand ; en hunne oogen spraken tot elkander een lang, wonderbaar gedicht, dat met volle accoorden uit de diepte hunner harten weerklonk.

De bruidegom wendde zich nu tot zijne bruid, en daar hij haar strak wezen bespeurde, volgde zijn blik den haren. Hij zag den prins, en een demonische glimlach gleed over zijn gelaat; vervolgens nam hij de hand der bruid, en drukte die aan zijne lippen. Zij ontwaakte als uit een droom, en zag hem aan met een helderen glimlach; maar plotseling, alle etikette vergetende, sloeg zij beide armen om den hals van den bruidegom, en kuste hem ten aanzien van alle getuigen.

Een goedkeurend gemurmel liep door den geheelen Dom, en de familie omringde lachend en gelukwenschend het jonge paar, en de een fluisterde den ander toe; „Hoe innig bemint zij hem! Hoe wonderbaar, dat zij van al hare rijke en voorname vrijers juist dezen kiezen kon!quot;

„Nu,quot; mompelden anderen: „rijk genoeg is hij wèl, de heer Wiesel; een zeer hooggeacht man, gezien in de voornaamste kringen en bevriend met de geestigste menschen.quot;

De bruiloftsstoet zette zich weder in beweging naar de uitgangsdeuren van den Dom. De équipage, die de bruid terug zou voeren naar het huis harer ouders en naar het feestmaal, was juist voorgereden. Aan de hand van den bruidegom zweefde de jonge bruid er heen. Maar nu baande prins Louis Ferdinand zich een weg, door de rijen van alle getooide gasten, en toen de bruid het rijtuig naderde en de

282

kerkdienaars haar de hand wilden bieden voor het instijgen, stiet hij hen terug en reikte haar de hand.

„Pauline, ik ben uw bruidsjonker!quot;

Zij glimlachte en gaf hem de hand, en hij voelde den druk harer zachte vingers.

In plaats van haar in het rijtuig te volgen, bleef de bruidegom staan, en maakte een buiging voor den prins.

„Ge hebt gelijk,quot; zei prins Louis Ferdinand: „de bruidsjonker heeft wei het recht, met bruid en bruidegom te rijden.quot;

En hij sprong luchtig in het rijtuig, en nam nevens de bruid plaats. De heer Wiesel steeg langzaam en glimlachend in, en zette zich op de voorbank.

Inhoud eerste Boek.

Blz.

Hoofdst. I. Wilhelmine's eed . ,.......5

u II. Beminnen en sterven.......15

» III. Een stem uit liet graf.......29

// IV. Een stem uit liet leven...........44

u V. Schiller en Goethe........57

it VI. De Elfenkoning........69

n VII. De wedren............87

// VIII. De onderteekening van het tractaat .... 98

,/ IX. Het kleêrtnakers-oproer.......115

Inhoud tweede Boek.

Blz

Hoofdst. I. De vredestijding........135

„ II. De zieke Koning........142

» III. De voorstelling aan liet Hof.....154

» IV. Hulp in den nood........165

„ V. De twee minnaars...........179

„ VI Koning en Kroonprins.......193

„ VII. Het laatste feest.........207

„ VIII. De dood... ......221

/, IX. De nieuwe Koning........234

„ X. De eerste dag van den jongen Koning . . . 243

Inhoud derde Boek.

Blz.

Hoofdst. I. De mode der teederheid......252

» II. Vrede of oorlog........264

Uitgaven van Gebr. E. amp; M. COHEN,

Magazijnen van Goedkoope Boeken.

NIJMEGEN, Grootestraat. ARNHEM, Hoek Rijnstraat.

Calisch, Fransch Nederl.—Nederl. Fransch Woordenboek, gebonden f 2.50.

Calisch, Hoogd. NederL —Nederl. Hoogd. Woordenboek, gebonden f 2.50.

Calisch, Engelsch NederL —Nederl. Engelsch Woordenboek, gebonden f2.50.

Stowe, De Negerhut. Groote fraai geïllustreerde uitgave, imperiaal formaat, gebonden f 2.90.

Stowe, De Negerhut. Volksuitgave, geïllustreerd, gebonden fl.10. Burnett, De kleine Lord. Prachtuitgave, geïll., gebonden f2.50. Burnett, De kleine Lord. Volksuitgave, geïll., gebonden fl.10. Goldsmith, De Predikant van Wakefield, bewerkt door G. Keiler, geïllustreerd, gebonden fl.10.

v. Koetsveld, De Pastorie te Mastland, gebonden f2.50.

v. Koetsveld, Nieuwe Schetsen, (Nalezing) geb. f2.50.

Conscience's Meesterwerken, 37 Romans en Novellen in 4 stem-pelbanden f 9.50.

Dahn, Gelimer. Historische roman uit den tijd der volksverhuizing, in 2 stempelbanden f3. — .

Dick en's Compleete geïll. Werken, in 22 prachtbanden f41.—. Fanny Fern, Losse schetsen uit de Portefeuille, gebonden f 1.75. Hamerling, Aspasia. Historische roman. Uit het Hoogd. vertaald, met eene inleiding en van aanteekeningen voorzien door W. F. P. Enk laar, in 3 stempelbanden f3.90.

Victor Hugo, De Ellendigen, in 5 stempelbanden f3.75.

Eugène Sue, De Wandelende Jood, in 5 stempelbanden f3.75. Eugène Sue, Martyn de Vondeling, in 5 stempelbanden f3.75.. F arr ar, Een Schooljongen, gebonden fl.90.

F ar r ar. Een Student, gebonden fl.90.

Burgersdijk, De Dieren, afgebeeld, beschreven en in hunne levenswijze geschetst, met gekleurde platen, in 3 stempelbanden f45.00. Laurillard, Huisraad en Speelgoed, gebonden f2.10.

Marlitt's Geïllustreerde Werken, in 2 fraaie stempelbanden f6.50. Louise Mühlbach, De Groote Keurvorst en zijn tijd, 6 deelen: De Jonge Keurvorst, 2 deelen fl.50.

De Groote Keurvorst en zijn Volk, 2 deelen fl.50.

De Groote Keurvorst en zijne Kinderen, 2 deelen fl.50.

Louise Mühlbach, Frederik de Groote en zijn Hof, 8 deelen: De Kroonprins en zjjne Omgeving, 2 deelen fl.50.

Berlyn en Sanssouci, 2 deelen fl.50.

Frederik de Groote en zijne Broeders en Zusters, 4 deelen f3.00. Louise Mühlbach, Duitschland in Woeling en Strijd, 8 deelen: De oude Frits en de nieuwe tijd, 2 deelen fl.50.

Vorsten en Dichters, 2 deelen fl.50.

Duitschland tegen Frankrijk, 2 deelen fl.50.

Frankrijk tegen Duitschland, 2 deelen fl.50.

Louise Mühlbach, Napoleon in Duitschland, 12 deelen:

Rastatt en Jena, 3 deelen f2.25

Napoleon en Koningin Louise, 3 deelen f2.25

Napoleon en Prins Blücher, 3 deelen f2.25

Napoleon en het Weener Congres, 3 deelen f2.25

Multatuli, Millioenen-Studiën, gebonden f2.40

Multatuli, Specialiteiten, gebonden f2.40

Multatuli, Nog-eens: Vrye arbeid, enz., gebonden f2.40

Oltman's, Geïll. volledige Werken, in 2 stempelbanden f6.30 Cath. van Rees, In Dei Gloriam (Bach), in 2 stempelbanden f3.50 Renter's Volledige Geïllustreerde quot;Werken, fraaie uitgave in 12 deelen, gebonden, per deel fl.40