STIJL,

i TWEEDE CURSUS,

ï r'.

TBN DIENSTE DÉK

:

MIDDELSTE KLASSE TAN H K. OPVOEDINGSGESTICHTEN, i : EN DER SCHOLEN VOOR .GEWOON EN MEER UITGEBREID LAGER ÓNDERWIJS.

ACHTSTE DBUK,

■■

quot;Cmi-

'f-M?

TILBUEG,

Stoomdeükkbbij van het K K. Johoens*Webshuis. 1897.

I

?ïi- Jfa

TAAL Elf STIJL.

TWEEDE CURSUS,

TEN DIENSTE DEB

MIDDELSTE KLASSE VAN R. K. OPVOEDINGSGESTICHTEN EN DER SCHOLEN VOOR GEWOON EN MEER UITGEBREID LAGER ONDERWIJS.

ACHTSTE DBUK.

TILBÜEG,

Stoomdbukkebij van hbt E. K. Jongens-Weebhüis. 189 7.

1

IMPEIMATTJE.

M. F. de Beer, Sup.-Gen. ad hos delegatus.

Datum Tilburgi, 25 Octobris 1896.

Tolgens Art. 25 der wet Tan 28 Jnni 1881 (Staatsblad n» 124) is het eigendom gewaarborgd.

BERICHT VOOR DEN ACHTSTEN DRUK.

Bij het gereedmaken van den nieuwen druk van den 2° Cursus „ Taal en Stijlquot; bezielt ons een gevoel van dankbaarheid voor de waardeering , die onze arbeid mocht blijven genieten. Die waardeering sprak zich uit niet alleen door het ruim debiet, zoodat na korten tijd deze herdruk noodzakelijk werd, maar ook door welwillende en gegronde opmerkingen , waarvoor wij dankbaar zijn en van welke wij hij deze bewerking gebruik gemaakt hebben. Wij hopen, dat ons Taalboek hierdoor in bruikbaarheid moge gewonnen hebben en bevelen het werkje wederom in de welwillendheid onzer katholieke medeonderwijzers aan.

Tilburg, October 1896.

TAAL EN STIJL. —«gg»-

Oordeel. — Zin. — Verzwegen onderwerp.

1. Wat denkt gij bij u zeiven , wanneer gij een man ontmoet in soldaten-uniform P Wanneer 's morgens de hemel onbewolkt is? Wanneer uw broertje er bleek uitziet, niet eet en zoo stil is P Wanneer uw vader zijnen hoed opzet en zijnen stok neemt P Wanneer iemand u vijf centen voor eenen appel vraagt P

Gij denkt dan, niet waar: die man is soldaat; — het zal vandaag mooi weer zijn; — mijn broertje is ziek; — vader gaat uil; — die appel is te duur.

Nu hebt gij gedacht; — gij hebt geoordeeld. Zoo dik-wijls men aan een persoon of aan een zaak iets toekent of ontzegt, oordeelt, men.

Om zijne gedachten aan anderen bekend te maken, moet men spreken of schrijven.

Wie geven hunne gedachten door gebaren te kennen P

quot; • Druk een oordeel uit over God, den Hemel, de zon, den hagel , den regen, het ij», den azijn , den honing, de bij, de spin, de mier,- den olifant, den arend, de kolibri, den priester, den koning, den landman. De Ruyter, Vondel, den H. Willihrordus.

VOORBEELD. Qod heeft Hemel en aarde geschapen.

6

3. Eene in woorden nitgedrnkte gedachte noemt men een zin, een volzin of een voorstel.

4. Er zijn minstens twee zaken noodig om een zin te vormen, namelijk datgene, waarvan iets gezegd wordt, of het onderwerp, en dat, wat er van gezegd wordt, of het gezegde.

CS. Het onderwerp wordt in een zin wel eens weggelaten of verzwegen ; b. v. Let op ! Oa heen ! Luister ! Dit heeft vooral plaats in zinnen , die een gebod of een verzoek uitdrukken. Waarom zou men in znlke zinnen het onderwerp weg kunnen laten P

In de ontleding wordt het verzwegen onderwerp er bij gevoegd.

O. Somtijds worden van een zin slechts één of meer woorden uitgedrukt en het overige verzwegen; b. v. Stil! Brand ! Opletten ! Wie daar ?

Wanneer heeft dit vooral plaats P

Vul de?e uitdrukkingen eens tot volkomen zinnen aan.

'7'. In de volgende zinnen is ook iets weggelaten. Wat? Ik ben twaalf jaar. Die man is aan den drank. Mijn oom is naar Brussel. Mijn kiel is van katoen. Ik heb een uur geslapen.

- S. Vul aan, wat in de volgende zinnen weggelaten is.

Eere aan God 1 Welk een man 1 Welkom in ons midden 1 Voor

waarta 1 Niet waar ? Terug 1 Ik dat doen ? Nooit 1 Heter laat dan nooit. Liever sterven 1 Goeden dag ! Eerst leeren , dan spelen. Wat blijdschap overal I Einde goed , alles goed. Eer verloren, alles verloren. De poort maar uit, den weg maar op: de wereld dient bekeken! Na lijden, verblijden. — Niet getalmd ! Den moed uiet verloren 1 Den arbeid aangevat 1

VOORBEELD. iV« lijden komt verblijden.

- O. VRAGEN. 1. Wanneer oordeelt men? 2. Hoe geeft men aan anderen zijne gedachten te kennen? 3. Wat is een zin? 4. Welke zaken moeten in een zin noodzakelijk voorkomen ? 5. Wat wordt in een zin wel eens verzwegen ? 6. Wanneer doet men zulks vooral?

7

Onderwerp en Gezegde. — Bepalingen. — Uitgebreide zin.

lO» De timmerman zaagt. Het goede wordt beloond. Liegen is leelijk. De zes is een cijfer. Ik studeer. Men roept. Allen waren verheugd.

Het onderwerp is gewoonlijk een zelfst. naamw. of een ander woord, als zelfst. naamw. gebruikt, of een roornaamw.

11. Be vogel zingt. De boosdoener wordt gestraft. Ik ben gevallen. — Willem is matroos. Rembrandt teas schilder. Karei V werd keizer in 1519. — De weg is slijkerig. Oom scheen ziekelijk. Gij blijft lichtzinnig.

Men kan van een persoon en van eene zaak zeggen wat ze doen, of wat er mee gebeurt, wat zij zijn en hoe zij zijn. Zegt men van het onderwerp, wat het doet, of wat er mede gedaan wordt, dan is het gezegde een vorm van het werkwoord. Zegt men van het onderwerp, wat het is, dan is het hoofdwoord van het gezegde een zelfst.nw. Wil men nitdrnkken, hoe het onderwerp is , dan zal het hoofdwoord van het gezegde een bijv.nw. zijn.

Welke woordjes hebben wij gebruikt, om het gezegde matroos met Willem, — schilder met Rembrandt, enz. te verbinden P Men noemt ze daarom koppelwoorden. Zijn de werkwoorden worden en zijn ook koppelwoorden in den en 3'^k'ⁿ der bovenstaande zinnen P

13. Wat is het onderwerp in dezen zin: Jongen, gij moogt gaan.

Wat kon hier wegblijven P .

Jongen noemt men in dezen zin eene aanspreking?.

- 13. Ontleed de volgende zinnen : De honger is een scherp zwaard. De aarde is eene planeet. Karei, let op 1 Wees onze vriend 1 Ga! Jozef werd'onderkoning. Leve de koning 1 Welkom 1 Is zij naaister geweest ? Zal uw neef priester worden ? Moge vader wederkeeren 1 Jongens, dat gaat 1 Rijpt do kers ? Bidden is noodzakelijk. Moeder , weent gij ?

VOORBEELD.

De honger......onderwerp. Karei.......aanspreking.

is een scherp zwaard. . gezegde, gij .... verzwegen onderwerp. scherp , . bepaling van zwaard, let op..........gezegde.

8

14* De arme man werkt. T w e e paarden worden verkocht. Alle menschen zijn sterfelijk. TJw vader komt. Dit kind weent.

In deze zinnen is het ... nader bepaald. Welke soorten van woorden kunnen het onderwerp zooal bepalen P

De koningin van Nederland heet Wilhelmina. An tj et moeder is dood. De haan op den toren draait. De vrouw m et d e mosselen roept. De voerman uit d e st ad is vertrokken. Alexander, koning van Macedonië, was een groot veroveraar.

Geef eens op, waardoor in deze zinnen het onderwerp bepaald wordt.

- ir». Voeg in de volgende zinnen eene bepaling bij hel onderwerp. De schilderij is van Rembrandt. De matroos is. naar Oost-Indië vertrokken. Moeder bemint u. De haan kan niet kraaien. Een mensch kan niet spreken. Floris werd door de verbonden edelen vermoord. Napoleon veroverde vele landen. Karei regeerde over een groot gedeelte van Europa. Op het eiland Sicilië-ligt de Etna. Is tante ziek geworden ? Te Genaa, in Italië, werd Colnmbus geboren. Christus stierf aon het kruis. De pooten zijn buitengewoon lang. Dikwijls knellen schoenen. Hij is ziek. Leerlingen zullen weinig vorderingen maken. Vondel stierf te Amsterdam.

lO. Jan studeert vlijtig. Ik kom morgen. Misschien sterft zij. De visch zwemt in h et water.

In deze zinnen is het .... nader bepaald.

Noem de bepalingen.

De tuinman plukt appelen. Ik heb u gewaarschuwd* Heeft Willem zich gewasschen ?

Appelen, u en zich zijn hier ook bepalingen van het gezegde. Waarom P

Hoe kannen wij ze hier nog anders noemen P

IT. Een zin, waarin het onderwerp of het gezegde , of beide nader bepaald worden, noemt men een uïtge-breiden (*) zin. Eveneens noemt men somtijds zulk een onderwerp of gezegde, uitgebreid onderwerp,— «titgebireid gezegde.

Dit ziet natuurlijk slechts op (Ico omvang, niet op de teteekenis of dem inhoud ran den zin.

9

/ '

- 1® • Voeg in de volgende zinnen eene bepaling bij het gezegde i Hij is beschroomd. De boomen zijn kaal. Ik ben moe. Gij plaagt mij. Een gouden horloge kost. Een dankbaar mensch vergeet ... de weldaden. Vroolijkheid past! Bid! Lieg ...! Veel eten is ... gezond. Moge mijn vader herstellen I De deugdzame slaapt. Bevriest het water? Vele soldaten sneuvelden.

VOORBEELD. Hij is zeer beschroomd.

lO. Vader en moeder gaan wandelen. Het paard loopt en hinnikt. Be boomen dragen bladeren en vruchten,

In de bovenstaande zinnen ziet gij meer dan één onder-derwerp, gezegde of voorwerp. Van elk dezer zinnen zon men er twee knnnen maken; b. v. Vader gaat wandelen. Moeder gaat wandelen»

Doe znlks ook met de beide andere.

■ S50» Oefeningen ter ontleding. Vele molenaars leven van den wind. Die roos, zoo schoon en frisch, is het sieraad van het tuintje mijner jongste zuster. Leg dat boek, zoo verscheurd en vuil, behoedzaam op gindsche tafel. Paulus, de groote Apostel, begaf zich van Judea naar Rome, de stad der Cesars. Uwe hooge sprongen zijn uit, heer graaf! Door 'tsteenachtig dal komt de-stroom van 't gebergte. Reeds in Abrahams tijd bloeide Sidon, de-oude hoofdstad der Pheuiciërs, door den handel. Noch mijn broeder, noch mijne zuster wilde het doen. Hij en ik hebben hem. heimelijk gadegeslagen. Zoowel de vader als de moeder bemoeiden zich met de zaak. Ik , ongelukkige, wilde zijnen raad niet opvolgen. M\jn vriend, ik heb u.gewaarschuwd. Stuit in 't begin een kwaden zin. 't Vaarwel en 't afscheid joelt en schatert langs de stranden. Damp noch nevel dekt de stroomen. 't Luid hoezee-verzelt hun uittocht langs de duinen en de ree. Blonde duinen , weest gegroet! Dag in, dag uit moet ik u hetzelfde herhalen. Niet ten onrechte schuwt iedereen zijn gezelschap. Er is veel over gesproken. Eéne zaak heeft hij mij nooit willen vergeven. Doodsbleek keerde hij, na eene afwezigheid van eenige oogen-blikken , in de kamer terug. Aalmoezen geven heeft tot heden nog~ niemand verarmd. Eene menigte vreemdelingen zag men iederen dag aankomen. Uit kaarten schept ze kunstpaleizen vol eedlen zwier». Onder vriendschapsschijn Verloren eer

Schuilt het ergst venijn. Keert nimmer weer.

10

Met zacht geklater

Vloeit in deez* streek Van 't zoetste water Een heldre beek.

Bij het woên der baren Siddert voor gevaren '8 Reeders bange ziel.

„ Haalt me een roosje , Serafijnen ,

Uit de dorre zandwoestijnen Van het ondermaansche diep 1quot;

Hier ligt een vroeg geknakte bloem,

Des dorplings lust, der maagden roem , Op 't mullig grafbed neder.

Midden onder 's aardrijks doornen Bloeien er nog uitverkoornen.

VOORBEELD.

Vele molenaars leven van den wind. . . . uitgebreide zin.

Vele molenaars...............uitgebreid onderwerp.

leven.....................gezegde.

vele.....................bep. van molenaars,

van den wind................bep. van leven.

Stuit in *1 begin een kwaden zin.....uitgebr. zin.

gij......................verzwegen onderwerp

stuit.....................gezegde.

in *1 begin.................. bep. van stuit.

een kwaden zin...............uitgebr. voorwerp.

kwaden....................bep. van zin.

- 21 VRAGEN. 1. Wat kan er van een persoon of eene zaak gezegd worden? 2. Wanneer het gezegde een zelfst. of bijv. naamw. is, door welke woorden wordt het dan met het onderwerp verbonden ? 3. Bepaal in den volgenden zin het onderwerp op 5 verschillende wijzen; De knecht rijdt naar huis. 4. Welke verschillende bepalingen kunt gij voegen bij 'tgezegde in den zin; De herder hoedt de schapen ? 5. . Wanneer noemt men een zin ■uitgebreid ? 6. Wat is een uitgebreid onderwerp , — een uitge-■hreid gezegde ? Geef van elk een voorbeeld.

11

Letters. — Lettergrepen. — Woorden.

22. Om eene gedachte uit te drakken, bedient men aich van woorden.

S3. Tot het samenstellen van woorden heeft men letters noodig.

24^. De Nederlandsche taal (onze moedertaal, waarom P) telt 26 letters, namelijk: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, 1, m, n, o, p, q, r, s, t, n, v, w, x, y, z.

Sö. De c, q, x, en y, welke laatste gij wel moet onderscheiden van de ij , komen alleen in vreemde woorden voor; b. v. citroen, Cyprus, Quito, equator, Alexander, Xaverius, Egypte, enz. Ph wordt uitgesproken als f; eh in vreemde woorden dikwijls als b.

- S26. Schrijf eens 5 eigen- of soortnamen, waarin eene q, 5 , waarin eene x , 5 , waarin eene en 5 , waarin eene C (niet c h of s c k) komt.

- J3T''. Vul het ontbrekende aan. Nederland wordt verdeeld in elf prov....._. — De Romeinen, ouder Julius ... ar, onderwierpen onze voorouders, omstreeks 50 jaren voor de geboorte van

J.— C......— De aanvoerder der Batavieren, .laudius . ivilis ,

sloot een verbond met den Rom.......veldheer .erealis, op eene

half afgebroken brug van den.....— Nero was een bloeddorstig

tiran; hij was de eerste vervolger der . .ristenen. — Kunt gij den inhoud van . .l.nders en p.ram.den berekenen ? — Nabu. .odonosor, koning van Bab.lon , belegerde de stad T.rus gedurende 13 jaren. . .ilippus II, koning van Spanje , benoemde zijne zuster Marga.... iot landvoogdes der Nederlanden. De opvolger van Alva was Re-. .esens. Zijne zusters heeten .a. .arina, .rollna, Elisabe .. en Fran.is.a, en zijne broeders Rudo. ., . .edorus en Ra. .aël. — De trot.... veldheer Holo.ernes werd door de brave Judi.. verslagen.

De letters worden verdeeld in klinkers en medeklinkers.

£ilgt;. De klinkers of klanken zijn : a, , e , i, o , u, y, en en oe.

De medeklinkers zijn : b , o, d , f, g , li, j , k , 1, m, ii, p, q, r, s, t, v, w, x en se.

12

30gt; Van de klinkers vormt men tweelilaijlien, als : ei of D , ui , au , ou , aai , ooi , oei , een en ieu.

31. De klinkers zijn kort of lang, als: 4a/ — iaa^

— bet,Ien ; — kop — koop — koper — hooper ; tin—tien

— fabrikant; veil — pee/ — vetle ; stak — uur, —ure».

Hoe verlengt men dns meestal de klinkers? Welke

klank maakt hierop eene uitzondering F

De lange a en u worden op het einde eener lettergreep nooit verdubbeld.

3^. Een woord, of een gedeelte van een woord, dat met eene enkele opening van den mond uitgesproken kan worden, heet eene letterfjreep. Zoo bestaat het woord landkaart uit twee , achteraan uit drie lettergrepen.

- 33. Verdeel de volgende woorden in lettergrepen. Hoogste,, zomerdag , bergachtig , verzuimenis , schuldig , peilloos , grijsaard „ suikerbrood , splinternieuw , kleerborstel, winteravond , afkomstig ,. ziekelijk , ontdooien , verzegelen , aaneengeschakeld , kinderachtig , lomperd, boeteling, veinzaard, zingen.

VOORBEELDEN, leer — aar, hoe — rin, la—chen, mas — ten,, erto — ten , elk — an — der, kie — sehe, naa» — te, bes — te , boek — ske, Kaai —je.

34. Men onderscheidt 10 soorten van woorden, als ; zelfstandige naamwoorden , lidwoorden , bijvoeglijke naamwoorden , telwoorden , voornaamwoorden , werkwoorden , bijwoorden,. voorzetsels, voegwoorden en tusschenicerpsels.

Deze worden ook wel de 10 rededeelen genoemd.

35. Eenige van deze rededeelen kunnen veranderingen ondergaan en heeten daarom veranderlijke, als: boom, booms, b o om en ; — de , d e s, den, der ; — braaf, braver, braven; — leer en, leer, leert,, leerde, geleerd; — ik, mij, mij n ; — ons, ome, onzes ; — vier, vieren.

Andere blijven altijd onveranderd , als : op , ach , maar,. toen , enz. en heeten daarom onveranderlijke.

- 36. VRAGEN. 1. Waarvan bedient men zich, om zijne gedachten uit te drukken ? 2. Hoeveel letters gebruikt men in.

13

-onze moedertaal ? 3. Welke letters komeu slechts in vreemde woorden voor? 4. Hoe kunnen de klinkers zijn? 5. Wanneer mogeu ü en u niet verdubbeld worden ? ö. Noem de 10 rededelen. 7. Welke van deze woordsoorten zijn altijd onveranderlijk ?

--*3*»

Spelling. — Hoofdletters.

Hf. Het is dikwijls moeilijk te weten, wanneer een woord met © of ee, met o of oo, met «si of 4) geschreven moet worden. Hier volgen eenige regels, die a dit gemakkelijker zuilen maken.

3S. De o komt voor :

1'. In open lettergrepen van ongelijkvloeiende werkw. «n in woorden, daarvan afgeleid, als; genen, lezen, schreven, trede, meier.

2'. In het meervoud van znlke woorden , die in 't enkelvoud eene korte © of i hebben , als : benelen, gebeden , smeden.

3^e. In de woorden, waarin de « wel eens met ©u of a. verwisseld wordt, als: veel (velen) — veul (in de volkstaal); zeven — zeuoen; tegen — vagen; edel — adel.

30. Met ©© schrijft men :

Het meervoud der woorden, die uitgaan op eel, ees en den uitgang eeren als; kasteelen, Portugeezen , waardeeren.

40. De o treft men aan :

l^e. In open lettergrepen van ongelijkvl. werkw., als : goten , vlogen , gebogen.

Hiervan zijn uitgezonderd loopen en stooten.

2^e. In het meervoud van die woorden , welke in 't en-Ttelvond de korte o hebben, als : /tooen — hof; holen —hol.

3«. In de woorden, waarin de o wel eens met ©u verwisseld wordt, als : molen — meulen ; logen — leugen.

41. Met oo schrijft men de uitgangen genoot en loos, als : landgenoolen , goddelooze.

u

4S. De 4f wordt gevonden :

l^e. In ongelijkvloeiende werkwoorden , als : lijden , rijden , schrijven.

2^e. In woorden , als : boerderij , maatschappij, bakkerij.

3^e. In den uitgang lijk, als: vroolijk.

Met ©i schrijft men de uitgangen heid, teit, stein en. lei, als : goedheid, majesteit, IJselstein, allerlei.

43. Vóór de t schrijft men cli in plaats van gf,. als : macht, tocht, recht, vlucht , behalve :

I^e. In de vormen der regelmatige werkwoorden , wier stam op éj: eindigt, als : eindigt, draagt, zorgt.

2^e. In de zelfst.nw., die door achtervoeging van te gevormd zijn van woorden op g, als : hoogte , gebergte.

-4=4. In plaats van ngf schrijft men nk vóór de uitgangen lijk en je, als : koning — koninklijk — koninkje ; oorsprong — oorspronkelijk ; ketting — kettinkje.

Men schrijve ook jonkheer , jonkvrouw, koninkrijk , lankmoedig , sprinkhaan.

40. Na een langen klinker of tweeklank mag de » niet verdubbeld worden , als : wijselijk, Pruisen , geeselen. Hetzelfde geldt ook voor de andere medeklinkers, als r toeken, kruipen.

40. Hier volgen nog eenige woorden, waarop gegoed moet letten : kapelaan, bagage, bosschage, honing en honig, samen, te zamen, samenstellen , verzamelen , eenigszins , nieuwsgierig, koffie, kruit (om te schieten), metgezel, Kerstmis , lichaam , kachel, althans , nochtans , zaaien, koeien, uitroeiing , metterdaad, mettertijd, verbintenis, beeltenis, adellijk, middellijk, middeleeuwen, middelpunt, dokter (geneesheer), doctor (titel), verf , Januari, Februari, Juni, Juli, Dinsdag, Zaterdag, juffrouw, kindsheid (jeugd), kindschheid ('van oude lieden sprekende), genoeglijk, ontzaglijk , vroolijk, hoonen, doozen , loonen (wijzen), tonen (in de muziek), drogen, kronen, tronen.

- 46. a. Vul in met ij of met ei.

ach nen , pl-ten , verm-den , v-ling , vl-er , set-den , verw-len , ver-w-den , -lings. De kerk is gew-d. De schapen w-den op de h-de.

15

De sp zen ziju goed toeber-d. De officier ber-dt een schimmel.. De pi-zen zullen nog r-zen.

Met ee of e.

juw-len , v-ger, gen-zen, reg ren, z-gen, benad-len, gel-deren, zw-ven , be)-digen , gestr-ken , stud-reu , t-der, m-ten , zw-ren , verm-den , ben-den, g-Tel, Chin-zen. Ouderlooze kinderen noemt men w-zen. De mensch is een redelijk w-zen.

Met oo of O.

z-men , tochtgen-ten , str-nien , geb-den , ïerm-gen , verscb-nen , aant-nen , ged-gen, b-ler , ontst-len, dr-men, st-ken, sm-ren, m-ren, verwaarl-zen, m-len, kl-ven. Herten hebben dunne p-ten. Men ia be-zig met aardappelen p-ten. quot;Wij b-pen, dat die aardb-pen spoedig opgeruimd zullen worden.

■ *^7*• Schrijf het volgende zonder fouten.

Vele kinderen willen maar niet begrij(ei)pen , hoe noodzakelijk het voor hen (hun) is, de(n) tijd der jeugd goed te gebruik(k)en. In de provincie Limburg vindt men ve(e)le fraai(j)e ka8te(e)len. Niet aan de ho(o)ven der koningen, nog(ch) in de palei(ij)zen der rei(ij)ken woont tevre{e)denheid, maar zeer dikwijls in de echa(a)mele hut(t)en der armen. De Frans(ch)e 8olda(a)ten hebben in verschei(ij)deu geveg(cb)ten moedig gestreden. Japanne(e)zen en Chine(e)zen behooren tot het Mongools(ch)e menschenras. Die grijs(z)aard, reeds gebogen onder de(n) last der ja(a)ren, kan nog(ch) zeer goed hooren en zonder bril le(e)zen. Toen Claudius Civilis een zijner laudgeno(o)ten als verra(a)der zag optre(e)den , was hij genood(t)zaakt met den Romei(ij)nscheu veldheer Cerealis vre(e)de te sluiten. Dit had(t) plaats op eene in het midden afgebroken brug van den IJ8(8)el.

48. Met eene hoofdlettei* schrijft men : l^e. Het eerste woord van een volzin en van eene aanhaling van iemands woorden , b. v. Jezus zeide ; „ Ik geef u een nieuw gebod.quot;

2^e. De eerste letter van eiken regel van een vers; b.v. Wees braaf, mijn zoon , in lief en leed.

Wees eerlijk tot aan 'tgraf.

En wijk geen enkle vingerbreed Van Gods geboden af.

3«. De eigennamen, als: Hendrik, Walg a, Zeeland, Belg,.

16

■Januari, Dinsdag, Faschen , Noord-Amerika , Kaap de Goede Hoop, Zwarte Zee, Be Buyter, Van Merken, Ben Haag , Karei de Stoute, Willem de Berde.

X'. De bijv. naamw., die van eigennamen afgeleid zijn, als: Fransch , Spaansch , Roomsch.

5^e. Titels van boeken , opschriften, namen van schepen , herbergen, enz. als : Taal en Stijl; Zeoende hes ; O oer de Luiheid; ik vertrek met de Arend; hij logeert in de Zon.

6-. De namen, die aan God gegeven worden, als: ■de Almachtige, de Heiland, de H. Geest.

7'. De aansprekingen in brieven; ook de zelfst. nw. bijv.nw. en voornaamw., die in titels voorkomen, als: Ji meld ü, Geliefde Ouders, Broeders en Zusters , dat enz. Mecrouw B., Weledele Heer, Weleerwaarde Heer, Zijne Doorluchtige Hoogwaardigheid, UEdele, Bloemlezing uit de Werken van Vondel.

8^e. Somtijds de persoonsnamen , die tevens eene waardigheid uitdrukken, wanneer bepaalde personen bedoeld worden , als: de Koning kwam, vergezeld vin de Min i s-4 er s en den Burgemeester; d. i. onze koning , vergezeld van onze ministers en onzen burgemeester.

- 40. Schrijf zonder fouten: Al is de lo(o)gen nog zoo -snel, de waarheid achterhaalt ze wel. Men is maar eens jong, — zoo 8pre(e)ken de dwa(a)zen ; men word(t) maar eens oud , — zoo denken de wei(ij)zen. Eendrag(ch)t maakt mag(ch)t. Het graafschap Holland bestond oorsproD(k)elijk uit de abdei(ij) van egmond -en eenige onderho('o)rige )and(d)erei(ij)en , hosschen en wa(at)teren. Aman werd(t) genoodzaakt koning(k)lijke eer te bewei(ij)zen aan de(n) israëliet mardocheüs. Het stoomschip, de zwaluw , is den eersten dinsdag van de maand Januari naar New-York, noord-amerika, vertrok(k)eu. Men heeft mij ge8chre(e)ven, dat het in het laa(t)st van Jnli of in de eerste we(e)ken van augustus zal we(e)derke(e1ren. Zorg, dat gij mij het boek, getiteld ; „ pelgrimsreize naar het heilig land,quot; zoodra(a) mo(o)gelijk terugzend(t). Wanneer zal de koning in den bosch arriv(e)ren ? Ik geloof aanstaanden vrei(ij)dag. Weet gij, waar zijne majestei(ij)t afstap(p)en zal? Naar men yerze(e)kert zal hij zijnen intrek ne(e)men in den gouden leeuw.

. SO. Maak flinke zinnen, waarin de volgende woorden jvoorkomen : weken, weeken; koper, kooper; veilen, vijlen ; zijde

17

zeide; lijden, leiden; berijden, bereiden; rijzen, reizen; ijk, eik; meid , mijt; ei, IJ ; as , asch.

VOORBEELD. De vier weken , die het feest der geboorte van Jezus Christus voorafgaan, noemt men den Advent

Het brood was zoo hard, dat men het in het water moest wceken.

- 51. Handel evenzoo met de volgende : nocb , nog; doch , dog ; mild , milt; hard , hart; kruid , kruit; moed , moet; vers , versch ; gans , gausch ; vallen , vellen ; houwen , houden ; kennen , kunnen ; liggen , leggen ; landman , landsman.

- £523. VRAGEN. 1. Welke woorden worden met €5 geschreven ? 3. Welke met O ? 3. Welke met ee ? 4. Waarom wordt gebleven met e en niet met «© geschreven ? 5. Welke woorden schrijft men met ij ? 6. Waarom schrijft men vracht en niet vraacht? 7. Waarom wordt de li in ruiken niet verdubbeld p 8. Geef de gevallen eens op , waarin eeo woord met eene hoofdletter geschreven moet worden.

Stamwoorden, afgeleide en samengestelde woorden. Voor- eu achtervoegsels.

Ö3. Pijn , pijnlijk , tandpijn ; — warm , warmte , verwarmen , bloedwarm.

De woorden kunnen zijn stum woorden , afgeleid of samengesteld.

Pijn en warm zijn: stamwooirden, omdat ze van geen ander woord gevormd zijn. Pijnlijk , warmte en :er-warmen zijn afgeleide woorden, omdat ze van een ander woord gevormd of afgeleid zijn. Tandpijn en bloedwarm zijn samengestelde woorden, omdat ze bestaan nit twee woorden of liever nit twee deelen, die elk voor zich eene beteekenis hebben.

Het laatste deel van een samengesteld woord is het voornaamste, het bepaalde. Daarnaar regelt zioh ook het geslacht van het geheele woord ; b. v. landooogd (m), T. S. 2 c 2

18

tandpijn (v). Uitgezonderd oogenblik (o) en toeval (o). Het eerste deel heet het bepalen de. Waarom P

- Geef eene verklaring van de volgende samengestelde

woorden ; veldslag, slagveld ; — winkelboek , boekwinkel; — vruchtboom, boomvrucht; — landbouw, bouwland; — veldbloem, bloemveld ; — tuinbloem, bloemtuin ; — werkhuis, huiswerk ; — zakgeld , geldzak ; — werkdag , dagwerk ; — landsman , landman.

VOORBEELD. -Een veldslag is een slag (een gevecht), in het open veld geleverd.

Een slagveld is een veld, waarop slag geleverd wordt.

BB. Men kan op drie wijzen woorden van andere afleiden; 1° door klankverwisseling, als: drnni en dronk van drinken; kneep en kn\p van knijpen; zang en zong van zingen ; mant van meten ; vlacht van vliegen.

2° Door voorvoegsels, als: aartshertoj, geloei, gebak, ondeugd, wansmaak ; — aartsdom, onwaar, gestreng, Xtevreesd; — Xiezoeken , gedenken, herleven, ontrooven, ■verhooren , -wanhopen.

3» Door achtervoegsels, als: druklter, leera.atr, tuinier , lonperf\ , dronkaanX , koningin , zangeres , weldoenster , gunsteMug , dekse\ , prikiiei , drukker\}, hertogAom , ^raa/soha jgt; , grootheid , grootle, droefenis-, — groenaelxtig, woonachtig, leesliaar, prachtig, doe/i\ ijlt, goddeloos, leerzaam, Hollandsch, _;'aariy lisch ; — tweede, achtste-, visschen , eindigen , waarde «ren , trappeien , stotteren ; hameren-, uiaardigl\jli, jaarl{jlis , blindelings , rechts, zoetjes, voorwaarts.

Zie verder N^ia 66, 137, 151.

-S3amp;. Zeg van de volgende wooorden, ofzestamwoorden, af geleid of samengesteld zijn en plaats achter de afgeleide het stamwoord, waarvan ze gevormd zijn : woordelijk , arbeider, venster, sneeuwwit, slot, daglooner, begrafenis, overhalen, dronkaard , hoopen , breuk , speeldoos , verachten , kleed , bepalen, aankomen , geneesmiddel, slapeloos , onsmakelijk , slok , water, mondeling, vlucht, draagbaar, snoeplust, snoepen, snoepachtig, keus, schriftelijk, buikspreken, lichtgeel, dracht, sprong, oog.

19

1

kluizenaar, lekkernij, weetgierig, zilver, gierigaard, vertrouwbaar stadhouder. '

quot; Schrijf 5 woorden, die afgeleid zijn van drinken,

(Geen samengesteldej b. v, drank, dronkaard, enz*

Ook 5 , die afgeleid zijn van breken; 5 van zien; 5 van dekken en 5 van bin d e n.

-amp;'?• a Vorm door afleiding bijvoeglijke naamwoorden van

de volgende zelfst.nm. deugd, maat, kern, heil, smaak, klucht schrift, mond, hemel, oog, hand, wil, fout, erf, geur, lach zat»^, zijde, lichaam , dag , zon , tijd, burger, zonde, maatschappij,

deel, vrede, stof, perk, vrucht, vloed, land, schat, weelde, huis.

VOORBEELD, deuyd — deugdzaam.

maat — matig , mateloos.

quot; Bekleeden = van kleeden of kleederen voorzien.

Bevatten == omvatten.

Geroep = aanhoudend roepen.

Gebak — het gebakkene.

Geboomte = verzameling van boomen.

^ Gestreng = streng.

Gelaarsd = van laarzen voorzien.

Herzeggen = opnieuw zeggen.

Onnoodig = niet noodig.

Onmensch = onlaard, slecht mousch.

Ontmaskeren = het masker wegdoen.

Ontbranden = beginnen te branden.

Verzachten = zacht maken.

Versteenen = tot steen maken, of tot steen worden.

Verspreken = mis (verkeerd) spreken.

Verbouwen = anders bonwen.

Wanklank = verkeerde klank.

Aartsdeugniet = eerste , giootste deugniet.

Burgerlijk = wat overeenkomt met een burger.

Onmetelijk = wat niet gemeten kan worden.

Bladerloos =- beroofd van of zonder bladeren.

Hoorbaar =r wat gehoord kan worden.

Olieachtig = dat veel van olie heeft.

Snoepachtig = geneigd tot snoepen.

Moedig = moed bezittend (hebbend).

Vaderlandsch = van het vaderland.

L

20

Slaafsch = gelijk een slaaf.

Deugdzaam = begaafd met deugd.

Buigzaam = gemakkelijk buigende.

Arbeidzaam = geneigd tot den arbeid.

Houten = van hout.

Verklaar nu de beteekenis der volgende woorden, en gebruik ze in goede zinnen : bedekken, ontdekken , ontrouw , ontvlammen , verdooven , herkauwen , wantrouwen , geschoeid , aartsbisschop , gevogelte , verrekenen , onnatuurlijk.

VOORBEELD. Bedekken beteekent, met deksel of dekking voorzien. Gedurende de strenge vorst zou het jonge graan gevaar loopen te bevriezen , indien de sneeuw hetzelve niet bedekte.

. SS* , Jioe evenzoo met de volgende : voedzaam, liefdeloos, kinderlijk, uitvoerbaar, Nederlandsch , snapachtig, gouden, mededeelzaam, koninklijk, doodsch, groeizaam, onbeschrijfelijk, kundig.

VOORBEELD. Voedzaam is datgene, wat geschikt is om te voeden. De prijs van het vleesch is tegenwoordig zóó hoog, dat velen zich het genot dezer voedzame spijs moeten ontzeggen.

m 50. Maak afgeleide woorden door achtervoeging van aarrf, aar , naar , erd, ier, nier, er; — ster , es , in ; — el, dom , schap, heid, ij , ing, nis, sel, te, ling.

m so. a. Van welke werkwoorden zijn de volgende zelfst.nw. afgeleid? lafenis, bocht, gift, keus, keur, stok, kunst, kneep, stand , gave , brok , hulsel, leerling , vloed , gang , vaart, dracht, daad, band, schutter, breuk, drift, gedachte, groef, vleugel, klank , goot, schepsel, les, rit, vorst, begrip , laag, zetel.

_ OO. VRAGEN. 1. Welke woorden noemt men stamwoorden ? 2. Waarom is boosheid een afgeleid woord ? 3. Hoe kan men woorden van andere afleiden ? 4. Door welke achtervoegsels maakt men zelfstandige naamw. f 5. Door welke achtervoegsels vormt men mannelijke, en door welke vrouwelijke zelfst. naamw.? 0. Wat zijn samengestelde woorden ? 7. Wat is het voornaamste deel van een samengesteld woord ?

Hot zelfstandig naamwoord. — Soortnamen en eigennamen. — Verkleinwoorden. — Geslacht der zelfstandige naamwoorden.

Ol. Alle zelfdandiyheien, dat wil zeggen, alle dingen, hebben eenen naam. De namen dezer dingen of zelfstandigheden en ook hetgeen men als zoodanig voorstelt, noemt men ieelfwt jindiffe n aam w oord en.

ÖS. Tim ni er man, leeuw, huis, een v i s ch , een ijzer en dergelijke zelfstandige naamwoorden noemen zelfstandigheden , dat is dingen , die op zich zelf bestaan; men heet ze voor worpsuatnen

Als ik zeg ; „ Ik heb boter, v i s ch en o l e e s ch gekocht. Dit ledikant is van ij z e r,quot; dan noem ik eene onbepaalde hoeveelheid stof; zulke zelfstandige naamwoorden heet men stofuamen.

Lengte, geblaat, schok, berouw, deugd zijn ook zelfst. naamw. Zulke dingen bestaan niet op zieh zelf ; zij worden in of aan de voorwerpen waargenomen. Ik kan mij geene lengte voorstellen , zonder te gelijk aan een voorwerp te denken, dat lengte heeft; b. v. aan een koord, een weg, enz. Men kan ze dus ook niet afbeelden, zonder tevens dat voorwerp voor te stellen.

Voor zulke zelfst.nw. hebben wij geen goeden Neder-landsohen naam , men noemt ze denkbeeldige-zelfstandig-heidsnamen of met een vreemden naam abstracte z.nw.

03 De voorwerpsnamen worden onderscheiden in :

a. iSoor «iimn«^xii, d. i. namen, die aan eene geheele soort van. voorwerpen gemeen zijn; als; stad , leerling, stoomboot, hond, enz.

b. Hjigenuatnen, d. i. namen, die aan personen of zaken gegeven worden om ze van andere van dezelfde soort te onderscheiden; als; Utrecht, Willem, Dolfijn, Hector.

- 64. Zeg van de volgende woorden of het eigennamen, soortnamen, o/* abstracte zelfst, naamw. zijn, en ver-

22

heter tevem de fouten , -die gij er in vinden zult: deugd , hoofd , alpen, paus, gramschap, ridder, maurits, schoonheid, provincie, deventer, kracht, lucht, berg, hekla, eiland, hulp, keizer, napoleon, reiger, texel, geloof, horlogemaker , brief, noordzee, stuk, glas, minister, leugen, kaap de goede hoop, hemel, miria , engel, verdriet , bisschop , karei, rafaël, ziekte , engeland , val, getrappel, reseda.

VOORBEELD. Eigennamen. Soortnamen. Abstracte z.nw.

Alpen hoofd. deugd.

- OS. Vorm zelfst. naamw. van de volgende woorden : lang , besturen, woest, wijd, vallen, tpaaizaam, uitvinden, gaan, kennen, oud, begraven, stellen, kijven, zingen, groen, drukken, kiezen, vliegen, breken, fluiten, grijpen, bidden, dringen, jagen, spreken.

VOORBEELD. Lang — lengte.

OO Verklein woorclea worden gevormd door een der uitgangen je, tjo of etje, pje, Ue, sbe, ben of sben achter het zelfst. naamw. te voegen; b. v. boekje, haartje, iongegt;tjamp;, raarapje, kindeVtc , jongsletd o{ jongtslton.

OTquot;. Die zelfst.nw., welke etje achter zich nemen, verdubbelen meestal den slotmedeklinker, als: kom, kommetje. Achter welke medeklinkers heeft dit gewoonlijk plaats P Achter welken medeklinker voegt men meestalg/e/'

Oéi. Bij sommige verandert de korte klinker in een langen , als • pad, paadje.

OV». In meerlettergrepige zelfst.nw., die uitgaan op ing, verandert de s in wanneer de voorlaatste lettergreep niet toonloos is, als: ketting — kettinkje, penning — penninkje; maar wandeling — wandelingetje.

-'^O. Maak van de volgende zelfst.n.w. verkleinwoorden: woord , staart, arm, brug , woning , ei, kleed, tuin, goud, bezem, glas, hond, vreugde, snhil, koning, geraas, kar, duif, bel, rotting , koude, stoel, ster, rib , koe , kraam , rad , drukte , rug.

Tl. De zelfst. naamw. hebben drieërlei geslacht; zij kunnen zijn manneiyic, vr-ouwelIt of oti-

zydigr.

Ziehier eenige regels tot het leeren kennen der geslachten.

23

TH. gt;1 fi ii ii lt;gt; 1 ij li zijn:

l^e. De pamen van mannelijke personen en dieren, als : Jan , timmerman , jongen ; tijger , leeuw.

2'. De namen van bergen, boomen en van steenen , wanneer men afzonderlijke steenen en niet de ge-heele soort bedoelt, als; Vesuvius, eik, diamant. Spar en linde zijn vrouwelijk.

3^e. De zelfst.nw., die uitgaan op aar, aard, erd, em, lm en rm , als : lessenaar , mosterd, bodem , halm, arm.

4,'. De namen van werktuigen op er en el, die van werkwoorden afgeleid zijn, als i ■ trekker, vleugel; uitgezonderd griffel en schoffel, die vrouwelijk zijn.

T-i Vrouweliil* zijn:

1«. De namen van vrouwelijke personen en dieren, als : Anna , moeder , naaister , baker ; tijgerin , leeuwin.

2^e. De namen der letters en cijfers, als: eene b, eene zes.

3'. De namen der granen en der peul- en boomvruchten, als: rogge, tarwe; erwt, peer, druif. Hiervan zijn uitgezonderd: appel, eikel en de namen van vruchten op oen, als citroen, meloen, die mannelijk zijn.

4^e. De namen van vaartuigen , die niet op er uitgaan en de eigennamen der schepen, als: schuit, sloep, brik. Hij vertrok met de Prins Hendrik. Fregat en jacht zijn onzijdig.

6^e. De zelfst.nw. , die uitgaan op heid, teit en nis, als: goedheid, majesteit, vuilnis ; uitgezonderd de onzijdige vonnis en getuigenis.

6^e. Die op schap uitgaan en eene gesteltenis of verzameling uitdrukken als : dronkenschap, broederschap. Koningschap, priesterschap, enz. zijn onzijdig, omdat ze geen gesteltenis , maar eene waardigheid uitdrukken.

7^e. Die door st of ing van den wortel der werkwoorden afgeleid zijn , als: kunst, winst, kleeding; behalve dienst , dat mannelijk is. Waarom zijn dan ■dorst, oogst, helst en troost ook niet vrouwelijk P

24

'7'4. Het onzijdig geslacht levert minder moeilijkheden op. Men kan in de meeste gevallen gemakkelijk hooren, of het lidwoord het vóór het zelfst nw. past of niet. Wij znllen daarom hiervan slechts een paar kenmerken geven.

Onzycli^r zijn :

l^e. De namen van werelddeelen , lauden en plaatsen , als: het rijke Amerika, het schoone Italië , het volkrijke Malta, het nijvere Tilburg, het fraaie Ben Haag , enz. Hierop maken eene uitzondering de namen van enkele landstreken, als: de Betuwe, de Veluwe, de Krim, die vrouwelijk zijn.

2^e. De verkleinwoorden , als : boompje , leitje , enz.

3^e. De namen van stofien, waarvan voorwerpen vervaardigd worden , als : koper , kóraal, fluweel. Hiervan zijn uitgezonderd die stofnamen, welke op eene toonlooze e eindigen , als : zijde , aarde , alsook baai, kant en wol, die alle van het vrouwelijk geslacht zijn.

4^e. Alle andere rededeelen, als zelfst.nw. gebruikt, als: het schoone, het ik, het hoe en waarom , het praten , enz.

Vfi. Ziehier eenige zelfst.nw., waaraan dikwijls een verkeerd geslacht wordt gegeven : altaar o., angel m. , angst m. , beschuit v., bijl v., boekweit v., boterham p., chocolade o., cijfer o., das m. en v., dood m., drift drop, drup of druppel m., eetzaal v., ekster v., enkel m., figuur v. en o, gesp m., hecht of heft o., hooiberg m. en v., horloge o., kameel m._y kant (zijde) m., kant (stof) v. , kazuifel v. , kerkhof o., kiel (kleedingstuk) m., kiel (van een schip) v., kies v., knie v, koffer m., lantaarn v., leest v., lijst v. , list v., loon o., mouw melk v., mest m., mud v. en o., raam o., muur m., naad m., neus m., olie oogenblik m. en o., orgel o., patrijs m., peper v., pet o., pistool ». en o., pool Pool m, ploeg m., room m., schotel m., sjerp v., sloot v., sneeuw v., splinter m., stijfsel v., stoep v., suiker v , toets m., uur o., vernis o., vorst (prins) m., vorst (van het dak) v., vorst (koude) v., vork v., wezel v., wol v., wortel m., zeep , v., zwam v.

26

quot; Va?i welk geslacht zijn de volgende zelfst.nw. ?

generaal, traagheid, meid, Afrika, passer, haver, diamant, Rusland, Rome , Sinaï, populier , gerst, tonnetje , stuiver , bekentenis vriendschap , Londen , jodendom , mengsel, geroep, gebrek, erfenis, verbod, goud, dozijn, vangst, landschap, speeksel, komst, zilver^ linde, stamper, vorm, boon, vorstendom, gevogelte.

■ • Plaats in de volgende versjes eene m , v o/* o achter de zelfst.nio., naar gelang ze mannel., vrouwel, of onzijd. zijn^ O , 't is wel treurig , weg te kwijnen

In 's levens lente ; last en vreugd En hoop en eiken droom der jeugd Te zien verwijdren en verdwijnen ,

En af te zien van al het zoet,

Dat al het bittere vergoedt.

Hoe deerlijk soms de schijn misleidt 1 Wat denkt ge in uw eenvoudigheid.

Gij dorper , die de drukke straten Der hofstad doorwoelt; die de pracht Der gevels ziet langs plein en gracht ;

(rij , die uw dorpje hebt verlaten ,

Die buurt van hoeven ver uiteen ,

Verspreid in drassig slijk en veen ?

Eens zat op Elis' troon een zekere Augias ,

Die rijk en gierig , zooals vele grooten , was.

Hij had wel niet, gelijk gebeurt in onze dagen Karotfabrieken opgeslagen ;

Neen , om zijn voordeel te bejagen ,

Bezat die fokker stal bij stal ,

Met kostlijk slachtvee voor de hal ,

Dat schier half Griekenland om strijd bij hem kwam vragen..

Hij deed in koeien, in vetweiderij in 't groot:

Hij had een enklen stal, die in zijn ruime wanden

Drie duizend runderen besloot,

Gekweekt en vetgeweid in puik van klaverlanden.

Men wil , dat hun geloei , temet,

Eer hun 't ontbijt werd voorgezet ,

Geheel de landstreek, die een uur in 'tronde 't hoorde,

Vóór dag en dauw in 't slapen stoorde.

26

Een vrouwendrom komt op de been En wemelt door de straten heen,

Gewapend met houweelen ,

Met spade en pook , met scbop en riek, Met koevoet, dommekracht en piek

En dikke bezemstelen.

De trein trekt op , eu naar de maat ,

Die Pieternel , de vischvrouw , slaat

Met eikenbouten lepels ;

En 't klonk en schalde , waar hij trok,

Als roerden alle bel en klok ,

In kerk en kluis de klepels. (•)

Immekzeel Jr.

■y®. Sommige zelfst. naamw. zija mannelijk, wanneer zij mannelijke en vrouwelijk, wanneer zij vrouwelijke personen aandniden, en worden daarom js^emeeDslnch-tifgei genoemd, als: echtgenoot, vreemdeling, getuige, gast, brekespel, slokop , stokebrand , erfgenaam , enz.

Achter verscheidene dezer woorden voegt men gewoonlijk eene e, wanneer ze vrouwelijke personen aanduiden; b. v. echtgenooto , vreemdelinge), erfgename), enz.

-T'O. Maak van de volgende mannelijke s.nw. vrouwelijke : prins, vriend, gast, wolf, schrijver, patroon , gezel, leeuw, getuige , kooper , dienaar , held , leerling , voogd , kruidenier, meester , dienstknecht, echtgenoot , zondaar, beschermer, dief, dichter, hertog, bedelaar, slaaf, christen, martelaar, stokebrand, vleier.

-SO. Maak zinnen, waarin de volgende woorden voorkomen : de bal, het bal, — do buis, liet buis, — de heer, het heir, — de pad, het pad , — de hof, het hof, — de stof, het stof, — de ^priesterschap, het priesterschap, — de schildpad, het schildpad, — de blik, het blik, — de kurk , het kurk , — de punt, het punt.

Dergelijke voorbeelden in proza en poëzie, waarvoor alom slof genoeg voorhanden is, bieden een rijken scbat van stof ter bespreking aan. Vooral kieze men dusdanige ter herhaling van het geleerde. Zoo zou reen b. v. op bovenstaande oefeningen de regels der spelling, de afleiding en sammslelling der woorden kunnen toepast-en. Bovendien bebooren eenige woorden cn uitdrukkingen veiklaard eneenige •minder duidelijke zinnen ontleed te worden.

27

VOORBEELD. Wie kaatst _y moet den hal verwachten.

Het hal is een gevaarlijk vermaak.

quot; VRAGEN. 1. Hoe worden de z.nw onderscheiden ?

3. Tot welke soort behoort Londen ? Waarom ? 3. Tot welke soort vreugde ? Waarom ? 4. Hoe worden de verkleinwoorden gevormd? 5. Waarom zijn en «oamp;zrw mannelijk ? 6. Waarom zijn gunst_t matigheid, kers en meid vrouwelijk ? 7. Wanneer is priesterschap onzijdig, wanneer vrouwelijk ? 8. Van welk geslacht aijn vonnis, zijde, de Krim , kant, schoffel, getuigenis, citroen, lente , slokop , banneling ?

f-v- ƒ

Getal .dei; Zelfstandige naamwoorfeo.

De zelfst.nw. zijn enkel- of meervoucl, naar gelang zij één of meer voorwerpen aanduiden.

83. Men vormt het meervoud der zelfst.nw, door de uitgangen n , en , s , ere 11 of ers , als.: diepte — diepUn , meid — meiden , tafel — tafel», kind — ^(Weren of kindor».

84. De zelfst.nw., die uitgaan op eene toonlooze e, nemen in 't meervoud eene n aan, als : hoogte — hoogten, ziekte—ziekten.; en niet hoogten», ziekten».

Zelfst.nw., die op f en s uitgaan , veranderen deze slotmedeklinkers in 't meervoud dikwijls in v en z als: staat — staven, kort — korven , haa» — haw.en.

Paus , kruis , kous , spies , struis , kaars , kers , koers , pers , pels, wals , lans , print, kans , schans, gids, enz. behouden in 't meervoud de s . als: pausen , kruisen , enz. Dit is ook het geval met die woorden, waarin de et onmiddellijk voorafgegaan wordt door een scherpen medeklinker, als : koets — koetsen, reeks — reeksen, rots — rotsen, enz.

SO. Wordt de slotmedeklinker onmiddellijk dooreen korten klinker voorafgegaan, die in het meervond kort blijft, dan wordt hij gewoonlijk verdubbeld, als : bak —

28

bak\Len, melkpot — melkpotten; maar bord — borden, koot — kooien , dak — daken , omdat...

Sommige zelfst.nw. vormen hun meervoud onregelmatig, als : schip — schepen ; lid — leden ; gelid — gelederen ; smid — smeden ; Jlesch — flesschen ; bosch — bosschen ; enz.

Het meervond van zee ia zeeën ; van knie — knie tin, van spie — spieën, enz., van kolonie — koloniën,. van tralie—traliën, enz. Zoo ook schrijft men : fahrieth, JMMzielt, — fabrikant, muzikant, Pruisisch, enz.

Vanwaar dit verschil in het meervond der woorden op ie P Let eens op den nadrnk , en maak dan zelf den regel.

-SO. Hoe is het meervoud der volgende zelfst. vaarnw. ? arm , tuin , hut, schuit, bol, hol, duif, bron , kast, falie, rad , das, visch , kraag, diepte, boei, schuur, valies, rund. kaars, graf, republiek, rots, begeerte, musch , oom, mof, kolf, kraai, paus, tante, koets, neef, gewoonte, kabinet, maat, gebed, leeuwerik, prins, plant, melodie, lol, bevel, perzik, genoegen, spel, ader ^ kolom , bloesem , kapel, kok , vers , pols , scherf , kans , lidmaat, cent, bezie , lied, koe, lot, notaris, olie, vloo, krans, spleet, reden.

©O. Timmerman, voerman, enz. hebben in 'tmeervoud ^'»igt;Herlieclen , coerlieden.

Men zegt echter stea/snaanneii, blindemannein ,

wildemBLanamp;n , leenmeLnncn , Muzelma.nntsn , drieman men.

Franschman, Engehchman hebben in 't meervond Fran-schen , ling els chen.

ül. Er zijn ook zelfst.nw., die tweeërlei meervoud hebben, doch met verschil van beteekenis, als tafels en tafelen, kleeden en kleederen, vaders en vaderen , enz.

02. Eenige zelfst.nw. worden slechts in 't meervoud gebruikt, zooals: ouders , voorouders , gebroeders , gezusters, hersenen , mazelen , kinderpokken , zeden, kosten , onkosten , Pyrene 'én , Alpen.

Andere worden alleen in 't enkelvoud gebruikt, als :

29

l^e. De stofnamen; ijzer, koper, steen, enz. Wat bedoelt men door ijzers , steenen , wijnen , enz. P

2quot;. Vele abstracte zelfst.nw. als: geloof, onschuld, •berouw, ouderdom.

- OfS. Maak zinnen, waarin de volgende meervoudige z nw. voorkomen : letters , letteren ; tafels , tafelen ; vaders , vaderen ; boenen , beenderen ; kleederen , kleeden ; bladeren, bladen.

VOORBEELD. Die heer is doctor in de letteren.

De woorden bestaan uit letters.

■ Maak ook zinnen , waarin de volgende zelfst. naamw.

in ^yt meervoud voorkomen: knie, leenman, traagheid, roos, gebrek, bezie , glas , grens , krijt, afgod , voerman , zee , moed , Chinees , staatsman, hoogte, raad, mummie, Muzelman, Franschman.

- VRAGEN. 1. Hoe vormt men het meervoud der «elfst.nw. ? 2. Welke verandering ondergaan in 't meervoud vele woorden , die op f of s eindigen ? 3. Wanneer gaat de s niet in «over? 4. In welke woorden wordt gewoonlijk de slotmedeklinker verdubbeld? 5. Hoe is het meervoud van musch ? 6. Wanneer voegt men achter de woorden op ie in ^,t meervoud en, en wanneer

n? 7. Welke woorden worden niet in 't meervoud gebruikt!

—

Het Lidwoord. — Naamvallen. — Eerste nattmval.

O O. Wij hebben in onze taal twee lidwoorden , het lidwoord van bepaaldheid do, voor het mannelijk en vrouwelijk, hot voor het onzijdig geslacht; en het lidwoord van eetiheid een.

OTquot;. Er is verschil tnsschen : daar ligt het boek en daar ligt een boek. In het eerste geval moet ik vooraf weten, van welk boek er gesproken wordt; het geldt hier een bepaald boek. In het tweede geval niet.

Zeg ik: lt;le koning komt morgen in de stad, dan weet gij, dat ik onzen koning, den koning der Nederlanden bedoel.

30

Zeg ik echter: gisteren is een koning gestorven , dan znlt ge aanstonds vragen : welke koning ?

Ziet ge nu, waarom de en het lidicoorden van bepaaldheid genoemd worden P

Welke pen bedoel ik, wanneer ik zeg: geef mij eene pen? Waarom zegt men nooit: eene aarde is rond, eene zon schijnt? Waarom kan men, in een dorp of in eene stad komende, gerust vragen, waar de burgemeester woont P

- 1gt;8. Pluais hei lidiooord in de volgende zinnen ■. ....mensch wikt, God beschikt. — Hoe aangenaam is .... gezang der vogelen in .... lente I — Vele vreemdelingen bezoeken jaarlijks .... fraaie Arnhem. — ... zwaluw legt 21 meter in .. . seconde af.— Eerst was hij .... snoeper, later werd hij ... dief. — ... schipper en ... boer bevonden zich samen in ... schuitje; beiden vielen in .... water; .... boer verdronk , doch ... schipper redde zich met zwemmen.

'k Zie ... gele bladers vallen ,

Met . . . zomer is 't gedaan.

En 't gehuil van sneeuw en regen

Kondigt ons ... winter aan.

Ach. hoe trillen mij ... leden,

'k Loop naar . . . hoekje vau . . . haard. Als .. . bloemen glans verdooft,

Als . .. wind ... blaadren rooft,

Als ... veld , met sneeuw bedekt,

. .. kille huivring wekt:

Vraag dan niet met bange smart,

Wie u kleeden zal en voên.

Boven leeft ... machtig God ;

Hij bewaakt . . . armen lot ;

Ban uit ... hart ... bange smart.

Otgt;. 1. öod is goed.

2. De Zoon Gods is mensch geworden.

3. Geef God (Gode), wat Hem toekomt.

4. Wij moeten God beminnen.

1. Het kind bestudeert zijne les.

2. De les des kinds is moeilijk.

31

3. Ik heb het het kind (den kinde) gezegd.

4. Be meester bestraft het kind.

De verschillende vormen, waarin het zelfst. naamwoord en het lidwoord in deze zinnen voorkomen , noemt men naamvallen

De verandering, die zij ondergaan, heet buiging •of verbuiging. Waarom P

100. Er zijn in onze taal 4 naamvallen: de eerste, de tweede, de derde en de vierde naamval.

101. Wij hebben vroeger reeds gezien, dat er, behalve de zelfst.nw. en de lidwoorden, nog andere woorden zijn , die veranderingen of' buigingen ondergaan , nl.

de bijvoeglijke naamw., de telwoorden, de voornaamwoorden en de werkwoorden; b. v. oud , oude, ouden, ouder, oudst; — drie, met ons drieën; — ons, onzer ; — deze, dezer, dezen; schrijf, schrijft , schreef, geschreden , enz.

De buiging, die de werkwoorden ondergaan, noemt men vervoeging.

- lOö • Onderstreep in het volgende versje de verbogen zelfst. naamw. en lidiooorden. IVijs ook de andere woorden aan, die eene verandering of buiging ondergaan hebben , en zeg, waarin die verandering bestaat.

Zie , ïie uaar do kribbe

In Bethlehems stal,

En loof Hem, den Heeie ,

Met vreugdegeschal.

Daar ligt het in doeken,

Dat hemelsche Kind,

Door God ons geschunkeu ,

Die 't menschdom bemint.

Peypebs.

103. Wat is God en leerling in de zinnen N°1 ? (zie Si O)

Een zelfst.nw. staat in den eersten naamval, wanneer het als onderwerp voorkomt.

Zooals gij ziet, ondergaat noch het zelfst.nw., noch het lidwoord in dezen naamval eene verandering of bniging.

32

104. Ontleed de volgende zinnen:

Jan is de vriend van allen. Jan wordt de vriend van alien. Jan s c hij nt de vriend van allen. Jan lij k t de vriend van allen. Jan he e t de vriend van allen.

Het woord Jan staat ia den l^lt;'^a naamval, omdat.....

De vriend is in alle opgegeven zinnen een deel van het gezegde; het staat ook in den eersten naamval. De werkwoorden zijn, worden , schijnen, lijken , blijven , die het naamwoordelijk gezegde met het onderwerp tot een zin verbinden, noemt men koppelwoorden, zooais wij reeds in nquot; 11 aangaven.

Een zelfst. naamw. staat dus ook in den eersten naamval , als het met het koppelwoord het gezegde uitmaakt.

105. In ai de zinnen van n» 101 is Jan en vriend dezelfde persoon. Dit is ook het geval in : Jan , de vriend van mijn oudsten broeder, gaat naar Amsterdam. Hier is vriend ook eerste i aam val ; het is geen onderwerp noch gezegde, maar eene nadere bepaling van Jan. Zulk eene bepaling, die een tweeden naam aanduidt voor het reeds genoemde , heet men b ij stelling. De bijstelling plaatst men gewoonlijk tusschen twee komma's.

Is van den smid ook eene bijstelling in : Jan van den smid wordt bakker? Waarom nietP

Staat de bijstelling ook in den eersten naamval in: Willem III, onze vorige koning, liet bij zijn dood de kroon na aan zijne dochter Wilhelmina , onze tegenwoordige koningin.

lOO. Eindelijk staat ook nog in den eersten naamval de aanspreking ; b. v. J a n , hebt gij uw werk goed gemaakt ? Vader, uw wil geschiede.

Geef nu al de gevallen eens op, waarin een zelfst.nw. in den eersten naamval staat.

. lOT'. Ontleed ; Hoe schoon is de hemel, met duizendea sterren bezaaid. Hoe dierbaar, o God, moet niij de onschuld wezen 1 De H. Joannes heet de beminde leerling des Hecren. Is hij een eerlijk man ? Themistocles, de overwinnaar der Perzen, werd door zijne stadgenooten verbannen.

33

■ lO^. Welke woorden staan in de volgende versjes in den eersten naamval? Waarom?

Boek, noch prent, noch fraaie kleeding Wordt door Jan op prijs gesteld.

Daar was eens een heel klein ratje,

Met oogjes klein En oortjes fijn ,

Zijn vader was een platje En 't zoontje zon 't ook zijn.

Heer ooievaar met lange bcenen ,

Zeg, hebt ge alweer uw nest gemaakt ?

Gegroet, de winter is verdwenen,

En 't vooglenkoor ontwaakt.

De zwaluw streek op 't dak al neer, De voorjaarszangen hoort men weer.

Parson.

- lOO. Maak 5 zinnen , waarin een lelfsl nw. als gezegde in den eersten naamval staat.

Ook 5 , waarin eene bepaling van het onderwerp als bijstelling voorkomt.

VOORBEELD. De leeuw is de koning der dieren.

Judas , de verrader, verkocht zijnen Meester voor 30 zilverlingen.

■ HO. VRAGEN. 1. Hoeveel lidwoorden hebben wij in onze taal V 2. Waarom heeten de en het lidwoorden van bepaaldheid ? 3. Hoeveel naamvallen hebben wij ? 4. Hoe noemt men de veranderingen, die de naamwoorden en lidwoorden in de verschillende naamvallen ondergaan ? 5. Welke woorden worden , behalve de zelfst.nw. en de lidwoorden , nog verbogen ? 6. Hoe noemt men de verandering, die de werkwoorden onderdaan ? 7. Wanneer staat een woord in den eersten naamval? 8. Welke verandering ondergaan de woorden in den eersten naamval ?

T. S.

34

Tweede, Derde en Tierde naamval.

111. 1. Be kerk is het huis Gods.

2. Ontelbaar zijn de sterren des hemels.

3. Be jeugd kent de waarde des t ij d s niet.

4. Het dak der kerk stortte eensklaps in.

5. Morgen vieren wij moeders verjaardag.

6. Ik was hem eene som g e 1 d s schuldig.

7. 's Morgens bloeide het knaapje als eene roos en 'g a v o n d s was het reeds een lijk.

In elk dezer zinnen staat een woord in den tweeden naamval. Ge kunt ze daaraan kennen, dat ze anders gedrukt zijn. Al deze woorden drukken eene bepaling uit. Welke verandering ondergaan de zelfst.nw. in den tweeden naamval P Wat zoudt ge kunnen zetten in plaats van : Oods , des tijds , der kerk , moeders ?

na. In de gewone spreektaal omschrijft men don tweeden naamval gewoonlijk door van ; b. v. het huis van Qod, de waarde van den tijd, hel dak van de kerk , de verjaardag van moeder. Dan staat het zelfst.nw. echter niet meer in den tweeden , maar in den vierden naamval. Later zullen we zien waarom.

113, In plaats van des gebruikt men dikwijls slechts 's , als; 's winters, 's Woensdags, 's nachts, enz. Waardoor zoudt ge hier den tweeden naamval kunnen omschrijven P Wat beteekent 's-Gravenhage, 's-Hertogenbosch ? gt; 11^1. Omschrijf in de volgende zinnen den tweeden naamval door den vierden. Toen ik onlangs met don zoon des burgemeesters in Nederlands hoofdstad was, heb ik aldaar het paleis des konings gezien. Waarover handelt het boek, dat daar op den lessenaar uws broeders ligt ? Het behelst de levensbeschrijvingen der grootste veroveraars: Cesars overwinningen op de Galliërs , Alexanders veroveringen in Azië , Napoleons tocht naar Moskou , den ondergang zijns legers in Ruslands sneeuwvelden en meer andere feiten der algemeene geschiedenis. In de Handelingen der Apostelen wordt ons verhaald: de noderdaling des Heiligen Geestes in de

35

gedaante van vurige tongen , de verkondiging des Evangelies onder de heidenen , de deugden der eerste christenen , enz. Eene wolk geleidde de kinderen Israëls op hunnen tocht naar het Beloofde Land; des daags was zij duister, des nachts helder. Gods goedheid en barmhartigheid zijn oneindig.

En de beide raven zweven Angstig boven 's landvoogd^ troon.

Met al die blanke schijven Zal men 's lands schatkist stijven.

VOORBEELD. Toen ik onlangs met de.n zoon van den burgemeester in de hoofdstad van Nederland was, enz.

llfV Plaats na de volgende woorden eens in den tweeden naamval: huis, mensch, prina, heer, graaf, vorst, hart.

Huis wordt huims, waarom P Do anderen krijgen en in plaats van s. Men heet den 'frquot; nv. op ss den sterken 2'n naamval; dien op ©n den xcakken.

110. Welk woord heeft in de 7 zinnen, die aan't begin dezer les staan, in 't geheel geene verandering in den 2quot;* naamval ondergaan P

Van welk geslaeht is dit p Welke woorden ondergaan alzoo in den tweeden naamval geene buiging P

Moeder in den vijfden zin is ook vrouwelijk en krijgt toch eene s in den tweeden naamval. Dit komt, omdat het vóór het bepaalde woord verjaardag staat. Zulks gebeurt wel meer; b. v. 'Maria's hoed, tantes kleed.

N. B. Men moet schrijven Anna's kleed. Cicero'» redevoeringen , Bossul, nederlaag , Garibaldi'» snoeverijen , De Ruylers overwinningen , Marnix' gedichten, Demosthenes' redevoeringen ; maar Lotjes verjaardag , Befjes werk.

- UT. Maak zinnen, waarin de volgende zeffst.nw. in den tweeden naamval staan : veld, zon. vorst, land, geest, huis, Paulus, Mozes , leven, heer, Anna, Rome, Nero, ziel, lichaam, ouderdom.

VOORBEELDEN. Ner 0*3 wreedheden doen ons ijzen. W i l-l em s ijver verdient allen lof. Be bloem des veld» is het beeld van 'smenschen leven.

- 11®. Gebruik in de volgende zinnen den tweeden naamval_%

36

waar zulks kan. De bliksem is in den toren van de kerk geslagen. De aankomst van de ooievaars kondigt ons de nadering van de lente aan. De koningin van Nederland heet Wilhelmina. Sonoy, de bevelhebber van den Prins van Oranje in Noord-Holland , was een wreed menseh en een vervolger van de Katholieken. De omtrek van de aarde bedraagt 40 millioen meter. Het kenmerk van een Christen is het teeken van het kruis. Het leven van den mensch is als een rook, die verdwijnt. De vorderingen van Mietje zijï gering, omdat zij niet Inistert naar de lessen van de onderwijzeres ; zij schijnt de waarde van den tijd niet te beseffen De heldendaden van den grootsten zeeheld van Nederland verwekten de bewondering van den koning van Fratkrijk en van de naburige volken. De Grieken maakten zich meester van de stad Troje; verscheidene van de dapperste helden hadden zich in den buik van een houten paard verborgen. Gedurende den nacht verlieten zij hunne schuilplaats en overvielen de bewoners van de ongelukkige stad, die weldra eene prooi van de vlammen werd. Een groote steen rolde van den top van den berg neder. Ik lees de gedichten van Vondel. Kent gij de ouders van Maria?

110. 1. Ik geef den bedelaar eene aalmoes.

2. Oldenharneveld heeft den lande (het land) vele diensten bewezen.

3. Hebt gij het der vrouw (de vrouw)

gezegd ?

4. hit was den jongen een raadsel.

5. Gij hebt het mij, uwen vriend, niet verteld.

Waarvan drukken de gespatieerde woorden eene bepaling uit P Deze woorden staan hier in den derden naamval. Welk woordje zoudt gij in de drie eerste zinnen er vóór kunnen zetten P En welk in den vierden zin P

Dit doet men meestal in de gewone spreektaal. Dan staat het zelfst.nw. niet meer in den derden, maar in den vierden naamval.

Heeft het zelfst. naamw. in den derden naamval eene verandering ondergaan? WelkeP Dit heeft slechts in den deftigen stijl plaats; anders laat men het liever onveranderd. Alzoo beter het land, de vrouw, dan den lande, der vrouw of vrouwe.

Waarom staat uwen vriendin denzelfden naamval als mij P

37

- ISO. Onderstreep de woorden , die in de volgende zinnen in den derden naamval staan. Deze schoone daad ran den jongeling beviel den vorst zoozeer, dat hij zijnen dienaren beval den edel-moedigen knaap eene rijke belooning te geven. Eene wolkzuil wees den Israëlieten den weg door de woestijn. God toonde zijnen dienaar Mozes het land_} dat Hij den Kanaünieten ontnemen en den Israëlieten scheuken zou. Laat vrij den tuinman de zorg voor deze plantjes over. Salomon bouwde den Heer eenen prachtigeu tempel. Jezus schonk den goeden moordenaar vergeving , om den zondaren te leeren , nimmer aan Gods genade te wanhopen.

Hoezee I hoezee I de Spaansche vloot

Brengt haren rijkslen schat Den Nederlander in den schoot,

Eer 't volk gestreden had. Van Alpjien.

„ Recht op den zeereus aangehouden I Dat 'sotze prooi 1quot; roept Neerlands held Den grijskop toe , die 't roer omkDelt.

Bogaees.

131 • 1. God schiep den Hemel «n de aarde.

2. De moeder verzorgt het kind.

3. De vogel vliegt in, over, naar, uit den boom.

Kent gij Willem, den Zwijger?

Ontleed de bovenstaande zinnen.

De gespatieerde woorden staun in den vierden naamval. In den eersten en in den tweeden zin komt het zelfst.nw. in den naamval voor als....; in den derden zin als .... en in den vierden zin het eene als .... het andere als . ..

Hoe heeten de woordjes, die in den derden zin vóór boom staan.

Na weet gij dus reeds, dat een zelfst.nw. in den vierden naamval staat, wanneer het voorioerp is, wanneer het door een voorzetsel wordt voorafgegaan , en wanneer het als bijstelling staat bij een zelfst.nw. in den 4^fI1 naamval.

Bemerkt gij eene buiging aan het zelfst.nw. ? Aan het lidwoord P In welk geslacht P

38

1^^. 1. Hij vertrok den volgenden dag.

2. Ik hen den derden Juni jarig.

3. Die prent kost een (en) stniver.

4. Deze tafel is een (e n) meter breed.

De woorden dag, Juni, stuiver en meter staan hier ook in den 4^en naamval. Uit deze voorbeelden blijkt dns, dat de bepalingen, die eenen tijd, eene waarde of eene maat aandniden, ook in den 4^cn naamval staan.

In plaats van eenen mag men ook een schrijven.

- Plaats in de volgende zinnen het lidwoord en vul aan,

wat er verder in ontbreekt. Aau ... ingang van .. tuin lag ... groote hond, die zij.. . meester eenmaal . .. leven gered had. — Hebt¹Â» gij ... bericht gelezen van . .. vreeselijk.. . brand, die in één dag .. . handel . . . stad zulk .. . zwa .. . slag toegebracht heeft? — De takken van . .. hoog. .. populier , die naast onz ... tuin staat, zijn dez ... nacht door .. . storm gebroken. Tevergeefs zult gij in .. . ouderdom trachten in te halen , wat gij gedurende tijd uwer jeugd verzuimd hebt. — Hoe I hebt gij voor . . . sigaren koker slechts ... halve ... gulden betaald? — Mij dunkt, dat bi wel ... rijksdaalder waardis. — Ongelukkige, wend ... blik naar.. Hemel. — Kent gij Hannes,... zandboer ? — Gij hadt hem dez .. morgen eens moeten hooren roepen. — Jongen, ... rand van uw . . hoed moet gij niet sparen. — Ik lees het leven-van Willem, .. Zwijger.

. 1^4- VRAGEN. 1. Welke buiging ondergaan de mannelijke en onzijdige zelfst.nw. in den 2^en, 3^en en 4^en naamval ?

2. Wanneer krijgen ook de vrouwelijke in den 2^en naamval eene 5?

3. Noem eenige zelfst.nw., die in den 2^en naamval en aannemen in plaats van s. 4. Hoe omschrijft men den 2^cn en 3^en naamval ? 5. Wanneer heeft dit gewoonlijk plaats ? 6. Wanneer staat een woord in den 4^f'ⁿ naamval ?

39

Verbniging der Lidwoorden, Zelfst.nw., / Bijvoeglijke naamwoorden, enz.

/

lüSS. Ziehier de buigingen, welke de zelfst.nw. en de lidwoorden in de verschillende naamvallen ondergaan : Mannelijk. Veouwelijk. Onzijdig.

Hei huis. Dos huizes. Den huize. of het huis.

4. Den boom. De roos. Het huis.

Mkeevoud voce de deie geslachten.

1. De boomen , rozen , huizen.

2. Der boomen , rozen , huizen.

3. Den boomen , rozen , huizen.

4. De boomen , rozen , huizen.

In het spreken gebruikt men in den derden naamval meervoud gewoonlijk de in plaats van den.

Mannelijk. Veodwelijk. Onzijdig

1. Een vorst. Eene^lei.

U. Eens vorsten. Bener lei.

3. Eenen of een Eener of eene

vorst. ~ lei.

4. Eenen of een Eene lei.

vorst.

ISO. Wanneer vóór het zelfst.nw. eeu bijv.nw. staat dan ondergaat dit hier en daar ook eene verandering.

40

Onzijdig. Meervoud dee 3 geslachten.

1. Het groote dorp. De fraaie kerken.

2 Des goooten dorps. Der fraaie kerken.

3. Den grooten dorpe of Den fraaien kerken.

het groote dorp.

4. Het groote dorp. De fraaie kerken.

Zooals gij ziet, neemt het bijv. naamw. enkele malen

eene n aan. In welke naamvallen en in welk geslacht P

- IS'?'. Verhuig nu eerst zonder, daarna met het bijvoeglijk naamw. de (getrouwe) vriend; — eene (slappe) koord; — eeu (rijke) man; — het (groene) veld; — de (geurige) roos,

- Maak zinnen , waarin gerust, vermoeid , trotsch en dwaas vóór het zeJfst. nw. inden\*ⁿ, 2^,n, en quot; naamval staan.

VOORBEELD.

1. Een gerust geweten is meer dan schatten waard.

2. Hoe genoeglijk rolt het leven des geruste n landmavs heen.

3. X)e zieke heeft den gerust e n slaap zijne beterschap te danken.

4. De moeder verheugt zich over den geruste n slaap van haar

kind.

ISSt». Achter het lidwoord een blijft het bijv. naamw. in den 1quot;' en 4quot;¹ naamval van het onzijdig geslacht onveranderd.

Dit heeft ook somtijds plaats in den l^rn naamval van het mannelijk geslacht, b. v. een groot man, een goed leerling , enz.

Er bestaat echter verschil tusschen een groot man ea een groote man ; een goed leerling en een goede leerling.

Goliath was een groote man , d. i. groot van gestalte; maar David was een groot man , d. i. beroemd om zijne groote daden. Hij is een goede leerling beteekent, dat hij braaf, deugdzaam, van een goéd gedrag is, al heeft hij ook weinig verstand; een goed leerling daarentegen is hij , die oplettend , ijverig, leergierig is.

- X30. Geef in goede zinnen het verschil eens op tusschen een goed jager en een goede jager; een groot schilder en een groote schilder; een goed zanger en een goede zanger; een een-

41

roudig burger en een eenvoudige burger; een gemeen soldaat en een gemeene soldaat; een oud soldaat en een oude soldaat.

VOORBEELD. De oude Maurita is toch een goede jager; iedereen houdt veel van hem ; maar een g o e d jager is hij niet, vgt;ant hij schiet zelden wat.

131. De bezittelijke en de aanwijzende voornaam woorden worden ook verbogen :

Mannelijk. Veouwelijc. Onzijdig.

Meebvodd voob de deie qeslachten. Onze tuinen , moeders , kinderen

Onzer tuinen , moeders , kinderen.

Onzen tuinen , moeders, kindoren.

Onze tuinen , moeders, kinderen.

Uugt;, zijn , haar, deze, enz. worden evenzoo verbogen.

IJÏïi- Gij zult wel opgemerkt hebben, dat de verbuiging niet verschilt van die des lidwoords.

133- Een bijvoegl. naamw., voorafgegaan door een aanwijzend of bezittelijk voornaamw. , wordt juist zoo verbogen , alsof er het lidwoord een vóór stond; b. v.

V eoü weluk.

Zijne jonge zuster.

Zijner jonge zuster. Zijner (zijne) jonge zuster. Zijne jonge zuster. Meeevoud dkh 3 geslachten.

Hunne 'groote lessen. Hunner groote lessen. Hnnnen grooten lessen.

Hunne groote lessen.

42

- 134. Vul het ontbrekende aan. Een slapend.. . vos vangt geene kippen. — Dez. .. morgen is de klein... Piet in het slijk gevallen ; hij heeft zijn... nieuwe... kiel erg bemorst. — Wat zeide uw .. vader, toen gij hem de... gevaarlijke... toestand mededeel-det, waarin mijn... jonaste zuster zich bevindt? — Wat zaagt gij dez... middag in onz. .. tuin ? — Een. . . groot. .. hond zag ik, die recht op mij afkwam. — Aan wien behoort die prachtig. . . tuin met dien fraai... koepel ? — Aan de. . . oudst... zoon van onz... nieuw... burgemeester. — Jozef werd door zijn... afgunstig... broeders gehaat; zij ontdeden hem van zijn.. . veelkleurig. . . rok , wierpen hem in een. .. diep.. . put, en verkochten hem aan Arabisch. .. kooplieden. — Op de... vier en twintigst.. . Juni 1859 werd er te Solferino in Italië een. .. bloedig... slag geleverd tus-scheu de Franschen en de Oostenrijkers. — Hebt gij geen medelijden met de.. . arm. .. grijsaard, die daar in 't midden van de... streng... winter op zijn armoedig zolderkamertje zit te bibberen? — Hebt gij de... oud... jachthond van Frans, de... jager, niet gezien ? — Dez... morgen is hij weggeloopen.

- Handel evenzoo met het volgende. Aan de... ander. .. oever van de.. . breed.. stroom staat een armoedig. . hutje, waarin een... behoeftig.. daglooner met zijn.. vrouw en drie nog

Jong.. kinderen woont. — Ik heb medelijden met dien arm. . man. — Voor jj^inige jaren was hij een., welhebbend., burger ; eenige uren waren voldoende om hem tot deze.. ellendig., staat te brengen. — Een hevig.. brand brak des nachts in een aangrenzend gebouw uit en tastte weldra ook zijn.. . woning aan. — Wel gelukte het de.. . moedig... spuitgasten, na een. .. moeilijk. . . en aanhoudend... arbeid van verscheidene uren, de... brand meester te worden ; doch het was reeds te laat ; de. .. volgende. . . morge» bemerkte men niets meer dan rookend... puinhoopen. — Is het waar, dat de zoon uw. .. rijk... buurmans zijn.. trouw. . . hond verkocht heeft ? — Dez... koud.. . nacht zult ge uw. . . warm .. mantel wel noodig hebben. — Uwe nieuw . . regenjas zal u op reis -eveneens goed te pas komen. — Dez... kostbaar... ring vond ik in zijn., lessenaar. — Dat zal mijn., oud., vader genoegen doen.

43

Het bijvoeglijk naamwoord.

13(3. 1. T)e dag wis warm, maar a c h o o n.

2. De lieve lente nadert.

3. Verbeeld u dien praehtigen stoet.

4. Is dat een gouden horloge ?

5. Ik heb van den AmBterdammer schipper

wat groenten gekocht.

Be bijvoeglijke naamwoorden duiden de hoedanigheden of eigenschappen der dingen aan.

Zij staan nu eens vóór, dan achter de zelfst. naamw. In het laatste geval blijven ae gewoonlijk onverbogen. Men zegt echter: Ik Ir es het lenen van Karei dew Stouten. Onder de regeering van Willem den Goeden, enz.

137'. De stoffelijke bijv. naamw. blijven altijd onveranderd , behalve enkele, die niet op en uitgaan; als: lakensch , duffelsch , enz.

Komen deze ooit achter het zelfst.nw. te staan ?

13(5». Nog blijven altijd onverbogen: 1° de bijv.nw. op er, die van den naam eener plaats afgeleid zijn, als : Deventer koek , Rotterdammer boot, liiammer kaas, enz.; 2° deelwoorden op en , als : eene gebroken ruit, van den gevonden schat , enz.

- 130. Vorm bijv. naamw. van de volgende zelfst. naamw. : man , tijd , Zwolle , glas, VHage , Hemel, katoen , Zeeland , Engeland , slijk. Paus, Rusland, zand, Spanje, koning, dief, Am-üterdam , God , liefde , Gelderland , Engel, Japan , mond, lichaam, .Rome, Italië, grond.

- 140. Vul het ontbrekende aan. Eene zilver... vork is duur... dan eene staal... — De regeering van ons. . . stadhouder Frederik Hendrik noemt men wel eens de goud... eeuw van Nederland. — Onder den beroemde... Perikles geraakte Athene tot een ongekend... bloei; marmer... standbeelden en heerlijk... zuilengangen versierden de straten eo pleinen der stad. — Lykurgus gat den krachtig... Spartanen zeer streng. . . wettcu ; hij verbood hun het gebruik van goud... en zilver. . . munten . en liet slechts ijzer.. . geldstukken vervaardigen. — God schreef de tien geboden

44

op twee Bteen . . tafelen. — Des Zondags draag ik eone laken.... jas; maar door de week een katoen... kiel. — Eertijds droeg men vilt .. hoeden thans zijde. .. — Ik heb een Leid... kaas gekocht.— Ik houd meer van Edam. .. — Aan den linkerkant van den oud.. ingang stond eene koper.. poort. — Wanneer men den aloud .. kloostertuin binnentreedt, bemerkt men aan de rechterzijde een... kunstig gemaakt... zonnewijzer , rustende op een brons.. voetstuk. — Deze onbezonnen daad heeft uw. .. grijs.. . vader veel kommer veroorzaakt.

141. 1. Die man verkoopt levende en doode vogels..

2. Fan daar zal Hij komen oordeelen de leven-den en de d o o d e n.

3. Oude menschen zijn wijzer dan jonge.

4. De ouden waren in vele zaken niet zoo er

varen als tcij.

Bemerkt gij het verschil tueschen levende, doode , oudeen levenden , duoden , ouden P

Wat zijn levende, doode, oude, jonge in den eersten en in den derden zin P Bijvoeglijke naamw. , niet waar P

Welk woord is aan het einde van den derden zin weggelaten ? Waarom ?

Wat verstaat men in den tweeden zin door levenden en dooden P Het staat er niet bij, en toch weten wij zeker, dat hier menschen bedoeld worden. Het zijn namen van personen en dos zelfstandige naamw.; ze moeten dus ook als zoodanig verbogen worden en in 't meervoud eene li hebben.

Ik heb in den dierentuin zwarte gezien. Weet gij nu, wat Lier door zwarte bedoeld wordt P Immers neen. Het kunnen vogels , viervoetige dieren of andere dingen zijn. Om dit te weten, moet de naam, het zelfst. naamw. er bij uitgedrukt worden ; b. v. Ik heb in den dierentuin zwarte zwanen gezien. Zwarte is hier dus een....

Anders is het echter, wanneer ik zeg: Deze missionaris heeft zijn geheel leven onder de zwarten van Afrika doorgebracht. Nu weet gij, dat door zwarten, menschen verstaan worden. Zwarten is bier dus een soortnaam, een zelfstandig naamwoord.

45

Christus gaf den blinden het gezicht, den d o o v e n het gehoor, den stommen de spraak weder. Ik acht den w ij z e, die versland met deugd vereenigt. Ziedaar nog een paar voorbeelden, waarin bijv. naamw. zelfst. naamw. geworden zijn.

Is dit ook het geval met de volgende zinnen : Hebt gij ooit het lenen van den geleerden Hugo de Grooi gelezen ? Welke vruchten zijn gezonder, r ij p e q/^- o n r ij p e ? Waarom niet ?

Onthoud nu wel: Een bijr.nw. , zelfstandig gebruikt, krijgt steeds in het meervoud eene n , wanneer er sprake

is van personen.

1412 Ziellier hoe de bijv.nw. verbogen worden , •wanneer ze als zelfst.nw. voorkomen.

Ekkbltoud.

MiNNELUK. Vbodwblijtk:. Meebvoüd.

1. De arme. De arme. De armen.

2. Des armen. Der arme. Der armen.

3. Den arme. Der arme. Den armen.

4. Den arme. De arme. De armen.

Gij ziet alzoo , dat ze juist verbogen worden als vorst,

.prins, mensch, hart, enz., die ook in den 2'^Igt; naamval enkelvoud en in plaats van 8 hebben.

143. Van bijv nw. als zelfst.nw. in het onzijdig geslacht gebruikt, wordt de 2^C en ook de 3^e naamval gewoonlijk omschreven: het goede , van het goede, aan het goede, het goede.

Achter iets, niets, veel, weinig, wat zult ge echter dikwijls den sterken 2^ïI' naamval vinden; b. v. iets goeds, niets treurigs , weinig nieuws , wat bijzonders.

Beproef nu eens, of gij van elk een voorbeeld in een goeden zin kunt geven.

- 144. Schrijf zonder fouten. De dokter plaatste de(n) blinde(ii) aan den eene(n), en den doo¥e(n) aan den audere(n) kant. Het lot dezer rijke(n) is geenszins benijdenswaardig; zij verdrukken bunne arme(n) medemenschen en bekommeren zich niet om het leed

4

V

46

der ongelukkige(n). God zelf heeft het gezegd ; er is geene(n) vrede voor de goddelooze(n) Tk heb onlangs bij mijDe(n) boekhandelaar een groot aantal boeken besteld: oude(n) en meuwe(n), Neder-lands(ch)e(n) en Frans(ch)e(n). Ik beklaag deze(n) dwaze(n) jongeling, die de(n) kostbare(n'l tijd zijner jeugd verspilt. Wat dunkt u(w) van de(n) dwaze(n), die wil maaien , waar niet gezaaid is ? Vele wilde(n) van Noord-Amerika leven bijna uitsluitend van dejag(ch)t op wllde(n) dieren. Sommige dezer wilde(n) stammen maken, evenals de oude(n), gebruik van p\j(ei)l en boog. Kunt gij de(n) grootste^) geleerde(n) vac Nederland noemen? Ik keu wel verscheidene groote Nederlaudsche geleerde(n), maar het zou moeilijk zijn te zeggen, wie hunner de(n) grootste(n) is. Verblijd u(w) met de blijde(n) en ween met de weenende(n).

- X4S. Verbuig in hei enkel-en meervoud, mannelijk en vrouwelijk : de booze, een zieke ; en alleen in het enkelvoud : het goede.

Ib het meervoud Tan een zieke ook d© zieke? W aarom niet P

De onbepaalde telwoorden alle, vele, weinige, sommige , beide, ieder, elk, enz. worden, evenals de bijv. naamw., ook dikwijls zelfstandig gebruikt; b. v. Velen (d. i. vele menscben) meenden, dat hij dood was. Sommigen gingen heen, anderen bleoen, maar allen waren voldaan. Deze kinderen zijn allen beloond, leder (of iedereen) bemint hem. Ook hier geldt weder, wat op het einde van N° 141 gezegd is.

Waarom moet men echter schrijven: sommige, eenige mijner vrienden ; en niet sommigen , eenigen ?

Kan men hier het woord vrienden niet achter sommige, eenige voegen ?

Gaat dit ook achter allen in den zin.- Deze kinieren zijn allen beloond geworden ?

Schrijf zonder fouten. Eenigen(n) leerlingen maken vele vorderingen, andere(n) leeren weinig of niets. Hoe komt dat ? Alle(n) willen gelukkig worden , maar velen wille(n) de middelen niet te baat nemen, welke hen tot het geluk moeten brengen. De eer8te(n) zullen de laatste(n) en de laatste(n) de eerste(n) zijn. Alle(n) veranderingen zijn geen verbeteringen. Wat een volk op de been I De eene(n) gaan, de andere(n) komen; eenige(n) venten

47

hunne waren, andere(n) slaan hunne tenten op en lokken er oude(n)-en jonge(n) heen. Beide(n) zijn er slecht afgekomen. Willem , leven uwe vinken nog? Neen, dio valsche kat van onze buurvrouw heeft ze beide(n) weggehaald. Jezus deed de doode(n) venei(ij)zen ; aan de doove(n) gaf Hij het gehoor , aan de 8tomme(n) de spraak, en aan de blinde(n) het gezicht weder.

'k Wensch aan al wat leeft en ademt,

Stroomen heils- en zielsgenot.

Zijn niet schamele(n) en rijke(d) ,

Alle(n) kindren van eea God ?

Vrouwe Couktmans.

Al de wand'laars, die het zagen,

Ble(e)veii staan ,

Alle(n) staarden met behagen 't Bloempje(tje) aan.

't Bloempje(tje) hoorde graag zich roem(m)en ,

En bet dacht:

'k Overtref vast alle(n) bloemen.

Verre in prag(ch)t.

Leopold , Mosrootjes.

- Maak 8 zinnen icaarin kleine , Fransche , groote ,. beide, vele, sommige, geleerde, zieke als zelfst.nw. gebruikt zijn.

- 1*4 1 gt;. Ooh 5 zinnen , waarin groen , goed , blind , wijs , arm, ali telfst.nw. in 't enkehond voorkomen.

löO. De toren is hoog. Be toren is vrij hoog. De toren is zeer hoog. De toren is ontzaglijk hoog. De toren is t e hoog. De toren is niet hoog genoeg.

In al deze voorbeelden wordt de hoedanigheid hoog toegekend aan toren; doch niet telkens in dezelfde mate.

Waardoor hebben wij die hoedanigheid versterkt P Zijn zeer, vrij, enz. ook bijv. naamw. P Waarom nietP Wat zijn het dan P

löl. 1. Mijn boek is zoo groot als het uwe.

2. Mijn boek is even, jnist zoo groot. als het uwe.

3. Frankrijk is g r o o t e r dan Italië.

48

4. Frankrijk is veel grooter dan 'Nederland.

5. Rusland is het grootste land van Europa.

Wanneer men verschillende voorwerpen, die alle de hoedanigheid groot bezitten, met elkander vergelijkt, zal het eene die hoedanigheid in eonen minderen of meerderen graad bezitten dan het andere. De vormen groot, grooter , grootst noemt men de trappen van vtsr-j;»»l jjltinjy Waarom P

Groot heet de sl«I, grooter de vergfroo-tenrte en grootst de o v«5r( r^ffencle trap. Door welke uitgangen vormt men den vergrootenden en den overtreffenden trap? Waardoor kan men ze beide nog versterken P

Wanneer het bijv.nw. op r uitgaat, dan wordt de vergrootende trap gevormd door dor; b. v. zuur — zuurAfitr.

If53. Gaat het bijv.nw. op s of sch uit, dan zet men er in den overtrefienden trap slechts eene t achter,

als : los — lost; valse A — valscht; boos — de ioostG.

104. Jan leest vlug, zijne zuster leest vlugger, maar zijn broeder leest het vlugst. Is vlug hier ook een bijv.nw. P Wat dan P

Gij ziet alzoo, dat ook sommige bijwoorden trappen van vergelijking hebben.

Vorm nu zelf den vergrootenden en overtrefienden trap eens van goed , veel, weinig , na.

1C5Ö. Ziehier eenige woorden, die gij nooit in den •vergrootenden of overtreffenden trap ontmoeten zult: Fransch, Engelsch , Rotierdamsch, hemelsch ; — eeuwig , blind, dood, pikzwart, ijskoud ; — gouden, aarden , lakensch, enz.

Fol, ledig, volmaakt en eenige andere moesten eigenlijk ook nooit in den vergrootenden of overtreffenden trap gebruikt worden. Waarom niet P Toch doet men het wel.

1Slt;5. Soms vormt men om wille der welluidendheid den vergrootenden en den overtrefienden trap op • eene andere wijze; b. v. Uw broeder is meer doordron-

49

gen (niet door drong ener) van de waarde des tijds dan gij. Willem was de meest vergramde (niet vergramdste) van al zijne makkers. Kunt gij eenige bijvoegl. n a am vr. noemen, waarbij dit gewoonlijk plaats heeft ?

107quot;. ]Na een bijvoegl. ntamw. in den vergrootenden trap gebruikt men dan, niet als. Ook na niemand, niets, nergens, nooit. Geef van elk een voorbeeld.

- In welken trap staat het bijvoegl.nw. in de volgende uitdrukkingen? Zet hiervoor een samengesteld bijvoegl.nw. in de plaats zoo zwart als pik, zoo sterk als ijzer, zoo bleek als do dood. zoo stil als de dood, zoo wit als sneeuw, zoo rood als bloed, zoo rond als een bol, zoo blauw als de hemel, zoo koud als ijs, zoo zwaar als lood, zoo dicht, dat de lucht er niet door kan, zoo blank als de lelie , zoo droog als kurk — als been , zoo snel als een pijl.

- ISO. Vorm den vergrootenden en den overtref enden trap van: vroeg, laat, dor, tinnen, boos, doornat, straks, zuiver, verlegen, traag, beklad, valsch, driestemmig, Spaanscb, klaar, luchtig, mondeling , guur , gepast, stram , plomp , vermetel, rad.

De laatste zes dezer bijvoegl.nw. moet gij in den vergrootenden of in den overtreffenden trap in cenen zin laten voorkomen.

- 100« Schrijf het volgende versje in proza en plaats de bijvoegl nw. in den vergrootenden trap.

Een kinderhart moet zijn Als de lelie zoo rein ,

Als de dauw zoo klaar,

Als de spiegel zoo waar.

Zacht en teer als de roos ,

Als de vooglen altoos Zoo blij.

VOORBEELD. Een kinderhart moet zijn reiner dan de lelie, enz

- iel. Maak flinke zinnen, waarin de volgende bijvoeglijke naamw. voorkomen ; donzig , bedeesd , achtbaar , sober , verminkt, tastbaar, eerloos, eerlijk, eerzuchtig, eentonig, onbewoond.

- 161. a. Vul het ontbrekende aan, waar zulks noodig is.

Lang... tijd beweende de goede vrouw de... plotseling.. . dood

van'_ haar... dierbaar... echtgenoot. Door laster en kwaadspreken brengt men zijn... naaste. .. gevoeliger... en ongeneeslijker...

T. S. 2 C 4

50

wonden toe, als (dan) door het staal. Bij die. .. achtenswaardig. . . ambtenaar werden door de. . . opgeruid... volkshoop de glazen ingeworpen. Na een... rusteloos... arbeid van meer als (dan) een half... dag, kon ik eindelijk een... kort... poos rusten. Langs de... geheel... weg stond een onafzienbaar.. . drom van menschen de komst des geliefd... vorst... af te, wachten. Uw... laatst... keurig... gesteld... brief heb ik aanstonds aan uw... oudst... broeder gezonden. Een. .. moedwilliger... knaap als (dan) hij , heb ik zelden (zeldzaam) gezien. Wat mag er toch in die... zorgvuldig... toegedekt... schotel zijn? De H. Joannes, de bemindsl... leerling des Heer.. ., is de. .. eenig.. . Apostel, die een. . . natuurlijk... dood gestorven is. Zoodra de... waar... schuldig... zijne misdaad beleden had , gebood de.. . rechter de.. . onrechtvaardig .. beticht.. . in vrijheid te stellen. De.. . onschuldig. . . strekt hij tot ergernis, de... boos... stijft hij in het kwaad. Een buitengewoon... vruchtbaar.. . oogst vergoed(d)e rijkelijk het misgewas d... vorig.. . jaars. Men houd(t) Rothschild voor de. ... schatrijkst.. . man van Europa. Grootvader is in d. .. hoog... ouderdom van zes en tachtig jaren overleden ; ik verzoek u d... dierbaar... overleden.. . iu uwe gebeden gedachtig te zijn. Het is een heilzame gedachte voor de overleden. .. te bidden.

- VRAGEN. 1. Wat duiden de bijvoegl. naamw. aan ? 2. Welke bijvoegl.nw. blijven altijd onveranderd ? 3. Een schipper , die op Amsterdam vaart, heet een Amsterd.. . schipper; koek, die te Deventer gebakken wordt, heet Dev......koek.

4. Wanneer is een bijvoegl. naamw. als zelfst. naamw. gebruikt ?

5. Krijgen de bijvoegl. naamw. en de onbep. telw. als zelfst. naamw. gebruikt, in 't meervoud altijd eene n? 6. Welk woord is weggelaten in den zin: Welke hoeken leest gij liever, Fransche of Duitsche? 7. Wat zijn hier Fransche en Duitsche ? 8. Geef een voorbeeld, waarin heide bijvoeglijk, en een ander, waarin het zelfstandig gebruikt is. 9. Hoeveel trappen van vergelijking [zijn er? 10. Hoe worden ze genoemd? 11. Zijn er behalve de bijvoegl. naamw. nog andere woorden , die in den vergrootenden en in den overtreffenden trap gebruikt worden ? 12. Welke bijvoegl. naamw. hebben geen trappen van vergelijking ? 13. Geef op 10 bijvoegl. naamw., waarvan de vergrootende en overtreffende trap altijd door meer en meest, omschreven worden.

61

Het Telwoord.

103. 1. Eén vogel in de hand is beter dan tien

in de lucht.

2. Wij waren met ons aohteu.

3. -A.n tier half kilo thee moet nog betaald

worden.

4. Op een schip is maar één groole mast.

5. üJenijSfe vogels kunnen zwemmen en heeten

daarom.....

6. Sommige dieren slapen dengeheelen winter.

7. Velen verkwisten den kostbaren tijd.

8. hen eersten April 1572 werd Brielle

door de Watergeuzen ingenomen.

9. Z)« tweede, cte flertle ra tiende

boom zullen geveld worden.

10. Be achtste, de twintigste en de

een en veertigste paal moeten

geverfd worden.

11. Ben hoeveelsten hebben we vandaag ?

12. Bat heb ik u al voor den izooveelsten

keer verboden.

Woorden, die de hoeveelheid der dinges aanwijzen, heeten.... Men kan de hoeveelheid der dingen bepaald of onbepaald aandniden.

Sommige telwoorden duiden niet de hoeveelheid, maar slechts de rangorde der dingen aan. Zulks kan ook bepaald of onbepaald geschieden.

Wijs in bovenstaande zinnen aan , welke woorden het juiste aantal der dingen bepalen. Ze heeten daarom .... behaalde telwoorden, ook grondgetallen.

Wijs ook die, welke op eene onbepaald wijze het aantal aanduiden. Men noemt ze.....

Hoe worden de telwoorden genoemd, die slechts de rangorde der dingen aanwijzen ? Toon die ook in bovenstaande zinnen aan. Welke doen zulks op eene onbepaalde wijze P Kent gij er nog meer P

52

Welk woord moet in den achtsten zin achter eersten gedacht worden P Hoe worden de rangschikkende telwoorden van de grondgetallen afgeleid F Welk is het telwoord in den vierden zin P Waardoor onderscheidt het zich in het lezen en gewoonlijk ook in het schrijven van het lidwoord? Zijn vierde en achtste ook rangschikkende telwoorden in drie vierde gulden , vijf achtste meier ?

Uit den tweeden zin ziet gij , dat de meervondsvorm der telwoorden en is.

- 164. Maak zinnen, waarin de volgende telwoorden als rangschikkende voorkomen : een , drie , zes, een en twintig , driehonderd , twee duizend.

Onderstreep de telwoorden, die in de volgende versjes voorkomen.

De ouderdom komt met gebreken,

En wie zeven kruisjes telt,

Weet er doorgaans van te spreken.

Toch is vader Kras een held.

Wie hem vóór zijn eigen huisken

Zoo zijn pijpjen rooken ziet,

Denkt sekuur: „ hij jokt één kruisken ,

„ Zeventig ? .. . . dat is hij niet 1quot;

A. J. de Bull.

En toen de woning klaar was,

Verborgen tusschen 't groen ,

Verhief zich beider zingen

In 't geurig Meiplantsocn.

Het was na weinig dagen ,

Dat uit den eierdop Vier kleine vinkjes kropen ,

Als roosjes uit hun knop.

A. L. de Rop.

- 1C5£5. Schrijf het volgende zonder fouten. De getallen, die er in voorkomen, moeten in woorden geschreven worden. Onze wei(ij)de en die van onzen buurman zijn verkocht; beide(n) hebben een aardig sommetje opgebrag(ch)t. De(n) 21 Januari 1793 werd de ongelukkige Lodewijk XVf, koning van Frankrijk, op het

53

schavot onthoofd. Napoleon Bonaparte overleed de(n) 5 Mei 1821, op het eiland St. Helena , in het 52^e jaar zijns levens. Hebben we vandaag de(n) twintip;s(e(n) ? Gisteren was het dB(n) «egen-tiende(d). Deze beide(ii) kinderen zijn we(e)ien ; geef beide(n) eene aalmoes, '/j gulden is 60 cent. Ge moet op 1 '/j gulden niet zien. Als één schaap over den dam is , volge(ü) de aiidere(i.) van zelf. Mooi, dat zijt ge boven velen ,

Slank en statig buiten kijf,

Kostbaar dons bedekt o(w) lijf;

Maar wat kan dat andere(n) sche(o)len ?

Zie die(n) kleine(n) nag(ch)tegaal,

Grauw en poover in de veereu ;

Maar , wat kan hij kwiukele(e)ren ;

Zwaanlief, hél dat's meer dan praal.

J. P. Heije.

lOO. Die atlas kost mij vijf gulden.

Ik heb twee nieuwe guldens in mijn zak. Als ik den atlas met twee rijksdaalders betaald heb, dan kan ik toch zeggen, dat hij mij vijf gulden kost. Waarom ?

Wat beteekenen twee guldens in den tweeden zin P Zoo is er ook verschil tnssohen tien kilo thee en tien kilo's thee; — honderd man en honderd mannen ; — 5 liter en 5 liters, enz.; ook tusschen vele boeken en veel boeken ; — weinige vruchten en weinig vruchten. Waarin zou dit verschil bestaan ?

Men zegt: het is zes uur of uren ; — te drie uur of te drie uren ; — het is bij vijven, 10 minuten voor achten , enz.

ItiT'. De rangschikkende en de onbepaalde telwoorden staan dikwijls als de bijvoeglijke naamw. vóór de zelfstandige naamw. en worden dan ook evenals de bijvoeglijke naamw. verbogen ; b. v.

1. Het eerste jaar. De vele rampen.

2. Des eersten jaars. Der vele rampen.

3. Den eersten jare q/quot; Den velen rampen.

het eerste jaar.

4. Het eerste jaar. De vele rampen.

54

1 Kent gij ook gevallen , waarin het rangschik

kend telwoord achter het zelfst.nw. komt te staan ?

Men leze niet: Willem III (Drie), Karei V (Pijf), van Lode wijk XIV [Veertien); — maar Willem de Tierde, Karei de Vijfde, van Lode wijk den Veertienden.

Gij ziet alzoo, dat in dit geval de rangschikkende telwoorden juist zoo verbogen worden, alsof ze vóór het zelfst. naamw. stonden.

lOO. In de vorige les zagen we, dat vooral de onbepaalde telwoorden menigmaal als zelfst.nw. voorkomen en dan ook als zoodanig verbogen worden.

ITO Honrtertfen, ja duizeuden menschen, waren in een oogenblik op de been. Mtillioeueo sterren schitterden aan het uitspansel.

In deze beide zinnen zijn honderden, duizenden en millioenen zelfst.nw. ; ze staan in de plaats van honderdtallen van , duizendtallen van , enz.

Drietal, dozijn , paar, gros, snees en stijg (= 20) zijn ook zelfst. naamw.

- liquot;!. Maak drie zinnen, waarin geheel, half, gansch , vóór het zelfst.nw, komen en 3 , waarin ze er achter staan,

VOORBEELD. Geheel de stad was op de been.

Ik heb het vers geheel opgezegd.

m ITS. Schrijf de volgende zinnen zonder fouten en vul het ontbrekende aan. De getallen moeten in woorden uitgedrukt worden.

Deze baal weegt driehondeid ....— Die balken zijn 16 v. .. . lang en 1 '/j v. ... breed. — De ij(ei)kineester heeft in de heiberg hieruaast 12 liter.. geij(ei)kt. — Wij noemen ons talstelsel bet tiental .. ., omdat in onze wijze van tellen het grondtal tien is.

— Deze bak bevat 15 liter... olie. — Ik had niet gedacht, daar zooveel vrouwen en zoo weinig man . . . aan te treffen. — Weldra stond een leger van 60.000 man ... ouder de wapenen.— Onder de rege(e)ring van graaf Floris 11 begonnen de kruistog(ch]ten.

— Nadat de Fransche republikeinen hunne(u) koni(n)g Lodewijk XVI onthoofd hadden , verklaarden zij achtereenvolgens aan verscheiden vorsten van Europa, en ook aan onze(n) stadhouder Willem V , den oorlog.

55

Wat kregen We eeu zegen Van rust en gemak 1 Ach , dui2ende(n) arme(n),

Ze dolen en kermen En hebben geen dak !

Uit Beaga.

- In welken naamoal staan de cursief gedrukte woor

den ? Waarom ?

Hij hoort der vooglen morgenlied,

Dat blij Gods lof vermeldt,

Terwijl zijn oog naar boveo ziet,

En 't hart, dat zooveel vreugd geniet,

Dien dankhren zang verzelt.

VRAGEN. 1. Wat duiden de telwoordeu aan? 2. Hoe noemt men de telwoorden, die het aantal der dingen of de rangorde niet bepaald aanwijzen ? 3. Welk is de meervoudsuitgang der telwoorden? 4. Welk verschil is er tusschen zes guldens en zes gulden ? 5. Geef een voorbeeld, waarin een onbepaald telwoord zelfstandig gebruikt wordt. 6. Geef een voorbeeld, waarin een rangschikkend telwoord zelfstandig gebezigd is. 7. Wanneer staan de rangschikkende telwoorden achter het zelfst. naamw. ? 8. Hoe worden ze dan verbogen? 9. Wat heieekeniduizenden in; duizenden Engelen omringen den troon van God ?

Voornaamwoorden. — Bijvoeglijke en zelfstandige.— Persoonlijke vooriiaamwoorden.

irs. i.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

56

Ia den eersten zin is de naam van het onderwerp en het voorwerp nitgedrokt, zij zijn met den naam genoemd ; in den tweeden niet. — Hier dnidt ik den persoon aan, die spreekt, maar noemt hem niet; en de naam Willevb en zieke is vervangen of wordt aangeduid door u. en faem.

De woorden, die de zelfst.nw. vervangen of personen en zaken aandaiden, heeten voornaam woorden.

Wijs ze in bovenstaande zinnen aan.

Ib, u en bem , (2^e zin) duiden den persoon aan, die spreekt, den aangesprokene en een 3™ persoon.

Mijn en li we (3^e zin) dniden de bezitters aan.

Deze en die (l⁶ zin) wijzen personen aan.

quot;Wie en -wat (5^e zin) tragen naar een persoon en eene zaak.

Die (6e zin) verbindt een bijvoeglijken zin met een naamwoord , waarop Let betrekking heeft.

Degene (7^e zin) kondigt eene bepaling aan, waarmee het een bepaalden persoon aanduidt.

Iemand (8^e zin) duidt een persoon aan, maar onbepaald.

Wij hebben hier das zeven verschillende soorten van voornw., die wij afzonderlijk nog nader zullen leeren kennen: persoonlijke, bezittel ij ke, aanwij-zende, vragende, betrekkei ij ke, bepalingaankondigende en onbepaalde voornw.

IT'Ö. 1. Deze lei is gebroken.

2. Dezen willen dit, genen dat.

3. Mlfn oom is vertrokken.

4. Die hoed is tan mij (de mijne).

Ontleed deze zinnen. Deze, mijn en die bepalen hier lei, oo»i en hoed. Ze hebben veel van bijvoegl. naamw.

Anders is het met dezen , dit, genen , dat, mij en de mijne. Deze staan niet als bepalingen bij de zelfst. naamw. , maar geheel op zich zelve. Gij ziet alzoo, dat sommige voornaamw. nu eens lgt;fl vo**I jjli , dan zelfstan-dig gebruikt worden.

57

quot; • Wijs in het volgende aan , loelkj voornaamwoorden

bijvoeglijk 1 en welke zelfstandig gebruikt zijn. Wij weten, dat de dood ons eenmaal zal overkomen ; maar niemand weet den dag of het uur. Als gij iets tegen uwen naaste gehoord hebt, laat het bij u sterven. Zooeven schreef men mij , dat mijn jongste zusje deze week hare eerste H. Communie zal doen. Dit schrift bevalt mij beter dan dat. Heeft uwe zuster haar opstel al af? Neen, ik zal haar zeggen, dat zij het u dezen avond moet geven. Dwaze jongen, altijd uwen eigen zin willen hebben , knorrig en gemelijk zijn, als men u berispt of u op uwe gebreken opmerkzaam maakt; — waarlijk , dit staat u in het geheel niet mooi.

- Maak zinnen, waarin ons, haar, hun en dat bij-

voeylijk, en andere, waarin deze woorden zelfstandig gebruikt zijn.

l'T'tf. Welk voornaamw. gebruikt de spreker, wanneer hij zich zelren bedoeltP Welk, als hij van zich zeiven en van anderen spreekt? Welk, als hij den hoorder of aangesprokene bedoelt? Welk, wanneer hij iemand anders dan zich zeiven of den hoorder bedoelt ? Ik is het voornaamw. van den eersten persoon enkelooud; wij van den eersten persoon meervoud. Gij is de tweede persoon enkel- en meervoud. Vroeger was de tweede persoon enkelvoud du (doe).

Het voornaamw. van den derden persoon is hij voor het mannelijk, zij voor het vrouwelijk, liet voor het onzijdig geslacht, en zij voor het meervoud van alledrie de geslachten.

Deze woorden heeten persoonlijke voornaamw. Toch staan ze dikwijls in de plaats van dieren en levenlooze voorwerpen. Geef hiervan een paar voorbeelden.

Ip^O. In plaats van gij zegt men ook jij, je, u en voor het meervoud jelui, ook wel eens jullie (eigenlijk gijlieden]. Zoo ook voor den l'ⁿ en 3^en persoon meervoud wullie en zullie. Wat zou dat beteekenen ? Wien spreekt men aan met jij , je? Wien met U of UEdele ?

Voor mij, wij, gij, zij zegt men ook me, we, ge, ze , en voor ik menigmaal 'k. Waar treft men dit laatste gewoonlijk aan ?

58

- 1S1. „Liefste duif ken , zei de jongling,

„ Waarom zits du hier zoo treurig,

En zoo verre van dijn gaaiken ,

En zoo verre van dijn nestken ?

Heeft wellicht een wreede jager Nest en gaaiken di ontroofd ?

J. van Beebs.

Zet voer de hier gebruikte v nor naam w. andere in de plaats.

. De voornaamw. ondergaan evenals de zelfst. naamw. buigingen. In de volgende zinnen komen de drie personen in 't enkel- en meervoud in de verschillende naamvallen voor.

Ekeste pebsoon enkelv. Mebevocd.

1. 11« bemin mijno ouders ^Vif leeren onze les.

2. Heer, erbarm u mijiiei-. Wees ouzer indachtig.

3. Leen mij uw mes eens. Zeg het oii!S.

4. Meester roept my. Hadt gij ons gezien?

Tweede pebsoon enkel en meeevoud.

1. Oö steekt den draak met mij.

2. De Heer zal zich uwer ontfermen.

3. Dat zal ik u betaald zetten.

4. Waarom groet hij u niet P

Debde pebsoon enkelvoud.

1. 11 ij, (zij) verbeeldt zich te veel.

2. Ik zal zfjueir , (harer) gedenken.

3. Hem , (haar) zijfc gij eerbied schuldig.

4. Wij kennen hem , {haar) al sedert lang.

Debde pebsoon meebvoüd.

1. Z|j , (zij) zijn bet nimmer eens.

2. Drie hunneK', (harer) waren er bij tegenwoordig.

3. Dit is liun , (haar) een doorn in het oog.

4. Een groote ramp heeft beu , (haar) getroffen.

Geef nu zelf een ander voorbeeld van eiken naamval.

Ziehier, hoe het persoonlijk voornaamw. het verbogen wordt.

1Ö3- Wie gebruiken wjj , in plaats van ik?

In plaats van den tweeden naamval mijner, onzer, uwer, zijner, harer, hunner, gebruikt men ook wel eens mijns, ■ons, uugt;s , zijns, haars, huns. De 2^e naamval wordt echter gewoonlijk omschreven. Hun staat voor aan hen.

In plaats van haar zult ge wel eens ontmoet hebben.

Dit heeft vooral in deftigen stijl en in gedichten plaats.

- IS»!:. Schrijf de verbuiging der persoonl. voornaamw. eens geregeld op.

- 1H5. Wijs in het volgende versje de voornaamw. aan, en zeg, in welken naamval ze staan.

Toen greep de wroeging hem in 't hart,

Hij sloeg zich op de borst:

„ Vergeld mij sprak hij , „ kwaad met goed , En zead me een laafdrank in den gloed , Ter lessching van mijn dorst.quot;

Messcheet.

- 186. Plaats in de volgende zinnen de ontbrekende voornaamw. en schrijf zonder fouten. Waar zijn uwe broeders? Zeg .. . , dat ik gekomen ben om ... te bezoeken en ... eene aangename tijding mede te deelen. Wie heeft de aarde uit het niet te voorschijn geroepen? Wie heeft ... het vermogen geschonken, om bloemen en planten uit ... schoot te doen ontkiemen ? Is het niet de algoede Hemelvader, die ... kinderen niet alleen schenkt, wat ... noodzakelijk is , maar ook ruimschoots voorziet in alles, wat ... het leven kan veraangenamen ? Als mijne nichten komen, zal ik ... gelukwenschen met het herstel van ... vader. Als gij die boeken niet beter bewaart, zullen ... spoedig versleten zijn. He,, welk eene fraaie roos 1 Mag ik . .. afplukken ?

- ISO. a. Vervang het cursieve door een voornaamwoord of door er met een voorzetsel. — De muizen hebben de boeken afgeknaagd. De onderwijzer gaf den leerlingen de belooning. De barbier

60

vertelde den heer het voorval. Jan bracht een ruiker mede voor de zusters. Hoeder liet Anna de boodschap doen. De hoeken werden Jan en Willem door den knecht gebracht. Het kind verloor het boek. Gij staat op het tapijt. Zijt gij een liefhebber van apfitlfn ? Vader heeft met den dokter reeds over de behandeling gesproken De kogel is door de hand heeogedrongen. Alle menschen hielden den smid voor den dader. Antoon bedankte Mina en Cato voor de moeite. De knecht haalde het paard uit den stal, ging op het paard zitten en reed met het paard wej. Vader en moeder reden met oom naar de stad. Vader en moeder reden met den wagen naar de stad. Eerstdaags ïal ik bericht ontvangen van Jan , van Mietje, van het meisje , van het kind. De knecht haalt het hooi van den zolder. In dat boei heb ik de verhalen gelezen De muziek is door den kunstenaar met goed gevolg beoefend geworden. Het kind haalde den brief uit den lessenaar.

VOORBEELD. Het haalde hem er uit.

IS'7'. 1. Ik zelf heb het gezien.

2. Mij, a aielven heeft hij beleedigd.

3. Wij, zij zei ven waren er tegenwoordig.

4. Hij heeft het ons , hun zeiven verzekerd.

6. Zij zelve onderrichtte haar kind.

Het woordje zelf, dat dikwijls bij de persoonlijke voornaamw. en zelfst. naamw. gevoegd wordt, dient slechts ter versterking. Het wordt ook als een persoonlijk voornaamw. beschouwd.

Wanneer wordt het zeiven? Wanneer zeloe ?

1W». 1. Hij heeft zicli bezeerd.

2. Hij heeft tiem bezeerd.

3. Zij hebben zicli veel moeite gegeven.

Dit zich is een persoonlijk voornaamwoord van den 3'ⁿ persoon.

Welk verschil in beteekenis is er tusschen den l'ⁿ en den 2^tn zin 'f Zich wordt dns gebruikt in plaats van .... om dubbelzinnigheid te vermijden.

In welken naamval staat het in den eersten zin P En in den derden ? Kan het ook in den eersten naamval staan ?

Welk verschil is er tusschen : Zij bezeerden zich en zij bezeerden el kan tl er P

61

Komen de quot;persoonlijke voornaamw. bijvoeglijk of zelf-fitandig voor P

quot; Vul dit nog eens aan. Hij heeft zich zeW ... al de

rampen op den hals gehaald , waaronder hij gebukt gaat — Wij moeten onz ... evenmensch als ons zelv .. . bemioueQ. — Gij moet uw evennaaste als ... zelv... liefhebben. — Men verhaalt van Maria Louisa, koningin der Belgen, dat zij ... menigmaal zelv .. . naar de hutten der arme(n) begaf, om ... te troosten en ... rijke aalmoezen te schenken. — „ Mijn zoon,quot; sprak de priester tot den booswicht, „ heb medelijden met ... zelve ... en met ... grijze(n) vader; haast ...., .... leven te verbeteren , en de barmhartige

God zal........ontfermen.quot; — Als gij ... des avoads ter rust

begeeft, vraag dan ... zelv ... af, hoe gij den afgeloopen dag doorgebracht hebt.

- lOO. Maak 2 zinnen, waarin zelf en zich in den 4^en naamval enkelvoud en 2, waarin ze in den 3^fn naamv. meerv. voorkomen,

■ lOl- VRAGEN. 1. Waartoe dienen de vooruaamw. ? 2. Waaraan ziet gij, of een vooruaamw. bijvoeglijk of zelfstandig gebruikt is? 3. Waarom is iemand een onbepaald voornaamw. ? 4. Welk voornaamw. gebruikte men vroeger voor den 2^eQ persoon enkelvoud? 5. Wanneer spreekt men iemand met Z7aan in plaats van met gij ? 6, Hoe is de 3^e naamval van den 3^en persoon enkelen meervoud voor het mannelijk , en hoe die voor het vrouwelijk geslacht? 7. Wanneer gebruikt men heur voor haar? 8. Geef een zin, waarin ze voor haar gebruikt is. 9. Waartoe dient het woordje zelf? 10. In welken naamval komt zich nooit voor? 11. Welk verschil is er tusschen hun en hen?

62

Bezittelijke , Aanwijzende, Bepaling-aankondigende , Vragende en Onbepaalde Voornaamwoorden.

lOS. 1. Uw boek lag in m li non lessenaar.

2. Zön vader en ha.a.r broeder zijn boezem

vrienden.

3. Mijn zusje heeft haren voet bezeerd.

4. Onze brieven zijn vermist, maar tie uwer

zijn reeds bezorgd.

5. De mijnen zijn allen weloarend.

De beasittelijlse voornaamw. wijzen aan, of iets aan den I¹quot;, 2quot;quot; of 3^,n persoon toebehoort. Hoe ze verbogen worden , weet gij reeds. (Zie bladz. 41.)

In den eersten zin kan men niet zien, of de bezitter mannelijk of vrouwelijk is ; in den 2^ei1 en 3^,n zin wel. De derde persoon heeft daarvoor verschillende vormen.

In den 4^fn zin staat de awe, in den 5^e,1 de mijnamp;n ; vanwaar dit verschil P Wie worden hier verstaan door de mijnen? Gij weet het, ofschoon het er niet bij staat.

Zondt gij ook in den 4^fn zin weten , wat door de uwe bedoeld wordt, als het woord brieven niet voorafging P

De zelfst. bezitt. voornaamw. krijgen dns alleen dan eene n in alle naamvallen van het meervoud , wanneer daaronder huisgenooten of betrekkingen verstaan worden; b. v. de onzen, der onzen, den onzen , de onzen.

Overigens worden de bezittelijke voornaamw., zelfstandig gebezigd, juist verbogen als de bijvoegl. naamw. (Zie bladz. 39). b. v, de mijne, des mijnen, den mijnen, den mijnen ; de mijne , der mijne , den mijnen , de mijne ; enz.

- 103. Vul in de volgende zinnen het ontbrekende aan :

Gaarne zou ik raijo paard eenige dagen in uw .. . stal zetten , want het dak van den mijn ... moet hersteld worden. — Toen Jakob ziju einde voelde naderen, ont.bood(t) hij zijn zoon Jozef.

_ Vóór zijn ... dood schonk hij zijn . . . kinderen de(n) vader-

lijke(n) zegen. Uwe fruitboomen hebben veel minder van de rupsen geleden dan de onz. .. — Welke vreugde maakte zich van hen (hun) meester, toen zij de hun... behouden aantroffen! — Inden

63

tuin haar.. . raders staat een allerliefst priëeltje, waarin zij met haar. . . . broeder menig genoeglijk uurtje doorgebrag(eh)t heeft. —• Frits , leen mij(n) uw. ... atlas even ; ik heb de(n) mijn.... niet bij de hand. — Hebt gij gelezen, dat Zijne Majesteit gisteren avond in .... hoofdstad wedergekeerd is ? — Waarom is dat meisje zoo treurig? — Verleden Vrijdag is hare moeder overleden en thans is ... in gevaar h . . . vader te verliezen , die ernstig ongesteld is. — Vergeef uw ... vijanden het onheil, dat zij u(w) berokkend hebben, en vergeld hen (hun) kwaad met goed.

- 194. Maak zinnen , waarin de mijne, het hare , de onze, de hare , het zijne in den 3^cn , en andere , waarin ze in den l^fquot;-^gt; naamval enkelvoud staan.

Maak vervolgens die zinnen meervoud.

lOö 1. Igt;©iBe knaap ziet er slordiger uit dan flie.

2. Xgt;it raam sluit beter dan dat.

3. Ues^e oever der rivier is niet zoo steil als

4. liezen of genen zullen het wel weten.

Ziehier de nan wijzende voornaamwoorden.

Welke aanwijzende voornaamw. gebruikt de spreker om de dingen aan te wijzen, die het dichtst bij hem zijn P Welke voor die verder af zijn P Welke zijn in de bovenstaande zinnen bijvoeglijk, en welke zelfstandig gebruikt P Hoe zouden wij dezen en genen in den 4'¹¹ zin ook wel kunnen noemen ?

löe. De aanwijzende voornaamw. worden verbogen ala het lidwoord. Die wordt echter in den 2'quot; naamval enkelvoud diens; b. v. De daden diens mans zullen door iedereen geprezen worden.

Rembrandt en Vondel hebben beiden een onsterfelij-ken naam verworven; deze als dichter, gen© ah schilder.

Wie wordt hier verstaan door deze? Wie door gene?

64

lOS» Hoeveel knikkers hebt gij? Ik heb er nog tien. Dit er is hier ook een aanwijzend voornaamw. ; het is zooveel als der = daarvan. Dit der hoort men in de volkstaal nog wel eens gebruiken; b. v. Hoeoeel hebt gij der?

Is er ook een aanwijzend voornaamwoord in: Er is een boom omgewaaid.

lOO. Wat kan men in de plaats zetten voor aan dit, aan dat, van dat, van dit, uit dat, uit dit, enz. P

aOO. Sommige bijwoorden, dienen ook om iets aan te wijzen; b. v. Hier, tiaar wordt een huis gebouwd. Ginds is de aanlegplaats der stoomboot. Daardoor heeft hij zich in 't verderf gestort.

- SOI. Plaats in de volgende zinnen de weggelaten aanwijz. voornaamw. De leeuw eu de woU zijn beide(n) roofdieren ; .. . . treft men aan in koude streken , '... bewoont bij voorkeur de verzengde' luchtstreek. Als gij ... weg volgt , zult ge spoedig te B. komen; maar .... zou u hoe langer hoe verder van .... plaats brengen. Zijn de ooievaars al in 't land ? Ik heb .... nog geen enkele(n) gezien. Mij dunkt, dat ze... jaar zeer laat komen. Ziet gij daar . .. twee reusachtige eiken ? .. . behoort mij(n), maar ... heb ik .. . zomer verkocht. Weet gij ook , wat daar voorgevallen

is? Neen; .... zeggen dit,......Kinderen, sprak de stervende

vader, wij zullen elkander wederzien aan .... zijde des grafs. Maurits werd opgevolgd door z. . . broeder Frederik Hendrik ; ... maakte zich weldra zeer beroemd door de verovering van verscheidene steden. De zomer en de winter hebben beide hunne genoegens ; de armen echter hebben meer reden zich te verheugen over ... dan over ... Karei en Antoon zijn van school gekomen ; .. heeft zijn tijd goed besteed , maar ... is eeu rechte weetniet gebleven. De Romeinen verklaarden den Karthagecs opnieuw de(n) oorlog , ofschoon . .. zich aan de vernederende voorwaarde onder, wierpen , welke . .. hen (hun) oplegden.

65

1. Ik acht dengene hoog, die niets vreest dan God alleen.

2. Zulke leerlingen, die nimmer opletten, zullen weinig vorderingen maken.

3. Zoodanige menschen, die vuur in de eene en water in de andere hand dragen, kan ik niet achten.

4. Oedeon beval zijnen soldaten hetzelfde te doen , wal zij hem zagen verrichten.

Gij bemerkt, dat de voornaamwoorden in bovenstaande zinnen ook personen of zaken aanwijzen. De a a e-wijzende voor naamwoorden, die wij in de voorgaande' nummers behandelden , gaven alleen te kennen , of iets al of niet in onze nabijheid was-, in bovenstaande zinnen wordt de aandacht gevestigd niet alleen op de plaats, waar de personen of zaken zich bevinden , maar ook nog op eene hoedanigheid op eene bepaling, die volgt, of soms wel voorafgaat. Zonder die bepaling, mist het voornaamwoord zijne beteekenis. Als ik zeg. Zulke boeken moet gij niet lezen; dan is daaronder te verstaan : ah die gij daar ziet, of iets dergelijks. Deze voornaamwoorden doen alzoo denken aan eene bepaling , van welke zij hnnne beteekenis ontvangen; men heet ze bopalingf-aaukondigende -roornaani woorden. Degjene, hetgjene, diegene, datgene, zijn altijd van eene bepaling vergezeld ; bij zulke , zoodanige, dusdanige, dergeiyke, dezelfde en hetzelfde wordt de bepaling soms verzwegen.

SOS. Hij, die onmatig is, ondermijnt zijne gezondheid. Hem, die mij bedriegt, durf ik mijn vertrouwen niet schenken. Ik vond er zijn broeder en dien van Hendrik.

Zouden hij, hem en dien in deze zinnen ook bepalingaankondigend zijn P Waarom?

- ^O' Ir. Vul de zinnen aan , welke tot bepaling dienen, en onderstreep de iepalingaankondigende voortmamw. Dezelfde vertaling, ...., heeft mijn broeder verleden Dinsdag gemaakt.— Zulke boomen......worden omgehouwen. — Degene, .....zal eene

T. S. 2 a 5

SO«.

66

groote belooning ontTangen. — DenzelfJe(n) arme(n)...... heb ik

gisteren eene aalmoes gegeven. — Ik heb nog nooit zulke pennen

gehad, .....— Foei, «Jurft gij datgene doen.....— Zulke

vrienden, die ..., zijn de waie(n) niet. — Hij , die..... moet

voelen. — Hem ,..., geef ik eene belooning.

- SOS. Wat beteekenen de volgende zinnen ?

Jan meldde zijnen vriend, dat deze hem vooreerst niet moest verwachten-„ „ „ „ , dat diens zoon bij hem ziek geworden was,

„ „ „ „ , dat hij zijn paard duur verkocht had.

„ „ „ „, dat hij diens „ „ „ „

„ „ „ „, dat hij hem verwachtte.

SO O. 1. Wie heeft die vraag beantwoord?

2. quot;Wat ■wilt gij?

3. Wat voor een boek hebt gij daar?

4. quot;Welben raad hebt gij hem gegeven?

5. Hoedanigje werken leest gij?

6. Welle een geleerd man!

Wie, wat, enz. zijn vragfende voornaamw» Waarom? Welke van deze zijn bijvoeglijk? Welke zelfstandig? Wat zegt men in de plaats van aan wat, in wat, op wat, uit wat, naar wat, enz ?

SO-y. De bijwoorden hoe, waar, wanneer worden ook dikwijls gebrnikt, om naar iets te vragen. Ze heeten daarom vragende bijwoorden.

SOSgt; de 2^e naamval mannelijk enk. van wie ie wiens, de 3quot; naamval wien en de 4^e ook wien.

SO O. 1. Er is iemand , die u overal ziet.

2. Ik heb iets in de hand.

3. Het boek bevalt mij uitmuntend; heden kan ik liet echter niet ter hand nemen , omdat ik bet te druk heb.

4. Wat er ook gebeure, wie er ook kome,

ik stoor mij aan niemand , — ik zal alles zeggen.

5. Bdten heeft u geroepen.

67

Gij weet reeds, waarom bovenstaande voornaamw. onbepaalde genoemd worden.

Wat zondt gij in den l'^u zin in de plaats van iemand knnnen zetten P En wat in den 2™ zin voor iets ? Waarom zijn wat en wie in den 4quot;gt; zin geen vragende voornaamw. ?

In den 3'quot; zin komt het driemaal voor; waar staat het als onbepaald voornaamw. F Wat is het in de beide aftlero gevallen P

Beproef eens, of gij een zin vinden kunt, waarin men als voorwerp of als bepaling voorkomt.

Men is dus altijd.... Men mag ook zeggen :

wordt verzocht, hier niet te rooken, te praten, enz.

Dit is eenmaal zoo aangenomen. In welken naamval staat het hier ?

- SlO. Plaats in de volgende zinnen de ontbrekende voornto, . . . hebben wij de uitvinding van het kompas te danken ? — . . . verhaalt van Julius Cesar, dat .... bij het zien van een standbeeld van Alexander den Grooten begon te weenen. — Toen

........ de reden daarvan vraagde, antwoordde hij : ... had in

mijnen ouderdom reeds de wereld overwonnen , en ik heb nog .... gedaan. — .... tuin heeft hij van u(w) gekocht, ... of .... ?— .... boek leest gij daar? —... vraagde aan Maurits, ... de eerste veldheer van zijn tijd was , waarop .. . ten antwoord gaf: Spinola

is de tweede.— Als gij ... goeds gedaan hebt, moet......niet

bekommeren over ......van u(w) zal zeggen of denken. — ...

wat besmeurd is , zal den Hemel binnengaan. — Het is u(w) niet geoorloofd, .... goed te stelen , .... te benadeelen , of in 't algemeen .... onrecht te doen.

In welke naamvallen staat iemand in den laatsten zin ?

- 21X. Maak zinnen , waarin wie , die , niemand , welke , het in den derden naamval staan , en andere^ waarin wie , die , deze, wij , hij in den tweeden naamval voorkomen.

Zeg, tot welke soort van voornaamw. de cursief gedrukte behoor en en in welken naamval zij staan.

Zijns naasten feilen bits te doemen,

De minste fout een misdaad noemen ,

Is iets, wat algemeen geschiedt.

68

Maar zelf behoorlijk steeds zijn plichten Met vlijt^in alles te verrichten ,

Dit is het, wat men zelden ziet. ^

Anslijn.

Mijn boejem jaagt, mij bruist het bloed,

Een vlam doorwoelt mijn borst:

Zeg _t grijze , die het weten moet 1 ^

Wat blnscht of koelt het best dien gloed;

Wat laatnis stilt, dien dorst ?

Ik volg een droombeeld wijd en zijd Het is 't Geluk gewis 1 Het lokt en wuift, maar vlucht altijd.

Eer 't nog te omarmen is.

Zeg , grijze , die het leeren mocht!

Langs wat verborgen spoor De schooue vluchtling opgezocht,

Die ik alweer verloor ?

i _

Dat was 't Geluk niet, neen , mijn zoon I Het was niet, wat 't w scheen :

Dat droombeeld, met die lauwerkroon Was aardsche Roem alleen.

Verneem wat licht aan 't eind van t pad ,

Mijn twijflend oog bescheen ;

De ontdekking is een kostbre schat!

Dat elk het wist en 't nooit vergat;

Geluk en Deugd is één!

_ S13. VRAGEN. 1. Aan welke bezittelijke voornaamw. kan men zien , of de bezitter van het mannelijk of van het vrouwelijk geslacht is ? 2. Wie worden verstaan door de mijnen, de zijnen, de onzen. enz. ? 3. Moet men zeggen ; Mijne broeders en «ie uwe of de uwei»? 4. Breng deze en gene ineen zin te pas. 5. Doe dit ook met lt;jene en ijeene. 6. Hoe zoudt gij wat noemen in de volgende zinnen : Dat is quot;Wilt beter geschreven Er ligt 'W at onder mijn boek. AA at hebt gij daar gelezen ? De weduwe van Sarepta had nog wat meel in een tonnetje. 7. Tot welke soort van voornaamw. behoort degene ? 8. Welke vragende voornaamw. worden altijd zelfstandig en welke bijvoeglijk gebruikt? 9. Wat is het in: Mijn boek is weg, weet gij Hot ?

69

10. Verbuig in het enkel- en meervoud: deze goede man, mijn boek, onze meid. 11. Hoe is de 3^e naamval van het vragend voornaamw. xoie ? 12. Hoe de 2^e naamval van het aanwijzend voornaamw. dim?

-*****-

Samengestelde zin. — Voegwoord. — Betrekkelijk

Toornniiinwoord. )t-

Ik heb dezen morgen mijn boek verloren.

Dezen morgen heb ik mijn boek verloren.

Mijn boek heb ik dezen morgen verloren.

Heb ik dezen morgen mijn boek verloren ?

Dit zijn alle goede zinnen. Nu eens staat het onderwerp voorop , dan de bepaling.

Zijn deze zinnen goed ? Ik dezen morgen mijn boek verloren heb. Gij ziek Kaart. Zooals ze hier staan , deugen ze niet. De woordschikking is verkeerd.

1. Het teeken werd gegeven. De klas begon.

2. Ik leer mijne les. Gij doet niets.

3. De struisvogel heeft vleugels. Hij kan niet vliegen.

4. Gij hebt uw werk te haastig gemaakt. Het deugt niet.

Ziehier verscheidene eenvoudige, of liever enkel vou-

dige Kinneu. Men noemt ze aldus, wanneer zo slechts ééne gedachte uitdrukken.

Verbind de beide zinnen, die naast elkander staan, tot één enkelen zin en onderstreep het woordje, waardoor gij ze verbonden hebt; b. v. Het teeken werd gegeven, en de klas begon.

Slö. Een zin, die uit twee of meer enkelvoudige zinnen bestaat, noemt men een samengesteldeim zin.

310. Welke woorden hebt gij gebruikt, om bovenstaande zinnen samen te voegen P Deze woorden worden daarom voeg?vroorden genoemd.

70

Somtijds dienen de voegwoorden ook om deelen van een zin, nl. twee of meer onderwerpen, gezegden of bepalingen te verbinden; b. v. Be tijgen, zoowel als de leeuwen, behooren tot de verscheurende dieren. Éet paard loopt en hinnikt. De hoornen dragen niet alleen bladeren, maar ook vruchten. Ik zag hem noch in de kerk, noch in de school

Wijs in deze zinnen de voegwoorden aan en zeg, welj|e deelen van den zin zij verbinden.

Xil'y. Keeren wij nog eens terug tot de zinnen: 1.2,3,4. (N^u 211.)

Door de samenvoeging is er in de woordschikking geene of bijna geene verandering gekomen. De enkelvoudige zinnen zijn na de verbinding goede, op zich zelf staande zinnen gebleven. Wanneer nn twee of meer enkelvoudige zinnen zoodanig tot een samengestelden zin verbonden zijn, dat elk voor zich nog een goede zin blijft, dan zegt men, dat ze nevenschilsbeult;l verbonden zijn; d. i. ze staan onafhankelijk naast elkander. Wat betee-kent dat ?

- SIS. Maak samengestelde zinnen, waarin de enkelvoudige verhonden zijn door de voegwoorden : en , ook , bovendien , maar . doch , of — want, bijgevolg, dus , daarom.

SilO. 1. De reiziger vertrok, zoodra hij zijne zaken afgedaan had.

2. Ik ben tevreden, als ik mijn plicht gedaan heb.

3. De ziel is verhevener dan het lichaam, omdat

zij onsterfelijk is.

4. Het licht der sterren verbleekt, zoohaast de

de dageraad aanbreekt.

5. Eer uwen vader en uwe moeder, opdat het u

welga.

6. Toen de aarde droog was, ging No'é uit de

ark.

7. Als gij u niet spoedt, zult gij te laat komen.

Ontbind deze samengestelda zinnen in enkelvoudige.

In elk dezer samengestelde zinnen vindt ge één zin,

71

waarvan de woordschikking zóó veranderd is, dat het geen goede, op zich zelf staande zin meer is. Als gij ze ontleedt, zult gij zien , dat de veranderde zin de voornaamste niet is, maar slechts tot bepaling dient van den anderen.

De voornaamste zin heet hoofdziii ; den anderen, dj^ geen op zich zelf staande zin meer is, noemt men afliaiilsel|}keii of ondergesctiikten zin. Waarom? Wie is aan een ander ondergeschikt?

53S30. Ik zal komen , wanneer hij gaat.

Van dezen samengestelden zin is ik zal komen de hoofdzin , — hij gaal de ondergeschikte zin. Is hij gaat dan geen goede op zich zelf staande zin P Tot zoover wel; doch vnl hem eens aan door een of meer bepalingen, of plaats het werkwoord eens in den volmaakt of meer dan volmaakt verleden tijd, dan znlt ge zien, dat het wel degelijk een ondergeschikte zin is, omdat.....

Uit den 6™ en 7^en zin (N⁰ 219) blijkt, dat het voegwoord niet altijd tnsschen de beide zinnen staat.

- SSJl. Maak samengestelde zinnen, waarin de enkelvoudige verbonden zijn door de voegwoorden : dat, evenals, alsof, zoodat, toun, als, indien , alvorens , wanneei', nadat. Plaats de 6 laatste voegwoorden aan het begin van den zin.

Verbind de volgende zinnen door een passend voegwoord. Pilatus verklaarde Jesus onschuldig , .... veroordeelde hij

Hem. — Gij kunt komen.....gij wilt. — .... Jeruzalem verwoest

is, leven de Joden verstrooid over de geheele aarde. — Deze boom heeft niet gebloeid , .... zal hij ook geene vruchten dragen. — Herodes poogde het Kind Jesus te dooden , .... het gelukte hem niet. — De ouders beminnen hunne kinderen; .... moeten zij hun dikwijls iets weigeren. — .... de geneesmiddelen dikwijls bitter zijn , moet men ze toch innemen. — Jesus had Judas tot apostel geroepen, .... werd Hij door den ondankbaren leerling verraden. — De velden zijn met rijp bedekt, .... moet het dezen nacht zeer koud geweest zijn. — .... de Wijzen de ster zagen , begaven zij zich op weg. — Het is zeker, .... wij allen eenmaal sterven zullen ; .... het is onzeker, .... dit geschieden zal.

Welke zijn nevenschikkend, welke onderschikkend verbonden ?

73

- sas. it. Verbind de volgende enkelvoudige zinnen tot samengestelde. Hij heeft geen goed gehoor. Hij zingt valsch. — Hij heeft een goed gehoor. Hij zingt valsch. — Hij leest goed. Hij zingt slecht. — Toon u dankbaar jegens uwe ouders. Uwe ouders zijn uwe grootste weldoeners. — De arme sukkelaar is doodzwak. Hij wil gaan werken. — Ik heb het u beloofd Ik zal het u geven. — Uw verzoek is billijk. Ik sta het u toe. — Uw verzoek is onbillijk. Ik sta het u toe. — Uw verzoek is billijlc. Ik kan het u niet toestaan. — De zon verlicht de aarde. Zij is eene bron van warmte. — De afgodendienaars aanbidden vele goden. Zij kennen den waren God niet. — De aarde is eene planeet. Zij ontvangt haar licht van de zon. — Iedereen wil gaarne gelukkig worden. Weinigen gebruiken daartoe het ware middel. — Gij zegt het. Ik geloof het. — Men heeft het mij verhaald. Ik geloof het niet. — Besteed den tijd der jeugd goed. Hij is kostbaar. — De tijd is kostbaar. Hij wordt door velen verkwist. — De tijd is kostbaar. Gij weet het. — Hij is arm. Hij is vergenoegd. — Een vonk is klein. Een vonk kan een grooten brand veroorzaken. — Geleerdheid is goed. Deugd i^ nog beter. — Het regent somtijds. De zon schijnt. — Stel uwe gezondheid niet roekeloos in gevaar. De gezondheid is een groote schat, — Wij weten. De tijd i» kostbaar. Wij verkwisten den tijd. — Gij hebt mij niet verstaan. Gij hebt niet geluisterd.

VOORBEELD. Gij hebt mij niet verstaan , omdat gij niet geluisterd hebt,

• 223. Ontbind de volgende samengestelde zinnen in enkelvoudige. Wijs ook de hoofd- en de ondergeschikte zinnen aan. Hebt gij gehoord , dat men te Vlissingen een standbeeld voor De Rnyter opgericht heeft ? Als gij uw werk zoo haastig en slordig maakt, zullen er veel fouten in blijven. Zoodra ik gehoord had, dat mijn vriend aangekomen was, ging ik hem bezoeken. Onderweg vernam ik, dat hij ernstig ongesteld was. Zoodra de jonge eenden uit de eieren komen, kunnen ze reeds zwemmen. Hoevele jaren zijn verloopen , sedert hij afscheid van ons nam ?

Wij waren zoo gelukkig ,

En speelden heel den dag;

En moeder lachte minzaam,

Als zij ons bezig zag.

73

Dit boek is veel te duur; bovendien is bet slecht ingebonden^ Eert uwe ouders, opdat hun zegen over u kome; want de zegen der ouders bouwt het huis der kinderen op, doch hun vloek breekt het af..

VOORBEELD. Hoofdzin; Hebt gij gehoord?

Ondergeschikte zin : Men heeft te Vlissingen een standbeeld voor De Ruyter opgericht. —

Voeg één of meer ondergeschikte linnen bij de volgende hoofdzinnen. De soldaten namen de vlucht. Jeans bad voor zijne benlen. Hugo de Groot vertrok naar Frankrijk. Wist gij niet? Napoleon werd naar St. Helena verbannen. Leert uwe les. Nooit had ik kunnen deuken. Eert uwen vader en uwe moeder. Ik zal gaan. Die boom zal niet groeien. Zult gij het doen ? De trein kwam aan. De werklieden hernamen den arbeid. Gij zult u ongelukkig maken. Ik zou het u niet gegeven hebben. Waarom liept gij weg? God zou Sodoma en Gomorrha gespaard hebben.

SSC5. 1. De heer, die daar wandelt, is ome burgemeester.

2. Het landgoed, dat gij daar ziet, behoort

hem toe.

3. De trein, waarmede ik vertrekken

moet, 7iadert reeds.

4. Oindsche berg, wiens kruin zich tot in

de wolken verheft, it de hoogste nan het geheele land.

5. Wat waar is, moet eenooudig zijn.

6. Ik geloof, hetgeen gij zegt.

7. VV ie niet wil hooren, moet voelen.

Ontbind dezo samengestelde zinnen in enkelvoudige. Door welke woorden zijn deze verbonden P Die, dat, wiens, wie, wat hebben we reeds als voornaamw. leeren kennen. Hier doen ze echter dienst als roegwoorden; d. i. zij verbinden een ondergeschikten zin met den hoofdzin , en tevens wijzen zij terug op een of ander woord uit den. hoofdzin.

Zulke voornaamw. heeten betrekkei ijUe»

74

Waarop heeft die in den eersten zin betrekking P Zeg dit ook van de andere betrekkelijke voornaamw. Waarvoor staat waarmede in den derden rin in de plaats P

33«. Somtijds wordt het bepalingaankondigend of het betrekkelijk voornaamw. weggelaten. In welke van

bovecBtaando zinnen liigt;eft dit plaats P Wie in den laat-sten zin , staat in de plaats van......P

SST'. Ziehier de verbuiging van het betrekkelijk voornaamw. die. Vul tevens de zinnen aan.

Makkelijk. Vbodwelijk.

1. De man , cïi« ... 1. De vrouw, cli» ...

2. De Ruyter, ■wiens... 2. De roos, -wier...

3. Laurens Koster, wïeii... 3. Maria,—(aan wie)...

4. De boom , dien ... 4. De keik , die ...

Onzijdig.

Het boek , dat . ..

Het huis , -weibs ...

Het kind , — (aan hetwelk) . .. Het paard , dat. ..

Meeevodd.

1. De menschen , die...

2. De kinderen, wier ...

3. De armen , -wien . ..

4. De weiden , die . ..

In welke naamvallen wordt het betrekkelijk voornaamw. die niet gebruikt P

In plaats van aan wat, op wat, in welken, uit welken , enz. gebruikt men, zooals we vroeger reeds zagen, de bijwoorden waaraan, waarop, waarin, waaruit, enz. Zulks doet men voornamelijk, wanneer deze op zaken betrekking hebben , als ; de pen , waarmede .. .; het huis, waarin ... enz. Maar men zegt: mijn oom, aan wien .., niet waaraan.

75

SSO, Het betrekkelijk voornaamw. moet altijd zoo dicht mogelijk staan bij het woord, waarop het terugziet •of betrekking heeft; anders ontstaat er somtijds dubbelzinnigheid ; b. v. Hier hebt gij lekkere koekje» voor moe broertjes en zusjes , die versch gebakken zijn.

Wat hebt gij hierop aan te merken P Hoe zondt ge dezen zin beter schrijven ?

- S330. Maak 6 samengestelde zinnen, waarin de enkel, voudige door de betrekkelijke voornaamw. dien, wien, wat, hetgeen-welke , wier verbonden zijn,

S31. Wij laten nu nog een overzicht volgen van de verschillende soorten van samengestelde zinnen.

De zinnen , waaruit een samengestelde zin bestaat, zijn ne-vengeschikte zinnen, als ze alle van gelijken lang zijn, als ieder op zich zelf eene gedachte uitdrukt, «n men ze tot losse op zich zelf staande zinnen maakt door eenvoudig de verbinding weg te laten, bijv. Be koning bezocht onze stad en hij verbleef er drie dagen. Ik bood uugt; broeder mijne diensten aan, maar hij wilde niet geholpen zijn. Zend deze kleederen aan die arme familie, want hare behoefte es groot.

Is één der zinnen de hoofdzin en dient het overige tot bepaling, dan komt het voor, dat de bepalende zin den dienst doet;

a. van een bijvoeglijk naamwoord: De man, die tevreden is, leeft gelukkig. (De tevreden man). Een huis, dat niet bewoond wordt, verslijt spoedig. (Een onbewoond huis). Men noemt ze bj}voeg^lylse zinnen.

b. van een b ij w o o r d; dus als bepaling bij het werkwoord ; bijv: Toen ik mijn werk gereed hai, maakte ik eene wandeling, (tijdsbepaling bij maken) Men schonk hem eene belooning , wijl hij zijn plicht getrouw vervuld had. (bepaling van oorzaak bij schenken) Zulke zinnen heet men t»y-woordeiyke zinnen»

c. van een zelfstandig naamwoord; alsdan faeeten dezinnen natuurlijk zelfstandige zinnen. Kunt gij zeggen, welken dienst de cursief gedrukte zelfst. uw. doen iu de volgende zinnen :

76

1quot; Uwe komst verheugt mij. Zij n e genezing wordt door ons gehoopt.

2° Die man is soldaat. Die jonge leugenaar werd een-bedrieger.

3° Ik betreurde zij n vroegtijdigen dood. Men ontraadde hem een lan ge r verb lij f in die ongezonde streken.

Zoudt gij nu door de volgende zinnen met de bovenstaande te vergelijken ook kunnen uitmaken , welke van de volgende afhankelijke zelfstandige zinnen onder--werpsusiuneii, voorwerpszinnen en ge-zejordesasinoeu moeten genoemd worden P

Dat gij gekomen zijt, verheugt mij. Ik betreurde, dat hij zoo vroegtijdig gestorven was Die man is, wat hij uiterlijk schijnt. Men ontraadde het hem, dat hij langer in die ongezonde streken zou verblijven. Die jonge leugenaar is geworden, wat ik altoos gevreesd heb. Bet wordt door ons gehoopt, dat hij nog genezen zal.

Als gij de voorbeelden van samengestelde zinnen nog eens naziet, zult gij bemerken, dat men vóór de betrekkelijke voornaamwoorden en vóór de voegwoorden , die zinnen verbinden, eene komma plaatst. Voor het verbindende en laat men ze echter gewoonlijk weg. Ook in opnoemingen van verschillende personen en zaken gebruikt men de komma, behalve voor het woordje «». Soms vervangt de komma, het verbindingswoord tusschen de zinnen : 't Paard, dat kreupel is in 't gaan , moet wat eerder op de baan. God beschikt de omstandigheden vaak zoo, dat wij troost en vreugde vinden, waar wij enkel leed verwachten. Willem , Hendrik, Cornelis en hun vader vertrekken met den eersten trein. Woorden wekken , voorbeelden trekken^ Eet blinkend Stavoren verviel ,■ —

Eet wrekend zand weerde elke kiel.

- 333. Maak 5 samengestelde zinnen, waarin hel voegwoord door eene komma of kommapunt vervangen is.

Ook 5 , die beslaan uit een hoofdzin en een ondergeschikten, door een roegwotrd verhonden.

77

- S34-» Maak de volgende verkorte enkelvoudige zinnen tot volledige. Hij, de eenige steun zijner ouders, werd ziek. Afgemat door den zwaren arbeid, verlangde hij naar rust. Die krijgsman, zoo dapper , stierf den heldendood voor 't vaderland. Het is niet mogelijk allen te behagen. Die dag , zoo schoon , keer' dikwijls weer 1 Geknakt als dorrend riet , ligt ginds een mast. Tevreden legde hij het hoofd ter ruste. Onbezorgd voor de toekomst, begaf hij zich op weg.

Schamel hutje , grijs van dagen ,

Half beroofd van 't dekkend riet,

Half gesloopt door tijd en vlagen ,

'k Schaam mij uw bewoning niet.

Daar , op d'onbewogen plas ,

Vastgeboeid in 't oevergras Met fluweelen koorden ,

Lag een schuitje , licht gebouwd ,

Rein geschilderd , rijk aan goud Om de bruine boorden.

- Oefeningen ter ontleding en bespreking.

Wie de zonde doet , haat zijoe ziel. Omdat de hoovaardige engelen tegen God opstonden, werden zij in de hel gestort. Zoodra de tijding van de aankomst des konings zich verspreidde , kwam jong en oud op de been. Hij hoopte, dat zijne misdaad ongestraft zoude blijven. De drie jongelingen werden in een gloeienden oven geworpen , omdat zij weigerden het gouden standbeeld van Nabu-chodonosor te aanbidden. Driemaal rukte de vijand tegen de verschansingen op ; maar driemaal ook werd hij met groot verlies teruggeslagen. Jongeling, vergeet niet, uwen tijd wèl te besteden. Gij hebt mij beloofd , morgen bij mij te komen. Op den brandstapel herinnerde «ich Kresns de woorden , die Solon hem weleer toegesproken had. God ziet u, waar ge u ook bevindt. Zoodra wij geboren worden, beginnen wij te sterven. Het leger trok af, na de vestingwerken geslecht te hebben. Zooals de ouden zongen, piepen de jongen. De gedachte, dat gij uwen plicht volbracht hebt , moet u voldoening schenken. Toen ik onlangs te Utrecht was, toonde men mij het huis, waarin Paus Adrianus VI geboren is. Men ziet op geen turfje, als men in 't veen is.

78

Vertrouwen op God en een vlijtige hand Verschaffen tevredenheid in eiken stand.

Als Meimaand schenkt een nieuwen dos _r Dan juicht 't gevederd koor in 'tbosch.

Machtige Schepper, U heb ik te danken _gt; Dat ik ontwaakte gezond en verheugd.

De heilige eendracht is het zout, Dat huis en stad in wezen houdt.

Kort is de winterdag,

Korter de vreugd ;

Daarom die leven mag ,

Leve verheugd.

Nooit zal men zien , dat overvloed Den mensch geruster leven doet:

quot;Want overvloed is zóó van aard ,

Dat hij begeerte of vreeze baart.

Men kent den ezel aan zijn ooren ; De dwaze is aan zijn spraak te hooren.

De donder , die a\ razend brulde , En woud en veld met schrik vervulde , Rolt nu niet meer door 't blauw azuur.

Hem , die een klein verlies niet acht, Wordt groote schade toegebracht.

79

Een rein geweten siddert niet,

Daar '1 kwade voor een schaduw vliedt.

Zooals men hier op aard zal zaaien , Zal men in 't eeuwig leveo maaien.

't Open roosje , rijk van blad , Zei aan 't nog gesloten knopje, Dat aan 't zelfde steeltje zat: Zie eens, dik , onaardig propje , Zie, hoe luisterrijk en schoon Sprei ik al mijn schat ten toon.

Een jonker, jager in zijn hart,

Moest, tot zijn smart,

Zijn have en erf verkoopeo ,

En al zijn bosschen en kasteel Geheel

Zien slechten en zien sloopen.

Hij stak nog eens den horen op,

Liep in galop De kamer heen en weder.

Voorbeelden van ontleding.

1. Titus wilde den tempel van Jeruzalem sparen, maar een soldaat stak dien in brand. Samengestelde volzin, bestaande uit twee neven--geschikte zinnen, die door het voegwoord maar met elkander verbonden zijn.

Titus.................onderwerp.

wilde sparen............gezegde.

den tempel van Jeruzalem.....uitgebreid voorwerp.

van Jeruzalem...........bepaling van tempel.

een soldaat.............onderwerp.

stak in brand............gezegde.

dien.................voorwerp

2. Ik wist, dat gij uwe les niet zoudt kennen. Samengestelde volzin _f bestaande uit een hoofdzin en een ondergeschikten zin die door het voegwoord dat met elkander verbonden zijn.

80

Ik wist................Hoofdzin.

dat gij uwe les niet zoudt kennen Ondergeschikte voorwerpszin,

voorwerp van wist.

Ik...................onderwerp.

wist..................gezegde.

9ij..................onderwerp.

zoudt niet kennen..........gezegde.

uwe. les................uitgebreid voorwerp.

..................bepaling van les.

3. Uw knecht, wien gij alles toeoerlrouwt, die u steeds vleit, zal u ongelukkig maken. Samengestelde volzin , bestaande uit één hoofdzin en twee ondergeschikte zinnen , die door de betrekkelijke voornaamw. wien en die met den hoofdzin verbonden zijn.

Vu) knecht zal u ongelukkig maken. Hoofdzin.

wien gij alles toevertrouwt. . | Bijvoeglijke zinnen , dienende tot

die u steeds vleit........ i bepaling van knecht.

TJw knecht.............uitgebreid onderwerp , enz.

4. Gij zegt, zulks niet te weten. Samengestelde volzin, bestaande uit een hoofdzin en een verkorten ondergeschikten zin.

Gij zegt..............Hoofdzin.

zulks niet te weten, d. i. dat gij Ondergeschikte voorwerpszin ,

zulks niet weet.........voorwerp van zegt.

Gij.................onderwerp , enz.

Voorbeeld van taalkundige ontleding.

TJw........bijvoeglijk bezittelijk voornaamw., mann. enk., 1® nv.

knecht.....soortnaam , mann. enk. , l^e nv.

wien.......betrekkelijk voornaamw., 3^e pers. enk. mann., 3^e nv.

gij........persoonlijk voornaamw. , 2^e pers. enk., l^e nv.

alles......onbepaald voornaamw. , 4^e nv.

toevertrouwt zwak overgankelijk werkwoord , aant. wijze, tegenw. tijd, 2^e pers. , enk.

die........betrekkelijk voornaamw., 3^e pers. enk., mann., l^e nv.

u..........persoonlijk voornaamw., 2^e pers. enk., 4« nv.

steeds......bijwoord.

vleit.......zwak overgankelijk werkwoord , aant. wijze tegenw,

tijd , 3^e pers., enk.

zal........onregelmatig hulpwerkwoord, I aant. wijze. l^e toek. tijd.

maken.....zwak overgankelijk werkw. ) 3^e pers. . enk.

u.........persoonlijk voornaamw., 2^e pers. enk., 4^e nv.

ongelukkig. . bijvoeglijk naamw., enk., 4® nv.

81

- SiftG. VRAGEN. 1. Wanneer is een zin enkelvoudig? 3. Wanneer samengesteld? 3. Waardoor worden de deelen ïan een samengestelden zin met elkander verbonden ? 4. Wanneer zijn twee of meer zinnen nevenschikkend verbonden ? 5. Waaraan kan men een ondergeschikten zin altijd kennen? 6. Waartoe dient de ondergeschikte zin ? 7. Noem eenige voegwoorden , die altijd hoofdzinnen met ondergeschikte verbinden. 8. Ook eenige, die altijd nevengeschikte zinnen verbinden. 9. Waardoor worden de voegwoorden dikwijls vervangen ? 10. Waartoe dienen de betrekkelijke voornaamwoorden? 11. Hoe is de 2^e naamval van het betrekkelijk voornaamwoord die voor de verschillende geslachten ?

Het Werkwoord. — Vervoeging.

SST'. Onder de rededeelen is het werkwoord het voornaamste.

Het ondergaat verschillende veranderingen naar gelang van de wijze, den tijd en den persoon, waarin het gebruikt is.

De verschillende veranderingen, die de werkwoorden ondergaan , noemt men vervoeging.

Wijl men het werkwoord hieraan met zekerheid kan kennen, zegt men wel eens : Een werkwoord is een woord, dat vervoegd kan worden.

Tot voorbeeld volgt hier de vervoeging der werkwoorden leeren, zuchten en zenden.

ONBEPAALDE WIJZE. Zochten.

TEGENWOORDIG DEELWOORD.

Leerend(e). Zuchtenlt;J{e). Zendencl(e).

VERLEDEN DEELWOORD.

X

AANTOONENDE WIJZE.

TEGENWOOBDIGE TIJD.

Ik leer. Ik zacht. Ik zend.

Gij--1. Gij--. Gij--1.

Hij--1. Hij--. Hij--1.

Wij--en. Wij--en. Wij--en.

Gij--1. Gij--. Gij--1.

Zij--en. Zij--en. Zij--en.

ONVOLMAAKT VERLEDEN TIJD.

Ik leerde. Ik zuchtte. Ik zond.

Gij--det. Gij--tet. Gij--1.

Hij--de. Hij--te. Hij--.

Wij -den. Wij--ten. Wij--en.

Gij--det. Gij -——tet. Gij--1.

Zij--den. Zij--ten. Zij--en.

VOLMAAKT VEELEDEN TIJD.

Ik heb geleerd. Ik heb gezucht. Ik heb gezonden.

enz.

MEEB DAN VOLMAAKT VEELEDEN TIJD.

Ik had geleerd. Ik had gezacht. Ik had gezonden.

enz.

EEBSTE TOEKOMENDE TIJD.

Ik zal leeren. Ik zal zuchten. Ik zal zenden.

enz.

TWEEDE TOEKOMENDE TIJD.

Ik zal geleerd Ik zal gezacht Ik zal gezonden hebben. hebben. hebben.

enz.

EEBSTE VOOBWAABDELIJK TOEKOMENDE TIJD.

Ik zou leeren. Ik zou zuchten. Ik zou zenden.

enz.

TWEEDE VOOBWAABDELIJK TOEKOMENDE TIJD.

Ik zou geleerd Ik zou gezucht Ik zou gezonden hebben, hebben. hebben.

83

GEBIEDENDE WIJZE.

bnkelv. Leer. Zucht. Zend.

MBBEV. Leert. Zucht. Zendt.

AANVOEGENDE WIJZE.

tegenwoohdige tijd.

(Dat) ik leer©. (Dat) ik zuchte. (Dat) ik zend».

.. gij--^et- .. gij--et. „ gij--et.

.. hij--e. „ hij--©. „ hij--e.

,, wij--en. „ wij--en. „ wij--en.

.. gij--et. „ gij--©t. „ gij--et.

» zij--en. „ zij--en. „ zij--en.

onvolmaakt tkh1bdkn tijd.

(Dat) ik leerde. (Dat) ik zuchtte. (Dat) ik zonde, gij--det. „ gij--tet. „ gij--et.

hij--»le. „ hij--te.

wij--den. „ wij--ten.

gij--det. „ gij--tet.

zij--den. „ zij--ten.

volmaakt vebiieden tijd.

(Dat) ik hebbe ^ (Dat) ik hebbe , CDat) ik hebbe

-et )„ „ gij--et

j» hij e * q „ wij--en(

» gij--et

„ zij--en

mbbr dan volmaakt veeleden tijd.

(Dat) ik hadde (Dat) ik hadde (Dat) ik hadde geleerd. gezucht. gezonden.

enz.

S38. Wat verstaat men. door den stam , of den quot;wortel van een werkwoord? Wat door den wor-telklanli P

S330. Werkwoorden, die niet van wortelklank veranderen en waarvan het verleden deelwoord op d of t

84

eindigt, zijn geiyUvloeiend , of at wak; bijr.: werken , werkte , gewerkt ; — spitten , spitte, gespit.

Zulke werkwoorden, die wel van wortelklank veranderen en vooral waarvan het verleden deelwoord op en eindigt, noemt men ongeil yk vloeiend, of sterk ; bijv. : drinken , dronk , gedronken ; — loopen, liep , geloopen ; nemen, nam, genomen. Merkt gij nog verschil in de klankverandering , wat aangaat de 3 opgegeven sterke werkwoorden P

Tot welke soort van werkwoorden rekent gij de volgende : loopen , drijven, zitten, zetten, drinken, drenken, vallen, vellen , vragen , bakken , jagen , lachen , stelen , treffen , hef en, laden , laten , scheppen, plegen , stijven F

S40. Waaraan kan men hooren, of ik moet schrijven gebouwd of gebouwt, geloofd of gelooft ? Hoe is altijd de vorm van den l^fn, 2^En, en 3^,n persoon enkelvoud van den tegenwoordigen tijd der aantoonende wijs ?

Hoe vormt men den onvolmaakt verleden tijd der zwakke werkwoorden P

S-41. Er zijn werkwoorden, die in de vervoeging van de regels der zwakke of sterke vervoeging afwijken ; men noemt ze onireg?elma.ti££. Alle andere werkwoorden zijn regelmatig.

Toon aan, waarin de volgende werkwoorden onregelmatig zijn :

Hebben, ik heb — gij hebt — hij heeft — hij had, hij heeft gehad.

Zijn. ik ben — gij zijt — hij is, ik -was, ik ben geweest.

Zullen, ik zal — gij zult — hij zal.

Willen, hij wil.

Kunnen, ik kan — gij kunt — hij kan.

Doe hetzelfde met de volgende werkwoorden : moeten, zien, gaan, mogen, komen , weten, houden, staan, slaan, doen, zoeken, denken, brengen , verliezen , vriezen , eten en koopen.

Tot hiertoe hebben wij gezien, dat, als wij letten op de vervoeging, de werkwoorden kunnen vedeeld

85

worden in regol malice en onregelmatig-e* _r of in gelijItvloe5i€3ucle (zwakke) en on@:eli|li;-

vloeien do [sterke) werkwoorden.

Bereiden, ramp;\zen , lamp;Vden , vielen , plotten _r enz. zijn za k ; berijden , rijzen , lijden , vermij Jen, grepen , enz. zijn sterk. Welken regel kunt gij hiernit afleiden ? Stijven, bedijken, verrijken en eenige andere maken hierop eene nitzondering. Waarom? Denk eens na, van welke woorden ze afgeleid zijn.

- Flaats de cursief gedrukte werkwoorden in den tegen-wo or dig en tijd der aantoonende wijze. Gij mogen medegaan, als gij u spoedig aankleeden. Eng en moeilijk is de weg, die ten Hemel leiden; breed en gemakkelijk die, welke ten verderve voeren. Ik houden mij met zulke beu*elarijen niet op , maar besteden liever mijnen tijd aan nuttige bezigheden. Men houden zich in dit huisgezin ijverig bezig : de vader bebouwen het land , de moeder verrichten allerlei huiswerk , naaien , breien , bereiden de spijzen of verzorgen hare kinderen. Gij vervelen u , omdat gij uwen tijd niet nuttig aanwenden ; nu ondernemen gij dit, dan dat, maar gij volhouden niet. De afgodendienaar vereeren en aanbidden houten of steenen beelden. Wie binnentreden daar de zaal? Ik kennen dien heer niet. Men melden mij , dat mijn broeder zich thans beter bevinden. De dag aanbreken , het morgenrood kleuren den oostelijken hemel, de zon rij (ei) zen statig boven den gezichteinder, geheel de schepping ontwaken tot een nieuw leven. Wat raden gij mij in deze omstandigheid te doen ? Wat beduiden dat geroep V Als gij uw vertrek een paar uren uitstellen, dan rij (ei) den ik met u mede. Gij benei(ij)den uw makker, daarom verblijden gij u over het mislukken zijner pogingen. Ik wedden. , dat gij het niet kunnen, al pochen gij ook op uwe behendigheid.

De rups, die aan het koolblad knagen,

Het wormpjen in de peer.

Kermen , als gij 't uitsnijden of vertreden :

Misgunnen men ons een enklen beet,

Daar ginder groeien nog meer.

- Flaats de cursief gedrukte werkwoorden in den onvolmaakt verleden tijd. Ik kunnen gisteren niet met u medegaan. Juist bereiden ik mij voor de les, toen oom aankomen. W. kennen

86

hem niet meer, zoozeer zijn hij veranderd. Het schip liggen reeds geruimen tijd voor anker, maar kunnen niet afvaren, omdat de tegenwind aanhouden. Eindelijk keer en de wind ; het teeken tot vertrek worden gegeven. Zacht glijden het trotsche vaartuig over den wijden waterspiegel. De passagiers begroeten voor het laatst de vaderlandsche kusten, die langzaam uit hunne oogen verdwijnen» Na een tocht van verscheiden maanden landen zij in de haven van Soerabaya. Op den terugtocht hebben men echter met allerlei moeilijkheden te kampen. Eene kwaadaardige koorts uitbreken onder de bemanning, waarvan verscheidenen bezwijken. Bovendien ontstaan een hevige brand , dien men slechts met moeite kunnen blusschen. Eindelijk stranden het geteisterde vaartuig op de Afri-kaansche kusten. Een jeugdig soldaat zich in het jongste

gevecht een onsterfelijken roem ; hij dooden en kwetsen vele vijanden, bespieden geheel alleen hunne stellingen , redden zijn kapitein het leven en sterven eindelijk den heldendood voor 't vaderland. Gij verrichten uwe taak met onoplettendheid, doen noodelooze vragen, ophouden alvorens uw werk gereed zijn en storen uwe makkers, daarom worden gij gestraft. Ik wachten meer dan een uur, maar de vrienden verschijnen niet. Gij benijden uwen vriend , daarom verblijden gij u over het mislukken zijner pogingen.

De bakker en zijn meelge knechts Doen ook maar, wat hun goeddunken slechts ;

Want als 't klein volk hun luiren zien ,

Komen 'tuit den schoorsteen voor den dag.

Ze halen het meel Van zolder of deel ,

Ze ziften en kneden 't,

Ze wegen en doen 't,

Ze schuiven 't In 'd oven ;

Ze stoken den gloed op ,

En passen er goed op ,

Tot bij het kraaien van den haan ,

De baas 't versch baksel klaar vinden staan.

Goeverneue.

- Plaats het cursieve werkwoord in den aange

wezen tijd. t == tegenwoordige, o — onvolm.ver leden_% quot;V = volm. verledea tijd of verleden deelwoord. God verheffen t dengene, die

87

zich vernederen t. Wanneer ik daar nog fen oogenblik langer vertoeven V htulft), zou hij leVer {h)erkevnen'V htVüm. Waarom wenden O gij u niet tot mij, toen gij u in nood bevinden O ? Hoe luiden O het bericht, dat onlangs door vele dagbladen verspreiden quot;V is ? Uwe kleederen zijn zoo bemorsen v , dat gij u behooren O te schamen , aldus iu dit gezelschap te ver9ch(ei)ijnen. Men beweren t , dat de goederen van den schuldige(n) verbeur(t) verklaren v zijn. Wie heeft zulks beweren V ? De sneeuw beschutten t de planten tegen de(D) strenge(n) vorst. A!s mea stilzwijgend iets onkennen t, schudden t men slechts met het hoofd. Gelukkig ontvlieden O hij in tijds het gevaar. Waaraan hebt gij hel geld besteden V , dat ik u onlangs zenden O ? Ik heb het aanwenden v tot verschillende liefdadige einden. Dan hebt gij het goed aanwenden V. Wat beduiden t die rook , die daar op-stfeijijgen t ? De Romeinen breiden O hunne bezittingen over bijna de geheele toenmaals bekende wereld uit. De vorst dulden O niet, dat men hem vleien O.

Dan knappen t en kraken t het, spatten t in sprankels heen en weder, En sissen t als pulver, zijgen t in vonken lijnrecht neder ; Vernieuwen t, zijn glans, hervatten t zijn luister, vlammen t,

(en vlieden t,

En bidden zinken t hij neer, die 'tprachtig vuurwerk zien t.

- £2*4: ö. Bezig de volgende vormen der werkwoorden in korte zinnen, lijd , leidt, leid, schut, schud, schudt, went, wendt, verwent , verwend , duldt, verwijt. verweet, verwijdt, verwijdde , bereide , bereidde , bereidt, bereid , berijdt , bereed, reed , reet, ontsteld , ontstelt, hekent, bekend , bekendet, ete , atet.

- S246. 21- Breng de volgende werkwoorden in goede zin-nm in den onvolmaakt verleden tijd te pas : nederiijgen , stijven, spruiten , houwen, houden, bevelen, prijzen, afscheiden, aanbinden, vergelden , overreden.

S3 4'?'. Thans restigen wij uwe aandacht op het gebruik der werkwoorden en merken op, dat in de volgende zinnen de werkwoorden schilleren, aanbreken, ondergaan op zich zeive het gezegde vormen en dus het voornaamste denkbeeld in den zin uitdrukken: Be morgenster schittert aan den hemel. De dag breekt aan. De maan gaat in het westen onder. Men noemt ze daarom wel zelfstandige werlcwoorden.

88

S48. Hebben, z ij n en z n 11 e n in de zinnen : Hebt gij van nacht goed geslapen ? Zijl gij in het water gevallen ? JFij zullen u gaarne helpen , maken niet op zich zelve het gezegde uit; zij heipen slechts de andere werkwoorden vervoegen ; men noemt ze hulpwerli-woordon, en wel hulpwerkwoorden van tijd; hebben en zijn zijn de hulpwerkwoorden van den verleden tijd; zullen is het hulpwerkwoord van den toekomen den tijd.

Zijn de werkwoorden hebben en zijn ook hulpwerkwoorden in de volgende zinnen : Wij hebben twee oogen. Ook de zon heeft hare vlekken. God is. Er is een hemel. Jan is in den kelder. 11 ij is ziek. Wij zijn ziek geweest. Als het geen hulpwerkwoorden zijn , waartoe moet men ze dan rekenen?

S40. Wil men te kennen geven, dat het onderwerp de handeling verricht of bedrijft, dan bedient men zich van het werkwoord alleen en men zegt: Jan slaat zijn hond. Be meester onderricht den leerling. God beloont onze goede vgt;erken. Hij zal gezien hebben. Zulke zinnen staan in den bedryveilden vorm.

Als men daarentegen wil te kennen geven, dat het onderwerp de handeling ondergaat of lijdt, dan kan men zulks niet met het werkwoord alleen. Men heeft daartoe de hulp noodig van het werkwoord worden, dat daarom den naam draagt van : liulpwerk'woord van den Ijjdeuden vorm. De hond wordt door Jan geslagen. De leerling wordt door den meester onderricht. Onze goede werken worden door God beloond. Hij zal gezien (geworden) zijn.

Zijn de volgende zinnen lijdend of bedrijvend. De boosdoener is gestraft. De kermis is afgeloopen; de kramen zijn opgeruimd. Waar is hel hulpwerkwoord van den lijdenden vorm ?

Is worden ook een hulpwerkwoord in: De haren-worden grijs. Door schade wordt men wij».

Bij het overbrengen van een werkwoord van den bedrijvenden in den lijdenden vorm , of omgekeerd.

89

moet men acht geven op den tijd_t waarin het staat: Jan heeft u geroepen, — Gij zijt door Jan geroepen (getoorden.) De visscher redde hem — Hij werd door den visscher gered. Ik zou hem geholpen hebben, — Bij zou door mij geholpen zijn. Knnt gij ook deze zinnen lijdend maken: Men heeft hem geroepen. Men heeft zeer schoon gezongen ?

- SSO. Breng deze zinnen van den bedrijvenden in den lijdenden vorm over. — De vink bouwt een nest. De baaien verslinden vele visscben. Wij betalen onze schulden. Ik za°j bet. De meester verbeterde mijn opstel. Waarom velde de houthakker den boom ? De landman heeft den akker beploegd en bezaaid. Wij hebben u alles gegeven. De dood heefi hem in de lente zijns levens weggemaaid. Wie heeft den tempel van Jeruzalem gebouwd? De koopman had den prijs te hoog gesteld Hij zal de les opzeggen. Zal de koning zijn smeekschrift aannemen ? Morgen zal ik de fouten verbeterd hebben. Zou zij mij uitnoodigen ?

Handel evenzoo met de volgende. Tante breit eene kous. De zon verlicht de aarde. God zal ons allen eenmaal oordeelen. De jager heeft eenen haas geschoten. Ik zal u vroegr wekken. De landman had den akker bezaaid. Wij zouden u niet gekend hebben. Komulus en Kemus stichtten Rome in 754 vóór Chrisfus. Men heeft in Nieuw-Holland goud ontdekt. De duivel bekoorde onze eerste ouders in het Paradijs. Zou hij uwe vraag wel beantwoorden ? Wanneer moet ik u afhalen ? De inwoners der hoofdstad bereidden den koning een plechtigen intocht. Zij hebben mij slecht behandeld. Wie heeft u geroepen ? Ofschoon God ons aanhoudend met weldaden overlaadt, bedroeven en belce-digen wij Hem toch dikwijls. Zijne broeders volgden hem naar Parijs, alwaar hij een huis gekocht heeft. Wien beminde Jakob het meest ? Meu moet God beminnen. Men bouwde 7 jaren aan den tempel van Jeruzalem.

Wild jagen De vlagen Den regen daarheen.

Bereisde Koel zag op zijn tochten Geweldig veel...........

- Breng de volgende zinnen in den bedrijvenden vorm over. Algemeen wordt door ons gehouden, dat het letterschrift

90

door de'Pheniciers uitgevonden is. De getuigen werden door den rechter geboord. Niemand wordt binnengelaten. Een allerliefst tuintje wordt door mijn broeder acbter zijn huis aangelegd. In het laatst der vorige eeuw weid ons land door de Franschen veroverd. Hij zal goed door ons ontvargen worden. Gisteren werd een dief naar de gevangenis gebracht. Gij zoudt het glas niet gebroken hebben als gij voorzichtiger geweest waart. Deze steenkolen zijn ons door een Amsterdammer schipper bezorgd. In het vervolg zullen ze ons door een anderen geleverd worden. Een trotsche eik is dezen nacht door een storm ontworteld. Het plan tot het bouwen der brug was door onze ingenieurs ontworpen. Iedere les wordt ons door onzen onderwijzer verklaard. Deze opstellen zijn door hem zeiven verbeterd.

fiSCS. Welk verschil bestaat er in de spelling tus-aoben de gebiedende wijze enkelcoud en meerooud ?

Zou men den l^,n en den 3^tn persoon ook in de gebiedende wijze knnnen gebruiken ?

Daar zit een leerling met de armen over elkander. Hij heeft nog niets uitgevoerd. Het is, alsof hij met open oogen droomt. Op eens ontwaakt hij uit zijne mijmering en zegt tot zich zeiven : Laat ik mijn werk beginnen ! Hij gebiedt zich zeiven, of liever hij spoort zich zei ven aan.

Laat ik (beginnen) is das de vorm van den Iquot;¹ persoon enkelvoud der gebiedende wijze.

Ook de 3^e persoon wordt op dezelfde wijze met laten gevormd. JLinten is alzoo het hulpwerkwoord der gebiedende wijze. Wat beteekent diti'

Ziehier de geheele gebiedende wijze :

Laat ik beginnen.

Begin.

Laat hij beginnen.

Laten wij beginnen.

Begint.

Laten zij beginnen.

UB4:. 1. Ik moet schrijnen.

2. Hij w i 1 niet studeer en.

3. Gij m o o g t spelen.

4. Gij kunt lezen.

91

5. Wij laten ons photografeeren.

6. Zij durven niet blij Ben.

Eenige werkwoorden behoeven altijd een ander werkwoord in de onbepaalde wijze bij zich. Zonder dit werkwoord hebben zij geene volkomen beteekenis. Men noemt ze daarom bulpbetioeveode werkwoorden.

Verklaar dit woord eens

Uit het voorafgaande blijkt, dat, als men op het gebruik der werkwoorden let, deze kunnen onderscheiden worden in: werk woorden s

hulpwerkwoorden (van tijd. van den lijdenden vorm, van de gebiedende wijs), hulpbehoevende werkwoorden en koppelwoorden.

- SsiS5. Plaats de cursief gedrukte werkwoorden in de gebiedende of in de aanvoegende wijze. Bemoeien u niet met zaken, die u niet aangaan. Gerechtsdienaai-, dragen zorg, dat de dief niet ontsnappen. Mietje , geven dien armen man wat te eten , opdat hij zijnen honger stillen en niet van gebrek bezwijken. Jezus zeide tot zijne leerlingen: „ Waken en hidden, opdat gij niet in bekoring vallen.quot; Mijn jongen, doen dat niet; gaan liever awe les nog eens nazien , opdat uw onderwijzer over u tevreden zijn. Mogen de Hémel dit ongeluk verhoeden 1 God bewaren mij daarvoor* Ik wenschte wel, dat gij beter luisteren en uwen tijd i^oed besteden. Mannen, zijn gereed I blijven op uwen post, en geven wei acht, opdat de vijand u niet verrassen. Ik wil, dat niemand zich van zijne plaats verwijderen. Gaan heen , luiaard , en verschijnen' niet meer onder mijne oogen. Ik wenschte , dat hij het doen-Izaak zeide tot Ezau : „ Nemen uwe wapens en gaan uit; en als gij op de jacht iets vind(t), brengen het mij, opdat ik het eten en u zegenen, eer ik sterf.quot;

Jongens, kijken eens, dat zal gaan I

Haasten u , reppen u , vegen de baan 1

- SÖO. Schrijf het volgende zonder fouten. Wie heeft miju schrift zoo bemor3(t) ? Jan , ga(an) eens even Da(a)r de(n) buurman en zeg(t) hem , dat ik hem deze(u) middag hier verwacht. Gij hebt mij niet gelooft(d), toen ik u de waarheid zeid(d)e; nu ■onderviad(t) gij de gevolgen uwer eigenzinnigheid. Eijke(n), wend(t) «we oogen niet af van den arme(n). Zoo even lag ik mijn potlood

92

oi) de(n) lessenaar , en nu is het verdwe(e)nen. Wie heeft het ge-Itaapt(d) ? Willem, als gij het hooi binnengehaald(t) hebt, breng(t) dan het paard na(a)r de wei(ij)de. De timmerman heeft gehameit(d), geschaafd(t), geboord(t), gezwoegd(t) ea gezweet; de man is vermoeid^) en afgetobt(d). Is die(n) oude(n) soldaat erg gokwetsd(t) ? Neen zijne(n) linkerarm is slechts eeu weinig gekneusd(t). De onoverwinnelijke vloot, bemand(t) met 20.000 koppen, werd(t) door de Engelsche(n) en Nederlanders , maar nog meer door de(n) storm, vrees(3)elijk gehavend(t) en verstrouid(t). Na ve(e)le jaren een zwervend(t) en ongebonden leven gelij(ei)dt, «ijne goederen verkwi3d{t) en zijne eer en goeden naam verloren te hebben, is de ongelukkige zoon eindelijk naar het ouderlijke huis wederge-keerd(t). Leouidas antwoord(d)e den Perzers, toen deze(n) eischten, dat hij de wapens zoud(d)e overgeven : kom(t) en haal(t) ze. Waarom heeft men die(n) sloot verbreed(t) en den dijk opgehoogd(t) ? Ik heb mij gespoe(i)d(t), zooveel ik maar kon, maar het baat(t)0 mij niet, de voorstelling was geëindigd(t), toen ik aankwam. Ik kon u wel_h ofschoon gij n zelf(v)en onkenbaar tracht(t)e(t) te maken ?

JSÖT'. Wanneer men acht geeft opdebeteekenis der werkwoorden , dan bemerkt men aanstonds, dat sommige werkwoorden een lijdend voorwerp bij zich hebben. Zeg ik: Deze leerling bemorst zijne boeken , dan is in dien zin: zijne boeken het lijdend voorwerp ; de boeken ondergaan of lijden de handeling; na afloop daarvan zijn het 4e-q/forsle boeken geworden. Men zegt dat de handeling bemorsen op de boeken is overgegaan. Bemorsen is daarom een overgjanlielijlc werkwoord.

In den zin : De zon schittert aan den hemel is geen voorwerp te vinden , wijl er niets of niemand is , die de handeling schitteren ondergaat. Deze handeling gaat niet op een voorwerp over; het werkwoord schitteren is on-overgan kelilk.

Overgankelijke werkwoorden komen menigmaal zonder lijdend voorwerp en dus als onovergankelijke voor : b. v. Bij spreekt dikwijls zonder na te denken. Wie roept daar zoo hard ? Bet glas brak. De deur sluit goed* Dat fruit zal geheel bederven.

Zijn leven, blijven , slapen ook overgankelijk in de vol-

93

gen do zinnen : Sommige insecten leven slechts een enkelen dag. Ik heb den geheelen nacht geslapen. Blijf een oogenblik hier. Wat is in deze zinnen eigenlijk weggelaten ?

Zondt ge door eene kleine verandering van de onovergankelijke werkwoorden gaan , zorgen , weenen, zitten, leven, waken, varen , legeren overgankelijke kunnen maken 'i

Welke van de volgende werkwoorden zijn oïevgan-kelijk, en welke onovergankelijk ? kmipen , vreezen, liegen, dwingen , klagen , afwenden , beleven , bevelen, pochen, wenden, razen, dreigen , lijden , sluipen , ontbreken , lachen , staan , bewandelen , komen , vorderen , vertreden , naderen, vervaardigen , houden . bekomen , sterven , sluiten , schelden , doen , bezitten , ontkomen , eischen , verstaan , vragen , gehoorzamen , omgeven , vergelden , treden , wandelen , bezinnen.

- SSO. Maak zinnen, waarin de volgende werixooorden asvc-gankelijk en andere, waarin ze onovergankelijk voorkomen steken, smelten , buigen , bijten , koken , verminderen , drukken , veranderen , bewegen, verschieten, drijven.

VOORBEELD. De herder dreef de kudde naar de weide.

Hout drijft op het water, omdat hei soortelijk lichter is.

SOO. 1. De moeder wascht het kind.

2. Ik snijd mij.

3. 6 ij hebt u verbeterd.

4. Zij wascht zich.

5. Vader snijdt het brood.

6. Hebt gij uw werk al verbeterd?

Alle werkwoorden , die in deze zinnen voorkomen, zijn overgankelijk. In de zinnen 2, 3 en 4 verricht het onderwerp de handeling en ondergaat die tevens; m. a. w. de handeling keert tot het onderwerp terag. In de andere zinnen is dit niet het geval.

Wanneer de handeling door het onderwerp verricht en te gelijk ondergaan wordt, dan noemt men dit den terug; werkenden vorm der overgankelijke werkwoorden.

Sommige werkwoorden komen nooit anders dan in den terugwerkenden vorm voor, zooals : schamen, vergissen , bezinnen, ontfermen, enz.

94

SOI. 1. Het regent.

2. Het vroor hard.

3. Het sneeuwt geweldig.

4. Hel is hoog tijd, het luidt voor de H. Mis.

5. Het ontbreekt hem aan ijver.

Ziehier nog eene bijzondere soort van werkwoorden; in

deze zinnen wordt alleen gezegd, dat er iets gebeurt, of dat iets is, zonder dat er ook een persoon wordt genoemd, die de handeling verricht. In de plaats daarvan staat het onbepaalde voornaamwoord liet. Kan men deze werkwoorden ook anders gebruiken dan in den 3^en persoon enkelvoud ? Men heet ze oiijjtTf-iooiil jjlio orlt-■woorden. Alle andere werkwoorden zijn persoonlijke. W aarom P

Ontbreekt ook het onderwerp bij de werkwoorden spijten en bevallen in de volgende zinnen; Het spijt mij, dat uw oom ziek is. Het bevalt mij zeer, dat hij bevorderd is ?

De ondergeschikte zin is eigenlijk het onderwerp; wij noemden zulke zinnen reeds onderwerpszinnen. Is het voornaamwoord het hier een onbepaald voornaamwoord P Toch gelijken zulke werkwoorden op onpersoonlijke: Zoudt gij ze bijv. in den l^en persoon kunnen gebruiken P Men noemt ze schijnbaar onpersoonlijke werkwoorden.

Geef nog vier voorbeelden van zulke onderwerpszinnen. Kunnen de plaatsvervangende onderwerpen vooraan ook gemist worden P

- S203. Maak 5 zinnen, waarin een terugwerkend en 5 andere, waarin een onpersoonlijk werkwoord komt.

- ££(34, Beproef eens, of gij hij regenen, sneeuwen en hagelen een voorwerp kunt vinden.

St5S. 1. Het werken valt hem lastig.

2. Het is noodzakelijk te leeren.

3. Mijn leeren is spelen.

4. Ik wensch te vertrekken.

5. Wij eten om te leve n.

In elk dezer zinnen komt een werkwoord voor in de

95

onbepaalde wijze. In den eersten en in den derden zin zijn echter werken, leeren en spelen geen werkwoorden meer, maar..... Waarom?

Als gij deze zinnen ontleedt, zult ge zien, dat het werkwoord in de onbepaalde wijze na eens als onderwerp, dan als gezegde, dan als voorwerp of bepaling voorkomt.

Somtijds staat het werkwoord alleen; een ander maal is het voorafgegaan door te of om te.

SOO. Wat is het voorwerp in de volgende zinnen P

Ik zie den molen malen. Wij hoorden de klok luiden. Ik voelde mijn bloed in de aderen koken.

Wat zie ik? den molen — ja, maar nog meer: ik zie ook het malen. Den molen malen is dus te zamen het voorwerp van zien.

Vul de uitdrukking den molen malen eens aan tot een volkomen zin : b. v. Ik zie, dat de molen maalt. Wat is nu het voorwerp van zi$n ? Zulke zinnen noemt men 'voorwerpszinnen, gelijk wij reeds gezien hebben.

- . Maak van het gecursiveerde een voorwerpszin :

Ik vernam zijne bevordering met vreugde. Vader meldde mij gisteren zijne behouden aankomst. Nimmer zal ik de lief de mijner ouders vergeten. Tobias beval zijnen zoon naar Raguel te reizen. Hij zeide hem cenen bekwamen gids te zoeken. De aangeklaagde bewees zijne onschuld. Ik hoop mijn vader hij mijne tehuiskomst gezond aan te treffen. Bij het vernemen dier tijding verlangde de arme moeder zeer haren zoon nog eenmaal in hare armen te drukken. Vertel mij uwe lotgevallen. Hoort gij het schreien van dat arme kind niet? Wij zagen den man komen. Deze reiziger denkt in vier dagen te Rome aan te komen. Weet gij de schuilplaats van den armen banneling ? De schalksche knaap beproefde den meester te misleiden. Ik verklaar u zulk werk niet te willen aannemen. Belooft gij mij morgen te betalen ? Belooft gij mij morgen te betalen ? •

• SOS. Maak ondergeschikte zinnen, die als voorwerp staan (voorwerpszinnen) hij elk der volgende werkwoorden : melden, hooren, meenen , bevelen , weten , geiooven , denken , berichten , gelasten.

- SöO. Verander of verkort den voorwerpszin tot een. eenvoudig voorwerp.

96

Ziet gij niet, dat gij u vergist hebt ? Ik had al lang voorzien, •dat hij sterven zou. Weet gij, waar de burgemeester woont ? Niemand bespeurde, dat hij vertrok. Vader gebood mij , dat ik komen zonde. Alle toeschouwers zagen , dat de ongelukkige neerplofte. De onderwijzer toonde ons allen duidelijk aan, dat de aarde rond is De overheid beval, dat de dief in hechtenis genomen zoude worden. Men meldt ons , dat oom zal overkomen. De nieuwsbladen melden, dat de oorlog uitgebroken is. Koop niet, wat overtollig is. De veldheer eischte, dat de stad zoude overgegeven worden. Kunt gij bewijzen , dat hij onschuldig is ? Hoort gij , dat het dondeit ? Verlaagt gij , dat ik overkome ? Eensklaps zagen wij , dat de wagen langs het huis voortrolde. Men kon voorzien , dat het weer veranderen zou. Wij gisten, dat vader lang zou uitblijven. Wij hoopten, dat hij herstellen zou. Hebr gij vernomen , dat wij vertrekken zullen ? Boodschap hem , dat zijn zoon ongesteld is.

VOORliEELD. Ziet gij tiwe vergissing niet ? Ik had zijn dood al lang voorzien. Weet gij den burgemeester wonen, of : Weet gij ■de woning van den burgemeester ?

S'T'O. De vormen lezende, kokende ; gelezen en gekookt •noemt men de deelwoorden van lezen en koken en wel de twee eerste tegenwoordige deelwoorden en de twee laatste verleden deelwoorden.

Uit de uitdrukkingen ; kokende soep , een lezende jongen , het gelezen verhaal en de gekookte spijzen blijkt, dat deze vormen deelen in de beteekenis van een werkwoord en in die van een bijvoeglijk naamwoord. Kunt gij dat verklaren ?

S71. Ik wil, dat hij kome.

Wij wenschlen, dat gij a b e t e r d e t.

Zeg het hem , opdat hij het w e t e.

Ontleed deze zinnen. In welke wijze staan de werkwoorden : komen , beteren , voeten ?

Uit deze voorbeelden ziet gij , dat de aanvoegende wijze gebruikt wordt:

1°. lu ondergeschikte zinnen (voorwerpszinnen) na de werkwoorden willen en wenschen. Hetzelfde heeft ook plaats na beoelen , verlangen , begeer en , zorgen of zorg . dragen en eenige andere. Geef van elk een voorbeeld.

97

2» Na het voegwoord opdat.

3° Nog wordt de aanvoegende wijze gebraikt in enkel-vondige zinnen, die een wensch uitdrukken; BT v. Leve de koning ! God zegene u !

Deze zon men kunnen beschouwen als ondergeschikte zinnen, waarvan de hoofdzin ik wensch weggelaten is.

In plaats van kome en wete kan men in bovenstaande zinnen ook zeggen komen zal, weten mag. In welke wijze staan komen en weten nu P

Van de voorwaardelijke wijze behoeft ge vooreerst niets te weten.

£21'Si. Wat hunne vorming betreft, wordende werkwoorden verdeeld in stamwoorden, afgeleide en samengestelde woorden.

De sterke werkwoorden zijn over het algemeen stamwoorden , als loopen, zingen , vangen, zitten enz.

Van welke woorden zijn de volgende werkwoorden afgeleid : warmen , huizen , verhoogen , lichten , zwermen , innen , beamen ?

Kent gij ook samenstellingen met vangen , zien , staan , lezen ?

SI'S. Bedekken, geleiden, herhalen, onthouden, verjagen, wanhopen.

Zijn deze woorden afgeleid of samengesteld ?

13«, ge, her, out, ver en w»iii zijn voorvoegsels.

Anders is het met

1. uitnemen , doorzoeken , onderhouden , overhandigen , doorhalen, ondergaan, overkomen, doorschouwen, doorlaten, overreden, ompraten , omgorden , wedergeven, wederstaan.

2. huishouden, logenstraffen, raadplegen, beeldhouwen,, liefkoozen, kortwieken, dwarsboomen, knipoogen, stampvoeten, reikhalzen, watertanden, glimlachen, w e d ij v e r e n.

3. acht slaan, acht geven , oorlog voeren , plaats hebben , plaats grijpen, vertrouwen stellen , vermaak scheppen, den spot drijven , de wacht houden , het bed houden.

T. S. 2 c. 7

98

De werkwoorden van N° 1 en 2 zijn samengesteld. Waaruit P

Welke zijn scheidbaar, welke onscheidbaar samengesteld P

In N° 3 ziet gij uitdrukkingen, die men werkwoordelijke uitdrukkingen noemt. In deze is het werkwoord met het ander woord zoodanig verbonden, dat ze te zamen maar één denkbeeld uitdrukken. Neem het werkwoord alleen, en ge krijgt eene geheel andere beteekenis.

_ *2^4. loon aan, dat gij de beteekenis der in N» \ en 2 gespatïêerde werkw. verstaat, door deze injlinke zinnen te gebruiken.

_m ^Maak goede zinnen , waarin doorhalen, omriugen, overtuigen , overleveren , omkeeren , geschieden , mistasten , beraadslagen , misgunnen , aanbidden , plaats grijpen , dwarsboomen en gadeslaan in den volmaakt verleden tijd voorkomen.

VOORBEELD. Hij heeft het erg verbruid, daarom heb ik hem eens duchtig doorgeha aid.

«ayö. Nog verdienen opmerking de werkwoorden vellen , zetten, drenken, leggen, wekken, voeren.