5«*-

Stoifftettpawmtttif

mit

amp;

ÜBtttigeu unb ÜBerfc^iaigen

für bie

aiJittelflaffen fyöljerer 2ct)tanftolten

bon

% Sco^ioïï»

M'

^¹

IDferte Huflage.

W. H. de uRlJS

3liiif(|ctt0rcniincttf

mit

Üknjjeu unb Üöcrfe^uugcn

für bie

i 11 c (f I a) f e n 1} ö f) c r e r 2 c () x n u ft alten

üon

% Sco^o(ï) gt;3].

W i e r t c H u f (a g e.

r'-'.x'S ' \Vi

/lt;k-

/ ^ /

^ \

33 r e b a, i\ ^v-8. 'J?ieuitien[)uijê, 1895.

Alle exemplaren moeten geteekend zijn door den Schrijver.

V O O R B E II1 C H T.

Zooals de lilcl — slechts indirect ciyen rinding — reeds aanduidt, is dit buek bestemd, een soort ran schakel te vormen tnsschen de „Inleidingquot; en het „Lehrbuchquot;. Moeielijk teas het de grenzen te trekken, tusschen welke het zich had te heiregen: aan de eene zijde mocht het in de Inleiding, aan den anderen kanl in het Lehrbuch niet te diep ingrijpen. Naar mijn rermogen heb ik getracht te dezen opzichte het rjiiste milieu,'quot; te houden, waardoor het hoek ook — ja even goed — bruikbaar is voor leerlingen, die een ander werkje hebben bestudeerd, en tevens een zooveel mogelijk afgerond geheel vormt. Me dankt, dat met de Zwischengrainmntik een begin zou kunnen worden gemaakt in het tweede semester van het 2de studiejaar, of met den 3den cursus van hoogere burgerscholen en ggnmasiën.

Over de indeeling van de leerstof behoeft weinig gezegd te worden. Wie bij moza'ikwerk zweert en na elk regeltje een paar thema's ter verwerking wenscht, zal met dit hoek niet wegloopen. Immers deze lepel maat heb ik, als minder noodig voor den 3den cursus, niet toegepast. Mocht echter iemand meenen, dat S pag. theorie te veel is (h.r. pag. oO—38_), en dat het verkieslijker geweest ware, de Eigennamen met bijbehoorejide thema's van het Lidwoord te scheiden, eilieve, wat weerhoudt hem een paar Ihema's (32 en 33) te laten vertalen, voor en aleer hij tot het Lidwoord overgaaf. Hetzelfde geldt van de Werkwoorden. Wie liever eerst de zwakke werkwoorden afhandelt, rertale Aafg. (13 en 01, alvorens met de sterke vervoeging te beginnen.

Sommigen zullen het aantal thema's en oefeningen wat groot, anderen wellicht niet groot genoeg vinden; mogelijk houdt ook deze of gene ze voor wat lastig of pittig. Zooveel meen ik te mogen verzekeren, dat ze noch ondoordacht neergeschreven, noch grootendeels nageschreven zijn, vele aphorismen bevatten, die iets te denken geven en zich hij voorkeur op 't veld dei' Umgangssprache bewegen. Moeielijk is het, niet zelden zelfs onmogelijk, het iedereen naar den zin te maken:

maar hiernaar te streven is, meen ik, de eerste plicht van ieder, die een schoolboel' schrijft. Schiller's zoo dikwijls kwaHJk hegrepen woord: „Vielen (jefcillen ist schlimm* kan hier slechts ten dcele toepasselijk worden geacht.

Aan de vroeger geuite zienswijze aangaande het geven der taalregels in het Duitsch (zie voorbericht „Inleiding') blijf ik getrouw, al moge eene tegenovergestelde leer, meer of minder avodictisch verkondigd, haar aanhangers en belijders vinden.

Eventueele wenken van welwillende zijde hoop ik met erkentelijkheid mij ten nutte te maken. Mijn danl' te dezer plaatse aan mijne geachte collega's, de hit. Altena uit Nijmegen, en Deelman uit Deventer, die zich de moeite wel hebben willen getroosten, het manuscript nauwkeurig na te lezen, en mij door hunne op- en aanmerkingen ten zeerste aan zich hebben verplicht.

Breda, April 1888.

.1. LEOPOLD Hz.

BERICHT VOOR DEN DERDEN EN DEN VIERDEN DRUK.

Deze druk (de 3de) heeft, evenals de vorige, slechts geringe wijzigingen ondergaan. Uier en daar zijn wederom kleine leemten aangevuld of onjuistheden verbeterd; — tevens zijn sommige thema's gesplitst (zoo de n^ÜS. 29, 30 en 31 en 12!)—130), terwijl eene thema geheel nieuw is (nquot;. 5!)). — Ten gerieve van hen, die 't wenschelijk achten, dat elk onderdeel der besproken theorie onmiddellijk toepassing vinde, is meermalen het nummer der verlangde thema's en oefeningen in de theorie opgegeven.

Ook de 4de oplaag is nagenoeg onveranderd gebleven. Hier en daar zijn kleine verbeteringen aangebracht, terwijl het aantal thema's over den JïonjunftiD met één is vermeerderd.

Juni 1892, Juni 1895. J. L.

.öaujjtiuovt okt SuBftautit).

A. (§cfrfjlcrfjt ober (Seuuê.

Sn ben mciften fatten jtuar ftimmt bo§ föcidjfecïjt bev Subftantiüc in ben Êetbcn Spraken üfierein; bic 3aï)l bcr 3(6n)eirf)ungcn jeboef) iff Segton. Söir moïïcn UerfudOcn, bic midjtigftcn Unfcrfc^icbe üficrfidjflid) 3u)ammen= jufivingen.

^sJJlanuItff) fiub (nod) ber jyonu):

I. Sic meifien e i u) i 11) i g e u SSörtcr ¹), befonberê bic akrbalfttimmc. Sicfc ütcget gift im affgcincincn au^ für unjere Sprake.

93oti ben 5n()(rctff)cu 3luênaf)mcii unb Stbroctójungcn nonnen wir:

2ic «rftcit, arbeid m. bic Suft, lust m. bic Sdjvift, het schrift,

bic gomt, vorm m. bic Sïadjt, nacht m. bic Spur, het spoor,

bic (Slut, gloed m. bic Dïot, nood m. bic Utjr, het uur, horloge,

bic Sadjt, het jacht, bic 5|}flicï)t, plicht m. bic Söanb, wand nr.

bic .ftoft, kost m. bic Sttjnuitf;, smaad m. bic Qa^l, het getal,

bic Soft, last m. bic Sd;nur, het snoer, bie Scit, tijd m.

Sficil, bijl w. ba§ S)rcicc! driehoek, m. bo§ fiinn, kin w. ba§ Soot, boot w. bo§ Sap, kaap w. ba§ ftuic, knie w.

1

¹

$ierju getjbren (eTbftDcrftanMicf) mcf|t SBijrter luie: gr au, a)!ogi) jc. [Seamen Weibfidjet ^5ev)onen]j ii-' uE), ® ei§ jc. [^ïarnen njci6ïid)er Sicrc]; fSdjluciii. ^Jferb, © dj a f, jc. [Scjeidjmmgen ber aUgemeinen ©attimg, of)ne Serücffidjtigung bcê (ücfdjledjtê] ^atb. Sa mm, 5ïinb :c. [tauten für ba§ 3unge, nod) Uneutmicfeïte, bei benen baê @ejd)Icd)t im6etücffid)tigt btsibt]; Suft, Sunft, 's)Jrad)t: SBab, @rab 3C. luetdje bei bem lueibfidjcu ©efdjïedjt ober bei ber Seïlination augegebcn loerben.

■ ■ ■ • ■ ■ —

3

iie ©cïiiilb, bie ©cfaljv, bic @effalt, bic ®cl»a!t; — bug (Mot, ®c[)ör, •®ett)el)r, ©cmüt, ®clgt;cin, ®efd)rci, ©cioiil)! unb mcï)r ffidjlitfie (®.'l6); —' Soö fficrbot, SScrbcdf, SBcrljöt, ffierlicg (kerkerhol) unb Sic Scvnunft (rede. -denkvermogen).

III. £ie meiftcu ^sJlDIeitungen ouf =01, --er unb =cu, roie:

$cr SSJUrfcI (dobbelsteen), bcr etadjet (angel), bcr 9iüf)cl (slurf), ber glügct; — bcr ©ompfer (stoomboot), bcr ïljalcr, bcr Splitter ■(splinter), bcr 31nfcr, bcr ginger, bcr SBoIjrcr; bcr Scgcn, bcr Sfiogcn, ier Dfcjcn, bcr Dïutjcn (het nut), bcr ïropfen, bcr «'Jagen.

®icfe finb oud) bet unê notttjicgcnb mannlid); bic Sluéna^mcn ¹) in bcibcn Spradjcit finb eiber iiirfit feiten Peri'djicbcn. 3i^!ir iicnnen:

3(uf cl: $ie 93ibel (bijbel), bic iKcgcl,

bic (Sidjcl (eikel), bic êct)ü}je[ (schotel),

bic ftngel (kogel), bic SBurjcl (wortel).

ÜDicfe SSörter finb bei unê utannlid). —

$tc Sattel (dadel), ©abel, bic êidjd sikkel,

bic gabel, bic ®onbc(, bie ïafel, bic ïrommel,

bic aiiufdjcl (schelp, mossel), bic ai'affcl (wafel).

Ticfe SBorter finb and) bei unê in ei bi id). —

?luf cv: $ic tfeber, bic Wouer, bic Cttcr,

bic $aucr (duur), bic gdjutter (= bic Sldjjcl).

3)iefe SEörtcr finb bei nnê m a n n (i d). —

$ic «bcr. Slufter (oester), bic ffiuttcr, bie geber, bie Scber, Scier (lier), bic Scitcr (ladder), bie .Rammcr, bie 9iatier (adder), bic Qitljer.

®icfc SBörtcr finb oud) bei nnfi meiblid). —

ïnê Slltcr, ouderdom m., leeftyd, bas llfer, oever m.

ba§ Sanncr, banier w. ba§ Ungel;cucr, het monster, ge-

ba§ gieber, koorts w. (drocht,

baë Safter, ondeugd w. ba§ Scpter, schepter m.

bo§ 93ïuftcr, het monster, model, baê Simmer, kamer w.

ÏÏufiaÜig ift nod) bnê @efd)Ied)t fulgenber aförtcr:

SKmojen, aalmoes w. Sffiicicf, wezel m.

¹

®ie meificn Sluênofjmtn finb in foljenbent atcim, bcr nad) Sclictcn crlrcitert teerbrn .lonn, 3iijamtiu'ngcbrQcl,t:

®ie S-odct, ScSer, SBilicl, bic Sommcv, Sanjri, Sïutdieï, Sïaucr,

bic l$id)cT, SBur^eï, bie 9ïötter, §eci;c!, 'X aucr unb Jraucr,

bic Sutter, Seiiimer, SSoffcI, bie Sifter, ïïiiimuer, Oper, Oeier,

bie (ëdiadjtet, i'citer,. (Staffel, bic Slra|el, Orgel, Srommet, Seier.

bic Snoet, Syfffet, ijobet,

bie -tafel, gdjüffel, @aDet.

4

bo§®cf)QrmüljeI,schermutselingw. bo§ Shibet, troep zwijnen, hon~ ®ic Sibcl, het ABboek, (den. —

bie Shimmer, hot nummer, Öic 3nic(, het eiland,

2;ei- lücfadcn, hot genoegen, wel- bic Orgel, hot orgel,

(behagen, bie Siffer, hot cijfer. —

ber Siirm ober Carmen, het alarm, Scr haven w.

(leven, ber Sdjaben, schado w.

IV. ®ie ^Ibfeitungen auf =19, ■id), =virf), =IIiiö, mie 5. 23..

3:ci- pfennig, Seiiig (sijsje); ber firaniet) (kraanvogel); ber grüf)ling (ber Senj), ber ^cinfling (vlasvink), §eting, Sperling (ber Spalj) zc.

Slnmcrf. Sicfc atcgeï gitt im QKgcmeinen and) für ba« 9ïiebcrïanbifd)c — infofern tuir bieje (Snbungen fennen.

UÖciDIid) finb bic Subftantiüc auf =ci, =te, =11119, =fjctt. =ïcit, bic 8ad)uamcii auf =c unb =t unb bic^vemb-

lüövtcr auf 'ic, =if, =ioit, =tiit, wie 3. 23.

Öic 33roucrei, brouwerij, bie Secfe, deken; zoldering,

bic Scfymcidjelei, vleierij. — bie SBette, weddenschap w. bie Snrnung, waarschuwing, bic aBaf)rl)cit, Sidjcr^cit,

bie Dicigung, bic SBerbrcitung; — bic ■Öciterfeit, vroolijkheid,

bie Sreunbjdjaft, ©rofjdjaft; bic ïïia§fe, het masker,

bie giudjt, vlucht, bie aöefte, het vest,

bie ®cf)lad)t, veldslag m. bic (Jlje, de echt m.

bie Dladjl, bic ^flidit, bic aBarme, warmte;

bie Sal)rt, bic Slntunft; bic ^s3J!onnrd)ic, bic gobrit,

bie iölüte, bloesem m. bic ïlation, Seine ÏUajcftat etc. bic Statte, plaats w.

2(uuua()iucu:

®a§ ^ctidjaft, het cachet [grcmbluort, feine ïlblcitung init=)d)oft]. ba§ Inge, ba§ @nbe, ber griebe, ber Sunte :c. (S. 16);

ba§ (irbc, erfenis w. ber fyroft, ber Saft, ba§ SBerft (S. 2),_

ber fiafe, kaas w. bo§ (Sift, hot vergif.

anm. ®ct Suft (geur), ber S)ut|l mib ba« ^ef' (cahier; hecht) finb Serbat* ft a mme.

Siirfjlirf) fiub bie meiftcu Softer auf =fn(, =icl, =tum, =niê, fo luie and) cine 2(uja()( ciufiiOige, uic(rf)c =cv im plural. uc()men (bo® ©tab, bas 3imt, :c.), luofübcv fpiitev. — 23eifpie(e: $08 Scbicljal, het noodlot, plur. boë ©cfiingniê, gevangenis w., (lotgevallen, ba§ (ïrcigniê, gebeurtenis w.,

5

'ba? gcfjcuint (= bas Ungefjeuer),

ba§ Dfatjcl, het raadsel,

ba§ Ü6erBIei6(c(, overblijfsel,

ba§ SBiStum, gürftentum;

S(u§naf)men;

®ic ïrübfol, droefenis w.,

bie Scidjfel, dissel m.

bcr Slöpfcl, kurk w., stop w.

ber Srrtutu, dwaling w.,

bcr 9!eirf)tunt, rijkdom m.

bic SBebröngniS, verdrukking, be-(nauwdheid,

Hnmerf. Sini^c SBörtcr ouf -nis tocvbcn fSdjIidi f^etraucfjt, tucnn fic eincn @egen= ftonb bcjcidmcn (alfo lontret finb), imb ireitlid), lucnn fic eine (Sigsnfdjaft obec ^ianbtiing fubftantiBierai (alfo a 6 ft c a f t finb). ®o I)eifit bic ÊripQrnio fooiet toie: bie grfparung; baS GrjpatniS fo Biel luie: bie gparpfeimige, baê gr= fpartc.

$!(IÖ ïlrgerniê ift bic Saije, iucld)c jirgcr ober Slnflofj ervegt; Sic 3h'0eïni§ (de ergernis) ift ba8 ®cfü^I (aud): bcr Srgct).

®as Êrfenntnië (bcê SKid)tcr«) ftimmt init unferm uitspraak iibcrein; ilic Gvfenntniê (bes Sutcn «nb bes Söfen) tjeiüt kennis, inzicht.

5iad} bcv SBcbcutnng finb tnaun(tcf) (wie ki unS); ®ic karnen bcv S a H'eêseiteu 1), bcr HUonatc 2), bcr êteiueS), ber 2Binbe4) unb ber SJiüitjeu 5) 5.23.

ber grüïjlinü, ber Sauuar, ber $iamant, ber gofjn (Sübminb in ber igdjiueij), ber Sirotto (Scirocco), bcr ©ulben ic.

weiölii^ (lüie bei uitS):

®ic Sïamcn ber 3 i f f e ^ n, ber SOi u) i f i n ft r 11= m e 111 e unb bcr ^ a () r 5 e u g c (aii^er benen anf =er), 3.23.

$ic 6in§₍ bie 3lct)t; bie giebel (vedel), bic Siolinc (ober) ©eigc, bic Crgcl, bic Slarinette, bie £io()oc (ober) Cboc, bie Seicr; bie Satfc, bie ïïrtgg (brik), bie Sarfjt (het jacht).

?lnSna()mcn:

® a § 93Dot (S. 1) bag §orn, hoorn m.

1) ^cr Senj (voetifdi), lente w. 2) 2cï 9)ïonat (soctifd) TOonb), maand quot;vv. 3) 2ic SüBn, lava w. 4) 2ic S3riie, bries w. 5) $ie Wart, ^ronc, ©ublone (dubloen m.), 2ira, ïpiftofc.

6

b e r ftafjn 1 _rA„:v,_A f Eequot;o, SSiotonccH (o).

ber 9ïac^eit ) i oo , ft(oüier, bo» ^iano.

ber ïviangcl

farfjlitfj (wie bei un§):

®ie meiften S a m m e I it a m e u uub ê t o f f n a m e n,. unb bie uueigentüc^en Subftantioe, 5. 93. bas §cer, bas sBoif,

ba§ ©ebirge, bn§ (Sctfcin; ba§ Sfirot, bas ^Iciid), ba§ §eu, ba§ Slupfcr ba§ Slc^ unb 2Bc(), baê leibige (nare) ^silbcr.

5(it§itaf}men:

bcr 2cl)m, Sconce, Sc^rcomm, £c()H)eiB, Staub, £toff. Sped (5. 2) unb-Jïa)c {£. 4).

bcr 9(cis (j. unten), bcr ïorf turf,

bcr Sanb, het zand, bcr g^utt, het puin,

bcr ®d)(amm, het slijk, ber SSatb = ber Sorft,

ber Stafjl, het staal, ber iffiein, wijn m,

bcr ïf)oit, klei-, pijpaarde,

23on befonbever '.ffiirfjtigfcit finb fofgcnbc uier Stcgetn:

a) 'JMmtlidj im ®eiitid}eit, it) e i b l i im ^sJt^xieber(an= bifc^en, finb bie karnen ber ^elb-- unb ® avtenfrü^te, unb bie meijten ^sJiameu a n ê I a n b i i d) e r ^robutte; 3. 23.

bcr Siogncn, rogge w. bcr .fioffee, koffie w.

bet üBcijcn, weit, tarwe w. ber 2:()ee, bcr ^quot;tfer,

ber SReiS, rijst w. bcr Salpeter, het salpeter,

bcr kool w. ber Siru)), siroop w.

ber 9i()aliarf)er, bcr ïieffcr, ber Sdjmefcl, zwavel w.

bcr Spinal, spinazie w. ?(bcr: Sic ®cr)te.

b) ^vi)l(iun(irfj im ®._f fad)lid) bei nnS, finb bie karnen bei' § i m m e 1 ê 0 e 3 C U b e U (windstreken): $cr 3!orbcn, ber Sffieften, bcr Süben; {tütïTiorbsimbsZBeftwinSncwöiiutii)): bcr ⁴}ïorb, ber 2Bcft ie.

c) IilÖciOItrfj im m ö n n U d) bei into, finb bie kanten ber 33 ei um e, mit ÏUtattafjme Don: ber ^om, bcr gtiebcr, §o(ünber (vlierstruik); nilb bei lilt» UOU ; linde, spar, tamarinde, tamarisk, bie meibüd) finb.

d) im 2)., meiblid) bei nn», finb bie 9ïamen ber ®ud)ftnben; ®a§ 11, bas ss, ba§ 3.

311111 ®^hi§ bemerfen mir, bag cinigc SBörtcr jc nad) ber SSer= fdjicbcnfjcit bcê @eid)(cc^tê eine öcrfdjicbcnc 33cbcutung fjabcn:

7

$cr Sanb (cinc§ 93u^e§), b a § ïattb = a) het lint, b) boei

(öic Seffel),

ö e v Snucr, de boor, b o § (bcv) 93aucr, kooi (Der fulfig),

ber ffljor, liet koor, rei m. (ge-b a § Kljor, koor (plaats der zan-

zang), (gers),

bcr 6rt)p, de erfgenaam, ba§ Êrbe (= bic grbj^ait), deer-

(fenis,

hex het gehalte, b a ê ©cIjqü, de jaarwedde, het

(traktement,

b e r 'Öarj, het gebergte, b n § .'garj, het hars,

bcr §ut, hoed m., bit Cut, de hoede,

b e v Sïisfer, kinnebak vr., de b i e fiicfer, soort van pijnboom, kaak vr., (mastboom,

bcr fiunbe, klant, bic Sï'imbc, het bericht,

bcr 2citer, leidsman, b i c Seiter, ladder vr.,

b c v 3Kongc(, het gebrek, gemis, b t c Wnngcl, de mangel m., b a § 9Jiart, het merg, b i c SJiart = a) muntstukje, b)

(grensgebied,

b c r Warirf), de marsch m., b i c Warjcf), moerassig land, bcr 3kta, de rijst vr., bag Siciê, het rijs,

bcr Sdjilb, het schild, ba§ Scl)ilb, het uithangbord,

b e r Sec, het meer, b i c £cc, de zee (= bn§ fflïccr).

ber£pro)ic,detelg,afstammeling-, bic êpvojfc, de sport,

b a § Steucr, het roer (v. schepen), b i e ©tcucr, de belasting, b e r 2:i)or, de dwaas, b a § ïijor, de poort,

b c r SBcrbicnft, het weekloon, de b a § ®crbicnft, verdienstelijkheid, (verdienste, (ftj. mérite.

3 « f a m m c it (] c f c (3 tc Subftnntiüc fjabcn baS ®ci^lcd)t if}rcS ©ruubroorteê, 5. 23. b a § fyvnucnjimmcr, bic fflJannspcrjou, ber 5(u-gcitblicf, b e r §o(ïjmut, (ibctmut, ®leic^mut ic. — 'ihtënnijmcn:

!£cr ïci(, aOcr: flaö ©cgcnteil, ba§ Gr6=, 3gt;orbcr=, §intettcit. — $ic abcr: Brr ïibfc^cu. — 2!as SBort, abcr: Öic Dlntroort. —

$cr SJat, abcr : Sic §eirat. — Sic 53ccrc, abcr: Bcr Sorbccr. —2)ie 2Bocf)c, ober: Scr TOittmocf).

fjolgcnbc 7 Suianimcnicljungcn mit 3)2ut finb wciblict): bic Utnmut, $cinut, ©rofemul, Sangmut, ©anftmut, Srijrocrmut, !ffici)iitut.

Ülümgctt uub Ükrfc^mtgctt.

1. trgenb ciuc 9tege( ober cut §ilf§mittet au,

toobuvd) ba» ©c)d)(cd}t bcr folgenbeu 2Sörter beftimmt

8

ïücrben faun, unb flnmmrc bic iikrfe^mtg nut bent @c--fdjïedjte im 9Jiebertanbi)d)en cin:

3. Sie fet)Ieubeii jonnen 511 evgöujcu:

SWnrt mug auê b .. . ^sJJot cin ... ÜTugcnb niadjcn. — ïfadj gc^ ttjan ... Sfrbeit ift gut ni^en. I) 3c fcfinm^cr b .. . 9iad)t, jc fdjöncr b ... ïag. — §ord)cï nu b ... 21^snub fjört fetu... cign... ®d)Qub. — S)... ^cit (jnt gtügcl. — 2Bivf b ... SBcÜ nidjt fo loeit I;tmocg, bajj bu ... uirfjt micber Ijolcu föuutcft. II) Spilj ... iiiun, fcöfc.. . Sinn, fagt cin Spridjmott. — gein ... gtcifs • • • (Sen.) bavf fid) jeber lüljmcn. — @ut... Slufang ift l)nlb . .. Slrbcit. — Surg ... Suft, lang ... 9icuc. — Sfficun b .. . ^Dïajj Doü i)t, fo (auft ... ü6cv. — 93ic( ^iinbc Ijcben (cid)t cin ... 8aft. — ® ... ©timinc b . . . •pflidjt foil jcbennann gc()ord)cu. — D ... ©djnee Ia§t fid) nid)t in... Dfcu (®ot.) tvodnen — III) D ... ©porn tc()rt b ... 9Jog («cc.) tvaben. — (Sin 0tn()( biid)f b ... onber... — iïiirj... giebt and) lange ^abcn. — 0taub

bïcibt ®taub, unb lucnn ... biö 511111 ^iuiuict füegt. — giebt Seutc, bic auê cin ... 2)tücfe cin ... (SIcfaut... iuad)cn. — 3cbc... 3I(ter (jat fcinc greuben unb Scibcn.

4.

Sdjreit) 25 SBörtcr auf, bic im Scutfctim cin anbereS (Scfd)(cd)t ^atieu a(§ bei uity, unb bejcidjuc baë ©e)d)(cd)t iu ben bcibeu êprad)cn.

5.

3 u ü b c r f e ti e n:

I) Deze kleine boek loopt in gindsche rivier (flcc.) uit 1). — De gloed der zon brandde ons op het hoofd (acc.), de hitte was niet te verdragen: het zweet parelde ons op het (iEat.) voorhoofd, en onze kleederen waren met stof en vuil bedekt. — quot;Wie water met een zeef wil (o.) scheppen, of soep met een vork wil eten, zal de moeite niet beloond vinden en verdient den naam van dwaas (mit untcft. art.). — Is het bedrog ontdekt? Ja, men heeft valsche dobbelsteenen in zijn vestzak ($at.) gevonden. — Hot bekendste van alle voorgebergten is ongetwijfeld de Kaap de Goede Hoop (@eii.). — Het hout van den ceder, vooral van den Libanon, is beroemd; deze soort van (o.) boom levert hars (s. 7.) en eene welriekende olie, die veel overeenkomst heeft met terpentijnolie. — II) De olifant heeft een slurf, de bij heeft een angel, de musch heeft vleugels, de arend heeft wieken en klauwen en het zwijn heeft een snuit. — Hl) Het antwoord van dezen dwaas gaf stof tot (511:11) lachen.

— Het bedrag van de erfenis overtrof de verwachtingen van den erfgenaam. — Het verbruik van aardappelen is (fjot) in den laatsten 2) tijd zeer toegenomen. — Men moet niet met het hoofd tegen (negen) den muur 3) loopen 4).

1) münben. 2) (ctjterer. 3) SBanb. 4) rennen.

6.

2ie fe^teuben Normen ju ercianjcu:

I) Gin flciu... ©crniim ift ofl bcffcr cin grog. . — 2Bo Oemalt 9icd)t Ijat, ()at b ... Sicdjt teiu... ©eiualt. — 2Bo fcin ... Softer ift, bn ift fcin . .. ïngcnb. — II) Gin bof... SOïaut ift fdjavfcr olê cin Sdjiucvt. — 2Bcnn b ... 9Jot am böd)ftcn (ift), ift b ... .'pilfe nm nad)ftcn. 2Bic man in b ... 2Batb (sicc.) fdjrcit, fo fcljaüt cê uncbcr fjcrnuë. — ®?nn ficljt b ... Splitter im frcmbctt 2(ugc, b... 23nlfcn im eigenen nber nirf)t. — ©tet... ïropfen l)i)()(t b ... ®tein. — D .. . 25cvftanb fommt nidjt Dor ben 3a()vcn.

— III) 3eb ... lt;Sd)lof; fnnn man öffnen mit ein . . . golbnen ScfyÜiffcf. — S3ict fiövnlein madjen ein ... §aufen. — fiein ... SlntiDort ift aud) ein ... Slntrcort. — IV) ^cin ... 9fcge( o()nc

10

SluSiioIjme. — V) SBcr b ... Scrn effen itiiH, miiG b . .. ^iujj fnacfen. — ® ... Sifter fotl man cf)rcn, b ... -Sugenb (sat.) fott man raefjven. — Der cine Ijat b .. . ©ennj;, bcr anbeve b ... 33ei'-bvitg. — 25 ... Enbe fcönt b .. . ffierf.

7.

3u überfe^en:

Hebt gij het verslag van den secretaris gelezen? — Neen, maar de lof, dien mijn oom den secretaris toezwaaide, heeft mijne nieuwsgierigheid gaande gemaakt. — Mijn neef heeft het besluit opgevat, vaandrig te worden. — De verdenking rust op den tuinman (®at.), maar waar is het bewijs ? I) Men heeft den vermisten zilveren schotel met daarbijbehoorende lepel en vork en bovendien een eigenaardig cachet gevonden. — Het verraad der vijanden heeft een oogenblik gezegevierd. Onze verliezen zijn groot, het getal der gesneuvelden bedraagt eenige honderden. Ook de generaal is gevallen, drie kogels hadden het lichaam van den held doorboord. — Geen roos zonder doornen, geen koren zonder kaf, geen rook zonder vuur, geen mensch zonder gebrek. — De ouderdom gaat voor. — II) Geene tijding, goede tijding. — De bijbel wordt doorgaans de heilige schrift genoemd. — Het loon der deugd is tevredenheid. — Na een langen marsch kwamen de vermoeide jagers aan een huisje (2icc.) met een uithangbord; van vreugde blies een van hen op (in) den hoorn (aicc,), een ander wierp den hoed in do lucht, een derde hief een lied aan ter eere van het druivensap. — Berouw, brandspuiten en goede gedachten komen gewooniyk te laat.

8.

De traan, eene soort van (o.) dikke 1) olie, wordt uit het spek van verschillende dieren, vooral van walvisschen (att.) en robben, en uit de lever van den haai verkregen 2); ook kleinere vissollen, zooals haringen en sardijnen 3) leveren traan. — De rijst, het uitsluitend voedingsmiddel van (uon) millioenen menschen, wordt in vele streken van Azië, in Zuid-Europa en Amerika verbouwd 4). — 1) Het orgel is het grootste muziekinstrument en wegens zijn krachtigen toon bij uitnemendheid voor (sum) kerkgebruik geschikt 5). Het oudste in Duitschland bekende orgel werd in (o.) 1361 in Halberstadt vervaardigd 6). — Het woord triangel betee-

11

kent niets anders dan (alë) driehoek en is de naam van een stalen slaginstrument in driehoekigen vorm; bij doelmatig gebruik kan de triangel een eigenaardig effect hebben. — De-voorzichtigheid is de moeder der wijsheid. — Het succes is de. vader des roems. — II) De bruine beer is na 7) den ijsbeer het grootste roofdier van Europa. Vroeger was het gematigde klimaat zijn vaderland; thans echter wordt 8) hij nog slechts in de wouden van Oost- en Noord-Europa, gelijk mede (jo roic) in de Pyreneeën gevonden 8).

1) birffliiffig. 2) gewinnen. 3) êarbciïcu. 4) anbaucn. 5) gccignet. C) bauen. 7) niidjft. 8) rcff. Somt.

9.

I) De leeuw, de beer, het hert, de kameel, de ree, de aap_r de adder, het kameleon, de wezel, de vos, de mier, de krekel en vele andere dieren spelen in menige fabel (Sat) eene rol. — Waar geen ondeugd is, daar is ook geen deugd. — II) Den boom kent men aan zijne vruchten (Sot.). — Wanneer de maat. vol is, loopt zij over. — Wie de ladder houdt, (zegt een spreekwoord) is even schuldig als (mie) de dief. — De oudste vertaling des bijbels is de Alexandrijnsche 1), welke naar de 70-vertolkers 2), die door (»on) koning Ptolomeus 3) Philadelphus met dezen arbeid belast werden, Septuaginta genoemd wordt.— Hebt gij het concert van gisteren 4) bijgewoond? Neen, hoe-zou ik! In de zaal (Eat.) was geen enkele plaats onbezet: elke poging om.(o.) een plaatsje te veroveren mislukte; daarop heb ik den heer B. nog een bezoek gebracht 5). — Het verstand komt niet vóór de jaren (Sat.). — In den laatsten tijd heeft zich in vele plaatsen eene gymnastiekvereeniging gevormd-deze vereenigingen zijn naar veler meening veel nuttiger dan de zoo hoog geprezen vereenigingen tot dierenbescherming 6).

1) Qlejranbnnifd). 2) Solmctidjcr. 3) ^totemauê. 4) Slöj. (Inleiding^ 'S. 133). 5) abftatten ober macfjeit. 6) 2:ierjct)uljucmn.

10.

Übcr b ... ®efd)macf (acc.) Ia[;t fid) nidit ftreiten. — I) 33d| ... ©efcClfdiait öcrbirbt gutc Sitten. — 23öi... @ounnn ift f^nctt batjin. II) 3cb... SSogct jutgt, raic itjni b. .. ©d)uabc[ gciundjfetr ift. — III) 9Bcnit b ... 93Jau§ fatt ift, fo fdjiuccft b ... 2)fcf)f bitter. — ©ie ^s3)Jaufe licbctt b . .. Spccf. — ïlïan foil fid) nnd) b . .. S^ccfe ftrccfcn. — ÏOJnn foil fcin Sid)t nid)t untcr b . .. 0^cffct

12

ftcHcn. — IV Sdjitftcr, blcib bci bcin. .. Jciftcn. — ^ïcin fo ftfjicf, cr finbct fein ... ïccfef. — ^cin .., feftcr . .. SWaucr olS Sinigf'cit. — 2Bn!irI)cit gicbt fuvj... Scfdjcib, jiigc mnd)t cicf 9Jcbcn§. — SKflit foil fcin ... Iccv ... Strot) brefdjen. — 3D... gemciit... fiicicr, and) ^öfyve ober Sicntaum genannt, liefcrt Ïcï= pcntiit, ^sJ(ii(5= unb 33vcimt)o[^,v — jpanbracrt t)nt cin .. . gotbn.. . 93obcii. — 3) ... @cl)ntt bev 93canitcn ift bebciitcnb cr()ö[)t luovbcrt, jegt finb fic ïor b ... bittern SJinngcI (Xoi.) gei'djii^t.

11.

De boom des levens en de boom der kennis 1) hebben gemeenschappelijke 2) wortels, maar zij hebben verschillende jaargetijden. Wanneer do bloesem aan den boom des levens verwelkt 3), rijpt de vrucht aan den boom der kennis. — Eéne zwaluw maakt geen zomer, ééne kraai geen winter. — I) Een mager vergelijk, zegt zeker (mit an.) spreekwoord, is beter dan een vet proces 4). — Des menschen leven hangt aan een draadje. — Lediggang is het begin van alle ondeugden (®cmt. »or). — Menigeen moge het verraad beminnen, den verrader haat iedereen. — Wanneer het verstand niet met een sterken wil verbonden is, gelijkt het op (o.) een blinkend zwaard, dat in de scheede zit 5) en tot speeltuig (mit art.) dient. — II) Op de werf (SMt) van mijn oom bevindt zich eene bark, eene stoomboot, eene roeiboot en een jacht. — Waar komen de koffie, de thee, de peper en de rijst van daan 6)7 — Menigeen ziet den splinter in het oog ($»t.) van zijn buurman maar den balk in sijn (hu) eigen oog merkt hij niet. — III) Elk sleutelgat is een paskwil op de menschelijke eerlijkheid (9icc.). — De armoede is geen zoo groot ongeluk, als velen denken, en de rijkdom geen zoo groot geluk, als de arme gewoonlijk meent (fllaubt).

1) Krtcnntnië. 2) gemcinjam. 3) tuclf tucvbcn. 4) her ïpvojcfe. 5) ftcctt. 6) i«of)cr.

12.

Wie het bezit niet kent, die kent ook het verlies niet. — Do arbeid is het beste geneesmiddel tegen alle ziekten en tegen alle ellende. — I) De bedelaar dankte ons nauwelijks voor 1) de aalmoes, die wij hem gaven. — Waar zijn de hee-ren geweest? De een ging op de vischvangst (ace.), de ander op de vogelvangst uit, maar beidon kwamen zonder buit

13

terug. — „De zoon dor wildernisquot; is de titel van een fraai Duitsch tooneelstuk. — De plaats, van waar do predikant in de kerk (Sat.) iets verkondigt, wordt do kansel genoemd. — De bloesem van den vlierstruik maakt slaperig 2). Het woord •Öolunöei' wordt meer in betrekking tot 8) de plant in 't algemeen, glicbcr met betrekking tot den bloesem gebruikt. Deze struik heeft een gerimpelde 4) bast 5), geelachtig, hard hout en een weeke pit. — Het oproer heeft aan vele burgers groote schade, berokkend; vermoedelijk zullen zij schadevergoeding eischen. Ik vrees, dat deze 0) niet aan allen zal toegekend worden. — Wie de bevoegdheid mist. mag geen onderwijs geven. — De hoogmoed is eene ondeugd, de deemoed is eene deugd. — II) Het verwijt is de uitdrukking van ons misnoegen 7) over den misslag van een ander.

1) fiir. 2) irfjfafjücfjtig. 3) in SSejug nuf. 4) gcfurcfjt. 5) Otinbc. ü)i Vert. dezelve. 7) Umuillc.

B. ïcfünatiou itub 'JMjrjnfjtótlbuug.

ffiie (ici unS wcrbcn and) im ®eiitfd)cn bic Subftnntiüc cntmcber jtaif ober jdiumri) bctfinicrt (fkfticrt). Die ft a r f c n ©ubft. bilben ben ©enitio ber burdj Stntjangung Don § ober cö,

mtb ben Dnttu Ijiinfig burd) c. — 3)ie fd) innemen Subft., bie tm Dentfdjen Dtel 5a()(reid)er jinb a(ê bet un§, netjmen in ben abljcin^ gigen gaden (Sa[nê) ber Stn^af)! n ober CU; im '^htral Ijaben {ie auêna()mê(0'3 biefe Snbung.

33 c i i p i c L

(ïtnjaf)!. Tl cl) vj a () (. (Sinjafjt. Ml c t) v 3 a 1) (.

1 9!. Scr 2)ïann bic Wanner 1 ®er DJÏcnid) bie SJienjdjcrt

t: j be§ 9Jïannc§ ber 3J!dnner 1 be§ ffllcnjdjcn ber 9)Icnicï)cn !=. 1 ®. bent 93tannc ben Wannern ^-jbem TOcnjcljeu ben ÏRenjdjen f ben fflïann bic DKanner. ' ben Wenjdjen bic 9D}cnjd)cn. ïtnmerf. 1. Scc ©cnitiu (£-1113. bet ftarfen ©ubft. nimmt int allge= inenten btoR 8, wenn bit§ SBort auf cine t o n ( 0 j c ober j d) tu a d) t 0= n t g e Stlbe, ober auf ctnen SB 0 f a t auëgc()t; 3. 93. des Mantels, des Atems, des Regens, des Rektors, des Abends, des Monats, des Königs,. des Jünglings, des Schicksals, des Reichtums, des Sees.

14

Eer $atio nnrft alsbaun and) baS c ab.

5tnmcrf. 2. £ic luciDlidjcn 2i^!örtcr Mcikn in bcr gin;af)( famt(id) it no c rönber t unb bilbcn bic biê nuf einige

■3luSna(;incii rcgclma^ig burd) Stnfjangung non cn ober n.

illlJUCX'f. 3. i'ïcin cinjigc? jiidjlidjcS 2Bort betfinicit idjiuat^.

SBafjrenb roir für bic SJÏctjrjQljt nur jluci (ïnbungcn I;o6cn, bic nod) basu f)aiififl nad) ^Bclietcn angcl)dngt TOcrbcn [appels, appelen; zoons, zonen]_; ^ot bic bcutjc^c Spvadjc Srct «crjdiiebcnc fflirijrjaljlcnbungcn, bic nut qu§= naljniëmcifc ucnoc^jdt locrbcn büifcn; — oknbrcin Mcikn jiorf) Dicle •©ubft. in bcr aMjrjat)! unucrönöcrt.

9!ad) bcr SBcvidjicbcnfjcit bcr ^lurnlbilbung tcilt man bic Subftantiuc gcHJötjnlitl) in 4 fttaficn cin.

Sie 1c ftlaffe euKjcilt bic 2Börter, iucW)c if)re iUcefirjaf)! bltvd) C Difben, 3. 23. bcr fiopf, bic ftöpfc; bcr gufj, bic güBc; bic ■Canb, bic ^finbc; bcr ïlnn, bic Slrmc; bic 9!ufj, bic 92ü))c.

_ S^ie 2tc .«(offc entficllt bie JBörter, tuddjc (] a r fcinc e-nblUU] befommcil, 5. 23. bcr §o6c(, (schaaf), 'bic f)o6c[; bas Ufcr, bic Ufcr; bcr «pfet, bic «Ipfct; bcr ffiagen, bic 93Jagcn; bcr Sutnpcn, bic Cumpcn.

®ie 3tc SHaffc biejenigen, meldjc im plural =cr neïjmcn, 3. 23. ba0 CauS, bic §Sufcr; bcr ï)ïann, bic 93ïaniier.

ïie 4tc .ftlnffc ciitf;a(t bie SÖörtcv, nicldje =cn ober it

Tietpen, 3- 23. bas Slugc, bic ?lugcn; bcr Staat, bic Siaatcn.

$aufig tritt qI6 ^cnnjcidjcn bcr STicfjrjaliiionn nod) bcr llllllnilt ■^inju.

Eicjc $Iura(forntcn ïnfjen fict) überbic brei ©cfdjlc^lcr foIgcnbcr= ntaBcn Bcrtcilcn.

Kegel: ®te iuetiltrfjcii SBortev taben cn ober

[nad; tonloicn Silbcn] n; 3. 2?. bic grau, Sraucn; bic 9!id)tc₍ 9iid)ten quot;bic @a6c(, ©abdn.

15

u ê it n I) m e ii;

1) foïgcnbc 34 ber Icn Piaffe, bic alle beu Umlaut ïjaöcu:

Die Angst (pl. Angste), die Ausflucht, die Axt, die Bank, die Braut, •die Brust, die Faust, die Frueht, die Gans, die Geschwulst, die Gruft ^grafkelder), die Hand, die Haut, die Kluft, die Kraft, die Kuh, die Kunst, die Laus, die Lult, die Lust, die Macht, die Magd, die Maus, die Nacht, die Naht, die Not, die Nusz, die Sau, die Schuur, die Stadt, die Wand, die quot;Wurst, die Zunft (gilde), die Zusammenkunft.

2) Sic lüciiigcn auf =ntö unb =fttl (s. Seüe 5).

3) tgt;ie Mutter Unb bic Sodjtcr, vlur. bie smatfer, bic ïbcfytcr.

Regel: Sic iiiiinuftrfjcu SÖörter tjef)örcii 511 bcr len ftlaffc; fie tiabcu c unb beu Umlaut*).

^s)l u 3 u 0 () m c u:

1) bcr 2cn ftloffc gcfjövcn bic mciftcn nuf --tl, =cn, :cr; fic Ijobcn gclubljnlict) ben Umlaut uidjt t)- coi-ioc Scite).

2) 3u bcr Sen Silaffc, mit llnitnut, gcljörcn elf:

Der Geist (die Geister), der Gott (die Götter), der Leib, der Mann, der Ort, der Band, der Strauch, der quot;NVald, der Wurm, der Vormund, der Bösewicht, unb aud) der Irrtum, der Reichtum.

3) 3u bcr 4cu illaffc (oI)uc Umlaut) flut jmölf:

Der Mast (die Masten), der Lorbeer, der Psalm, der Schmerz, der See, der Stachel, der Staat, der Strahl, der Zier at, der Zins; uub Gevatter, Vetter, Nachbar uuö Unterthan.

4) 3u bcr ftfjluadjcn 2)cïüuatiou gepren a) bic auf c, mie: der Aflfe, der Knabe, der Preusze, der Eabe, der Busse etc.

b) folgcubc 20 ciujilbigc: Der Ahn, der Bar, der Christ, der Fink, der

*) CljUC Umlaut Mctbcn : Der Arm (die Arme), der Ambosz (die Ambosse), -der Anwalt, der Brautigam, der Dolch, der Dachs, der Grad, der Halm, der Huf, der Hund, der Laut, der Monat, der Pol, der Pfad, der Punkt, der Tag, der Schuh, der Star (spreeuw,) der Stoff, der Strolch, der Orkan, der Ozean; — der Beruf, der Besuch, der Versuch, der Verlust, t) $cu Umlaut bcfommcu folgcubc 18:

Acker, Apfel, Boden, Schnabel, Garten, Faden,

Halen, Graben, Ofen, Mangel, Mantel, Laden,

Hammer, Hammei, Vogel, Nagel, Sattel, Schaden.

SEBcitcr uod) baê jdd)Iid)c Kloster, uub bic ^cïmaubtidjaftêuamcu Bruder Vater uub Schwager.

16

First, der Graf, der Geek, der Held, der Herr, der Hirt, der Lump'), der Mensoh, der Mohr, der Narr, dev Ochs, der Prinz, der Schenk (tapper), der Spatz, der Thor (imb): der Bauer, der Hagestolz, der Vorfahr.

Slum. ®ct S r i c b c, bcr Sunt c, bcr ® e b a n f e, bcr 03 [ n u 6 c, bei 9Ï a in e, bcr i I (e, ludtfic ab unb ju aud) mit n Borfommcn, finb im bcr Kinjafjt ft n r f des 5-tiebeu«, guntcn?, jc); im Eatiu unb

Slccujotit), tnic aud; in bcr fflïcljrjatjl, finb fie j cf) to a d;.

Regel: $ie fiirfjltrfjcn ÜSörter geboren and) 311 bcr len Mfnn'c; fie nefimeu f ei n e n 11111 (a u t.

u § it a C) m c it:

1) 3u öcr 2fn Ji( ait^e (o^nc Umlaut) bic auf -d, =011, =«, bic 5Bcr= tlciucrungêrabrtcr (auf =d)cn unb =lcin) unb bic ÏOörlcr auf einitbcr3JorfiI6e 50C, 3. das Rndel, das Wappen, das Ufer, das Handchen, das Kniiblein, das Gebirge, das Gebaude.

2) 3u bcr Sen ft 1 a ff c (mit Umlaut) gut f c rf) 3 i g, tote and) bic auf turn:

das Aas (die Aser), das Amt, das Bad, das Band, das Bild, das Brett, das Bueh, das Bach, das Dort', das Faeh, das Fasz, das Feld, das Geld, das Glas, das Grab, das Gras, das Haupt, das Haus, das Horn, das Korn, das Kraut, das Land, das Loch, das Maul, das Nest, das Pfand, das Bad, das Beis, das Schild (£. 7), das Schlosz, das Sohwert, das Thai, das Warns, das Weib ¹'). — ^sMt flC: das Gemach (kamer), das Gemüt» das Geschlecht, das Gesicht, das Gespenst (spook), das Gewand.

3) 3it toer 4cn Sïtaffc (o^nc Umlaut) nur ficficn:

Das Ange, das Bett, das Ende, das Hemd, das Ohr, das Leid, das Herz (@en. Herzens, ®at. Herzen).

EREMDW ÖRTE R.

(ÏÏufg. 25 unb folgcnbc).

Regel: Sic m a nit lichen 5pcrfoitcititamcit finb f d) lü 0 d) (of)ttc Hut (out).

33ct|pic(c:

9gt;aiaU ftojnf ^iibngog

£1)101111 3icbc(l 5(ftrolog

¹

Grïldrc baé 9?ctfratfeï: _(f2Baö Tiaben ©efdngniêunb ^apiermüfjïe (jemeinfom?quot; 33cibe, fnnuueïn dumpen.

17

$ropf)Ct fiolfegc ftnbctt ïlrc^itctt;

Surijl

9)Jaic()inift; 3c|uit;

3ïuênnf)men: i. ©te mit (Snbungcn auf {, r, n, unb mit f)odj;onigem =or ¹) gefjörctt gu ber len ^(affc (o^ne Umlaut). — 33eifpicle:

Dei- General, der Kaplan (pi. Kaplane), der Kapitan, der Notar, der Secretar, der Offizier, der Ingenieur. — ^terju Qud) einigc Sac§= namen, urie: der Kanal (Kaniile), der Altar (Altiire).

ïïttmcd. (Sinige finb nnrf) bcr 9{cgcl fcfjlOttrfj. ®ie8 finb:

der Bar])ar, der Husar, der Kor sar, der Tatar, der Ung^r; der Titan, der Ulan, der Veteran; der Diakön; — 5U ber 4^,cn filaffe ge()Örcn; der Konsul (pl. Konsuln), der Tribun, der Diimon.

Regel: Die m ii n n H d) e n ©afnamen ^aCicit im ral c, o () u e Umlaut. — 23eiipic(e:

5)Cl* Dialekt, der Kontrakt, der Dialog, der Katalog, der Kolosz (Ko-losse), der Kapaun, der Eómpasz (Kompasse), der Disknrs, der Accent, der Genitiv, der Prozesz (Prozesse), der Rubin etc.

Shtênaljmcn; Die auf nilt unb it unb grnl)!) unb cinigc anbere ftnb fd)lviad); 5. 33. der Diamant, der Elefant, der Foliant, der Kon-sonant; der Stalagmit, der Stalaktit, der Telegraph, der Paragraph; der Kornet, der Planet, der Obelisk, der Quotient; — ju ber 4^ten Alafie geboren: der Globus (Globen), der Atlas (Atlanten).

Regel; Sic ) ö dj I i dj e n ©afnamen (jaben im ^piurai

c, 0 0 n c Umlaut. — Seifpiclc: Das Citat, das Dekret, das Paket,

das Quartett, das Motiv, das Substantiv, das Krokodil, das Telegramra, das Diplom, das Instrument, das Metall etc.

^htaitafimeit:

1) Das Hospital (Spital) unb das Regiment JU bcr 3'quot;' ftlaffc.

2

¹

S)ie mit fdjrtadjtonigcm -or gcf)örcn ju ber 4ten Sloffe, wie: der Hektor, der Pastor, der Konditor, der Inspektor etc. (^ïur. die Rektoren, die Pastoren etc ). ïhirf): der Alligator.

18

2) ®ie auf =um, =tum =euin, =uum ^abcn en, bie auf =al, =il (auger Srofobit) [)abcn =ieu. — Seifpicfe: Das Verbum (Verben), das Datam (Daten), das Gymnasium (Gymnasien), das Partizip(ium) (Partizipien), das Museum, (Museen), das Individuum (Individuen), das Kapital (Kapitalien), das Beptil (Reptilien).

3) ©ntge anbcrn [jabcit geiuöïjnlid) CU; wtr nenneit; das Drama (Dramen), das Dogma (Dogmen), das Epos (Epen), das Statut (Statuten), das Verb(nm) die Verben, das Interésse (Interessen), das Insekt (Insek-ten), das Juwel (Juwelen).

Slnmeilung. 35ick grembmörtcr, bie baé nuêliinbtfdje ©eprcigc an bei; ©tint tvagen, ne^men tm plural é; J. 93. Banquiers, Chefs, Cousins, Bassins, Billets (oder) Billette, Honneurs, Lieutenants, Lords, Ladies, Portraits; bcjonber» bie öofalifdj auêlautenbcn, ïuie: Papa (Papas), Coupé, Sofa, Motto, Komma, Thema (audj: Kommata, Themata) etc. — $ie meiblicfjcn auf C Ijofien ade n, 3. 93. Damen, Mappen, Oden etc.

Stllttlkmerfungcn.

(?(ufg. 30 unb 31).

1) gofgenbe Sufiftantioe ^okn im ®eutic^en eine ^(uratform,

bie un§ obgetjt: Sic Slnlagcn (aanleg), bie Sh'tieitcn (werkzaamheden), bie §attbar6citcu (dameshandwerken), bie Cotfuungen (verwachtingen), bie yrcuben (genoegens), bie Slnfiinge (beginselen), bie ©eniijjc (genietingen), bie llntevjd)iebe (punten van verschil), bie (ïfjen (maaltijden), bie ?(nbenfen (souvenirs), bie SJebettfen (bezwaren, gemoedsbezwaren), bie Grbbebeu (aardbevingen), bie Srf)reibcn (brieven). —

Sludj im ©ingular fe^ïeu unS: baë SBerge^eit (het vergrijp) pi. bic S8erge()crt, bag SSerbrec^en (misdaad) p(. bie S8erbi-ec()en.

Umgete^rt gebraud)en bie ©eutfdjen itid)t ober bod) nur feiten bie ^(uvalfofin me^rever ©ubftantioe, bie bei unê bie fflïcljrjaljl regelmatig bilben. ®ic mic^tigften finb;

$o§ gigentum — DDJj. SBefitjtümer, SBciitjungen. ¹)

ba§ Glenb — „ Srangfafe; (= tegenspoeden) a[Biticriuartig=

feiten.

„ (Suuftbejeiguugen, ©unftermeifungen. „ Sïo^ltöpfc.

„ 9ianfe, finiffe, Kunftgriffe, (fetten giften).

¹

8ie6ev atê: Sigentiimer; we81jaMgt;?

19

ber ffltorb — 9JÏ3. SObvbtfjatcn (feiten ffllorbe).

bte 93Jü^c — „ ïeniüfjungcn, Wüfijeligfciten.

bev 93lunb (ooit gtüffen, „ Dliünbungen; aiitf) (= vuurmonden) geucr=

flanonen) - ^(ünbe.

ber ^art — „ ïportanlagen.

bie $cirt — „ S^merjcn, Seibcn.

ba§ Unterneljmen — „ Uitternetimungen.

(onderneming).

ba» sBcrjprccfjcn (be- „ SSeriprc^ungen.

lofte) —

35on benjcnigen (Sit6ftantiüen, beren fe^enbe Söïc^vjq^ in betbcn ©^roc^en burd) anbere gonncn erfegt imrb, nenncn mir:

$er ïïetrug — 9Jf3. Söetrügcreicn (bedriegerijen).

baë S06 — „ Cobfprüdje, 2o6eëetf|e6ungen (loftuitingen),

ber ïob^ — „ Sobeêfafle, gtcrbefatte (sterfgevallen),

ber Aroft ^ — „ 2röftungcn, ïroftgrüitbe (vertroostingen), ber Skrbrufj — „ SJerbnejjüdjfeiten (verdrietelijkheden), ber ÏOitte —■ „ SBiüenêauBerungen (wilsuitingen),

bte — „ 3ufIud)t§ortc (toevluchtsoorden).

33(0)3 in bei' ÜRefjrja^lfonn tommen üov: Sic SBeintleiber (pantalon), bic SBriefjdjaften (brieven, papieren), bic Seriën (vaeantie), bie ©ciüljrcn (vergoeding, loon, salaris), bic ®efc()tDifier (broers en zusters), bic SSolfen (wei, hui), bie Dïiiftern (neusgaten), bie 3ï(tnfe (de kuiperijen), bie gdfjtantcn (strijdperk unb perken), bic Sreber (beestenvoeder, draf), bie SCrÜntmer (puinhoopen), bic Seitlauffe (tijdsomstandigheden), unb meiftenS bie karnen ber brei rfjrifïlidjen gefte; Cftern (Paschen(, ^fingften (Pinksteren) unb aïgt;eif)itad;tcn (Kerstmis), uielrfje jebod) baê S3er6 and) in ber Sinjcdji bei fid) tin6cn fönnen; atóbonn finb (ie Borwiegenb in e i b i i d).

2) SOï a n n bilbet in ber Sebentnng 33 a f a 11 ben ^(nrat anf CU [Wannen]. 3n ^ufannnenfe^ungen gcf)t 2K a n n meiftenê in ? c 111 e iiber, 5. 33. Sanbntann, Cantileule, Sanbslcute (landgenooten), Kouf-, Simmer--, ebcdcutc, ®ei^nft§=, igcc=, gpicl=, §auptleutc ic. 9ïur roenn baS @ e) d) I e t ober bie 3 n b i ö i b n a I i t a t ober and) bie 20 ü r b e I)croorgef)oben luerben foil, ift ©fanner gc= brandjlidjer ober and) notinenbig, 5. 33. Gfjcmunn, Gtjemiinncr, 5'ii0e(= manner, Se^nmfinner, Sd)ul;maititcr ($oIi3iftcit), Srfjulmnnncr, ®tnat§= manner, Stro^mnnner, Siormnnncr. — Unb mit Unterfdjieb ber 33ebeu= tung: (ï^emanner unb g^eleute; Sienftmannen, Sienftmanner (bestellers, pakjesdragers), Siettft (cute (Siener).

20

3) 'JJad) einem 3^aW^gt;D0i:te verben bie n i rf) t id e i 6 li d) e n 3al)t^s, SDÏajs» unb ©erot^têbcfttrnmungen ni^t pturalifiert, j. S3.

lïïnf F u s z dick, drei S c h r i 11 lang, zwei P f u n d schwer, hundert M a n n, zehn B u c h Papier, Tier F a s z Bier, es kostet 15 Pfennig,, zehn Gr ad Kiilte, hundert Stück Nadeln, zwei P a a r Sehuhe, ein Gewicht Ton drei Centner etc. 3(ud) bic lïiei6tid)Cn, töcfdje nid)t auf C nuêlautcn, bcf|n(ten gern bic ©njaljlform bei, 3. S. drei Hand breit; fünf Masz Wein; hundert Mark. — 2I()CV: sechs Ellen Tuch, Tier M e i 1 e n weit, acht F 1 a s o h e n Wein.

StnmCVt. Wiin fngt : Es standen zwei Flaschen und acht Glaser auf dem Tiseh unb; Die Flasche hat acht Glas Wein und kostet zwei

Mark. iöio fid) bicê erftcircn ?

4) gofgenbe ©ubftantioc ^aben cine jwcifac^c plural¹ form jur Scjei^nung cincS Untcrfd^iebeê in bcr 93 e b e u t u n g:

¹

!Bic S3 ü n be ijl bic 'Melirja^tfotm son bcr Sanb (S. 2- 6). $ic 8 an ben tion bie S3 o. n b c (eincê Siüatbê).

21

§efd)(cd)t imb ^c^rja^ïöilbung.

13.

ïcile bie ftavfcn 0ubftanti«e nad^ ben 4 ^taffen ctn.

14.

De wezel is een klein roofdier en heeft veel overeenkomst met den marter. — De kraanvogel geldt dikwijls voor het beeld der waakzaamheid. — Het sijsje is groen, de raaf is zwart, de nachtegaal is grijs; zijn gezang is fraaier dan zijn pluimage. — De eikel groeit aan den eik (Sat.), de dadel aan een soort van (o.) palm, en de druif aan den wijnstok. — Het vilt, een soort van dicht en verward 1) weefsel van dooreengestrengelde 2) haren, dient tot vervaardiging van (oon) hoeden, dekens, zolen en andere voorwerpen. — De som der drie hoeken 3) van een driehoek is twee rechte hoeken 3). — Weet gij niet, wat men een vers noemt? Ja, elke regel 4) van een gedicht draagt dezen naam. — De hemellichamen, tot welke ook onze aarde behoort, zijn bollen. Gij hebt zekerlijk wel een bewijs 5) voor de bolvormige gedaante 6) der aarde geleerd? — De vaste sloten dei-ridders werden burgen genoemd. De onderaardsche gevangenis, welke zulk een burg bezat, heet in de Duitsche taal: tgt;Q§ SBcrlieB, waarschijnlijk, wijl de gevangene, die in dezen kerker zuchtte, als (a(§) verloren moest beschouwd worden.

1) mitt. 2) buvcf|etiiaiibetjcf)[ingen. 3) bcr ïöintct. 4) Qcilc. 5) Skiueté. 6) tugelformigc ©cjtatt (ober) fiugclgcftalt.

15.

©djreibe ben beftimmtcn 9ïrttfc( Bor unb bie ^Muralfovm (jinter fotgenbe SSörter, rco mügltd) mit Stngabe cineê ^rinjipê ober einer SRegel;

9tyfet — £)o6eI — ^jerj — 35oraiun'j — 01jr — ®enu§ — ©ebirge — ©etualt — @ejïd)t — Ddjê — ^ferb — £)rt — 33ad) — SBef^Iug — 35ei-Iuft — Suft — SBatb — ïljor — ©abet — Soot — SKanget — 9?Q()t — ïfjat — Srgebniê — Siêtum — — ^reube — ïfjaf — ï^aler — ^(ofter.

22

16.

93erroanb(e bic cingcffammertc Sinja^fonn in bic SDtc^rja^fovm:

33iele (§unb) finb bcS §ofcn ïob. — ®cr (So^c) ©rfjeq ift bei; (ÜJJauS) ïob. — (Sügc) tjokn fitrjc (58cin). SWan foü bic (^ei'(e) nidjt üor bic (©au) «crfcn. — geucr imb Söaffcr [inb 5gt;»ci gutc (®icner), nbcu f^timmc (^cvr). — ®ott gicamp;t (Sdjuttcr) na^ bcr 33iu'bc. — Httc (^u^) finb (®a(b) gcrocfcn. — Suft unb ?icbc finb bic CJiükt)) 5U gro§cn (ïljat). — (giftf)) ffingt man mit (ïïngcï), (SOÏcnfc^) mit (Sffiovt). — ^lrbcit ^at bittere (SBurjct), abcr füÊc (gruist). — ScfnS nanntc bic (^^anfacr) 6(inbc (33linbcn(citcr). — 200 (grofd)) finb, ba finb and) (Stordj). — 3n bcr 9Jot finb attc (®ut) gcmcin. — kleine (SOÏauê) (jabcn and) (0(;r). — Sin §irt muf? fcinc (®d)af) tcnncn. — (iffiinbmütjlc) faun man nid)t mit (93tafc6a(g) trcibcn. — SJïan mug bic (geft) feiern, mie fic fatten. — 3Ber fcinc ($d)u(b) bejafjtt, oerbcffert fcinc (®iit). — 23 c ff er (Sfct) trcibcn atê fclber (Sacf) tragen. — 53ict (Sodj) uerfaljen ben 23rei. — SÖBenn man fcin .. . Ulntroort geben fann ober mitt, jucft man bic r2(^» fel). — ïBerben bic (ïag) langer, fo mirb bic Sa(te ftrenger. — ®ic grö§ten (Stümpcr) ma^cn bic mciften (©pan). — ®cr 2Bcg jur §öttc ift mit guten (25orfa§) gepflaftcrt. — (23orurteit) finb (§)in= berniê) auf bcr ^ennbafjn bc§ Seben§.

17.

©c^reibe bic 14 nnmerierten ©ci^c auS ben früljcrcn nieber(dn= bif^cn Stufgaben auf [S'J⁰⁸. 5, 7, 8, 9, 11, 12] mit ^(uralific* rung bcr ©ubftantioc.

18.

(Sbenfo bic 12 numerierten @a(3e auê ben bcutfdjen ^ufgaben (9J⁰⁸. 3, 6, 10).

19.

Kaken noemt men die beenderen, welke de tanden dragen; de bovenkaak is onbeweegbaar, de benedenkaak laat zich met behulp der kauwspieren in verschillende richtingen (Sat.) bewegen. — Oesters zijn schaaldieren; zij behoo-

23

ren tot de weekdieren 1). In het jaar 1867 werden alleen in Parijs voor bijna twee millioen francs oesters verbruikt. Vele plaatsen hebben hare welvaart aan de kunstmatige 2) oesterteelt te danken. — Het vlas wordt om 3) het olierijke zaad en de vezels van den stengel verbouwd 4). De gedroogde stengels worden door repelen van de zaadhuisjes 5) bevrijd; later worden door roting 6) de houtachtige bestanddeelen losgemaakt 7), en na het drogen door braken en zwingelen verwijderd. De zuivering wordt eindelijk met behulp v,an kamvormige hekels voltooid. Het fijnste vlas komt uit Ierland en Vlaanderen; van alle Buropeesche landen echter brengt Rusland de grootste hoeveelheid voort. Het vlas is een teere plant; de vlasoogst kan dus spoedig mislukken. Hieraan herinnert het Duit-sche spreekwoord:

3Jlan lol! ben Slodjë nirfit loScn,

9)}an it)n beun am fttoben.

1) 5Dlo(lu?.fcn. 2) fünftüd). 8) fjalÉer (ober) wegen. 4) fultilmrcn. 5) bte Samentapicl. 6) (ytiulnis. 7) (octern.

20.

Önnblc mit fotgenben SBörtern, mie in 2ïufg. 15:

ilïarflt — ^ immer — 9Juimncr — •punft — firaut — Saut — SmiS — $fab — 23ab — ®d)ilb — ÏÏRalcr — ®cmüt — ®e= fnng — Dfeu — — §err — — ©djuftev — 9?eft —

9teft (m.) — gudjê — Ddjë — ®d)(ag — Sdjladjt — ®d)ü(|el— Sff)Iüffc( — 3rvtum — Sorf) — Soc^.

21.

De struisvogels leven in de eenzaamste 1) en dorste streken van Afrika. Hunne eieren zijn zeer voedzaam en worden vooral door (oon) de Afrikanen met graagte gegeten; ook hetvleesch aten de Romeinen, met een sterke saus toebereid. Een struisvogelei 2) weegt doorgaans hij de 3) drie pond en wordt gemiddeld met (o.) 24 hoendereieren ($at.) gelijk gesteld 4). Alleen het mannetje levert de fraaie witte veeren, die sedert langen tijd als hoofdtooisel 5) onzer dames zoo gezocht zijn. De struisvogel loopt sneller dan een paard en laat zich berijden, maar (ober) niet besturen 6).

Onder alle dieren ($at.), die hunne jongen zoogen, is de mol het eenige, dat zijn voedsel in donkere gangen onder de aardoppervlakte (Eat.) zoekt 7). Hij zuivert den grond van veel

24

ongedierte, dat de wortels der gewassen afknaagt en geheele velden in een woestijn (3icc.) zou veranderen. Derhalve doen (handelen) de boeren verkeerd, wanneer zij de mollen, die op hunne rooftochten ($at.) den grond doorwoelen, vervolgen en dooden. — Het eerste lid van de samenstelling DJiauliuurf heeft niets met het substantief b a ê 931 a u I te maken 8), zooals bijvoorbeeld de eerste helft van 't woord 9)ï o u I e f e I; het is eene verminking van het oude woord molte, dat aarde betee-kent 9).

1) öbe. 2) ©traufjenei. 3) naï)c on. 4) idjaljen. 5) fiopijd)muct. (S}g(. §ouptj(^muctj. 6) (enten. 7) nadjgeljen (mit Satio). 8) tf)un (ober) fdjaffen. 9) fjeifet (obet) 6ebcutet.

22.

@ieb Den cingeflammcrtm ©ubftantiücn bic i(;ncit gebü^renbe SMctjqatjlfovm:

®te (•S^iel) bcr (Sinb) finb nacf| bcm Sdtcr fcljr Oerfc^iebcn. kleine (Subben) Iteben bie (©tccfenpfcrb) unb flcine (iBagcn), bic gröfjent ^aben (9ietf), (^reifet), (0d)u||ei-) ober (S^ncütugel) (®i-ad)e) unb (gii^bogen). — ®ic (bitter) tnigen (§ann)'d)), (Sdjilb), (Speer) unb brcite (lt;Sdjrcctt). — Die (9?ad)tci0 bcr (fcieg) übcnuicgcn bei trcitcm bie (SBorteil). — 3eber 9)tcnfd), jebcr ©taitb f)Qt feinc (S8c= l'djwerbe): aud) bic (S^itier) Ijabcn Pietc (©djimengfeit) unb (§in= nevnié) ju ubcnuinben. SBie frol) finb fic, meun nad) (anger 9(n= fpannung tfjrer (fivaft) bic f)crrlid)en gcricn i()ucn mit (S3evgnugen) aner Sïrt (oijnen. — ®ic (Spridjinort) [tellen gcmöljnlid) (3Bn()i^eit) in (i8i(b $at.) bnr. (Scifpiel): i)in'(^ uiete (©treid)) faüt aud) bic f^merfte ©dje. Scere (ïonnc) ober (Sa§) fliugcn 3Iuê frembem 9to^r ift gut (quot;Pfcifc) fdjncibeit. SEBer mit jungert (^fcvb) pflügt mad)t trumme (i^urdje). — (ïifdjlcr) unb (®rcd)ê(cr) mtffen aué bcm ^otje bcr (23trfc), baS feftcr unb claftif^cr ift a(ê baê bcr (gic^te), (Stube) unb (®eibc), (ïtfd)), ($tul)l), (Srug), (Dofe) unb bcr= glcidjat (Sat^e) ju fertigen. — S)ic (Sartoffel) finb im 16ten 3:at)r= ^unbert burd) bic (Spanier) auê Slmcrita ^evübergetommen. — ®ie Oviefe) finb befaunttid) bic fc^nctlftcn ©djlittfdjuljdiiufcr). — @c= baube ^abcn (Waucr), (3immcr) tjabcn (SEBanb). SSanncr ncnnt man bic §ccrfal)nc, urn rueldjc fid^ ciu friegcrifd)e? 3lufgcbot fam» me(t. 3:n frü^ern (3cit) raurbc baê beutfdje Sfeidjê^cer burd) bie (Wanner) bcr (§crjog), (®raf), (9Êcid)êftabt) unb 9feid)«(fi-eit}err

25

gcBUbet. ?c(jtere ^ie§cn 58annev(()erv). — (3)?ariquot;cf)) rocvhcn bic frut^tbaren (^nnbftric^) bcr norbbcittftfjen ïiefcÊcne gcnannt, bic bcm SJÏccrc burrfj (Sinbcidjung) abgciuomtcn luurbcn.

23.

De spreeuwen zijn grappige vogels; zij klepperen als de ooievaars, kwaken als de kikkers en fluiten gelijk de straatjongens; ook kunnen zij leeren praten en zingen. — De vis-schen zijn met schubben bedekt; in plaats 1) van beenderen (nut ^s2(rt.) hebben zij graten, en in plaats van beenon of vleugels hebben zij vinnen. Zij ademen niet door longen, maar (jonbcrn) door kieuwen. De snoeken, die veel in de rivieren en meren van ons werelddeel voorkomen, zijn gulzige roofdieren; niettemin leveren zij, evenals de karpers, de baarzen, de alen, de haringen enz. een smakelijk voedsel. — De insekten hebben zes gelede pooten 2) en aan don kop twee voelhorens. De spinnen onderscheiden zich van de insekten, doordat 3) zij acht beenen hebben en bijna volkomen 4) uit de eieren kruipen 5) zonder eerst in larven en poppen (sicc.) te veranderen 6). Aan het achterste gedeelte 7) van haar lichaam hebben zij zes a (Ms) acht wratten, uit welke 8) de draden voor (311) hare kunstige weefsels of netten komen 9). — De verschillende graansoorten behooren tot de grassen; zij hebben holle, van (niit) geledingen 10) en knoopen 11) voorziene halmen en lange smalle bladeren. Van de graansoorten noemen wij: de rogge, de spelt, de gerst, de haver, de rijst en de maïs, ook Turksche tarwe 12) genoemd. — Eikels en beukenoten zijn een goed voeder voelde zwijnen.

1) jlatt. 2) Vert. voeten. 3) Vert. daardoor dat. 4) «oflftönbig. 6) Ijerauiïrtccfyen. 6) fidj umjuiuonbeln. 7) één woord (pag. 7). 8) benen. 9) ijertoovfommen. 10) Vert. leden. 11) bev ftnoten. 12) tür= fiidjer SBctjen.

24.

De olijfboomen zijn voor (0.) de bewoners van zuidelijk Europa (atit.), bovenal voor de Italianen en Grieken, even veel 1) waard als voor ons de onschatbare ooftboomen. Uit de vrucht wordt de bekende olijf- of boomolie geperst, die vooral als slaolie wordt gebruikt; van (nns) het hout worden de fraaiste meubels vervaardigd. De olijftak is het zinnebeeld des vre-des. — Op (on) de plaatsen 2), waar de treinen stoppen, opdat

26

personen kunnen in- en uitstappen en waren op- en afgeladen kunnen worden, quot;bevinden zich stations. — Steden, waarin veel kooplui wonen, heeten handelssteden. Zij liggen doorgaans aan groote rivieren (®nf.), daar men zware lasten 3) liet best te scheep van de (o.) eene plek 2) naar de andere kan brengen. De dingen, welke de kooplieden ten verkoop aan-bieden 4), worden waren genoemd, terwijl de huizen of ruimten, waarin deze in groote menigte worden bewaard, magazijnen 5) heeten. De bewoners der landstreken, die niet genoeg voortbrengen 6), kunnen door den handel hunne behoeften bevredigen. — De burchten, die in de middeleeuwen door (oon) de ridders bewoond werden, zijn bijna alle in ruïnen verkeerd 7): hunne vertrekken 8) zijn thans sombere holen, de poorten zijn door (mit) puin en struikgewas versperd, de hooge torens zijn vervallen, en de grachten zijn droog en vol woekerend onkruid, dat zich om de neergestorte 9) steenbrokken kronkelt.

1) ckn)o trie(. 2) Crt. 3) ^nft ($. 1). 4) auëÊietcn. 5) aBavciilogcr. 6) f)cv= «orbringen. 7) in ïrünniicr tierroaniidt. 8) ©emadj. 9) ïjeruntcrftiirjen.

25.

©djreibe ben bcftimmtcn Slvtifel uor unb ben ©cnitiu Sinjal)! unb ÜJJeljrjnl)! Ijintcr folgcnbc ©ubftantiüc:

hornet — Ouartctt — Snnat — ©cncrat — Veteran — Saplan — ©poé — Siolcft — ^jiifar — ®iamant — 9fcpti( — ^rofeffov — SDfajor — ®amc — fionfut — Dküjt' — ©cnitiu — ©ubftantiü — ^rojejj — ^Jotar.

26.

Jonge schapen heeten lammeren, jonge koeien heeten kalveren, jonge paarden veulens, jonge zwijnen biggen, jonge kippen kuikens en jonge menschen kinderen. — Deze schilders hebben fraaie schetsen in hunne portefeuilles paleizen, kasteelen, hutten, wouden, rotsen, woestijnen, bergen, dalen, zeegezichten, ik heb allerlei ontwerpen gezien. — De arme schipbreukelingen moesten zich verscheidene kleedingstukken aanschaffen; zij kochten hoeden, dassen, boordjes, vesten, jassen, broeken en schoenen of laarzen. — Gymnasiasten worden studenten en later geneesheeren, predikanten, advokaten of leeraars. — De bestuurders 1) der grootere kloosters heeten abten, die der kleinere heeten proosten, priors of superieuren 2). — Vijf regimenten hebben aan den slag ($at.) deelgenomen; de verliezen zijn groot.

27

maar de overwinning is beslissend 3). In de hospitalen bevinden zich vele soldaten en verscheidene officieren; ik geloof twaalf tweede luitenants 4), tien eerste luitenants 5), drie kapiteins en twee majoren. — Do diamanten worden door de glazenmakers gebruikt om glas te snijden 6); wanneer zij geslepen zijn, heeten zij briljanten of juweelen. Na 7) den diamant zijn de robijnen, eene soort van (o.) rood edelgesteente 8), de hardste delfstof.

1) Sin SBorgefetjter. 2) Superior (4e fit.). 8) Vert.: eene beslissende. 4) ©efonbelieutennnt. 5) SPremicrHcutcnant. 6) 311111 ©laëfdjnciben. 7) Sincfjft (mit Sat.). 7) ©belftein (vlur.).

27.

De Nederlanden overtroffen in de en eeuw alle

Europeesche landen in (an) volksvlijt en rijkdom, daar zij sedert de kruistochten (Sat.) de stapelplaats voor den nieuwen handelsweg van de Middellandsche Zee naar 't noorden vormden. — Na de verdrijving van ïarquinius (art.) werden twee consuls, in 't eerst pretors genoemd, voor (aui) een jaar (2icc.) gekozen.— De Perzen leefden in de vruchtbare bergstreek ten noorden 1) van (non) de Perzische Golf. Nadat zij een poos 2) onder de heerschappij der stamverwante Mediërs gestaan hadden, vestigden zij in 't midden der 6lt;io eeuw vóór Christus' 2) geboorte een machtig rijk, welks (beffen) stichter de beroemde Cyrus, eerst de verwijfde Mediërs, daarop de Lydiërs en eindeliik de Griek-sche koloniën onderwierp. — Aan de westkust van Sleeswijk bevinden zich 4), omspoeld 5) door (oon) de golven der Noordzee, verscheidene eilanden (pag. 3), overblijfselen eener samenhangende strook lands 6), welke een prooi 7) van de zee is geworden. De grootste (Somtmr.) dezer eilanden zijn deels door (burdj) dijken, deels door duinen tegen (»or) de golven ($at.) beschut, die dagelijks nieuwe pogingen schijnen te doen 8) om de laatste brokken in te zwelgen. De kleinere eilanden, zoogenaamde Halligen, noch door kunst noch door natuur beschermd, zijn voortdurend aan 't geweld der baren prijsgegeven en worden zeer vaak, in de wintermaanden zelfs wel tweemaal op (an) één dag overstroomd.

1) norblid). 2) langere 3eit. 3) Êljriftt. 4) finben fic(). 5) umflutet. 6) Sanbftrecfe. 7) Slïaub (ber See jum 9!.). 8) Vert. te maken schijnen.

28.

Men heeft verschillende soorten van elektromagnetische

28

telegrafen: het meest in gebruik (3itt.) is de door (uon) den Amerikaan Morse uitgevonden druktelegaaf, waarmede een geoefend ambtenaar 1) in eene minuut (®ot.) 80 tot 100 letters 2) kan telegrapheoren. — Planeten zijn sterren, die zich in bijna cirkelvormige banen om de zon bewegen. — Wie een' moor blank 3) wil wasschen, beproeft liet onmogelijke. — De (o.) heer B. is landschapschilder, zijn broer dekoratieschilder en zijn neef is schilder van uithangborden 4). — Een muisje knaagde 5) de sterke draden van een net stuk 5) om daardoor een' leeuw, die hem eens het leven geschonken had, uit de gevangenschap te bevrijden. — Het accent ligt in vele Fransche woorden, op de laatste lettergreep (Sat.). — Op de levenszee is het verstand 't kompas, maar de hartstocht 6) is de wind, die ons voortzweept 7). — De bewoners van Zwitserland heeten Zwitsers, die 8) van Spanje heeten Spanjaarden, die van Napels Napolitanen en die van Schotland Schotten. De karakters dei-meeste nationaliteiten zijn meer of minder uiteenloopend 9). Hoe heeten de bewoners van Zweden, van Portugal, van Engeland, van Turkije, van Kusland, Pruisen, Bohemen, Pomme-ren, China, Japan, Europa en Azië ?

1) cin Scantier. 2) ber Shidjftatic. 3) locig. lt;t) ent SBort. 5) jernogen. 6) £cibcn)djnff. 7) fortpeitfcfjctt. 8) bic. 9) ücrjtfiicben.

29.

Krokodillen en alligators zijn reptiliën en uiterst gevaarlijke dieren. — Katalogussen zijn lijsten van boeken of kunstvoorwerpen, die bij opbod verkocht 1) worden. — 'Weet gij, welke lieden men paedagogen noemt? „O ja, dat zijn menschen zonder kinderen.quot; Hoe komt gij er bij 2)! Een paedagoog is iemand, die veel over de opvoeding heeft nagedacht: hij behoort dus tot de philosofen. — De oudste zoon van dezen huzaar is virtuoos op (mit Soti») de violoncel (£. 5), zijn jongste zoon zal fluitist worden. — De kapelaans hebbén de altaren, de generaals hebben de vaandels ingewijd. — De kozakken zijn Kussen; de ulanen, ruiters met lansen, sabels en karabijnen 3) gewapend, zijn Duitschers of Oostenrijkers; janitsaren vond men vroeger in Turkije ($ot.); kurassieren met helmen, pallassen 4) en pistolen treft men in verschillende legers (®at.) aan; veteranen vindt men overal. — Weet gij wat men een dekreet noemt? Natuurlijk weet ik dat, of houdt ge mij soms 5) voor een idioot? — Twee der zoons van dezen adjudant zijn kadetten, de beide anderen zullen studenten worden. — Pastoors en predikanten 6), advokaten en juristen, philosofen en litteratoren.

29

allen hebben gymnasiën of seminariën bezocht. — Monarchen en demokraten, tirannen en demagogen zijn geen vrienden. - De conducteurs moeten de kaartjes der reizigers knippen.

1) ücrfteigcrn. 2) ÏBaS faüt bit cin! 3) ber Combiner. 4) bcr ^olfajcf) (o^ne Uml.). 5) etma. 6) 5Prebigcr, ïpfnrrcr, (bismcilen:) $rabifant.

30.

Processen moeten er (o.) zijn, mogen zij ook niet altijd in 't belang zijn van 't recht, ze zijn althans in 't belang der advo-katen. — Een beschaafd man spreekt geen bepaald dialekt. — In het woord ($at,) (cbenbig ligt het accent op de tweede lettergreep. — Demonen waren, volgens (norf)) het volksgeloof, geheimzinnige wezens, die invloed hadden op de lotgevallen (3(cc.) der menschen. — De consuls waren in Rome tijdens 1) de republiek ¹) de beide hoogste staatsambtenaren. — Een der vreeselijkste aardbevingen had in 't jaar 1755 plaats: de stad Lissabon, de groote, prachtige residentie, werd met al hare kerken, torens, paleizen en monumenten verwoest. Meer dan 60000 menschen gingen bij deze ramp 2) te gronde. — Planeten en kometen (staartsterren) zijn hemellichamen; tot de hoofdplaneten behoort ook onze aarde. — Wanneer Pinksteren gekomen is, zal ik u de beloofde bouquetten zenden. — De dochter van onzen rector heeft aan de zuster van onzen notaris eenige fraaie souvenirs gezonden. - Deze knaap schreef het woord Sfiotcr even 3) goed met verdubbelden konsonant als 't woord aflutter. En hij had er hezicaar in 4), het eerste woord te verbeteren; immers: „ik heb vader (airt.) even lief als moeder (art.)quot; zeide hij. — Bunzings zijn een soort van (o.) marters en geduchte vijanden van hoenders (airt.) en duiven.

1) lonljrenb. 2) bic amp;otaftropf)e. 3) ckn fo. 4) SBebenfen trngen.

31.

Tegenspoeden van allerlei 1) aard verhinderden ons, het voorgestelde doel te bereiken. — Het zwaarste leed (pi.) kon den moed en het vertrouwen van den vromen man niet aan het wankelen brengen. — quot;Welke pen is in staat alle ellenden des oorlogs te beschrijven! — Ondanks hunne vroeger gedane (modjen) beloften hebben de roovers de eigendommen van den

¹

9Jut in fotgeiiben acfjt gremittöïtetn auf -ik Ijot biefc gnbutig ken Son; DupKit, Fabr//-, Kathol 11:, Kntih, Mus«7j, PoliÖ, KephVc, Eepublïi; fonft immer bic tortetite Silk.

30

edelmoedigen graaf niet gespaard. — De grappenmakers hadden de oude vuurmonden met kooien toegestopt. — Eerst hebben zij wegens bedriegerijen gevangen gezeten; thans moeten zij twee moorden begaan hebben. — Dit paard is bijna twee handbreed hooger dan dat van mijn broer. — De soldaten — er waren er (o.) meer dan 300 man — hebben tien vaten bier «n drie ankers wijn uitgedronken. — Zwakke kinderen worden soms met wei gevoed. — De roofzuchtige Kroaat daagde den ulaan in 't strijdperk ('ïicc.), maar werd overwonnen. — Pyra-miden en obelisken zijn oud-egyptische gedenkteekenen. — Het quotient noemt men de uitkomst eener 2) deeling. — quot;Waarom trekt gij zulke leelijke gezichten? Omdat ik van avond 3) de rol van harlekijn moet spelen. — Deze jongeling heeft een uitstekenden aanleg Otur.) en zal de verwachtingen zyner ouders niet beschamen; thans echter smaakt 4) hij de genoegens van de vacantie. — Kerstmis brengt de geheele familie weer bijeen. — In uw eigen belang raad ik u, de brieven en papieren (cin ÏBort) weg te sluiten. — Een Duitsch rijmpje 5) zegt:

Kome Paschen, wanneer zij wil,

Zij komt toch altijd in April (stvt,).

1) aller. 2) ba» fyacit. 3) ï)cutc ?l6cnï). 4) gcntcijcn. 5) SReimfprud).

3ic (Hacunamcu mtb bic Wofitimi.

I. Schlinntion.

(^sJ(ufg. 32 unb 33).

1. ï)fit bcm Strtifcf öei'bunben, Wcibcn ©gcnnamen floj:ionlt;ï=

(o3 (der Buhm des groszen Bismarck); O I) tt e Strtitcf gcbrmidjt, bilbett bie ^crfoucnnamcn int affgemcincn bert ©cnitiu bcr Sinja^l mit § (Schillers Gedichte, die Gedichte Schillers, Klarchens Matter, Annas Schwester, Sapphos Leier). 3n bdt ailbei'n ScifltS bktbcit jic gciüötjnlid) unücranbert.

S)ic auf etnen ^ M' ^^{n u 1} (3, ftf), ft, J, I) jcbod) fönncn «er» ft^ieben befjaubelt werben. — a) ü)Jan geDraurfjt (iuic tci uné) Wo ben p o ft v o p I), roa« bcfouberS 6ci ^atntltClUKtmeu bcr gaü ift (Colambus' Reisen. Musaus' Miirchen, Steffens' quot;Werke: Bratus'Tod, The-

31

tis' groszer Sohn). b) ÜKan gebrauc^t ben ïïrtifct, maê infonber® Ijeit gc)cl)ic()t, icenn üon ^erfoncn cmê bem naffifdjen 3lllertum bie 9tcbc i|t (der Tod des Sokrates (ober Sokrates' Tod), die Kraniehe des Ibykus, die Lustspiele des Terenz; Herkules, dei' Sohn des Zeus und der Alcmene; das Schaf trat vor den Zeus; sei mir gesegnet, Vogel des Jupiter), c) SOicm umfc^veibt ben ©cnitiü mittelê bcr ^rcipofition Jjon (Die Anhanger von Husz, die Werko von Gervinus, die Sehwanke von Hans Sachs). lt;1) SWatt tjiingt bic Gmbuitg eilè nu. 3)ieS gefd)ief)t ober

fa ft nur norf) bet 33ovnamcn unb in bcr Umgnngêfpradjc (Fritzens. Bücher, Maxens Ehrsucht, Horazens Gedichte).

anmcct. Settere gnbung luitb aud) im Geroöt)nlid)eii Sebin nod) oft bei weibtitfjen eigeii-= namen auf e gebvaudjt, j. 8. 3nticn8 SBIumcn, ©op^ienê 5BïanteI, SMatienS unb Suifenê ïïüttjer.

iffio bic SBejeidjmmg bcê quot;JaHcê mit ©djimengfeitcn üevburtben ift, nimmt man ben ïïrtifcl §i(fe; 58. Kain ersching den Abel. Ich habe (den) Karl dem Wilhelm empfohlen. Hat Fritz dem Heinrich eine Uhr geschenkt?

2. (2tc[)t cin 2itcf (ober cin a()n(id)eê SBeftimmunggmort) uor bcm (Stgcnnamcn, fo loevbcn fie otó jufammcngc^örig (a(ê cinc (Sin= Ijeit) bctvadjtct, unb nur bcr 9Jame roirb beflinicrt; 5. 33. Prinz

Alexanders Tod; die Briefe Vetter Johanns; Fürst Bismarcks Bubm; Bitter Budolfs Heldenschwert.

aSenn aber bcr Zxtd mit bem ftef)t, fo blcibt ber Sigen-

name unflcftiert J J. S. Der Tod des Prinzen Alexander, der Buhm des Fürsten Bismarck.

Stcfjt ber ïitct (ober bie g(eid)lucrtige Scftimmung) narf) bcm ©igennnmen, fo lUCrbe beibe flcfticrt; J. 23. Der Buhm Bismarcks, des Keichskanzlers; der Tod König Karls des Groszen, des Dritten etc.

3. ïritt bie Seftimmung felbflanbig auf, fo bajj fic burd) cin Nomina üon bem beftimmten SEBorte getrennt rairb, fo (jcijjt btefelbc Stppofttio». ©ie ftefjt in bcmfelben ^ïafuê alê baê non t^r bc= ftimmtC SEBort. — 33eifp. Wilhelm, der dritte König der Niederlande, ist 1890 gestorben. Wer bewundert nicht Geibels, des edlen Dichters, LiederI Karls des Zweiten, Königs von Spanien, nachster Erbe war 1699 gestorben. Schiller wurde in (zu) Marbach, einem württembergischen Stadtchen, geboren. Za Dionys, dem Tyrannen, schlich Moros, den Dolch im Gewande.

9(ud) luenn bic ^Jartifel a(ö uorange()t, gitt bicfeS ^rtnjip; 3. S3.

Ich, als altester Sohn, habe zu befehlen. Mir, als altestem Sohne, sollt ihr gehorchen.

32

4. Steden mcljrcre ^evfoncnnanien ginter cinanber, fo iticrben fie n(8 cine Sin^cit aufgefagt imb fomit irirb nur ber le^te be= tlinicif; 5. 58. Christian Fürchtegott Gellerts Fabeln, die Begierung Maria Theresias.

5. ®ic fad)Ii^cn gaubcr» unb Cttêlltttlieu nctjmcn tm ©cnitio ê, am beften ancf), lucnn ber 3(vtife£ «ovangc^t; 3. ©. Engiands Macht, die Lander Europas, Asiens; die Zukunft des jungen Amerikas (Amerika).

©ei benen auf einen 3iW^aut ^^cr narfjülgenbe ©eniti» burdj DOll unil'rfjvieben, ober bitrd) ^iinjufiigung eineS ©attungênamenê anêgcbVÜcft, J. 33. Die Festangswerke von Mainz, Ton Paris (ober b e l' Stnbt SKninj). 50?an fagt mrf)t: bet saifet SRuêionM k. fonbevn:

der Kaiser von Baszland, Deutschland etc.

II. PlEl)r)nljlbill)uiig.

(«ufo. 34)

®ie mannlirfjen (Sigennaraen neljmen gett)ö()n(id) »c, biciueib=

I i d) e n =EU(lt); 5- 58. die Sokrate, Fucbse, Wilhelme, Hanse, Krasme, Maxe; die Charlotteu, Marien, Leonoren, Adelheiden (ciud) lUO^I: Adelheide).

3(ijcr: ®ie mannlidjen auf =e(, =cnt, =CU unb =cï geboren ju bcv 2^cn ^(affe (tigt. ®. 14) unb bleibeu beét)atb unoeranbert;

58. die Michel, die Jochem, die Ruben, die Peter, die Schlegel, die

Schiller. — ïtud) bie üofalifd) auêfautenben bleiben meiftenS UUDercinbert; 33. die Levi, die Hölty, die Goethe, die Seneca; — bic frembfpvadjigen aber unb bie auf ft unb 0 neljnien geioöfjnlidj §53. S3, die Bourbons, die Tassos, die Annas, die Sappbos.

Innt. 1. ®ie f(affifd)en karnen auf =0 unb =t0 ^aben =nc ober and) =11011 (die Catone, Scipione, Ottonen); bie Ollf =(15 Itltb =05 ^abcn gCVUÖfjnÜd) c (die Hereulesse, Jonasse).

ainm. 2. 3^ur 33e5eid)nung bei' familie roirb, befonbevê in ber Untgangêfpradje, gern =S alë ^(uralenbung ange^angt; 3. S3.

lEaaMM

33

Ich war bei Fischers. Müllers haben heute Abend grosze Gesell-schaft. ^öif gebvaurfjcn atêbann ben 'ilrtifd.

2) c t 51 r t i f c l.

('Jlufg. 34 uub 35.)

3)ci- Slrtifcl, biefcS geringftc untcv ben SBcftimmmüvtcrn ¹), metdje üoi' bnê ©ubfianttD trctcn tonnen, irirb im ®eutfd[)en (unb bieg gilt befonberu uon bcm b c ft i m m t e n Ivtitef) m c () v gebraudjt n(S bei un?, lueif ber S)eutid)e bei lueitem nidjt fo oft icie mir ben SafnS buret) ^rapofitionen umfdjveiben barf. — SBit; mollen blog b;c puntte, in benen bie ®^roeftei^-fprad)cn eon einanber a b id e i= d) c n, betjonbetn.

®er 9Irtife( cilt ftet)t

a) uoi' ^ei-fonennnmen, luenn biefc ganj a 11 g e m c i n gefnfjt lücrben; — icir bebiencn nnê atêbann bev ^rapofition van; 3. ^3. ünter tlem Titel eines Diktators, eines Regenten; die Würde eines Bürgermeisters. das Amt eines Notars.

b) uor einigen Slbfettiocn, bie ofö |öd)lid)e ©ubftantioc gebrnnrfjt, ben 23 eg riff ganj n n b e ft i m m t auSbdicfen; mir bebienen un8 otêbann gemotjnlid) eineê Stboerbê; j. 93. Er hat mir ein Langes und Breites darüber gesprochen (= lang en breed). Ich will dich eines Bessern belehren (terechtwijzen, dat beter beduiden). Die Stiefel

3

¹

33 e ft i m m 10 ö r t e r fjeifjen int aflgcmctncn adc bctlinicrbarcn SlBBr= ter, bic oor bn§ Subft. treten tonnen uub uidjt, mie ba§ 3( b j e f t i B, cine gigeufdjaft nusbrürfen; c§ gctjörcn alfo fjierju : 1) ber 3( r t i t c I ; 2) bie attributiöen g ü r m ö r t e r; 3) bie 3 a b l tu ö r t e r. $ie ® e f I i n a t i o n be§ ?lrtifc(§, be§ beftimmten (Ber, Sie, BoS) jo mie bc§ unbeftimmten (cilt, cinc, cin), luitb a[§ bctannt «ornusgefeljt. 6» ^ fci bier blofi ermnljiit, bajj btejenigeu SBcftimmmörter, wcld'e wie ber beftimmte ï(rt. bettinieren, Doll ft au big b i e g c n b e uub bicjeuigeu, meldde mie ber unbeft. 3trt. betfiuiereu, mangel f; aft biegenbe SSeftimmmorter genauut mevben.

34

sind mir um ein kleines zu grosz (= een beetje). Darüber belehrt uns die Geschichte eines (des) weiteren = breedvoeriger, inhetbreede.

2lnm. 3m floraVaratio gi-braudjt man tieber ben (left. Slrtifet; 3. S. SBir woUen des naljctcit ouf ttc Zai)t cingctieu (haar grondiger behandelen). Ter 9ïrl)nct (pradi des bteiicron übtt jc. (=: breedvoerig). — SBei b c 1 e [) t en jcbod) ift ein acbiamlilidjct.

5)cr 2(vtite( cttl luivb incggclnffcn nor ^lDjcftiucn, bie etneut Subft. Bovangdjen, iuclc^eé in aÜgcmcincv Sebeutung gcbraud)t ift; berganjcSluébnicfentfprid)!cincm 3. 3?. 9J!it frotjem 2)!ute (met een blij gemoed), mit jc^tuerem Jpcrjeu (met een bezwaard hart), bei flutcr iiounc jein (in een goede luim zijn), mit trauviger ^sJ)!icnc (met een treurig gezicht) ctc.

®aquot; kftimmtc 2trtifc( ftel)t im Scutjcfjen mo reit bcniclben iuccv lafjen:

A) mit b c t c r m i n n t i ö e v ilraft; B) blojj alê § i 1 f {■-m i 11 c 1 juc 33qcirf)nung bcê JnHcS (aifo oïine ffitaft). SBir g eb raus c^en aïêbaitn van unb aan.

A) 9JJit betenniutttiuer iïrait ftef)t ber beft. 3lrt. (bejonberê im l^en, 3quot;' unb 4en gall);

1) oor fêiflcnuamen «OU Vertonen nuê unfrer nart);quot;len Utnge= bung, foiüobl ton Sefannten als Serraanbten; 33. Der Wilhelm (ben bu ja fimift) ist gekommen! Hast du der Marie das Buch ge-schenkt'? Wir gehen erst zum Karl und wollen nachher (We Sophie besuchen.

■2) nor 4gt;cnuanbtitl)0ftsnamcil (Sater, «iuttcr, Cntel, ïaute ic.) }ur 3tnbcutung eben bet 43ctannt= unb 2.^!erraanbtfd)aft b. 1). ber 33 e= ft i m m 11) e i t. ifiBir 'JiieberlanOer bctrarf)ten btefe ^y21nbeutung alê tiberflitfjig unb taffen b e ê I) a I b ben 31rt. fort; v 33. Der Papa hat's gesagt. Der Onkel kommt. Die Tante hat uns versprochcn etc. — Qbeufo: Es geht dich audi an, wenn des Nachbarn Hans brennt (Spridim.) = als buurmans huis in brand staat.

?ïiim. 3n atjnïidkr SBeifc fleljen karnen dou ©cgenftanDcn ol)iic SIrtiïet, beren SScrtjaïts nig ^iuii ©ubjefte (bem 23efi^er) fciner naljern 51nbeutung (burd) ein ^ofi'eii'iüVronomen) bebavf. @01(1)6 ©egenftanbe fmb infonber^cit iiïeiber, 28 af f en, 0 d) m u cf i a d) e n u. bi](. 5 ^v-8. Er hing (hansfte) Tschako und Siibel an das Portemanlcau, setzte Hut und Stock in die Ecke, wusch Stirn und Wangen etc. Oft ba** 25erb in berartigen ©a^en tranfitio, unb tritt bcc ^cfil;.er be3 Snd)ol)jeItê in jvorm eine^ 2)iitiüilt; auf, fo ift ber beft. 2lrtifcï no twen big; wir gebraud)cn ïiebcr bn^ ^offef-fiopronom n; 5. 23. Wollen Sic mir den Rock bürsten,die Pfeifestopfen (mijn rok. mijne pijp) etc. Er hat mir die Uhr gestohlen. Ich habe mirdenFusz verstaucht.

B) 2Itó blogoé .öilfêmtttcl ,ytr iöcjctrfjltung bcè (a6(;aiigtgeit) iïflfllö [®cii., $at. unfi Slccufatio, natürlirf; n t d) t im 9iominatt3]:

1) oor giflCItnamen aus bem t ( a i I i i d) c 11 9( 11 c r t u m. ■Dïotroenbig i|t int ©cnitiu. bei^- ïïvt., ii'cnn fid) bicfc ^Jomcn nut einen cnbcn, unb bcr @cn. folgt; — fonft ift audi l)icr 5 gebvaudjlidjcr. 3m Sat. unb Iccufatiü ift bcr ïïvtikl bclicbt, ob--gtcifft llidjt nofmenbig. (SBgl. Sijcnnamen, S. 31).

Seüpidc: Der ïod des Lconidas (ober: Leonidas' Tod); die Flucht des Xerxes; die Riinke (listen) des Odysseus. — Die Schriften des Cicero, die Worte des Seneca, die Thaten des Scipio (ober: Cicero's Schriften etc.). — Eumaus war seinem Herrn, dem Odysseus, von ganzer Seele ergeben. Die Karthager schickten den Kegulus nacli Rom. Hannibal erinnerte den Scipio an den Wechsel des Glücks.

ïïnmert. Sc[)r betiefat ber öeöraiid) beê tcionbcr^ im 9ïccufatiü, loemi

man cin tlaifiiclicé (jct)r berüfimtce) JBetf, ober audj ciit Sclirbudi burd) bdi 9Jamen btö Sctfafferê bcjcidinct; j. 33. Wer von Ihuen liat den Homer, den Nepos, den Teil gelesen? Ich kanu den Ileyse auswendig.

2) nor (Sattuugsiiamcu. ®icfc finb goiüöfjnlid) aUgcmcincr ober abftraftcr ^sJ?atur; 3. S8. (® e it i t i u) ïljriinen b c r greure (van vreugde), cin Scidjcn b c r ïrauer (van rouw), etn 33cwci§ bcr (yrcunS= jdjaft (van vriendschap), ba§ ©cfül)l bcr Sonfbarfeit (van dankb.), cin 33ilö beê SommcrS (een toonbeeld van ellende), 2lgt;ortc beë ïroflcê (van troost), bic ftunft bcr Scrflefiung (van veinzerij) etc. — (2) at tot) SBir waren bcr finite, ber ®efal)r ausflcjcljt (aan koude etc. blootgesteld). 3dj 3ict)c SEcin bem SBajjcr Bor (ik geef de voorkeur aan wijn boven water).

Sctöcn jcbod) füld)c ©ubftantine mit cincm 3(bjcttiu «erbunben, fo fann baS Hbjcftio ba» SJcrfjciltniê auêbrüdcn unb ber 2(rtifel fovlbleibcn. — 23g[. Thriinen aufrichtiger Freude, ein Zeichen tiefer Trauer, ein Beweis inniger Freundschaft, ein Bild end-losen (flott: cnblojcê) Jammers etc. Ich ziehe Wasser schlechtem Weine vor. Wir waren drohenden Gefahren ausgesetzt.

3) 33dv ben 9ïanien ber 2)? o n a t e, fo mie and) ber Sag e, roenn lettere metjr adgemein, a(u SBejeidinung einer ^eriobe auj» treteu ; 5. 33. Geschrieben im Januar. Sei der April auch noch so gut. Er schickt dem Schiifer Schnee auf den Hut. demand in den April schicken. Er kam Anfang August und blieb bis in den

36

Oktober. Das Korn wird lm August eingeerntet. — Der Sonntag ist der Ruhetag. Am Karfreitag gehen wir nicht aus.

3t6cr (cüiptiid)): Anfang Mai, Mitte August, Ende Dezember.

3nm ®d)tuffe bcmcrfcn loir I. bag in cinjctncn giitlcn ir i r ben 2(rtitd gcbraudjcn, luo bic ®eutidjcn bcnfctbcn nit^t fenncn, n. I. a) nndj bcm ?(nvcbcmort Mijnheer, luenn bor ïitef folgt (Hcrr Hauptmaun, Herr Baron etc.) imb b) nod) bcm unbcftimmtcn alleë (Al het volk, vee, al de ellende = SlücS i'olt, nücê 55icf), atte§ Sknb).

II. bnji ber beft. Stmfel im Deut|d)en gein mit ber fotgenben 'Prapofltion O e V f d) m i t ^ t (ich sasz im Zimmer, am Kamin, beim Onkel, blickte ins Feuer, schaute zum Fenster hinaus).

SEemt nber ber Slvtifet b e t e r m i n a t i u e ober b e m o n ft r a= tine Sraft imb bamit eine ft ei rt ere Setonung als bie 'priipo» fition befommt, ift bie 3^l'fö¹quot;¹quot;enjie[)ung (Sontraftion) nid)t geftattet.

gjfmt oergieidje: Die Kinder spielten im Garten, im Garten meines Groszvaters. Sie spielten in dein Garten, welcher an den Kirchhof stöszt. — Er stand am Fenster. Er stand an dein Fenster, wo friiher seine Schwester so gern sasz (au bcraicIOcn gctifirv, 100 :c).

Ich bin heiser vom Lesen. Von dem Lesen bin ich ganz heiser geworden (d. h. etwa: oon bem cwigen Seicn, Sïbl. van dat, van zulk lezen), — Ich spreche nicht von dem Wilhelm, ich meine einen andern(öcm ift giirwort). Von dem Wilhelm hatte ich so etwas nicht erwartet (= van dien Willem). Nicht vom Wilhelm, sondern vom Peter war die Rede.

2luS biefen unb dfjnlidjen SSeifpielen fiefjt mnn, bag ber beftimmte SIrtitet unb baS bemonftrat. gürroort Icid)t in einanber übergefjen.

Sei unê ift eine berartige ^ufammen^iefjung nur mit te erfaubt unb mögti^. — Unfre jonnen te, ten, ter ftimmen oft mit ben beutfdjen gormen ^ u, 5 u m, 511 r überein, 5. 8. in: fic§ jur 3!ut)c bcgcticn (ter ruste), juni $obc «crurtcilcit (ter dood), baê t()ut nid)t§ jur Sndje (ter zake), jur Oöllc fa()ren (ter helle); ju gufj, ju ^ferbc, 311 Sc^iff; 311 C»i(fc lommen, ju (jute fommen, ju Sdjanbcn ma= djen, ctn Sieutcnont jur êcc, etc.

SKnuctdjcnb finb:

Sum Sönig crwö^Icn (tot), jum S]urjc{)ein (te), jum 3«tucrtrct6 (tot), jum ©cfjmcigen bringen (tot), fid) jur aBcl)re ftetlcn ^oïlquot; icljcn (te), jur SBarnung btcncn (tot), jur Qrou nefjmen (tot), etc.

37

3[)m ju (ïljrcu, ju ©efoKcit = ter eere, ten gevalle. — glrous [tel)t mir ju Sicnftcn (5111 Serfügung), {oimut mir ju Cf;ven (ter), ge()t uur ju §crjcn (ter); ju '-öoiicit TOerfen (ter aarde), gut ju gufic jein (flink ter been), jem. ju gaKc bringen (ten val) cic.

93efonber8 nor iu c i b 11 d) e it ©ubftantiücn mi vb gcrn bcr Slrtifcl gebrand)t unb mit ju fontrnljicrt; 58. jur 33cftatigung (tot staving), jur 35crul)igung (tot geruststelling), jur 93crcitung (tot, ter bereiding), jur Siciuigung (tot zuivering), cr jwang mtc^ jur?lnnaf)mc (tot aanneming) :c. :c. a'gt. obcn.

^sJJüd| merfc man fid):

lm Ernst, im Scherz, im Zorne, im Namen des Königs, in der Stille, auf die Seite gehen, im Gegensatz zu (in tegenstelling met), aufs neue, com Hörensagen, im Stande sein, auf der Strasze, auf dem Wege etc., iuo loir ben 3lrtitc( n i d) t gebraudjen.

Umjcfjrciamp;uitö bes (Scuitius.

i'oit ben uielcn Slrten ©enitiuc üerbient bcr ïeKungêgenitiü, bcr fogenannte ^lU'tltiüe ©cnitiu, befonberê 58cad)tung, lucil er int ®cnt|d)en geiuöfjnlid) umf^riebcn inerben tann, ja fogar biêincifen umfd)rteben roerben m u jj (burc^ Don, ¹) nid)t feiten and) bnrd) untcr ober a n ê).

®te Um)d)rcibung ift n o t in c n b i g, incnn bie uon etnanber ab()angtgcn iöörter -pronomina ober 3 ^a t)'ö rt e r finb; g. 33. Wer von (u n t c r) euch (wie uwer), jeder van uns, lumdert von ihnen, keiner von (untcr, aus) allen; een van ons = ciner Don nns*. — 3n anbern giitten ift Umfd)reibung crlaubt. lt;So fagt man beibe»: Zwei meiner Freunde (unb) von meinen Freunden; einige der Giiste (unb) von den Gasten, eine Flasche des besten Weines (unb) von dem besten Weine.

33ei -L)Jcnge= unb 9lrtbc5etd)nungcn la§t man gcrn jebeê Skrbin» bungSmittel meg. So fagt man gen)öt)n(id): Eino Menge Bücher

¹

©er ©cnitio brücft f)aiifig (Sigcntuni, ScfiVS i». f). 3 ufQiumenQC^örigtcit auö : bie Slciiter bcö Saumeé (bic ju bcm S. geboren), brei meiner fjrcunbc (bie 311 in. SSx. geboren).

!Die ^rapofition von Oc\eicl)nct l)aiifig cine Sntfernung ober Srennung: bie Sïatter con bcm 23anme (Qbgeriffcn), brei oon mcincn 5^quot;inben (uon ben anbern getrennt),jc^n ö 0 n l)unbcrt (abgejogen).

3lnv bcm Umftanbe, ba{j Sremuing ofterë cine frii^ere Sercinignng b. I). cinc 3¹¹⁵ fammcngeljörigtcit üorausfe^t, lagt fid) bie Umfd)rci6ung maneer ©cnitioc burd) von crfïarcn. (95gt. and) ©, 148).

38

(after and)) von Büchern; eine Masse Personen (olun) von Personen ; eine Anzalil Kinder (obcv) von Kinilern: ein Haufen Krieger (otici) von Kriegern; eine Art Blumen (oöcv) von Blumen, ein Glas Wasser, ein Dutzend Stahlfedern etc.

Slnmert. 1. ïritt ein Slbjeftio «or cin bcrnrtigeS Sutft., fo luirb baéfclbc entiuebcv, n(ê @ e n i t i U, ffcfticrt (Eine Menge guter Biiclier, eine Art russischer Pelze, ein Glas kalten Wassers, ein Dutzend feiner Stalilfedern) ober, alö cine 2ïrt p p o ) i t i o n, bcr SOfcngcbqeidjiuing untergcorbnct; bicê ift gcfcraufl)(id)cv, unb in bcr 5' i n 3 a f) t jm^- 9iegct geiuorben, 3. 33. Eine Menge alte(r) Böcher. Ein Glas kaltes Wasser erfrischt. Ein Glas guter Wein ist nicht zu verschmahen. Gieb mir ein Glas guten Wein. Ein Dutzend feine Stahlfedern etc. — 33ci ben n(ê Subftantioc gc= braucfitcn Jlbjcftiocn (jingegen ift ber umtmfcl)nc6cne ©cniiiü gc= ('.rflud)(id)Cl'; 5. 93. Eine Anzalil Geistlicher. Eine Menge Toterund Sterbender.

2tnmcvE. 2, (®i'rat. 31 it. 2. 35, 2). Sag in fofiicnbfn 3!uêbriidcn (uit!) bic UmW)tei6mig erlnnbt ijl, lafit fid) mi8 i^rct Vartitioen Diatur cvtliirni: Gin UltioU von gicftcr, ein @efiil)[ o o n tinbifdicm §o(l)mut, ein .pand) uon @d)W;rnnit (een zweem van zwaarmoedigheid), cin 'Jlnflng uon Sdittarmcrei (een zweem van dweepzucht) ein Stugcn» btid uon SluSgeloffenficit, eine Slnwonbtung (vlaag) oon SEBotinfinn.

Qui iibvigcit ift UmfdjvcUning bcê ©cnitioS nntmenbig, lucntt f c i n o n b c r c ê ÏÏJJ i 11 c I juv 53c^cidmung bcS ^ïafuS üorfjonben ift.

So uor 0iibftanti»cn in bcr ^sDM)r₁Q()( d1)iic Stvtifcl (1st das die Frueht von zwanzig Jahren Arbeit? Das Leben von Tausen-den war in Gefahr), Bov D I't ê n a m C u nut cincn ^iidjlaut (s. (Si.iennamcn ft) unb Bar cirtcm anbcvn ©cnitio; 33. Sind Sie ein Freund von des Grafen jüngstem Bruder (— beë 33nibcrê bes @rnfcn). Ich bin ein Bewunderer von Schillers Gedichten. — Unb lucêfmll) ift bic llmfdjmbung cniuinfdit in Saf-cn roic; Es bedurfte des ganzen Ansehens von Wilhelm und dessen Freund. Das war ein Vorbote von dem drohenden Einsturz des ganzen Gebiludes. (5. Sa¹:!!).

ötgcminmeu, 3tp})ofition unb ^trtifcf.

32.

Karei de Stoute, zoon van Filips den Goeden, hertog van Bourgondië, was door erfenis en aankoop 1) de rijkste vorst van Europa geworden. — De kroning van koning Otto den eersten vond den (am) 8 Augustus 936 in den dom 2) te Aken

39

plaats. — Aken moest (jolltc) volgens het plan van Karei den Grooten een tweede Rome worden. — De bedevaarten naar het beloofde 3) land, welke sedert Constantljn den Grooten uit 4) alle christelijke landen ondernomen werden, waren ongestoord gebleven, zoolang de Arabieren beheerschers van Jeruzalem waren. — Frederik de Groote was een tijdgenoot van koning Lodewijk XIV van Frankrijk, van Keizerin (art.) Maria Theresia en van Keizer (art.) Jozef II van Oostenrijk. — Koning Hendrik V van Engeland, die zijn vader (®at.) Hendrik IV in de regeering opvolgde 5), was een vorst met (oon) ongewone gaven en buitengemeene energie. — Hendrik VIII, zoon van Hendrik VII (®e»- oor) was een hartstochtelijk, grillig en despotisch vorst. — Ingevolge 6) den wensch van zijnen stervenden vader, Willem den Veroveraar, werd Willem II, naar de kleur zijner haren de Roode genoemd, in Engeland tot koning (art.) verheven, terwijl zijn oudere broeder Robert zich met Normandie (art.) moest tevreden stellen 7). — Albrecht I van Oostenrijk, de oudste zoon van Rudolf van Habsburg, geraakte 8) eerst door den val 9) van Adolf van Nassau op den troon. In het jaar 1308 werd hij door zijn neef 10) Johan van Zwaben, wien hij zijn erfdeel onthouden had, vermoord.

•1) ftauf. 2) SJlüniter. 3) gclol'l (tócr) «crïjetBcn. 4) non... nu§. 5) fotflcn. 6) gcmSfe (Dcm SBuni'dje. .. gcmfiB). 1) bcgnügcn. 8) gdcingcn (fcftnw o). 9) Stiirj. 10) 9icftc (ote) SBruberëfoljn.

33.

Met Commodus, den omnenschelijken zoon van Marcus Aure-lius 1), begint eene reeks van (non) ruwe en wreede keizers, die bijna allen door pretorianen verheven en weder ten val gebracht 2) werden, en slechts bij wijze van uitzondering 8) een natuurlijken dood (@m.) stierven. — Socrates, de,zoon van Sophroniscus, een beeldhouwer, en van Phaenarete. eene vroedvrouw, werd in het jaar 464 v Chr. 4) geboren. Na vele jaren als model van echt menschelijke deugden in Athene te hebben geleefd, werd hij door drie onbeduidende vijanden voor het (o.) gerecht gedaagd, daar hij de staatsgoden gehoond, nieuwe godheden ingevoerd en de jeugd verleid zou hebben ((jabc). — De Peloponesus 5), het groote zuidelijke schiereiland van Griekenland, is naar Pelops, den zoon van Tantalus en Dione genoemd. — Syracuse, eene in (o.) 735 v. Chr. gestichte Korin-tische kolonie, bereikte het toppunt van macht (art.) onder Dionysius I (404—368). Vijfentwintig jaren later bevrijdde de

40

edele Timoleon de stad van (non) de heerschappij van den despotischen Dionysius II. — De Krim 5) is een deel van Rusland, de Elzas van Duitschland en de Aargau van Zwitserland. — Het grootste gedeelte van de Lausitz behoort tot Pruisen. — De Wetterau, eene vruchtbare strook lands 6) tus-schen Vogelsberg en Taunus, heeft haren naam aan (non) de Wetter {fem.) ontleend.

1) ffliarc ^lurél. 2) flilrjcn (oiet) ju Salie bringen. 3) auënoljmsmcije. 4) Bor Eljrifto (ober) gtjriftuë. 5) ïtjcma 28. — 6) 2aubftrid).

34.

Van de vijf Willems, die onder den titel van stadhouder in onze geschiedenis ($at.) voorkomen, zijn Willem I en Willem III de beroemdste. — Eene menigte van burgers werd door de Spanjaarden als een kudde schapen ter slachtbank geleid; ge-heele scharen van arme veroordeelden bestegen schavot of brandstapel. — Wie van ulieden heeft eene belooning ontvangen ? Hij heeft ieder van ons iets gegeven; de hoogste onderscheiding evenwel is aan den neef van uw vaders eersten bediende te beurt gevallen. — De omstreken van Parijs kunnen zich in (au) schoonheid met die 1) van Londen meten. — De dom 2) van Worms is een der oudste van Duitschland. — De belegering van Metz begon in 't midden van Augustus en duurde tot het einde van October 1870. — Onder de Duitsche keizers zijn 3) zeven Hendrikken, vier Otto's, twee Rudolfs en drie Frederiks. — Onder de Scipio's zijn vooral twee zeer beroemd. — In de bijbelsche geschiedenis komen verscheidene Simons, Judassen en Maria's voor. — Konradijn, de veelbelovende zoon van Koenraad IV, werd in (o) 1268, op bevel van Karei van Anjou, den broeder van Lodewijk den Heilige van Frankrijk, te Napels terechtgesteld. — De overstrooming heeft veel schade aangericht; al het vee is op sommige plaatsen verdronken. — Ik houd van een glas frisch bier. Ja, maar een glas goede wijn is ook niet te versmaden. — Weet gij zeker, dat de man op straat is 4) aangevallen? Neen, ik heb het van hooren zeggen; hij moet (fofl) zich dapper hebben 4) te weer gesteld, maar eindelijk ter aarde zijn 4) geworpen. Moge de straf, die de ellendelingen zullen 4) krijgen, anderen tot waarschuwing dienen. — In ons leesboek komen verscheidene gedichten van Tollens en van Jan van Beers voor. Aan welken van deze beide dichters geeft gij de voorkeur?

1) benen. 2) ®om nt. 3) gieÊt e§. 4) ïrnS .^tlfsücrfi f o ( g t int Dleknjalje.

41

35.

De Bukowina, een Oostenrijksch kroonland, was vroeger een deel van (üon) Zevenbergen en werd in (o.) 1482 door den vorst van Moldavië, Stephan V. veroverd. — (Aan) Loreley (Sot.), het bekende lied van Heine, ligt eene sage tot grondslag 1). — Het ongeluk van dien edelen man ging hun allen na aan 't (ju) hart. De pogingen tot zijne bevrijding bleven wel is waar in 't begin zonder gevolg, maar toen de beurs ter beschikking gesteld en het tekort, ten (im) bedrage van 1000 gulden betaald werd, gaf men hem zijne vrijheid terug. — Het heeft verbazend geregend: op (an) verscheidene plaatsen is het koren gaan liggen 2). — Hannibal, den ondergang van zijn vaderland voorziende 3), hoopte Scipio tot een minnelijke schikking 4) over te halen ; hij herinnerde deii grooten Eomein aan de wisseling van 't geluk, die zich in hem, den overwinnaar van (6ct) Cannae, zoo treffend bevestigde, en deed alle mogelijke voorstellen — maar Scipio eischte de onvoorwaardelijksce onderwerping en 't gesprek bleef zonder gevolg 5). Kort daarop werd het lot van 't arme Karthago bij Zama beslist. — Een der schoonste pleinen van Londen is Trafalgar Square, dat door de gedenkzuil van Nelson, den populairsten held van geheel Engeland, wordt heheerscht 6). — Wie in drift (toorn) handelt, gaat in storm onder zeil. - In een aanval van koorts is de ongelukkige uit het venster gesprongen. — Wat hebt gij bij do ver-kooping gekregen? „Eene massa oudo boeken, waarvan ik jo misschien een dozijn cadeau doe!quot; Zal ik per as of te scheep komen om ze te halen? — „In naam des konings!quot; riep de politicagent, terwijl hij den marskramer in de borst (acc.) greep, „gij zijt mijn gevangene.quot; Deze stelde zich te weer en kon eerst bedwongen worden, nadat een paar flinke soldaten een handje mee hadden geholpen. — Zijt gij te voet gekomen? Ja, ik ben wel (jioar) niet jong meer, maar toch nog goed ter been. — In vergelijking met zijn broer is hij een talent en toch heeft ook hij het buskruit niet uitgevonden. — Gemiddeld sterven in deze stad wekelijks 80 menschen.

1) 511 ©ruube. 2) lid) lagevn. 3) die . . . voorzag = tier . . .

bor()erjaf). 4) 511111 gütüdien SBcrglcirf). 5) crfolfilos. 6) ïïlftiuc gonn: t»eld;eu ... überragt.

42

»

J)(i§ G-igcttfdjaftsiuort ober ^bjcftiu.

A. Scfliuatioii.

Sin unb baSfcIk 9t»jcftip inii'b faalb ft a r f, ba(D i d) m a cigt; bctliniei't.

Starf, lüenn e» bic ©nbungen be« t) e ft i m m t c it ^sJt r-t i f e (§ nimmt; fdjiuorf), rocttn ciu 23eftimmiuovt bic ®e= jd)Ied)t'3-- unb .Rauivcubutt^cit er()a(t. idnuarfic Slsjcttio (jat cu im 151 u r a (, im @cn. unb Dot. fingutnr unb ïïcc. mtiimt. fing.

Unb roann mujj ba» Slbjcftio felbft bic Snbungen netjiucn, (obet (mit onbercn sBotttn) luann ift c§ ft art? SSdtit cnttucbcv fiai fctlt iBcitimmwort uor bemicltieit [tef)t_r obev bic flcnonêloic ^ornt cincê mangcltiaft bicgcnbcn 23 c ft i m m lu ü r t e §.

^ QÏ. 33$u6note).

6 i n 3 a ï; (:

ï) ! c () r 3 a I) (:

friictje SBcine, 33icre ctc. friidjct SBeine, 53icve, iviict)cn Söcincn, Söiercn, itijcI)C SÖeine, ïicrc.

6 i nj a f) I:

4:i

c I) r 3 a I) I :

^ i I Xic alten §ilfc, fiiiujcr, :c.

S i 6i. Ucr alien §iite, :c.

I ®. Ben altcn fiiitcn jc.

2tu3 bicfcn 33ciipic[ctt crgiebt fid), biifj baS Stbjctliu narii bem unbeftimmten 2lvtiEe(, unb beéfjatb nud) narf) mctll, öcilt, feilt, uufer, cucr, iljr, fctu abiucd)l'clttb ft n v f Itnb I d) m a d) Mor» tommt; mit anbern SBovtcn: bay cê (icmijtljt bcflinicrt luirb — 3u \uc(d)en ^ïafuS ift ba-S Sïbjcïttö ft a v t, in luctdicn fdiiuad)?

Srftarc mtb begrl'mbe bic govmcn beS SlbjcEtiuê in folgenbcn Sa^cn unb Stuêbvucfcn:

6r jcljric au§ ü o ((c m ^atje. 6r murbc auf f r i) d) c v 2:£)at cttnppt. (Jr ift foft imntcr frofjer 2aunc. Sclifl finb, bic reine5 yerjeus jinb. $cr §8rner muntrer fttang trat mein laujdjenBcS Cfjr. — SIHIift bu uidjt bie §erbc locten nut be§ .ÖorneS m u n t e r m ftlang ? hunger ift ba§ fc^arffte Sdjtoert. Cunger ift ber Sdjinerter jdjarfftes. — ér jpajierte mit nieiner fronten Bdjfflefter treuer fjreunbin. 3d) fiabe bent Setter unb beficn ö 11 e ft e m grcmib aUe§ crjatjlt. 3d) tjnlie itjin oUcS ©ute gemiinjefjt. (Sott ift ber ©eber odes @utcn. ér l)at mir ettuoS Sdjoncs gejdjentt. Sold) cin 33eifpiel muf; @utcö rcirfen.

Stnmcrf. 1. ^it rocldjcr 53cmcrhmg uorau(a(U bie S3crglcid)ung ber ©cnitioformen fing. con: f r i f d) c r ffiein, f r i f d) c ê 231 c r unb r c i n e ê § e r 5 ?

2. Xie ftnrfc ©cnitiuform bcê ïtbjeftiU'S ift bic ültcic; fie tommt nuv nod) in ci(tcrtüm(id)ctt ober abucrbicHen Sluêbriicfctt nor; man tl)iit nm beften bic f d) tu a d) c iyonn anyncenbcn, 3?. Soi guten (oben) gates Mutes (goedsmoeds); or ging stellenden (ober) steliendes Fuszes mit; er trank ein Glas kalten Wassers (iüd)t;) kaltes (£. 38); vierten Bandes erstes Heft (nid)t:) viertes etc.

(£tef)cn mc[)cerc ^s2(bjeftiue oor cinem ©ubftantiu, fo racrben fic auf biefelbe SSeife unb jinar mie bnê erfte ?lbjeftiti betüniert; 93. ein nlteë, baufaltiflcS after mertroiirbiges ^aus;

cinc-3 alten, baufalligen nber mertrolirbigen -Oauieê;

3d) jprod) Bon einem alten, baufalligen if. ^auje;

,i«)ei alte, baufiilligc aber merfiuiirbige •Önujer;

(ïr cvjatjltc Don ber 3erftBrung alter, baufalliger after nievtraiirbiger •Oaujer; won ber Scrftorung jroeier altcn, baufalligen :c.

44

Stefjcn 5 in c i obci' m c [; r SBeftimmmöi-tci^- glctt^EIt ^luttgcë »or cinem Subft, fo luerbett fie famt(irf) ftavf bcflinicvt; bnS Slbjeftiö ridjtet fid) nad) bcm lekten Seftimmtóort; 3. 23.

(ï i n 3 a I; 1: 9K e ^ r 3 0 ^ t:

DL $tefer mcin gutcr Stcunb Slicje nicirtc gutcn Jyi'cunbe

05. bicjeS mctnc§ gutcn Srcunbcê bicfcr mcincr gufcu Stcunbc $. bicfcnt metnem guten fyrambe bicien meinen guten fjreunben ïl. bicfcn meinen guten greunb. bieje nieine guten greunbe.

3i. ï(. ^sJtne bie)e unfre jdjöncn ffiiidjer aller biejer unjrer „ „

®. allen biefen unfren „ S8üc£)ern.

Slnmerf. -3)1 abcr baö jroeitc Scftinimtrort bcm erften übcrgc= orb net, fo bag cê ben Slrtitcl Dor fid) leibct, fo luirb cê luie cin mjehiü 6ctrnd)tet imb be^nnbclt, 3. 58.

9i. Sieje» uiele ©elb 9!)!ein einer 33ruber

öi. biefeë » i e I e n ®clbe§ meine§ e i n e 11 33rubet§

S. biefent ü i e I e n ©elbe meinem e i n e n sfiruber

SI. biejeê uiele fficlb. meinen e i n e n 33ruber.

9L Seine roentgen fyreunbe @. feiner roentgen fyreunbe ®. jeinen roentgen ^reunben SI. jeine roentgen Sreunbe.

Dieses rote Gold. Mein kleiner Bruder. Seine treuen Freunde. SrHiirc bic iDcflinationéformen in: Aller dieser Verrat ist aufgezehrt. —• Um dieser ihrer Schuld willen bin icli bestraft worden. — Geh hin in dieser deiner Kraft. — Ein solclies Auftreten ist ohne Beispiel.

93oit befonberer 5öid)tigfcit ift bic 23c()anb(iiiu] brr ïlbjcttiüc, bic i it 0 ft a it t i 0 i f d) gct)raiicf)t iwcrbcu: bic Scutfd)cu namiid) bcfionbetn fic wie Slbjcfttuc, luir al§ $ u b ft a u t i u c.

SOÏan ucrgletd)c:

6 t n 3 a I) t;

9i. (iin armer (Sefangener Een arme gevangene

®. eineë armen ®efangenen eens armen gevangenen

$. einem ormen ©efangenen eenen armen gevangene SI. einen armen ©efangenen. eenen armen gevangene.

45

93J c f) r j a [j l.

Qa, tut ®cutid)cit luerben mancf|c ïïbjcftiue nnb ^avtijipicn, bie bet un8 Döfltg 511 ©ubftantioeit gcioorben finb, nod) immer mie Slbjcftiuc be^anbe(t. — SSetfptele; iler englisclie Gesandte, ein englischer Gesandter; ein treuer Beamter (fiir: Beamteter), zwei treue Beamte; dieser deutsche Gelehrte, ein deutscher Gelehrter; dieser gelehrte Deutsche, ein gelehrter Deutscher: unser Bedienter will Reisender werden; diese Verbannten sind Elende (deze bannelingen zijn ellendelingen), manch elender Verbannter ist kein verbannter Elender.

Stmuerf. 1. 3lUcr, maurfjCV, foldjcr unb in 3(uéi'ufitngen lUClrfjClquot; bfeibeu öfterS unflefticrt; ) 0 1 rfi unb lu c 1 d) üor beut unbeft. tli'lifel immer, 5. 33. All dieses Volk (neben:) alles dieses Unglück; bei all deinem Elend (oïcr:) allem deiuem Elend; ieh spotte all deiner Drohungen (ober:) aller deiner Drohungen; manch edler Mann (otier:) mancher edle Mann; manch edlen Mannes (ober;) manches edlen Mannes; manch edlem Mann© (ober:) manchem edlen Manne; solch ein guter Mann (ober:) eiu solcher guter Mann; in solch heiszem Wetter; solch schönes Obst etc.; welch freches Beginnen! Welch ziigelloser Trotz! Welch ein Mann!

Sütutcrf. 2. 9iege(uidi]ig bleibcn u n fl e f t i e r t (raie im Sfies bedanbifdjen): a) bie priibifotiu gebrnudjten Hbjeftine: 3. 33. Die Rose ist rot; b) bnS erftc Don ^mei SIbjctUücn, bie burd) ein Sinbcjeidjen öereinigt finb, 3. 23. der deutsch-französische Krieg, die österreichisch-ungarischo Monarchie; c) bie fdjeinbarcn 3(b)efs tioe, reelege mittetê ber ®nbitng =cr uon D r t S n a nt e n gebilbet finb, 3. 23. Der Kölner Dom, das Straszburger Munster, die Berliner Universitat etc. f) d) bie Slbjeftioe g (t n 3 nnb 1) a f b, tuenn fie otjne ïïrtitel fteljen (s. ®. 85, 11).

2Inmcrt. 3. 3n tieten jpricl)iüürt(id)en_f ootfötiimïicf)en 9ieben§orlcn, nud) 6ei Sid)tem, trirb baö es beö fii^lidjcn, ja örêraeiïcn er bcö manntidjen @cfd)ïed)t§ abgcftrcift;

¹

2)ic ftarfe Sovm (auf r) mirb nid)t gctirauc^t.

t) ^ötner, SBiencr, Serlincc :c. finb cigentlid) ©ubftantiue, nnb stoat ©enitiöc (die Universitat der Berliner — ober — der Berliner üniversitilt); beêf)otO metben fie and) mit 2)i a j n ö t e I n geid)rieamp;en.

46

5. S Lieb Weib, Heb Kind; Gut Gesprach kürzt den Weg. Musz ist ein bitter Kraut. Ein unniitz Leben ist ein früher Tod. — Klein Roland, du mein teures Kind. — ebenio ttemi bo8 Slbjettio btm Subft. nadigcflcllt ttirb (nut in (5)eliid)tEii) 5. S. O König Kar!, raein Bruder hehr! Eöslein rot. Er nat ange-legt die lUistung blank.

Stcigcrunfi ((Srabiuanbluuo) bcr SlbjcftiDc.

^ompavotiu unb Supcrlatiu lucvhctt im ®cut)d)cn burd) bicfelbcn Snbungen Oejeidjnct a(8 tin ^sJaebcr(anbi)d)cn; bcr ^ompnratiu burc^ =CV/ bei' ©upcrlntiu burrf) ft. — ^sJJuv mcrfe man fid) J-ofgcnbcê:

a) 'J?ad) ciucm ^un^ ^natft b unb t (til) loivb bem ft ein c üovgcfe(jt, menn bic [c(5tc ©ilbe betont ift, 5. 33. Der reichste und stolzcste Fürst, das reinste und frischeste Wasser; der mildeste, gewissenliaftcste und geliebteste Richter. — 3lbcv: die blendondsten Farben, die glilnzendsten Siege, die gebildetsten Miinner. — Grosz I)at gcluöbnlid) grüszt.

b) golgcnbc 3(bjcftiuc befommen im Sompnvntio unb im Snpcr=-Intiu ben U m t a u t:

ïllt unb arm —• fait, flug, front unb marm —■ jung, idjarf unb

naB -— Ijod), tial), l)ort unb blafj — arg, bumm — rot unb fnimm — fcljmarj unb bang — grojj, ftarf, furj uub lang.

^silumcrfungeit.

1 llnrcjjctoltifjifl finb: gut (bcffcr, beft), bod) ((jöljcr, tjöc^ft), nat) (naf)cr, nSc^ft), unb bie Slbocrbicn: b a l b (cl)er, etjeft), g c r u (licbev, am (iebftcn), — 2B c n i g Ijat ]omol)l iu eniger, menig ft atê m t n b e r, m i n b e ft.

2. ,3ur 33erftarfung beS S 0 m p a r a t i 0 « bienen bic Slbucr» bien; u i e (, m e i t, bebcutcnb (aanmerkelijk), 11 n g (e i di, bei ra c i t c ut: juv SSerftarfung be6 ® u p e r I a t i u •§ bicncn : ra c i t a 11 5, bei m e i t e m (verreweg) unb bcr ©enitiu alter,

23. Er ist viel (bedeutend, ungleich) groszer als sein Freund. Sie ist bei weitem klüger, die kliigste; sis übertlifft ihn bei wci-tem an Klugheit, ist weitaus die Kliigste etc.

3. (Sbenfo mie bei unê mug im Deutid)en bcr fiomparatio 11111= fdjricben raerben, menn jraci Gigcnfdjaften, bie e i n c m ©egen-ftanbc gemein finb, mit einanber öergli^en rocrbcn. -Dian fage a(fo: Diese Bank ist raehr lang als breit. Das ist m e h r witzig (geestig) als wahr; (nid;t; liinger, witziger).

47

3m übriflcn liebt bcr ©cutjctjc bic Umi^reibuiiflcn iiirf)t. £u iafltn mir ,3. gcrn: de meest beminde vorst; hij ontving mij op de meest vriendschappelijke, meest welwillende wijze; dit zijn de meest gezochte modellen etc.; öcr Scutjdjc iagt: geliebtest, freundschaft-liclist, wohlwollendst, gesuchtest etc. — Sjt ober au» Ï3ubllaiit3iüci= (ic^ten ober bei einem ^artijip Umid)rctbung bc§ gupcrlntius nötig uScr erwUnjc^t, fo gebrautbt cr: a in m e t ft e n ober i m ï) 0 d) ft en 6) r a ö c, 3. 53. Solche Geistlosigkeiten sind mir am meisten (im hüchsten Grade) verhaszt. Er ist- am meisten russischgesinnt. Das micli am meisten Verdrieszende dabei ist, dasz etc. ¹)

4. SBenn bie 95ergleid)ung fid) nur nuf 3 m e i ©egenftcinbe bejiebt, gcbraud)t bic bciitid)c £pvad)c (roic nud) bic englifdjc) ben ft 0 in p a r a t i u. 3. !ö. Wer ist jünger, Karl oder Philipp? ftarl ift ber jiiugerc (de jongste), oljü ift ^ljiltpp ber altcrc. SI. miö iö. finb ueneift; lel; te reide laatste) tommt jebod) bolb 3iU'üct.

5. ®cv nböcrbinle 0upcvIatio, n)c(rf)ci' fid) nuf ip a n b= 1 u n g e n unb 3 ^u ft d n b c bcjic^t, lui vb burd) nnt (bet unê buvd) bet) bcjci^nct j. 33. Er scblaft am langsten, iszt ara meisten und arbeitet am wenigsten.

939!. ®ie fingt am ft[)önftcii, [ie ift bic fd)önftc (de schoonste), fic ift am fd)önftcn (het schoonst¹, incnn fic Icididt.

6. SöiSmeilen tommt bei unS cin Slbjeftiu ober ïlbucrb tu ber Syorm cinc§ SuperlatiuS nor, ol)iic ben l)5d)ften förab 311 beseicfincti. Sieje ^bjetioe finb (aud) im Scutfdjen): best imD gemifje Sufnmmetiieliuiigeu nut aller; allerliefst, allerprettigst, allerbekwaamst etc. Xte uerbicn finb ; hoogst unb u i t e r s t. Sffiire b e ft in : inein bester Freund cin gen)öf)iilid)cr Superlatio, )o biivfte biefes ^viibitat uur auf cinc ctn3igc ^erfon nngemcnSet lucrben; c§ beifit beft ober nidjts anbcrcS alê j c f) v gut. (Sbcnjo bebeutet a 11 e r 1 i e b ft nidjtè nnberc-3 nlS f c () r t i c b ; unb bic Vlbucibien I) b d) ft unb a u f; e r ft ne()men bie Stelle bc§ 'ilbDerb-j f c l) r ein.

eoltf)c ©uperlatioformen nun (beft, iuijjevft, jc.), weldje nid)t ben 1} ö cb= ft c n, fonberu nur cinen I) 0 ï) c n ®iob ber gigenfdjoft bejetdjnen, bilteu ben fogennnnten abfolulctl £ u p e r I a t i U. Siefer Superlatiu (bejoti' bcr§ ber SI b'0 c r b i c 11) ift im ©eutfcljen nidjt fo feiten ol§ bei uii§, roie folgenbe ïcifpielc sur (Scnügc 3cigen:

Hochverehrtester Hen ! Ihr ergebenster, gehorsamster Diener.

¹

Siadj ber tonlolct! (Jniung geniigt and) im 2eutfcf)cn cinfadjeê t sur Silbung lie? (unumfd)riebcncn) lt;giiüer(atiü3: der praktischte Arzt ,die barbarischte Sprache, lt;]ie malerischten Aussichten etc.

48

Er bat micli flehentliclist, instiindigst (= dringend). Danke freund-lichst, innigst, lierzliclist, bestens, schönstens (Sgt.; hoogstens). Solcho Vergehen werden strengstens {gcbrauiiliclict: anfs strengste) bestraft. Er winkte mir und ich folgte ihm pflichtschuldigst.

Sicje einfadjen gormcn tommcn jcbod) metjïcnS mit ben prapofittonellcn SBcrbinbungen a u f §, i m, 3 u m uor, otjnc bcstjalb bic ïïcbcutung cinc§ abiolutcn SuperlotiDS 511 «evlicrcn, 5. 53. Er dankte mir anfs herz-lichste, empüng mich aufs freundlichste; sein Bruder jedoch em-pfing mich nicht z u m freundlichsten und dankte mir nicht i m geringsten (ontving mij niet a 1 t e vriendelijk en dankte mij geenszins).

7) Stbuerbium evenzoo, fjaufig Berfürjt ju even, bient 6ci unë jur ®ejctci)nung cincr ÖMcidKjcit; bic Scutjc^cn icbicncn fid) folgenber ïlbocrbicn: ebenjo ... ols (oin iu i c), fo ... QlS (otier m i c) unb glci^. So bnrf nidjt fovtbtcibcn. — ® t c i d) roirb flebraudjt, meun bic S?crglci= d)ung inncrtjalb bcr (Srcnjen cinc§ cinjigcn ®Qt;c§ ftattfinbet, mit anbeten ïSortcn: menn bic ucrglidjcitcu ©egcnftanbc üerbunben finb unb ba§ Sgt;erb beêljalb in bcr ^ I u r a Iform ftcljt.

S3ci)pide: Er ist cbenso grosz als sein Bruder (ist). — Hütte ich so viel Geld als er (bat), ich würde das Hans kaufen. — Heinrich und Peter sind Freunde, sie sind gleich alt, haben gleick viel Geld etc.

8. 9?ad) cincm ^ompavatiu ftefjt rcgelmaÊig baS 33crglcid)uiigê= luort alö v 33. Er ist gebildeter als sein Vetter. — IDCnn baS mc^rfat()e 3^l,i^ammcnf'^:oB^{cn Bon a}'^s uenuiebeit mevben tnu§, fc(3t man bCIUt, «te 3. 23. in : Als Jüngling war er schoner denn als Mann.

(£iutflc SBcmcrfuitöeit üöcr bic SSitDuiig bcr 3(bjcftiüc.

93on ben 9ïad)l'i(6cn, lucEdje tm jDcutfdjen jur 23Ubung abgclei= tctcr 2(bjc!tit)c biencn [Onr, fjaft, CU, ifl, irf)t, iidj, ïtrf),

fttttl] erfürbern folgenbe cine jpe^iellc @rraal)nung;

•Oaft entfpridjt a) unfevm heftig, in: mannhaft, heldenhaft, ernsthaft; b) unferm achtig in; fabelhaft, fieberhaft {koortsachtig), knabenhaft {jongensachtig), nasclihaft {snoepachtig), riitselhaft, schü-lerhaft, wohnhaft, zweifelhaft u. e. m.

e) unfenn zaam in: dauerhaft, tugendhaft;

d) unferrn lijk in: krankhaft, untadelhaft (onberispelijk).

49

e) unfcnu ig in: spaszhaft [grappig), vorteilliaft, mangelhaft.

^lj ift bic am ^aufigftcn gckaudjte 9fad)iquot;i[6e unb mirb infonberfjeit jur Silbung n c it c r Slbjcftiue, üorjugêiDcifc udit 31 b ö e r 6 i c it, bcnu^t. — SOïan oergkidje; voor, vorig (nor, oorifl), toenmaals, toenmalig (önmals, bamalifl), voormaalx, voormalig (efjcntals, uor= ntotë, ef)emn(tg, Botmalig), heden, huidig (fjcutc, t;cuttg), over, overig (üamp;er, üfirig) rait fofgenbert beutfcfjcn Silbungen: bald, baldig; bisher, bisherig; nachher, nachherig; gestern, gestrig; jetzt, jetzig; sonst, sonstig; sofort, sofortig; dort, dertig; hier, hiesig; obon, obig; diesseits, diesseitig; jenseits, jenseitig. [Auf baldiges Wiedersehen! Seine bisherige Thatigkeit hat reiche Früchte getragen. Die gestrigen Feierlichkeiten sind nacli Wunsch abgelaufen. Obige Bemerkungen waren mir neu. Das hiesige Bier gefallt mir nicht],

SBafjrenb jrj ben S3 c f i (3 beö ©tonnnbcgriffcê auêbrücft, bcjeiclj» net id)t bfoj; cine ?(1) n I i cfi f e i t mit bcmfelbcn. 9Scnn man bic Slbjcftiüc auf itf)t unb ifl mit ben Stof fabjeftioen auf CU (ern) jufommcnftettt, betommt man cinc SIrt .fttimay. — 93?an ücrg(cid)c; eine steinichte Birne ('jif)nticl)teit)₍ ein steiniger Weg (Sefig), ein stein ernes Haus (au8fc[)tie6tict)ct Sefiij). — Gbenfo : wollichter Schnee, ein wolliges Tuch, wollene Kleider.

Cntfpvidlt a) imfenn sch (isch), j. s. baurisch (boerseh), jüdisch, irdisch, auslandisch, afrikanisch, frankisch, englisch, spanisch, arabisch, abgottisch etc.

b) unfenn Ijk, 8. dichterisch (dichterlijk), tierisch (dierlijk), stadtisch (stedelijk, steedsch),

c) unferm achtig: kindisch, herrisch (kommandeerend, volkst. bazig).

Idjtenn fyade giebt i f cf) bcm ^Ibjeftiu eine ungünftige, ücractjtlidje ®ebeutung. SScnn in iem ®cgcnftanb, Bon beffen Sïamen biefe Gnbung ein Slöjettio Êilbet, eine SDÏifiJjung Bon ®utem unb Söfem liegt, fo te^rt 1 i ba§ ©ute, i j rf) ba§ 93öfe Ijerüor. — Sgl. kindlich uni) kindisch; herrlich unb herrisch; launig {geestig, luimig) unï launisch [nukkig), altvaterlich (in gutent Sinttc: tmtriovdjatifd)) unb altvaterisch (unadit* lid): attfrantifd), ouderwetsch) ;c.

Son greunb, 5? rub er, Jvurft, ffiott etc. tnerben Blofj ïlbjcftiüe auf =1 i gebiliet, tncil in bent ©lantmbegriff nur ®ute§ liegt; an R ü u b e r, B u b e, H 011 e, ï e u f e 1 jc. faun nur bic Gnbung i f d) angeljiingt luerben (freundlich, brüderlich, fürstlich, göttlich; rllube-

4

riscli, biibisch, hüllisch, teuflisch]. Üöorum jagt man: abgöttisch, UnJcisch, heuchlerisch, ahergliiubisch ?

SKc^verc Slbjettioc anbern Ujre 33ebeutung meljr ober meniger, jc nndjbcm cinc anbere ^sJfad)[i(6e angc^öngt tóivb. SBir nenncn fotgenbe:

1. ®loub()ttft, oln'ifid). fllfiubifl- — © I a u 6 ï) a f t (slaufittilrbifl) ift etne ^cvjoii, ein Seuge; g 1 a u b 1 i ct) finb jcins a«ovtc, ift icine ?lu§= iagc; glaubig ift manner Gtjvift. SBgl. aberglöub i i d). — SBaS tann bcr Satj; „Nicht jeder Glaubiger ist ein Glilubigerquot; bebcutcn?

2. (vriift, crnftljnft, cvuftlid). — (S r n ft ift cinc ^cvfon, c r n ft= Hef) cinc Strafc, cin ScnuciS; ic^ mcine c§ crnftlirf). — (ïrnftt)aft wirb, wie c r n ft, uon ^erfoncn gcfagt unb entfpridit unferr. deftig.

3. ©crjfinft, tjcvjlid), Ocïjig. — •Cgt; c 131) a f t (= tp.ijcrjt, mutig) cntfpvidjt unjcvnt onvervaard, onversaagd; Ij c 15 (i d) unfcriu hartelijk: I) c r 3 i g tjeifjt fo Uiel oI§ ; innig gcliebt (teerbemind), 3. 23. Aucli der lierzliafteste Krieger liebt seine herzigen Kinder recht herzlich. Hartig (uon ©pcijeii, ïanbidjoftli^) = tjcijljaft.

4. ftriintlifi), ti^-oiifl)Qft. — ft r ei n 11 i dj loir» Bom fiörpcr, frnitt= fjaft Bom ©ciftc gcfagt; 3. 33. Dieser kranklicke Mann hat lcranlchafte Einbildungen.

5. «djdölid), idjaBljQjt. — S d) a O 1 i dj (©egenfab: Bortcilfjaft) cnt= fprid)t unferm schadelijk; f d) a b t) n f t bcbcutct gebrekkig, bouwvallig, caduc; 3. 33. Unreifes Obst ist der Gesundheit schiidlich. Schadhafte Bader knarren am meisten. Schadhafle Gebiiude musz der Maurer, schadhafte Zahne musz der Zahnarzt ausbessern (herstellen, repareeren).

6. (smpftliblid), cmpfiiiDiani. — (ï m p f i n b t i d) cntjpridjt uufcvm gevoelig, 'ontvankelijk; empfinbjam = overgevoelig (obtr aiid;) valschgevoelig, sentimenteel; 3. 33. Es ist emphndlich (vinnig) kalt. Sei etwas vorsichtig, denn er ist sehr empfindlich [lichtgeraakt, kitteloorig). — Er wurde empfindlich, als man ihn einen empfind-samen Narren schimpfte.

7. gurditbor, fiivdjtfam. — g u r d) t b a r ift na^cju glcidjbcbcutcnb mit f ü r d) t c r 1 i d) unb cntfpridjt unjerm vervaarlijk, vreeselijk, ontzagwekkend. gur^tfam t)ci6t schuw, vreesachtig, hang, 3.33. Als

51

oinor von don Scliülern den Lowen f u r c li t s a m imd den Hasen furchtbar nannte. haben wir fiirchterlich gelacht.

8. !$|iariom, fpdrlirij. — @ p a v j a m cntflirii^t unjevm sprtar-saam, f p n r li cf) ift jynonyin mit Siirfti n unb nlfo glcid)6eseutcnb mit unjerm karig, sober, schamel, schaars(ch); 3. 93. Selbst der sparsamsto Mann kann mit diesera spiirlichen Gehalt nicht auskoinmen {toekomen). Das Zimraer war nur s p a r 1 i c h er-leuchtet.

9. Siriitbar, fidjtlirij. — 93ci6c ?li)jc!tiue fönnen bei un§ burd) zichtbaar wicbcrflegofaen werben: j i ^ t 6 0 v jebocf; bebcutct: was gcjdjcn merben faun, iidjtlid), maS gejefjen merben mujj (blijkbaar, kennelijk); letjtcrcs ift meiftcnS Slbösrb: 3. 53. Der Mond ist heute Abend nicht s i c h t b a r. Er ist s i c h 11 i c h abgemagert. Er erbrach den Brief mit sichtlichem Unwillen (icrevel).

10. öicifdtffj, fleiftig. — 53eibc ilbjettiuc merben burrf; lt;/eestelijk iUier= jeljt; gei ft lid) ober bejieljt iicf) meljr nuf ba§ Slufeere (©egcnfali: meltlid)), g c i ft i g nuf bn§ Snnere (©egenjats: förpcrlicf)); 3. 93. Dieser Geist-1 i c li e weisz durch seine Predigten die geistigen Bedürfnisse seiner Zuhürer zu befriedigen. — Geestrijke dranken = geifligc ©etrcinfe. — Geestig = unt)tg; geestigheid = ber ÏÖilj. —

11. Gtii^ig, cilijclli: (Sr ift eindig in feiner 31 tt = eenig in zijne soort. Sebcr 93nnb öicfes SBevteS roirb einjeln oevfnuft, ift cinjcln fiiuflic^ (= afzonderlijk, op zich zelf). — Ser (Sinjelnc mufite int finnipfe gegen bie uier Qeiube crliegen (bezwijken).

2n§ (iinjclluefen = ba§ 3nbiuibuum. Sic Êinjelljoft = Qellenljnft (eenzame opsluiting, cellulaire gevangenis).

12. ÖciDig, IciSliri). — Ü c i b t g (jnt eine ungünftige 53cbeutung unb cntfpridjt unferm naar, ellendig, l e i b 11 d) bebeutet tamelijk, passabel, gewoo)i; 3. 93. Der leidige Hagel hat die Ernte vernichtet. Der leidige (oud): schnöde) Mammon bat ihn zu dieser That ver-führt. — Ich erhielt filr meine Mühe eine leidliche Vergiitung. Dieses Bild ist leidlich gemalt. —

Tetlinntion bes

3G.

Srgcinjc in ben folgeubcn ®iil?ctt bic Stbiehiu^gleyion.

(®ut) ffictn bebavf feineê Svanjcê. — Sin (mager) 93erg{cid) ift

be if er ntö ein (fett) ^vojcr. — Sin (rüt)m(td)) Sob ift beffer olê ciu (fd)anb(i^) Seben. — (Svumm) $0(5 brennt fo gut mie (gera= be.) — ®er 3JJcnfc[)en (ebelft) SIcinob ift bic gvciljeit. — Sei (gut) iffiinbe ift gut fegdn. — ®ic (ftarf) ©tröuiung 3itiang baS 3)antpffd)iff p bebeutenb (Inngfamer) @onge a(§ auf (offen) (see. — 9luf (oielbetreten) gupfteig rocicf)ft fein ®ra§. — ©iegfrieb war ein (juug) 9D?ann »on (f^ön) @efta(t, (fraftig) San, (auj3ergen)öf)n= lift)) ©titrfe, (ritterlid)) ©emanbt^eit unb (fütjn) SKute. ®r unb ®ietnd) Oon 93ern fiub bie 2iebling§gefta(ten (gevmanifd)) ^elben; biJjtung. — ^erjog Sruft Ban ©djmaben war ter Stieffofjn (^önig fionvab ber 3^roei^te)- — (f¹'quot;¹^) ©^'ad)cn md)t tennt, fagt

©oetfje, lücit} nid)t§ üon feiner (eigen). — SDÏit (gvofj) ^erren ift nid)t gut fd)ergen. — 3{uê (fremb) §^nilt if¹ g^ut piemen fdjneiben. Sluê (anber) Scute foofl) Scutet ift gut gefjrcu. — (guvdjtfaui) Scute fliel}cn Dor if)rem (eigen) ©fatten. — Unfer (ebel) 9?nd)bar ()at fid) bie 3Id)tung (all) enuorben. — ü)ïit (emfig) gteiye Idfjt fid) (@rof;) crrcid)en.

37.

Gestrenge heeren regeeren niet lang 1). — Oude boomen laten zich niet buigen. — Goede lieden zijn niet altoos wijze lieden. — De beste ouders hebben soms ontaarde 2) kinderen.

— Met stompe messen kan men niet snijden. — Wie het geringere versmaadt, moet somtijds het geringste voor lief nemen.

— Ieder is zich zelf do naaste. — Goede raad is duur. — Een gezonde weet niet, hoe rijk hij is. — Kwade voorbeelden bederven goede zeden. — Doode honden bijten niet. — Menigeen is rijk geworden, omdat hij als een arme leefde. — Er gebeurt niets nieuws onder de zon. — Door nietsdoen 3) leert men kwaad doen. — In troebel water (0.) is het (0.) goed visschen.

— De gierigaard 4) is een rijke bedelaar. — Wie in het kleine niet trouw en eerlijk is, die is het in 't groote ook niet. — De lof der vleiers is gevaarlijk; groote waarde echter heeft de lof uit den mond van degelijke, doorziende 5) en welmeenende mannen. — Bevindt zich een schip in (auf) volle zee, ver van de kust, zoo kan het bij sterken bouw en flinke 7) besturing 8) veel verdragen; maar in de nabijheid van de kusten is het bij hevigen storm dikwijls reddeloos verloren. — Van een'

53

gestorvene zegt men wel: hij is den weg van alle vleesch gegaan.

1) (cmgc. 2) ungevotcn. 3) DSirfjtstfjun. 4) ein ®ci3tgcr. 5) einiicf)t§= öoU. 6) fjod). 7) gcfcfjicft. 8) güljrung.

88.

De Byn wordt in 't algemeen als Duitschlands schoonste stroom beschouwd 1), niet zoozeer 2) wegens zijn helder, groen water als wel (o.) wegens de vruchtbaarheid en schoonheid zijner oevers. — Den ouden Duitschers was de eik een heilige boom. — Onder onze inheemsche boomen (Sat.) komt 3) aan den prachtigen eik de eerste plaats toe. — De spaarzame geeft zijn gold alleen voor noodige dingen 4) uit, de gierigaard stelt 5) zijn hoogste geluk 6) in het bezit (sscc.) van doode schatten. — Een dwaas kan meer vragen dan tien wijzen beantwoorden. — Valsche vrienden prijzen, wat ware in (au) u berispen. — Kwaad moet met kwaad eindigen. — Dat is het koninklijk recht van het goede (zegt een groot denker), dat het uit het (o.) kwade iets (o.) goeds weet te halen 7), en de vloek des kwaads, dat hot al het goede tot het kwade misbruikt. — Deze Duitscher is een Pruis en een groot geleerde, maar niet alle Duitschers zijn Pruisen of groote geleerden. — In menigen gevaarlijken strijd, te midden van stapels doodon en gewonden, hoeft de oude bediende mij trouw ter zij gestaan. — Armen en rijken, voornamen en geringen, allen moeten sterven. — Een goed vriend is meer waard dan honderd bloedverwanten. — Wie zonder kennis (ptut.) zijne meening uit, is gelijk aan den blinde, die over de kleuren wou oordeelen. — Het karakter der meeste menschen bestaat uit eene mengeling 8) van goede en kwade eigenschappon.

1) anjctjcn (ober) ftctvarfjtcn. 2) iowot)!. 3) gclnifyrcn. 4) Sadje. 5) jeljcii. 6) ©(iicfjcltgfcit. 7) jicljcn. 8) Skrmijdjung.

39.

erganjen;

ÜSor (gut) mit (bö|quot;c) oergilt, jagt Salomo, non beffen §aufe tuirb (böK) nidit laffcn. — (ticffer) ift ber ^cinb bcê (gut). — Spvid) uic ctroaS (böfe) Don eiuem 53?enfd)cn, menu bu eê nic^t gem if; meigt, uub ugt;euu bu eS gemif; ireijjt, fo frogc bid): rearum

54

crjaljlc id) cê? — 3Iuf eincn (grob) geljört ctn (gvob) Scit.— @I)vt bic (Icbcnb), nid)t8 Ijat Dom 2o6 bcr (tot). — ^citcr (fagt cin ®^rid)«)ort) fcingt mit ⁿⁿ' b. f). nuS ctiuaS (gering)

tann (gvojj) cntftcf)cn. Dft bringen (Hein) Uifad)en (grof;) ®irfun= gen pernor, ift (gering) bie SBiege beê (grof;)- — ®^C1; ('bel) ïïicnid) ftrebt immer nad) (()ö[)cr) •, cS genügt if)m nid)t, nuf (biefetbe) Stufe (®at.) ftcf)cn ju bleiben. — 5S giebt 9}?enfd)cn, bic gar nid)t irren, weit fie fid) nid)t« (nernimftig) borfe^en. — ftVtfcr gricbrid), (cin) bcr (cbelft) g-urften, [)atte fid) bic Sicbe (üict) erroorben — Unfre 9Jad)barin ift mit bc8 ©rafen (jüngft) Sod)tcr befreunbet. — Unfer (treu) 33cbientcr unb meincê SBruberS (jüngft) ®ö£)nd)cn luerben bem (reifenb) ba« ©cteit geben. — Der ®icgc (göttlid)ft) ift bnS 93er= gebcn. — 3)në Seben (fagt ®d)il(cr) ift bcr Oüter (l)öd)ft) nid)t; bcr Übcl (groet) aber ift bic (£d)utb.

40.

(unb ttompimition.)

De goede God laat zijn zon opgaan over boozen en goeden (3icc.) en regent over rechtvaardigen en onreclitvaardigen (Jicc.). — De gravin van D. is eene edele vrouw, die in alle stilte uit zuivere menschlievendheid veel goeds verricht (= doet), en wegens hare strenge vroomheid (@cn.) vooral hij de geestelijkheid in groot (= hoog) aanzien staat. — Uw jongste bediende is een knoeier en tot niets goeds bruikbaar. — Wat baat ons, arme lieden, uw medelijden, wanneer niemand ons te hulp komt! — Hoe verschillend zijn de doeleinden 1), welke de reizigers van huis (fjinauS) drijven! Velen zijn ambtshalve gedwongen te reizen; anderen zoeken hunne kundigheden uit te breiden 2); lijders 3) en herstellenden 4) hopen in een andere landstreek door den invloed van lucht en water de vurig verlangde genezing te vinden; weer anderen reizen uitsluitend voor (jum) pleizier. — Bij de aanvaarding der regeering riep Lodewijk XI vele door zijn' vader verbannenen 5) terug; ook werden vele veroordeelden begenadigd. — Hoe meer ingespannen 6) de arbeid, hoe heerlijker de ontspanning. — Italië, in vele kleine republieken (acc.) verdeeld 7), was gedurende de XIV en XV eeuw de schouwplaats van bestendige burgeroorlogen. Desniettegenstaande was het 't rijkste en beschaafdste land

van Europa; vooral 8) de Noorditaliaansche steden waren buitengemeen rijk door het uitsluitend bezit van den handel op den Levant 9). — Hooge betrekkingen 10) maken groote men-schen grooter en kleine menschen kleiner.

1) her SroccE. 2) erwcitcrn. 3) cin Seibcnbcr. 4) cin (Scnejcnber 5) ein licruncicncr (ober) fficrtianntcr. 6) anfleftrengt (nicl)t iratfcl)riebcii). 7) teilen. 8) namcnKid). 9) teoantifcf). 10) Stelle.

41.

Booze tongen zijn scherper dan zwaarden. — De middelweg 1) is de beste. — De sterkere moet den zwakkere (Sot.) helpen. — De jongste bedelaar moet den zak dragen. — De deugdzaamste menschen zijn niet altijd de gelukkigste. — Hoe dommer de mensch, hoe grooter dikwijls zijn geluk; een Duitsch spreekwoord zegt: „do domste boeren hebben do grootste aardappelen.quot; — Eén musch 2) in de hand is boter dan tien op het dak. — Hamburg is de gewichtigste 3), grootste en rijkste havenstad van Duitschland, zoo al (roenn) niet van het geheele Europeesche vastland. — Geen liefde is sterker, is inniger, dan die der ouders jegens (.ju) hunne kinderen. — De wijste leermeesteres is de natuur. — Hoe langer de dagen, des te korter de nachten. De kortste dagen hebben wij in December, de koudste gewoonlijk in Januari. De meimaand 4) was warnier, maar ook natter dan Juni. — De zwartste kersen zijn de rijpste. — Iedere dame wil den kleinsten voet hebben, maar op den grootsten voet leven. — Mijn rijke buurman heeft eene villa in een der bekoorlijkste streken van ons land gekocht. Zijn zoon zal waarschijnlijk een dor geleerdste artsen worden en zijne dochter is het knapste 5) meisje, dat ik ken. — IJzer is harder dan goud, maar lichter dan platina. — Onder de vls-schen (ïat.) is de haai de vraatzuchtigste on onder de vogels is de havik de vlugste. — De arme kent zijne (bloed)verwanten beter dan de rijke.

1) SDÏittetftrajjc. 2) Sperling. 3) Èebcutenb. 4) SDÏai. ö) fjiibirf).

42.

De zoetste druiven hangen het hoogst. — Het langst onthoudt men, wat men in zijne jeugd heeft geleerd. — Honden, die het meest blaffen, bijten het minst. — Het zwaarst te dragen is de ellende, die men zich zeiven te wijten heeft 1). —

56

Eon der zekerste kenteekenen van onverdiende 2) armoede is de poging, om (o.) de armoede te verbergen. — Des avonds 3) is de reuk van vele bloemen het sterkst. — Wanneer de nood het grootst is, is de hulp nabij 4). — De karavaan trok door de meest woeste 5) streken van het buitendien reeds zoo onherbergzame land en was blootgesteld aan den heetsten gloed der tropische middagzon. — Welke staf is de zwaarste? De bedelstaf. — Mijn broer heeft zeer belangstellend 6) naar uwe gezondheid geïnformeerd en laat u hartelijk (otfol. suprrt.) groeten. — Uw buurman is een van do bekrompenste menschen. die ik ken, en houdt zich zelf voor een der mtstekendsten der geheele stad. — Wanneer wij ten spoedigste vertrekken, kunnen wij de naaste stad nog vóór zonsondergang bereiken. — Wie is de oudste van ons beiden? Wij zijn even oud, niet waar? Neen, ik ben even oud als uw broer, en deze is minstens drie jaar jonger dan gij. — Ik mag 7) mij niet over den burgemeester (stee) beklagen; hij heeft mij hoogst vriendelijk behandeld en is steeds druk in de weer 8) mijne belangen te bevorderen. Dat verwondert mij ten hoogste 9). — Deze goudsmid behoort ongetwijfeld tot de leepste lieden; of hij ook tot de nauwgezetste mag gerekend worden, dat is eene andere vraag.

1) fclfcftocrjdjulbct. 2) tinucrjdjulbct. 3) bc§ ?l6cnb§ (ober) niu Wiciiti. 4) ïlbuerb. ©upcrl. »ou naf). 5) wüft, öbe. 6) angclcgcnütd) (otiot. gupcr! ) 7) bavf. 8) Clfngft 9) (oSev) ten zeerste = l)öct;lid). (aSorum

nictjt pcljffcnê?)

43.

De roos is de beroemdste aller bloemen; zij is even schoon van kleur als liefelijk van reuk. — Wie het laatst (sulcljt) lacht, zegt zeker spreekwoord, lacht het best. — Het beste, wat het leven biedt, kan men niet koopen. — Van alle uitvindingen is wellicht (u)oï)l) geen enkele gewichtiger dan die der boekdrukkunst; zij heeft in nog grootere mate dan de uitvinding van het buskruit bijgedragen 1), een nieuwen tijd in 't leven te roepen 2). — De Duitsche letterkunde kan op twee bloeitijdperken öo-genS); tot de scheppers van het laatste (ffomp.) behooren onder anderen Klopstock en Wieland. — Persdelikten worden in sommige landen ten strengste gestraft. — Deze luiaard gaat vroeger dan de anderen te bed 4) en staat het laatst op. — Tot de gezegendste landen van Europa behoort in menig opzicht ons klein vaderland. — Als veldheeren zijn Hanibal en Napo-

ov

leon even groot; wie van (uon) beiden als mensch liet hoogst (Somp.) staat is zeer moeielijk uit te maken 5). — Meer nog als trouwe vriend dan als uitmuntend geneesheer verdient de (o.) heer A. de achting van alle stedelingen. — G-roote daden ontspruiten 6) meestal uit een uitstekenden aanleg (plur.); toch ontbreekt het niet aan middelmatige talenten (Sot.), die iets (o.) degelijks hebben voortgebracht 7), wanneer namelijk lust en liefde met het ernstige streven verbonden waren.

1) Vertaal: daartoe bijgedragen. 2) fjcr6eifüf;vcn. 3) t)at. .. aufju-loeifcn. 4) letterlijk. 5) citticfjeiben. 6) I)er»or0cf)en. 7) leiflcn.

44.

Alle Pruisen zijn Duitschers, maar niet alle Duitscliers zijn Pruisen. — Mijn vriend is tot afgevaardigde (sa-t.) gekozen; ook zijn vader was afgevaardigde. — Kent gij dien beroemden geleerde? Ja, ik heb de eer; ik schat hem evenwel hooger als geleerde dan als mensch. Vroeger was hij ongeloofelijk kinderachtig en in menig opzicht zeer bijgeloovig; het (o.) laatste is wellicht het gevolg van ziekelijke inbeelding. — Gelijk de beste spijs, overmatig genoten, schadelijk wordt, evenzoo kunnen ook goede eigenschappen door overdrijving hare goede zijde verliezen en in ondeugden (2(cc.) verkeeren. — Is de burgemeester van deze plaats (abj.) een beminnelijk man? Neen; zijn kommandeerende (bazige) aard (SJBcjcn) heeft de gemoederen zijner ondergeschikten van hem vervreemd. — Verleden week bezochten wij een mijner vroegere kennissen; zijn voorkomen was zoodanig veranderd, dat ik hem nauwelijks herkende en in 't begin voor een vreemde hield. Hij was lichamelijk en geestelijk ziek geweest en zichtbaar vermagerd; geen spoor vond ik meer van zijn vroegere levendigheid, geen enkele geestigheid kwam over zijne lippen (stee.). — In de twee laatste jaren heb ik veel smartelijks ondervonden. — Heeft uw broeder de pijnlijke 1) operatie gelukkig doorstaan? — De oude vorst wordt met eiken dag nukkiger en zonderlinger 2), zoodat zijne bedienden niet meer weten, wat zij met hem moeten 3) beginnen.

1) i dj m c r j 1 i cï) (innevtidj), f dj m c r 3 f) a f t (förpcrltdj, pf)t)it)d)), 3. S. idimerjlidjc (ïrja()rungcn, GrjSfjlungm unb bfll. — ©djinerjljofte Söunbcn, Cperationen. 2) munbedtd). 3) follen (achter).

45.

De heidenen — of gelijk velen ze betitelen — de afgodische heidenen worden dikwijls ongeloovigen genoemd. — Deze oude Duitscher is een oprecht, geloovig christen; als schuldeischer oefent hij gaarne geduld. — Heht gij het lijvige boek met den beschadigden band bij (}u) den binder gebracht? Ja, bij onzen lijvigen buurman. — Mijn in A. woonachtige neef heeft een werkzaam aandeel in (an) de zaak (®at.) genomen; hij heeft zich altoos door arbeidzaamheid onderscheiden. Ook door goedhartigheid: nog nooit heeft hij iemand eene dadelijke beleedi-ging toegevoegd. — Hazen zijn vreesachtige, leeuwen vrees-inboezemende dieren; Gerard evenwel, de bekende leeuwen-dooder, trad den woudkoning (2-nt) onvervaard te gemoet. — Wie slechte tanden heeft en steenachtige peren wil eten, moet niet over kiespijn gaan (o.) klagen. — Hoe zijn de feestelijkheden van gisteren afgeloopen? Zeer naar wensch. — Als ge uitgaat moet ge een wollen doek omslaan, 't is vinnig koud.

_ Deze man is zeer kitteloorig en nukkig en maakt zich

daardoor niet zelden belachelijk; voor eenige dagen maakte hij zich in een gezelschap over eene kleinigheid zóó boos, dat allen in een vreeselijk gelach uitbarstten. Zijn broeder is een geheel ander man; deze is een enthousiast, een dweper, en vervalt wel eens tot (in) sentimentaliteit (ace.) of zwaarmoedigheid. Die nare sentimentaliteit moet hij bestrijden, want zij behoort tot de ziekten des geestes (siij.), die gevaarlijk kunnen worden.

4(5.

©cbraudic fofgcnbcê ®iit^cnb 9(hjcfthjc in ffetnen Sfi(5cn: ficbcrfjaft — bi§f)ci-i(i — naftl)f)aft — gciftig — furdjtfQm — ungloublid) — ungfaitbig — fdjabljaft — fjicfig — baucvf)aft — fidjtfid) — fpiu'iict).

Jqö ^iiviDovt oïicv ^vouomcu.

A. ïiiC' perfonlidjC ïyüviuoit CPcrfonaliironomcn).

1. 3)a8 pcriönlic^e gitnuort irirb fotgenbenncife beffinicrt; 1 e e r i o n: 2e 5)3 c r j o n;

itd) —I mir „ I bu w ( i(;rtd) —I mir „ I bu w ( i(;r

meincr (ir.cixty unjer quot;c j bctner (bcin) g,] cucr

mir uti'3 .S j bir gt;§~j eurf)

mid) § ( uit» ' j bid) Is f cud)

3c Verjon:

6 i n j a 0 1: 931 e I) r j a f) (:

-el ^er _i fie _ lc§ fie

'■5 j icincr (jein) \B ] i£)rer ~ ïïcincr (fein) ifjtcr

;i j i()m -quot;s j il)r tgquot; jt^m itjiien

- ( iljtt ~ f fie (cs fie

2. Die afteren ©euitfoformcn m c i n, bcin, f c t n fommen mil' in geraiffen SlnSbrüden nnb k't Sicljtern «or; j. 33.

Der Herr hat dein nocli nie vergessen, Vergisz, main Herz, audi seiner nicht. — O, schone mein.' rief der Unglücklioho. — Das Vergiszmeinnicht blliht im Vorhorgenen.

3. 3n beu 93cvbinbung nut m c g e n, f) a l b e n nnb in i i (e n fdjalten bie ©entidjen bfog t ober ct cin, wir ut, 3. 23. meinetwegen, um deinetwillen, unserthalben (voor mijn part etc.) S'bcnïo : n m dessent willen: Das ist der Mann, um dessentwillen wir uns keine Mühe haben verdrieszen lassen.

4. ^uvcbeiUOli (urjprünglid) Sn für bic ©injaljt, ifjr für bic aMjrjal)!) f)tit eine gan^c ®cfd)iditc bnrd)gcinnd)t. ©djon tm iïlïtttelafter begnnncn bie ^ttrften fid) unr ju nennen, nnb luurben bemgema§ nut bcr 2)f e f) r 3 a f) Ifornt ^fjr nngerebet. ®iefeê Sïjr luirb je tit menig ineljr gebvnurf)t; fceim 55 0 I f nnb tm flnffifdjen 5) r n m a (©optff, scvuev :c.) trifft man eS nod) an. — 3in nongen 3:at)r()nnbert fam bie Sitte anf, jemanb nut bent ^ünuovt ber Sten

GO

^crfon cm^urcbeit, anfongS in bcr gin^afjü fpater in her ©idjqaf)!» form. ®cr ©cbraudj bcr SKc^rjntjtforra (Sic) ift fcit (ange iibcratt biuërungcn; cin grcmber, iuc(cl)er S)citt)d)(anb befudjt, tl)ut am boften jcbermouu, ilinber auégcuommcu, init 2te onjurcbcu,

SBonn mirb benn bll gcbraudjt ? 3m ®cbet, jroifdjen ^inbern unb ©(tern, jlnifdjcn ®ujfreunbcn (!)• [). gtennbe, tie Sriibcvidiaft obet SdjmoIItó gctnmtcn tiaOen), in bcr ^abel unb in a(ten Spridjtuortcrn unb 0priid)cn; J. 33. Vater unser, der du bist im [limine]! Sprich wenig mit andern, viel mit dir selbst. Du solist nicht stelilcn. Godenke deines Todes!

Sic mirb immer mit einer 'DJojnêfet gefdjrieben (2ic, ^ljrcr, 3Illicit, Sic), — fo mie überhaupt jebcê perfönlidje günuDrt, tuenn eê in e i n e r onbern^unt'tion gcbraudjt roirb, alê vuofür eö u r f p r ü n g (i d) b e ft i m m t ift (3. 93. -3 f) r unb SB i r für bie Gin^alji).

5. ^sJ?ad) bem bejie^enben gümortc beiquot;, merben bie 9Jominati»e beê ^ünuüvtS ber l^ei1 unb 2^tcquot; petton (and) bic pfiidje gomt Sic) gelBC^ntid) micberfjolt. go fagt man: Ich, der ich dein Freund bin, werde dich nicht verlassen. Wir, die tvir deine Freunde sind, werden etc. Du, der du mein Freund bist. wirst etc. ihr, die ihr meine Freunde seid, [ihr] werdet etc. [Ultb aly ijöflidje ïlnrebe, foraol)( für baê uiannï. alê für baê meibl. ®efd)(ed)t, fo motjt für bie Gin3al)l alê für bic iDïef^atjI]: Sie, der S i e mein Freund sind, werden mioh nicht verlassen. Sie, die Sie meine Freundin sind, werden etc. Sie, die Sie meine Freunde (Freundinnen) sind, werden etc. — S)ic 2Biebert)oIung non Sic barf nidjt unterblcibcn.

Wnm. $a0 Bor bem bqieticnhen fyürwortc flcl)enbe pronomen luirb gcitiö^nlid) wcggelafien, meun bic angcrcbctc Verjon auf nubcre Sl'Jeijc gc= nonnt ober bcjeidjnct ift; 3. S3. Vater unser, der du bist im Himmel (ftatt du, der du). Unb mit Borangeftetttem Sielatioialj: Die du mit Ahren dich krilnzest, blonde Ceres, habe Dank! Der du von dom Himmel bist, süszer Friede, komm in meine Brust! (©ocHje).

G. Sclbft cntfpridjt a) itnfcrm zelf. zelre, b) unferin zelfs (?(bBcrb). ■Sn ber erften SScbeutung roirb biërociicu baê fcierlid)c unb unaban» bcrlidjc f e I b e r, in bcr 5rociten 23cbeutung gern fogar gebraudjt.

01

33eiipidc: Ich selhst (selbor) habe es ihm erziililt. — Er wollte dem Freunde alles, selbst (sogar) das Leber, opfern. — Alle Minister kamen, der König selbst (selber) kam sogar mit.

7. (Sè cutipndjt a) unfcrm het, b) uuferm er, j. 93. Es regnet, es blitzt. Es ist schönes Wetter. — Es wird getanzt, es wurde hocli gespielt. Es giebt gute und schlechte Menschen. Es war ein-mal ein König. Es zogen drei Ritter zum Thore hinans.

93ead)ten«iücrt ift roeitcr ber ©ebrand) ooit es an ber Sptge be§ ©o^c«, afö g r a m ut a t i f d) e 8 Subjcft, 5111- Slnfünbigung bcS wirklichen ober I 0 g i)' d) c tt ©ubjcfteê. ©obalb cin anbereê ffiort an bic ©pitje bcê ®a(3e§ Iritt, öerfrfjiüinbet cjï.

-Oiatt üerg[eid)C; Ks batte ein Mann einen Esel. Es lebe dor König! Es kleidete sie diese Toilette vortrefflich. Es ist nicht allen Bitumen eine Rinde gewaohsen. — Ein Mann batte einen Esel. Der König lebe I Diese Toilette kleidete (oik-r:) vortrefflich kleidete etc. Nicht allen Biiumen ist etc.

?(ud) fteljt cS Diet Ijiiufigcr al§ 6ci un§ jur SBcjdi^uung uon dwaS Un6efanntem, oft Un{)cimlicf|cm, mie in foltjenben Siiljcn;

Ajövft bu nidjfs? Slöel), e§ idjleidjt Ijeran, id) f)örc e§ auf ber ïreppe, c§ fafet jrfjon an bic ïfjür!... l'ajjt ui« flicf;cn! — 3d; tonnte nirfjt tuiöer)quot;tef)cn, c§ rig nürf) fort.

Snblid) fommt cè ofê abgcfürjte gorm non b e S, beffen tior, 5. Ö. Ich bin es müde. Er ist es nicht wert. Ich bin esznfrieden. Er wollte es kein Wort haben. Da hing ich und war mir's mit Grausen bewuszt (Schiller).

8. ®aê rücfbejügHdjc gürroort firf) (ba8 3i c f t e y i ö p r 0 n 0= m e n) inirb im ®cutid)en im atïgemcincn ebenfo gebraud)t mie bei unê; nur merfe man firfj breierlct:

a) ba§ ftrfj md)t feiten mit ber a f t i 0 e n ^orm Uerbunbeu mirb, 100 loir eine paffiue gorm fjaben. — 5Dfan uergleidje: Sdjlüjjct Ijnt fid) gefunben (la clef s'est trouvée) unb; de sleutel is gevonden [geworden], 6§ frocjt ftc^ unb wordt gevraagd. 2)n§ Ucrftct)t fid) = cela s'entend. ®ertt)egncr Sienft beloont fid) and) Ucrlocgcn (moet ook met vermetelheid worden beloond.)

b) bag eS biêroetfen fte[)t, mo mir eS meglaffen; 3. 93. Es tanzt, spricht sich hier leicht. Wie herrlich schliift es sich in solchen Betten. — ^id) umfetjen = omkijken; fid) cinberrt = veranderen; fid) fürdjtcn = vreezen ; fid) bebanfen (bei etnent) = iemand bodanken (SS;)!, cinem banfen); ftd) retmen = rijmen etc.

c) bag ftd) fjauftg an bic ©telle be» r c c i p r o t e u giinumtS etnanber trilt, 3. 33. Die Freunde sahen sich verwundert an; darauf unarmten sie sich. Was sich liebt, das neckt sich. Sie werden sich, wir werden tins bald schreiben, wiedersehen etc.

Sich ftctjt alio niiijt 6(06, Wenn Subjett uub Objelt cine imtgt; bicietbc ifevfon (Sndje) ftnb, fonbern autl) oft, ttcnu Subjctt irab COJeft wecfifelweifc iljrc 3foUen tauidjcn.

93em. 2Bemt fidj in beravtigen Sciljcn and) n!§ Sfcflcriupvon. gefnBt raerben tann, ge6raucf)c man e i n a n b e r, 3. 93. Die. Madchen liebten, putzten, bewunderten einander (nidit fic^). —- Söiéloeitcn luerbcn licibc $ronomina ucrbunbcn, 3. 93. Sie halfen sich einander. — Sett)ftBcr= ftiinblid) tann e i n a n b e r and) foitOlcihcn.

9. (yiltailbev luivb goiuotjnlitl) aïê untr enn 6 are ^ufam» menfegung bc()anbclt, auger iut ©enitio; jo fagt man bcibeS; Sie halfen (sich) einander, lachten liber einander unb : sie halfen einer dem andern, lachten einer iiber den andern. — 3m (Senitit) löft man bie 3^ul^nmmcn!^eÖ^un9 9en)öl)tUirf) auf, 3. 33. Sie spotteten einer des andern, schwuren einer des andern Tod zn rachen.

10. ®ie unfiefti m mten ^erionalpronomcn iemand, niemand, fjei^en im 3). jcmaitö, uiciltOlib unb ctttCV, feiltCV; lofetere gorm ift befonberS in ber llmgnngéfpradjc Deliebt. -3 e m a n b unb n i e= manb bfeiben ira 3)atio unb Stccufatiu gcmöfjnlid) unfleftiert; bie gonncn j e m a n b e m, j e m a n b e n Eomiucn aber nid)t feiten Dor. (Sine r unb f e i n e r Ijabcn bie «oüftiinbige 3^eï(iuation.

t3ciïpic(e: Er hat noch nie Jeinands Ehre geschilndet. — Trau niemand (niemandem) hier als mir. Ich kenne hier niemand (nie-manden) anszer ihm. 1st einer der es besser weisz, der rede I Was man nicht weisz, macht einen (einem) nicht heisz.

Sem. Sic Unbeftimmtfjeit biejcS fyimtiortca luirb nod) gefteigert bureb ^injufügung umi irgcnO, 3. 93. Hat irgend jemand je so etwas gehort (iemand ter wereld). Wenn irgend einer besser weisz, der rede! — 9ludj mit anbern SBörtern wrbinbet fid) btcicS ïtboevb jur 93 e r a 11 g c m e t n e r u n g be» SBcgriffe», 3. 93. Wenn ich nur irgend einen Ort wuszte, wo ich sicher ware! Er hat sich irgendwo, an irgend einem Orte, versteekt. Hat nicht irgend jemand (irgendwer) irgend etwas für mich abgegeben? Hat er dich irgend wie beleidigt'? (25g(. franj. qui que co soit, quoi que co soit, quicor.que, quel-conque). — Wenn es mir irgend möglich ist, komme ich morgen (= eenigszins).

63

11. Iedereen ift tm 2)ont[d)cn jcöcnmuill (Qtn. jcbcrmnunê); menigeen ift m a n d) c r ober m a n cf) c r SQf a n n.

Untcrfcljicb jiDiidjcn: jebcrmann itnb jcbcr 1ÜJann.

B. ïas lieril)ail]cirtci(öc iyiinuovt CPoffefliupi-Dnomcn).

1. Sic bcfiganjeigcnben giinoörter finb: mciu, öetu, feilt; Ullfci', CUCr, ÜJV. Die 3^ie ^Ci-fou luivb and) I)icr nut grojjera StnfangSbudjftabcn gefdpefien, luenn bicfclfac nfê Ijöfüdjc Stnrebe fid) nuf bic ^iucite ^Clfoil bcjicljt.

S3cvgkid]c: Icli weisz, dasz sie ihr schönes Haus verkaufen wollen (und), dasz Sie Ihr schünes Haus verkaufen wollen. — ®icb bic jtoci iöcbcutungcu bc§ folflcubcn Saljcé: Sie, die Sie Ihr Haus ver-kauft habeu, verlassen wolil unsere Stadt?

ïlnnt. Saf; cr in unjer unb eucr nidjt (mie in bicfer, jcnct jc.) 58 t c g u n g senbung ift, fonbern j u m ütf o v t c g c f) ü r t, braudjt woljt nidjt roieöcrtjolt 311 mcrbcn. — ïJlan ucrgtcidje bic SiomiuatiBc: dieser König, unser König mit beu ©cuitiucu: dieses König, unseres (unsres) Künigs.

2. Die ^offcffiüpi-onomcn luerben wie bcr unbcftimmlc Strtifcl befliniert. — Ol)ne ©ubftantiu gebvaudjt, Ijabcn fic bic fdjiuadjc ober bic ft arte govm, jc nadjbem fic mit bcm beftimmten 2lvt. ober o(}ne benfclben ftctjcn. — SBctgtcidie: Sein Loos ist meines (unb) sein Loos ist das meine. — yjad) bem beftimmten 3trt. luirb Die burcl) t(J Berïangcrte gevit gcbrattd)t. —- SSevjIeidje: Dieser Garten ist gröszer als meiner, unserer (unb) als der meinige, der unsrige.

3. 9Jad) bcr Populo (koppelwoord) fte()cn bic üoflctt gorntcu (meiner, mcinc, mcineg; bciner, beinc, beincS; unjcrer, unjerc, unjercë zc.) nur bann, lucmt ba» Subjeft baê @cfd)!ed)t nid)t be ut (id) bejeidj» net; fonft gebrnud)t man regclmafjig bic unfleftierten g-ormen: mein, b e i n, f e i n, it n f e r, e it e r.

5)ie 3^te ^3erfon 3ï?e^rjal)t i () r jebod) ftefjt immer mit bent 2tvti!cL

53eifpie(c: Wessen Hut ist das? Er ist mein. — Wessen Kappe ist das ? Sie ist dein (ober) von dir. — Wessen Buch ist das ? Es ist mein, dein (von dir). — (HJJit bem unbeftimmtcn c*): Wessen Hut ist das? Es ist meiner. Wessen Kappe ist das? Es ist deine (die deinige) etc.

64

Sötc IfiÈt fid) nun crfliircn, bnB man auf bie Sragc: „Wessen Haus ist das?quot; joluol;! mit: „Es ist mein' als mit; ,Es ist meinesquot; cmtnjorten fann ?

Stnmerf. @ u 6 ft a n t i ö i) d; gcfiraudjt — b. T). oljnc SBejtefjung auf cin frü^cr genannteS SubftantiB — wcrben bic ^offefjiBpronomen mit 33!aju§tc( gcfdjricticn, 3. 5S. Jeder time das Seinige (feine Sdjulbigs feit). Ich ging mit den Meinigen (de mijnen) spazieren.

4. 3)nê ki unS unöermciblt^e Mijnheer mivb im 35cutf^en fc^r feiten ge6raui)t, namürf) nur bann, menn man weber Sitet nof) 9?araen bcr nngevebeten ^erfon iuei§. — ®er 3)eiitirf)c uer= binbet baê SBort -öcrr mit bem Stel ober bent 9ïainen, 3. 58. Dominé, kapitein mag ik uitgaan? ©eiT ^pfari'Cl', §evr §auptmann, barf id) nuSgefjen ? — SSgt. aurf): „§err §auptmann $. inünfc^t bcr gnöbiflcn ^rau fcine Stufmartuug 3U madjen. (SBgl. ©. 36, 1 a).

9?Ddj fet bemerft, a) bcijj ber 3)cutfd)c anf fein ja ober uctll nidjt baê SSort § e r r folgett ta^t. 9Bir nennen ein einfadjeê ja ober neen unljöffirf) unb ternen frf)on früf), bay eê anftiinbig fei ju fogen: ja mijnheer, ja mevrouw etc. Sin ®eutfd)er antmortet einfnd) mit ja ober nctu, ober mit: ja, £jerr ^pfarrer; nein, §err ^profeffor :c. b) baf; baê 53eftimmmort (gürtoort ober Irtitcl) im ©entfdjen UOï ben Jiteln §crr, Si-'n^ugt; grant ein fteljt, maljrenb reir baëfelbe fofgen taffen. 25gL Mijnheer uw broer, 3()r fyxv SBruber; mejuf-vrouw uwe zuster, 3t)rc Srciulcin Sd)iuefter; [mijnheer] de baron heeft het bevolen, ber §err ïïaron (ber gnabige £icrr 53aron) tjat e5 tiefo£)len.

ïac' iyünuort (pronomen).

($■ a § 5per)onaIpron. unb ba§ 5Poi) ef)iepron.)

47.

„Ontferm u mijner!quot; riep de bedelaar op (in) hartversclieu-renden toon (Xat.); maar de meesten gingen hem 1) voorbij, zonder hem een aalmoes te geven, ja zelfs zonder hem (3icc.) aan te zien, omdat zij wisten, dat hij zijn ongeluk aan zich selven had te wijten 2). Het arme kind had niemand, die

65

zich zijner aantrok; eindelijk heeft zich onze goedhartige notaris er over ontfermd. — Bezondig u niet aan anderen (Sat.) door een liefdeloos veroordeelen 3), opdat gij niet zelf veroordeeld wordt (aonj. lt;|3töfen«). — Ik, die voorheen zooveel weldaden van uwen onvergetelijken vader heb ontvangen, zal ii (Eat.), zijn' eenigen zoon, bijstaan, zoodra gij hulp («vt.) noodig hebt 4). — Admiraal de Ruyter was een held ter zee, wiens weerga slechts zelden wordt aangetroffen. - Gisteren hebben eenige jongens mijn klein zusje voor de grap 5) hare lei ontnomen. Van 6) morgen vroeg hun de onderwijzer; Heb jullie haar haar eigendom reeds teruggegeven? — Wees zachtmoedig jegens anderen, streng tegen u zeiven. — Mag ik van avond uitgaan? Voor mijn part ja, wanneer ge maar tijdig terugkeert. — De natuur ligt voor ons als (toic) een opengeslagen boek; het komt er maar op aan, of (baft) wij er in weten te lezen 7). — Onze eeuw sticht 8) zooveel monumenten, dat de aarde ten gevolge van al die 9) gedenkteeke-nen (®a:.) weldra geen plaats meer zal hebben voor 10) een eenvoudig vergeetmijnietje.

1) Vert. aan hem (Dat.). 2) jdÈft tierjdjutbct (jatte. 3) Bcrtinmincn. 4) bebürfen (Oen.). 5) jum gpoft. 6) = heden. 7) Vert. te lezen verstaan. 8) fdjen, cmdjten. 9) Oor lautcr. 10) fiir (ober) ju.

48.

Kanut, de beroemde koning, die over Engeland en Denemarken heerschte, wandelde op zekeren dag 1) langs den (am) oever der zee. De hovelingen, die hem omringden, prezen 2) hem als den koning der koningen, wien (öcm) zoowel de zee als het land moest (^riif. fionj.) gehoorzamen. De koning, een godvruchtig man, werd innerlijk vertoornd 3) over deze lage vleierij; zwijgend spreidde 4) hij zijn purperen mantel (cin aöort) op den (om) oever uit, ging 5) erop zitten 5) en sprak tot de zee: „Het land. waarop ik zit, is het mijne; tevens ben ik de beheerscher der zee; daarom, o zee, gebied ik u te blijven, waar gij zijt, en gij golven, terug! zeg ik u; nadert 6) mij niet!quot; Maar de zee spotte met zijne bevelen (@en.) en wies al (o.) hooger en hooger, tot zij zijne voeten omspoelde. Daarop ($q) keerde zich de edele vorst tot zijne ontstelde hovelingen en zeide; „Gij ellendige vleiers, waar is nu mijne macht? Hij (bcr) die hemel, aarde en zee heeft gemaakt, is de koning dei-koningen en de heer der heeren; ik ben slechts een zijner

5

knechtenquot;. — Wee hem (bent), die den vleier zijn oor leent en -wee den vleier, die zijnen gebieder het hart poogt te vergiftigen ! - Ieder het zijne, dan krijgt gij het uwe en ik het mijne. — Ieder mensch moet zijn plicht nauwgezet vervullen, gij den uwen, ik den mijnen. — 't Zou veel beter gaan in de wereld, als niet ieder altijd op anderen en bijna niemand op zich zeiven lette.

1) cine§ ïageS. 2) preijcn. 3) crgrimmen. 4) Êreitrn. 5) zette zich op denzehen. 6) natiën.

49.

Srft of)ue, bann mit cè:

Ieder is baas 1) in zijn eigen huis. — De ijdelheid leeft van de kruimels 2), die van de tafel des roems vallen. Geen eik valt bij den eersten slag 3). — De lafaard 4) dreigt slechts, waar hij veilig is. — Niemand is zoo sterk, of (o.) hij vindt een sterkere. — De deugdzame mensch sterft, maar de deugd zelve is eeuwig. — De beste voerlui rijden wel eens buiten (au§) het spoor. — Menigeen lacht, terwijl hem het hart bloedt. - Geven is zaliger dan ontvangen 5). - Niet allen slapen, die de oogen dicht 6) hebben. — Ieder mensch heeft zijn zwak (gebrek) 7). — Een enkel mensch kan niet alles weten.

1) 93ïei)ter. 2) bet 93ro|antc. 3) Stvcid). 4) cin gctger. 5) Vert. nemen. 6) ju. 7) ïlbcr.

50.

Siitje ju bilbcn, in benen bie ^ronDmina IHR unb SIE in allen Sebentungen Dovfonimcn, mit genauer Scjeidjnung bcr icbeS= maliqen gunftion.

51.

grft in ®ujform, bann in bet fjoflidjcn Slnrcbe.

Hebt gij mijnheer D. gisteren gesproken? Neen, hij was net uitgegaan, om u een bezoek te brengen; hij wilde (geloof ik) u voor uwe medewerking 1) bedanken (S. 61). — Toen ik verleden week uwe beide neven ontmoette, vroegen zij mij («cc.) naar u en naar uwe zuster. Ik heb hun uwe groeten en do hare overgebracht. Ik dank u (Ent.); ik beloof u, hun spoedig te zullen (o.) schrijven. — Hebt gij nog geen bericht van uwen oom ontvangen? „Ja, hij wil mij, mijne broers

67

en mijne zusters met een bezoek vereeren 2).quot; Hij had mij reeds medegedeeld, dat hij U, hun en haar wilde fionj.) schrijven. — Kent gij die heeren niet? „Neen, kent gij ze misschien?quot; Wel zeker, en gij moet ze ook kennen: twee van hen zijn nog verleden jaar met u in de diergaarde geweest. Heb ik van mijn leven 3)! quot;Wat zijn ze dan veranderd! Gaat ge mee, om hen te begroeten?quot; Neen, ik heb geen tyd, maar ik verzoek u (ace.), ze van mij te groeten. — Gij, die rijk met aardsche schatten bedeeld zijt, zult die arme menschen geen gebrek laten lijden.

1) 932itirnrfung. 2) beesten. 3) Cab' id) nicin Scbfag!

52.

Eigenlijke nationale trots (c i n ÏBort) is ongerijmd en belachelijk, maar liefde tot zijn vaderland is de (o.) plicht van iedereen. — Twee hanen vochten met elkander op leven en dood. Toen de stryd beslist was, liep de overwonnene weg (boöon), om zich te verschuilen. De overwinnaar vloog op een naburig dak en verkondigde zijne zege met luider stem. Maar zie, een havik bemerkte den trotschen kraaier, schoot naar heneden 1) en verscheurde hem. — Zondags ga ik met mijne kinderen wandelen; mijn buurman Maandags met de zijne. — Groet de uwen ten hartelijkste van mij. — Wiens horloge is dit? 't Is het mijne. — Is mijnheer uw vader thuis? 't Spijt mij zeer, mijnheer Müller, papa is zooeven uitgegaan. Wilt U niet binnenkomen?quot; Dank u, juffrouw Betsy, ik zal (mifl) vanavond nog even komen (o.) aanloopen. — Hebt gij den brief zelf geschreven? Ja, niet alleen zelf geschreven, maar zelfs zelf 2) bezorgd. — Dat deze zaal veel door het publiek gebruikt wordt, verwondert mij niet: het danst, spreekt en zingt er bijzonder gemakkelijk. — Heeft iemand ter wereld 3) ooit zoo iets beleefd! — Mocht dese of gene 3) in mijne afwezigheid een of ander 3) boek brengen, leg hot dan op mijn werktafel. — Gij zult, zegt Mozes, u geen heeld 4) noch eenige 4) gelijkenis 5) maken. — Gijlieden, die zegt, dat gij God lief hebt en uwen broeder haat, zijt leugenaars. — Gij, edele heer, die mij kent, zult toch niet gelooven, dat ik aan die schandelijke daad (Eat.) schuldig ben? De laagste menschen zijn zij (öie), die niet ook in anderen eeren, wat zij in zich zelve prijzen.

1) Ijcruntcr, ïjcrnb. 2) Wij zouden liever zeggen; in persoon. 8) mit i r 0 c n b. 4) ba§ 53ilbni§. 5) ba§ ©Icicfints-

68

C. 2ay fjiuiöcifcilöc Ori'muort (bas ïcmonftvatiopv

1. Sic Scmonflratina finb: bei' (bic, baé), bttfct (biefe, biej'eê), jcncr (jcne, jeneS), ioId)CV (foWie, fotc{)c«), bci's iiie=, bnéjelk unb berglctrfjcn. — 2113 (jinraeil'cnbeS güvroort luirb beiquot; betont; uoi'= liert e8 ben Son, fo finft e8 511111 bfofjen Slrtifel f)erab. (Sqt- s. 30, id.

2. DER, foi- cincm ©nbftantio ftef)cnb, mirb roie bev beftimmte 2t r t i t e I bcfliniert, J. 53. Der (betont) Gedanke brachte micli zur Verzweiflung. Kennst tlu die Frau? Nein, dis nicht, abei ilne Nachbarin habe ich öfters gesprochen. Willst du das Haus kau-fen? Nein. das eben nicht. — Den Schurken werde ich schon kriegen! Bemühen Sie sich nicht weiter, mit dem Starrkopf werden Sie doch nicht fertig.

DER, 1 u 6 ft 0 n t i ö i l' d) gebrancfit, mci^t in 3 Safuê uon ber DcHinntion beê beftimmten Slïtitetê ab: ber ©cnitio gin^t ift beijeu (bisweiten bcê), weibl. bcïdl, ber ©enitin 9JJ e f) r 3 a f) I

tantet beren, ber 2) a t i u SRc^rjafjI bene».

Scifpiete; Hier haben Sie Geld. „Bitte, behalten Sie es, ich branche dessen (es) nicht.quot; Ich habe Ihre Frenndin und deren Tochter gesehen. - Haben Sie Cigarren gekauft? „Nein, ich branche deren nicht; ich haben deren genng.quot; (®3t. ®. 73 obcn). — Solche Leute? Nein, denen traue ich nicht. — Dem kann man anhören, dasz er ein Ausliinder ist; (p(ur.) Denen kann man anhören etc.

3. ïciien unb beren ftel)en im ®euti(f)en öfterê, ino imr bnê ^offeffiopron. gebrouwen; 3. S. Sic ïprodj über bic gran unb beren (hare) fiinber, über ben TOann unb bef jen (zijne ober diens) greunbe über bnë §nuê unb bei jen «cwotjner.

5[iim. SBiSweilen ftct|t bei im8 baS p er) b n I. Sürworl, wo im $ciitM)cn mit ba»

t; i n 10 e i f c 11 b c Sürwott ertoubt ift. - [®M) bie Scifvirte unter 2, unb ogl- ba« bc« tErminatite gütwort 3].

4. 2eï=, bie=, baéjelbe cnt^nd)t a) unjerm dezelfde (hetzelfde), b) bem nerolteten dezelve (hetzelve). 3n ber er|tcn SSebeutung ijt eö beiuonftratiöcê unb bctcrminatiöcS gürroort, in ber jroeiten eine 2trt ^tBer)ona(pronomcn ber 3tcn ^erfon; 5.33. Mein Bruderschneb mir, dasz derselhe Schwindler, welcher mich betrogen, auch ilm habe prellen (afzetten) wollen; derselhe sei aber auf fnscher Thf ergriffen und dem Gericht überantwortet.

3Ï18 pcrjönli^eê giirwort ratrb ber», bxe=, ba«lelbe ge-

von.)

69

braiidjt urn ctwaige 3^mci^!3cuti9fquot;^tclt 3^U öevmeiben, j. 23. Sie be-

suchte meine Sekwester, sobald sie erfohren batte, das dieselbe (oicr; diese) verlobt sei. — (Vf, jtc, Cö bCjieljcn fid) int ^öïtgang bei' Su'bc nuf baS ®ubjcft, bet', bic=, bnéfdk auf baê Objctt Scjug nuf (ebtofe ©cgenftanbe gebraudjt man fjaufig b c r-, b i c-, b a S1 e 16 e; befonberê ftatt nad) *Pi'npofittonen.

Scif^iclc: Karl und Wilhelm haben ihre Freunde abgeliolt; dieselhen (ob«r diese) ■vvollten mit ïhnen spazieren gehen. Meine Sehwester besitzt die Biicber; wenn Sie sie um dieselhen bitten, wird Sie Ibnen dieselhen gern leihen. ($te müvbc I)ier nid)t fdjiin tlingcn). Kennen Sie seine Mutter nicht ? Haben Sie sie (okr dieselhe) nie gesehen? Das ist ein prachtvoller Roman; ich habe eine halbe Nacht in demselben (er in) gelesen, — Heilig sei jedem das Vater-land und jeder bereit für dasselhe Gut und Blut zu lassen! — 2Bo c8 nber iud)t beftimmt nötig ift, Dcrmcibe man baê plumpc, fdjrocrfatlige b e r= bic-, b a 8 f e I 6 c uub fagc 3. 2?. licber: Das ist mein Hund, Pferd, meine Violine; ich will ihn, es, sie ver-kaufen atê ; denselben, dasselhe, dieselbe.

5. ïcrgleidjcu ift unbeïlimerbar unb fommt faft nur tm plural DOV, 3. 93. Dergleichen Fehler habe ich nie gemacht; (Kin^nl)!:) einen derartigen Fehler begeht man selten. Dergleichen niedrige Arbeiten muszte die verarmte Griifin nun selbst verrichten.

6. über folrfjClquot; (=C =03), unb mcldjcr ficf) ©. 45.

6in foldjer ïïlann, cin Üi'ort. So(c^ cincm 93tcnicf)cn [cincm

foldjcn 9)Jenid)en] barfft bu Sein SBertraucn nidjt jrf)cnfen. — (Boii) cin Gnbc naljm fold; ein §clb! SBcId) tronrigcê Cooê!

D. ïas bctciminntiuc tfürwovt.

l. ïcn 9famcn 35 e t cr m i n a 11» p r 0 n0 m c n ev^alt bnê Ijinracifcnbc gürroovt, rocnn c8 bic Slufmerffamtcit anf ben @egcn= ftanb als cincn n a I) e r ju beftimmenben tjinlenft. $icfc nafjere Scftimmung fofgt in cincm 9t e I a t i» f a § e; j. 93. Kennst du denjeniyen nicht, welcJter dir das liucii gexchicl-t h(d ? (Sieftttitifag).

93ci unë fü^rt baê bctcnninatiöc yünrort ben ric^tigen 9ïamcn hepalinguunhondigend voornaamwoord [aBarum ift Wcfe ïïcncmuing atê tid)= t' 9 3» t)C3eid)nen?

70

3l(ê beterminotbe Oüvroörtcu merben gcbvauc^t; bei¹ (bie, baê), bcriciltgc (bie-, baêjenige), berfclbc (bie=, baêfclbe) (Seite cs unb eo) unb iolc^cr (=C, =C3).

2. Sci', fubftantioifcf) gcbraudjt, biefelbe ®eflinattün atë baö bcmonjlratiuc b e v, auêei^- im @ e n 11 i o bcr SDÏe^rja^. ®ie= fer lautet bci'dquot;; J. 33. Das Loos derer (bctjenigen) ist zu beklagen, die sich selbst nicht erniihren können. Ich kehre (stoor) mich wenig an die Meinung derer, denen man nichts recht machen kann.

3. 2Bir ÏJicbeitanbei' gcbraudjen gent ba8 pcijöulid)c giirroort bcï Sten quot;ipcrfon afê ïietcnninatiDpronomen; btcê ijl im Ecutjdjcit burdjauê ni^t geftattet *) 3. 93. Hij (roeibl. zij), die anderen bedriegt, bedriegt zich zeiven; zij, die anderen bedriegen, bedriegen zich zelve. üDiefe unb al)nlid)e ©ö^c fönnen auf brei ücrfdjiebene ffieifen luiebergcgeben merbcn: a) Berjenige, welcher (wcitit. bicjcnigc, wefdjc) anberc betrügt, Êclrügt fid; felbft; Diejenigen, welche onbere etc.; b) Der, welcher onbere etc.; die, welche anberc etc.; c) IFer anbcre bc= trücjt etc. Settere jjorm (bie mit lUCï) ift ber fiüqe ^aI6er ju empfefjtert, loenn baö beterminatioe unb ba8 retatice günuort in b e m f e I b e n ftetjen.

Slnbere Scifpiele: Zijne gedienstigheid deed hem de liefde van hem (van hen) verwerven, die hem eertijds vijandschap toedroeg (toedroegen), ©cine ©ofiilligfcit gemann ifjin bie Sicbe b c j j c n (pint. bcrer, ber jen tg en), ber (bic) if)nt ftüt;cr feinbüd) gefinnt toar (maren). — Wee he*i (hun), die als banneling ver van zijn geboortegrond moet (moeten) rondzwerven! !ll*cb bcm, ber ol§ Söcrbnnntcr (wtur. 2Bcb benen, bie alé JBerbanntc), fern uon ber §cimat umf)crtrrcn muR (müjien) 1 ®er ïïijdjof erteilte aden benen, weltfje bic Sïapciïe beju^ten, cincn Otertögigen ïlbloB- — Hem prijs ik, die zijne plichten nauwgezet vervult; ben lobe idj, ber jeine SPffidjtcn geroiijenfjaft erfüflt. Sbenjo

¹

Swar trcten Cï unb bcv in ben neridjicbencn SajuS nidjt feiten Bcrbunbcn auf, wie 3. 93. in folgenben Siitjen: So starb Sokrates! Er, der seine Mitbürger so sehr geliebt, muszte den Schierlingsbecher austrinken. Ihm, dessen Herz nur Liebe kannte, ihm, dem man so viel verdankte, wurde der Giftbecher gereicht!

Gr (iljnt jc.) ftefjt f)ier aber nidjl ftatt ber, berjenige ic.: es ift ^tcr rctncS ÏJJ c r f 0 n a (pronomen, lueit e§ fid) auf eine beftimmte, «orfjer ge= nannte 5pcrfon bejiefjt.

71

toon ©cidjcn: ik vertrouw op 't geen gij zegt; id) troue bcm, \xtaS bu l'ogft.

2Inin. 3n obijen Sa^en !onn notütlic^ audj b c r», b t e«, b a «i e n i g c gebtQU(f)t n)cr= ben. ®iefe langere, idjlc^enbe, ungetenle gotm Ijebt ben ju 6cfytci)cnben ©egcnftaiib fetjt ncuf)brü(IIiif) IjerDot.

4. Scr=, bie=, bdöjcuigc cntfpridjt ootlftiinbig unferm degene, hetgene (die, datgene), nul' baf; cê tm 2)cut|c()en aucf) objcttiöifrf) gebraudjt luivb, 5. 8. Derjenige Maler, welcher, etc., diejenige Künstlerin, welche etc., dasjenige Ereignis, welches etc-

D. Saè fragenbe ^ürioort (3ntemigatiupnmomcn).

1. ®eut)'(^e unb Sïtcberlcittber gebrnudjen nis öntccrogatiupro» nomina biefclben SBörter, namltd); loer? (wie?) — Wtö 1 {wat?)— lUtt3 für? {wat voor?) — WClt^Ct? {welk? ivellce?)

2. ÜBer (®en. mejfen) fragt nad) ^erfonen, o()nc

fi^t auf ober ®efd)Ied)t; fi'ngt nad) ©adjen. — 225 c r unb tu a 8 roerben nur fubftantiuifd), iu a 8 für, m a 8 f ü t c t n, melder nur abjcttioii'd) gebraudjt.

ÜBcifpick; Wer ist dieser Herr? Wer sind jene Herren'? — Wer ist diese Dame? Wer sind diese Damen? — Was ist das? — Was sind diese Manner? — Wer ist im Vorzimmer? Ein Offizier. Was für einer? Ein Oborst der Ulanen. Weiszt du nicht wWitv?— Wessen Feder is das?

StnmcvE. Sm 'Dcutfdjen mirb Wer (9ïominatiti) tm plural mit fcincm anbern 33erb alê mit feilt uevbunben; bei unS fte^t wie aud) mit nnbern SSevbcn. ®ci- ®cut)d)c gebraudjt a[8bann entroeber bic 5DZe^rja()(fovmcn be8 35erbê mit lücldjc (maS für) yeiltc ober bic Sinjafjt» form mit al(C'3; le^tcreê ffiort entfpridjt alêbann unferem al; 3. Wie komen er van avond al zoo? Söclcfjc Scutc lommen f)cute 9l6cnb? (ober:) 2Bcr tommt beun ïjeutc 'Jlbcnb a(lc§? Kent hij u ook al? Wat weet ik, wie mij al kennen! 2ïïa§ tucifj id), roer nflcê mid) ïcnnt? — (Sc((. Waar ben jullie al zoo geweest; gt;00 jcib i()r alle» getucjcn?) — Wie zitten daar in 't prieel? ïöetdjc (roa§ für) 2eutc fitjen bort in ber £au6e ?

3. ?(t)nlid) roic bicê unb jcnc§ luivb aud) lt)cl^c§ a(ê iSubjeft fiaufig mit etner 3)1 e () r 3 a f) t unb mit nid)t:ittd)lid)cn SEörtevn uerbun= ben; 3. 58. Welches ist dein Freund? Dies ist mein Freund. —

72

Welches ist deine Schwester'? Dies ist meine Schwester. — 3Bcr ben Unterfdjicb im Diicbetl. ()cvausiü()lt jtnii^cn: Dit is mijn vriend, mijne zuster imb: Deze is mijn vriend, mijn zuster, bcr loivb nud) ben Unterfdjicb anjugebcn mijicn, metier tm Seutjdjcn beftet)t jiuijdjen: Dies ist main Freund unb : dieser ist mein Freund; 3tuijd;cn : Welches ist dein Freund unb: welcher ist dein Freund?

4. ®ei- ®atiu wem? roirb nur »on ^perfonen gcbvauc^t; ber 35atiD i'on luaê? tommt fomit nidjt üor. — 93?it cincv pofition Dcrbunben, öcrf^miljt (roic bei unê) ba8 gürmort maö mit bevfelbcn, iuoburrf) bic fogennnnten ^ronaminnlabocv» b i c n cntftc()cn, roic: iu o v a n, ra o b u r d), id o m it, m o B o r, ID O f ü l', 1D O 5 U etc., 93. AVoran denkst du? Womit kann er sein Verbreehen sühnen (goedmaken)? Wozu nützt all das Gerede? Wofür interessieren Sie sich doch?

Stmn. 1. Xemiod) faun was bEt Spv5t)o(ition in imfleïtitrter govm folgen, ttenn ein beftimmtcr So^teit nodibviicttirf) t;eniotQel)ü6cn ober bet ©egenfo^ 311 einet quot;13 e r ) 0 n Wjotf bejcidinet wevben foil, mie j. 33. in: Er schreibt bisweilen mit Schwefel-hölzelien. -Mit vas?quot; — Allabendlich sitzt er im Eimcr. In vas?quot; Nun ja, so hciszt die Bierhalle. — Eür vas man die Welt ansieht, das ist sie einem. (SSgl. SüBofür fctjeii ©ie mid) eni?) — An vein und an was soil ich ineinen Zorn auslassen ?

üïiim. 2. Xie ^lliamaitliieL-ungen va ar turn, daaraan, irerben bei utiv gent jur Se= jeidimmg einos SattauedjaliniffeS gebrand)!: wo ran uttb bar an nieraalê. Sir (agen 5. S. Waaraan heb ik die eer te danken? Daaraan wijt hij zijn ongeluk, wijdt hij al zijn kracht e!e. ®er ïeulidje ninmit ein Subftantio (pnfig baê SBort It ra ft a n b) ju ^ilfe, ober ie Ld baê gürttort b e r f e 1 b e, wenn ein Subft. voraitgc[)t, 5. 9. Welchem Umstande verdanke ich die Ehre? (oder:) Was versehafft mir die Ehre? Er liebt sein Vaterland und widmet demselben sein Leben.

5. 2Bic bei un3 ivat, ftel)t im ®cutfd)cn nidjt feiten luns ftntt iBQVUin? 3. 93. Was weint ihr (— ineö)? Was rennt das Volk ? Was schaust du mich so angstlich an ? — 3Iud) fle()t iu a 8 nianrfjuial im Sluêvuf (nbt. wat, wat een); ebtev jebocb finb iu e 1 d) e r (a¹, =6) unb luie, ra i e f o (= hoe): 3. 93. Wat is Gods goedheid groot! Sïöie nroij ift @ottc§ ®üte! Hoe zacht sluimert het kind op moeders schoot! SiMe foiift (ober) mie jo jnnft jd)luiiiniert (ober) trie id)Iunimcrt bnë fiinb jo janft nuf ber 9J!utter Sdjoft! — Wat is 't weer tocli slecht! 2i^!aë ha§ SlBettcr bod) jdjledjt ift! Och, -wat hadden we 't toch goed! ïld), tnaë Ijatten wir eê bod) gut!

6. ®ic fvagenben ^ürroövtei' tuerben im ®eittid)en raie im 9ïbl. nu^ al8 u n b c ft i m m t e ^ürraörter gebrauc[)t. 3I)ve 9?atur atê gragtoörtcr fdjliept ben 93egviff bcr Unbeftimmtf)cit in fid); fvagt man bocfi nict)t nad) b c ft i m m t c n ^erfoncn unb ®ad)cn.

73

S3ct)'pictc; 1st wer {= jemand) unter Ihnen, der sicli Srgert? Es redo, wer da will. — Sueliten Sie mich? „Nein.quot; Sie suchen doch wen. — Merkst du nas? (= etwas). Sie glauben kaum, nas fiir üescliichten er uns aufgetischt hat. — Soil ich etwa Cigarren für Sie bestellen'? Nein, ich habe noch welche (2. 68). So, hat er wieder Geld? Hat er sich wo (= irgendwo) welches geborgt?—Welche ijl gcbraudjlidjer als deren. — [fifccr was fu'Ej lueiter iaê tcjictieiibe giivro. 4].

E. Xas bc.pcljcnbc giinuort (^fclaticpvonomcn).

1. 311» k^icljonbe gümörtcr gctn'oud)t bic beutfdje Spradjc; a) bic fragcnbcn günuörtcr )UCl', 11)ay unb Wclrfjci'; b) baê I)in= iBciicnbc ^üvreort bei' (bic, boê).

Sïnm. Unferm faiêttjeiïen at^ Oicïntiü^ronomen üortonnncnbcn hoctlaniy entfpvid)t bcutidjc ï) erg I ei dj en, 5. iB. Ik zag daar huizen, hoedaniye men bij ons zelden aantreft: id) fal) bort ^aufer, bergteic^en man bei nnö fcïtcn antrifft.

2. gtatt bcv ©cnititiformm in e I c{) c r unb lucIrfjcS geOraiicljt man bcijcu unb bcvcil (mcibt. imb ïBïttjtjotii); bfo^ nad) •priipofitioncn ift W c t d) c r, ra c I d) e ê fot)r ttblid), ioic 3. 33. in: Die Ver-schwörung, wegen welcher er verhaftet wurde etc.; das Ruder, niittels welches man das Boot lenkt etc. — SBcêljalb miijjcn fouft bicjc ®cnitt»iormcn «cnnicbcn merbcn?

3. ïci* (bic, baé) fjat bicfclbe g-Icyton nlê baS Ijinttjcifcnbc bcr (bic, baë); bcv @cn. ift alio ÖCÏCII. — ®ic ï)ct(i» nation bcê nicbcrlanbifdjcn 9u'ïatiü? die ift cinc unuotlftcinbigc: @cn. unb ïatiu locrbcn buvd) bic betreffen ben gormen bcê Enters rogatiupronomcnS gebilbet; and) ber Slccnfatio nad) $ r ei p 0 f \-t i 0 n c n lautet wien, wie.

Scifpiefc: Dat is de man, die mij geholpen heeft, toiens wijsheid mij leidde, wien ik mijn geluk te danken heb, dien ik nimmer zal vergeten, ja, voor wien ik mijn leven zou willen geven. $aé ift bcr 93Jann, ber mir flefjotfeu (jat, bef jen ÏBeistjeit mid) leitete, bem i(^ mein ®Iüct tierbanfe, ben td) niemat» Dcrgcffcn merbe, ja für ben id; mein 2e6cn tjinjufleben bereit Inn. — SMjrja^t: $n§ finb bic ÏÏJanner, bic (iucld)c) mir gcfioljcn (jaben, beren..., benen..., bic..., für b i e etc.

4) ÏBariim barf man nid)t fngen; Sal §aus, was ich gekauft habe ?

74

— Sffietl m a § fi(§ nur auf UnbcftimmteS ober auf cinen gonsen Satj bejieljt (Sgt. Stag. ptm. 6); 3. SB. ïlfleê, K a § er iogte, mar crtogcn. gr erjiifjlte un§, bojj er smanjig §ui^e gejc^offen, ir a ë ifjm ïeiner gloubte (= wat, hetgeen). — Sïennocf) barf ei fidj auf ba§ beftimmenbc b a §■ (öaêjenige) bejietjen, 3. 93. Das, was man als Kind lernt, behalt man am liingsten. Das ist es, teas ich meine.

©ieje grcibcit ift bcim ©cbroud) son tticr nii^t geftatfet; b e r, met ift ebenjo menig beutjd) a[§ die, tvie nieberliinbifd) ift; man fagc: Der, welcher (derjenige, welcher) mir hilft, dem will ich auch wieder hellen (Sfll. l)ci« bctermin. gütw. 3). — ©eniigenb unb gebrttucf)(icf)er ift jebocf) ber ©ebraucf) Bon maö unb roer ftatt ber matteren Soppelform: ba§, ma§; ber, meldjer, 3. SB. IFas man in der Jngend gelernt hat, behiilt man am liingsten. Wer sich in Gefahr begieht, kommt darin um. Der Narben lacht, wer Wunden nie gefiihlt. Wessen Brot ich esse, dessen Lied ich singe. Wem nicht zu raten, dem ist nicht zu helfen. IVen er anblickte, der zitterte.

21:1 m. 2Bet unb rans oercinigm in obigen SiiCcn bic glinttioncn b£8 Xetcnuamtiu= unb beS 3tc(atioprcinoincn§.

5. ®ie jufammcngefc^tcu Siclatiupronomina lüOïCUI, lUül'ltllf, rooblirtf), toorin, tuomit ctc. — biefogenanten ^3ronomtnaU aböcramp;ten ober c I a 110 a b 0 c r 61 c n (s. 74, 4) — rccrbcn im ©eutfe^en im attgemcincn cbcttfo gcbraudjt mic bet imS; ftc bc= ^ic^cn fid) nuf ctraaê U n b 0 ft i m m t e é, auf ©ad)begrtffe ober nuf g a n J e ©Ci^C, 5. 8. Alles, womit mich Gott gesegnet, steht Ihnen zu Diensten. Das sind Sachen, woran niemand raehr denkt. Womit man sündigt, dam it wird man gestraft. Der Vor-sitzende brachte die Sache zur Abstimmung (in stemming), wodurch dem Streit ein Ende gemacht wurde.

(StiuaS ftveuger jebod) ift ber ®cutfdjc alê mir. 9J?it Sejug auf beftimmte ^Jerfoncn mirb cr bie ^ufammcufctjungcu nid)t gem gc= braudjen; audi «crmeibct cr baê 9ielatiuabt)erb, meun bem ©ubftantio ein 2) e t c r m i u a t i 0 oornngcljt. So fdjreibt cu u i d) t: Der Freund, womit etc. Das Kind, woven; die Frau, wobei etc f 0 u b 6 I' U: Der Freund, mit dem (welchem); das Kind, von dem; die Frau, bei welcher ich waschen lasse. 2(bciquot; beibeS: Lies soldie (diejenigen) Bttcher, aus denen (unb) worans du etwas lernen kannst etc.

6. 9?ad) Senenuungcn con Drt, ,3 ^e i^{1 0}^^cr SBcife fc(3t ber Seutfdjc an ®telle ber 3^uf^ammenf^c?^un9^e!t woran, m 0 v a u f, m 0 r i n :c., bie mir gebraudjeu, meiftenS bie cinfadjen Stboerbien

75

WO, ba unb lüic; rail- fegcn biSrociten dat; j. 23. Die Fabel ver-setzt uns in Zeiten, wo (in denen) die Tiere noch sprechen konnten. Es vergeht kaum ein Jahr, wo (= in bem) nicht irgend ein groszes Unglück stattfindet. O Much dem Tag, da ich dem Blenden mein Vertrauen schenkte! Die Art, wie er sich ausdrückte, verriet den Auslander. Die Art und Weise, wie (in welcher) er sich benahm (zich gedroeg), bekundete den Weltmann.

7. $ie afelatiupronomina mcricn bloR fufiftantioifdj gc6raurf)t; nm^- tommt m c t d) e r mit b e m gubftantio Dcrbunbcn Oor, locldjc» bn§ SBorangcfjcnbe flleidjiam jufammenfoBt, 3. S3. Er sagte „guten Tag, meine Liebenquot;! wélchen Grass wir freundlich erwiderten. Wir sprachen über Schiller, Goethe, Bilderdijk nnd Byron, ivelche groszen Dichter {welcher groszen Dichter Werke) uns so oft in Ent-zilckung gebracht batten.

Ü 5 e r f c ti 11 n g c n.

53.

(f)intt)eiienb unb fragenb).

Wat gij mij verleden week in vertrouwen (art.) verteld hebt is geen geheim meer; ik heb dezen en genen over de zaak hooren spreken 1). „Wie kan het geheim verklapt hebben?quot; Uw buurman en zijn oudste zoon, geloof ik. — Waar en van wien hebt gij dien fraai en hond gekocht? Ik zou er ook wel soo een 2) willen koopen 1). — Ziet gij dien heer daar? Hem heb ik mijne redding te danken; hij stond aan de overzijde op den 3) oever en sprong, toen hij mij mot den dood zag worstelen, in den snel vlietenden stroom en bracht mij met levensgevaar op het droge. „Wolk een man! Dergelijke edelmoedige daden verdienen beloond te worden.quot; — Willem heeft mij een en ander 4) van de avonturen van dezen reiziger medegedeeld; door wiens schuld de wakkere man is omgekomen, weet nog niemand. — Hendrik heeft met dien man daar en een van diens kennissen twist gehad. „Wat was de aanleiding?quot; Waarom vraagt gij dat? „Omdat ik het haast niet (taum) geloo-ven kan; Hendrik ontwijkt eiken strijd, zoolang hot maar eenigszins mogelijk is. — Welke hoed is de uwe, deze of die? „Geen van beide.quot; En van wie zijn die handschoenen? „Die behooren mij.quot; — Waaraan heb ik de eer van uw bezoek te danken? „Ik wilde u aan onze afspraak herinneren.quot; O ja (adj ja),

76

daaraan had ik in 't geheel niet meer gedacht ! — Waarop beroemt hij zich? „Op zijn vlijt.quot; Nu te schamen behoeft hij zich daarover niet. Hij legt zich 5) op de studie der botanie toe en wijdt daaraan zijne beste krachten. — Wat is het weer dezer dagen toch slecht! — Hebt gij nog sigaren? „Ja, mijnheer, ik heb er nog; welke soort bevalt u het best?quot; — Wat doet 6) gij daar? „Dat gaat u niemendal aan.quot; Wat zijn er toch beleefde menschen op Gods aardbodem 7)!

1) $a§ untcrgeorbtieic SBcrb folgt. 2) bcrartig (ober) io cincr. 3) ?lb= jctti» uon jen feit 311 tnlicn. 4) = dit en dat. 5) pd) Beliegen nuf (mit Siccuf.). 6) mortjen, treiten. 7) (frbe.

54.

Welke vogels hebben noch veeren, noch vleugels? — Wie zijn die dames? „Ik ken slechts eene, die met de lange struisveer : dat is de jongste dochter van den burgemeester hier.quot; (•Hbj.). En wie zijn die heeren? „Vraag excuus, die ken ik niet.quot; En wie wandelen daar aan de overzijde van de rivier? „Wat voor vraag! Dat zijn immers uwe eigene dochters.quot; En wie vergezelt ze? „Mijn jongste broer.quot; — Wat voor boeken hebt gij gekocht? „De werken van Ebers en Eckstein.quot; Eckstein? Dien ken ik niet. „Wat, kent ge diens werken niet? Dat verwondert mij.quot; — Ik heb stalen pennen noodig; heb gij er nog? — Ik zou toch wel eens willen 1) weten, wat voor landsman die zonderling is. „Wien bedoelt gij ?quot; Hem daar met dien ouden vilten hoed (ein Sffiort) en dat roode vest. „O, dat is de veelbesproken Amerikaan, die zoo veel geld stuk slaat.quot; Hij moet diep in schulden steken. „Dat is zoo niet, 2) gij vergist u.quot; — De waarlijk edele mensch gevoelt meer vreugde, wanneer hij weldaden uitdeelt, dan wanneer hij er ontvangt. — Zeg mij, met wien gij omgaat en (jo) ik zal (toitl) u zeggen, wie gij zijt. — Wat voor wijn drinkt gij het liefst? „Ik drink in 't algemeen geen wijn.quot; Hoe is 't mogelijk! —Wat gij niet wilt, dat u geschiedt, doe dat 3) ook aan een ander niet. — Ik word beroemd, riep de verwaande vent uit, ik weet niet, wie mij niet al kennen! — Wie komen er van avond zoo al ? Wie hebben zoo al beloofd te zullen komen? 4) De Müllers en Meiers, geloof ik. — Wie niets vreest, kan licht een booswicht worden ; maar wie 5) te veel vreest, wordt zeker een slaaf.

1) tnödjte. 2) be 111 ijt nirfjt jn. 3) Vert. dat doe. 4) jugeiagt. 5) ivie vóór maar.

00.

(beteminatiu iiitb Oe^iefienb).

Hoe noemt gij hem, die in den vreemde moet leven en zijn geboortegrond niet weder mag betreden! — Zij, die bij alles, wat zij doen, slechts hun eigen voordeel beoogen, worden egoïsten genoemd. — Alleen hij, wiens hart vrij is van schuld en zonde, kan een gerust geweten hebben. — De heer Tasten-hauer gaf onlangs een pianoconcert. De wildeman sloeg er drie kwartier lang op los; iedereen verveelde zich. „Hoe is het mogelijk,quot; fluisterde mij iemand in het oor, „dat er toch nog menschen zijn, die zich gelukkig zouden achten dit gebeuk te kunnen hooren.quot; — Och kom (zei ik), dat meent ge niet, wie dan? — Wel, zij die doof zijn.quot; — Wie honig eten wil, moet het gonzen der bijen verdragen. — Philosofen of wijsgeeren worden zij genoemd, die na lang denken tot de slotsom komen, dat de raadselen des levens ... onoplosbaar zijn. — Arm is niet hij, die weinig bezit, maar die veel noodig heeft (bebürfcn). Wie op zijn ouden dag armoede moet lijden, die is te beklagen. — Wat het oog niet ziet, bezwaart het hart niet. — Wee hem, wiens hart geen behoefte aan liefde of vriendschap gevoelt! Voor hem moet de wereld een woestenij zijn. — Ik beklaag het lot van hen, wien reeds vroeg de dierbaarste betrekkingen door den dood werden ontrukt. Laat ons het aandenken van hen in eere houden, die door de stichting van weeshuizen de ellende dergenen lenigden, die hulpeloos achterbleven. — Er zijn geen erger dooven, dan zij, die niet willen hooren, geen onbevattelijker menschen, dan zij, dio niet willen verstaan. — Spaar dezulken (@en.), die weerloos vluchten! - Doe wel (®utes) aan hen, die u beleodigd hebben.

5G.

De edele menschenvriend, van wien ik u onlangs vertelde, wiens lof alom werd verkondigd en wien duizenden een lang en gelukkig leven toewenschten, is verleden week onverwacht gestorven en gisteren begraven. Zelden of nooit heb ik eene zoo treffende plechtigheid (®at.) bijgewoond, zelden eene lofrede gehoord gelijk die, welke onze oude burgemeestei bij de geopende groeve hield. Alle aanwezigen waren diep geroerd; menigeen, die zich anders wellicht daarover zou geschaamd (@cn.) hebben, pinkte een traan weg; ieder scheen in den

voortreffelijker! man, wiens overschot zooeven aan den schoot der aarde was toevertrouwd, een vriend of broeder te hebben verloren. „Eust zacht!quot; — met deze woorden eindigde de spreker — „rust zacht, dierbare vriend, die ons allen ten (ein) voorbeeld waart, wiens grootste genot het was, geluk en vrede te verspreiden, dien wij nimmer zullen vergeten.quot; — quot;Wij stonden op een heuvel {;ilnl)öf)e), aan welks voet zich do schilderachtige stad uitstrekte, die wij zooeven hadden verlaten en welker torens en koepels vriendelijk glinsterden in de morgenzon. Eerst genoten wij het vergezicht, dat ons de omgeving aanbood, en zetten ons daarop onder een reusachtigen beuk (®ot.) neer, wiens breede takken zich boven onze hoofden (Sot.) welfden en een schaar van woudzangers herbergden, wier vroolyke liederen in ons, die de natuur niet minder beminnen dan do kunst, zeer dankbare toehoorders vonden. — De vreugde ($lur.) van anderen is voor (o.) ieder, wiens hart vrij is van nijd en afgunst, een bron van rein genot. — quot;Wien God een ambt geeft, dien geeft Hij ook verstand. — quot;Waar het hart vol van is, daarvan vloeit (gcljf) de mond over. — Wat gij wilt, dat u de menschen doen zullen (jollen), doe dat ook aan hen.

57.

3 u r 2B i e b e r ï) o I u n g.

.Niet aan een ieder zijn dezelfde talenten geschonken; de eene heeft deze, de andere weder andere gaven ontvangen; sommigen munten in geen enkel opzicht uit. — Waai' komt het van daan 1), dat gij u zoo dikwijls verveelt en uw broer bijna nooit? Houdt gij u dan (bcnn) niet met een of ander 2) werk bezig ? — Hebt gij eenig 2) recht hoegenaamd ook 2) om (o.) mij (acc.) dit te vragen of mij van luiheid (Oen.) te beschuldigen? — Aan alle menschen behagen is onmogelijk en zeker ook niet gewenscht; maar hij, die aan niemand bevalt, is waarlijk niet te benijden. Nu, daar is hij dan ook zelf de schuld van 3). — Hebt gij niemand, die zich uwer aantrekt? Ja; mijnheer B. heeft zich over mij en mijne kinderen ontfermd; aan hem heh 4) ik naast 5) God het leven van mij en de mijnen te danken 4). — Gedenk onzer ook in den vreemde 6): wij, die allen zielsveel met u op hadden 7), zullen u nimmer vergeten. — Eéne deugd is er, waarop zich geen mensch kan beroemen.

79

„Welke is dat?quot; De bescheidenheid; want beroemt hy zich daarop; zoo bezit hij haar niet meer. — Hoe vaart gij 8)? „Ik dank u, ik gevoel mij veel beter.quot; En hoe gaat het mejuffrouw uwe zuster? „Ook haar is hetverbiyfinScheveningen goed bekomen.quot; Nu, ik wensch u (o.) van harte geluk. — Berisping en straf kunnen alleen hen beteren, wien ze niet onverschillig zijn. Dat spreekt vanzelf. — De sprookjes verplaatsen ons in de tijden (ace.), waarin de dieren konden spreken. Vertrouw niet op hetgeen hij zegt; hij is een van die menschen, van welke men zeggen kan: wie zich op hen verlaat, die is verlaten. Onlangs nog beloofde hij mij, zijn invloed ten gunste van onzen vriend te willen aanwenden 9), hetgeen ik weet dat hij niet gedaan heeft.

1) moljer. 2) mit t r g c n b. 3) icfjulb (cin nn ciner Soctjc. 4) Dcrtion= fcn. 5) ndctjft (mit ®at.). 6) bie grembe. 7) grofic Stiicfc nuf etnm tjaltcn.

8) SBie geijt e§ 3^ncn? SBie befinbm Sic jid)? SBic ift SScfinben?

9) gdtenb mac^ett 511 moïïett.

58.

©cflimcrc nnd) unb neben cinanber ((finjafit unb baö

2Sort beiquot; in ben Bcrfdjicbcncn 33cbcutiingcn imb gunttioncn, n. 1. 1) nlê 6 c ft. 21 r tit el; 2) al§ I)intöeifenbcê ^ ü nu 0 r t [a) mit cincm Subft., b) nöeinftclienb]; 3) dê ® eter min a tic» pronomen [a) mit eincm ©ubft., b) aBcinfteI)cnb]; 4) ntê tie= ^ie^enb eë güriDovt.

33ilbc Sö^e, in benen ber ©enitio imb ïatiii, ginjal)! unb SOÏeljvjafyl, uovfommen.

59.

quot;Wat is het weer toch slecht! 't Heeft, geloof ik, den gan-schen nacht gesneeuwd en gestormd. „Ja, ik hoor, dat de trein, die volgens het spoorboekje 1) te (0.) 8 uur moest aankomen 2), ten gevolge van aanzienlijke sneeuwophoopingen ongeveer een half uur van 't station op de rails is blijven liggen.quot; — Zeg eens 3), wat scheelt er eigenlijk aan? Je ziet alles behalve vriendelijk uit je oogen. — , Ja, ik ben gebelgd over de manier, waarop mijnheer Müller mijn zoon heeft behandeld; zijn hardheid en grofheid zijn niette vergoelijken.quot; — Zoo, meen je dat (0.)? Dan ben je slecht ingelicht. Je zoon quot;Willem heeft zich dermate aan

80

de goede vormen bezondigd en den heer Müller op een zoo onfatsoenlijke manier toegesproken, dat ik in (an) uwe plaats (2ot.) liever amende honorable zou willen 4) doen dan het optreden van mijnheer Müller te laken. — „Wat? En de slungel vertelde mij, dat hij zich geen schuld bewust was! 5) Ik dank je hartelijk voor je rondborstigheid en zal hem behoorlijk onder handen nemen. — Wat ge schijnt, zeide Macchiavelli, dat ziet iedereen; wat ge zijt, weten weinigen. — Wie zich zelf goed kent, zal zeer spoedig andere menschen leeren kennen 6). — Wel hem, wiens grootste genoegen het is anderen vreugde te bereiden. — Hoe noemt men hem, die den geheelen dag in de herberg doorbrengt? Een herbergier.quot; — Wie van jullie kan mij drie dieren noemen, die in Afrika leven? „Ik, meester!quot; Wel, 7) spreek op (o). „Twee apen en een papegaai.quot; — Tijd is geld, geld is macht, maar alleen voor hem, die den tijd weet te besteden en liet geld weet 8) te gebruiken.

1) faljrpïonmaijtg. 2) eintrcffcn fottte. 3) ®u. 4) modf)te (achter (ntten). 5) jet. 6) Vert. kennen leeren. 7) mof)(aii. 8) n-eet aan quot;t slot.

ïae ^aljlumt ober Wumevolc.

®te 3^a^^lDövtcr fönnen fofgonbcnucife cingcteiit merbeu: iöejtimmte ^af)huöi-tcr. Unkftimmtc .Snijfoörtcr.

1. §011^1= ober ©runbjaljfcn (Hoofdgetallen).

Sinê, jmet, brot, oiev, fimf, 3eber ({cglitfjer), mandjev, einigc, fed)S, ftebcn, at^t, ncun, jc^n, etüdjc.

etf, jJiDÖtf, brcijcljn, ïcdjjcljll, (Sicfc briirfen etnen 3 a t) 1 6 e= ficbjcfjlt, jwanjig, fünfjig, fcd)= S^{r 1}' f ^ail§)'

jiij, j'tcb(en)5tg, fjunbert, brei()un= Straaê, ganj, ()alb, nid)tS. bert, taufenb, fünftnufenb, million. (Siefc briicfcn etnen 93i n 6 6 e=

gtiff ons).

SIK, gefamt, famtlirf), fein, einu geê, «iel, mcljr, raentg, genug.

(®tefc brücfen 6alb einen SafyU bolö cincn SKafebcgriff nus).

2. Drbmmgêjntjtcn (Ranggetallen).

®er (bic, baê) cvfte, jraeite, ®er wieviiclfte (irieBidte)? ®er bvittc, ted)fte, arfjtc, jc^nte, f)un= foüielfte. ®cr Ic^tc.

bertfte.

81

3. ®oppctungêja[)[cn (Verdubbelgetallen).

(Stnfttcf) (eenvoudig), cinf a U 2)?cf)vfncf), nielfcicf), mannigfni); t i g (onnoozel); jiDcifa^, jiöct» tielf a 111 g, mannigf a 11 i g. fiiltig ctc.

4. ©attungê* ober Slvtjatjlen (Soortgetallen).

Sinerlct, 5gt;Tjeiei-=, breter», 3(flevlei, ader^anb, mait^crki,

üierci'», fjunberteilci. uiclerfct, mckdianb.

5. 2Bicberf)olung§:afl(en (Herhalingsgetallen).

©nmaï, jcfjnmaL (TOebert. 9}?ancf|mn[, uiclmal, aöemaf.

-keer, maal, -werf). (ïïbD. uic'malê, oft, nicmals).

6. Setlung«= ober S8nirï)5a()[cn. (Breukgetallen).

Sin i)iüb, cin brittel ($rittc[), (3Iu§cr half finb bic ïïntd)» ein niertct (SBiertet), ein joelen im 9ïicbcrL ben Orbmmgê»

jigftel, cin ^unbertftel (ober: ja^Ien g(eid)).

^unöcrtteil).

7. 33ertei(uitg§5a{)(en ober biftributtoe 3ⁿ')toörter.

3e 5tuei unb jroei (twee aan twee),

je brei (ober) ju je brei (bij drieën),

je ber brittc (telkens de derde).

23cmcrfungcn ükr bic 33i(bimg bev Qn^wörtcv.

a) S i e b 3 e () n unö i i e 6 3 i finb gc6vaucf)[td)cr als bic üoKcu gormen; f ü n f 3 c b quot; «nb f ü n f 3 t g, bic in ber llmgangsjpradjc oft ten Umlaut ücrUercn, merben am beften mit bent Umlaut gebrnud;t.

b) £ie C r b u u n g § 3 a f) I e n tuerben Don jidci bi§ neunjcfjii huid) §in3ufügung non t, uon 3 w a n 3 i g ob burd) Slnbcingung bon ft «on ben ®runb30É)lniörtern gebilbet. — 93Jan merfe fidj, bag bol £d;[uK=c in 3 tt e i t e, b r i 11 e jc. in folgenben SBerbinbungen roegfaÏÏf; Er ist der zweitdlteste, der drittletzte der ganzen Klasse (op één na de oudste, op twee na de laatste). Er sasz auf der zweithüchsten Stufe der Treppe etc.

c) 2;ie $oppelung§3ablcn w er tien Surd) faltig gebilbet. Sen Umlaut jebod) entbebren nmnnigfnltig unb bas tird;licbc SBort J:rei= faltigfcit (Drievuldigheid). $ie un§ fo gelaufigen 9?ilbungcn auf -Toud (veel-, meer-, honderdvoud) fommen im Seutfdjeu faft uur in b i e 6 i n f a It unb bie Sorgfalt dor.

■JtUocmcinc ïBemerfungcn.

1. 6quot;tnS ift bic unabanbertidje gorm ber unbennnntgt; t

(Sin'ocit, 3. 33. Einmal eins ist eins. Dieses Kind kann schon das Einmalems (tafel van vermenigvuldiging). Die Gloeke liat eins, ein Viertel [auf] eins (12¹/₄), ein Viertel vor eins geschlagen. Es ist fünf Minuten nacli lialb eins. Dieses Kind ist mein Eins und Alles. Er starb im Jahre achtzehnhundert und eins.

On übertragcner 33cbcutung c t n ê fo tgt;ict roic g I e i rf)=

g i ( t t g, e i rt e lquot; I e t, 3. 23. Es ist mir alles eins, ob icli Geld habe oder keins.

23or etnem ©ubftcmtb [tef)enb, mirb cill afê bcr unbcftimmtc ?Irtttel befliniert. ®ic öoüftanbigc ©cfünation f)at cS, menn cS fid) nuf ein üovl)cvgc£)enbe8 ober nndjfolgenbeê êubftantiu bejie^t; ebenfo, menn cê atê ©ubftnntio nuftritt.

SScifüicIe; Ein Mann, kein Mann. Eine Krahe macht keinen Winter. Sie sind eines Herzens, ein es Sinnes. — (31IS 31 b j c t t i ö :) Der eine siit, der andre schneidet. Was dem einen recht (ist), ist dem andern billig. Ein Buch und noch eins machen zwei Bücher. — Einem der Kaufleute ist eins seiner Hiiuser abge-brannt, erziihlte mir eins der Kinder. — 1st er so einer r Einer kann nicht alles. — Einem wie dem andern, so geschieht keinem Unrecht. — Er ist ein Kind gegen unser einen. — Man musz eins ins andro rechnen.

?Inm. Slit bcvfelbe ocrÈmiben 6tei()t cin meiftenê iraftcltiert: SBit ttotjncn in cin unb bemfeïöcn §aufe, in ein unb bcrfeïöcn @tabt.

2. Sluci unb Örci merben im ®enitiu unb Satiu bismcilcn flctticrt (zweier, dreier; zweien, dreien). 9}ïan iet ober fporfam im ©ebrnud) bicier gornicn unb ucrmeibc btejelben, recnn ber fiajuê auf auberc ÏBciie nucjebeutct ift. So iagt man jroav: Aus zweier Zeugen Mund wird uns die Wahrheit kund, aber nirf)t: Aus dem Mund dieser zweier Zeugen, Weit bieder ben fiajuë genügenb bejeidjnet. £0 jagt man: Was zweien zu weit, ist dreien zu eng; unb ftatt bc§ gett)M)n= lidjern: Die Vereinigung ztveier machtigen Heere fann man aud) zwei machtiger Heere jd)veibcn ¹). — 3m Xflttii ift nad) ^pra^ofitioncn bie glerion jluar eine belicbige: von (aus) zwei Übeln (ober:) von zweien Übeln soli man das kleinste wahlen. — ®ebraud)lidjev aber ift: Er reiste mit zwei Knaben unb drei Frauen a[§: mit zweien Kna-ben etc.

¹

SBaê ift minbet gut in folgenbem auê ber gbln. 3eitimg: ®Jan ^at bcim Sidtte

Slueier grofjer cïeftrifd)ev dampen bic ganse ^tarfit Ijinbwrd) gearbeitct.

83

amp;) öctbc roirb vcgcfmafng a(§ Slbjcftic bctfinievt; j. S8. Beide Brüder gingen aus. Das Leben beider (beider Briider) stand auf dem Spiele. Beiden ist die Rettung gehingen. Unser beider Leben war in Gefahr etc. Ons beider leven enz.

3n bicfcn SBeifpicIen bejcidjnct bcibc cinc nid)t

fcftcn jebod) fajjt c8 jroci ©cgcnftanbe ober ^anbfungcn ató cincn ctn^igcit SScgviff jufammen; nföbann Ijat cê unabanberlicf) bic gorm bcê fiirfil. ®cfcl)ïeditê bcibcö (bei imS immer heide); 5. 23. Soil icb lesen oder scbreiben? „Dn muszt beides.' — Was gefiillt dir am besten, Zeicbnen oder Malen? „Beides gefallt mir.quot; — Welches von diesen zwei Gemiilden gefallt dir? „Beide gefallen mir.quot; Haben Sie Bilder oder Bücher gekauft? „Beidesquot;. — Haben Sie gespielt oder gesungen? ,Beidesquot;. — Goethe war heides: Dichter und Staatsmann.

4) Sic ®runb3af)(en fönnett in gennfien gaflcu pluraltiicvt merben:

a) ntê gitiernamen, 3. SB. Zwei Einsen und drei Achten bilden die Zahl 11888; b) luenn cin juücljörigcë Sutiftanti» iu öu-bantcn 311 cvgön3cn ift, 3. 93. Alle viere von sieh strecken (d. li. die vier Beinc, oder audi; Hiinde und Fflsze); mit scchsen fahren (met de zes); aWc iieutie werfen (alle 9egel); mit zehnen nimmt er's auf (d. h. zehn Personen); er kam urn fünf'e (ober) fünf (d. h. Uhr). $ic mit ^ifl gcbilScten 3nl)I= luortcr blcibcn 31t)ar getobIjnlid) uiiBerönbert (alle vierzig tlohen), in gewijjen ïlusbtüctcn jebo^ ift hie Spiuralform getrciudjücf), 3. 9?. in; Er ist hoch in den siehziyen, aber noch rustig (kras, flink); sein Brnder niihert sich don sechziyeH. — DJÏnu jngt glcid) gut: er nimmt es mit zwanzigen oI§ mit zwanzig auf.

?lnnt. ?l(§ iiicïjlirfje £ u 6 ft a u t i u e fjoten puntert uub tauienb int HStnroI =c: •Ciimbertc, ïaufeube finb gefallen (ober;) §unbertc Sclboten fiefen. (9?gl. honderden, duizenden: oud): boê 3Qt)rt)imlicvt, 3oljrtaii(cnb).

5. ®ie @nbung =cv nn ^a^ttoörtern fann ncrfdjiebencS 6c» }eid)ncn:

a) 0;in flatter S5ier3iger = een goede veertiger: eiu angetjenber Öünfsiger (vooraan in de vijftig); b) 2Bir tranteu eine gtafdje ad)t= imbfie(i3iger (b. tj. SSein oom 3- 187»); c) 6r ift im Stnfong ber brcifjigcr, ber bïcifiigev 3aïire geboren (3. ». im 3ot)rc issi); d) $ic SaW 542 bc= ftc()t aus jraei G i n e r u, uier 3 e t) n e v n imb fünf § u n b e r t e r tt; e) 6r gab bem 93ettler eiuen Sedjfer (b. 1). cin ecdifpfcnnigftad) unb jtoei Sreier. (®9Ï. unfer vijftiger fiir rijksdaalder).

84

6. M (ader, nüe, QÜcê) roirb ftovf beftmievt; oor bcm bc» ftimmten Krtitet ober nor cinem gümovt bfcibt c« mcifteuê unüer* cinbcrt, 5. 33. Aller An fang ist schwer. Alle Mühe war umsoust. Alles Volk strömte herbei. Alle lieben ihn. Er ruderte nut aller Kraft. Er ist alles in allem. Sie ist zu allem brauohbar. All (alle) seine Eeinde bewuuderten ihn. Mit all seinem Gelde ist er doch nur ein armer Mann. — (SS3I. ®. S6, I, b; ®. 45, Stnm. 1).

7. ^s4gt;icl unb menig blcibcn unflefticvt, roe-m fic cinen 2« e n= g c b e g v i f f, einc 9JJ a i f e bejcid)ncn; bie glcyion nefjmen fie fjaufig, befonberö im @en. unb iBcnn fic eincn 3 a M b c-g r i f f auêbvücfcn.

23oiipic(e; Viel Menschen trinken mehr als tvenig Menschen. Viele Menschen riihmen diesen Wein, nur wenige tadeln denselben (iljp.). Viel (ober) viele Köche verderben den Brei. Mit vieler Mühe quot;\vurde er ^erettet. Das Unternehnien ist mit vieler Gefalu ver-bunden. 2lbcv beficr; mit raentg ®cfal)v n(ê: mit weniger Gefahr. (ffinvum?)

©ubftantiuifd) gcbvnudjt luevben u i c I unb menig itniner flcf^s tiert, loenn fic cinen ^5erfoncnbcgrxtf bcjcidjncn. Es spra-chen viele (velen) über vieles; ich lernte aber dabei nicht viel. Wenige haben das Wagnis versucht. Das Leben vieler war in Gefahr. _ . . ,

8. DJlcOrcre (verscheidene) fcilUtltfl)C, ^C|lUUtC, CtUnJC

eiuiflc, jeber (% -ë), maudjer (=e, =§) «ci-bcn «ie abjettbc

bcflinicrt. ® i n i g c « brücft (roie m c n i g c ê) eincn SDÏapegviH au«, 5. 23. Ich habe dir einiges, nur weniges zu sagen.

9. (finmal mit bctontcm ^afjliuovt bebeutct; nur cin c i n 5 i= g e ü mal; mit bctonter jraeitcr Silbe: Ctllft, nbl. eens, ereis. 3n bcr Uiugangéfpvadjc mirb baê tonlofe cill nic^t feiten mcggclaffcn; 5. 23. Einmal ist keinmal. Es was einmal ein Konig. Das ist nun mal nicht anders. Ein fiir allemal = eens voor goed.

(Sicb ien Untcrjdjicb art, öcn Sic Sonuerkgung in folgenben «ötjen Ijcrbcifüljrt: Ich will es noch einmal (unb) noch einmal versuchen. Wir haben uns schon einmal (unb) schon einmal geschneben.

10. Öfllt) luirb im allgemcincn ebenfo gebraudjt mie unfer half. Sgt. Ein' halber Apfel. zwei und eiue halbe Meile, ein halbes Dutzend, anderthalb Eier (anderhalf ei). Vier mit ein halb multi-pliziert giebt zwei. Die Halfte von ein halb ist ein viertel.

85

ïtfit onbcïti Sofjlcri oerbunben, fann cin Ijalb unflettiert Mcibcn. So ^aflt man beibe»; in dreiundeinlialb (drei und ein halb) Tagen (unto in drei und einem halben Tage. — Sas 5?crb ricfjtet fii) olio nac^ bem f t e i t i e r t e n SBort [) a ( 6 (eê ftcljt mitfjin in bcr ® i n 3 a () 1); fileiit () a 1 b unflefticrt, fo ridjtet c» p; nacf) bent Bornnge^enbm 3aI)(roDrt.

11. 93or fadjlicljcn ? ii u b c r= unb OrtSnnmcn Mcibcn ^ n ( b unb 9 a 11 5 unflefticrt, 5. 23. halb Europa, in ganz England. — Stud) c t n lu c n t g, c 110 a S, ein paar, ein b i d) e n bteiben uiroeraubert, meil fie fitr ein e i n 5 i g e S 2Bort geiten.

ïlnm. ipanr loirb mit eincr 9]kju§fet ciejcfjiicbcn, menn e§ jur 9?e= jeicfjiiunci »on jroci 5ujammcngct)firigen ©cgenftiinbcn bient. S5gl. Ein paar Eier, Birnen (ö. t). einigc) unb: ein Paar Handschuhe; Marie und Wilhelm wurden ein (gltickliches) Paar. (3]gl. franj, une paire, une couple).

Xn* _gt;-Jai)huovt (Numerate).

60.

Van twee kwalen moet men de kleinste kiezen. — De heer ziet met één oog meer dan de knecht met vier. — Een vader kan gemakkelijker tien kinderen onderhouden, dan tien kinderen één' vader. — Het leven is maar kort; het bestaat uit slechts vijf letters en als men 't omkeert is het niets dan een nevel. — Wi] kunnen niet allen over één kam scheren, wil zeggen; Wij kunnen niet alle menschen op een en dezelfde wijze (flcc.) behandelen. — Bijgeloovig ben ik niet, zeide eens een snuggere bol, maar ik weet bij ondervinding, dat wanneer dertien personen bij elkander aan tafel gezeten hebben, er (o.) altijd één bij geweest is, die vóór de anderen stierf. — Kunst en wetenschap, zegt Goethe, zijn woorden, die men zeer vaak gebruikt, maar wier onderscheid zelden goed wordt begrepen; men gebruikt dikwijls het (0.) een voor het andere. — Hoewel de haring millioenen menschen tot voedsel dient, vermindert het getal dezer visschen niet merkbaar. — De rijke rijdt met de vier, groote heeren rijden soms met de zes; maar wie rijdt met zeven? — Het getal 7213 bestaat uit drie eenheden, een tiental, twee honderdtallen en zeven duizendtallen. Twee eenen, drie tweeën en eene vier vormen het getal 112224. — Niet

86

allen zijn vrij, die met hunne (@en.) ketenen spotten. — Zeven boeren zaten eens bijeen. Zij wisten wel dat zij met hun zevenen waren, en toch wanneer zij begonnen te tellen, kwamen zij altijd maar tot (6i§) zes. „Ik ben ik,quot; zeiden zij, „en jij bent een, twee enz. Zoo kwamen zij nooit tot zeven. Na lang nadenken vonden zij eindelijk een middel om dit moeilijk vraagstuk op te lossen. Zij staken allen hun vinger in de boter en zoo vonden zij zeven gaten.

61.

Deze man is tot alles bruikbaar; allen waardeeren hem dan ook en velen bewonderen hem. — Menigeen noemt oen geluk, wat anderen een ongeluk noemen. — Hoe oud meent gij dat mijn oom is? „Wel, ik houd-hem-voor een goeden zestiger.quot; Dan vergist gij u, hij is vooraan in de vijftig. — Uit den mond van twee getuigen hoort men de waarheid. Nu ja, maar voeg er bij: uit den mond van twee eerlijke getuigen. - Twee wachten gemakkelijker op één, dan één op twee. — Do beide violisten werden door verscheidene roevers overvallen, maar hebben zich zoo dapper geweerd, dat de schurken moesten afdruipen. Sedert is beider naam op veler lippen. Nu, zij hebben getoond, dat zij beide; schermen en vedelen goed verstaan, dat zij den degen even goed als den strijkstok weten te hanteeren. — Velen kunnen meer dan een enkele vermag. — quot;Weinigen zijn in de wereldsche dingen zoo onbedreven als mijn geleerde vriend: hij meent bijv. dat men voor een paar gulden een paar goede laarzen kan koopen. — Hoeveel is de helft van een kwart? In hoeveel vierdeparten kan ik zeven en een hal ven appel verdoelen? — Veel van 't geen ik in mijne jeugd geleerd heb (o ). ben ik vergeten (mit Ij a 6 e n). — Wien veel gegeven is, van dien zal ook veel geëischt worden. — Goethe was beide: dichter en staatsman. — Deze vereeniging van menschenvrienden beoogt het welzijn van allen, die zonder hunne schuld (th. 42) in ongeluk en ellende geraakt zijn. Verscheidene personen uit mijne omgeving zijn tot deze vereeniging toegetreden. — Bij de laatste prijsuitdeeling traden de leerlingen twee aan twee 1)' de zaal binnen; om den anderen 2) kregen zij een boek of een prent.

1) jc jtoct unb smet. 2) jc eincr urn ben nnbern.

G2.

Het gevecht was zoo bloedig, dat van elke 1) drie man maar één ongedeerd terugkwam. — Hoe laat is het 2)? 't Heeft zooeven half één geslagen. Dan gaat uwe pendule achter (nad;); 't is kwart voor één. — Met klokslag van drieën 3) vertrokken wij en kwamen 5) precies om zes uur 4) op onse bestemming aan 5). — Weet gij hoeveel die fabriek jaarlijks afwerpt? Door elkander gerekend (5. 82) eenige duizenden, vermoed ik.quot; Niet minder dan twintig duizend gulden! „Hoor eens, beste vriend, maak dat den eersten boer den besten 6) wijs; meer dan tien duizend kan de winst niet zijn.quot; — Waar woont de heer B. thans? ,Sedert vier weken woont hij met mij in een en hetzelfde huis; eiken middag gaat hij met twee jongens en een klein meisje wandelen.quot; Daaraan erken ik hem; hij houdt veel van 7) kinderen, en dat meisje is zijn een en alles. — Van de ingeleverde opstellen was het uwe het beste, het mijne was o}} één na het beste. 8) „Hoezee! dan krijg ik van vader eene fraaie velocipède.quot; Ge zult zeker nog een der beste wielrijders worden. — „Hoeveel is 60 min 20?quot; vraagde de onderwijzer. En daar de knaap zweeg, voegde hij er bij: „Als je van 3 twintigpenriingstukken twee verliest, wat hebje dan in den zak?quot; „Een gat,quot; antwoordde de leerling. — Toen de soldaten nauwelijks drie en een halve mijl hadden afgelegd, waren er reeds vijf en twintig, de (o.) een na den ander, door de hitte bevangen, neergevallen. — Gisteren is er (o.) brand in een der kazernes uitgebroken; al het volk stroomde toe (fjcrki), verscheidene spuiten wierpen dikke waterstralen in de woedende vlammen, maar alle moeite was vergeefsch. De eene helft van 't gebouw is in een puinhoop veranderd. Ook moet een dei-spuitgasten, een nog krasse man, diep in de zestig, bij de ramp zijn omgekomen.

1) (ober) de — jc. 2) 2Bie jpcit ift c§? 2iMc Biel lU)rt)tc§? 3) Sdjlac] brei. 4) ïpunJt jecfiê Uljr. 5) eintreffen. 6) bcr erfte Èefte. 7) auf (?kc.) ober Bon. 8) ber jiBeitfcefte.

88

$cüiüort ober ^cïöum.

A. ïic ^onjiiöattou.

I. Sd)roacf)c Conjugation.

(2(itfg. 63 imb 64).

®ic itf)iunrf)e Conjugation umfapt bicjcntgcn SBerben, uielc^e ben Stamm unoerönbcrt (affen unb im 3 in perfectum auf (c) tc, im j ra e 11 c n '■JB a r 1151 p auf t (ct) auêgcfjcn. — -SnfoVücit ftimmt bic bciitic^e ®pi:ad)c mit bem Dïicberl. überein.

.^u bcad)tcn abci' ift gofgcnbcê:

1. S)ie erfte ^erfon Gin^af)! ^at rcgclmcigig c, 3. 33« ich

habe. icli rede, icli suche. (S6cn)ü bei' 3 lit p e I' a t i D, 5. S3. Höre! Rede! Suche!

2. !Dte 5 mei te ^enon (Sin^af)!, bie unê abtjanben gcfonunen ift, [jat bic ^erfonalcnbung ft, 5. du hörst, du redest.

3. imperfectum unb 5 m e i t e ê -p a r t i 3 i p babeu immer t; bet unê nur nad) parten fionfonanten [ch,f,k,p,s,t], 3?g(.

prte, ftraftc, ftrebte, ertöfte, Icgtc, lachte; gdjöi't, geftvaft, cjcftvcfet, getcgt, ge(acf|t :c. unb: ik lioorrfe, strafte, streefde, verloste, legrfe. lachje; gehoon/, gestraft, gestreefd, gelegrf.

4. 35or jebcm t, gt;ocW)eê bonter ben ®tamm tritt, bfcibt jur grleirtjtcrung ber 3tuêfpvad)c baS uvfprünglidje c ft cl) en, meun bcr Stamm auf b ober t auélautct; 5. 33. Ich melde, er meldet; ieh achte, er achtete, er ist geachtet; er redet, wir töteteu, sie leisteten; mit ausgebreiteten Armen etc.

Ülnm. ffiir tofien in fotc()cn (yatfen bic *pcrjcina(rabung einiatf) weg; bet ®eutfct|C Wilt fte beutlirf) t)ören taffen, unb fe^t beêfiotb bas nrfvtüngtidje e toiebft in feine SJccfjte ein.

5. 2luê eben beut ©ruube mi vb bcr Gnbung bcr 5 to c i t c n ^3erfon Siuja^I ciu c oovgefc^t, menu ber Stamm auf citten 3 ^ f d)' I a it t ober auf il, t auêgcfjt; 3. 33. du hassest, speisest, tanzest, beschützest, meldest, achtest etc.

ilnm. S!er(jteicl)e bie Snvctlatioc: buntest, hartest, hübschest, heiszest, geliebtest etc. etc.

89

G. @cl)t ber ©tanim auf 5)op^cIfonfonan5 nuê, fo 6(eiben bie ^iuct Sonfonarttcn u n g e t r e n n t, 33. Er brüllt, knurrt, klafift, trifft, brummt, packt, foppt, laszt, schwimmt, keimt, nennt, du hassest.

23ci ben SBcrbcn auf cllt unb ent (eigcntti^ -elen, -eren) ift ju £)C= mcrfcn, baij im 3 n b i f a 11 e bnê c vor t uitb r, im ^ 0 n j u n f= tiu baê auogcftojjcnc c nach l unb r Dor()crr)d)t. ÜJJan ucrg(cid)e;

jiiBifntiu. Jtonjuufüu.

3d) idjmcidjle, jittre 3d) id)mcid)lc, jittrc

hu ic§mcirf)el|quot;t, jittcrft bu Idjmcidjlcft, jittrcfl

cr jd)mcid)ett, jittcrt cr id)nicid)lc, jittrc

mir irf)mcid)cln, jittcrn loir td)meid)lcii, jittrcn

if)t jdjincidjclt, jittcrt il)r id)mcid)lct, jittrct

fte idjmcidjcln, jittcrn fic jdjincidjlcn, sittrcil.

jTag j ra e i t c 'ipavtijip öcrlievt bic SSorfilbc fjc: «) uor tonlojcn ober bod) jdjiuacljtonigcn Gtlben, 5. SB. erlaubt, wiederholt, unter-drückt etc.

b) lucim bn-3 Ikvb auf =iercu auêge()t, 5. 93. Ich habe studiert und nacblier spaziert. Wie lange bat der Fürst regiert?

Slnnt. 1. SBcrbcu Bertiert fle, lucnn eiS alê §iIf§mort be§ ^affiDums auftvitt. — Sïflt. Er ist gesandt worden. Er ist Gesandter geworden. — Er ist gesund geworden. — Er ist gescbickt worden (unb) geworden. Unterjdjicii ?

3(nm. 2. $ie ffierben ntit bcr i'djwadjtonigcn SJorfilfie 111 i B werben gcmöfjnlid) oljnc 15 e gcbrauc^t, 3. 58. Der Versucli ist miszlungen. Ev bat seine Macht miszbraucht und die Besiegten miszbandelt.

© dj m a d) finb tm ©eutfdjen bie bei unS ftarfen 93erben; b n n= u e n (verbannen), b r a u e n, f r i e cj e n, I a d) c n, f d) e n f e n, b e f d) e r e u, f ti n n n e n unb f d) lu e I g e n, j. 93. Er bat Arrest gekriegt (ticber; hekommen), sein Bruder ist verbannt. Er wurde auf die Folter gespannt. Ich stehe mit ihm auf gespanntem Fusze. Dieses Glück war mir leider nicht bescbert (beschoren). Er lachte und schwelgte im überflusz und schenkte keinem etwas. Verzwolgen (door de zee) = i)crid;(ungcn.

II. Startc Conjugation.

jDie ftarfen 93erben bifben iljr imperfectum (^rateritum) faft

90

nuênofymtoê, ba? 5 in c 11 c $ a r 115 i p öftcrê burd) 35 e r a u b e= rung b e ê Stammoofalê. Daê 2^te ^jJart. [jat bic QÊnbung CU.

2öcil bie SerroanMung bcè (Stammootatê b t a u t merben Die ftarfen 93erba and) ablautenbc 33erba genannt.

ï)ie Sitbnng bcê SmpcricctumS unb beê 2^t!n ^artijipê jtimmt fonarf) mit bem niebcvliinbifdjctt ©pradjgctivnud) übevcin. — golgenbc brei 'Mtimci^ungen jcbod) finb fetjr bcad)tenêrocrt:

a) 2)ie 2'« unb 3*« ^s-Pevfon Singular oom ^rafcuë beë Snbifatio» I a u t c n u m, ober fte ocrioanbeln ba§

nïiprÜngtid)C C in i, 5. 23. ich trage, du tragst, er tragt; ich fange, du langst, er fangt; ich breche, du brichst, er briclit; ich berge, du birgst, er birgt; ich nehme, du nimmst; ich trete, er tritt etc.

ïïnm. 3ft bet SBotal gebcljnt (lang), fo MjrciM man ie. Sie§ bctrifft bic folejenben SSerbcn: ich befehle, du befiehlst; ich lose, er liest; ich sehe, du siehst; ich stehle, er stiehlt und (nad) cider JBirnjd)) nurf): ich gebe, du giebst (neben: gibst).

b) S)a§ 3mperf. bc§ ^0njnn11io§ loivb ooit bem Smpcrf. be§ Snbifatioê bnrd) II m I a u t n n g (wmn bicjcibc mbfliid) ift) nnb burd) 5lnf)angung ooit c gebübet, 5. 33.

ich trug, wenn ich trüge; er sprach, damit ich sprache etc. 2ïnm. 2Sefd)e jtrei Söebeutungeu f)abcn: ich trüge, ich führe?

c) Ser S m P ^e ^ a t ^^ü 9^C^ ^^röien§ beê 3^llbi^j

fatioê, ()at aber nie ben U m I a n t. 2)aê c, lucldjcö bic

ld|road)cn Scrbcn f)nbcn, ift aud) bet ben ftarfen nnjibvdudjlid) cin= gcfiit)rt inorbcn, a n r e r bei benen, bie c in i oerroanbetn; j. 8. komme! wisse! bleibe! falie! — nimm! sprich! befiehl! gieb (gib)! fflïcljrjafjt: komrat! wiszt! bleibt! fallt! nehrat! sprecht! ;c.

Slnm. 1. IVerd'/n [)at werdc! unb nebcn sieh! be|tef)t baS bid)» tcnid)e (bcmonftratioe) siehe.'

3lnm. 2. golgenbc SSerba lautcn im frajenê nidjt urn; j a f f e n, r u f c n, I) a u e n, i a u g e n, j n a u b e n, j dj r a u b c n unb bic jnm ïeil id)road) getoorbcnen: tab en (uitnoodigen), ma t)= ten, f n 11 c n, i a t 3 c n, j p a (t c n.

?(nin. 3. Siejenigen ftarfen 23erben, iceidic im ^rafenê 3nb. Umlaut ober i befommen, idjaltcu nad) b, t fcin c ein. ®o fagt man: ich gelte, du giltst (nidjt; gi(te|t), er gilt; du hiiltst, er halt; ich rate, du ratst, er rat; ich trete, er tritt etc.

91

'SJacf) cinein 3 ' 1 4 ( a u t blcibt cft iquot; ber fcicrtirficn ©djvcibavt beibcfjaltcn [du issest, missest, schmilzest, liesest, liissest, waschest], im 3l[Itag3fti( {ebotï) fattt ba? c gciïiö^n(id) auê [du iszt, miszt, schmilzt, liest, laszt, wascht].

Übcvftd)tlid)feitS^a[bcr (affeit luir bte gcbvaud)Iid)ften ftavfcn 93cr6a in jroci groËen ©ruppcu fofgcn. 5)10 ©vuppc A cnttjiitt bicjcnigcn SScrbcn, roeldje in ben Jpauptfovmcn gan5 ober bod) na^e^it mit bem quot;JJicbcrtanbiidjcn übereinftimmen; @ruppc B cnt^cift bic herben, iue(d)c inef)i- ober lueniger oon ben entipredjcnben niebei'ldnbijdien a b ra e i d) e n.

® r u p p e A.

94

Wnmerfunöcn.

1) üSciuegcn ift uur ft a r f in ber Scbeutung : ju cinem {yntidjlufj Ècftimmcn, uernntafjen (nopen, overhalen tot).

2) j^flcgcn (= Wcriorgen) ift Moimicgcnb jrfjiuarf) (er pflegte den ftrnntcn); ober: or pflog Rat, Rücksprache mit seinem Bruder.

3) SBicgcn in ber ®cbeutung f d) a u f e l n (wiegen, wiegelen) ift al§ Scnominatiu nalurlid) fdjinad). — Diehen mie gen (= wegen) 6c= ftel)t ein Serb magen (fin- wegen), welctjc» befonberê in übertragener Sfiebeutung gebraud)t wirb. Smperf. unb ^artijip finb toornriegenb ft art; 3. 33. Er wiegt, wog die Waren ab, hat die Waren gewogen. Er hat meine Vorschlage reiflich erwogen (overwogen). Dieser Gennsz wog beinahe den Schnierz auf. überwog den frühern Schmerz. Man musz die Stinimen uügen, nicht ziihlen. (ïrft Wiige, bonn Wage! —

4) 33ci $id)tern unb altern Sd)riftftellcrn finbet man bet biefen herben [5c fllajjc) biêmeilen im ^rajens 2i£ unb 3tc *j3crfon ging. ben Sipl)= t()ong cu, ftatt ic, 3. 53. (StijiKer:) Der König r/eheuf. Das ist seine Beute, was da kreucht nnd fleugt (= friedjt unb fliegt). — Kanaan wird gepriesen als ein Land „darin Mileh und Honig fleuszt.'

96

5) i'ialjlcn (auf bcr 9Jlü()fe) ift noc^ ftart tm 2«n ïpavtijip; malen (jcfjilbcrn) ift icfjwarfj.

b) (arijaffcit (= frartj. créer) ift ftart [Gott schuf die Welt]; in icn anöcrn 33cbeutungen ift e§ fdjwa^ [Er hafc Rat geschatft; sie haben ilin aus dem Wege geschatft etc.].

7) 93 c g i n n e n, r i n n e n, finnen, f p i n n e n unb gewinnen fjaben im Smpctf. beë iïonjunttio§ ö ober ö, tjaufig aui^ fi e f e ^ (c n nnb e m p f e tj [ e n; g e 11 e n ^at gemötinlicf) ö; ro e r b e n t)nt ü; and) bei Ij e l f e n, ft c r 6 e n, öerberben, m e r b e n nnb w e r f e n ift ü fef)r gebrauctilid) unb ju cmpfctjlcn.

8) §ebcn (jat nicfjt fetten (befonberS bei $ict)tern) im SPrateritum u [er hub an und sprach etc.] $a§ urfpriingtidje a bc§ ^artijipi finbet fid) nur nod) in bem 'Jlbjettiu erfjaben [das ist über allen Zweifel erhaben],

9) Ené tranfitioe löfilicn (oii§löfd)en) ift fd)road), 3. 33. Sic gcmtrocfit löiilt, Ibfdite ben Sranb. Si)ftl)e ba» geuer (au§)! — 3n intranfitiUer 33e= beutung ift befonberê crlöfi^cn gebriiu^ti^, 3. 33. $te Siamrac ctlifdjt (lifdjt), e r ï 0 f d), ift fdjon e r ï o f d) c n. —

10) aSScbcn mirb oft f m a d) gebranc^t; bic ftarfen gormen finb ebler.

11) 331 e i ^ e n ift gcm5t)nlid) fd|ioad) [sie bleichte die Leinwand] ; and) e r b (e i d) e n, u e r b l e i d) e n, im Sinne »on e r b t a f f e n (ver-bleeken); figürlid) für g e f t 0 r b e n gebrandit, ift ba§ ^artijip ftart (0 e r b 1 i d) e n).

12 §ciftcn nnb f^ciBen bilbeten fritter eine Klaffe ber ftarten Serba (bic 10'^e). 3n bem ïlbfetttu b e f d) e i b e n fiat fid) baë ci beë atten ^ar= tijips no(^ crt)altcn. (3Jg[. erhaben, 2lnm. 8).

13) SJoDcn ift in beiben 33cbeutungen (laden, noodigeu) ftart; in ber öebeutnng noodigen ift ba§ 5prafenê nic^t feiten, bn§ Smperf. bi§= loeiten fdjroad).

(Sinige 33cvba finb bei unS f m a d) gonorbett, iBii^renb fid) bie ftarfe govm, mcntgftcnê bei bem ^artijip, im ©eutfrfjen bc= ^auptct t)at. 2)ic toi^tigften finb;

b r e f d) e n (brafe^ obct brofd), gebrofdjen), flatten obet erfdjaften (fd)allte ober fdjoft, erfd)oïïen), f preien (fd)ne, gefd)ricen), gefd)ct)en (gefdiat), gef^efjen), g eb ei ^ en (gcbict), gebieden), teil) en (liet), geiteen).

^um ®c()1ug bemerfen mie, bag e8 im $eutfd)ett metjrere SScrba giebt, bie firf) 511 cinanbcr eerljalten mie bei unê drinken «nb vallen

JU drenken itnb rellen. Vellen (= doen vallen) ift blirrf) Umlnutung non vallen, drenken (= doen drinken) ebenfo bui'd) Umfautling öort bent afteren ^riitevitum drank gebifbet. Sotrfje S5evba finb f tf) m a rf) unb verben S a u f a t i d a genannt. 93on ben beutfdjen Saufatitien nennen imr: tranfen (= ttinien mad)En), brein gen (= btingtn mad)cn), f) ei n g e It, [)enfen (= fiangen madicn), frfjUicmmcn = ftf)h)immcti madicn), f e n f e n (= finten modjen), f p l' e tl g e n (= ^ringen ntadien), C C r f d) lü c n b C n (== oetiditóinbcn mndjen), CtnfdjtSfern (= ^doen inslapen). — Si^nüd) Ber^nlten ftcf) e r t n f t c n unb e r» fatten, paften unb f} eft en.

Seifpiele; 2)cr ®aum f i e l; bcc Öoljacter f a 111 c ben SBaunt. — Sft bo§ Siel) tdjon getrönft worben? 3a, e§ ^at fdjon getrunfen. Scr tycinb f p r e n g t e Sen ^PutBcrturm. $te 5)3u[ticnninc sprang in bic Suft. — ®er $te6 b r a n g in bo§ gintmer, wir abcr b r ö n g= ten i()it miebct I)inau§. — Ser 3ïocï t) a n g t, fling an ben 5ïagel; irf) fiafie bcniclbcn (ifjti) an ben DJagct gefjSngt. $cr 9]iörber ift gefjangt (lic6et g e I) e n 11) toorben.

2)iefcr ^raffer tjat aftc§ uerfebwenbet (verkwist), bic ganse ®r()= Maft ift o e r f rf| it) u n b e n. - Cbgtcirf) cv gut f dj id i m m c n tonntc, ift er bennoef) crtrunïcn; bie SBeflen Ijaben fcinc Scidje an ben Stranb g e f d) w e m nt t. $ic ebcne ift gan,? ü b c r f dj ro e m tn t. — 9)tan f en f t ben ©arg (doodkist) in bic ®ruft, man fenft cin ©djiff, man fentt ben 33(id (neerslaan), ba§ ©aupt (laten zakken). ®ie eintonige fflïufit f d) t a f e r t e bic Subörer cin. — 3d) ^abc mid) c r I 8 11 e t (kou gevat). — fêommt geid)minb Ijerein, fonft c r t a 11 e n bie Spcifen.— ©cin ÏÖIicï fjeft etc fid) auf ben g e i n b. ïtfler Stugcn Ij a f t e t e n an bcr idjönen ©cftalt. gr ift ein SJIann, an bent fein TOafcI (smet) I) a f t c t (kleeft).

(gintge 93erba finb ftarf ober fd)iund), je nadjbem fte tntran= fitiö ober trnnfitin gebroudjt merbeit. 2Bir nennen fofgenbe bier: quenen (= wellen): gine SEbriinc q u i 111 au§ ibrent Sïugc. 9hi§ ben Sctfcn q u o I ( ber Sacb- $ic DDÏagb q u c I (t c bic érbfen (in de week zetten).

fdjmeljcn: $er ©djncc f cb in i t 3 t, ift g c f db m o ï 3 c n. ®ic Sonne f cb m e 131 ben ©dincc, bat bie ©cbneemaffe g c f d) m e 131.

ftOrcifcit: ®ei bem ?(nblid fd)rnt er surücf. Gr erfdjridt (eidjt. Öabe icb bid) uicfleicbt e r f tb r c ct t ? Su fiebft c r f d) r 0 d c n au§.

f^njcUcn: Ser ffiinb ertjebt fid), ba§ Seget f cb ro i t ï t. TOein redjter ïade ift angcf (b » 0 (t e n. $er SBinb f d) m e ([ t e bic ©egel, bat fie g e f dj m e 111.

7

98

23ci ftedjcu (ftavf) unb ftcrfcn (i^mad)) licg^{1 bic} ®^atï)^{e nnbevê}-® t c d) c n ()ciBt: cin Sod) ober etne SBunbc madjcn, cinboI)vcn; ftedcn ^eigt: fid) irgcnbwo befinbcn (= steken) unb tranfitb: f)incint()itn, ivgenbiuo befcltigcn. — SBcifpicIc: S:ie gdjlangc fticïjt. $er SRörbcr crftad) ben 3icijcnbcn. 9lud); in See ftc^cn. — SBo t)Qft bu f)cute geftecft ? Gï [tccttc baë Sdjwctt in bie Srfjcific, in ben weidjen 33oben, bie fiofarbe anf ben §ut, Die! ®elb in baë ©eidjaft etc.

Umcgelmiiftigfcitcn in bci Conjugation.

golgenbc 18 SScïbcn (6 1 5 6) jeigett gvöjjcvc ober tki» neve 2lbweid)itngcn üon ben 3icge(n;

I. ®ie ijilfêuerben beê SOfobuS; fönncn, mögcn, biirfen, juüjjen, jollen imb loifien. — 8°' biefen 35evben, bie miv ge=

tt)Öf)nIid) a(S werkwoorden met opgesclioven verleden tijd, bie ®eutfd)en alê ^3 r a t e r 11 o»^ r a f en tia bejeid)nen, ift baë uvfprüng» li^e ^rateritum jnm ^rafenë geworbcn. ©aji bie gormen id), f a n n, id) mag, e r b a r f, er wei f; :c. eigentüd) ^tciterita finb, jeigt am beutlid)ften bie 3'= ^evfon Sin^eit, weld)e feme ^Jerfonalenbung l)at. (i^t. er fam, ipracf), ie,). — Sludj iu o (I e n ift um-egelmajjig.

Snbif. r a i e n §.

3d) (er) fann mag barf ntnB bu fannft mogft barfft mufet imflft

loir fönnen tnögen bürfen müjien tuollen

3 m p e r f. OPrdteritum).

3d) (er) tonnte, modite, burftc, mufjie, wollte,

3 m V c r f. ft o n j.

3d) (cv) ïonnte, inöd)tc, bttrftc, niüBte, wodte,

2te8 $ a r t i 3 i V-

gefonnt, gemodjt, geburft, gemuit, gctóollt, (iotten), gemufit.

sjjnmcvf. 9)lit bent 3niinitiu cincê anbcvn Scitoovtcê uevbunben, nimmt ba§ 2 e üpavtijip uorwiegenb bie govnx bc§ 3nfinitiü§ an, 3. S3. Ich habe kommen wollen, mussen. Ich habe ihn nicht strafen mogen, Icön-ncn. — Sm ©vunbc obev ift bicfe 3nfiniti»fovnt nid)ts anbevc-3 als etu ft a r f e § ^avtijip mit aOgemovfener SSovfitbe.

99

II. i»cin, Ijnfici'f t^un; — Dtinfjen, Bcnfcu.

6in I)a6e tfjue — bringe, bcnfe

luar t)attc tljat — Êradjtc, bad;tc gcroeien, gcfjabt, gcttjan, — ge6racf)t, gebaat.

III. Srcnncn, fcniicn, ncnncn; —rennen; — (enScn, tDentcn.

brenne, fenne, nenne, — renne, — fenbe, tticnbe, brannte, fanntc, nannte, — rannte, — fanbte, toanbte, gebrannt, gcfannt, genannt, — gerannt, — gcjnnbt, gemanbt, Xjttipf.fionj. brennete, fennete, nennetc, —renncfe, —fenbctc, wenbete.

3(niuetf. Söon j e 11 b c n unb to e n b e n fommen int 3 m p f- S n b i t. wie aurf) im $ o r t. bic jonnen nut c Ijaufig Bor, befonberi in B e ï= h) c n b c n (ouf) besteden (aan), anlnenbcn (aanwenden, toepassen).

Ïaê UcitUJOrt (SBerbum).

63.

@c(5c ba3 35cif) i;i bic paffenbe Jform:

Ser Söiue (brittten), bcr 2öoIf ((jcukn), bcr Scir (Bvummcn), baê ®tf)mcin (grimden), bcr §irfd) (fdjrcicn), baS Sdjnf (bloEcn), ber (Sfel (infjncn), bcr gurfjê (ffaffen), bcr |)iinb (tnurren) unb (beücn), bie 3i^c9^e (mccfern), bie 2JfauS (piepen), bcr |)at)n (frafjen), bie ^ennc (gacfcvn) unb (g(itcffcn), bcr Stabc (friidjjen), ber ©tordj (t(appcrn), bie @anS (fdjnattern), bic ïaubc (girren), bie Sïac^lignU (floten), ber Sperling (jimtidjcrn), bic 3?icne (fummen), baS §eim= djen (jirpen), bie Sifabe ((^ritten). — ®ie ®d)tüffeïbtume luirb fo genannt, lueU [ie ben ^ïü^ting (eröjfncn). — ©iytuS V, ber berü^mte ^abft, ()at iu feiner Ougenb bic Sdjafe (f)üten). — 2Ber baê Sfeine nidjt (ndjtcn), bcr (befommen) oud) baê ©roye nidjt. — 2Bic oft Ijat biefer eble 3)?ann ben 2Irmcn cine Übcrrofdjung (berciten), teie oft Seibcnbc anê bcr 9!ot (rettcn), iuic öicte STfjvanen [)nt er (trocf= nen), wie me(c Sranrigcn (tvöften)! Unb (jat er immer ®ant (cm» ten)? — (©fanben) bem nic^t, ber bir (fdjmei^eln). SBcnn bn tic i'üge ((jaffen), fo (f(iet)en) bcm .öcudjlcr roie bem Sd)ineid)Iev. — (5Serreifen) bu fd)on [jciite? Oa, iucnn bn mid) abcr (beg(eiten), wiH idj biê morgen bfcibcn. — Sin 0d)iUer (ncnncn) untcr ben fteigerungêfö()igen ffiortern and) bic 3ⁿ^^tv|örtcr. _ir§a{t!quot; (fngen)

100

bet Server, „bie 3^a^gt;^uörter? (bennen) mir boif) einmat ein Öci» ipieï.quot; 0ofovt (erroibern) bcr jimgc ©pvadjfovftfiei;; .gtriatr^g, jiunn» jigcr, am jroan^igftcn. — ®ic man firf) (betten), fof^iaftman. iffiaS man btv (fcfieiiten) ()at, barfft bu nidjt tabctn. — „(®et|en) f)in sur 'Hmeifc, bu gouter, fief) tf)re iöeiie unb (terncn),quot; alio (lauten) etnev ber Spriicfie $a(omo'8.

64.

Een arme vrouw had een kip, die alle dagen een ei legde. Met één ei was zij evenwel niet tevreden; daarom mestte zij het dier en hoopte dagelijks twee of drie eieren in het nest (®at.) te vinden. Maar door het overmatige voêr werd de hen te vet en hield op met (ju) leggen. — De gierigaard schraapt geld en goed doelloos bijeen; de verkwister daarentegen brengt het er (o) doelloos door; vermijdt, mijne vrienden, deze beide uitersten, en leeft gelijk het een wijs mensch betaamt. - Laat u niet door aardsche nietigheden beheerschen, bestrijd uwe hartstochten en handel altoos zoo, dat gij u\\e daden kunt verantwoorden. — Wat vergt gij (du) van mij! Zou (collie) ik den man (Bat.), die mij zijn geheele vertrouwen geschonken heeft, met ontrouw en ondank (be)loonen ? — Menigeen bemint het verraad, maar ieder haat den verrader. De dood vraagt noch naar leeftijd noch naar (o.) stand; hij komt ongenoodigd en dikwijls zeer onverwacht. - Wie zijne hand in (mit stit.) bloed baadt, moet ze met tranen wasschen. - Toen ik een kind was, zegt de Apostel Paulus, sprak ik als een kind. Schaam u nooit, anderen te vragen; want door viagen woidt men wijs (tiug). Wees moedig en standvastig in het ongeluk en matig in het geluk (Sustine et obstinei) — In Rusland worden meer misdadigers verbannen dan opgesloten. — Eendracht, zegt een Daitsch spreekwoord, bouwt het huis op (o.), tweedracht haalc het omver. - De luistervink steelt met de ooreu. - Beschaafden overtuigt, onbeschaafden overreedt men. -Oordeelt niet, opdat gij niet geoordeeld wordt (Sonj. spriifenê).

65.

Gij verrast mij, zelde de grijsaard, toen zijn kleinzoon hem in de slaapkamer gelukwenschte. Ik dank je voor de schoone wenschen, die ge ml) aanbiedt en beloof u, dat we na het ontbijt een pleizierritje 1) zullen maken. - Ge zljt tocli niet te voet

101

gekomen? „Neen, ik ben gevaren 1).quot; In (an) uwe plaats was (souj.) ik liever gereden 1). — Deze schrijnwerker heeft zijn ge-heele leven door hard gewerkt, en zijn vlijt is gezegend geworden. — De geneesmiddelen, die de dokter mij heeft voorgeschreven, hebben goed gewerkt — De klank des hoorns schalde door het bosch en vervulde het pas ontwaakte voge-lenheir met vrees en schrik. — Zeg niet alles, wat gij weet, maar weet altijd, wat gij zegt. — De sneeuw is op het gebergte gesmolten; daarom zijn de rivieren zoo gezwollen 2). — Waar is het fraaie hondje gebleven, dat ge anders 3) altoos bij u hadt? Het arme beestje is dood. Verleden week hapte het naar vliegen en ving eene wesp, die hem in de keel stak. De keel zwol zoodanig op, dat het arme schepsel binnen weinige uren (Sot.) stierf.quot; — De lente, het schoonste jaargetijde, begint in Maart (bl. 35). De zonnestralen worden warmer, de sneeuw smelt, de boomen botten uit, het gras ontspruit opnieuw, de tuinman zoowel als de landman brengt tuinen en velden in orde 4), de leeuwrik stijgt kweelend 5) ten hemel, in het loover slaat de nachtegaal, en ooievaar en zwaluw zoeken hunne oude nesten weer op (auf).

1) r e 11 c n (^u ¥fsrb), fatten (tm SBagen ober Sdjifi). 2) an= jdjiDeUen. 3) jonft. 4) befteücn. 5) nmbeln.

66.

@cl3c bag 5krb in bic pafienbe 5^ürni-

©lücflid) ift, mcr (ocrgcffon), luaS bod) nic()t ju anbcvn ift. — @in •|5i-opt)ct (geiten) uivgcnbS meniger, alê in feinem S3atevlanbe. — Sine §anb (roaid)en) bie anbere. — SBer juerft (tommen), (malden) juerft. — 2Benn bid) jemonb ()d)elten), ()d)e[tcn) nidjt luieber. — 2Benn baê Söiev ju lange liegt, (oerberbeu) cê. — 2Ba8 man fid) fetbft (erroerben) ('^«t.) (gelten) inef)i', ató maê man (ererbeu). — (iBevfen) baé 23ei[ nid)t fo reeit Ijimueg, baf; bu e§ nid)t loieber l)olen (fönnen) (3mpf. sonj.). — 55on jemanb, ber (fortlaufen), fagt man and): er (reiden) auS, er (fneifen) auS, er (nef)menj ^leigauê, er (mad)en) Seine, er (ergveifen) baê ^pafenpanier, er ()ud)cn) ba8 2öeite, er (fd)Iagen) fid) feitiuaitS in bie 33iiid)e [Jiudj im 3mpf. unb tm ^artijip], ®cr le(3te 2Iuébriid ift bem ©djluyucrS beê befannten @e= bic^teê uon Seume: „ber SBilbequot; (entnel)uien). — 33on jemanb, ber unbei'ugt atteS unter)ud)t, fagt man; 2r (ftecfen) feine 3!afe in

102

nüeê. — ^Bott cinem Ükvmütigcn (t)ctBcn) cS: Ïcï §ofcr »!gt;quot; §aber (ftedjcn) — ffiir (bcijjcn) unê nuf bic Sippcn, fagtc mcin grcuub unb mcinte: 'Mr (cntfjaltcn) mit SOÏü^e un3 bcê Sadjcnë. — 3^ ^abc immer fagen ^ören, bag ®ct)arrlid)feit attcS (übenuiuben) «»«gt;•), (ücrlieren) (amper.) bcê^olb ben SQhit nidjt unb (ringen), bis bir bcr ©ieg ju tei( (roerben). — SBoS id) öorgeftern (geiuiuneu), f)abe id) geftern roieber (oerlieren). — (?eibeu) bit, bajj bid) eincr (taffen) (■Prdf. aoui.), fo ((eiben), baf; er bid) ju 33oben (roerfen) (W.Soni.).— •i3er bio ?citer (fjalten), ift fo fd)utbig ra ie ber Dieb. — 9ïot (teunen) tein ©ebot, fagt cin ©pridjraort, unb ein anbeceê: 9?ot (bred)en) Sifen (quot;ïquot; aud);) 9fot (leuren) beten. — id) nid)t umffen), (mnd)en) mid) (mit) nid)t I)cif3. — SOJandjer (triiumen) fo lange «om ©litcf, biê er eS fdjliefjlid) (oerfdjlafen). — (?(uffd)ieben) (lt;part) ift nid)t (auf^eben) (^«t).

67.

Koning Pepijn, vernemende 1) dat velen hem wegens zijne kleine gestalte bespotteden, liet eens de groeten van zijn rijk bijeenkomen en beval, dat men een wilden stier binnenbrengen en een hongerlgen leeuw op dit dier (2icc.) loslaten zou (folic). Dit geschiedde. De leeuw stortte zich woedend op den stier, pakte hem bij den nek en wierp hem op den grond. — Toen (ba) wendde zich de koning tot (on) de hem (o.) omringende 2) hovelingen en sprak; „Rukt nu den leeuw van den stier af (fjinroca) of doodt hem op den stier!quot; Maar niemand roerde zich; ieder was ontzet over dezen zonderlingen elsch. — Eindelijk prevelden eenigen: „Dat vermag Immers niemand, geen mensch, die zulks zonwagen 3) te ondernemen.quot; — Zwijgend steeg Pepijn van zijn troonzetel en trad In het strijdperk. Hij haalde 4) zijn breed zwaard uit de scheede en met één' slag scheidde 5) hij den kop van den leeuw, met een tweeden den kop van den stier van den romp. Daarop stak hij het zwaard weder In de scheede, stapte kalm en waardig naar (ju) zijn zetel terug en ging zitten. Vervolgens wendde hij zich wederom tot zijne hovelingen met de woorden; „Wat dunkt 6) u, verdien ik uw meester te zijn?quot; — Als door den bliksem getroffen 7) vielen de toegesprokenen ter aarde, en — niemand waagde het in 't vervolg 8) weder over des konings gestalte te spreken, laat staan 9) te spotten.

1) Vert. Toen P. vernam (erfufjr). 2) umftcfjcnb. H) Smpf. fionj.;

103

achter untevncfjmcn. 4) 5te()cii. 5) trcnnen. 6) mcincn. 7) rüfjrcn, treffen. 8) ^tnfort. 9) gefdjweige.

68.

Do dief werd op heeterdaad betrapt, en ondanks zijn tegenspartelen naar (in) de gevangenis gesleept. — Menig spreekwoord behelst oeno treffende waarheid; er zijn er echter ook, die in vele gevallen (Sat.) onheil souden kunnen (fönnten) stichten. Ik verzoek u, nog de volgende spreekwoorden of spreekwoordelijke zegswijzen in het Duitsch (ïïcc.) te vertalen: Een gegeven (fdjenfen) paard ziet men niet in den bek (3lcc.). De appel valt niet ver van den stam. Wie niets aan den hoek steekt, die vangt ook niets. Hoogmoed komt vóór den val ($at.). Het vuur begint met vonken. Met spek vangt men muizen. Wie zich in gevaar begeeft, komt licht daarin om. Blusch bij tijds, eer het vuur het (juin) dak uitslaat. Vergeet den arme (®cn.) niet, wanneer gij een vroolijken dag hebt. — De karakterlooze hangt den mantel naar den wind (letterlijk). Verdraagt in andoren, wat gij in uzelven voortdurend moet (müffen) bestrijden. Leugen en huichelarij verdraagt geen edel hart. Wat niet is (o.) te mijden, dat moet men lijden. Wat men in de jeugd geleerd heeft, onthoudt men het langst; met andere en kortere woorden: Jong gewend (gemofjnt), oud gedaan. — Verscheurende dieren moet (fofl) men niet tergen.

Wat heeft die arme man geleden en gestreden! Eerst is zijne lieve vrouw gestorven; nauwelijks een half jaar later verdronk zijn oudste zoon, en voor weinige weken werden hem de beide jongste kinderen door het vreeselijke roodvonk ontrukt. Slechts één kind Is hem overgebleven en — dit is blind.

69.

©ebvaudje itt Siigcn:

3)ie 3mpcvfccta toon; Dcifjcil, fjcifjdt, ftfjumitmcn, fiufcn, ftcljlcu, mclben, fjeben, fetben, luevben, fdjueibeu, fiicfjcn, irfjiciten, fltcöeu, flicljeu unb (licfjen.

70.

Dat de leugenaar en de dief onder ééne deken liggen en beiden ten slotte zich zelf verraden, is eene algemeen erkende waarheid. Het (o.) volgende kan tot staving van deze waarheid dienen:

104

Zekeren edelman had men zilverwerk uit een kast gestolen en 't was hem onmogelijk den dief (®nt.) op 't spoor te komen. Eindelijk liet hij allen, op wie (Slee.) maar ecnigszins verdenking 1) kon vallen, bij (311) zich in zijne kamer komen. „Onder jullie,quot; aldus sprak hij de lieden aan, „onder jullie bevindt zich bepaald de dief, en ik zal hem direct weten te ontdekken!quot; Daarop beval hij hun, zich gezamenlijk om de groote tafel te scharen 2), die midden in de kamer stond, bromde allerlei onverstaanbare woorden, sloeg met een stok nu eens op de tafel, dan In de lucht, en gebood hot dienstpersoneel, nu eens eene hand, dan weer beide handen op te steken, op één been te gaan (0.) staan, zich te bukken en icat dies meer zij 3). Eindelijk toen hij d^cht (glauMe), dat hunne verwachting genoeg gespannen w^Tas, en allen hunne attentie geheel en al op zijn commando en op zijn hokus-pokus gevestigd hadden, gelastte hij hun, de hoofden onder de tafel te steken. Toen (Sa) zij dit gedaan hadden, vroeg hij snel (rojcf)): „Heb jullie allemaal de hoofden onder de tafel ?quot; „Ja mijnheer,quot; antwoordden allen. — „Do dief ook ?quot; „Ja,quot; antwoordde de rijknecht.

1) ivgenb etn SBcrbadjt. 2) ficl) fteflen. 3) bergtcidjcn

71.

®cl)rauc[)c in ©ö^ctt:

2'^c ^5ortijip Bon: frfjrcicit, Ijcifjcu, bitten, Dctcu, (}e= bcil)cu, raten, gevnten, uerbricfjen, uergefjen, pfeifen, (etbei!, jneiben, luerben, labeit, fitjen.

72.

Wie zijn hoed lang wil dragen, neme dien alleen voor (doi) eerlijke lieden (Sat.) af. — Daar men de gebreken van anderen gemakkelijker ziet, dan zijne [Die] eigene, verwijt men somtijds zijnen medemensch een gebrek, dat men zelf bezit, zonder dat men het weet. — De kameel is de grootste rijkdom van den Arabier; hij is het schip, op hetwelk ($at.) deze door de woes tijnen vaart. - Zou (Soflte) het waar zijn, dat de koning aan dien man een ridderorde geschonken heoft? O, dat is boven allen twijfel verheven. — De tranen liepen 1) hem langs de wangen 2), toen hy vernam, in welk gevaar zich zijn vriend bevond (spraf. Sonj.); hij rende naar het strand, om zoo (tuo) mogelijk hulp te bieden, maar kwam helaas te laat. Het schip was

105

reeds verdwenen; de gratige diepte had alles verslonden,geen levende ziel was aan 't verderf ontkomen. Toen hij in een der lijken, die door de golven aan 't strand werden gespoeld, zijn ouden makker herkende, ontsnapte 3) een smartkreet aan zijn borst. Diep bewogen bukte hij zich over den doode (3icc.), streek hom een paar malen over het kille voorhoofd (acc.), sneed hem daarna met bevende hand een der bruine lokken af, stak deze in den boezem en verliet met langzame schreden het tooneel 4) van jammer en dood.

De ezel, oorspronkelijk een schoon, levendig en vlijtig dier, dat nog heden ten dage in sommige streken niet ver bij het paard ten achter staat 5), ja dit soms overtreft, gaat bij ons voor het zinnebeeld van onnoozelheid en domheid door 6). Desniettemin neemt 7) menig verstandig man dit dier tot voorbeeld, wanneer hij zich voor de herhaling van een begane fout wil wachten. Een ezel, zegt hij, stoot zich geen (ntcf)t) tweemaal aan denzelfden steen (sicc,).

1) rinncn. 2) bic ïïacfen fjeruntcr. 3) fid) cnlringen. 4) Sdjau^lati. 5) I)iniev etnem {gcgeu cinen) juilicfftctjen. 6) geiten (a i s ober f ü r). 7) met fid).

SInmevfung. ÏBenn ciu Onfinitiu mit cinem beï ^ilfêjcinuortcr tonnen, moge n, m ü f f c n, b ü r r e n, m o 11 c n, f o li e n, taffen; luie aud) uüt Ijören, f c 1) e n, l) elfen, ui a d) e n obci' temen üerbunben ift, fteijt in jufammengefe^ten 3^ci^tf^0imeu ba« ^itfêjeitiöort (baS untergeoi'bnele 33erb) im Seutfdjen IjiutCV, bei unê üOl^- bcm Qnfinitiü (bem §Quptueib). — ssgi. siufg. 53, 1.

33etfpie(e ; Hij heeft niet kunnen komen, willen schrijven, etc. 6r l)at nic^t lommen tonnen, f dj r e i 6 e n lo 0 11 e n. — Dat had gij niet mogen doen, niet moeten toelaten etc. $a§ I)atten Sie md)t 11) u n b ü v f e n, nid)t 3 u I a f f e n f o tl e n etc. — Hebt gij niets hooren komen, laten zeggen, voelen kruipen, zien aankomen, lee-ren vergeven'? ^)o6cn ®ie nicfjts fommen l)ören, fogen laffen, frieten fütllen, anfomnien fel)cn, uerjeitien lernen (ocet) gelernt?

©aêfetbe gitt für bie ÏBoi-tfotge beê e b e 11 f a Ij e ê (ogi, aufg s-i); ba8 untergeorbnete 35erb (baS fonjngierte S5evb) ftel)t geiuöljniid) am ■ @nbe, aud) bei t) a b e n, f e i n unb m e r b e n, iuo mir grö^ere 5reit)eil l)abcn.

53eifpie(e: Ik hoop, dat gij mij ztdt helpen. 3d) ()offe, bajj bu mir Ijelfen m i r ft. Hij beloofde, dat hij alles zou beproeven talles te zullen beproeven), om u te dóen overwinnen. 6r Merjprad), bnfe er

100

dies tierfuefym m e r b c (a((c= ocrfudjcn 3 u mollen), urn bic^ fiegen 3U m a d; e n. — Ik geloof niet, dat hij u zoekt te misleiden; ik heb hem hooren zeggen, dat hij alles voor u wilde wagen. 3dj g(au6e nidjt, bas cr 2ie ju taujrfjcn iu^t: idj fjntie ifjn jngen Ijörcn, bag er o(Ic= filr Sie magen m 0 11 e, bajj cr ofle§ für ©ie 311 magen bereit fei etc. Ik geloof, hem te kunnen vertrouwen; id) glaubc tf)m traucn 3 u tonnen.

73.

®Uff)e nitê cini.qcn bcr fi'litjcm Stufgabm ®a(3e, in bcneit 93ct= jptcle biefei' abmeiijenben ®ovifo(gc ju finben finb, unb jinav nuê ïïï¹. 48 brei, auö 53 fiinf, auS *Ji^r. 57 jïoci, au5 5J^r. 59 fedjê, anê 5?^c. G5 jrooi, quS 9^. 68 jmci unb au8 9J^r. 72 jroci Sa^c.

74.

Sctse ba3 33evb in bic poffenbc ^orm:

ÏÏBcr jmei ^ajcn jugtei^ (t)e^en), (fangen) gar fcincn. — 2Ber mit golbnen Ongein (fdjicfêen), bcr (treffen) gcroijj. — SBaS ba9 ?(ugc nid)t (fcfjcn), (betrüben) baS ^crj nid)t. — SOJnn (fdjlagcn) nuf ben Satf unb mcint ben @fel. — 23on jemanb, bcr bn8 @ute mit bcm Sdjlcdjtcn (wegmerfen), (tjeijjen) c8; cr ()at bnê 5tinb mit bem SBabc (auSfd)littcn). — SRcincn geinben ^nbc id) (ocrjci^cn) unb üon mcincn greunben 3(bfd)icb (nefymen); jetjt (fijnncn) id) rntjig fterben, (fpredjen) (3m|jf.) bcr ®rciê, (fenfen) bnê §aupt auf bic 33ruft unb (uerfdjeiben). — Gr l)nt über bic ®d)nur (Ijaucn), fagt ein Spridjroort; b. I). cr (jat ba8 ÏRag übcr(fd)rcitcn). — S3on cincm, bcr o()ne beftimmten 3^1BCC^ ^un^ Ijai'bclt, fagt man:

cr (f^icjjen) in3 33(auc tjincin; t)icrau8 (taffen) fid) bcr 2Bi(3 be§ bilïarbfpictcnbcn Stubcntcn ertlarcn, bcr auf bic Scmcvfung fcincë Satucrabcn: cr (ftojjen) (ⁱïJta( stonj.) micbcrljolt inê 23lauc tjincin, (ant= mortcn): „3mmcr bcffcr afö inê ®rünc, benn baS (foftcn) 50 SOtarf. — Ter SWorbcr (jat fid) fclbcr bem ©cridjtc übcr(ant»ortcn); cr (empfinben) (3mpf.) furd)tbnrc ©cffiiffcnöbiffc, cr (tragen) — mie man oft fagt — bic |)ö[(e im 93ufcn. — {yür ben ïob ift tein Srant (mad)fcn). — Die greube, bic bir auê ciner eb (en ï()at (cnoad)fcn), ift ()imm(ifd)cr Sïatur. — SBcnn bu bc8 Worgcnê (ermadjcn), (überfinnen) ben Tag, fagt bcr ®id)tcr nou ^(aten. — Ter 33atcr f)at bir (ocrbictcn) ju ()ord)cn. Taê (miffen) i^, i^

107

f)a6c i()m (gcfjov^en) uub bc»()n(6 nidjt (fjordjen). — 2Bcim bu feincn fcfjte^tcn 9fnt nid)t bcfolgt (fjnamp;on), roarft bu nidjt in S3erle= gcn()cit (gcratcn); feiten (gernteni, iboju er -(raten). — 3m 3(iifang (fdjaiien) @ott §immel unb Srbe; nu3 nid)tê I)nt er nfleö (fd)nf= fen). — 2)ic 9taukr ()abcn ben •polijiftcn auê bem SBcgc (|d)afs fcn). — 3d) (mogen) (3nn)f. sfonj.) bod) luiffen, luaê ber 2BiI(}e(m (fd)affen), jngte mein 93ruber, (treten) iu'ê ^immer unb (finben) i()n fdjlafen. — 2Ber ben 93ogen 511 ftraff (fpannen), ([prengen) benfelben. 3quot; f'^ran (ipcinnen) (-i^rt.) jer(ipringcn) ber 93ogen.

©intgcé ütcr bic SSilöiinij bcv 3gt;erku.

A. !gt;l6Ieitlllig. 93on ben SBorfilbcn, bie jur 93i(bnng abgcleitctei: 93erben btenen [Oc, ge, Cl', cut, UCl', intft, unb JCf] öerbienen cr unb ^cr eine befonberc (Snuatjnung.

Br fommt bei unS uur in 5 93er6en, im Deutid)en bei fetjr bieten SScrben üor. ®iefe 93or)'i(be bejeidjnet:

1) eine 9ïic^tuug oon uitten nnd) oben (roic unfer op), 3. 23. errichten (cin ©entmal), erbauen (eine fiivcfje), erziehen, auferstehmi, (opstaan uit den dood) etc. ober ooit innen nadj ernjjen (mie unfer uit): erfdjöpfen (loVputten). ergiejjen (uitstorten), erftredeu (uitstrekken), ermiiijten (uitkiezen), erfinben (uitvinden) jc.

2) bnS ©eraten ober (tronfitfo) baö 93crfetjen in eincn 3u|tnnb (ügf. unfer ver), 3. 23. sich erbosen (boos worden), cryrii-nen, er rijten (blozen), erstarren (ö. fj. gtüii, rot, ftarc w c r ïi c n): — erbittern, erklaren, erneuern (ö. tj. Dittcr, tlar, neu ut ad) en), erliiutern, erniedrigen, erquicken, etc.

3) bn8 (Srreid)en eincö ©egenftanbeê, nlfo oft ein 23efout= ntcn burd) bie §anblung, 5. 23. erf echten (ben Sieg), erstarmen (bie fjeftung), erklettern (belt S3crg), erheiraten (ein finpital). 23gt. Wie ich auch reiclite, ich konnte es nicht ecreichen (ergreifen). — Wir rieten lange hin und her, konnten es aber nicht en-aten. — Das Wasser ist gefroren und viele Fische sind erfroren. — (ïbenjo ; eilen unb o-eilen (achterhalen) langen uub erlangen, spiihen und erspahen, ringen unb erringen, betteln unb erbetteln etc.

entfprid)t unferm uiteen, stuk, kapot, 5. 23. Das Glas zersprang, die Seifenblase zerplatzt; unb 'ronfitiö: zerspreng en zersohlngen, zerschmettern, zerreiszen etc.

108

B. 3u)antmcufcl]uug. ®ic mit Stbuevbien jufaramcngefeötett SBcvbn finb juin groeten ïcifc trennbnv, line bei unê. — ^gl. Icli rate es dir ah. Die Sonne ging auf, unter. loh wohnte der Versammlung bei. Er hielt den Atem an, den Mund zu, brachte kein Wort heraus etc. etc. — Kr versprach mir h i n z u g e h e n, bald zurückzukehren (wiederzukehren) und den Freund mitzu-bringen etc.

Slnmevt. 1) ©upin (her önfinitiü init JU) foId)cr Skrben rairb, mie bie Söoifpicle jcigen, in einem ffiorle gefdjrieben.

2lnin. 2). ®on ben mit mieber ju[ammengefe^ten S3erben ift li) i e b e r f) o I e n (herhalen) immer, mtb roteberl) oliën (weerklinken, weergalmen) meijtenS untrennbar.

3) Die mit nu unb Dor finb bei unê biémeilen untrennbar; im jCcutjc()en finb fie immer trennbar. — 2)00 bie ïrennbarfeit uub Untrcnnbnrfeit mit ber iBetonung nnb geiuöf)n(id) nud) mit ber SSebeutimg juiauimenfjangt, barf als befannt uorau3ge)c(3t luerben ¹).

2,?g(. aanbidden unb ftllbeten (ik aanbad, id) betctc nn); aanschouwen unb aU)d)auen; voorspellen, voorzeg'gen unb üorljericigen; voorzien unb DorljCl'feïjen [Das habe icli schon langst vorherge-sehen]; voorkomen uub ^uUOl'fouuiieu (Gij voorkomt mij, ik won net hetzelfde doen; ®ie lommen mir juuor, id) muUte eben basjdbe tljuu).

Untrennbar mit bem 33erb «erbunben finb uur luibci' unb Ijiiitci'-SBegen ©etonung unb 83ebeutung finb folgenbe 3^ui^nmil,cu'quot;^ct?^un9^cn mit ginter befouberê beadjtenémert; l)interj)leifacn (bie Ajintevblic: benen, de nagelaten betrekkingen) (jinterliriltgen (einem eine Dindj: ric^t, — fijn. überÈringen), l)intergct)en (misleiden), l)iuterlftfien (nalaten bij overlijden), l)intevtl'Ciben (uevljinbern, Deveitcln).

23a(b trennbar, balb untrennbar, je nad) ber ïonkgung, finb bie mit ïiurdj, üOciquot;, UUl unb untci* ,5ufammengefc(jten 55erbeu^ft); bie mit burd) unb uni bleiben, befonberê in ber l)öt)ern Stilart, Ijdufiger mit bem 5J5erb uerbunben als bei unê, — ïSeifpicle:

¹

2öir crinucrn f)ier an bic in ber «Inleidingquot; bciprod)enen 3eitn)örter; ö u r d) r e i i e n, burd) ft ed) en; ü b c r I a u f e n, ü b e r j e ^ c n ; u n t e r b r ü (f e n.

109

$urrfj6rcff)cn. (Sr 6racf) ben Stocf burdj, f)at ifjn burc^gcfirp^en, 6cr= ju^tc it)rt butc^jubre^en. Sie Sonne 6riri)t burrf) (bie SBoIIcn).

5tg. Sr burt^firoc^ aKe £cf)ranfen (ging alle perken te buiten), f)Qt nffe Stronten burdjbtorfjen etc. — (ïbenjo: burdjbofjren, buvcf)= fterfien, burc^ftogen, buvd)icf)neibcn ic.

®ur^flaftertt. ^er ©djmetterling ift burd) ben ©arten gefïattcrt, Ijat ben ©arten burdjflattert. — (Ebenjo: burdjcilen, burdjreiten zc.

Üücvbcifcn. ïrnge ben Sorb md)t fo offen, bede ein ïud) über! (ober) überb e d e ifjtt mit etnem Sudj.

UbcTfi^rciben. Siefer Sd)riftfteKer fiat fid) überarbeitet (overwerkt) ^ jid) überfdirteben (doodgeschreven, b. t). te veel), gtreidjen ®ie baé Ubergcfd)tiebene wieber au§ (b. (). het er boven geschrevene).

llbei'fcfjcn. ®er ga()vmann toivb un§ überieljen (ober) über ben Stuji fetjen. aCir mollen biejen Satj tn§ granjöfiidje überi e ij e n, Ijaben benfetben in§ 5rnn3öitid)e überj e ij t (übert rage n).

Umflcditcii. Siejer ftranj mug uingeffodjten, btefer Sluffatj umgeid)rtc= ben merben (b. ij. aufs neue, ndl. = over), gein mit ftrcinjen umfIocf)= tcne§ .fiaupt ragte über alle Ijinaus.

llmgcljen. ®ef)ft bu mit foldjen TOcnfc^en urn? — 5(ber, fo ge^en mir um (b. t). madjen wie cinen Umtoeg). 3n bieiem ©djtoffe foil e§ umgeïjen (spoken). — (ït Ijat bas ©efetj umgangen (ontduiken), bie ©efaljr, cine filippe (vermijden). (3u überjetjen:) Leider haben wir dié Kunst mit Menschen umzugehen so weit getrieben, dasz aus ihr eine Kunst geworden ist, die Menschen zu umgehen.

Umjic^cn. (ïinen UJaum umjiefjen (omver). ÏÜir finb oorige SBot^e umgejogen (= verhuisd). Sffiir maren burdjnafjt unb mugten un§ untjiefjen (b. f). umlteiben) = anders. — $er ^einb [)at ben SBalb umjógen. (ïiu ©emitter umjog un§ Don allen êeiten. 2)er ©immel fjat fid) umjogen.

UnterbinDcii. ®ie Straber fatten fid) ganbaten untergebunben. $cr ïlrjt !)at bie 5pul§aber unterb u n b e n (afbinden).

Untcr^alte». Ser SBcin f'oB ^erauê, man brauc^te bie ©efaRe nnr u n t e r 3u()alten. gr bemüftie fid), bie ©afte ju unterf) alten.

Untcridjlagen. DDJit untergefd)Iogencn SIrmen (Seinen) ftanb (fai) er bor ber $f)ür (over elkander), ©er untreue SBebiente ()at bic ©eiber un= ter) d) I a g e n (verdonkeremaand).

3tnmerf. 1. Door bejeid)net oft ein u n it n t e r B r o cf) e n e ê

gortfa^ren, Durc^ niemai?. ©n^e mie fotgenbe: Lees maar

door! Hij stoorde zich aan niets en schreef bedaard door etc.

110

Übcvfc(3t nion 5. 23. fo; Lies nur weiter, nur zu! Er kelirte sich an niclits und fuhr rullig fort zu schreiben,

2) Um ift alio, roic obigc 33ci)pictc jctgcn, t r c n n 6 a r, lucnn eê a) omver, b) anders, c) een omweg maken bcbcutct.

3) Om in bcï SBcbcutung rond cntfpvidjt bem bcutfdjcn fjerum, biêraeitcn umtjcr, j. 23. Hij zwierf, doolde om. @r ftrcijtc, irrte Return (uuifjer). — In een kring omdraaien in cincm (im) fircifc f)cr= umbrctjcu. Ik vertrouw die menschen niet, die zoo bij je omsluipen, bic jo um eincn IjcrumjctjIeidKn (bie jo umljetjdjtcicficn). Die kinderen springen den ganschen dag in den tuin om, int fötu'tcu ()cruin.

4) Over bcjcidjuet Ijaufig cine roicbci^-()o(tc Sfjatigkit; üOcï wivb in bicfcr 2?ebcutung faftnurmit arbcttcn uevbunben; 3. 23. Schrijf (Lees) dat nog eens over! Je moet dat opstel overschrijven. 2ie§ ia§ nod) cinmat (burd))!, 'Sic nuificn ben ^ïufjatj umfdjrciamp;cn. (SBflt. umi d) r e i b c 11, 3. 33. etnen ïtusbvud). gpatcr (jat bcr ®id)tcr ba§ Stoma iiticra v 6 e i t c t (omgewerkt).

23on ben untrciinbai' nut über suiammengcfc^en Sciben, bic cincm SJiebcvIönbcï aufföCtig erfdjeinen raüffcn, cntrocbcr buvd) bic SBctonung ober buvd) bie 23ebcutung ober burd) beibcê, nenneu mir:

übcvcilltiuoïtcn (bem iscïidjt = übcrUefcvn) (flnfg. 74), üfcci'BtC^; ten (eincn ttbevb. = ein ^ötjcrcê ®ebot t()un nl« cv, b. f). iemand afmijnen, (fis- ttbcvtvcffcn), übevQCbcn (j. 23. ®ricfc), übevbringen (Stief.', Scfc^ie K.), übcrflcljcn unb übevfdjtagen unb übcvipvtngcn (= orerslaan), übcvfjOlcn (inhalen, voorbijsnellen), übevloifen {over-laten), iibcvMlOcfjcn (@elb jc. om'maken), übcvltefjuicn (op zich nemen; overvragen), übcrfcUbcn (oDcrzendon), übevtvagen (otrrdragen, overzetten) (S. 109), ü6cilD(ld)en (bewaken, waken over), fid) übcv= HJCficn (otcr) [id) mit ciitcm übcviu e v f c n (ruzie krijgen).

23cijp. Ich that ein Gehot, mein Vetter aber überbot mich. Dieser Maler überhietet alles, was hisher geleistet worden (is voortgebracht). Er übergah, überreichte mir den Brief, das Faket und überliesz uns die Sorge für die Weiterbeförderung (verdere verzending), -— Wir wollen diesen Punkt stillschweigend ühergehen. Wir dürfen diese Stelle in dem Briefe nicht über-schlagen (= nicht üherspringen). Ich hitte, das meinem Vor-giinger bewiesene Vertrauen auf mich übertragen zu wollen. Die Fosten üherschlagen (-— begrooten). Das Pferd hat sich überschla-gen = is achterovergeslagen.

Ill

23on ben mit uiltcv .jufammcngcfc^tcn:

unfevblci6cn (achterwege blijven), iiutcvörcdjcu (storen, afbreken), mtterjodjcn (oon Sod) = juk), untci(tt||en (nalaten), untcv» liegen (bezwijken), unterfagen (frj. interdire), untei'ftfjrcibcit (onderteekenen).

93etfpie(o: Nichts unterbracli die Stille des Waldes. Ein lautes Gejubel unterbracli den Redner. — Das kann nicht unterbleiben, das darfst du nicht unterlassen. — Er unterlag (erlag) bcr Krank-heit. Das unterliegt keinem Zweifel (lijdt). — Bis jetzt war inir das Rauchen erlaubt, heute ist mir dasselbe (es mir) arztlicherseits untersagt (worden).

75.

De Duitschers hebben een prachtig gedenkteeken ter herinnering aan den oorlog met Frankrijk opgericht. — Deze kerk is in de 14e eeuw (op)gebouwd en later door brand ten deele vernield; voor eenige jaren is zij weer vernieuwd. — Toen hij deze woorden las, werd hij boos; tweemaal las hij den brief over, scheurde dien daarop aan stukken en verklaar-de, dat hij nog nooit zulk een brutaliteit beleefd had ('?riii. Sonj.). — De vijanden hebben de vesting stormenderhand genomen (c t n SBort) en eene schitterende overwinning bevochten; de wreedheid echter, waarmede zij vele inwoners behandelden, had achterwege kunnen blijven. — Wij beklouterden de steile rots en bereikten eindelijk den top van den berg; dat wij zeer vermoeid, ja uitgeput waren, behoef ik u wel niet te zeggen. — Aanbid het vuur honderd jaren lang, zegt Goethe, en val er in (fjtnein), zoo verslindt het u met huid en haar. — Hij heeft zijne aangebedene een fraai bouquet gezonden: mijne nicht heeft het haar overgereikt. — 't Is zoo gekomen, als gij voorspeld hebt: de gevaarlijke dief is ontsnapt; hij is door den muur gebroken en over de rivier gezwommen; niemand heeft hem kunnen achterhalen. In zijne cel had hij een briefje achtergelaten, waarin de hoogwijze gemeenteraad met spot wordt overladen.—quot;Werp de bijl niet zoover weg, dat gij ze niet weer kunt halen (bi. 8 no. 3); hoe dikwijls heb ik u dit spreekwoord herhaald! Nauwelijks hadden wij de schaatsen ondergebonden, of (als) do bediende gaf mij een brief over, die mij dwong terug te keeren. — Cicero voorkwam de samenzwering (Sat.) van Catilina dooide inhechtenisneming der eedgenooten. — Do generaal heeft

112

het commando overgenomen.—Deze koopman overvraagt zijne klanten en schijnt niet in te zien, dat hij daardoor zijn eigen zaak benadeelt.

70.

De spionnen, die op het punt stonden de rivier over te steken, om den vijand ons geheim plan over te brengen, werden verrast, gegrepen en aan den krijgsraad overgeleverd. Een van hen hoopte te paard te ontkomen, maar het ros steigerde en sloeg achterover. — Heeft de notaris u het stuk ter hand gesteld? „Ja, maar ik weet niet of ik het zal (foil) onderteekenen.quot; Dat moogt ge niet nalaten. „Maar indien daaruit onaangenaamheden voor (o.) mij voortvloeiden 1)?quot; Laat dat (vóór) maar aan mij over; de geheele verantwoordelijkheid neem ik op mij. — De knapen zetten den schotel vol eieren op het vuur; plotseling sprong de schotel en de eieren borsten uiteen. — Zijn de vijanden geslagen? „Ja, en velen hunner zijn verslagen. Een gedeelte der vervolgers (^sart) drongen in het slot, waar zij in (on) ruwheid zelfs de Vandalen overtroffen 2) hebben; alle vazen en spiegels werden kapot geslagen, en de familie-portretten met de bajonetten doorstoken; het kasteel weergalmde van het geraas.quot; — Het water züpelt door den bloempot; ik raad u, er (o.) een schaal onder te zetten. — Wat is hij voor een man? Hij heeft eene korte en cjedrongene 3) gestalte, een breeden nek en gespierde armen. — De ijverige man had zich overwerkt en zich dientengevolge eene doodelijke ziekte op den hals gehaald; ik beklaag de nagelaten betrekkingen. „Zeker 4) verliezen zij veel in (an) hem, maar hij laat een aanmerkelijk vermogen na; ik geloof, dat de nalatenschap op een half millioen wordt begroot.quot; Ik wist niet, dat hij zooveel overgespaard 5) of verdiend had. — Wanneer gaat (o.) gij verhuizen? „Overmorgen.quot; Is het waar, dat het in uw nieuw huis spookt? „Licht mogelijk; maar ik weet goed met spoken om te gaan.quot; — Deze zeepzieder heeft getracht de wet te ontduiken en de kommiezen misleid.

1) ermocfiien au§ (3mw'. ffonj.). 2) iiècrbieten. 3) untcrietjt. 4) frciltd). 5) edibricicn. (Hoeveel hebt gij owgehouden, is er overgebleven ? = iöie mei f)a6en Sie nocf) iibrig, ift it brig geblieben?).

113

tl.

SUbe SiUje in benen folgenbc «crfien, fonuitjt trennBar a(ë untrennbar oorfommen:

bur^mfen, buvcfjlcfcn, burdjiutljen, burdjbrcdjen, buvdjftccfjcn, ü6cr= beden, ü6crfe(jcn, überfa^ren, (fid)) übcruicrfen, übevjte^en; mngefjen, umrennen (onder deu voet), inufdjiffen, umjiefjen; unterbinben, unter= ftctten (fig. = ootausfetsen, onnc^mcn), unb btojj unti'cnnbnr: unterfaffen, unterjodjen, imteijagen.

2)ic ^ilf^cvBcn be§ ^obii§.

Son bcit ^iffuUerben beS ïlcobitS bejeidjnen föjiliCIt, biil'fcit unb uiögeu cine SDJ ö g 1 i rf) t c i t; miiffcil, ioltcil unb luollcil

eine 9Ï o t w c n b i g f e 11. ^ierju tomuit nod) (affeit, weïdjcê bnlb eine SDÏogüdjteit, bntb eine Dïotmenbigfeit nuêbrüdt.

I. Unfer kunnen cutipridjt bem beutfdjen föniieit. — 5?uï mcïfe man fid):

a) baf] füliltcn nud) ftcfjt, mo loir kennen gebrnudjen, in: Ik ken mijne les; icf) fann nteine Seltion. Hij kent het geheele gedicht van buiten; er fann ba§ flanjc ®ebid;t auëroenbig.

b) baf; in SOJoglidjfeitSfal'en isie: Hij lean ziek zijn (= hij is mis-schien ziek). Er Iconden drie jaren verloopen zijn, toen etc. (= er waren misschien etc.) föuneit flemen fann, mögen abei* gebrau^= (id)er i|t. Ei gt;Hüy (ïl)of)[) krank sein. Es inochten di'ei Jahro vergangen sein. — GÊbenfo : Dat kan wel zoo wezen = üDaê mag iroljl fein.

'Jlnmerf. Sa8 fceliclite: dat han niet (= dat is niet mogelijk, denkbaar etc) barf n i rfi t fo im Seutfdicn «iebergegebeii reerljen. ï)ïan fage: bas gc^t nid)t, bas ge^t nidjt an, ba8 ift nidjt nuiglicf) jc.

8

114

IT. Mogen luirb (icüb burdj billquot;feil *) balb burdj utögcu, 6iê= ircifcn bnrc^ foiïctl roicbcrgcgebcn.

Ge moogt van avond uitgaan; bu barfft ()euic ?lbcnigt;

au»c)el)en. [3d) (ober etn anbercr) ïrlaube eê].

Wij mogen trotsch zijn op zulk een vader; mir b ü r f e n Mogen ftolj jein auf jo(d) cincn Sater [ïCir fjabeu tie fitttid)e greifjcit].

Mag ik daarop rekenen (= kan ik) ? Surf id) bcunuf redjncn (ober) midj barnuf «crlaffcn?

flirten. Mag ik de heeren om de kaartjes verzoeken? $orf id) bie §emn um bic Sillcts Mttcn ? (ïiocf) tiöflici)er: $ ü r f t e ic^ :c.) Dat hadt ge niet mogen doen (moeten, behooren). Saè

f)atten Sic nidjt tf;un bürfcn (ftaitct: foücn).

Ge moogt van avond uitgaan (n.1. voor mijn part; 't kan mo niet selielcn). $u magft t)cute ?Ibcnb au§get)cn (ober ju §au)e Meibcn).

Dat mag (kan) hij doen. wat gaat liet mij aan (b. I). Laat bij het maar doen). ®o§ mng cr tfjun, llüd) nid)t nn.

Dat moge (mag) goed zijn, maar prettig is't niet. SaSmoj

(moge) gut jein, aber angcnel)ni ift e§ nicf|t. (Sgt. teen©. 117). Hij mag (moge) een braaf man zijn (toegevende zin), maar ik mag hem toch niet. (ïr m a g cin braucr DJlann ïcin (sïonjÈifiDfat), benuoe^ mng id) i()n nid)t (mng id) it)n nid)t Icibcn). — Ik mag hem niet zien; td) mng if)n nid)t ïcfjcn. — $cr ormc 9]ïnnn tunr i^ttrnd) unb f)ungtig, abcr ficttctn m d d) t c er nid)t. — n g ft bu feinc ftnrtoffeln; (lusten, houden van).

Sefonberê tm frater, bcê ^onjuuftiüê: ttf) lUÖrfjte = ik zou willen, trek hebben, 3. ïï. 3d) barf nid)t fo oft auëgctjen, n(s id) wol)! nindjtc. aömn id) an bicfe traurigc öjcj^trf)tc bente, ba mö^tc i(^ lucincn. — Sgt. Stufg. 54.

2Inmerf. Mögen ftcï)t in iSonjcïi'iüialscn (cinraumenben @ai;cn) mciftenê im3nbita= ti», mogen im Sonjunftio; 5- S. 3d) bin überjengt, bag ct bcr Sdjutbige ift, mag cr bie SEljat lengnen ober nid)t (= moge hij, hij moge etc.). — $era mag fein wie it)m trotte, id) ertanbe ei nidtt. ('t Moge daarmee zijn, zooals 't wil :c).

Mogen Mocht het weer slecht zijn, dan kom ik niet. S 0111 c ba§ SBcttcr id)Icd)t fein, fo fomme id) niebt. - Mocht zich dat geval voordoen, dan enz. £ 0 111 e bcr öW cintrctcu ioiïcu. )0 K' (§ )pot{)etiid)cr Safe). 3?gt- Sluffl. «2.

♦) Unfer durven wirb burd) wagen ober sich getrauen toiebergegebcn, 5. ». Ik durf niet, id) wage e8 nid)t. Ik durf er niet in; id) wage mid) nid)t ^inein. Hij durfde niet voor de waarheid uitkomen ; cr getraute fid) nid)t, bic S!Baf|r[)eit ju geftc^en.

115

Slnaicr!. Über m ogen uttb f o 11 e n in ter inbireften ïliebc, wo bte bi^Ite etnc Sm= Veratiofonn fiat, fief): Sonjunttio.

III. Zullen unh moeten.

Zullm f)at jinei fet)i' öerft^iebenc 33ebcutungcn, bic in bcibeti fotgcnben 0a(5cit beutlid) ()evBovtrctcn: lh sal (incrbe) morgen komen. Gij zult (joll)t) niet stelen.

Zullen = wcrben ift DtojjeS Silfscerö her ünfunft; znllen = fottcn bcjciimet eme moratifdie Siotmenbigteit (zedelijke verplichting).

viOlleu fcgt cin aöoÜÉit UDrauS, fei cê mm baj^ biefcê SÏ-oÜcn öon einer ■perion, uon einem ©cfetjc ober con ciner ®ittc nuêgc^t ober f)erritf)rt; cê bejcidjnet aI[o cine 23crpfndjtiing. — iffiir gcbrnild)en Ijicr bnlb zullen, bn(b behooren, balb dienen; nud) oft moeten.

Seifpicle: (zullen) 35n mill ft nidit fdjracigcn? ®u folt)t fdimcigen (e§ ift mcin SB i 11 c).

(moeten, behooren, dienen) ®it iolltcft nid)t fo Biel plaubcm. (®cr ïlnftonb, bic ®orficf)t ctc. mill cê nicf)t).

(behooren, moeten, dienen) fiitlbev foUc» iljrcn Gftcrn gc()Ord)cn.

(moeten) 3cbcr fjat feine 3tufgabc (taak): id] foil für bic Slitmcn forgcn, bn foüft bic §ü^ner füttcrn. — $31. aui) 114 o6en.

9Jtü|fcu brürft eine mc[)r aKgeraeinc, oft cinc natürtidjc 9?ot= tticnbigteit auê, 3. 23. 2lHe 9J?cnfd)en lllüffcil ftcrbcn. (25gl. ®cr ÏRörbcr fol( iterben). — ®ic miifjeil mir fotgcn (es ifi nötig). ©ie foHCIl mir fofgen (icf) iüiü, öefefjte eö).

■gt;(11 obigcit Seinen (ffinter foUen :c., Ocber tjat feine StufgaJe :c.) tflntt (Tltd) mttffen )tcf)cn; uur gebraudjen fogar gern moeten. — 3)er35cut5 f^c abcr gebraudit m ü f f e n nirfjt, lucnu nad) jcmaitbê ÜM,-(Cll gefragt tui vb J luir fegen bn(b moeten, bn(b zullen.