^ v v •- . _: ._v ...gt;.-.v.,■•■. • . ^ '/ .

pB^AGTiscH Zakboekje.

tot oaderkstxnmg rm

DEN LEEFTIJD

ï.B.SMiTS-1889.B,myiA

B

J\o IS to

Practiscb Zakboekje

TOT ONDERKENNING

VAN DEN

LEEFTIJD VAN EEN PAARD

NAAR DE TANDEN,

met 20 gekleurde platen. UITGEGEVEN

DOOR DE

^ederfandscfi-Indiscfie ^crceniging tot Bescfierming (Ier dieren,

GEVESTIGD TE

B ATAVI A

F. B. Smits. - Batavia.

De hierachter volgende afbeeldingen geven een leiddraad om den leeftijd van een paard naar het uiterlijk voorkomen van de tanden gemakkelijk vast te stellen, van af G weken tot 30 jaar, en om de verschillende perioden van verandering gemakkelijk te onderscheiden.

Deze zijn vier in getal:

I. de uitbotting en slijting der veulensnijtanden (melktanden), van 6 weken tot ruim twee jaren.

II. de tandwisseling, van twee en een half tot vier en een half jaar.

III. de vulling der paardensnijtanden in den onderkaak, van vijf tot acht en een halfjaar.

IV. kenmerken na den negenjarigen leeftijd.

Het paard heeft zes snijtanden, zoowel in den boven- als in den onderkaak, waarvan de twee middelste van elke kaak de binnentanden, de twee ter zijde daarvan de middeltanden en de andere twee de hoektanden worden genoemd.

„ 4 -

De haken (plaat 10, h) verschijnen in het vijfde jaar, maar worden gewoonlijk alleen .bij de mannelijke, zelden bij de vrouwelijke dieren aangetroffen.

Ten einde de periodes op de platen beter te kunnen onderscheiden, zijn de melktanden iets witter, de blijvende tanden iets geler gekleurd dan in werkelijkheid.

Hierdoor valt dadelijk in het oog op welke leeftijd de tanden gewisseld worden. De binnen-snijtanden worden op 2'/cj jarigen leeftijd, de middelsnijtanden op 3Va de hoeksnijtanden op jarigen leeftijd gewisseld.

Het is van groot belang om de melk- of veulensnijtanden van de blijvende of paarden-snijtanden te kunnen onderscheiden. Gewoonlijk kan men aan het uiterlijk van het paard wel zien oi het nog erg jong is. Om zeker te gaan valt echter het volgende in het oog te houden ;

De veulensnijtanden zijn lichter van kleur en hebben een ruwer buitenoppervhikte dan de paarden-snijtanden en vertoonen duidelijk door een insnijding, hals genaamd, de grens tusschen de kroon en den

wortel van den tand, hetgeen bij den paardentand ontbreekt. Daarentegen vertoont deze laatste een inzinking in het midden van het voorvlak, welke de veulentanden niet hebben. (Plaat 1. A en B).

De snijtanden, vooral die der onder-(achter-) kaak, geven de zekerste ouderdomskenmerken, voor den leeftijd na 5 jaar. Van af den bovenrand van eiken tand slaat het glazuur of email om naar binnen en vormt een trechtervormige holte, de kroonholte genaamd, die naar beneden nauwer wordt en in een punt van glazuur eindigt, welke nabij den achterrand van den tand is gelegen.

Bij den veulensnijtand heeft deze kroonholte een diepte van 2-4 m.M., bij den paardensnijtand der voor- (boven-) kaak van 12-15, der achteronder-) kaak van ongeveer Ü m.M.

Door het vermalen van het voedsel slijten de tanden echter voortdurend af, totdat de holte ten laatste verdwijnt. Door de aanwezigheid of het ontbreken dezer holten kan de leeftijd dus worden bepaald.

Jaarlijks slijten de tanden ongeveer 2 m.M. Van het tiende tot het twaafde jaar zijn die in den onderkaak reeds verdwenen doch die in den bovenkaak nog zichtbaar (Plaat 16, 17 en 18).

Dit verdwijnen der kroonholte in den onderkaak vormt de periode „vulling der tandenquot;.

Na het volbrachte negende jaar valt op te merken dat de tanden van den onderkaak zich iets voorgestrekt hebben, hetgeen reeds op zevenjarigen leeftijd begonnen is. liij het vermalen van het voedsel komt hierdoor het achterste gedeelte der bovenste (voorste) hoeksnijtanden niet in wrijving en ontstaat de zoogenaamde haak aan die tanden.

Later verdwijnt die weder.

Na het twaafde jaar dient men den leeftijd te bepalen naar de wrijfvlakte, gelijk uit de gekleurde afbeeldingen blijkt.

Kunstmatig doen bedriegers wel de paarden jonger lijken, door paarden boven de jaren een kunstmatige kroonholte te maken.

Dit bedrog is te ontdekken wanneer men in

het oog houdt dat de natuurlijke kroonholten omsloten worden door glazuur, door een smallen witten ring, die een weinig uitsteekt boven het wrijfvlak, welke ring rond kunstmatig aangebrachte kroonholten ontbreekt.

Het bovenstaande heeft betrekking op paarden met normale gebitten. Er komen afwijkingen voor tengevolge van den aard van het voedsel, zoowel als door abnormale ontwikkeling in groei der kaken en tanden.

De tanden van paarden die padi, gaba of maïs krijgen slijten meer dan die van paarden die alleen met gras of bovendien met roode rijst met water aangemengd worden gevoerd, de laatste zou men naar de tanden voor iets jonger houden.

Paarden, die gewoon zijn op de krib of andere haide voorwerpen te bijlen, lijken daarentegen ouder dan zij zijn,

leder paardenbezitter zij indachtig dat bij Staatsblad 1897 No. 87 strafbaar is gesteld : „die ,,voor het dragen van lasten, paarden gebruikt of

s

„doet gebruiken, welke in den onderkaak meer „dan twee melktanden niet gewisseld hebben, „zoomede die voor rij- of trekpaard gebruikt of „doet gebruiken paarden, welke in den onderkaak „meer dan vier melktanden niet gewisseld hebbenquot;.

Een paard dat de kenmerken vertoont van plaat G mag dus als rij- of trekpaard, een dat de kenmerken vertoont van plaat 8 dus als draagpaard gebezigd worden zonder in een overtreding te vervallen en zonder het paard ten gronde te richten.

Met het vergen van zwaren arbeid wachtte men evenwel tot het vijfde jaar (plaat 11). Spaart men het paard in de jeugd, dan wordt zulks met woekerrente beloond, doordien het op rijper leeftijd veel meer en veel langer dienst kan doen.

Boekoe Kandoengan

AKAN

MENENTOEKAN OEMOERNJA KOEDA

DENGAN MELIHAT GIGINJA,

terhias dengan,

20 GAMBAR Dr KALOEWARKAN OLEH PERH1MP0ENAN:

J^eflerlandscFt-Infliscfte Yereeniging fot Bcscfierming van dieren

Dl

B A T A W I,

ia itoe perhimpoenan. jang maksoednja meliharakan segala roepa hewan,

soepaja djangan sampei di sia-sia.

/ V . {. .

lt;•. ■' .

/• / /

■ ».-x- •' -

a /;/

Gambar-gambar di belnkang ini bolch djadi pengantar atau penoentoen akan menentoekan dengen gampang oemoernja koeda, moelai dari oemoer 6 minggoe sampei 30 tahoen, ia itoe dengan mclihat rocpanja giginja, dan lagi akan menjatakan dengan gampang perbedaannja pada l.iasing-niasing waktoe rocpanja berobah.

Maka masa atau waktoe perobahan itigt;c ada ainj.at waktoe:

I. wiktoe oemoer gimbal, ia itoe waktoe kaloe-wa- dan djatohnja gigi belo (anak koeda)

dari oemoer anem minggoe sampei doewnli tahoen lebili.

II. waktoe poepak, ia itoe, oemoer doewa lalu.en satengah sampei oemoer ampat tohoen satengah.

III. waktoe moelai mapak (djadi papak) giginja jang ada di toelang rahang (oevvang) jang ili baw'ah(saloenggal sisili, rampas,péndak-rampas _

clari oemoer lima tahoen sampei oemoer delapan tahoen satengah, dan

IV. tanda-tanda, djikalan soedah liwat sembilan tahoen oemoernja.

Koeda itoe ada anem giginjaséri die toelang rabangnja jang sebelah atas dan anem di toelang rahang jang di bawah ; jang doewa di tengah (dalem kadoewa toelang rahang itoe) di namakan gigi dalem, jang di kanan kirinja gigi dalem di namaken gigi tengah dan jang doewa lagi di namaken gigi loewar atau gigi andjing (oentoe-asoe).

Sioengnja (lihat gambar 10, h) moelai kaloe-war, djikalan koedanja beroemoer lima tahoen, tctapi adatnja tjoema koeda lelaki, jang bersioeng; djarang sekali koeda perampoean.

Soepaja bisa mengenalken betoel, maka di gamljar-gambar ini gigi-gigi anak koeda (gigi Jang bakal dj a toll dan di ganti gigi lain) di gambar k bih poetih, dan gigi gantian, jang tetep, di gambar lebih koening dari adanja betoel.

Maka dari itoe lantas katara pada oemoer sabarapa gigi-giginja itoe terganti.

Gigi, jang di namaken gigi dalem, terganti pada oemoer 2i tahoen, — gigi tengah pada oemoer 3^ tahoen dan gigi andjingnja pada oemoer tahoen.

Maka amat besar goenanja djikalau orang bisa mengenalkan bedanja gigi-sérinja kocda moeda itoe, jang bakal di ganti, dengan gigi koeda toewa, jang tetep dan tiada di ganti lagi.

Adatnja, roepanja koedanja menjataken djoega apa masih moeda atau tiada. Tetapi boewat tahoe betoel hal itoe, maka perloe di ingatkan apa jang terseboet di bawah ini:

Gigi-sèrinja koeda moeda itoe roepanja lebih poetih dan di sabelah loewarnja djoega lebih kasar dari gigi, jang tetep, dan lagi ada garisnja, jang kalihatan dengan terang dan jang di namakan lehernja gigi, ia itoe garis wates samboengan poetjoeknja atau kapalanja gigi itoe dengan akarnja; maka garis itoe tiada kalihatan die gigi toewa,

— 14 —

jang tetap dan tiada terganti lagi. Lain dari pada itoe gigi toewa tadi ada garitnja di sabelah depannja; maka garit begitoe tiada katara di gigi-sèringja koeda moeda. (Lihat gambar I, A. dan B.)

Maka gigi-sèri itoe apa lagi jang ada di toelang rahang jang di bawah (atau di bclakang) büleh di pandang (di anggèp) djadi tanda, jang boleh di penjaja boewat menentoekan oemoernja koeda, jang lebib dari 5 tahoen toewanja. Dara pinggirnja jang sabelah atas dari masing-masing gigi itoe, maka saloet giginja masoek kadalem leguknja, beroepa seperti tjorong, jang ada di moeka gigi jang papak itoe; maka legok itoe die namaken legokan kapala gigi dan roepanja lebih kabawah lebih lintjip sampei berhenti beroedjoeng lintjip dekat pada saloet, jang sabelah belakang gigi itoe.

Legokannja kapala gigi-serinja koeda moeda ada 2 sampei 4 millimeter dalemnja; legokannja kapala gigi koeda toewa di toelang rahangnja, jang sabelah depan (sabelahatas) ada 12 sampei 15 m.M. dan di toelang rahangnja, jang sabelah belakang (sabelah bawah) ada kira-kira 6 m.M, dalemnja.

Akan tetapi dari sebab gigi-gigi itoe terpake boeu-at menghaloeskan makanan maka perlahan-lahan poetjoeknja djadi papak, sampei legokannja kapala giginja ilang sama sekali. Dari itoe oemoernja koeda boleh di tentoekan djoega dengan melihat apa legokan itoe masih ada, atau soedah ilang.

Poetjoeknja atau kapaianja gigi itoe saben tahoen ada bagiannja kira-kira 2 in.M., jang ilang dari tebelnja.

Dari oemoernja sapoeloeh sampei doewa-belas tahoen. maka legokannja gigi di toelang rahang jang sabelah bawali soedah ilang semoewa, tetapi ^di gigi» jang sabelah atas masih kalihatan. (Lihat gambar 16, 17 dan 18).

Maka ilangnja legokan kapala gigi itoe di toelang rahang jang sabelah bawah, ia itoe jang di namaken waktoe papaknja gigi. —

Djikalan soedah liwat oemoer sembilan tahoen, maka katara giginja dari toelang rahang jang di bawah itoe soedah miring dan madjoe kadepan ; maka miringnja itoe moelai dari oemoernja toe-

— KJ

djoeh tahoen. Maka dari sebab itoe, djikalan koedanja makan, bagiannja jang di belakang dari gigi-serinja jang di atas atau di depan dan di podjok (gigi andjing) tiada sampei tergosok dan dari itoe djoega djadi ada sabagian jang tinggal dan jang di namaken kaït-atau gaïtnja gigi itoe. Di belakan kali kaitnja itoe djoega ilang.

Djikalau soedah liwat doeua-belas tahoen, maka oemoernja koeda di ten toekan dengan melihat roepanja moekanija gigi, pegimana di terangken dalem gambar-gambarnja jang di tjatitoe.

Maka kadjadian djoega orang penipoe itoe membikin roepanja koeda lebih moeda dari sabe-toelnja, ia itoe dengan membikin legok giginja koeda jang soedah toewa dan jang tiada giginja jang ada legokan di kapalanja gigi itoe.

Akan tetapi tipoe itoe gampang di dapeti, djikalau di ingat, jang di koelilingnja legokan, jang tabiat itoe, ada saloetnja dan ada kaloegnja tipis dan poetih, jang rada mentjongol sedikit di atas papan papaknja giginja, sedang giginja, jang

di bikin legok dengan hikmat itoe, tiada ada kaloeng legokannja begitoe roepa.

Maka apa jang soedah di tjeriteraken di depan ini, roedjoeknja pada koeda-koeda, jang kaadaannja giginja seperti kabanjakan kali terlihat. Begitoe djoega, sering terdapet ada bedanja, jang djadi, baik dari roepa makanannja, baik dari sebab toe-lang rahangnja atau giginja itoe tiada bertambah besar atau tiada toemboeh pegimana biasa dan misti.

Giginja koeda jang dapet makanan padi, gabah atau djagoeng lebih lekas djadi toempoel atau papak dari giginja koeda jang tjoema di kasi makan roempoet sadja dengan kombongan berasmerah dan aer; maka koeda, jang tjoema di kasi makan roempoet dan kombongan itoe sering di taksir lebih moeda oemoernja djikalau orang lihat giginja.

Koeda, jang biasa menggrogoti tempat ma-kannja atau biasa menggigit barang jang keras, dari itoe djoega sering roepanja lebih toewa dari sabetoelnja.

— 18 -

Maka masing-masing orang, jang poenja koeda, haroes ingat jang dengan Staatsblad 1897 No. 87 terantjam dengan hoekoeman:

,,Barang siapa berani pake atau soeroeh make, „akan mengangkat atau memikoel barang-barang, „koeda, jang di toelang rahangnja jang sabelah „bawah masih ada lebih dari doewa gigi-serinja, „jang belom terganti gigi jang tetap, atau lagi „barang siapa berani pake atau soeroeh make, „akan di toenggangi atau akan menarik kendaraan, „koeda, jang di toelang rahangnja jang sabelah „bawah masih ada lebih dari ampat gigi-serinja, „jang belom terganti gigi, jang tetapquot;. —

Maka itoe koeda, bahroe boleh di pake akan di toenggangi atau akan menarik kendaraan, djikalau giginja beroepa seperti tergambar dalem gambar 6, dan bahroe boleh di pake akan mengangkat atau memikoel baran-barang, djikalau giginja beroepa seperti tergambar dalem gambar 8; — dalem hal demikian tiada mendjadikan pelanggaran dan djoega tiada djadi roesak koedanja.

— 19

Boewat di pake akan melakoekan pakardjaan, jang berat, baik di toenggoe sampei oemoernja lima tahoen (Lihat gambar 11). Djikalau koeda di peliharakan dengan baik salamanja oemoer moeda, inaka nanti di belakang kali membawa kaoentoegan besar, sebab djika soedah sampei oemoernja boleh di pake lebih banjak dan lebih lama lagi.

I.

MELKTANDEN-PERIODE

van 6 weken tot ruim 2 jaar.

WAKTOE OEMOER SIMBAL

dari oemoer 6 minggoe sampei iebih dari 2 tahoen.

II.

TANDWISSELING-PERIODE;

van zVs tot 4V3 jaar.

WAKTOE GANTI GIGI:

dari oemoer a'/g sampei 4¹/2 tahoen.

Piaet 6 Gambar No. 6. Plaat 7. Ganibar No. 7. Plaat 8. Gambar No. 8.

2'2 jaar. ' 3 jaar. - 3'2 jaar.

Oemoer 2' 2 tahoen. Oemoer 3 tahoen. Oemoer 3' 2 jaar.

III.

VULLINGS-PERIODE:

van 5 tot 9 jaar.

WAKTOE GIGiNJA TERISI

dari oemoer 5 sampei 9 tahoen.

7 7

f......—

IY.

PERIODE BOVEN NEGEN JAAR.

OEMOER. SAUWATNJA OEMOER SEMBILAN TAHOEN.

k A

Vergevorderde verkeerd ovalen vorm.

Beroepa potong telor londjong, tetapi terbalik.

7 ■

^fl - '5 v¹¹'

• ■ :' ' i , • ! • ■• -'quot; - •

'- '

.

■ ■ . ■ ■ -

•quot;.-■■:■ ■ ■ ; quot;

^^x{-^:-.'i'^r:^'::i

■ -ï':-'^;.W . '- '•■■ .'squot; i:' '

. • ^ ■■ ■■ ,,•.. quot; quot; . • • ' ₍ - '

¹ ■■'■, _ ■■, • . ■■ ' ¹ ^

• -VN,'-

.

■ ■ : ■ ,•■ ;. :■■■ ;,:y? •■■ ■ ,. -:.

i -ï . v', ftiJ-J '

■ '.A-v :■

-■ =:•■.-■. ^; --r

-» . • ^ quot; igt; - k H '

If gt;' i - ; V '■' ■' . •₎' \'^lt;. quot; ' ^

■ - •; ' ::- ¹ : ■■■ ••.-....... .-■ . '• ■,' '•.

¹

'•, '■ ■ • gt;-'.,■•,• ■ • • •_ •'••• .••;•.'_:' r'. •■ ^-'