mms I) «BE DES

VAN

HELMOKD en EIKSTEL,

naar Postel's archieven,

DOOR

TH. IGN. WELVAARTS,

Prior-Archivaris der Abdij fe Postel-MoUc, BriefiriaseJend Lid on Kerelid van Letterkundige Genootschappen in Nederland en Behjiï.

HELMOND.

STOOMDRUKKERIJ AUG. PELLEMANS.

1890.

VAN

HELMOND en RIHSTEL,

naar Postel's archieven,

DOOK

TH. IGN. WELYAARTS,

J*rior-Archivaris der Ahdij fe Post el-Malle, Briefirisselvnd Lid en Kcrelid ran Tjfttrrhuudiye Ge noot schappen in Xrderland in D'hj O-.

—•

HELMOND.

STOOM DU IK KKK 1.7 Al'O. l'ELF.KMAXS.

1890.

VOORREDE.

Onder dozon titel Bijzoxdekhkdex van Hei-moxd ex Rikstel komen het

Patronaat*- of begecinc/srecht,

Een woord over de moederkerk dezer plaatsen, Aanteekenim/en uit het pastoreel register,

BetaV(/rijkheden van vele beneficiën enz.

De heworking dezer üi.izoxderuedex is hoofdzakelijk gedaan naar het archief der Xorbertijueii-abdij Postel-Molle.

Wij zeggen hoofdzakelijk, omdat voor onzen arbeid ook geput is zoowel uit het stedelijk als kerkelijk archief van Helmond, waaruit belangrijke aauteekeningen door den oerwaarden lieer J. L. F. Donekers getrokken zijn, toen hij, rector zijnde der latjjnsehe school te Helmond, er veel tijd sleet in het schiften en ordenen van dat rijk gemeente-arcbief. De geleerde priester schonk ons aauteekeningen, slechts korten tijd vóór zijn overlijden in 1SS9 als pastoor van Dennenburg.

Petrus Willemaers, te Leuven geboren en in 1636 in Postel's stamabdij Floretfe aanvaard, werd ten jare 1644 pastoor te Helmond en teekende veel aan, waarvan wij hier ook gebruik gemaakt hebben.

DE SC Hl! IJ V EK.

IMPRIMATUR.

Haar en, 4 Marti i 1890.

F. BRONSGEEST, Libr. Censor.

Hot wapen voert in zilver molenijzers van sabel. De knoestige boomstam (post) van sinopel en tie letter L, eveneens van sinopel, bobooren nocli tot het wapen, noch tot schildboiulers, maar /iju slodits do zinniiboeldigo nitdrnkkinp van het woord post-\. of el. d. i. Postel.

rM Tn n t-, O ' r r?i n O • T w r quot;M TrTquot;! t.Tn'⁷^

jwld .uU i'J i- Jii'L li Jii L/¹ Jii i\l v ^ i InI il iit J_i i.L U . J )w.

'e parocliiekcrk van Helmond heeft den II. Lambertus, bis-schop-raartclaar, tot patroon.

Het was niet zonder redenen, dat men dien Heilige, een der eerste geloofsverkondigers in Taxandrië, tot patroon gekozen heeft. In het noorden des alouden bisdoms Maastricht, waarde II. Ijanibertus in de Ville eeuw het levenslicht aanschouwde, lag Taxandrië (de Kempen en het Peelland), dat zich nren ver van Maastricht uitstrekte.

Dit terrein, eenmaal met Heidenen bewoond, was door de Voorzienigheid aan den ijver en het zendelingswerk van dezen priester aanbevolen. Hij arbeidde er dan ook met zoo gnnstigen uitslag, dat de tempels der afgoden plaats maakten voor de huizen van den waren God. Velen, in den naeht van het heidendom rondwarend, werden door zijn gebed en werkzaamheid in het waarheidstralend licht des Evangelies geplaatst.

Dit alles heeft voorzeker niet weinig bijgedragen om te Helmond en op meer andere plaatsen den II. Lambertns tot patroon te kiezen.

Wij zullen hier niet gewagen van de onlusten, waarvan Helmond meermalen het mikpunt geweest is, noch van do vernielingswoede, die er zoo wreed spel gehouden heeft, dat meer dan een geestelijke herder zijn schapen moest verlaten; alleen willen wij, naar de archieven der abdij Postel, spreken

I. van het patronaatsrecht dezer plaats,

II. van de moederkerk,

III. bijzonderheden van het pastoreel register en

IV. van de beneticiën.

1!I.!ZUgt;' l'EKHEDKN

1.

Het Patrouaats- of Bcicviiigsrcclit (').

Ter beliandcling van dit patronaats- of'begevingsrocht moet de lezer dwars door zeven cenwen terugtredem en zich in liet tijdperk verplaatsen, waarin de Norbertijnen uit de abdij ^v:ln l'^orette C²) naar Ilolraond gezonden zjjn oin er den inwoners van llelmond tut geestelijken herder te verstrekken.

Du juiste tijdsbepaling van den eersten pastoor te dezer plaats kunnen wij, bij gebrek van oorkonden, niet opgeven; doch waarschijnlijk zal Fluretle al spoedig, na de stichting dezes kloosters ( ! 121), eenige leden herwaarts gezonden hebben, gcli'k zulks met zekerheid geselnedde omstreeks 11 •gt;() naar Postel, een filiaal buis van Floreffe. Kunnen wij het gordijn niet wegschuiven, waarachter bet juiste jaartal van den eersten geesteljjke te Helmond gesoiireven staat, uit een charter nochtans van 12 Maart (iv id. Martii) 1178 ouden stijl blijkt, dat paus Alexander onder deze dagteekeuing goederen te Helmond met een derde deel der tiende te Kikstel (j bekraehtigt, ten voordeele der Norbertijnen van l'lorelle.

Ter gelegenheid iles overlijdens van den Norbertijnen-pastoor Gode-fridus Copart in 1339, meldt het Doodenregister (übituale), dat in die dagen de reguliere kanoniken van Florefi'e reeds eeuwenlang (') Helmond's kerk bediend hadden.

Dit aangaande het tijdstip der eerste Norbertijnen te Helmond; thans een woord over liet begevingsrecht. Uit de restende archieven flikkert ons nopens dit punt slechts een weifelend licht toe voor de kenners der eerste begevers van dit recht; van dit karige licht zullen wij toch gebruik maken om daarmede in die voor dat feit zoo omnevelde dagen van voor ruim zeven eeuwen door te dringen.

(') Dit recht liestoml liierin, ilat men een priester tot een geestelijk l-cnelicie kou voonlnigeii, onder de naden' L^oedkciiiiiii;' van den bisgt;cbo|i.

(-) De abdij vuii l''lore(Ve is sedert lang lot liet seminarie van Nuinen ingeriebt.

I¹¹) Dit bieedvoerig bandscliritt heelt: ....conlirmainus cnrteni de Helinont c.nm appenditiis suis; Icitiain parti'in cccli'sie et deeinie de Kiestelle.... I 1 /S, 1 \ idibns Martii. ind irliono \ 11. pont i lira lus vero A lexandri pa pe III anno eins \ \ .

('i ....Hanc ecelesiam, juxta alios plehaniam de Helinont, a centenisannis canouici regulares Florclfienses rexeriint.... .\\l kal 1'ebr I.!.!!).

VA.N IIKI.MUXH.

In het aiui Helmond aangrenzend Rikstel woonde in de Xlle eeuw vrouwe Didradis, die hier en elders o. a. te Rensel vele goederen bezat, wellicht was zij eigenares der tienden van Rikstel en had cr dan ook hot begevingsrecht, welke twee zaken toen meestal hand aan hand gingen ('). Daar nu de kerk van Helmond uit die van Rikstel gesproten is, gelijk hierna uit hot handschrift van 1586 blijkt, hellen wij zeer tot het gevoelen over dat de persoon, die liet begevingsrecht over de moederkerk uitoelende, dit eveneens over de filiale kerk deed. Verder moet men weten, dat Didradis, vrouwe vau Itikstel, niet deel maakte van die klasse, welke het tijdelijke boven liet eeuwige waar-deerend zich verlustigen in aardsche goederen, die den kortzichtigeii sterveling wel voor een oogenblik kunnen verblinden met huil bedrie-gelijken tooverglans, maar die bij het licht der doodkaars hunnen khiterschijn verliezen en in 's menschon hart eene leemte maken, welke men vruchteloos poogt aan te vullen, liet vergankelijke van het aardsche en van den anderen kant het eeuwige van het toekomende leven met middagheldere klaarheid aanschouwend', gebruikte Didradis hare rijkdommen als zoovele trappen om tot haar hooge bestemming, tot de aanschouwing van God In alle eeuwigheid op te klinuuen. Uitreiking van aalmoezen en andere hemelbehagende werken waren de kenmerkende eigenschap van dit vrouwelijk hart.

Door do tienden ton otter te; brengen o. a. met zekerheid van die te Reusol in 117:! aan de Norbertijnen deed Didradis een dubbel goed werk; want dio goederen verstrekten niet alleen tot ondcrlioud van vele armen, maar ook tot onderstand der geestelijke bedienaren.

Om welke gegronde of ongegronde redenen de hertogen zich met het bogovingsreclit der kerken van Rikstel en Helmond bemoeid en daarop hun recht hebben laten geldon, melden de oorkonden niet; doch liet geschil dat hierover tusschen den abt van Florefle en Jan hertog van Brabant bestond, werd, mot woderzijdsche goedkeuring, aan een scheidsrechterlijk onderzoek toevertrouwd, aan wiens uitslag do partijen zich zonden onderwerpen. De uitslag zal gemeld worden, zoodra wij den tekst van het belangrijk en keurig geschreven charters

(') Zoo o. a. te Asten dom' ridder Willem in te (timen (Üel^ie)

door ridder Nieehin ia door (ierardiis VVerims te l.iero|i in I 1 en/.

*) De bertog stemde reeds in kj/tl toe om dit [Hint te onderzoeken. A.iii dit origineel lis. \aii Maandag na liet leest der 11.11, Jacobus en l'ln isto|iliorns en metende 'JS'/j x S i-M. in gesidiril't. Iie.ngen nog drie

perkamenlen sirooken met stukken van drie zegels van roede was.

hi.tzoxderlledkx

van Vrijdags na St. Lucia 12711 in gewone drukletter, met aanvulling der talrijke verkortingen, medegedeeld hebben.

in nomine domini amen:

üniversis presentes litteras visuris.

I'm tor Gerardus de Nivella canonicus ecclcsie Floreftiensis Premou-stratensis ordinis. Magister synion de (ieldoni i canouicus Ijüvaniensis, Arbitri eleeti a partibus super questione sen controversia, habita super jure patronatus ecelesiaruin sen capeliaruni de liixtelle et de Heimont, Inter illustrem uirum dominum Jubannein dei gratia Lotliaringie et Brabantie ducem ex una parte, et virus religiosos Abbatem et eonveutum eeelesie Floretfiensis ex altera, salutem et cognoseere veritatem.

Noveritis quod cum inter virum illustrem dominum ducem ex una parte, et Abbatem et conventum, iam dictos, ex altera, super iure patronatus predictarum ecclesiarum sen capellarum de liixtelle et de llclmont, quarum una dependet ab altera, Materia questionis sen controversie esset exorta, Ac diutius inter ipsas partes super ipso ivre patronatus, in quo quelibet ipsarum partium se ius habere contendebat, foret altereatum, dicte partes materiain questionis ipsius sen controversie predietam inter se volentes Amputare, proborum use consilio, in Nos tamquam in Arbitros super dictis questione seu controversia compro-nüseruut sub hac forma, quod nos, in negocio huiusmodi proeedentes, Auditus hineinde prepositis, testibus, instrumeutis et Alijs probationibus legitimis Ac rationibus partium resceptis et exaininatis, dietas questionem sen eontroversiam tenninaremus por sententiam Arbitralem, jus patronatus prediotum illi parti Adivdicantes, quam iiiveniremus in jure potiorem et quod nobis super hoe arbitrando osset pronunciatum, ipse partes observare tenerentur, tide super hoe prestita eorjinrali ab eisdem, et sub periculo cause, prout in compromisso super hoe confecto plenius continetur.

Ünere siquidem dieti Arbitrij in nos suscepto, predictis partibus per suos proeuratores coram nobis in ivre coinparentibus peticiones inutuas liinc inde edidcruut super dictis questione s(;u controversia, videlicet procurator virorum religiosorum dictorum in hunc modum.

Dieit in jure coram vubis dimini Arbitri procurator dictorum Abbatis et oonvontus eeelesie FlorotKonsis, ordinis premoiistratensis, proouratorio Nomine dicte domus FlorofHensis contra virum illustrem Johaniiom dei lotliaringie et brabantie ducem, (piod dicti religiosi sunt in possessione

VAN IIKI.MOXI).

vol quasi iuris prcsentandi ad ccclesias sou capoilas do Rixtollo ot do

[tern (licit; idem procurator contra dictum illustrom procuratorio nomine dictorum roligiosorum, quod jus prcsentandi Ad dictas ccclesias sou ('a[)ollas ad ipsos perlinct. l^Tndo petit idem procurator quatcnus per Arliitralcm vestram scntentiani declarctis et pronuncictis, cosdcin rcligiosos esse iu possessiono vel quasi Ad dictas ccclesias sou capcllas prcsentandi, et jus prcsentandi Ad ipsos pertinerc, et cis Adiudicetis tain possessionem quam proprietatem, et pronuncictis cos in ivre patrouatus ecclesiarum sen capellarum carumdem ess(; potiores et dicto duci super premissis sileiitiuni perpetuum iinponatis.

Nee astringit se dictus procurator Ad probanda omnia supradicta, et protcstatur quod sibi valoaut, que vel quod probauerit do premissis ac si plura non proposuisset.

Dictus vero procurator ipsius et illustris in liunc modum. Coram vobis domini Arbitri dicit ct proponit procurator illustris viri ducis Brabantie [)rocuratorio nomine, pro ipso duce contra viros rcligiosos Abbatcm ct conventum Florefficnsis ecclcsie, I'remonstratensis ordinis, quod cum ins patrouatus ecclesiarum do Uixtelle et de Helmont Ad ipsum ducem in solidum pertincat, dicti tunc Abbas e/ conventus jus patrouatus predictuiu sihi usurparc ct attrabere uituntur contra iustbnaui seque opponunt, impediunt ct perturbaut, quo minus ipse dux ipso iuro patrouatus uti possit et libcrc preseutare Ad easdom.

(iuare petit procurator predictus pro ipso duce ot ipsius nomine per nos domini Arbitri ditinitive pronunciari ius patrouatus dictarum ecclesiarum ad ipsum ducem pertincro dobere dictisque Abbati et couventui super jircmissis silentium imponj, cum ipsi ius non liabeant in eodem, ipsosque ad id condcmpnari, ut A pcrturbationibus, molestationibus et impedimentis super premissis cessent omnino ct desistant. Lite igitur super premissis pcticionibus inutuis legitime A predictis procuratoribus partium contestata. prestito de calumnia scu de veritate diceuda jura • mcnto, ab cisdcni positiouibus ct rospousiouibus (') Ad cas factis, testibus ct alijs probationibus hiuc indc productis, reccptis in forma iuris, Auditis ct diligenter cxaminatis, coi'umque depositionibus in scriptis 1'cdaclis et rite publicatis, data(|ue copia partibus bine inde dicendi in testes productos, corum dicta et instrumcuta in modum

(') Kesponsionihns.

HUZOXDEIiKKHKN

pmbatioiiis oxliibihi concluso in com oadom, dio domum p.artibus oisdcm ad Audiondum scntcntiam nostram Arhitralcin coram nobis assignata, procnratoi'ibus prcdictarum partium coram nobis comparontibus et iti-s tan tor, procnratorio nomino, scntcntiam arbitralcm A nobis forri postnlantibus, visis cl cognitis nogocij ipsius mcritis jiirispcritonim, babito consilio socundnm ca i|iio vidimus ct cognovimus, Arbitrando pronnnciamus scntcntiain ot dicimus ipsos rcligiosos in ipso inrc esse pociorcs, ipsum ius patronatus per candcm nostram scntcntiam i'cligiosis eisdem adiudicantes perpetuum dicto domino duci super eodem iurc jiatronatus imponendo.

In cuius re: tcstiinouium prcscutibus littcris Sigilla nostra duximus apponenda.

Actum in capelia fori Geldonensis in presentia virorum religiosorum, de Cambcrono ct Ja do Vilarj monastoriorum Abbatum, ordinis Cystor-ciensis, fratris alteri Abbatis .Florcliiensis predieti fratris Waltori propositi eiusdem occlesio Floreffionsis, fratris Godcscalei canonici Ilelonciuin (') dicti ordinis, Magistri «Tohannis do Loodio canonici Jquot; ossensis, Tig id ij de Tornaco audientiarv curie Icodicusis ct Aliormn ])lurimorum, dictam nostram sententiam audientium, feria VI, hora vesperarum, post festum beate Lucie virginis. Anno domini millesimo ducentesimo. LXX. nono.

Do zegels zijn van het zoor fraai geschrcvon perkament, inotondo in gfoschrift 31 op 35 cM., vordwoncn ; één uitliang'ondo strook is no«^ in lt;lo snedo van bot fransijn aanwezig.

Do sclieidsrecliters van deze zaak waren Grorardus van Nyvel, kanon ik van Floreftb en meester Simon vim Gddonic, kanon ik van Leuven. De abten van (üteaux, Florelfc, Ibulissom, van Posse, enz.

Al spoedig na de dagteekening van voorgaande oorkonde, liet Jan hertog van Brabant zijn vermeend recht op het patronaat dor kerken van Kikstel en Helmond varen, en belootdo daarenboven s Zaterdags na St. Lucia (') nooit eenig beletsel tegen bot aan do Norbortjjncn

toevertrouwde bogevingsreoht te zullen opperen. Dit begevingsreeht bleef eerst door de oversten van Floreffe en later door die van Postel uitgeoefend, zoo dikwijls do herderlijke bediening te Helmond openviel.

(') VVaarsc bij olijk voor Holisscmousis. Tc Ucilisscm nabij Tienen in Hol-ir. stoml (oen cene abtlij van de l'retnonstratcnscü'-oi'de.

(-) .Tobanni's Dei gratia dux Lotbaiingie et Bral)aiitin nniversis niissontcs litteras visuris salnleoi in doioino. Noverint universi, qnoil nos sententic

VAX II101.MOX'11. 11

IT.

Is ilc inocilcrkrï Rihtcl of Helinoiid ?

Indien wij nsinr lilt;'f antwoord ilc/.cr vraaj^ luisteren, door geseliied-solirijvers zoowel van jongere als oudere «lagteekeniug uitgelmiclit, hljjven wij noj»' altjjd in inst on/ekere rondtasten, want (lezen geven Rikstel, genen 1 lelinond als meederkerk; wat ilus de een ontkent, bevestigt de ander. Elders moet dan lielit gezocht worden in deze duistere /.aak.

Reeils dp voorhand [)laatsen wij niet zekerheid te liikstel de moeder-kerk of matrix, en te Melmund de dochter of filiaalkerk.

lïij (ie (hiorsnnlfiding der charters van ('ostel's ahdij vinden wij stukken van IHOO, van 14 April IUSS en van 15S0. De twee eerste oorkonden pleiten slechts zijdelings voor onze bewering; het derde zegt rechtstreeks en met de duidelijkste woorden, dat liikstel de matrix en Helmond de filiaalkerk is.

lu het eerste bandschrif! draagt ilngo «Ie Refavte, abt van Floretfe, op St. Ijucia-fei'st 1301) zijn medebroeder Keinerns voor als pastoor van liikstel en Helmond, in opvolging van Kausinns; hier wordt op de eerste plaats liikstel en veivolgens IIelnnmd genoemd : cum ecclesie sen eapelle de lükstelle et de Hebnont, ([lie pro una habentnr et ((iiarum una dependet ab altera. In het tweede nog gedeeltelijk leesbaar handschrift, gewagend van het behoorlijk deel (portio congrna) der pastoors lezen wij telkemaal liikstid op de eerste plaats... per (Va trein iianrentium investitiini ecidesiarum de lüxttdle et de ibdmont. Nog in andere oorkoiülen komt betzidldi^ voor.

arhitrali super conlrover ia. «pie inter no ex una parte et virus ivligiosos, abbatem et conventnm florefliensis momisterij, preinonstmtensis ordinis, ex altera vertellatur nper .Inre |gt;a runalii e •. lo^iaruni-en i-ipellarnmile Uixtelle el, de llelniont, iiuarum una dejiendct ex altera, prolate a viris honeslis fratre (lerardo de Nivella c anonieo llnii'tliciisi. et uiau'istro S\ 1110111.' do (leldonia, canonico Imaniensi. arliitris super dicta rinitroversia a uoliis. et dictis abbate el ennventn oleetis. heni^ne aeipiigt;' i imnlt;. ar eidein p.iremns expresse questioni .luris. quiini in ipso jure patronatus rredehamii-; Iraliere. expresse rontmrianles, promittentes bona lidc eandein ciktentiam. pront lata est, observare et non contralarere vel venire jwr nos vel per alinin in fntnrain prelt;enti testbnonio litterarnni, sigillo no. tro ninnitarum.

Artmn et ilaluni anno domini M('(' septaauc inn nono. sabbato post feslum beate l.ncie virginis.

lid uitlian^ciul in roodi» was is prootomlecls versleten,

D», oorkonde heeft 17 op 10 cM. in geschrift.

i!1.iz().\i)i:kiii:i»kn

(lauriK¹ liclvciiiioii wij, dat doze igt;o\vijz(Mi uiot Diiomstootbiiar zjju, ilaai'din hclilicii wij ze Imvcii slechts zijdelinysclie df niifccliistrccksclic pMiociud; lt;!(gt; inolt;llt;gt;tloigt;lin^(!ii van do twee volgfmdc stukken, liet. een vau ( lemens ( raiicels, hisseliojt van s-ilerto^'enhnseh, het t\\*eede uit de eiijenhandiije aaiiteekeninyen van l'etrns Willen....... ('). sedert.

^ ............ I Iflnumd, leercn ten klaarste, dar Uikstel de moederkerk is en dir op zulke wijze, dat deze «tolliiifj den toets der kritiek veilig kan doorstaan. In de lange maar zeer l»elangrjjke oorkonde ('-)

¹

onti^i'i it nonnnllos adnltos sine sacramentis. ac infanli's rocens natos absque lia|)tismo ab hai' vita (cum deploranda animarum ipsorum .lactura) discedere.

Insuper (juod ali(piando in bieme propter inundationes aqnarmn per spatium duarvm vel trinm septimanarum ex lielmont in Kixtelle transire non licet, ila nl, inimdatione durante, dicti exponentes presentia et solalio pastoris disti-tuantur, et ■ i ejus opera et ministerio imligeant. enm iHinc advocare (!t accersere non possint, sicut nee unqnam de nocte, eo ([nod ])orte dicti ojipidi occkulantur; lt;piod(|ui,' desitrvitor inerci'narius et c.onductilins cum animalis sit. plerum(pie anno circumducto et interdnm citins, presertim pinguiore eonditione oblata, siMlem et conditionein iniitet.

VAN llKI.Mii.VIgt;.

van voornopindmi Uissclicip hobhcu wij cftclijki' woorden, die alle aandacht vei'dieiKHi. in liijzoudere letter laten drukken.

lt;|iiaiii si. eisdern ex|i(ineiililius, |iro|iriiis e( [ii'r|i('tmis pastor de)intetiir, ((iii in dicta villa Rixtcllensi |ii-rsonalitcr resiilerc. illisi|nc rdiilinmi adesse teiK^atur atque i|ismo vel ex ipso solo ca pi te cl. fumlaniento sihi mcrito dari et concedi ilcbere, (,gt;i:on dicta f.cci.ksia i!i\na.i.i ssis cait i' i .r matku si r, Hk.i.mi niiaxa aiitkm tantum I ii.ia, qnodipic rector sint' inveslitns carnnideni ciadcsiarnm ex sol is ilerimis in Rixlelle i-xcrescentilius l lt; 111:1¹ peropinie sunl) snam dotein et coiiipetentia:)! haheat, nude Ilclnimnli' vivit ei snstentatur.

Supplicarunt nobis ob iioc quantemis ad occurrendnm prememoratis malis et cavendnrn, ne jam aut in posterum illa amplius continuant predictas ecclesias a se invicern dependentes sen pro dependentibus ac, nmtis, ut premissum est, habitas et reputatas separando in pristinum statum restituere unamque illarum esse parochialem ecclesiam sen vicariain perpetnam declarare, sen dictam ecclesiam Rixtellensem de novo in parochialem ecclesiam seu vicariara perpetnam pro uno presbytero, qui in loco personaliter resideat, erigere et constituere, eamdemqne sic separatam et erectam, ex p.etactis decimis in villa Rixtellensi excrescentibus, jnxta moJum in concilio provinciali Mechliniensi prescriptum aut alias competenter dotare aliaq ie in et super pretnissis auctoritate nostra ordinaria aut vigore sacrosancti Concilii Triilentini delegata, opportune providere vellemus et dignaretnnr.

Nos Clemens episcoptis antedictus, at tendens supplicationem fore Justam et ad obviandum malis superins narratis idoneam et opportunam et nihilominns voleates in hoc negotio mature et legitime procedere, vobis universis et singulis, ac vestrum cnilibet supradictis io virtute sancte obedientie districte precipientes mandamus, qnatenus omnes et singulos in premissis pretendentes, anl quomo-dolibet pretendere valentes interesse de quibus constiterit in specie, et de qnibns non constiterit iu jure publice per edictum, in et ad valuas predictarum et aliarum vicinarnm ecclesiarum, ubi opus fuerit, et a latore presentium fneritis requisiti, citetis peremptorie Bnscoducis, coram nobis et seu ofliciali nostro, cui vires nostras in hac parte com mittimus ad certos diem et horam seu dies et horas competentes contra prefatos exponentes, ad audieodnm.

Nos sen dictum officialem nostrum de et super prertdssis summarie informari, snrnmariaque informatione huiusmo li per qnos seu ilium recepta, et quatenus per eam seu alias premissa fore vera et veritate fulciri ac sic ut profertnr se habere compertnm fuerit, pretactas ecclesias premisso modo nnitas seu pro unitis habitas et reputatas, per nos seu dictum officialem separari et in pristinum statum restitui et alia ordinari, pro ut in supplicatione presentata latius continetur. Alioquin ad dicendum el proponendnm i-ausas et rationes in jure fnndatas, si q¹1as habeant, quare p'euussa fieri non debeant, sive tunc cornparverint, sive non, nos nihilominns ad [•■retactas separationem et in piistinum statum restitutionem aliaque in dicta supplicatione contenta procedemus, sive per dictum officialem nostrum procedi curabimus justitia mediaate. Ceterum volumus quod huiusmodi nostrum mandatum in et ad valvas pretactarum ecclesiarum oppidi et Helmont et ville Rixtellensis exequamini et executioni demandetis, veram copiam eiusdem mandati iisdem valuis affigendo et affixam dimittendo, ut sic non sit verosimile apud dictos citatos remanere incognitum, quod tarn patenter omnibus fuerit publicatum, et quid in premissis feceritis, nobis fideliter rescribatis.

Datum Buscoducis anno a Nativitate Domini '1580, mensis vero augusti die undecima. Martinis Bahdoil.

ni.lZO.NDEKlIKltKX

Dit latijnsclic sfuk luxidt n. a. in, dat de adcllijki* .lacMgt;l)iis Oudai't, lieer van iükstel. mot !!(gt; srliejjenen. kerkiiK'estors en andere inwoners, aan den Iiisscliii|) ('lemens ('ralieeU meldt, (lat de kerken van Uikstel en 11 elmond sedert \de ja ren. Ja. sedert s meiis(dien onheugelijke tijden, met liet oog' op liet gering aantal ingezetonon, vlt;frelt;!nig(l waren. Toon nu na een zeker tijdsverloop liet getal inwoners zeer vermeerderd was en tevens hot bevolkte terrein zieh verder uitgestrekt had, moest in de geestelijke linlj) te Kikstel beter voorzien worden. Meenmilen gebeurde liet, dat kindei'en zonder doopsel stierven, dat volwassenen zonder de laatste sakramenten liet huis der eeuwigheid bimientradeu. Daarenboven was in den winter het verkeer tusselien (li(gt; plaatsen dikwijls wekenlang Ixdemmerd wegens hoog water, daarbij waren 's nachts de stadspoorten gesloten. Om deze en andere redenen liet de pastoor van Helmond door een voortaan te liikstel gevestigden priester deze inwoners bedienen. Dit werd des te gereeder toegestaan omdat naar het liissehop-peljjk sidirijven Kikstel de moederkerk van Helmond is. De selieiding dezer kerken ges(diie(hle eerst later. liet tweede hands(diril't., dat met nitdrukk(dijke woorden liikstel de moederkerk noemt, vinden wij in het liegistmm padoralm Ileltnundam, welk register door den pastoor J'etrus \\ illemaers in het tweede jaar zijner herderlijke liedicning, te weten in l(gt;4o, aangelegd is. Deze pastoor, geboren te Deuven en kanonik van Floreüe. heett eigenliandig' op 1)1. .'gt; ;iangeteekend ; Kcchsia hente Mart/areli- virgin in et marl grin in Kixtel est matrix-ecrlcsiu ecclesie icnii Ijcinthcrti ni Helmont, que ilnr parochiales ccclesie ennonire nuiit taiilr, et ai) tnio cmh'fii'iu recJore i rr/rsii' Ifr/mouflune ret/ui/fiw.

De hevvjjzen zal men wel voldoende liesehoiuven, om voortaan eiken twjjhd aangaande dit vroeger verschil weg te nemen en om in Uikstel met zekerheid de moederkerk te vinden, otsehoon de dochter Helmond sedert lang de moeder vei' over het hool'd is gebroeid.

van uki.moxi».

Uit liet RcrKregistcT.

Daar wij bovon liet Reyhtrum pftsforahis llfhnundiDii aunlianlilon, (ill in dif Int-ijusi'lic foiio-vogistor, iloor flcii ]i:istoor 1'. W illcinaers in l()4r) bogonnon uit focn ini;;' veel aiinwczigc (Hirkondcn \:iii ouden' dagon, tai van liijy.nndcrhcdcn over de kerk van 11olniond en 1 ükstid enz. aangotockcMid zijn, zullen wij onzo lezers een en ander mededeelen.

Kerk. I)«i St. Ijamlx'i'fcusparoeliie was nii't alleen eene filiaalkcrk van Rikstel, maar ook eone (jnarta eapolla (geljjk \\ illemaei's zegt : ut vidoro est in omuihus antiquis litteris) naar den inhoud van allo oude oorkonden. Do parochiekerk en pastorjj stonden vroeger in Do Hage (in Dumo) ; iloch de kerk werd tot eene ka|iel gehouden toen men ton jare 145quot;) oen nieuwe kerk in de stad bouwde (') die -Septomber van dat jaar ingezegend werd. Hot koor dozer kapel word aan het vrouwenklooster (monasterio llegularissaruni) op Do llago afgestaan; tijdens AVillomaors was dit klooster reeds vergaan. Op do bede van llebnond's lieer, .Tan van ('ortenbacli. stond de jirinsbisscdiop van Luik, Lodowijk van Bourbon, 14 Soptember 14(52 toe, dat de kerk op Do 1 lage afgestaan worde aau de Augustinessen, die ten geta 1 le van 2quot;) dit klooster bewoonden on uit het klooster van Do Weiden (de l'ascuis) nalnj \ enloo gesjiroten waren. Deze reguliere kaiioiiiklt;'ssen van den II. Augnstinus ontvingen de kapel op die voorwaarden, dat zij slechts den toereikenden grond voor zes of' zeven hoornbeesten mocht bezitten, dat zij den pastoor jaarlijks een üeiersehen gulden als hnldebcwijs zouden betalen, en eindelijk, dat zij den tuin met geen bouw- of' weiland kunnen vergrooten zonder de toestemming van den pastoor, die er anders het tiendreelit bezat. I )e parochiekerk, die vroeger den tweeden Zondag van Augustus bet u ijdingsleest vierde, (■) werd in 1 ö7I door graaf' van lloUnvcli in lirand gestoken; weer opgebouwd, werd zij niet de pastorijin Ki ls door de Protestanten genaast.

Stkmukcht. l)e pastoors van lltdinond ludilieu stemrecht in do keuze van twee kerkmeesters en rectors van «Ie II. (icesttafel do

(') De sarrislij word in I '(71 gebouwd.

('-) De kerk van Rikstel den eersten Zondag na liet Allortieiligenfcest, Willemaers.

iii.izoxdkkiikdkn

hvoodo sfcm licctr dc tijdclijUc hcoi¹ en ilc dcidc do in dienst zijnde muntstraat.. Kr zijn twee kerkmeesters en drie rectoren, die hnnneii eed van g'etrouwiieid in hiinden des [iretors van lUdmond aHefgeii. Het jaariijkseli verskif;- nuiet godaan worden (') in te^^nweordigheid van den pastoor, en den magistraat.

De pastoors van ihdniond en van Deinaie liehlien liet lic^evin^s-recht eener Iteurs van jaarljjks 30 gulden ten voordeele eens students van Ihdinond ot van den omtrek, die zieli op de iatijnsche studiën (in trivialilius studente) toidegt. I )e pastoor van I Itdmond, zijn oudste kerkmeester en de naaste Idoedverwant des stichters Jan i'ego Indilien het hegtningsreeht eener tweede beurs ook van -iO gulden ten bate eens Jongelings, die aan de Iloogescliool te Leiiven de wijsbegeerte bestudeerde.

Ki:iiK(ii:iiRriK'i:.\ {-). Wegens de vecdvuldi^e giften, deels van land deels van geld, betaamt liet, dat de pastoor den volgenden last drage :

Rlken dag mis lezen op het hoogaltaar, en zingen op Zon- en feestdagen in persoon of door een anderen priester.

Den dienst (ofticinin divinnm) zingen niet Assclie-Woensdag, (loeden ^ i'jjdag. Zaterdag vi'ior l'aschen, met de Kruisdagen, St. Marcus en iu de vigilie vóór Pinksteren.

Alle Zon- en voorname feestdagen preken.

De .Metten in de kerk zingen den nacht vóór Kerstmis met de eerste mis tjjdens het hanengekraai, de tweede in den dageraad en de derde op liet gewone uur; onder liet Te Deum moeten alle klokken luiden.

De donkere Metten gedurende de drie laatste dagen vóór l'aschen.

Nog de Metten zingen op l'aaschdag. I'inksleren. Sakramentsdag, 1111. Joannes den Dooper. Lambertus, ('atharina maagd en Nieolans bisschop; de .Mariafeesten. te weten Lichtmis, l'ezocking, lleimdoone-ming, (gt;ntvangenis en Geboorte. Op de dagen, dat de Metten gezongen worden, assisteeren de diaken en subdiaken in de mis.

Eindelijk op alle Zon- en feestdagen de \ espers zingen met uitstelling van het II. Sa k ra ment.

(') De pastoor van llikstel kiest alleen zijn kerkmeesters en rectoren.

O Te Rikstel mis lezen alle Zon- en Feestdagen, alsook eiken Woensdag en Vrijdag, met Assche-Woensdag, de week vóór Paschen, Kruisdagen, li. Marcus, li. Margaretha patrones, enz. De Metten zingen met Kerstnacht en in de Goede Week Preken gelijk te Helmond. In den Vastentijd komt er een pater eener bedelende Orde des Woensdags en Vriidags preken, en Zondaquot;s in den namiddag.

VAX UEI.MOXD.

I let Cuthedralicum (') hoilnic^ jnurlijks voor llclniojnl l!'¹., stuiver; hot ohsoninm 11 stuivers on '/^ l)laiik. Net cutlKMlraticuui word dour do priesters uls eeue Ixdnsting iian den liissciKip lictiiaM ; liet nhsouiuui gat aim den liissehop liet HM-lit up de g'astvrijiieid tijdeus de kerkvisitatie eu up die reiskosten.

Statikn meesbil Statio.m;s. ()p de stufiedngen kwmu er vcid volk; summigen proeessiegewijs. ()p die dagen kwamen de Minderbroeders van Weert preken, te weten Zondag van den Advent, met Drieko-ningenteest, den tweeden Zuudug in den \ asten, met \\ ittiui-Diuiderdag, (iueden-Vrijdag, Kruisdagen en Kerk wijilingsteest. De I'i'eekiieecen van ^,s-15()s(di liekiomuieii op de statiedagen liet pre(dlt;gesto(dte met Allerzielen, Septuagesima-zundag en Zondags vóui* de Kruisdagiui.

I'uockssiks. Dinsdag na Pinksteren was er cene processie met liet 11. Sakrauient.

Van Pasidieii tot Drievuldiglieidszoudag Irok luen langs liet kerkhof, diezelfden weg werd gevolgd met St, Lambert-us, Allerheiligeii, Kerstmis en met alle Lieve \ ruuwdagen.

Met den feestdag der II. Maria Magdalena ging' uien naar het gasthuis (ad donium hospitalem), waar tevens gepreekt werdt.

Met de Kruisdagen (de drie dagen vóór de 1 lemelvaart van Christus) trok men den Isten dag naar l)c Ihiyc, den 2den naar Binderen en den Hden naar liet IfoiKjchul (ad altum l'iiiem) waar gepreekt werd.

Op den feestdag van den II. Juannes den Dooper ging men met het II. Sakrainent langs de straat Meistriwtcken en terug langs de poort van Hat llooacinil.

Met den feestdag der II. II. Apostelen l'etrns eu l'aulus geschiedde de processie zonder het II. !Sakrament naar liet kappellje van den II. Petrus (ad ediculani) iu de lüiidersidie straat.

De voornaamste processie geschiedde naar bet kasteel (castrum 11 elmundaiium), vi»ór wiens poort een altaar opgeslagen was, waar men het II. Sakiameiit plaatste eu eenigeu tijd bad. doch daar sommige

Voor eeue ecclesia iutcgra was het :gt; gl, S st, cu S denaricn; voor eeue ecclesia media .gt;5 st, eu I blank; voor cene quarla capella 19'., st. liet obroniuni beliep voor eeue ecclesia iutegra ;t5 st. en 1 blank; voor eene ecclesia media 1 '.I' „ ^t. eu voor eene (piarta capella II st, en ' blank, liet ubsoniuin went hetaald bet eerste jaar na bet schrikkeljaar, en bet volgende jaar vóór zonsondergang van 11, Li 1 asius ('J Febr.) het catbedratium.

ÜI.I/ONDKUIIKnKN

lieden de nabtjzijndc herbergen biimentraden. werd de orlt;ie op den terugtocht niet altijd evengoed onderhouden.

Inkomsten voor ken I'Astouk. Opbrengst eener weide van 1 bander bij den houten molen.

Opbrengst eener weide van )gt; bunder bij den weg van t kasteel.

.Met Sr. Ueniigius 3 vat garst.

Voor de Lauden niet Sakranii'iitsdag IN stuiver; gesticht door de weduwe van llub. Tiinmerinans.

Uit Ivikstel 2 |iidevebrlt;gt;odeii. elk van !•! pond; uit goederen van juH'er Sl.iiiwen. br.cr nit die van donker (ierard van llvck. •lonkei' Mustaidiius van (irrwen lifcft /.e ook betaald.

Voor het Zoiidagsgebed van eiken persoon i vat rog; deze namen moesten onmiddellijk na de preek afgelezen worden, om aan de gebeden der gcloovigen deelachtig te werden.

Voer het werpen v:n wijwater na elk lof en het bidden van ecu J)( profmii/is L'O stuiver. Dit was 1 ö Deccunbi-r 157'ï gefondeerd door l-'ranciscus van Uuvieu. |iater de kloosters Sion te Lier.

De beemd op Hooyrind aeli:;¹;' liet k isteel verjiaiditte de pastoor in I().quot;i4 voor 4S gulden.

Men beemd bij den handmolen werd •gt;() April lii-17 door den pastoor verpacht aan jonker Kverard van !quot;.vek voor !•) gulden en van weerszijde tot „lycop'' een pot wijn. De Staten hebben ook dezen beemd als pastoreel goed aangeslagen en in verhuurd.

De groote en kleine lienden tuss(dien de lükstelsche en de „Seari-aanseliequot; brug, zoowel te Helmond als te Kikstel, en alles tusscdien de derde ot' de houten brug. De pastoor had nog een stuk tiende op den weg naar Mierlo, maar het grootste deel der tiend trok de abdij van Floreli'e.

Tiknuk.n ('). In 1 (120 werd door den pastoor tie tiend in De 1 lage,

(') Tikxi.es ïk Rikstki. i,s Ovi.nian .aa x werden 22 Januari 1020 verpacht aan Jonker Karei van Kvck en Ant. VVilletns Cocx voor de jaarlijkscbe som van 7 mud rog,

0 )) ^'list,

1 » boekweit,

12') pouil boter,

2 ganzen,

1 vetten liamel,

1 zak goede appelen en

'lö gul'leu, de gnluen aan 20 sluiver.

In IGil voor 22 patakons en voor ite lasten door den pachter te dragen.

van in-:i,M()\i).

Yoctsclic nkkors, en/,., uitgenomen die vun liet park, aan I Iclnniinl « liocr toclicliiioiH^ulc, vci'imcht vour 7 mml gill'st en 2 potten wijn als „Ijjecpquot; (').

l'astoor I'. \\ ilicinaoi's verpaclilc •'gt; l'ehriiari llilü de tienden voor 120 patakons — ÜOO gulden.

20 vat i;arst.

I vat hueksveit.

In Km:! was de tiend \ erparlit door IVierr-uii. rent meester van de Stilten, voor gulden en rgt;0 -!a^en. In I (;()2 liedr^ei;'de cpliren^st

11)1!.quot;) ii'1. In 172Ö kwamen de tienden aan l'o .el op voorwaarde, dat de abdij jaarlijks 540 g'1, ( quot;j tot linderlK nd van I lelmond s ihaninee /.on lijjdrag: n. In I7s;gt; gav-n e, a, (^) de tienden 4072 ^1., en 1)1)12 gl. in 171)4, doidi zij weerden in 17!),quot;) „met veel afslag om de plundering en requisitiequot; slecht betaald. Tot IN02 vinden wij de tiendrokening gebookt. ])e fntndverpouiling (') ten laste van (km paebtor, beliep jaarlijkseli tot 1771) ruim ;!5N, later 2S() en sedert 1771 sleebts !).) gulden (■') en meest 111 Decenilier aan den provisor van Postel o) /.ijlien zaakgelastigde betaald worden, die dan dal. ^ebl naar s-ller-tofienboseb zond. Tot 1 7^).quot;) is de voldneiiing aangeteekend, en in 1796 eisebte men een dubbele ver[)omlin^.

Aan 11. Cocx deservitor moest dö volddenini; lie/.er^d wurdeii. In l()'i,gt; was du opbrengst 115 gulden, en 177 in 1(gt;17, Ue provi-or van 1'loi ! lie verpaebtte 22 April lü'i!) aan And. Hen, I'linsen en A, Jansen veor Kiü gulden, naar Uelmomlscben koers,

bet inudgeld = l i gulden,

en 1 patakon 2', gulden.

De rentmeester l'eterson verpachtte in Uir)2 voor 2!).quot;) gl. en (i'i -lagen, en de Staten het volgende jaar voor 220 gl. en 'iD slagen.

(') Ook lielkoop, thans meestal wijnkoop d, i. drank bij koopen en verkoopen gebruikt.

(-) Aan het tiendbezit waren nog veel andere vei pliebtiogen verbonden.

(³) Andere rekeningen behben 55.'!, doch dit /ijn Hrabantsebe guldens. Voor bet buis van den dominee betaalde de abdij nog 80 gniden, dns te/amen (;:{:! Brahanbe.b, mei Keist.mis aan het tieestelijk kantoor van 1'eelland t(! 's-Uoseb. I lie hetaliog is Int, 171)7 aangestipt. Volgens overe.Mlkomst van 30 Maart 17ilO ukm si uil de tieuil i iarlijks 1(»0 gl. mtgeki'i.'i'd wolden lol omlerliond der pal ochiekerk.

( ') l)e vei ponding van Uikstel's liend bedroeg Ht'i gulden.

(■'•) Uie merkelijke verandering w.i omdat de sciinlden der stad voor een gioul deel waren afgek st; in 171)5 bedroeg de verponding slecbs !SU gulden.

r.I.IZOXDEKHEDl-X

IV.

KcrUljjU kucficiën tc fleluiouiL

Ten allen tijde en onder eiken vorm, kenmerkte zich het hart van den vromen Christen door offerwilli^heid

Dir ^'elieurde vuor.tl, w.nniv:':- dquot; menseli met wcidailon naar ziel en lichaam begunstigil werd, hoo gaarne betaalde hij dan den rol van \vedervori;elding ! hoe gaarne liracht hij wederzjjdsclie weldaden ten offer

Had men door de voorspraak van dezen of genen Heilige eciu gnnst erlangd, was men van een ongeneesbare ziekte hersteld of vai een dreigend gevaar bevrijd; nit dankbaarheid werd men bewogei voor die weldaad eenig goed werk te verrichten.

Dezen mi brachten op het altaar, waar hnn beweldadigende 1 leiligi vooral vereerd werd, naar vermogen een penning ten otter; genei stonden een stuk land of' het vruchtgebruik ai'voor korteren ot langerei tijd, ten einde, alle dagen of eenige keeren in do week, de mis aai dat altaar te laten lezen. Anderen getroostten zich otters en gescheiikei om eens het uur des vertreks naar de eeuwigheid met zuiveren gemoedi te hoeren slaan.

Deze en andere omsta ndigheden heblien voorzeker niet weinig bijgedragtm aan de stichting der volgende beiieiieiën, in de St. Lam-bertusparoehie te Helmond.

a. (ietal beneficiën.

Niinr de oorkonden der abdij van i'iistel-Molh' en andere aautee-keniugen telt men in de St. Lambertusparochie te llclniond dertien beneliciën.

Deze beneficiën waren iu de parochiale kerk gevestigd

I. Op het altaar van den 11. (ieest,

II. „ „ „ \ erlosser, ook genoemd hi^t altaar van den Zoeten Naam.

III. (gt;p het altaar van het II. Sakrament,

IV. _n Kruis,

V. „ r, lt; Inze Lieve Vrouw,

VI. „ ^ „ -opdracht,

\'11. ^ „ „ ,, de Zeven W'eeëu van Maria,

„ „ ,,11. Moeder Anna,

VAN HELMOND.

TX. Op hot. altaar van den II. Joannes tlon Dooper, X. „ de altaren der IlII. Apostelen Petrus en Paiilus,

XT. „ het altaar van de II. Katharina,

XII. „ „ „ „ den il. Leonardus,

XIII. „ „ „ „ _v „ Nicolaus.

Hierbij komen nog X.IV. liet Officie aan het altaar van den 11. Antonius en

XV. „ premium.

In de kerk van het aangrenzend Rikstel, waarmede die van Helmond vroeger vereenigd wasC), bestond nog eene beneficie op XVI. liet altaar der 11. Drievuldigheid.

.Men nierke op, dat eenige goederen en inkomsten aan het altaar van den li. Antonius in de parochiekerk verbonden waren, doch dit was, volgons den pastoor Wilmaers eerder eene bediening dan een kerkelijke beneficie, door bevoegde macht gevestigd. De zorg hiervoor behoorde den kerkmeesters.

b. Stichting der beneficiën.

De meeste stichtingsbrieven dezer beneficiën zijn door tjjdsrampen zoek geraakt, verbrand, vervreemd of op andere wijzen verdwenen. De talrijke oorlogen en strooptochten, die de stad Helmond met baar vesten vernielden; de verschillende invallen en plunderingen, waaraan de abdij van Postel blootstond, hebben voorzeker niet weinig medegewerkt aan de verdwijning dier oorkonden. Wat ging er niet om in Helmond's pastorij, als booswichten er hnn goddelooze handen aan de geestelijke herders sloegen, hen op de vlucht dreven of ten kerker (²) doemden! De pastorij werd doorzocht, handschriften doorsnuffeld en wat hun dienstig scheen ingepalmd of anders moedwillig vernield.

Met zekerheid echter kan men bepalen, dat voornoemde beneficiën allen vóór of in de eerste helft der zestiende eeuw gesticht waren. Eenigen bestonden reeds in de oude parochiekerk buiten de vroegere stadsvesten, to weten in het gehucht de Hago. Do bisschop van Luik (waaronder Helmond toen behoorde) Joannes van Heinsberg staat, bij

(') Naar een breedvoerig haiulsehrirt van 1580 wordt Rikstel de moederkerk van Helmond genoemd; ecclesia Kixtellensis caput et mater sit. Helmundana tantum lilia.

(²) Zooals o. a. de pastoors Willemaers. Kennis. Janssen; zie Levensschets van II. ,1. Beugels.

i!1,izonih;uiii:i'i;n

opcnbrieven van .Ifii 8 April 1454, h«t vor/.-ok dor l.ui-erij too, om lt;le kupel in de stüd tot cono paroc.hiokork to verbouwen. Hot werk werd .,00 «poedig voortgezet, dat de kerk reeds in 145(1 kon gewijd worden door Theoderious, suffragaan van zooeven genoemd bisdom.

1„ dezen brief leest men o. a,: Weshalve (') wij, na een grond.g onderzoek van unzciitwege over liet voorgaande, genegen zijn deze vragen in te willigen en aan den genoemden alle pastorcele reebten toe quot;te kennen, die bij in de oude kerk naar recht en gewoonte be/at, „ok het benoemingsreelit der rectoren tot meergemelde altaren, welke in de nieuwe parucbiekerk /.uilen worden overgebraeht. . . . Alsmedo-dat /ij de zeven gewijde altaren, in de genoemde oude paroeluekerk upgeriebt, naar de nieuwe kerk kunnen overbrengen, en deze nieuwe kerk met haar begraafplaats en haar acht altaren, al moeiiten de zegels ook gesehonden worden, door on/en suffragaan laten wijden.

Daar nu liet hoogaltaar met het koor der oude kerk in de Huge werd bewaard, om tot kapel van het op te richten klooster te verstrekken, moesten zoowel in de oude als in de nieuwe kerk acht altaren aanwezig zijn, en zeven der bovengenoemde beneficiën bestaan, die van de XilIe of zeker van 't begin der XVe eeuw dagteekeneu.

Onder deze zeven komen op de eerste ph.ats de beneficiën, verbonden

aan de altaren

van den II. (ieest on van den 11. Ijeonardus.

De rectoren van beider beneficieii traden als getuigen op, hij (in notarieel verhoor van ó Maart 1:552, dat in Helmond's onde parochiekerk plaats greep, nopens eene moeielijkheid, die uit het testament des stichters van het Nicolausaltaar gerezen was.

Op de derde plaats komt het beneficie gevestigd op het altaar van den II. Nicolaus.

Het werd hij notarieele akte, 24 Mei 1B4S, ingesteld door Uutger van Hout (Untgerns de Ligno) en Thilla /ijne e btgenoote. Beiden

n Nos igitur... buiusraodi suppUcationibus mclinati, post diligentein infer-......l.....^:..............

..........tt

SJEThi.....i» ■quot;•-quot;v.-quot;-1- ......quot;quot;'j.....................

possint.

VAN HELMOND.

waren poorters van Helmond, die tot opbouw eens nieuwen altaars, tor cere van den H. Nicolaus, ettelijke vaste goederen aanwezen. Hunne nazaten zouden die goederen, hij recht van bewerking, wellicht ais heklemde meiers, voor de helft der opbrengst bebouwen. Mocht onder hen een priester gevonden worden, deze zou de voorkeur bobben bij do voordracht tot het beneficie. Die voordracht stonden zij den pastoor van Helinond's parochiekerk af; doch zij behielden voor zich de eerste aanstelling. Do pastoor moest op eigen gezag, tolken dage dat er de mis verzuimd werd, den rector twaalf denariën korten en die den armen uitreiken.

Deze stichting werd in al hare voorwaarden goedgekeurd bij open brieven van Theodericus 11 van Warnant, abt van Floreffe, van Joannes van Scheepstal, deken van het toenmalige dekenaat Woensel en van den pastoor van Helmond in hunne betrekkelijke ambstbediening. Daar deze Theodericus van 1342 tot 1301 als abt het Norbertijnenklooster te Floreffe bestuurd heeft, kent men bij benadering het tijdstip van die goedkeuring.

De open brieven voor deze goedkeuring luiden :

En Wij Theodericus ('), bij Gods gedoogen abt van Floreffe en krachtens onze herderlijke ambtsbetrekking, rechterlijke patroon der genoemde kerken van Helmond en Kikstel ; en Joannes van Scheepstal deken van Woensel en krachtens ons dekenaatschap rechtelijke bevestiger en toelater tot de gemelde kerken en de altaren, die daarin zijn opgericht; alsmede Fr. Laurentius van ürp, pastoor der genoemde kerken onzer herderlijke bediening, patroon en voordrager van de altaren, in gemelde kerk opgericht; geven onze stellige in- en toestemming tot de begiftiging of stichting van het genoemde altaar in alle bovenvermelde wijzen en vormen. Wij bevestigen, keuren goed en bekrachtigen, door deze brieven, die stichting met alle daarbij

(,'1 Kt Nos Tbeodoriciis, Dei patientia alibas Fiorellioii.sis, vems patronus (iii tarum capellamm de llelmontetde Kixlel, auctoritate nostii ollicii pastoralis; i'l .loamies de Scbeepshil, decanus V\ (incelieiisis. dictarmu capeiiarum et alta-riimi, sitonim in eisdein. verus iiistitiitor et admissor, nostii decanatus pretextu ; iiecoon Fr. Laiireotius do ür]), investitus dicüirum capellanmi, patronus seu presentator altanum sitorum in ilictis capellis. iioinine nostre predicte investiture; dotationi et iimdatiinii ilicti altaris nostrum eonsensom et assensum in unmiliiis niodis et lorinis. superius expressis, (irmiter adbibenms et eam, cimii condiliuiiilius apposilis. eonlinnamiis. approbamus et ratilicamus per presentes. sigilla nostra iitteris presentibus appouendo in testimonium onnium premissorum....

JiIJZUXDKKlIKDEX

gestelde voorwaarden, door onze zegels ter oorkonde van al het voorgaande aan deze onze brieven vast te hechten.

De ofticiaul van Luik gaf aan de stichting haar volkomen kerkelijke goedkeuring, bij open brieven van dezen inhoud:

De uffic'uuil (') van Luik aan allen, die deze brieven zullen zien, ware zaligbeid in Christus.

Aan de stichting, opbouwing en begiftiging van het altaar, waarover in de aangelieclite stukken, en aan alles waarover verder in die aangeliccbte brieven wordt gesproken, verleeneu wij onze in- en toestemming, keuren goed, houden van waarde en bevestigen dat alles, naar de macht onzer bediening, iu zooverre dat rechtelijk en rechtvaardig geschied is.

Ter oorkonde daarvan hebben wij gemeend bet zegel des adellijken Stoels viin lillik aan deze onze brieven te moeten vasthechten.

Gegeven ten jare na 's iieeren (ieboorte 1 •')■)(), Zondag-reminiscere, d. i. den vijfden Zondag vóór Paschen.

In deze stukken leest men, dat het beneficie gevestigd is op het St. Xicnlausaltaar, doch in drie open brieven des otliciaals van Luik, alsmede in 't reeds vermelde en door den notaris Jan van Vreckenstein in akte gebracht getuigenverhoor over de moeilijkheid wien der erfgenamen het recht van beklemming toekwam, wordt dit beneficie steeds genoemd het beneficie der 1111. Helijders Nicolaus en llubertiis. Wel heeft pastoor Willemaers aangeteekend: het altaar van den Verlosser of van den 11. liubertus, wel vindt men in een eigenhandige opgave des rentmeesters van Ileum in 1691, en in een onderzoek naar henelieiën, ten jare 1720 aan den prelaat van Postel overgezonden, het beneficie van den 11. 1 lubertus afzonderlijk vernield meteen inkomen van vier gulden tien stuiver, door Anna van Persijn genoten, de pastoor Donckers meent nochtans liet als een afzonderlijk beneficie te moeten

(') 1'niversis. presenteslitteras inspecturis Ülflcialis Curie Leodiensis, salutem in Domino sinceram.

I'iiedationi, eililicationi et dotationi altaris, de quo in litteris presentilais annesis lil mentio, et omnibus, (piorum in litteris presentibns annexis (il ineiilio, iiostrnm adbibeimis consensmn pariti'iquot; et assensum; ea, aiictoritate nostra ordinaria, si et in (|nanturn ea insté et rite facta sunt, laudamus, ratilicanms et approbamus. ac etiam dicta nostra anctoiiiate conlirrnamiis.

In ipionim testimonium sigillmn nubilis Sedis Lecdiensis presentibns duxiums apponenduni.

1 latum anno a Xativitate Domini millcsinio tiecentesimo i]nin(juagesinio. Dominica qua canlatur Reminiscere.

VAX lIKI.MOXn.

opteekcuen, dewijl, lijj de weinige bosclu'idon gewis de oudste oorkonden tof de veiligste bakens verstrekken; te meer daiir in een juiste opga af der altaren in nieuwe kerk geene nu-lding gemaakt wordt eens

altaars van den II. lEubertus. Liever zou de zooeven genoemde pastoor hieruit afleiden, dat gemeld beneficie van den II. Nicolaus kort na zjjne stichting in 1350 of in 1;{51 door een tweede hegifiigiiig ter eere van den If. Ilubertus is versterkt geworden, gelijk later het altaar van O. L. Vrouw door den aartspriester l)iepeube(dlt;.

Behalve de drie gemelden beneficiën, is nog de vroege stichting van het beneficie gevestigd op het altaar van • gt;. L. \^rrouw en dat van den II. .loannes den Dooper volkonuMi zeker. Heiden worden aangehaald in een oud register der goederen en verpondingen van den II. Geest en het gasthuis te Helmond.

liet zesde beneficie, wiens vroege oprichting bijna even zeker is, was aan het St. lt;'atharina-altaar verbonden. Want toch, bij het ontstaan van eenige moeilijkheden tusschen den rentmeester der beneficiën (') en tusschen de giblebroeders van St. ('atharina. verkregen dezen volgens Postels archief den 15 December 11117 eene „maintenue van de aartshertogen Albert Isabel: AIsoe tot behoef van voorschreven brooderschap ende ten dienste van den antaer van Sr. ('atalvne sijn gemaeckt ende gegeven ia voirgacnde tyden verscheyde renten ende corenpacht ten eynde die 't ontfangen, syn sij supplianten ende hunno voirsaten geweest in den deughdelycken possessie, soe langlie dat ter contrariën egeen memorie en is.

Eenige giftbrieven teekenen van de jaren 1441' en 1444, deze heeft de pastoor Donekers (uditer niet kunnen raadplegen ('■').

Onder de beneficiën, in do nieuwe parochiekerk opgericht, vindt.

(') Elke rector beheerde vroeger de inkomsten van zijn benelicie. Ui» bisscho|i van 's-Hertogenbosidi, (iijsbertus Masiiis. bepaalde bij artikel Vil van zijn voorschrift in 1597, dat voortaan één met dal beheer zon belast worden, en dat die persoon jaarlijks rekening zon doen voor den pastoor en zijn amlit-genooten; tevens moest hij waken, dat de inkomsten deugdelijk besleed werden. I.uidens eene aantcekening van den pastoor Willem icrs werd het gilde geenszins door een godsdienstigen ijver gedreven. De rentmeester moest derhalve de inkomsten innen, om do verplichtingen te laten vervallen, waartegen de gildebroeders zich in rechten verzetten.

(⁵) De geleerde priester srlinjft in een zijner aaiiti'ekeningen: Dewijl de gemeente llelmont. onbegrijpelijk genoeg, hare oudste protocollen van llï'Hi tot 1 (i! 15 naar de arrondissements-regtbank van l'.indlioven heeft ovei'gebragt, is het mij tot nu toe niet mogelijk geweest, uit den inbond dier akten, de stichting juist te bepalen. (Uecu van den griflier Cools lli Februari ISJ.S.)

ni.IZONDEKHEDEX

men eerst dat van het altaar der II. Moeder Anna, ofschoon deszelfs grondslag in de oude kerk gelegd was. Tot staving van dit gezegde diene eene aanteekening des eerwaarden Willeinaors, volgens welke op grond van den pastoor, schepenbrieven der jaren 1454 en 1477, aan den volgenden beneficiant een jaarlijksche korenpacht moest uitkeeren.

Stichtingen in de nieuwe parochiekerk van ile X Ve eeuw.

Kort na de inwijding der nieuwe parochiekerk, stichtte de priester Joannes Goben, TIelmonder,

een draagbaar altaar ter eene van Moeder Anna.

Liefdadige giften stroomden toe, zij getuigden'alzoo viin den bijval dezer vrome oprichting. Daar nn die giften zonder e(ui bepaalde instelling eerder zonden te loor gaan, trachtte J. Goben hierin te voorzien; hij wendde zich deswege naar den bisschop om op dit altaar een vast kerkelijk beneficie op te richten, met den last om wekelijks aan dit altaar, volgens den wil van den erflater, drie missen te lezen. De priester J. Goben mocht voor de eerste maal den rector benoemen; vervolgens werd dit begevingsrecht den pastoor van Helmond opgedragen. Hij open brieven van lü Maart 14!n bewilligde Joannes van Hoorn, bisschop van Luik, dit verzoek en bepaalde eene boete van een onde groot voor elke nalating der voorgeschreven mis.

Tweede dichting in voornoemde nieuwe parochiekerk.

liet tweede beneficie, van wiens oprichting in de nieuwe parochiekerk blijkt, werd gesticht ter eere van het II. Kruis.

De reeds gemelde Joannes Goben, begiftiger des altaren van de II. Anna, liet 12 Juni 1501 door Egidius de Mercia, bisschop vnu Beritene en vikaris van llenricus de Bergis, bisschop van Kamenjk, een kruisbeeld wijden, en verkreeg een aflaat van veertig dagen voor alle geloovigen, die eenige geschenken zooals licht, missaal, kelk, en/, aan het gewijde kruis bezorgden, of in Helmond's kerk vóór het kruisbeeld driemaal het Onze-vader en het Wees-gegroet zouden bidden. Het geloovige hart werd hierheen getrokken, de schenkingen bleven niet ten achteren, want ettelijke jaren later werd er een altaar opgericht, en de priester Joannes Gobel vermaakte daaraan bij testament zijn goederen, met den last eener dagelijksche mis. De pastoor had met den naasten bloedverwant de vergeving; een der naaste en gesehikste

VAX UKf.MUXD.

\'(;r\\'ii lit en ^iMn k il de vooi'kcui'. I' ¹ in'ct fles efliiild Joiiniics (inln ook priester, wcmldc /irli toen tot ilcn lusscho]) v:iii liiiil.. ImmhIus villi ili-r M.ii'rk ('). ter licvcsti^iii^ dc/.rr doelt nic! ilc ipr.lc,

dut lt;le kerkvoogd lt;le (ln^elijksi'he mis (■,•• vi-r missen in -Ie weck /.nu vei'nieiiii;'viiidigen. iln ih'w ijl liij voorul Ie (lien I ijilc. zummIs de pi^Éci:i:il /eji't, vurig 11;I;11' de vennecrilquot;i^-in^ \ :iii (i ids kt'i'k ni ili's 11 neren 11iriist li.i.iktc (quot;). iniin liij liet ver/.ock met ile liijgevix'u.'ilc lie li' i^iins. in (i|), en liekrnclifcigde «le/.e in .die «irek-n liij open lirit'Ven v:in i Scpteinher iridi), volgens ecne notnrieele kopij, n:iar liet oorspr'inkelijke stuk genomen. In zoovel' (leze stirhtilli;' «leli pnsl.oor van llelmoinl .lan^iiii;. verwierf zij ook dn goeilkenriiiii; van den pastoor Adrianus 1 liicleus oji St. Martensdag ir»:gt;7 (^).

Stichting dor ovcriye hene/iricn in die nmure jwroeliiekerk.

Kr is niets stelligs te ver.....Men van de stielitin^ der overige

lienetiriën, dan dat zij allen in de loop der Ie eeuw ocstondeii. Want toen de Idsselee! (1 ijsoei'tns Masiin, ' Septeiiilter lo-'i, de parorliiekerk \;iii Vlelinolld, dool' 1 lolienl'ilie s lej^erlielide in •! uli lo^Ci, ollteerd en iiire'eliraild. verzoendquot;, wijdde liij denzelldell d in' tevens veertien altaren (').

(') I lij was liisscliop van 1.)()(gt; lot 1 / februari

('-) (^iii ec.cli'sie Dei Dominiipie rolins an^menliim. nos'ris presertim temporibus ex intiinis nostri cordis visceribus exop iimus.....

(quot;•) H,r/o A. 'riiiolens. te (leslel (welk.') ^eliornn. werd ai l.gt;!7 reliiiieus le I'lorelVe en was io l.»'2iï pa-'oo:^- ! lel mond : lioelan^ bij i'i'de liei'dei'lijke bodieilin^ uitoefende eo in welk ]a;i₍' hij ten u iue daalde, ximleii wij in de liaiidsi liril'.en on/ei' .«''li.i nie' aaiiLTe'eekend.

C¹) Onder de kei kmeiilielen. die nil de ii iroeliie van 1 lelinond I i en I.i .1 nni KCÖ donr de ..............den |:iililiek \e:-ko.-ii! werden, - la ni ve.'oiel.j.

el!' S(diilderi_t|en. waaronder

vier ini'l twee diairen.

Ken seiiilderij, he' Avondmaal verliileldende.

Ken ij/eren kast voor liet 11. Sakrameir.

Ken ijzeren kis! |e met he! ijzerwerk er voor.

Ken m'oote si-bilderij van St. .lansallaar.

1),. » ilt; ii gt;. Jo/iv-al'.a ii' me', bet lioutwerk.

» » a « « Antoniiisallaar met bet bovenete.

'Twee deuren met yroo'i' scbilde. ijen.

De lijst van bet Nicolausaltaar en

de scbilderij van den II. Sebasliamr . liet boonalta ir was reeds in 1(gt;51 verkoebt en treleverd de kerk Ie 'Joeli. (Stedelijk ai biel van lleloiond.i

ItlJ/ONDERIIEIIKX

c. Hot begevingsrecht.

De pastoor van Hehuond, als dusdanig, was rechtens do bogevor quot;t voordrager tot al do voornoemde honoficiën. Wat do beneficiën botroft, die gevestigd waren

op het altaar dor HII. Nicolaus en Hubertus,

t) d v n II- Moeder Anna en n n n n H. Kruises,

blijkt dit middagklaar uit de zooeven aangeroerde instellingsbrievon. W at nu do overige beneficiën aangaat, wordt dit voordragings- of bogovingsrecht duidelijk bevestigd door de volgende drie feiten. 1^l). Door do feitelijke uitoefening, die door niemand belemmerd of

weersproken werd.

Jquot;. Door do enkele voordracht van anderen, die meenden dat recht te bezitten, maar niet slaagden.

Door allo oorspronkelijke stukken van den verkoop dor tienden van F lor offe aan Postel.

Zoo houdt de eerste overeenkomst, 5 Mei 1 (iS2 gesloten tusschon I' loroffe (') en Postel, het volgende in: Daar (^J) do abdij van Floreffe, door oorlogsrampon on ongelukkige tijden, mot zoo zware schulden belast is, en de jaarlijksche renten, thans zoo karig geïnd, niet too-roikond zijn om de voel porrende schuldeischers to bevredigen; en

(') Indien hot iemand verwondering baart, dat Postel met het ver afgelegen Morelle (luibij Namen) overeenkomst treft, zal rneti zich herinneren, dat do abdij van Rorelle het moederhuis van Postel's klooster is. Postel werd wel in do XVIlIe eeuw een zelfstandige abdij, maar bleef toch in vele zaken afhankelijk van zijn stamhuis. De dochter overleeft sedert lang de moeder, want Florefl'e wordt door Norbertijnen niet meer hewoond; de uitgestrekte bonwen dienon sedert 1810 tot seminari van hot bisdom Namen. Postel, langs de grenzen van Noord-Brabant, is sedert 1847 weer met Norbertijnen bevolkt, en de gebouwen, door den moker der omwentelaars verwoest, zijn in 1873 weer opgetrokken.

(²) Cum abbatia Horefliensis, bellorum injuria et temporum calamitate, tam enormibus debit! censibus.... inveniatur gravata, nt annul reddltus, qui in presenti paree percipiuntur, sufficere nequeant, unde credltorum urgentinni multitudini satlsfiat; aliunde autem ville et edllicia ruralla passim invenlantuf diruta vel derelicta.... conuenerunt: In prlmls dlctus domlnus abbas I'Idrcllionsis, nomine quo supra, omni meliorl modo quo [Kjluit, transtulit prout per prosentes transfert In reverendum dominum abbatem Postnlannm, Franclscnin Galllard, acceptantem nomine quo supra.... lus patronatus dhtturum eccleslarum, ac collationis heneCiclorum slrnphclum In lllls existiMitlum, quo In fadendo Instrn-niento partlculariter exprlinontur, et quorum collatio ad pastorem primuin pertlnuit, et pertlnet In present!....

VAX IIKI.MOM). 2!'

tovcins do hoevon doorgaans verwoest of braak liggen . . . zijn zij to akkoord gekomen. Vooreerst hooft ('hristopliorus do Hoost, abt vati I loiotte, in naam ills boven, op do meest kr iclitliobboiide w ijze, over-gegoven, gelijk hij iiij deze tegenwoordige brieven overgeeft :ian dt'ii eerwaarden abt van I'ostel 1'ranoiscns (Jaillard, die in naam als boven aanneemt . . . liet recht van patronaatscluip der gonoemdo kerken van Helmond en liikstel, en liet reciit van de beg(!ving der onkole boin^ficiëii, daai bestaand, die in de akten, hiervan fe verlijden, met naam zullen worden uitgedrukt, en wier begeving voorheen den pastoor toekwam, en thans nog toekomt.

lot dusverre die overeenkuinst, welke mot deze Inindteekeiiingen gesterkt is:

Fr. Cliristophorus de Hoest, abt van Floreff'e,

Fr. h'raneiseus Antonius (raillard, abt van l'ostcd.

1'r. I'iinibiu'tus 1' ils, abt van Heilesoni im visitator der eireariën Floreff'e en Vlaanderen.

Fr. Lambortus de l'ape, ,ibt vim Park, vikaris-gonorual der eirenrie Brabant.

Volgens do akte van 5 Mei |(iS2 stond de .ibdij van Florette, voor de som van 82000 gulden, het volgende aan hare filiale abdij van Postel af:

I . de geheele tiend van Helmond on liikstel, z i gt; groote als kleine, 2°. de tiend der pachthoeven to Hinderon.

:i⁰. de goederen, die den pastoor toebeliooreu en die nu het Vredesverdrag den herder teruggegeven zijn.

To dezer gelegenheid kreeg Postel ook van Floreff'e het patronaatsrerht der kerken van Holm on 1 en Rikstol, hef. begevingsreidit der enkele (siniplieium) benelieiën, het begevingsreeht der beurzen, wier li 'goving ree Is hing door den pastoor dezer plaatsen gedaan werd,

het patronaatsroclit der kerken van L igemierdo en ()erle,

het begevingsreeht van het p-rsonaat (') dor kerken van Asten en

(') Het personuat verschill zeer van bel palronn it. Als de „ v.-

pastoor den last van zijn beiliening niet |ioisooidijk vervnlile. doch daarvoor een priester, prmbijlcr rnrntiii, vicrcitrnlns of /tcrsnoifi iirirstrr benoem I, aanstelde. oefende hij bet personaat uit en moest dan voor bet on lerbond van

zijn plaatsvervanger zorgen. Het personaat bestond reeds in de Kle ........

bet werd vooral in die kerken gevonden, welke over aanzienlijke lienden of andere rijke inkomsten konden besehikkeii. Postel bad o a. bet personaat te Arendonk, Lagemierde. Olmen enz.

i!i.tzoNi)i:i;m:m'.N'

Ijicrop niet ;il (1(^J tochclionrtMi. *l'u' v;iii ouilslicr ïuin ilc ilxlij vuil l-'lorott'c wnrcii en tini;' (1t)S2) /ijn.

liij dit ;ill('S \v;is ||(gt;|):I:|M, (lit lt;l(' (lieilsfildCllilc n'ci'stcl ijk cil tot liiinnon ilooil ut liumn' i)iitsl;inj^(^viiii^, ii|gt; ih'ii/.cltilcu vm't/.imuUmi olijvcii vlt;gt;ortquot;quot;auii; ilan eerst moclit l'dstcl Inindelend uitreden. Xolt;r was bepaald, dat :dle verkoop- en inliezitstcdlingsakten. hinnen /.es weken den abt van Postel z uiden «verbainlifjil worden, die dan op zijne Vieurt en tip eii^en kosten een afselirift. van die st.nkken moest verstrekken aan het archief' van Plorett'e. 1 ):iarenitovon moesten, binnen zes weken na den 5 Mei 1G.S2, twaalf duizend gulden (Brabantseh geld) van voornoemde koopsom te lïrussel of te lillik vrijen Irank gostort worden-Zoolang de restende 20000 galden niet betaald waren, moest l'ostel iiicrvan een jaarbjksciien interest van OöO gulden neertellen, en bleven te dien einde de drie groote pachtboeven, gelegen te Arcndonk, tot waarborg en verzekering.

De latijnscbe oorkonde gewaagt verder, dat voor Postel niet alleen (bgt; voordeden, maar ook de lasten van voornoemde goederen waren. Tut die lasten liehoorden:

1°. bet stipendium of het loongeld van den dienaar (ininistri) en van

den koster (matrienlarii) van Hebnond en lükstel,

2quot;. jaarlijks 22quot;) gulden aan de kerkmeesters (annni «leliiti mainbnr-

nis ecelesie),

3°. de tiendlastcn,

4°. het onderhond der kerken van Helmond en Uikstel,

5°. aan het broederschap der 11. ('atharina jaarlijks 2 gl. •quot;) stuiver,

0quot;. aan den heer van Helmond zeven stuiver,

7quot;. en dewijl Florefle jaarlijks 200 gulden te 's-IIertogenhosch moest storten voor de algemecne belasting van al zijne goederen, in de Meierij van den iiosch geleiden, zon Pnsfvl hierin voor ol) i^ulden telken jare ter hulp komen aan den Staats-outvanger. Die ovenionkomst werd nitlnMifde'van gerezen iiKK-ilijkheden, !gt; Maart 1080 te lgt;russ(d, op scheidsrecbterlijk gezag wel vernietigd, maar de boven aangehaalde bepaling omtrent, de beneficiën bleef, luidens een wettelijk afschrift, uitdrukkelijk behouden. Die akte, door den openbaren notaris en actnarius Jan Murren vtudeden, is krachtens zijne quot;'ewichtigheid door de volgende Norbertijnen van 1 ostel (M^iMihanoig «illderteekelld :

Fr(ater) Oregorins Sichmans, abbas,

VAX IIKf.MUNT).

Fr(iiter) Freiloricus Dniiiicn, [irior,

_v Norbcrtus Wildcns, supprinr,

„ llieronynuis van dcu Anckcr, senior,

_v Ludovictus Pensarfc, provisor,

„ Cornelius Stevens, allarius,

„ Pulgentius van Hees,

_v Milo van I'oxineer S. Thenl. professor,

„ Gregorius liobert,

„ Ignatius Arnouts,

„ Macarius van ITeessol, cireator,

„ Ludolplius lUox,

„ Polcoldus de? .rough,

_v Wa Items Bega erts,

„ Liliertus van Ravestoyu,

_v Carolns Hertrandt en „ Oodefriiius Wynants.

Ook de 1 roDgniogenden liaddeu liet licgevingsreclit der Ixüiefieiën met de tienden, kort na den Vre(le vau Munster, aangeslagen, terstond weer vrij en los gelaten hjj lioslnit van -1 September 1640, en zulks naar artikel 47, omdat de kerkelijke goederen van llelmoiulen Rikstel aan de abdij van Florette beiioorden. Diensvolgens werden, iiij di» verovering van Namen door de Pranselien, de bezittingen van Klorette als bjjzonder goed in 1(502 bes(dioii\vd en teboekgest(dd, en weer bij teinperamont, zooals men 't in die dageu noemde, over alle genoten inkomsten en verschenen lasten ontslagen.

Om deze reden werd de eindverkoop 17 Mei 1608 van Florefie (') aan Postel, van Postel aan Molemakers, en de inkoop door l'ostel, waarbij telkens de benoeming tot de benefieiëu uitgedrukt is, door de lloog-mogenden bekraebtigd onder deze céue voorwaarde: mlcojuretertil^).

Diensvolgens betaalden Ploretfe en Posted alle lasten, op de eigenaars der goederen gidieven, zooals de dublude verponding voor de tegemoetkoming in de oorlogslasten onder de rranseben tijdeus H!72 en 1073 in deze gewi'sten vooral gele(len. en de collaterale successie, volgens liet Besluit der lloogmogendeu van 'J4 .luni 1701!. Om die reden

^¹) l'loroll'e beeft zijne goederen li¹ Lieshout met de heeilijkheid dezer plaats in ,1imi KlOS nok aan l'ostel verkocht vooi- 80,000 giild(Mi, na ir de akle van den notaris Coehorgen van 'i'i .loli I(i!I'.l.

(²) Zie de Iteslniten van 1 .luni 1(108, van I ()('tohcr 171 'i en f ebruari 1 7'jrgt;.

iii.iz(ini)kkiii:igt;i:n

krogon boidc :il)ilii('ii vocir :il l^ullll(^, h-don, ^ocilcrcTi (') en rechten volledige „sanvegardequot;, gelijk (l(gt; oigon ingezetenen van het Land.

Allioewel ili' l)i'nc(icii^;ii ganscli van ilc tienden Dndcrsclieidcn en er volkomon onMl'liankclijk van waren, zoon Is liet ten duidelijkste uit het tot dusverre aangeroerde Idi'jkt, werden zij nochtans in die tijden als een aanhangsel daarvan beschouwd. Hierom komen ook beiden op het tapijt in de bovengemelde oorkonde van 9 Maart 1089. Men geloofde de beneficiën op die wijze beter te beveiligen en voor een geheele verdwijning te vrijwaren. Niemand toch zal den wettigen eigenaar het recht betwisten van die rustige middelen te bezigen, welke zijne bezittingen voor de toekomst kunnen verzekeren. Zoo I). v. werd door eene akte van ('hristoffel van 1 leest, Floretfer abt, 20 Juni KiSl aan J. Smits te Eindhoven liet begevingsrecht voor den tijd van zes jaren opgedragen, maar kort daarna herroepen; aan den advokaat Melcliior Doncquers overgegeven en weer ingetrokken, omdat de prelaat, 10 .Mei HiSJ, eene bemieming deed en de bekrachtiging der iloogmogenden verkreeg.

t \\ as trouwens noodig, dat men een helderziend oog in quot;t zeil hield lt;lat men zich naar liet gevaar schikte en, onder erkenning van het strikte recht, zoo niet den gerichtsten dan toch den veiligsten weg insloeg. Dat was de tijdelijke overdracht van liet begevingsrecht op ile abten, zijnde door den Staat zeiven als eigenaars der tienden van Helmond en Rikstel erkend; daar integendeel de pastoors, om de persoonlijke en ambtelijke moeilijkheden, waarin zij te dikwijls en vaak onvoorziens gewikkeld worden, dat recht niet zouden hebben kunnen bewaren. Deswege keurde pastoor Willemaers, in de eerste jaren dezer verwisseling, de benoeming der prelaten goed, maar protesteerde tevens van zijn goed recht, gelijk zulks ook zijn later opvolger Janssen deed in een brief' aan den abt van Florefle, opdat hun recht door verjaring niet zou verloren gaan.

(') De geestelijke goederen, op Bataafsch grondgebied gelegen, werden nu wel met de goederen der emignmten door dea kommissiris van het Directoire Daverdoing iu lie-Jig genomen: doch de/elfde inlieslagneming werd buiten werking gesteld bij besluit van liet [ntivmediaire Uitvoerend Bewind van

1!) Juli 1798.

VAN IIKI.MUXI).

il. Vorpiichti ngon cn inkomston.

Ivectoren en vr uclifcychru i kcrw.

Etui lt;'ii Milder iichton wij niet ovcrliodig liicr iterst asm te stippon.

Ivccils van den hcyiiilK' wcriloii ilc/.c IxMictieii'-ii verbeven dooi^- di-abten van Floretfc en Postel, die g(Mlui'(!iilt;l(! ot'iiwcii leden liuunor abdij als pastoors naar 1 bdnroiid lichhun gc/.oiidcn. I )it IjogHivingsreclit werd wol ooms door don goostolijkon liordor /.olvon van I lol mond uitgeoefend, dooli steeds met vobnaolit van /ijucii prelaat, omdat do pastoor dikwijls boter van de hijkoiiieiide oiiislaiidigluülen ingelielit was on de voorgestelde rectoren kende dan do ver vorwjjderde prokiten van Floroffe en Postel.

Ter gcdogeiilioid van don Vrede van Munster (Ui4M), worden vele kerk- en kloostergoederen door hot Land a;iiigoslagon ; dnt treurig lot viel ook op de beneficiën van llolniond. Dit alles toont aiidorinaal, dat de aardscbe goederen onbestendig zijn en terecht met een voort-vluchtigon slaaf kunnen vorgidoken worden. Maar wat treuriger is, zij die de stoffelijke belangen voortaan genoten, vervulden niet de voorschriften der benefieiën-stielitors, want ¹ werd aim hot Land en de overige ■/, aan Gorofornicerdo ])orsonon uitgekeerd. In goone oorkonden dor abdij vinden wij aangeteokond, dat die nieuwe vruchtgebruikers zich oenigszins bekreunden om do voorges(dirovou missen.

\\ jj volgen in deze opgave de in bet eerste hoofdstuk gestolde orde der beneficiën.

Doch vooraf zijn nog drie zaken opgemerkt:

I ⁰. Dat met de aangeslagen goederen, ook de begeving dor beneficiën, werd vrijgelaten, eehtor onder de vorplicbting wilde do goedkeuring dor 11oogmogenden daarop volgen van personen van den (ioroformoorden godsdienst daaniKMlo te begiftigen. Voordat do Protestanten do inkomsten opbeurden, deden zij oen eed van „exponrgioquot; d. i. van zuivering, waarbij zij beleden goen bedriogolijke middels aangewend te hebben om dat dool t(^ bereiken; 2°. Dat w ij de Katholieke priesters, die tot vergoeding der verbonden lasten bot inkomen genoten, onder don n.iaia van rectoren aaiitoekenen; terw ijl wij do (ioreformoordo leokeii, w icn het om de baten alleen te doen was. met de benaming van vrnelitgebrnikers bestompeden, om niet hot woord luiaardspostou of zoogenaamde „sinecuresquot; te bezigen:

m.lZOiNDEKUKDlON-

3°. Dat de itikoinstcn, na Ki lS lt;)|)^ojjov(Mi, met dc liclft inoet wonlcu vcriiiccrilci'd mu dc ^ansclu» som te vinden, dewijl ceil derdo van liet licdiMg werd gekort tot belioef des Lands, of' goljjk

andere cliarters nudden, tot ouderiioni! der „(jcrefonncerdc religiequot;. Thans 1 vonien wy tot de bespreking des eigenlijken opsehrifts van dit hoofdstuk.

I. 11KN'KFIC'Ilo VAN KKN H. (IKEST.

\an dir iienelieie, (i|i liet altaar van den 11.(ieest gevestigd, bestaat niets meer dan het bewijs zijner aloude instelling, te weten van den jai'e 13.)2. Daar echter de reetor priester was, blijkt het genoegzaam zeker, dat de gewone verplichting van het 11, misoffer er aan verbonden is geweest.

Aan dit beneficie was weleer een jaarlijksche roggepacht van vier vaten verbonden, die door de Jl. Ueesttatel moest voldaan worden.

Rectorcn zijn

1⁰. Mareelis, 1.'5.)2, optredende als getuige bij de oprichting des

beneficiën van den II. Xicolaus.

2quot;. J lubertus, 1573,

3°. .Mr. l'hilippus Boestius loSI.

4°. .Mr. Antonius Diepenbeek, 1 (100, pastoor van llerentals.

De IT. (ieestineesters van Kill treffen met Diepenbeek akkoord over den tienjarigen achterstel van 4¹ vaten rog, jaarlijks te gelden door het armbestuur,

a⁰, Laurentius Antonissen, 1(gt;24 en

tiquot;. Thomas Judocuszoon in lliftl. Dit naar de aanteekeningen van Willemaers,

Dit beneficie schijnt verloren te zijn in den eersten aanslag der Staten. Men vindt er geene melding meer van gemaakt noch door Antonius Kom ('), pastoor van Lieshout, in zijn Aanteekeningsboekje over de kerk van Lieshout van Juli noch in eene der latere

verkoopakten,

(') Antonius lioni. Antwei'penaaf. werd. ^Jl jaren om I, novice van llofcll'e, 'JMei Kl'iS ^eprnresl, 'J Juni KmO piiester. ceis! pastoor ie Oirslieck en toen te Lieshout van '21 Xovember l(i(i'i let /.ijn overlijden den'25 Novernlier l(quot;i8!l. He priester, minnaar van (Hide geschrilten, was in de gelegenheid geweest het archief zijner abdij te doorsnullelen.

V\N 11K I. .M (»XI).

ii. i;i:m;i'icii: van hit altaai: dks vkiii.ossdks.

()|) lict, liciii'ticic des altaren van den Vt-rlosscr nist.te lt;l(! vcrpliditiiifr, om dageljjks do kci'kclijko yctjjdcn moe tc zing'cii. I)c rector ontving diiiirvoor ccnc toi'higc nit het cigcn groiniuiii ('). Hlijkciis cciic oorkonde der volgende seliepenen van Itakel .Mareelis Hendriks,

Willem Mielliels,

i'elcr van Selieill.

Hendrik Aerts.

I'^verard van Handel,

.1 oest van der /ant en

Joannes Vreyssen, trok de rector. !gt; .luli I Til HI. nit een stnk land, gchcetcn Milliees, onder Hakel een vat rog.

.Vaar een origineele akte. door den notaris .1. Loeven, 11 Septemtier I te lleliinmd verleden, in tegenwoordigheid van ('onudins Outeren, llelmond's pastoor, was Theodoricns Snoex in dit jaar rector. Dit heiudieie was beiast met drie missen, elke week te lezen, waarvan er ééne mis, op verzoek des heeren Arnoldus Ueekers, bij vergunning van den bisschop van (•[ilioven te (i(ddro|i, 14 October Hi-ÏO, gebracht-werd ii|) ééne in de niaanil. omdat volgens een latijlisell schrijven van M^r. (iHdi/ixtcr) Joannes .laeven de grondopbreiigsten verniindord en lt;le inkomsten van 42 gulden tot •!(! gedaald waren. .Men oordeelde, dat-de verplichting, wanneer de lasten met de inkomsten geëvenredigd waren, ook moest verzacht worden, daarom herleidde men, met de bevoegde toestemming, de lasten tot drie missen iu de veertien dagen. Volgens voornoemd notarieel stuk van I(i2(i waren de inkomsten 3 vat (²) rog, 1 lelmondsche maat. uit een land te LiesseL !l ptiiid (^;:) gangbaar geld van goederen te Hiessel, uit de erfenis van «ijlen ('oelilens, alsdan in lier be/.it der kinderen van wijlen Jan Covmans en Lambertns lloods,

I vat uit goederen van wijlen .Vriloldus rholen van llerckwaesseu te Hakel,

I vat- uit het- huis van Hesselmont,

' , vat te \ lierdim. door de weduwe .lau Antonissen,

(¹) Over bet jireiuinm in hel \e Im'ohl.-l11k.

(-) liet lalijnsehe lianilschrilt: nwdii.

(■') Nüuem libre |gt;ayameiiti curronti--.

lilJZüNDKHHKDEN

20 stuiver (') uit. tic Vcstaousboonul, achter do Dussoldonk, toen liet cigeiuloui der kinderen van llemirik van Platei,

12 gulden uit liet liuis van Jan Adriansen,

1 vat rog van den heer van Helmond, en ongeveer 30 gulden van het grcmiuni.

De gehcele tut geld herleide rente van dit henetieie bedroeg in die dagen 70 gulden; doeli door verlies van vruehten en door kwade trouw had liet. onder lierekers, behalve hef gremium, niet meer dan 30 gulden.

Onder den vrnehtgebruiker Andreas van l'ersijn, waren ile inkomsti'ii, volgens de rekening des rentmeesters van llenrn, ten jare 1(5!)1, versmolten tot 27 gl.

Een niet gedagteekend handschrift heeft:

aan geidrente 14.70 „ interesten 6,00

20,70. Het kapitaal van 600 gl., waarvan die interest afgeworpen werd, is in 1717 afgelost.

in 1730 was het inkomen, vercenigd met dat des altaren van de 1111. Leonardus en Huhertus, verminderd tot 27 gl. 7 stuiver.

Den 8 Mei 1750 voor den vruchtgebruiker Cornelius Aekersdijk hij na 30 gulden.

Bedoren zijn

in 15** Theodorus Snoex, overleden in 1571. IIjj was tevens rector

van het altaar der 11II. Apostelen Petrus en Paulus.

15.si) Joannes Hecx. 't Schijnt dat hij, volgens de kerkrekeningen, ook

rector was van O. L. Vrouw Zeven Weeën.

.loannes Iloepe, blijkens eene aanteekening van zijn opv(dger Edmundus lierekers; deze verkreeg de vermindering der derde mis, bediende, wellicht door een plaatsvervanger, de kosterij van Helmond in 1631, was insgelijks kapelaan te Asten en deed in 1047 afstand. 16 Mei 1647 Thomas Maes, door den pastoor \\ illemaers aangesteld, naar dezes eigenhandige aanteekening, berustende in het archief van Helinond's pastorij.

Vruch I (lehru ikevn

7.i|ii in 1 6S'J Andreas van l'ersyn (²), hij collatie van den abt van Postel.

(') \ iginti soliili pavamenti.

In ije rekening der (iceslelijke (ioeilcien. 11 gedeelte van Pcclland 17tl7.

VAX HELMOND.

Ei^idius .1 iinssoii lil Mei l(iN2, gootl^ekdiird :! Ajuil ItiSli door lt;1(; Hoogmogenden, luidens dr oorspronkelijke stukken der abdij. Zie liet bonoiick; der H. Drievuldigheid.

Nog in 1747 Anuii van l'crsijn

1750 Mei S Wilb'in (.■onu-lis v:in Afkersdjjk, hij begeving van Herman Calin, abt van l'ostcl S Mei 1750, naar do origineele liandsclirilten des kloosters.

111. I'.ENquot; KKK '11: Dlis A l.'l AUKX VAN II KT II. SACRAMENT.

De inkomsten van dit beneficie bedroegen volgens van Heurn gl. 49—0—•gt;, waarbij, naar eene kwitantie des rectoren Petrus .Muls nog 4 '/₂ vaten rog kwamen. De rog, betaalbaar met 3—7—8, word door don H. Geest van Helmond gegolden.

In 1747 waren de renten 4S -2—12,

in 1750 bedroegen de inkomsten 40—0—4, in andere jaren 30 soms 35 gulden.

Rector is

in 1(]32 Petrus Muls, geen anderen zijn ons bekend.

Vnichtjebruikers zijn

Andreas van Persijn, zie boven het beneficie van den Verlosser.

Anna van Persijn, zie boven het beneficie van den Verlosser en hierna

bij dat van do II. Drievuldigheid.

Heoiiardus Willem \;iii Beusekom, in 1775 mitaris te's-Üoseli en eerste klerk ten kantore van van Kempenaar, werd '■'gt; Mei 1S.)0 door 11. .1. Galis, abt van Postel, voorgedragen tot dit bonetieie, dat door den dood van A van Persijn opengevallen was.

wnnli'ii de inkoin 'i'ii - iii; . ■'Ki•' nI mm ili' Viici^des-nioeilci' I alliai'IIia

Pieterson en Mr Herman \ .iii den llonort, voogd \oiir' Andreas van Persijn, veimeld nis volgt:

1Hel gremium, Fol. 6 ver o, fl. 5,18; en fol. 19 met A.219,6 — ^ = 11. l.»'J.7.'lti. '■iquot;. St. N icolaas altaar, fol. 7 met 11.35,10 en fol. 19 mei fl. 31,10^: *j_s = 11.37,13,4. 3°. St. Catharina altaar, fol 7 met II. i(5,10 en fol. 19 met 11.31,10=: 'ij = fl. 21.0,0. /»quot;. St. Leenarts altaar, fol. 8 met 11.8,5 en fol. 21 mei 11. P.t. !2-= — 11.18,8,0.

St. Anna alt., tol. 0 verso met il. 15 en fol. verso met 11.5:7,3,1 11.31,19,0.

()quot;. S' . SiU' ;'.lllr Ml ,n . ,.1. . iol. '^D Uil •; 11 iS, 111. 1 ^; _ ll. .quot;)^l2. 1 I .(i.

7quot;. 11. 1\rirs al.aai'. '20 me II.'Jl! ^: ll. l.i.lVi.ld.

8®. St.^: Salvators of Verlo ei*s altaar, fol, 20 verso met fl. 2,4,7 — 11.16,4,0. !)quot;. St, Hüybertsaltaar, fol. 21 met 11. 4,10— quot; _;i 11.3,0.0.

In het geheel werden alzoo. ten are ITii/. de inkomsten dezer negen bene-iiciën afzonderlijk verantwoord met een jaarlijk ch inkomen van drie honderd negen en iwuiiu gulden.

ÜMZONDKliHEDEN

IV. BENEFICIE DES ALTAKEN VAN HET II. KRUIS.

Dit beneficie was, gelijk boven gemeld is, 1 September 1509 door den bisschop van Luik bekrachtigd, hot had den last van wekelijks vier missen. Luidens een latere aanteekening werd dit getal tot twee missen in do week verminderd. Ook moest van wege dit beneficie, eiken Vrijdag, aan het Sakramentsaltaar een lof gezongen worden ter eere van het H. Kruis. In een jaarlijksch legaat van 9gulden, gemaakt door Hendrik van Buel, wordt dit beneficie genoemd: op HCmys allaer van Mirackel in de kereke van Helrnonl (').

De inkomsten, in de stichtingsbrieven opgegeven, bestondon in erfelijke goederen, door den testamentmaker Joannes Gobcn nagelaten; en in jaarlijksche renten van 25 gulden.

In l(j81 bedroegen zij, volgens van Heurn, 25 gl.

Onder den vruchtgebruiker Gualtery was dit beneficie verecnigd met de inkomsten van het St. Catharina-altaar en bedroeg in 1778 gezamenlijk 30 gulden; in een ander handschrift lezen wij:

geldrenten 22—13—0,

interesten 2—7—10,

landerijen 6—5—0 en voor do lasten 2—0—0.

Onder de vruchtgebruikster Anna van Persijn, waren die landerijen, twee kleine perceelen op Bennedunge, voor 15 stuiver verpacht. Het II. Krnisbeneficie gaf 23 gulden rente.

Op de Staatsbegrooting van 1851 staan zij uitgetrokken voor •gt;■gt; gulden 72 cents, volgons hot Bijblad van de Staatscourant Nquot;. 51,

Rectoren zijn

1quot;. Jan Gobcn, neef van den stichter, voor den eersten keer door den bisschop, 1 September 1509, benoemd; bij werd, naar een notaricele akte, (! September ingeleid. Op de bede van Joannes Gobcn verleent de bisschop Egidius de Merica, volgens een te Wilrijk 12 Juni 1501 gedagteekend stuk, een aflaat van 40 dagen, zoo dikwijls men vóór het H. Kruis-altaar drie weesgegroeten gebeden en zich eene gift ten bate dezes altaars zal getroost hebben. De oorkonde, metende l'.IXlquot; cM. in geschrift, is nog met een geschonden zegel gesterkt. Jan Goben getuigde ten jare

(') Naar de rekening van Helmond, in 1588 gedaan.

VAX HET,MOND.

154« in eon rcefatsgcdiiig der gemeente tegen den lieer van Helmond over de vuorpoting der wegen; blijkens liet stedelijk iirehief, was hij tevens organist.

2quot;. Gcrardus Cuypers; nu. dezes dood volgde Bquot;. Theodericus van Deurno, l!l October 158G, op. 4quot;. Jan Vuessem, ook .li..unies zoon van Erasinus, volgde in 1593 Th. van Deurno op; anderen volbrachten de lasten van zijn beneficie. 5°. .1 aculius zoun \ ;iii Wmit van Laiuoid, komt 4 Augustus 1611 voor. ü^ü. Omstreeks 1610 een Bonelie, student.

7quot;. In 1628 was reeds Petrus Muls in hodioning, tevens organist. Hij deed afstand bij zijne benoeming tot rector van het 0. L. Vrouw-altaar, in handen van den past-jor l'ctrus Willemaers, 8 Februari 1645. Squot;. Don ül .lanuarl HM'i w^rdt Jaoobus van Lendt benoemd door den pastoor 1'. Willemaers.

Vrn gt;'htyebruikers zijn 1In Mei 1()S2 Andivas van l'orsijn, bij do begeving vnn Christoffel van Heest, l-'lorolfer abf : zie hierna hot benelioie van de H. Drievuldigheid.

2quot;. Anna van Persjjn, als boven.

liquot;. Hendrik Gualtori, zoon dl'- hoeren van Rikstol, bij begeving des prohiats van 1'oslol llormaii ('alls. S Mri 1750. Hij behield dit beneficie tot 1778, zijn stervensjaar.

4quot;. .lacobus l'ctrns van Ib'iisokoni, bij begeving van .loannos Peetors, abt van l'osto!, L'O l^,1eor:i irl I77S. iv-u kniiiiilvlijk Rescript van Maart 1831, Xquot;, 7:!. verleende machtiging om do vruch ten hem nit to keeren die door do l'ormui'Mito Commissie van het Amortisatie Syndi'-aat, 1 Doeeinbcr 1X31, N . l:gt; c, hein werden toegekend. 5quot;. Sohutzol, student in de godgeleerdheid aan do Hoogeschool te (i rollingen, liij lioiuli dos 11ooI'dbijstuurders van het Onderwijs. Hij genoot tot 1845 dio gelden. Sedert bleef het beneficie onvergeven.

V KN VI. BENEFICIR VAX O. L. VROUW KV VAX O. i.. VROUW-OPDRACHT.

Aan hot benelioie \:ui O. I,. \ rnu\v was de last van wekelijks twee missen to lozen veriiv iiden, cu nog liegen missen te zingen, niisscbien op de voorname tbesid.igon van Maria.

Bij hot hool'dah.iar ui dil bonoficie was dat van O. L. Vrouw-

BIJZONDERHEDEN

opdniclit vereenigd, waaraan wekelijks ook twoo missen verbonden waren. Later werden die missen, wegens vennindering van inkomsten, door het bevoegde gezag herleid tot vier in do week; van welke er drie gelezen werden op Maandag, Dinsdag en Donderdag en de vierde op Zaterdag gezongen moest worden.

Kanonik Diepenbeek, aartspriester van Antwerpen, begiftigde het altaar van O. Ij. Vrouw-opdracht, onder den naam van den II. Jozef, met den last van wekelijks drie missen.

Een sehoone zilveren en gansch vergulden kelk, door dezen aartspriester aan die stichting geschonken, is nog in het bezit der parochiekerk ('). Diepenbeek benoemde tot begevers den oudsten kerkmeester,

den oudsten II. Geestmeester en den oudsten seculieren gremist.

Willeinaers toekent aan, dat het niet tot een beneficie verheven werd; wellicht om de onzekerheid, waarin toen alles in deze oorden verkeerde. De inkomsten werden getrokken, de verplichtingen vervuld; zoo deed elke partij zijne taak.

De inkomsten dezer twee beneficiën bostonden nog, tijdens van Ileum, in 43 vaten rog, waarvan 2 mud voor de donderdaagsche mis; in 2 Bossche malder rog, gelieven op den II. Geest te Helmond en in KJ:}? betaald met 51 gulden;

in 4 mud rog op de fabriek der parochiekerk, betaalbaar met 27 gulden; in 124 gulden en 75 cents renten en

in een stuk land op de Ilooge te Stiphout, ter grootte van 16 roeien. Volgens den uitslag van een onderzoek in den jare 1720 bedroegen de inkomsten

89—17—12 aan renten,

5—5—0 uit den kerkendries en 44 vat rog, Peelsche (^Jj maat.

Onder Dina Broecx, in 1844, klom het bedrag voor deze vrucht-gebruikster tot 93 gulden 81 cents, gelijk zij 8 Februari 1844 teekent te Breda ontvangen te hebben. Dezelfde som is in de Staatsbegrooting van 1851 aangeteekend.

(') Die kelk wordt thans gebruikt in de kapel van het Liefdegesticht. {-) Vroeger had schier elke plaats, van ceuig aanzien, een afzonderlijke maat, zoo ook de doipen, die de uitgestrekte l'ecl, tusschen Grave en Roermond, begrenzen.

VAX HELMOND.

Rectoren zijn

1°. In 1593 Arnoldus Stappart, iniiai' resideerde niet.

2quot;. Petrus Verheyen in 1597. Volgens de kerkrekening van HJfll deed liij de eerste mis des Maandags, Dinsdags en Zaterdags. Van het O. L. Vrouwen altaar-opdracht was hij in 1591 rector.

3quot;. Joannes van Rooi, pastoor te Hooidonk; na liem komt onmiddellijk

4quot;. Simon, de zoon van Frans Meervoort, reeds in 1005 tot zeker 101S. Hij (overleden in 1045) was tevens rector van liet Apostcllinis to Mierlo, en wordt in 1023 nog genoemd.

5°. Petrus Muls zeker vóór 1629. (Zie IV, beneficie van het II. Kruis.)

0quot;. Petrus Cocx bediende in 1044 het altaar van O. L. Vrouw opdracht, onder den titel van den II. Jozef; ook was hij rector van het beneficie van St. Jan den Dooper en van dat der II. Drievuldigheid te Rikstel.

7quot;. Den 12 Februari 1045 Petrus Muls.

Vriichtyehruikers zijn

1°. Antonius Vermeer is, om zijne studiën voort to zetten, door Egidius Janssen, abt van Postel, met volmacht van Floreffe, in 1076 aangesteld; de Iloogmogenden verleenden hieraan 14 Juli dezes jaars hunne goedkeuring.

2°. Andreas van Persijn, hij do begeving des abten van Floreffe, Christoffel van Heest, 10 Mei 1082, goedgekeurd 3 April 1083 door de Hoogmogenden. Het beneficie werd van 1093 tot 1720 niet vergeven.

3°. Franciscus Vorsters, 9 Juni 1720 tot 1732 bij begeving van den Helmondcr Isfridus Van den liroeck ('), abt van Postel.

4°. Jacobus Hendricus Ackersdijk. Ziehier de door den abt J. Van den liroeck gebezigde formule. Wy Isfridus Van den Hroeck, prelaet der abdye van Postel, ondervonden bobbende, dat op den 14 October des jaers 1732 is koomen te vaceeren seeker beneficie genaemt het Lieve Vrouwe altaer, gefondeert in de kereke van Helmont, voordeesen gegunt aen Francois Vorsters, door my onderschreven abt der abdye van Postel, eygenaer der thienden van Helmont, Binderen, Ilixtel en Overbrug, welcke thiende aen ons

(') Zie onze Levensschels van den abt ,1. van den liroeck in de Noor dhr.

Volksalm- te Helmond door J. dc Ueijdt, 4889; en nitvocriirei' in het Ahjcineen

Nederl. Familieblad jaargang \ 1. te 's-tiraveniiage 1889.

lü.TZOXDEKIIEDEX

sijn gcconfcrocrt by 1 laer T-foogmopjondo Uosolutie in dato 2 Maort 1 72.), met hot jus i)ati^-oiiatus (bogovingsrooht) van liet vdorscliroven bcncficie. Soo ist, dat \vy o[it goede berigt aen ons gcdaen, liet solve met de inkomsten en acliterstcllon van dion, hebben gegunt, gegeven en gecontoreert, gelijok \vy gunnen, geven en conferoeren mits doosen den llendriek Jacob Aekersdijk, ommo volgens ordre van den Lande hot inkoomon vin dien mot desself's achterateller te profiteeren.

Versoeckonde derhalve mot behoorlijck respect, dat Haer Hoogmogende Hoeren Staeten Generael der ^ oroenigde IS odorlamlon dese onse collatie in ordinaire forma gelieven te approbeeron.

lot meerder seockerheyt hebben wy deesen eygenliandig ondor-teekont, en met onsen cachot (') bemachtigt binnen de abdijo van i'ostcl, doosen 25 October 17:'gt;2.

5quot;. Maria Dina lirocx, weduwe Herselman, bij besluit van den lioofd-bestuurder der domeinen, 5 December 1815, te Breda, zooals blijkt uit de kwitantie dezer weduwe in 1H44 afgeleverd, waar tevens de 2 Februari als verschijndag aangestipt is.

VII. BENEFICIE DER ZE VEX WEEËN.

Het beneficie, gevestigd op het altaar der Zeven Weeën van Maria, is gesticht door de Cloveniers ot gildsbroeders van O. k. Vrouw, onder den titel dor Zeven Weeën, gelijk ook hot wapenschild dezes gildon aanduidt.

Aan de daaraan verbonden lasten is ons niet ééue aanteekening onder de oogen gevallen.

L it het stedelijk archief is opgeteekend, dat Jan Bec\, rector van het beneficie des \erlossers, dit tevens bediend heeft. Onder den pastoor AVillomaers stond liet open Het had één „maauwor roggequot; inkomen.

(') lilt cachet vertoonl het wapen van den abt n.1. gedeeld: ieder in zilver 3 molenijzers \aii salx.'l. «Ie twee stukken vereenigd door een binnensclxild van zilver met 6 molenijzers van sabel in vorm van een kruis, i in paal en 2 in dwarsbalk. De leuze is: Omnia in mum d.i. Alles le zamen. Die wapenspreuk is eene zinspeling «p de vereeniging van zijn wapen met dat der abdij diit ook in zilvor :! inolonijzors van ■■.iliol in bot sciiiM voert. .1- van den Üme.-k voerde geen fainiliowapen, maar iiiloon onriat hij ah', wa-: ile/.e overslon der l'reinon-Stratensor-orde liadilen atublsli ilve eon wapen, dut/.ij na.n-i;oodvindon uilkozon.

VAX IIELMO.VH.

VIII. BENEFICIE DER II. MOEBEU AX NA.

Op het altaar dor 11. Moeder Anna was dit beneficie gevestigd. Daaraan waren wekelijks drie missen verhdiiden, waarvan er óóiie des Zondags, en wel de eerste, moest geley.en worden. De tw('e \vek(dijkselie missen werden hij een lieslnit van den liisselmp Xieidans Zoi'sius. 20 October 1020, tot ééne verminderd (').

ijuidens di^ sticlitingslirieven hestinnlen de inkomsten in 2 inud rog uit de erfenis van Ijeonius Oi'ssen of' Bonts, 4 mud rog, gemaakt door Elisabeth Duyzen en te gelden door de armmeesters, uit de goederen toebelioorende aan de Tafel van den 11. Geest,

2 mud rog, nagelaten door Willem Louwen, te golden uit goederen van llenricus van de Water en de kinderen van Gertruda 'reniplers, volgens eene origineele akte van 10 Maart 14!ll en

⁽.l vat rog van den pastoor, volgens de scliepeubrieven van 2^S Maart 1454 en 20 September 1477, Blijkens eene aanteekeiiing van Willeinaers, waren die negen vaten later aan den pastoor gescbonken.

Van Ileum teekent de inkomsten op gl. 54,13,12.

liet onderzoek van 1726 geeft gl. 44,13,18, en uit een akker te Mierlo 15 stuiver.

In 1750 vinden wij 45 gulden aangestipt. Tn een ongedateerd handschrift leest men

aan geldrenten 37—8—6,

„ interesten 3—7—4 uit een land te Mierlo 1—0—0, doch hiervan moet afgetrokken worden 4 10 0 voor de lasten.

Tijdens van Beusekom in 177.S op 41 gl., 10 st.; en bij de Staats-begrooting van 1851, vereenigd met de vrnehten des altaren der II. Drievuldigheid, op 4^lt;.t gl. Onder .1. Th. Kndt/. gafin l s5t dit benetieie 74,7, waarvan de vruchtgebruiker 49 gl., !) cents ontving, het overige was voor het Land.

li cd oven zjjn

1.loannes (loben, deszelfs stichter, volgons de latijnsche akte, door Joannes van lloirn bisschop van Luik 10 Maart 1401 gegeven.

(') Dc weinige overblijfseleo de/.tM' weleer /no-en thans op nieuw bloeiende \ ereenigiog woiden bewaard door G. van tilabbeek. secretaris-penniiiginccster van het gilde.

liIJZÜXDKKlIKDKN

Rectorm zijn

Naar dit laiii^dfadiu; latijnscli stuk moesten wekelijks drie missen aan liet Sr. Anna-alraar gelezen, en hij vorziiimin^ voor elke mis één onde grootc botaald worden, deels aan d ■ klt;^,rkfal)fiok, deels aan den matrieiilarius. (ioben overleed omsrreeks ]50S. Anfonins. zoon van llnliertns. en na dezes dood I!quot;, .loannes van den llovel in lós,quot;) tot zeker in l.V.IÜ.

4°. Egidius van Merevoirt in lo'.l.'l. liij was t(^veiis pastoor tc (rerweu. •^r)quot;. In 10()S ten voordeoio eens students te Leuven ; later voor een

student te Helmond, den zoon van Jan Mega part.

fi⁰. In KiUJ was bet niet velgeven.

7quot;. Joannes Hezius, naar zijne geboorteplaats Heeze genoemd. Hij

was pastoor van Loonde en stierf in 1 (gt;55.

8quot;. Norbortus |)oc\ ('). Hij was ook rei rm' van het 11. Driovuldig-beids-altaar. Door den apostolisoheu vikaris Antonius van Alpbeu werden de verplicbtingon dezer twee benofieiën gebonden oj) een wekeljjkscb(* mis. De iidvomston werden bom toegelegd bij Besluit van den boofdbestuurder van do domeinen 2L' .November ISlfi, en levenslang toegekend hij nader Besluit van den algenieenen bestuurder van den Staatsraad der in- en uitgaande reebten --September 1S20. Hij overleed 7 Juli ISÜo als pastoor van Lagomierde.

ilquot;. Horman .lozet' Beuucls. ( M'de Staten dezen priester, pastoor-deken van ircdmond, als reetor erkend bobben, kunnen wij niet melden, wel weten wij dat bet Kooniseb-Katboliek Kerkbostunr deswege bet volgend heeft gescbreveti:

Aan Zijne Excellentie don Minister van JJinnenlaudsebe Zaken.

fieoft bet Uoomseb-Katboliek kerkbestuur van 11 ebnond, provincie

(') Joannes Antonius ^kloosternaam Norbertus) Docx, ^7 October 1766, te Turnhout geboren uit Franciscus en Anna Maria Jacobs, werd 6 November 1788 novice te l'ostel, nmes' li Maart 17S.) met nog andere religieuzen, op bevel van Keizer Jozef II. te Leuven de lessen aan het algemeen seminarie bywonen, waar men langs den keizerlijken weg der vrije wetenschap tot de ontsluierde waarheid wille komen! Hij keerde II .lannari 17!)tl naar l'ostel terug, waar hij 13 Febr. 1791 geprofest en I/ December 1791 priester te Antwerpen werd; in I7i)7 assistent te Helmond en er in 1801 kapelaan, en in 1808 pastoor te Lagemierde, zie ons Postel's biographisch woordenboek, door L. Craccknians, drukker te Drccbt. 1890.

VAX IIKKMOXII.

Xiionl-liraliaiit, mot vcrsduildigdcii cci'liicd te kennen:

l);it uit oude oorkonden, op de pastorie van gemelde gemeente aanwezig, bljjkt van verscliiilende Ixnielleiën in de kerk van Helmond getbiuleerd, welker opgaafquot; het kerkhestunr de eer iieef't in liijgevoegde nota Xquot;. I aan l'we Ivxei-ilentie mede te deeleii;

i);it, kra(ditens de sliclilinn' der lgt;eiietiei(^;n, de prelaat van I'ostel het recht van vergeving had, welk recht hem zelfs door de Hoog Edel Mogende Staten der Vereenigde Provinciën is toegekend; zijnde de prelaat slechts in de keuze des persoons zedeljjker wijze helemimn'd ;

Dat ook onder de üataafscdie Uepultlilt;»k die goederen als eigen aan de Roomsch-Katholieke gemeente Itoschouwd en geadministreerd onder den titel van goederen, hehoorende onder lu't geestelijk ( 'omptoir van l'eelland en sraandlt;' ter vergeving van den abt van Postel; dat ook diensvolgens het toen vacerende beneficie van St. .Vnna-altaar te Helmond en van St. Triniteits-altaar te Rikstel, voor den eersten keer, vergeven is aan den eerwaarden heer Doc.v, alstoen pastoor te Lagemierde;

Dat aan die goederen geesttdjjke verplichtingen, kraiditens den uitersten wil dor fundatoren. gehecht zijn, niet dan door een priester na te komen;

Dat onderscheidene heneficiën nog bestaan, en derzelver goederen afzonderlijk voor elk door het domein worden hebeerd en hunne inkomsten ingevorderd, en wd met name de heneficiën van St. Triniteits-altaar te iiikstel. van St. Anna, O. L. Vrouw, St. ' 'atliarina, 11. Kruis, Peter en l'anlus, enz., allen te Helmond, zooals blijkt uit de hegrooting voor het dienstjaar van 1851, Staa tsld. hij lage nl⁵ j

Dat eenigen dezer beneficiën vaceren, en wel.... als blijkt uit zooeven gemelde bijlage Xquot;. ölquot;';

Dat anderen, en met name St. Triniteits-altaar te Kikstel en Sr. Anna-altaar te Helmond, bij het overlijden (1S35) van den eerwaarden heer Docx, die de daaraan verbonden geestelijke diensten ten einde toe volbracht heeft, is vergeven geworden bij dispensatie des ministers van Hinneulandsche Zaken 8 Juni 18:5(1, ingevolge van het schrijven Zijner Majesteits kabinet 30 Mei 18UG, aan den lieer Joannes Theodorus Kndtz, predikant der Hervormde gemeente alhier; welke lieer dat Katholiek beuelicie nog bezit;

lil.lZUXDEUIIRDKN

Dat hot beneficie van liet O. L. Vrouw-altaar te Helmond vergeven is door tien h'wftlbostuunler van de Domeinen 5 December I s 15 te Ureda aan Maria Urocx, wei luwe Horsolinan ('), blijkens een door liaar in 1S44 afgegeven kwitantie, waarvan copie bjj Xquot;. 2;

Itar. Iiji liet vergeven dezer benetieiën aan een Katholiek priester, i'ii de aangehecbte V('i'|dielitingen door den uitersten w il tier

fmidatoren konden nagekomen worden en te g.....(²) daardoor

de mogeljjklieid gelioren werd, om in de ilringeiule behoeften van een waardigen kapelaan voor ilc/.e gemeente, minstens ten detde, te voorzien.

Kedenen, waarom meergemeld kerkbestiinr vertrouwende, dat tie heiligheid van den uitersten wil in dezen gelden zal als in gelijksoortige betrekkingen, b. v. van beurzen, ook volgens koninklijk Heslnit aan (fedepnteerde Staten, te eerbiedigen, en daarom het liestuur in het voorstaan barer rechten en het inroepen Uwer tnsschenkomst, door Uwe Kxcellentie welwillend zal worden aangehoord, neemt het de vrijheid Uwe Hxcellentie nederig en dringend te verzoeken, dat het t' behagen moge om gemelde beneficiën voor zooverre die nog bestaan, te willen toewijzen aan tien weleerwaarden heer II. J. Heugels ridder der Orde van tien Nederlandsehen Leeuw, en Katholieken pastoor-deken dezer gemeente.

Hetwelk doende.

Van Uwe Excellentie de zeer ootmoedige dienaar, \. N....

Uitvoerend Kerkmeester.

Uit tie handschriften, die ten onzent berusten, kunnen wij niet iiaiistip|ien of men aan voornoemd smceksehrift gehoor heeft verleend.

I'/tichiijcbruikers zijn 1quot;. Andreas van 1'ersijn.

(') Velen schrijven Ileerzehnan, doch de weduwe teekent Hersehnan. Arcbief van l'ostel.

(²) Het overig; van hot bandschrift is verscheurd.

(■') Geboren 1 '1 Oi'lobor I//1 te (tirsbeok, werd hij 1(gt; .Inni 17!)^ te Postel gtMirolest, '25 t)ctohcr ITDH priesttü', in ISIt^ |)astotn* tiï Helmond, in i8i0 deken en bS ()elobi;r ISiS ridder van den Nederl. Leeuw. Zie verder onze Lcvensschels van Benyeh beslaande, I7(t liladzijden met zijn portret.

VAX HKl.MOM).

2quot;. Anna van IVrsjjn. als laiven lijj het \ honoficic. zio ook

hierna het bonoficic der II. Dricvuldigliciil.

Dankci' .Ian de Koitiiicnaai'. een bnr^c;' n iinvnnor van 's-llcr-togfidniscli. liij iicgcvin^ van •gt; Mei IT-'id dour lEerman ('alis prelaat van i'osttd, en yoo'lgekeiii'd 2 .liini dews ja ars dour de Hoogiuugcndcn. (leljjktijdig kreeg iiij ook lief })enelieie der II, Drievnldigludd te IJixtel.

4'. Joannes Tlieodorus Endtz. predikant te llelinond. Men ha ndselirit't onzer abdij meldt:

Wegens de inkomsten van bet beneficie op bet Sr. Anna-altaar te llelinond en op bet St. Trinitas-([)rli'vullt;'ii/lieid)a\t»ar te Uixtel, mij toegekend bij dispisitie van Zijne Kxcellentio den beer minister van liinnenlaiidsebe Zaken ad s.lnnij ISMIi N⁰. 22S, nit kracht van Zijne Majesteits Kahinets schrijven van den ;'gt;0 Mei IS.iG \'. ;U), verschenen den 2 Februari achttien honderd een en vijftig, eene som van negen en veertig gulden negen cents. Aldus opgemaakt en deugdelijk verklaard bij mij ondergeteekende, ten bedrage eener som van fl. 4i),9.

((■eteekend) J. T. Jvndtz.

IX. BEXKFICIE VAK ST. .TAX DKX DÜOPER.

Lnidens de stichtingsoorkonden was aan dit beneficie, op bet altaar van St. Jan den Dooper, de last van wekelijks twee missen.

Onder de inkomsten zijn a.angcteckend vanwege hef Broederschap van St. Catbarina op den eersten vastendag 4 vaten rog,

1 kop brood en 4 poften olie.

Een handschrift zonder dagfeekening geeft op:

2'., vat rog I 7 O,

in geldrcnfe )gt; lt;• 0 en

uit de lïerenbroeksche hoeve 2S (I 0.

Na aftrek der lasten 10 lt;1 O bleef een batig slot van 22 gulden 7 stuiver.

In van liensekom s rekening bedroegen de inkomsten, vereenigd met die van bet 11. Sakramcnt, 30 en soms .'gt;1! gulden.

ItIJZONDERlIEDEX

Rectoren zijn geweest 1quot;. In löOIi Engolhertus Pabius, deken van St. Servatiuskork to Maastricht, heet in IfiOS Engelbert Boonen, on in KIK! is or sprako van ilcn proost van Maastricht.

L'quot;. Jan Sfappart, roods in Mi2f!. Hij was opvolger van oen priester uit hot I troclitschc Itisdom on stierf' in Ki47. In Ki'JT heette hij hij tevens roetor van hot Apostelhuis te Miorlo.

3quot;, l'otrns ('ocx, hjj (•(illatio van den pastoor Willomaors K) Augustus K)47.

Vruchtgehruikers zijn geweest 1°. Adriauus Dun tot aan 1093.

Toen hleef hot een hingen tijd open; in 1725 beproefde do lieer van Helmond het toe te kennen aan den zoon van den kolonel Draak. Ken handschrift van 1720 luidt te dezer gelegenheid: Dit beneficie is soedert don jare 101)3 vacant geweest en tot gemelt jaer genoten bij een Adriaen Don. Ende is hot solve abusievelijck in bet voorledeno jaer 1725 door den heer van Helinont (') ge-conforeert aen eon N. A. Draak; weshalven zijn hoogeorw. iemant anders daor mode zoude kunnen begunstigen, ende daer door doen blijekon, dat het regt van collatie aan sjjn hoogweerdicbeyt, ende niet aen den heer van Melmont is competerende.

In 1720 was er nog geene tegenbenoeming door den abt gedaan; doch zij moot kort daarna hebben plaats gehad, dewjjl men als vruchtgebruikster van dit beneficie aangeteekend vindt 2quot;. Anna van Persijn, zie ook hierna het beneficie der 11. Drievuldigheid. 3quot;. W illem Leonardus van Housekoni, bij begeving van 3 Mei (volgens anderen 1 Juni) 1750 door II. Cal is, abt van Postel. Deze Willem schreef in November 177.S uit den Bosch naar Postel om het beneficie der II. Catharina aan Jacob Peter van Beusekom, den zoon zijns broeders, te bezorgen, dat door den dood van 11. Oualtory opengevallen was.

(') Ten kasteele des Hoeren van Helmond berustten, 27 Augustus 1G53, deze geestelijke voorwerpen:

Een vergulden kelk met patcna, met het wapen van Joannes Uoberti, abt van Florelle. op den voet. Twee zilveren ampullen. Een zilveren lamp. Een zilveren ciborie om de zieken te bedienen; volgens bet latijnscb bandschrift Ihecferalis Iheca argenlea. Een zilver vergulden pax. Twee groote met goud kunstig bewerkte koorkappen. Een ka/.uilel geheel van roode zijde (rubra boloserica) met daloiatieken. Petrus Cocx gebruikte in de kapel van bet kasteel een zilveren vergulden kelk, maar bij behoorde aan de parochie.

VAN HELMOND.

X. BENEFICIE DER Mil. A TOST El, EN I'KTIIUS EN I'AILUS.

Dit boiicficio, gevestigd up liet iilfciuir der INI. Ajxistchni l'ctfiis en l'iiulus, h:i(l, naar (scnc verklaring des rccfori'ii .Inamics .IcuicUcrs, uit zijne instelling', eene mis des Zondags, alsmede d(^ eerste mis des Woensdags en Vrijdags, en nog eene mis des Zaterdags. Twee fundatiën of stichtingen van requiemmissen waren ook aan dit heiietieie verbonden. De eene, begiftigd door Godefridus Van der Akker (ab Agro), had oji eiken Dinsdag eene mis; de andere, van Mr. dnaunes de N\ eer, priester, had wekelijks twee missen.

De inkomsten van de Zaterdagsehe mis en de twee vaten rog voor de stichting des eerwaarden lieeren de Weer zijn reeds lang verdwenen. Aan dit altaar werd vroeger op zekere dagen den armen vcrschgebakken brood onder de mis uitgedeeld; men noemde dat hruud spijncn. Vanwege het Broederschap der 11. Catharina gaf men

4 vaten rog,

1 kop brood en

4 potten olie den eersten dag van den Veertigdaagsehen Vasten. De provisoren der 11. Geesttafel verzochten den rector Simon Meervuort die dagen op een vast uur mis te lezen, „hem geloevende te geven van nu af aan (U5 December l(i21) tot St. Jan eerstkomenden den prijs van zeven vaten rog, salvo dat de voorschreven .Meervoort moest houden in alle missen des sondags eene gedenckenisse (') voor deze fundateursquot;; aldus naar de rekeningen dor armen (-) van 1()22.

Pieterson brengt de inkomsten, kort na den Vrede van Munster (1648), tot 110 gulden.

Van lleuru brengt ze tot ]2.^-5 en

tot 2.5 aan pacht van landerijen.

De 11. (ieest van Helmond was 2 mudden rog, naar de loopende waarde in 11)'?4 betaald met gl. quot;il 4 O, schuldig voor de tweede mis iles Zondags on 10 gulden voor die van den \ rijdag.

In 1726 waren de inkomsten versmolten tot op 57 gulden, te weten aan rente H2 10 0, en aan hooi- en houwland 24 10 0.

In !74o, den 4 November, bedroegen de vrucliten :gt;(! en in de volgende jaren 40 gulden.

Ken ander liandscliril't zonder dagteekening geeft

(') Connneraoratio.

(^!) Naar liet stedelijk archief.

liUZONDEKlIEDKN

17 10 0 uit hmdcrjjcn,

)i() !lt;• O inta renten en 15—0 O aan intcrcsf,

S 0 -O voor lusten, ZDodat. er nojj; 4'! gulden restten.

Blijkens een ander handschrift, eveneens zonder dagteekening, 24 10 0 uit akker en weilimd,

32 10 0 ;ian renten en 10 0 (• voor lasten.

lier restend slot lied roe dus 17 guldeu.

In isr.1 trekt de Staatsbej^roi(tin}? tie inkomsten uit opvulden quot;JlkOlö.

Rectoren zijn geweest 1Tlioodoricns Siua'x, overleden in I.i71.

2quot;. Joannes Tilmans (Tilnianni) van l']lderen, ineesrer iu de letteren aan de Iloot^eseliool te Leuven. lt;'|i voordradir van den rector niiignificns van Leuven, werd liij na vide moeiten en na verkregen toestemming van den pastoor, 17 April 1071, ingeleid, naar do akte iti de pastorij van I lelmond toen verleden. oor dezen Tilnian (') werd Willem van lïree liemdiciaa! van het lieneticic als procurator aangesteld.

3quot;. Xa het overlijden van d. Tilmans, vinden wij in L)70 llenricus van Kooi, junior.

-1 lleni'ii'iis .loannes .l(inid\ers. oK-denndcfiei'kenaaf van het akkuard over de winstaf'werpingen der openstaande hcneficir'n, ten voordsnde van den ophouw der kerk, 24 Oriolier Wij kniinen niet

licvestigen hoelang Itjj bcneticdaat was; zijn overlijden valt in Kill. 5quot;. Simon van Meervoort, ook Merevort, Hi(l7 tot Hill: zie verder

hoven hij l(i2L (iServatins Keynders in Kill.

7'. Petrus Mills teekent in I lt;i2N eene kwitanlie en ^deed de son-

dagsche ende vrijdagsche mis in Ki32 tot KiHt imduys . S '. Petrus Servatins Verhaersciiot. 11 ij hediende de pastorij (-) van l(i4l tot l(i4s (^::) en behoorde bij „ammodiatiequot; de pastorc.de

(') Procurator W ilheimu.' ah 1 .. ....... noniine egreL'ii doetiipii'vii i Joaonis

Tiltoanni ah Kldeoai- (dcru i l.codieosis dim-c-is.

(■) Kaar den pastoors, m die tijden, het verlihjl moeilijk was. deed S. Verbaerschot in het geheim hier veel goed, totdat ook hij moest vluchten.

(^;,l ju dit jaar. te weten 22 Mei 1 (itS. verleent paus [nnoientiiis \ een vollen allaa! op het St. l/amhertusloes!. ondci' de gewone voorwaarden. Paus

VAN IIKI.MOM).

ffoelt;lcrcn, clan nog uitst jiangnslagon, cfu'st in iiiiam »lrs pastoors Mat'liais, waiinccf Jc/.c naar Nijincgcii gevankelijk weggesnenl was, later in naam van don pastoor W ilicmaers, toen hij in l(i45, oin do I'etorsie der Staten, genoodzaakt was te vlneliteii en op de vrije onzijdige grondlieeiiijklicid van Gemert veiligheid te zoeken. V'erbaerseliot werd liij lïeshiif iler I looginogendcMi, 2)! Maart Kiö'i, als rector erkend en ontving uit handen van den rentmeester l'ieterson de inkomsten tot aan zijn dood, die hem in 1(155 van de aarde wegnam.

Vruclihjebrnilcers zijn geweest

1quot;. lingo Vogelsangli, zoon des predikants van Zen en Hrengel. lt; )p d(^ voordracht van Willemaers, met volmacht van den aht van l'Mdi'efl'e, door de lloogmogemlen Hi ()ctolier l(i5( goedgekeai'd. onder voorwaarde, dat hij de lessini der (iodgeleerdlieid zou volgen. Deze voorwaarde is Iiij niet céne der volgende goedkeuringen herhaald. Nopens dezen vrnchtgebruikei' vinden wij in het archiet' der abdij het volgend handschrift:

Hooge en Mogende Hoeren.

My registerende naer de Resolutie van l'w Ifooge Mugenden, in dato den 14 September lostledcn 1657, gestolt in margiue van desen nevengaende reipieste Ier \ ergaederingf- van I \v llo. Mo. gepresenteert bv Konibertus \Hgelsangh. pro(licant tot Sou ende lgt;rougel, inden (inartiero van l'oellandr. Meyerve \an quot;s-Horto-genbosch, sonde dienen onder verboteringe, dat ik bevinde, dat Sorvaos Verbaerschot, weerlick priester ende boneHciaet in de koroke van Ilidniont voelo jaeren vóór sijn overlvdeu uyt crachte van collatie, hem gegeven van vvcgc don abt ende convente van l'lorell'e, beeft beseten tot den Vrede (van Munster) bet ineomen van het beneticie St. Apostolorum l'etri et l'auli inde kercke van llelmont, ende sedert nvt invue handen ontfangen (wee derden-doelen bv Resolutie van I w llo. Mo. in dato den 2:1 Maert 1(15'2 tot svno aliniontatie, oude is die voorschreven boneticiaet overleden omtrent acht oft thieu dagen vi'xir Pincxtor inden jare 1(155-

buiocentins XI stond 'in Maart 1(18S dc/.eltile gnnst loc, doch slechts voor

tien jaren..... in ecclesia S. Lamberti nppkli llehiinndaiii. In die dagen beet

Ilelinond nog eene starl. llcidc porkanieiiten. mot hot/egel gesterkt, berusten nog in de abdij.

lilJZONDKUMKDKX

Eiule want ik mede vimlc, «lat 11Vd^clsiiiiLjIi, sooik van den voorniKundcii prcdiciint, ius^clyox dr ciillntic licct't \;inwc^'C den vttornocindcu abt elide conveufce van I'liirt'ttc, siki sonde my, oiidor coi'rectio, vcrdunckcn dat hom ook die twoc dcrdomlcidcii vant voorschreven l)eneficie, (Mnportei'cndc jaerlijcx omtrent I II) guldens, «oude mogen worden geaccordeert te oiitfniigcn, alvoreii Idyveude liet recht drie en deel tot 'oelnet' van lie. Lint, inv nyelr.eniin gedragciuh' totte hooge endc wvsc iusichtca ende dispositie van l w iloog Mogcnden....

Jlclmont, '•) ()('t,ol»cr KiuT.

■ i. l'l KTKKSOS.

De liogevuig van voornoemd liencticie wordt met lt;ieii volgoiideu inhoud goedgekeurd:

Martis den i(i October UiiiT.

Ontfangon eone missive vanden routmoestei' J. 1'ietorson, go-schreven tot Helmond don negende desor tot voldoeninge van Haar Ho. Mo. resolutie vanden 14 September lostlodou bericht aende Ordinos op de nviueste van Kombertus \ ogelsaugh. predicant tot Sou ende Breugid int (^nartier van l'eidlant, versoeckonde approbatie vande collatie liij den prelaet van l'ostel, Egidius Janssen, op sjju suppliants soon Hugo Vogels;mgh gedaon van bot beneticie Ajiostolorum i'ctri et l'auli. gotnndocrl inde kereko tot Holmont. Waerom. gedeliborecu-t sjjnde, is goot gevonden ende vorstaen, mits dose te consenteren int voorschreven vorsoock, mits dat de voornoemde Hugo Vogelsangh die twee derden doelen vant voorstdirevon beneticie. beib'agende jaerlijcx ontrent hondert guldens, sal genieten, blijvcndo tot resterende der(lende(d ten behoeve vant Lant. ende dat hv voorts sijn begonnen studie in de Theologie sal bobben te vervolgen, daervan acte sal worden godepescheert ....

Willem Ih ■ndrik \Crmcer. bij begeving van \\ ilhelmns van .lallet, abt van Florelle. I .\ugustus ^oeilgokeurd IK l)ei*('inbor

dezes jaars.

Adrianus van l'ersiju, wiens voord ra (dit door liet liiind -•gt; r cbrtiart l(iS4 goedgekeurd werd.

('ornelius van Issom. bij liegeviiig van di'ii aht van I'lorcdlo. Ignatius van Hoest, 2 Augustus 1 (i'.tli.

VAN IIKIiMONl).

5°. Antonius Baltiissar Gualtery, lioer van Rikstel, bij Ijogoving van

Postel's abt, Isfridus van don Broeck, 4 November 1743. (i^u. Willem Isaak van Heusekom. Deze maehtiging word 29 November 1S31 N⁰. 70 liij Koninklijk Rescript verleend, om de inkomsten te brengen ten laste van liet Domein, welk inkomen bjj Besluit der Bestendige ('ommissie van liet Amortisatie-symiicaat 13 l)e-ceinber 1881 IS^T0. 13/c liem werd toegelegd.

XI. BENEFICIE DER II. CATIIAKINA.

Wekelijks waren er aan dit beneficie vier missen verbonden, welke, volgens de aanteekeningen van Willemaers, door den bisschop (Jijsbertus Masius tot drie in de week verminderd werden.

Het Broederschap der 11. Catharina, zonder twijfel met het beneficie verbonden, zooals blijkt uit de vorige bladzijden, bad dagelijks eene mis. Voor eene dezer gaf' de pastorij, volgens de brieven van 10 Februari 14()4 beginnende: Hendrik Peter Jansen,

zes vaten rog, betaalbaar met 2 0 0 ten tijde van Willemaers.

De inkomsten, door het Broederschap beheerd, werden reeds vóór den Vrede van Munster aan hunne bestemming onttrokken. De bisschop zelve was daarmede hemoeid, die ook tegen dat misbruik eene verordening galquot;. Wij weten niet of die poging de gewensebte vruchten gedragen heeft.

Van Ilenrn en het Onderzoek in 172(gt; brengen de inkomsten aan rente, en uit twee stukken lands op Bennedinge, gevende 0—15—0, tot een zuiver bedrag van gulden 27 -0—1.

Onder (hialtery van 1750 tot 177s waren zij vereenigd met de inkomsten des altaren van het II. Kruis, en het gezamenlijk bedrag beliep aan renten 22 13 0,

interesten 2 7 10,

„ landerijen (! 5 O,

„ verponding 2 O 0. Zoodat de zuivere winstafwerping 29—5— 10 was.

In de Staatsbegrooting van IS51 staan deze inkomsten aan 33 gulden 72 cents.

Hectored zijn geweest

1°. Philippus Boestius.

2quot;. 1587 Judocus van Broechoven, priester, overleden in 1611.

lil.IZOXDKRUKnKX

3°. G. Petersen 1589 en

4°. Ilenricus Willemsen Coex van Rikstel 1.5 Juni Kill benoemd f

/

liij bleef te Rikstel wonen, waar hij langen tijd als priester-bene-ficiaat werkzaam was en in l(12;5 kapelaan heet, zie hierna het beneficie dor 11. Drievukligbeid.

Vruchtyelruikors zijn geweest

1°. Andreas van Persijn, lijj begeving van ('iiristott'el van Heest, abt van Florette, 5 Mei l(iM2, lt;'n •gt; Mei des volgenden jaars goedgekeurd door de 11 oogmogenden; zie iiierna bet beneficie van de II. Drievuldigheid.

2°. Anna van Persijn.

^^u. Ilenricus (iualtery van Rikstel, bij collatie van S Mei 1750 door den abt van Postel lierman Calls.

4°. Na liet overlijden van 11. Gualtery, door den abt J. Peeters 28 November 1778 aan Jacobus Petrus van Dcusekom.

XII. KKNEl'K'lM VAN DEX U. I.KUN A K DI S.

Drie missen waren wekelijks aan liet beneficie van het Leonardus-altaar verbonden. Ten jare ICoö bracht de bisschop van 's-1 lertogenbosch hierin eene verandering door céne dezer drie te verminderen tot ééne in elke maand, zooals de pastoor \\ illemaers geltoekt heelt.

Do II. Geesttafel van Helmond was aan dit beneficie-verschuldigd

3 mud rog, betaalbaar

met 15 gulden en 8 payements,

doende in die dagen 4—I ü.

Het meergemelde Onderzoek van 172(1 telt de inkomsten uit renten I—12- 0 en „ een land te Heeswijk 8 —10 makende te zamen 28 2

In van licusekoms rekening zijn de inkonisten vereenigd met die der altaren van den Verlosser en den II. Hubertus (Hooldstuk 2) tot een bedrag van 30 gulden.

In 1730 ongeveer 30 gulden.

In een ongedateerd handschrift zijn opgegeven aan geldrenten l!t 12 0,

uit een stuk land te Heeswijk 8 10—0.

VAN' IIKI,.MOMgt;.

Rectoren zijn geweest 1°. Wilhelmus, nptrcdoiKh^ als ^otuigo in een vci'liooi' in 1352

(1 loofdsluk 2).

2°. In 15** .1 ikIoc.iis van Broekhoven, prit^ster tot 1587.

3°. 15iS7 Arnoldns, de zoon van Dirk van Djjk, kreeg het 1'i April

tot zeker in 1593.

4°. KlUS IVtrus N'ei'heyden, pastoor van l'nidel.

5quot;. 1()15 (Jhristianiis van llonthein, pastoor van Maren.

6°. Arnoldns van Rnipel reeds in lti22; hij overleed in 1(»5S.

Vruchtyebrulkers zijn geweest IA mold us W (Uitholt ('), een jongeling va n • Mu'et'ortiiecu'ilen godsdienst,

iiij begeving van den pastoor Willeniaeis in Scpteniiier l(i5S. 2quot;. Andreas van i'ersijn in l(i.S2 door den abt van Florelle; zie

hierna bet beneficie der 11. Drievuldigheid.

3quot;. Anna van Persjjn, en na dezer dood

-1quot;. Willem ('ornelis van Ackeisdijk. door Ix^geving van den aht II. J. Calis is Mei 1750.

XIII. IJENKI'lf'lK VAX DEX II. X'ICOI.AUS.

Krachtens de instelling van dir bimeficie, op bet altaar des II. Nicolaus gc^vestigd, moest de reetoi' wekelijks vier missen lezen en daarenboven nog ééue om de veertien dagen. In de aauteekeningen van den pastoor Willemaors is dir getal tot twee verminderd. Deze reetor placht ook in de kerk cateeliismus te doen en de kinderen in de school te onderwijzen.

De stichter verhoud aan dil beneficie drie akkers, te weten den Iïrede-akker.

den akker van (indf'ried van Hrtigge (a l'ontc),

den akker gelegen op het Hou', voortkomende van W illem lloenen en dezes zuster Agnes, en eindelijk nog

een beemd, greuzeude aan het er!' van den priester .loaunes van Hout, d!' naar hel lalijnsche !iands(dirilquot;t .loanm-s a liigno. Dit ert' lag, naar een andere schepeiiakte. op het liindcrseind.

Hij eene verknopiag, 12 .luli Kill, door de lamilie (erven) Willem

( ¹1 liai tlmlt Weiitliol' \\ -i ai I 7'27 oilUangei di r MapniiiliiiLieii van I 'cel land. Iilijkens eene akte. vviiariilt;*oi l'o !cl iicmaand v\'ut*dt om 3S'»■ jiuliliMi te lnjlalen. wegens verponding der tienden van Helmond, Overbrug en van het huis te Rikstel.

'^r)f BIJZONDERHEDEN

van den Kerckhoff word o. a. geveild de helft van liuis, tuin, verscheidene weiden en een liooibeemd, waarvan de andere helft toekwam aan den rector van liet beneficie van St. Nicolans, en wel voor gulden.

In het Onderzoek van 172() staan de inkonisteu

uit vaste goederen 20—5—0,

„ rente ;gt;! 10—0 o|i

een zuiver bedrag van 46—5—0. De lasten bedroegen meestal 10 gulden.

Rectoren zijn geweest 1quot;. Matheus van ILout, neet des stiebters, ingovoli^e dei' lt;»]n*irhtings-brieven voor den eersten keer in 1350 door diMi stiehter henoemd. 20. ]5** Godefridus Petersoon komt voor in 15!)2 en wordt opgevolgd door

3quot;. Egidius van Merevoirt, den 11 Maart 1597, pastoor van (Jerwen (Anna hen:). Hij vermaakte, luidens de kerkrekening van 1001, den geheelen achterstal van zijn beneficie.

4°. Joannes Cnpers, llelmonder, in 1008. lljj was pastoor te iN'uenen

en overleed 20 December 1032.

5°. Doniinicus Smeyers ('), bij begeving van lieliiionirs pastoor ('or-uelius Onterin, goedgekeurd door den aartsdiaken des bisdoms 1' ranciscus van Gestel, 17 Januari 1033, na verkregen dispensatie, omdat hij religieus was.

0quot;. Joannes Rliodins of van Rooi. In 1009 was hij pastoor en bestuurder van het adellijk vrouwenklooster te Hooidonk j bjj wordt in 1035 nog gemeld. Na den dood zijner buisboudster, vermaakte hij zijne goederen aan het armwezen van Ilciinond, dat daarvan, na aftrek van een lang proces, 18 April 1664 nog gl. 1!)7()—18- -9 inbeurde, volgens het stedelijk archief.

7°. Jan Mengelaers, bij collatie des pastoors Willeinaers JS Februari 1045.

Vruchtyebruilcers zijn geweest 1⁰. Andreas van Persjjn; zie XI en hierna het beneficie der II. Drievuldigheid.

(') («eboren l.i Sepli'inber uit (ieranlns Smevers. advokaal te M(!-

chelen en Calbaiina 's Uertoge te Meebelen, wenl hij 'j Juni Kitii te l'ostel geprofest. 24 Mei 10:i0 priester. lt;gt; April Kill't pastoer der St. Willllironhis te Reppel io l!elgislt; li-l.iml)uig benoennd en den volgenden dag door den deken Lambertns Lavnen, pastoor van Stokbem. ingehaald. Hij werd I'(• .bmi Hgt;3i veiligheidshalve oji de burgerlijst \an lïree ingesidirexen. Na twintig jaren te Reppid pastoor gc\ve.;st te zijn. Indeelde hij );i Augustus Itl.Vi in V Postels refugiebuis to IJiee zijn jongsten dag.

VAX HELMOND.

quot;Jquot;. Anna van Porsjjn; zio XI boven on liiorna hot gromiuin on hot

lionolicio dor II. Driovuldighoid.

• gt; . Joannes on Aleida do Jongh, kinderen d(?s stadhouders van Komponland, hjj hofrovin^ van l'ostcd's prelaat II. J. Culis 28 Januari 1(47; zie hierna hot groniinnt.

XIV. BENEFICIE VAN DEN II. ANTn.Ml^-*.

Gelijk hiervoor gemold is, was dozo stiohting- niet zoozeer een kerke-lijk honoticio dan wol eone hcdioninu,' lt;d otticiuin. Aan dit officie, door Joannes (Jolen gesticht, was oen jaargetijde verbondon. Er geschiedt! wekelijks óóno mis tor oero van don II. Antonius, die iloor do kerk meesters aan een dor priesters besteld werd.

\ an 1(gt;32 tot lli'JÖ bodiondc Edm. Horkers en van tot 1()3⁽J Petrus Muls dit officio.

Het officium zelve had een inkomen van

-7 vaten rog uit een land te Waarle onder Miorlo gelegen. Toen die goederen, van het jaar 1008 braak liggend, niets hadden afgeworpen, werd hot op vergunning van den bisschop Michael van Opho-ven, 2i Augustus Mi2(, door Floreutius van ('ortenbach vrijgekocht voor de som van 225 gulden.

• ■een rector of vruchtgebruiker is bekend, tenzij men daarvoor boude (!lt;■ twee bovengenoemde bedieners der missen, E. Berkers en P. Muls.

XV. KENEFICIE DER 11. DülEVl l.DKlllEID TE RIKSTEL.

Dit beneficie, gevestigd cip het altaar der H. Drievuldigheid, mist zijn eerste oorkonden. Wel vindt men bij Willomaers de onderscheidene verplichtingen vanwege den pastoor of zijnen kapelaan in de kerk van lïikstel te vervullen; maar niet welke die verplichtingen waren, noch of zij uit dit beneficie voortspruiten. Van zijn inkomsten wordt slechts gewag gemaakt in het reeds dikwijls gemelde Onderzoek van 172G, dat daarvoor 27¹2 gulden aan renten opteekent. Later werden zij met de inkomsten van het St. Anna-beneficio vcreenigd.

Rectoren zijn geweest

1quot;. in 15015 Joannes van Rooi, pastoor te Stiphout en daar in 1G09 overleden.

2quot;. Ilenricns ('ocx benoemd ii December door den abt van Florctie; zie Cathariiia-beneficie.

m.T/0,\lgt;EimEDEN

3quot;. Xorlioi'ttis Docx, zie Anna-bonefkic.

Met redit vcrmnetlt «lo putoor Donkovs, dat do dionstdoonde priesters yau Uikstel, om do innige licrderljjko hotrokkin!»^- van Ilolmond i'n Rikstel, ook doorgaans dit IteneHcie Jiezaten.

Vrucht i/ebr ui kers.

1°. Andreas van Persijn, den '2 Mei 16S2. Hij bezat alzoo de in-komsten der beneticiön van don Verlosser, 't .11. Kruis, Catlmrina, Leonardns, Nicidaus en van de II. Drievuldigheid. De moeder had den heer Danker de helft der baten beloofd.

2quot;. Anna vau Persijn, als boven en nog de beneficiën van het 11. Sakrament, Anna, St. dan den Dooper en het greinium, bedragende elk jaar gezamenlijk omtrent 440 gulden.

3quot;. Danker Jan de Kempenaar, zie Anna-benefieie.

4quot;. Joannes Tlieodorus Kndtz ; zie Anna-benefieie.

Ten einde de lijst der benefieiaten of rectoren zooveel mogelijk volledig te maken, voegen wij hier, uit ('h. Sehntjes, de namen iiij, waarvan de altaren niet genoemd worden.

1593. Mr. Joannes Marcelli Scliolandia bezat liet. kostersehap. In ir)9G wordt Mare(dlns, waarscdiijnlijk dezelfde jiorsnon. kostei'^(Mtoemd, en in It llcnricns l'etri.

ir)!l3. Joannes IVgge of I reylijjon. priester, staat noi;-in 1 509 ...........I.

1(507. Servatius \ erbaersdiot of V(H^,bas(diot, resideereude priester, komt nog in 1(123 voor.

1(!15. (Joruelius Dec.x van Helmond. 1(11(1 pastoor te Mogen.

1(123. Matheus van den lïroock.

1(123. (inlielmns Loë.

Joannes Loven in 1599 als rentmeester aangesteld, wordt in 1(11 i als dusdanig nog vernoemd, en in 1099 staat lirnesselins als receptor vermeld.

VAX UEI.MOXI). 59

V.

Büzoutlcrlieileu yan M grcininm.

I'x'liiilYC dc opgenixMndt' i^ccstclijkc nticlitiiigcn, licslnml or in IIcl-uioii'l s |)nro('lii(! nog ecu kerkelijk IoihIs, bekend omler den luiaiu van premium.

In de Ivntliulieke tijden van oudere dagteekening, was lie I jdecditig dingen dor kerkelijke (Jerijden o|) die plaatsen, welke over een toereikend getal priesters bescliikton, van een scliier algemeen gebruik. Dal vroom gebruik was niet zelden met schonkingen en erfenissen gesteund, en alzoo verpliehtend geworden om de bijzondere inzicbteu der gevers te vervullen.

Dat stiebtend gebruik bestond vroeger ook te Ilelmoud.

Zim) was het eene eeuwenoude gewoonte om dagelijks de Vespers in de kerk te zingen. Zelfs hadden de heneficiën, gevestigd ((|gt; de altaren van den il. ((eest, den Verlosser, en van dc II. 11. Catbarina, Leonardus en Xirolans, krachtens iiunne iustidling een afzonderlijk inkomen voor het /.inzeil van de geheel e (ietjjdcn, ep hep:i a Me dagen des ja a rs.

Die fondsen nu werden hestempeld met ib^ benaining van liet i^re-mium der beneficiën.

Deze vnicbten werden in den beginne uitgekeerd aan den rector van het beneficie, telkens als hij op de bepaalde dagen in het koor tegenwoordig was. Dewijl niet zelden dc beneficiën door geestelijken, buiten de stad verblijvende, bediend werden, en andoren alzoo koor hielden, gebeurde het, dat van lieverlede die fondsen vereenigd w'erdeu, om daaruit eenig presentiegeld hun allen uitte koeren, die de (Jetijden meezongen; onverschillig of de meezingenden een beneficie met of zonder greniiuni bezaten. Ja, soms koos men zelfs leeken uit, die dan gelijk de priesters deelachtig werden aan do vruchten. Zoo werd aan vcrscbeidene kapelanen en o. a. aan den notaris .Mr. Joannes Loyen presentiegeld uitgereikt van 1597 tot KiOli.

Deze inecnsmelting der verschillende gremia erlangde een wettelijk wezen bij artikel 2 en 10 der \ erordening door den bisschop Gijsbertus Masius in de Kerkvergadering ten kasteele van Ilelniond, 20 September 1597 uitgegeven.

Over al deze inkomsten was een beëedigde rcntineester aangesteld, die telken jare rekening moest doen.

m.IZOXDERirEDEK

Als (lusdanigen vindt inon voornoemden Jan Loyen in 1507 tot ]()23.

Joannes Hecx, 1630.

W. Cranenbroek, rentmeester van den heer, 10:58, en

Petrus Servatius Yerbaersciiot.

De inkomsten, voor do jaarlijkselie gedachtenissen der overledenen nagelaten, werden in twee gelijke deelen gesplitst; een voor hen die de Vigiliën en een voor hen die hot misoffer bijwoonden.

De inkomsten, voor het zingen der Getijden bestemd, werden in drie gelijke deelen geteld; een voor de Metten, oen voor de Kleine Uren en een voor de Vespers.

/ij die behoorlijk op tijd, of minstens vóór het einde van den eersten psalm of collecte tegenwoordig waren, ontvingen bij het einde van het officie een looden penning, dien de rentmeester wekelijks verwisselde tegen gangbare munt.

Allen moesten iu koorgewaad de Getijden zingen, en het oud loffelijke gebruik, van dagelijks de Vespers te zingen, weer in voege brengen, dat sedert het uitbranden der kerk gestaakt wus. De priesters-gremisten zouden Zondags beurtelings do hoogmis doen, ten einde den pastoor, die onder den dienst steeds moest preken, wat te verlichten.

Die plechtige diensten hielden natuurlijk op, toen in 1048 de Vrede van Munster voorgoed do Meierij aan de Overgaaf barer hoofdstad onderwierp. Met de overige kerkelijke goederen, werden ook deze door de Iloogmogenden aangeslagen, doch ingevolge artikel 47 met de tienden en beneficiën van Helmond en Rikstel vrij gegeven.

't Schijnt dat de inkomsten van het gremium in den beginne door de abdij van Floreffe teruggehouden zijn voor liet onderhoud der Kerken van Helmond en Rikstel ; althans de prelaat Christoffel van Heest droeg 20 Juni 1081 aan den beer J. Smits te Eindhoven de macht op om de beneficien te vergeven „a la réserve du gremium, pour icelle estre applique aux reparations des églises de II el mout et de Rixtelquot;.

Do kerkmeesters hadden zich al spoedig in rechten voorzien bij de Iloogmogenden, om die inkomsten alleen voor de kerk te mogen innen. Daar de raadsheer Maarten C. van Persijn ze bezat, verkreeg bij van den kerkeraad de volgende vergunning, opgesteld de 9 Maart 1082 in de stedelijke Vergadering :

„Wy, schepen der stad van Ilelmont, doen te weten, dat voor ons persooulijck gecomen siju Willem van Ommeren en meester Gerrit

VAX IIELMOXI).

van ITommcrt, kerkmeesters, verclaereiifle lt;liit sy aen IL 11. .Nf. M. hebben doen presenteren requeste, ten eynde do kercke voornoemt inogto toegevoegt worden tot baeren onderbont ende betaeling*! van jaarljjck-selie rente ²/₃ vant inkomen vant greminm aldaer, voor desen door eenige paepsclu» priesters genoten; dat sy naederliant in ervaeringe gecomen sijn, dat tselve door acte van collatie vanden abt van Floreffe was geconfereert aen Maertcn van l'ersijn; verlt;daerende verder na vercregen copye vant berigt vanden rentmeester llnrnius (van Henrn) aende IT. il. M. M. en van de resolutie 4 September 1(1411, waerin de abt met eed geaffirmeert heeft dezelve kerck te onderbonden, hebben comparanten met consent vanden Kade der stede gerenuntieeit ten behoeve van Maerten van Persijn, soolang by leeft, behondelijck tegen den abt ende syne goederenquot;.

Toen Postel in bet bezit van de tienden, enz. getreden was, moest het niet alleen in het onderhoud der kerk voorzien, maar ook voor de predikanten van Helmond en Lieshout met een jaarlijksche som van ruim 1400 gulden neertellen.

Later werden de inkomsten, toen zij vereenigd waren met die des altaren van den H. Nicolaus, gegund aan Anna van Persijn.

Bij begeving van den abt II. J. Galis 28 .lanuari 1747 aan de kinderen des stedehouders van Kempelaud Joannes en Aleida de .lon^h. De inkomsten beliepen in 1778, volgens den rentmeester van IJensekom, ongeveer 180 of 190 gulden. Tot de inkomsten behoorden ook 2 vaten rog uit de kerkfabriek en 3',^ vat uit een beemd in de JTaoi.

Dit veld was afkomstig van Joannes van Nonwen.

Geen andere bijzonderheden van dit gremium zijn ons onder de oogen gekomen, zoodat wij hiermede de Kerkelijke Beneficiën der 11. Lambertusparocbie van Helmond en van één der O. L. Vrouwe kerk van Uikstel sluiten, betreurende dat zoo menige beneficiën in 1(!48 door bet Land aangeslagen en de gelden grootendeels aan personen uitgekeerd zijn, dioden wil dier vrome stichters niet eerbiedigden, en alzoo terecht met de benaming van sinecures of luilekkerlieden verdienen bestempeld te wordeli Mogen degelden van die godvruchti^e stichtingen tot hun oorspronkelijke bestemming verstrekt worden, dat is zeer zeker de wensch van eiken oprechten Giiristen en niet minder van eiken Katholiek van Helmond.

liUZUNDEKUKDKN

B IJ L A G E.

Ocochriftcn van Gralccpken. ('), Wapcnkwarticrcn enn.

Do volgende bijzonilerlicdcMi van grafzerken, wapenen enz. aanschouwde men vroeger in de onde pnrocliiekei'k van Helmond; misschien zijn zij thans alle of meestendeels verdwenen.

Hier leet by syn vader hegrave

1*1111.11' Sweekïs, Dierick Sweertz(oo«)

Sterft anno 1589, den 17 Aprilis.

En jouH'rou Maima syn huysvr. die sterft ano 1545 den 11 Octob.

Bidt voor de sielen. . .

Ende J.vx die weer (ooi:) Dirck Sweertz:

Het wapen van Mejuffrouw Josina Bex, echtgenoote des Heeren Gerardus van Iloorcnbeck, overleden in Kill.

Het wapen van Jacobus Bex, licentiaat in bet Recht, gedurende 2gt;? jaren schout der stad Helmond, overleden 2!) Juni 1021, in den ouderdom van zeventig jaren.

Do adellijke! N. Van der Stegen, overleden -ïl Jnli 1G29.

Vrouw Catharina Isabella Bex, echtgenoote van den adellijken Lambertus Millung van (ierwen, schout dor stad Helmond, overleden 7 Mei 1669, met deze acht kwartieren:

Box, Vande Water, ïielens. Vander Cam me,

Eynthonts, Stralen, Sweertz, Brnheze.

Mejuffrouw Catharina Vander Shiys, echtgenoote des edelen heeren Lambertus Bex, overleden 16 Januari 1639, met deze vier kwartieren: Vander Sluys, Cronenburgh,

Hedol, Vande Water.

Mijnheer Martinus Eabri, secretaris der stad Helmond, overleden 26 Juli 1623.

Mejuffrouw Maria van Liesele, echtgenoote van mijnheer Martinus Eabri, overleden 26 Mei 1626.

Mijnheer Jacobus Eabri, secretaris dor stad Helmond, griffier van Peelant, overleden 8 September 1634.

(') Zie Lc gvtmd lliódlre sucrc (Ik duché de Drabanl.

vax iielxioxi).

Do edelf! Petrus Tack, overleden 12 Juni 1052.

Do edele M- van Gomort, overleden li Februari 1 (550, mot do kwartieren;

Geincrt......van Ouwon

.....Borwouts, Back, Gennip.

Mejuffrouw N. van Gomort, overleden 24 l^diruari 1(gt;03.

Do edele N. van Gemert, overleden in 1015.

die sterft anu XV^C'. WW . don Xi! Apiilis.

Eiulo IIelwich syn huysvr: stori't

ao XVc. ende XXVI. den XI 111 Apr.

Ende M^r. rinupi'³ Swekius,

licont: in do Rechten Philip Sweorts soen,

die sterft in quot;tjaer XV^C. LXX1. den XVI Fobr.

Ej aia. requioscat in pace.

In liet koor dor St. Lanibcrtusparochio hing een schoon wapenschild dos hoeren Edniond van Cortonbich, baron van hot liomoinsche Rijk, burchtgraaf van Tervurcn on Doesburg, hoor van Helmond enz., overleden 22 November 10S1, met deze twoc-ou-dcrtig kwartieren: Cortonbach, liuyssclienborg. Gulpen, Halewijn,

(! istclle, Xossolraot, Ilalcwjjn, Argontcau,

Hinkaert, Bacust, Oroyn, Witthom,

Raveschot, Spies, Stavolo, Trasiguios,

Vohlon, Ecerard, Morion, Emstenracd,

Wout, Amstenracd, Raesfelt AVilich,

Wulff, Greyn, Grontstoin, Schoonvelt,

Streythagen, Rheede, Nagel, Masscliorcl.

Hot wapen van Mevrouw Maria van Vohlon, echtgonoote van den heer Aloxandor van Cortoubaoh enz,, in 1024 overleden.

BLADWIJZER.

RLZ.

BijzoiulcrheiltMi van Helinoud.............iquot;i

I. Het |)ii,triiiiuats- of begoviiigsrwlit.........(J

II. Is do iiKicdci'kiM'k Uikstel of I lelmoinl r¹.......II

III. Uit liet korkregister..............15

l\^r. Kerkelijke lieneficiën..............20

1. IJoneficie van ileu II. (itussf, reetoren, enz.....34

2. „ ^ het altaar des Verlossers.....155

3. „ „ „ „ van het II. Sacrament. . . .'!7

4. „ „ „ des II. Kruiscs.....38

5 en (gt;. „ „ van (). Ij. \ roii\v-(htdraelit . 3!)

7. „ ,, de Zeven Weeën........42

N. _v der II. Moeder Anna.........43

„ van St. Jan den Dooper.......47

1quot;. „ der 11.11. Apostelen Petrus en I'aulus . . 4!(

11. „ der H. Catliarina..........53

12. „ van den II. Leonardus........54

13. „ vi ' f • Meolaus........55

14. _v „II. Aiitonius........57

15. „ der II. Drievuldigheid te lükstel .... 57 V. Ihjzomlerheden van het greiniuin.........5!)

Bijlage. Opschriften van grafzerken, wapenkwartieren, enz. . . 62