REDE

GEHOLDEN VOOR EEN DER CHRISTELIJKE JONGELLMISVEKEEXKIlNdEN TE S P IJ K

DOOR

T. DE VRIES,

Candidaaf In de Beelden te App inycil(ti)tgt;~'

A. KKAAP, AIM-IXO kuam.

18 9 2.

760

Vak 157

Wo

HET REVEIL

i; e i) e

TE S P IJ K

T. DE VRIES,

(Aiiididual in '/'■ Rp.chien Ie Appiiiuedinii. , „t. * f i gt; «V! . r

I C.3 v.» ^vgt;- J X w .

O_a F. 3^)1.

VV iJ c H f M

A. Knaap, A r i» i so k.d a m. 1 8 it 2.

Gevniagd dour een onzer Gereformeerde Jon(jeHnlt;i^ccrceni(jinlt;jlt;n om op haren fsesfdaq voor haar te spreken, schreef IL' d' hier rohjende toesprual: over hef Reveil. En aangezien nu naar mijne overtuiging de jonfielitir/svereenigingen belang hebhin hij de geschiedenis des vadn-lands'in ¹1'algemeeen en voornamelijk bij dat tijdrak. dat aan onzen eigen leeftijd voorafgaat en waarmee onze tegenwoordige toestanden nauw verbonden zijn . zoo besloot ik , om deze toespraak ook in wij-deren kring verkrijgbaar te stellen. I andaar deze uitgave.

Alle feiten en bijzonderheden , door mij genoemd . ken men in de verschillende geschriften uit en over het Reveil vinden . alleen, en dit rechtvaardigt deze uitgaaf. m geen enkel geschrift vindt moi een Cilifeineen overzicht , een doorloopend verhaal, zooals noodig is om o/i gemakkelijke wijze met de hoofdzaken op de hoogte te komen, en althans in (iroote trekken de wording van het tegenwoordige uit het verledene te kunnen aanschouwen.

Aan deze behoefte heb ik getracht te voldoen , hoewel ik gaarne wil bekennen, dat het mij bij'de menigte van boeken en geschriften , die ik moest raadplegen , niet gemakkelijk viel.

Een groote menigte van aanteekeningen, die ik tot staving ran al mijn beschouwingen zoo gaarne had laten afdrukken . moet ik om de meerdere kosten , die het zon v roorzaken , achterwege laten. \'an de vele boeken en geschrifte)!, died: gebruikt heb, kan ik evenwel niet alles onvermeld laten.

liet werkje van dn. l. wagenaak, over het Reveil en de Afschci-di'ii/, heeft mij, ook waar ik de beschouwingen desseheijrers niet (h el. groo-te diensten bewezen; daarin wordt ook verwezen naar een menigte litteratuur uit het Reveil, waarvan red in mijn bezit is. en door mij uit den aard der zaak werd geraadpleegd.

Doch na het werk ran Wagenaur, dat in ISSO verscheen, hebben belniKirijke werken het licht gezien, als dr. H. A. Ivoij.f.wijn: ]5il-ilordijk, zijn loven (üi zijne werken, 2 lijrige boekderlen. Aaar mijn orcriui'/ini'i is dr. Kollewijn , hoe om rattend zijn arbeid moge zijn , niet de rechte biograaf ran Bilderdijk] te weinig wordt op de voornaamste motieren ran Bilderdijk, die in zijn geloof uurtekn , gelet.

Vmler dr. (i. .1. \'( is: (inien van l'flnsterer on zijn tijd, rreneens 2 fiinklt;-detlcn. In dit itrrk irordt Groen ran Prinstercr (illccu yeschctst 'm zijne rcrhoudiiiii fot di- Icrrl:; op nu klein t/ediclfe ilu* van Groen's a root e hetcdi-rnis irordt hier shrhts (/circzm. VourtsW'. vax Oosterwi.ik liunyn: liet [{quot;veil in .Vcdorland, belangrijk roor ih jaren 1845--185-t. Dr. A. I'ikusux ; Oudere tijdgenooton, meer philosophisch dun historisch. Belaiii/rijk roor rele bijzonderheden is ook: W'illoin de Clercq naar zijn dagboek, door Dr. A. J'ikusox.

Ook de talrijk»' werken ran (tRoen v.vx Prixsterkx, de brieven van Wormser en da Oosta bieden een rijke bron roor de studievan het Reveil.

Met verwonderinn zatj ik. dat dr. Wagenaar (jeen gebruik heeft gemaakt run het rei-ds in 1871 rervhrnen werk ran E. Gl'krs getiteld : Le premier lieveil et la première église independante u (fcni've , een hrlanip'ijk boek van bijne 4(10 bladzijden, waarin de eerste jaren ran het Ziritserseh Reveil uitvoerig worden behandeld.

Moge mijn poging er iets toe bijdragen cm onze Jongelingschap te doen inleven in de historie van ons voorgeslacht, niet alleen in de Itide en \~ide eeuw. maar ook in onze eeuw, opilat steeds meer de actie der Calrinisten. als van ouds, Nationaal irorde en ons Xederlandsehe volk ivederom moge opstaan onder de Natiën vvn Europa, om zoo mogelijk althans iets terug te erlangen ran het vertrouwen en het gezag, ran den roem en de eer. die het iinmaal bij alle volken heeft gehad.

Aitixgedam , 24 November 1S92.

Tiemen de Vries.

II KT R E V E 1 L

Gearhte rr'undcn '

Ik lilt;'h mij voorgenomen om tot 11 te spreken over wat in do srescliiedenis van on/.o eeuw is bokend ijewordoii onder den naam

O ~

van het Reveil.

Daar tocli dit belangrijk onderwerp u wellicht al te onbekend kan zijn , heb ik gemeend u or een dienst mee te kunnen bewijzen, wanneer ik deze ure ging wijden aan een herdenking van het/?m'(7.

lleeds terstond deel ik u dau mode. dat men onder iiot z.g. lie veil verstaat die geestelijke opwekking, waardour 'iod de Heere na den val van Xapoleon bij voortduring zijne barmhartigheid aan onze Natie heeft geopenbaard; waardoor quot;ij. van het begin dezer eeuw af. iangzamerhand weer loven in Zijne kerken heeft gehracht. Het Reveil is die geestelijke opwekking in de eerste helft der negentiende eeuw, die al voortgaande steeds grooter uitbreiding verkreeg; in 1834 in ons land de Afscheiding te weeg bracht; steeds meer door zijn levendm ikenden adem ons (Jhristenvolk bezielde met liefde voor de aloude Evangeliewaarheid; den grooten strijd voor de Christeljjkc school verwekte; ia 188(1 de oorzaak werd der Doleantie; eindelijk in 1892 tot heerlijke uitkomst had de Vcreeniging van de Gereformeerde Kerken in Nederland en in quot;t algemeen gedurende deze geheele eeuw met de belangrijkste quaesties in kerk en staat ten nauwste is verbonden geweest.

En vraagt go mij : \\ at heeft toch deze opwekking, wat heeft de geschiedenis van het Reveil nu met de jongelingsvereeniging te maken? Mijn antwoord is zeer eenvoudig. N\ as die beweging, was die geestelijke opwekking er niet gekomen , was ons volk in den doodelijken slaap des ongeloofs , waarin het verzonken lag, gebleven , gij zult injj toestemmen . er zou dan op dit oogenblik van geen Afscheiding, van geen Doleantie, van geen Gereformeerde Kerken . ook van geen (icrelormeenle .longelingsveivenuvingen sprake zijn en ook uw vcreeniging zij zou niet bestaan. Dat het Ueveil dus voor ons allen en ook voor uwe vcreeniging niet zonder betee-kenis is , gevoelt go terstond.

Ik heb mij dan voorgenomen om tot u te spreken over dat gedeelte onzer Vaderlandsche Geschiedenis, dat door de moeilijkheid, die men bij het onderzoeken daarvan ontmoet. u wellicht het minst

bekend zal zijn , cn waarbij gij evenwel uit den aard der zaak liet allermeeste belang moet hebben.

Ik ga tot ii spreken over liet tijdvak, dat aan onzen eigen leeftijd onmiddollijk voorafgaat, met onzen tegenwoordigen toestand op bet allernauwst is verbonden, en daardoor voor u en mij van onberekenbaar belang moet zijn; een tijdvak evenwel, waarover ge tevergeefs de leesboeken uwer Yaderlandsclie Geschiedenis zult naslaan ; waarover ge slechts hier en daar in verspreide geschriften liet een en ander vindt meegedeeld en waaruit do ouderen van dagen in uw midden u slechts eenige ervaringen uit eigen leven kunnen incè-deelen; een tijdperk, waarover het mij alleen door het bestudeeren en vergelijken van verscheiden boeken en geschriften is mogelijk geworden u een ecnigszins helderder licht te verspreiden.

_TI)i 'f rerleden Uj/t hef Iwdoiquot;, zegt de groote dichter Bilderdijk . „lt;'/( het uk. nat tcordcu zalquot;. En inderdaad M. V. wij kunnen den kerkelijken, den staatkundigen en maatschapnel ij ken toestand, waarin wij leven, niet begrijpen, tenzij wij weten, hoe het tegenwoordige uit hetgeen eenmaal geweest is. is voortgekomen. (Jeen enkel tijdperk, geen enkel gedeelte van de geschiedenis is juist daarom voor ons van zoo groot belang, als juist de tijd, die aan onzen leeftijd onmiddellijk voorafgaat, en toch zult gij het mij toestemmen, wanneer ik zeg, dat evenwel in den regel geen enkel tijdvak voor ons zoo in 't duister ligt. zoo in nevelen gehuld is. als juist die tijd , waarover de geschiedboeken nog niet sproken.

De eerste helft dus ongeveer van de negentiende eeuw, het tijdvak van den val van Napoleon tot op do jaren, waarin de meesten onzer geboren zijn, ziedaar dan voor ons het in nevelen gehulde tijdvak , waarover ik ga spreken en waarin de geestelijke opwekking heeft plaats gegrepen, die onder den naam van het Ri vell is bekend geworden.

Treurig M. V. zag het er bij den aanvang van de negentiende eeuw met ons volk uit.

Eu uiet alleen in Nederland maar in geheel Europa was het sedert de laatste helft der vorige eeuw met de Christelijke kerken , met het geloofsleven der ( 'hristeiijke Xatiën allei jammerlijkst gesteld.

Was de Uï'/e eeuw de eeuw geweest van Reformatie, waarin de groote hervormers Luther en Calvijn optraden . de eeuw van geloofsdaden, van worstelingen om vrijheid van Godsdienst; had de 17(/r eeuw de vruchten geplukt van de Reformatie en waren in die eeuw de Protestintsrhe kerken tot grooten bloei gekomen; de 1 Sdr rriiir werd de eeuw van afval : de eeuw van verslapping des geloofs; de eeuw, waarin tegenover het kwijnend geloof der ('hris-tenen de macht der duisternis met hare drogredenen te voorschijn trad , straks door een vloed van geschriften de harten der volken

veroverde en eindelijk in haar doodelijko uitwerking aan haar haat tegen den Christus , aan haar afkeer van elk gezag, aan haar beginsel van geweld en verderf luelit gaf door do onbeschrijfolijko wandaden en gruwelen, die onder deu naam van Pran olie Itevo-lutie gewoonlijk worden samengevat. Die groote afval van het geloof. die verbastering van do kerk, dat gr.veldladig te voorschijn treden van het ongeloof is niet liet werk geweest van één oogen-blilc ; neen, een ganscho eeuw bijna was er toe noodig om do Christelijke kerken in zulk een staat van onverschilligheid en on-kuude te brengen , als waarin zy bij het begin van onze eeuw verkeerden.

Eerst verHauwdo do liefde en werd de sterkste drijfveer voor de rechte geestkracht gebroken, daarna zag men het lijdelijk aan . dat de macht van den anti-Christ met valsche voorspiegelingen en drogredenen de harten veroverde en slechts een of twee geslachten verder en men aanschouwde bij de Christenen een schier ongeloofe-lijke onkunde aangaande do Kvangeliewaarheid, terwijl bij do machtig geworden tegenstanders een nooit te voren gekende geestdrift en bezieling ontwaakte om, kon het zijn. ook de laatste spranken van liet Christelijk geloof uit de Natiën uit te roeien. Een van de voornaamste schrijvers in de vorige eeuw , ik bedoel Rousseau , ging zelfs zoo ver, dat hij in zijn systeem er toe kwam om to beweren , dat ieder, die niet met zijne theorieën, ieder dus, die uiet met de drogredenen der revolutionaire wijsheid kon meegaan , uit den staat diende verbannen te «orden. Voltaire, de stoutste spotter van zijn eeuw , gaf in tal van geschriften aan zijn haat tegen don Christus lucht en het allerheiligste werd voor hom bij voorbaat voorwerp van zijn bijtende spotternij; en Voltaire was de gevierde man , do geniale dichter, die in de hoogste kringen overal bijval vond.

Xiet dat er niet nog hier en daar in stilte eevoudige Christenen leefden , die hunnen Heere dienden; er waren onder de predikanten nog mannen ook in ons Vaderland , die in ootmoed God dienden ; en zelfs toont het optreden van Comrie, dat er nog mannen waren, die aan de gezonde Gereformeerde leer vasthielden ; maar er was geen geloofskracht bij de moiiigto , en van het klein hoopje ging geen bezieling uit. Een van de bekende mannen uit dien tijd was in ons land ds. ScHORTiXGHüiö, die een boekjo uitgaf over „rfe vijf dierban gt;tleienquot; (ik wil niet, ik kan niet, ik weet niet. ik heb niet en ik deug niet), een boekske wel heel dierbaar, maar toch reeds afwijkende van de gezonde Gereformeerde leer. l.n Sciiohtinghl'IS leefde reeds in do eerste helfc der ISde eeuw ou was oen van de mannen, wier namen ook nu nog niet geheel onbekend zijn , zoodat het werkje van SmoRTiNoucis bij gebrek aan beter nog door onze oude vromen niet zonder sympathie wordt gelezen. Schorxixg-

huis stierf reeds in 1750 en na hem word het hoe langer hoe minder, werd bij de vromen geen liefde meer gevoeld voor de gezonde leer der Gereformeerd ) kerk en verliep men van de 5 dierbare nieten in zulk een mystiek dierbaar niet, dat men liefst met een vroom hjekske in een stil hoekske zich verschool en de ontzettende uitwerking van het ongeloof geheel lijdelijk aanzag. Gaandeweg won de wijsheid van het ongeloof veld, toen de wijsheid, die uit de Sehrift (rods is, veracht word, totdat eindelijk bij de achteloosheid en traagheid der in onkunde verzonken Christenen de overmoed des ongoloofs zoover ging, dat togen hot laatst der vorige eeuw, naar de eischeu van hot togen God gedachte stolsel, do gan-sche inrichting dor maatschappij moest worden veranderd en men in brooddronken zelfverblinding zich voorstelde , dat door een totale omkeoring eon gelukstaat zou worden te voorschijn gebracht, waardoor hot menschelijk geslacht een voorgespiegelde vrijheid, een gelijkheid en een broederschap zou worden geschonken als nooit te voren was gekend. De proefneming, in de Fransche Revolutie aanschouwd, bracht evenwel in plaats van vrijheid en verbroedering , in plaats van geluk eu voorspoed een reeks van gruwelen en jammeren te voorschijn , waardoor gansche volken in rouw gedompeld eu aan verwarring eu verschrikking worden prijsgegeven , totdat Napoleon mot ijzeren vuist de teugels van het bewind aangreep , de verwarde en verwilderde inwoners van Frankrijk in toom hield , en niet rustte voor gansch Europa het hoofd gebogen had ouder hot dwangjuk der Keizerlijke macht, die hij. naar de beginselen dor zondige zelfzucht, zich had toegeëigend.

.Vaar vrijheid eu brooderschap had men bij hot tooverlicht des ongeloofs gestreefd: naar slavernjj en onderdrukking leidde de proefneming van jaar tot jaar . eu niet dan met de grootste krachtsinspanning, niet dan mot opoffering van duizouden bij duizenden zonen uit gansch Kuropa , gelukte het ton slotte aan do verdrukte eu uit-geputto volken om te ontkomen aan do zolf/.ucht dor Uevolurie, belichaamd in Napoleon. Dit geschiedde in 1S13 eu 1815 op do slagvelden van Leipzig ou Waterloo.

Van lT8i( tot 1815! Ruim 25 jaren had Europa do proef genomen met do toepassing der beginselen van ongeloof en revolutie eu aan het einde van die 25 jaren lagen de volken uitgeput eu afgemat ter neder, in rouw godoiiipehl over hot verlies van duizenden hunner zonen , ternauwernood ontkomen aan de eindelooze verdrukking van den geweldigen en rusteloozon tyran.

Dit word dan ook na den val van Napoleon diep gevoeld ; een schuldig besef, dat men op verkeerdquot; paden afgedwaald was, oen innerlijke drang om tot den rechten weg terug te keoren greep de vorston eu volken aan en do Mou irchcu van l'ruisen. Oostenrijk en Rusland sloten een Heilig Verbond, waarluj bijna alle vorsten zich aansloten

5

en waarin zij getuigden vnrinn niets anders tot richtsnoer van hun doen en laten te vnlliM !. -blifn . dan liet gebod des geloofd , der gerechtigheid en des vredes.

Schoon was ongetwijfeld de gedaehte , iieorljjk liet voornemen , dat uit dit Heilig Verbonti sprak, d i -h men vergiste zicli, wanneer men dacht, dat door een enkel besluit de kennis der waarheid kan worden teruggeroepen; men vergiste zich. wanneer men dacht . dat in een enkel oogenblik ile diepe onkumie . waarin het volk verzonken lag, kon worden genezen; men bedroog zich, met te meenen, dat de volken, straks weer opgeleefd eu opgestaan uit de jammeren der verdrukking, op eens de tooverspreuken van menschelijke wijsheid zouden verwerpen ook waar de kennis der Evangeliewaarheid zoo geheel ontbrak.

Vandaar dat het Heilig Verbond van zoo weinig kracht is geweest.

Wel had de toepassing der beginselen des ongeloofs schrik en ontsteltenis te we.'g gebracht, maar ach . de kemus der waarheid ontbrak; de onkunde ten opzichte van het Kvangelie was zoo diep en met liet mislukken der proefnemingen van de beginselen des ongeloofs, waren die beginselen zelf nog niet uit de harten weggenomen. waaruit zij gedurende meer dan öü jaren de waarheid hadden verdrongen.

Men kende niet don lleere, den God Drieeenig der Schrift, al gevoelde men wel iets voor wat men „hrt Opprnrezt ii of ^onzen lieren Heerquot; noemde. Men wist niets van zonde en genade, van wedergeboorte en bekeering al was het dat men naar een zekere ^deiujd-bctrnchlnuf' en „zcdvUjkc vcrhrh iiiui ' streefde.

Het gaat niet z'gt; i gemakkelijk, watr eenm lal liet gansche volk in zekere beginselen leeft, waar gedurende bjjni honderd jaren de onkunde aan de waarheid steeds toenam . waar een heel geslacht van kindsbeen aan is opgegroeid en onderwezen in de Uodsdienst-looze „deugdbetrachtingquot;¹ en „zelfgenoegzlamheid . om daar een terugkeer teweeg te brengen rot de oude paden des geloofs en de kennis der Evan^eliewaarheid.

Xaar menschelijke berekening was dit . iiij den tegenstand . dien men zou ontmoeten , een onmogelijk werk.

Doch wat den menschen onmogelijk moge schjjnen . bij (iodezijn alle dingen mogelijk.

Hem behaagde het om mannen te verwekken, die met de liefde en den moed des geloofs eerst in kleinen kring, daarna in het openbaar onder smaad en vervolging, hunnen Heer n Heiland heieden , en zijne w iarheid ouder A e/ 'ii aan hunne onkundige, doch straks hcilbegeerige fijdgeiUKiten.

Van uit Engeland is toen de beweging van het Re ceil begonnen, is vandaar overgeplant naar Uenève in Zwitserland , heeft van uit Z .vitserlaiul zich verbreid over andere landen en vond ook in ons

Vaderland , \vn ir de adem van Gods (Jeest reeds bezig was leven te verwekken , een vnichtbaren bodem.

Omstreeks de jaren 1815 en ISUJ kwamen achtereenvolgons Wilcox een calvinlstiseh Methodist, Haldane een calvinistisch liaj)-tist en Druimnond een Cilvinistisch Dissenter, uit het land van Cromwell naar de st:id van Calvijn , wekten daar in Genève door de genade Gods leven in een kring van studenten , en die studenten traden straks op hun beurt in de maatschappij op, predikende het Evangelie als eene kracht Gods tot zaligheid. Onder deze studenten waren tie l iter zoo bekend geworden geschiedschrijver Merle d' Aubiijné, de predikers Gaussen en .Mai.\n, Moxod en ((m;i.akd en meer anderen wier namen voor het buitenland van grootor hc-teekenis zijn geweest dan voor ons vaderland.

Doch meent niet. dat deze mannen een gemakkelijke taak hebben gehad; vergeet niet, wat ik u straks gezegd heb van den geest van dien tijd ; vergeet niet, dat deze mannen met vreemde oogen door bijna iedereen werden aangekeken ; dat zij weldra voor waanwijzen en betweters werden uitgekreten ; dat do groote menigte van hun prediking afkeerig was en daarvan niets wilde weten, en dat slechts enkele eenvoudigen aanvankelijk naar hen wilden luisteren.

Het duurde dan ook niet lang of de volksgeest in Zwitserland kwam tegen deze mannen in verzet, de regeering der verschillende Kantons en de bestuurders van de Staatskerk traden tegen hen op en weldra werd de een afgezet, de ander verbannen en een derde van zijn goederen beroofd.

Doch juist door deze verdrukking kwam er beroering en leven , werd hunne zaak hoe langer hoe meer ruchtbaar en vonden zij onder hot eenvoudige volk steeds meer bijval, zoodat reeds in 1817 velen zich van de Zwitscrsche Staatskerk afscheidden en een vrije kerk stichtten onder den naam \aii'I Eglise du Boury de Four, waar G(jl^tthier nis prediker voorging.

Reeds in 182:5 scheidde vervolgens ds. Mai.ax zich af, en deed een collectereis door heel Europa voor het bouwen van een kerk , die weldra als „Kerk der getuigenisquot; tot stand kwam. oor al op de Zwitserland bezoekende vreemdelingen heeft deze kerk veel invloed gehad en tot do opwekking in andere landen veel bijgedragen.

Gij ziet dus M. V. dat de groote opwekking en vooral do kerkelijke beweging in Zwitserland meer dan twintig jaren vroeger plaats greep dan in ons land.

W el begon ook in ons land niet eerst in 18134 de beweging zooals velen uit onkunde zouden meenen.

Neen , hot is een groote dwaling, die vooral onder hot volk in de Provincie Groningen veel kwaad heeft gedaan, omdat het groote werk des lleercu er door werd voorbijgezien, wanneer men zich

voorstelt, alsof de geestelijke opwekking eigentljjk begonnen is bij do afscheiding van ds. de Cock te l'lrum, cn het wordt tijd, dat aan deze onware voorstelling een einde kome. Juist doorlat men de oogen sloot voor do groote beweging van het Reveil, de verdiensten van tallooze groote mannen, die reeds vóór ds. d ■ Cot-k opstonden, omdat men ze niet kende , eenvoudig verzweeg en steeds de verdiensten en geloofsdaden van ds. de Cuek ging verkondigen, beging men de groote fout van (iods werk, zooals het geschied is. te verkleinen cn werd de persoon van een eenvoudig predikant, die sbvhts een klein aandeel heeft gehad in de groote opwekking, ie veel verheerlijkt. Dit heeft onbewust velen tegen de borst gestuit en afgeschrikt om mee te gaan. l)s. de Cock, wiens geloof en verdiensten ik niet gaarne zou willen verkleinen, heeft op het Keveil in andere landen hoegenaamd geen invloed gehad, was een zeer eenvoudig predikant, die van heel Gods werk in liet buitenland wellicht hoogstens iets afwist en is zelfs voor de geestelijke beweging in ons land vap slechts zeer ondergeschikte beteekenis geweest. — Lang reeds vóór ds. de Cock traden ook in ons Vaderland krachtige helden te voorschijn , zooals wij aanstonds zullen zien . terwijl tegelijk met de afscheiding te Ulrnm op andere plaatsen a!s 1». v. de gemeente van ds. Scholte eveneens liet vuur begon te ontbranden en zelfs in Ulrum is het ds. Schoi.te geweest, die aan do Coek en zijn gemeente den beslissenden stoot heeft gegeven. Doch dat alles gebeurde eerst in 1834 toen de vervolgingen en Afscheidingen in Zwitserland reeds bijna 20 jiicn in gang waren en in ons land ook reeds //.W irat was voorgevallen. Wij moeten rechtvaurdiy cn waar zijn, wanneer wij Gods daden in de geschiedenis bespreken en het groote werk des Herivn niet stilzwijgend voorbijgaan om één persoon, dien wij liefhebben, op den voorgrond te stellen. Keeds in lSi30, dus vier jaren voor dat hier de afscheidingen van rirum en Doeveren plaats grepen, hadden de mannen van het Reveil in Zwitserland oen Vrije Thoalogisehe School gesticht , waarvoor de giften uit half Europa waren toegestroomd, en uit deze Theologische School gingen straks wederom predikanten , evangelisten en zendelingen uit naar alle landen. Door de vervolgingen in Zwitserland was overal onder de ontwakende Christenen eene edele verontwaardiging gewekt; door eolleetercizeu cn bijbelcolportage, door prediking en cvangeliesatie word de beweging van hot Zwitzersch licveil aan andere volken meegedeeld cn vond inzonderheid bij do reeds ontwaakte Xederlandsche Christenen een blijde ontvangst.

Xog sluimerde het Calvinisuie in de harten van vel kinderen der martelaren ; weldra werd do stom dia- pivdikeude gotuig.'ii uit de bergen van Zwitserland gehoord, toen nviN de mannen waren opgestaan, die met den gloed der brandende liefde het hunnen land-

s

gonooten toeriepen: „Ontwaakt, gij die slaapt! staat op uit de dooden en laat Christus over n lichten. Eph. 5: 14.

\\ ie uwer kont niet do namen van den predikant Xicolaas Schotsman en van den grooten dichter Willem Bildekduk ?

Welnu, zij vooral zijn het geweest, die liet Reveil in Xedcrland liet eerst heblien opgevvekt cn aangewakkerd.

AN illem l'ilüerduiv, de grootste dichter, die in Europa toen loefde. door de revolutie uit zijn Vaderland verbannen : die in krachtige ra d m -t ongeëvemard talent zijn stem togen de ro-volutio verhief, in een stroom van gedichten aan zijn brandend hart lucht gaf tegen den geest dos ongeloofs en straks na don val van Napoleon opnieuw met heldenmoed bezield hot uitriep: „Holland groeit weer; Holland bloeit weer; Hollands naam is weer hersteld ; Holland , uit het stof verrezen , zal opnieuw weer Holland wezen ; stervend heb ik 't u gemeldquot;. —

Nikolaas Schotsman, eerst predikant te Oudshoorn en Schoonhoven , daarna te Leiden, in de revolutiedagen van zijn ambt ontzet, na een tijd van omzwerven in 1801 weer te Leidon, die jaren achtereen met vrijmoedigheid van zijnen Hoor en Heiland getuigde en in 1819 een boekje in het licht gaf onder den titel Eerezuil voor lt;Jr Dorfscln SyiKx/e ran U!1S en 1619, oen uitnemend werkje , dat evenwel bij de f^roote menigte zulk een verbazenden tegenstand ontmoette , dat Schotsman van alle zijden mot smaad en hoon word overladen. De onzinnigste beschuldigingen werden tegen hem ingebracht, zelfs do kerkelijke tucht word tegen dezen „zedeloozen cn halsstarrigon drijverquot; ingeroepen ; tegen hein, die, zooals men zoide, kwaadaardiglijk den puldieken geest weerstreefde. En toen is wederom de altijd vaardige en nooit vermoeide Bilderdijk gekomen ; hij, die zelf wist, wat het was gehoond en vervolgd te worden; hij nam het op voor zijnen vriend Schotsman , en heeft al zijn sma-ders geantwoord op een wijze, zooals alleen hij het vermocht. Dit gaf Schotsman steun en troost, en moedig ging hij voort met prediken, vertaalde stukken in het Hollandsch , die in Zwitserland door de mannen van hot Reveil uitgegeven werden, schreef nog oen boekje over 'leri afval 'Irr Christelijke kerk , en ging na een loven van smaad cn vervolging in 1822, in tot de eeuwige vreugde zijns Hoeren.

Doch Bilderdijk, vergrijsd alreeds als hij was in den strijd, dien hij langen tijd bijna geheel alleen gevoerd had tegen hot ongeloof zijner d agen , Bilderdijk dood meer dan alleen oen verdediging opstellen voor ds. Schotsman.

Roods sedert 1815 had hij voorlezingen gehouden voor eenon kleinen kring van oonvoudigen in Amsterdam cn weldra vond hij , de geleerdste man van zijnen tijd, de grootste dichter van zijn eeuw, ervaren in allerlei wetenschappen en talen , belangstelling ook bij

9

meer ontwikkelden , en vormde zicli Langzamerhand een groep van toehoorders, die straks als een kring van uitnemende leerlingen zich om hem verzamelden. Vooral twee leerlingen van Bilderdijk , ik bedoel D.v Costa en Gkokn van I'kinstkkkk , hebben op den loop van liet Reveil groeten invloed gehad.

Reeds in 1823, een jaar na Schotsman's dood, schreef da Costa een boekje , getiteld Bezwaren tegen den geest der eeuw, een boekje, krachtiger nog en van moer algemeene strekking, dan de stukken van ds. Schotsman , maar dat dan ook. zoo mogelijk nog grooter storm verwekte onder de tegenstanders. Zeldzaam was do smaad en do verguizing waaraan da Costa om der wille van dit geschrift heeft bloot gestaan. „Het scheenquot;, zegt Bilderdijk, „of aarde en hel in barensarbeid was.quot; Bijna al de Christelijke vrienden, bang geworden voor zoo feilen tegenstand , lieten da Costa in den steek; men schuwde hem als een misdadiger en het scheen wel , dat hem het getuigen voor goed zou worden afgeleerd.— Doch hoe benauwd liet voor da Costa ook mocht wezen, wie hem mocht laten varen, enkele vrienden waren er die hem getrouw bleven, en één man was er, die van vreugde was opgesprongen uit zijn stoel bij het lezen van het verguisde boekje. Bilderdijk, de groote leermeester van da Costa , de verdediger van ds. Schotsman, hij had dezelfde bezwaren tegen den geest der eeuw . hij zou zijnen geliefden discipel verdedigen ; hij greep naar zijne in den strijd verscherpte pen en schreef „een toelichting ran da Costa's bezwarenquot;, waarin hij niet alleen zijn volle instemming betuigde met da Costa , maar er ook het noodige aan toevoegde.

Gij begrijpt, welk een beweging deze worstelingen van Schotsman , Bilderdijk en da Costa verwekten onder ons gansche volk. Overal werd de geest der eenvoudige Christenen wakker geschud en bij hen vonden de stemmen dezer krachtige helden een aandachtig gehoor.

Er kwam leven in do gemeenten ; overal in het land ontstonden ^gezelscluippenquot; of conventikelen, waar de eenvoudige Christenen vergaderden om samen te bidden en de Heilige Schrift te bespreken ; uit deze gezelschappen gingen weer do meest kiindigcn als „ocfenanrsquot; uit om op andere plaatsen de geestekjke opwekking aan te moedigen.

Zoo trad in Leiden een greinfabrikant J. le Febcre als oefenaar op voor oen talrijk gezelschap. Door Friesland reisde de „hakker ran St. Jansgaquot;, een vurig oefenaar, die evenwel op zekeren keer in zijn onkundige onbezonnenheid de Godsdienstoefening van ecu onrechtzinnig predikant verstoorde, gevangen,» genomen werden in den kerker stierf, l it een gezelschap te 4-''''' trad Jan Willem Vijgeboom als oefenaar op en bracht hot zoo ver, dat hij reeds in 1823 met zijne aanhangers liet lidmaatschap van de Hervormde Kerk opzei en als herstelde Kerk van Christus tot do Dordtsche

O'

yr

10

kerkenorde terugkeerde. Een afgescheiden kerk dus reeds in 182i5, ruim 10 jaren voor er van do Atsclieidingen van ds. Scholte en do Cock sprake was. En niet alleen onder de eenvoudigen in de dorpen ontstonden gezelschappen en ging men uit oefenen. Xecn , ook in do groote steden hadden do vrienden hunne bijeenkomsten ; ook de leiders der beweging, de liooggep'aatsten en de meer bestudeerden, hadden hunne aangename avonden, hunne „soirées religieusesquot;, waar mannen als da Costa, Chetaujer of Kohlbrugge voorgingen in het gebed en do belangen dor goede zaak werden besproken. Daar zag men dan gewoonlijk, behalve do genoemde voorgangers, (iroex v.vx I'iïixstekeu, den grooten leerling van liilderdijk, straks na Bilderdjjk's dood in-1831 de bezadigde leidsman; daar verscheen AVillem de Clerq, do dichterljjke improvisator, die over elk opgegeven onderwerp voor de vuist placht te spreken; daar was doctor Abraham Capadose , de vriend van da Costa , do bestrijder der koepokinenting ; daar kwamen do Amstordamsche predikanten Thei.walt. , Chevallier en Tek Bokh en zoovele anderen , wier namen mot oere bekend zijn geworden : daar kwamen ook monig-maal voorname vrienden mi het buitenland, zooals .Meki.e d'Ar-bigxé , schrijver van het prachtige werk over do kerkhervorming, en Malax , do onvermoeide prediker uit Zwitserland.

Over het goheele land. in hoogore on lagere kringen , in steden en dorpen, overal kwam men in gezelschappen bijeen en werden pogingen besproken , om den jammerlijken toestand van afval des geloofs zoo mogelijk te verbeteren.

Dat heel deze beweging door do groote onkundige en ongoloovige menigte en vooral door de ongoloovige predikanten en overheidspersonen met leede oogen werd aanschouwd , laat zich gemakkelijk denken.

Men zon zelfs op middelen om do beweging van hot Ilevcil zoo mogelijk te stuiten.

Maar hoe kon dat in een land van (iodsdionstvrijheid ais Xederland?

31. V. Waar do geestdrift van hot ongeloof ontwaakt; waar, bij do verblinding der onkunde, bij den afkeer der zonde van don Godsdienst, dien men niet kent, do booze lusten geprikkeld worden tot overmoed en geweld , daar helpen geen papioron wetten, die mon mot do vindingrijkheid van hot menschelijk vernuft naar willekeur uitlegt en verklaart.

Had Napoleon ter voorkoming van opstand in zijn strafwetboek, dat. hier nog gold. enkele artikelen laten opnemen tegen ongeoorloofde vereenigingen en samenscholingen , zelfs al hadden zij een godsdienstig voorkomen, thans, hoewel van geen opstand sprake was, hoewel de eenvoudigen samenkwamen om te bidden ook voor hunne overheden . die zij wenschten te gehoorzamen , thans werden deze artikelen als middelen aangegrepen ter vervolging; de gozcl-

11

schappon en samenkomsten der eenvoudige vromen werden uls oh-geoorloofde samvmcholhujen goacht strafbiar tc zijn. Kn op dien grond nu worden roods in 1822 de oefenaars Hexdkik de W af. tc Arnhem, Jan Willkm Vijoeboom te Tioouwarden en tc ^liddolburg, en zekere Jan Scheppisg tc Zwolle veroordeeld wegens het voorgaan in gezelschappen en nog eer liet jaar 1834 aanbrak waren alleen in do Provincie Groningen reeds moer dan 20 vonnissen geveld tegen het houden van godsdienstige samenkomsten.

Toch word liet gewenschtc doel nog niet bereikt.

De vervolgde schare groeide, als de palmboom, onder de verdrukking.

Hoe meer men vervolgde en uiteendreef, des te vuriger werden de gebeden der vromen en des to moer bezieling ging er van hunne prediking uit, zoodat de beweging zich steeds meer uitbreidde.

Het lag dus voor de hand, dat op hun heilloos standpunt, de vervolgers verbitterd werden en er als van zelf toe kwamen om de artikelen 291- 294 van den ('ode Pénal, waarop men zich beriep, nog wat strenger toe te passen.

Zoo geschiedde het en bij de toenemende herleving der gemeenten werden do vervolgingen heviger, zoodat in Febr. 1837 do gelboeten, die opgelegd waren , reeds f G860 bedroegen. Pij onvermogenden werden huisraad , kleedcren en zelfs kindergoed verkocht om tot hot volle bedrag der opgelegde boete tc komen. Te Oenkcrh in Friesland werd de vrouw van iemand . die veroordeeld was, gedwongen om nog een rok uit te trekken , die daarop verkocht werd. Do verkooping geschiedde bij voorbaat op Zondag, omdat do gelo ivigon op den dag des Hoeren niet kochten en dus hun goed niet konden terugkoopen. Iemand, die in de gevangenis geworpen was, werd niet toegestaan oen bezoek van familieleden of vrienden te ontvangen. Do gezelschappen werden uit elkaar gedreven mot geweld, waarbij meermalen mishandelingen plaats grepen, zooals op Paasch Zondag in 183G tc Atiisterd(i)n. De soldaten, die dienden om de gezclscliappen, -toen reeds uitgoloide gemeenten uiteen to j:igcn, waarzij vergaderden,worden dikwijls uitsluitend hij de zoogenaamde tioscheidenen ingekwartierd; bij oen man te Oosterwoldo 3G soldaten on een offinior, terwijl requesten om schadevergoeding zonder antwoord bleven , zoodat broodgebrek en armoede het loc van velen is geworden. Te Rhcneii werd oen huis , terwijl er Godsdienstoefening werd gehouden , door het woest gepeupel in brand gestoken. Mr. Zevenstern, do oliicier van justitie bij do rechtbank te Appingedam, oordeelde _vrfat hef te iritischen uure, dal iiioi de hoofden 'Ier hijn idiomstcn tem het lijf mocht straffenquot;. Tc Groningen werd ds. do Cock door een menigte van het grauw en een hoop studenten van do Groninger Academie achtervolgd en bespot; zelfs leidden do studenten het er op toe om hem onder de voeten der paarden te trekken en te doen vertreden !

12

Een voorbijganger riep toen uit: „Zóó hebben zo Jezus ook vervolgdquot;.

Te Uithuizen drong liet gepeupel de hofstede binnen waar ge-preilikt werd; de boer en zijne eehtgenoote werden aangegrepen en iu een sloot geworpen, do leeraar werd in een doornheg geslingerd en geslagen.

Doch hoe meer men vervolgde , hoe meer het Reveil zich uitbreidde , totdat men eindelijk, toen uien zag, dat het niet hielp cn liet schijnt, dat zelfs in het buitenland zich stemmen begonnen te verheffen tegen ilo wandaden der Xederlandsche Regeering don ingeslagen weg verliet en van verdere vervolging afzag. —-

Ondertusschen had de beweging zulk een uitbreiding gekregen ,

had zoo diep wortel geschoten in het volksleven en was zoo nationaal geworden , dat overal de leeraars begonnen in te zien, dat men niet kon volstaan met in alle stilte in kleine groepjes bij een *

of ander broeder aan huis saam te komen , maar dat hot plicht was om , zoo mogelijk, de gansche Natie terug te roepen tot de welbeproefde paden der Gereformeerde Vaderen. Men begreep, dat zoowel het kerkelijk als het sfaatkiuidit/ en maatschappelijk leven op g.msuli andere wijze moest worden ingericht, dan toen , bij de onverschilligheid en onkunde dier dagen, het geval was.

En ziedaar .M. V. den oorsprong van den kerkelijken en staatkundigen strijd.

Had ds. Schotsman reeds in 1819 op don afval der Christelijke Kerk, en op de voortreffelijkheid der Dordtsehe Synode gewezen ; had da Costa in 1823 zijne bezwaren op elk gebied ingebracht togen den geest der eeuw en waren Schotsman en da Costa beiden gesteund en verdedigd door de krachtige taal van Bilderdijk ; in het jaar 1827 veracheen onder den titel van _T Ad ren aan al mijne Hervormde lt;je-loofsyenooienquot; een gescbrifc van ds. 1). Molenaar , predikant te ^

's-Gravenhagc , waarin aangetoond word hoever de kerk was afge- *

weken van de Gereformeerde loer en tucht , en de predikanten met klem op hunne ontrouw werden gewezen. Groot was de opschudding door dit geschrift te weeg gebracht; de aandacht van heelde herlevende Natie werd gevestigd op het verkeerde der kerkelijke inrichting cn den ontrouw der groote menigte van leeraars. Tot negen malen toe werd het nog in hetzelfde jaar herdrukt eu door het heele land met graagte gelezen. De koning zag zijne Synodale Organisatie . de moderne predikanten hunne positie bedreigd ; een storm van afkeuring cn weerzin Iraklos; ds. Verwey nam het op voor de predikanten , eu Molenaar moest zicli verantwoorden voor den Minister van Eeredienst.

Doch het geschrift had zijn uitwerking gedaan en een krachtig streven is er van toen af bij de mannen van het Reveil merkbaar ,

om in het kerkelijk leven tot meer zuiveren toestand te komen.

13

De kerkelijke strijd was hiermede aangevangen; op herstel en zuivering van liet kerkelijk loven was van toen aan het oog der geloovigcn gevestigd; de zuiverheid in de leer, do handhaving der tucht, hot verplichtende van het zingen der Evangelische gezangen, het afgeven van attestatie, liet toelaten tot doop en avondmaal, ziedaar do voornaamste punten, die op verschillende plaatsen steeds meer aan de orde kwamen en naarmate de kennis vermeerderde werden de conscientiën teederder en gevoeliger.

Was reeds lang vóór hot „«c/rrs ' van ds. Molenaar gevoeld, dat het kerkelijk leven diep vervallen was, en zagen wij, iioe zelfs in 1823 reeds een Afgescheiden gemeente werd gestiolit door Vijgeboom to Axel in Zecht ml, thans werd de beroering onder de gemeente algemeen en in 1834 was er slechts maar één enkele stoot toe noodig om op tallooze plaatsen de Afscheiding tot stand te brengen. Die stoot is vooral gegeven door ds. IIexdkik l'tn'EU Scholte, een Amsterdammer van geboorte, onder den adem van het Reveil opgegroeid, een scherpzinnig en bekwaam theoloog, toen predikant te Doei'crcn, en deze stoot, die er nog noodig was, werd door Scholte gegeven aan een leeraar en een gemeente, die daar in 't bijzonder rijp voor waren, aan ds. de Cock en zijne gemeente te L'lntm.

Slechts enkele dagen nadat ds. Scholte te Ulrum , zoowel door zijne prediking als door onderlinge bosproking . de Afscheiding had doorgedreven, was ook hij zclt' met zijne gemeente te Doeveren het voorbeeld van 1'lrum gevolgd, en weldra kwam ook onder ds. Buum-m elk amp te Htiflciti , onder van Vei.zex te Drotjelmm , onder Budding te licki-rkr, onder Ledeboer te Jjoithuijzen de afscheiding tot stand. Onder invloed van deze predikers, wier gaven als volksredenaars waarlijk niet gering waren, is toen vervolgens over het geheele land de Scheiding tot stand gekomen. Evenwel gingen niet allo Gereformeerden met do mannen der scheiding moe; veeleer werd duor de Scheiding liet kimp der Christelijke broeders in tweeën gedeeld. Voorname mannen, die het waarlijk niet aan liefde voor de waarheid ontbrak, als da Costa , Groen van Prin-sterer, Chevallier en zoovele anderen , zij vonden do Scheiding niet genoeg nationaal en voelden den conscientiedrang dor uitgewekenen of uitgedrevenen blijkbaar niet. Ook deze mannen bleven ecnen groeten aanhang behouden en zoo liepen sedert 1834 do beide groepen naast elkander, eenerzijds de Geseheidoncn, anderzijds de Gereformeerden in de Hervormde kerk. De laatste partij bleef in do Hervormde Kerk worstelen tegen do synodale organisatie, zond adres op adres n lar de synode, wekte voortdurend meer leven onder de gemeenten , totdat eindelijk in 50 jaren strijd en prediking, wederom zoodanige beweging kwant in de Hervormde kerk, dat de uitkomst ten slotte was een nieuwe breuk met de synodale orga-

1-)

nisatio . dii¹ onder den naam van Doleantie in 1886 tot stand kwam. Ook in 1881» echter bleven weer, even als in ]SiU, velen in de Hervormde kerk achter, die ook nu nog do beweging niet nationaal genoeg vonden en op liet standpunt bleven staan , waar da Costa en Groen van Prinsterer na 1884 stonden. Doch voor de beide uitgeleide , of afgescheiden groepen van de Scheiding en de Doleantie was nu de tijd daar om zich samen te vereenigon en de vereeni-ging kreeg dan ook in den /iimcr van dit jaar haar beslag, zoodat beiden nu onder dm naam van (jtereformeerde kerken ia Xederland den strijd kunnen voortzetten naast den groep van Gereformeerde Ghristen en, die i.:.k na IS.sil het Hervormde kerkgenootschap niet konden opgeven.

Doch niet alleen op herstel van liet kerkelijk leven was de bedoeling der ontwaakte Christenen gericht. Ook op staatkundig en maatschappelijk: gebied moest weer geloefd worden naar de Gereformeerde beginselen.

Had in 1827 het adres van Molenaar den stoot gegeven voor de actie in de kerk . dr cilrrlamhchc Gt dachten , het tijdschrift dat Gkoes van I'udoïküiok in 1 begon uit te geven, predikten degroote gedachte, dat Gode de eere toekomt ook op staatkundig terrein; toonden het verderfelijke aan van de revolutie beginselen voor iedere Js'atie, en bewezen dat niet alleen voor het leven der kerk , maar ook voor het leven der Natiën, geldende is het Woord dos Hoeren ; dii' Mij eet'eii ~ii/ 11.' a reu. do M'j wsitiaden zuUoi licht yeacht irordm. Vooral die Nederlandsche Gedachten van Groen van Prinsterer hebben toen weer het bewustzjjn levendig gemaakt, dat wij op grond van de beginselen der Heilige Schrift en naar den eiseh dor Nederlandsche historie niet alleen moeten hebben een Gereformeerde. Kerk , maar dat o:gt;k onze Natie haar Christeljjk karakter , dat zij van de tijden van Vader Willem af gehad heeft, niet mag verloochenen noch tegenover de millioen'en onderdanen in onze Oost-Indische bezittingen, noch tegenover het ongeloof op onzen vader-landschen bodem, l'n zoo is toen door die Nederlandsche Gedachten van Groen van Prinsterer in 182!) 1832 de grondslag gelegd voor onze Christelijk-historische of Anti-revolutionaire partij. Wel bleef aanvankelijk het oog van vele Christenen gesloten voor het belang dat ook zij hadden bij staatkundige aangelegenheden; werd al hunne aandacht gewijd aan don kerkelijken strijd en keerden sommigen zelfs opzettelijk zich af van do politiek, waarvan zij het belang niet inzagen; straks als zij zouden zien, hoe de macht van don Staat word misbruikt om hunne kinderen op te voeden . niet in de vreeze en do vermaning des Heeren, maar in de godsdienstlooze school der liberalen ; straks als ook door hun stilzitten het Christelijk karakter der Natie werd verloochend tegenover de milioenen in onze Oost, die God de Heere aan onze zorgen heeft toevertrouwd, en wel verre

15

van tot deu Christus gebracht to worden veeleer enkel cn alleen dienst moeten doen om jaar in janr uit do Neiierland^rhe schatkist te vullen ; straks als de macht van den ^taat werd misbruikt ook om de kerk tc onderdrukken ; diu zouden /.ij tot het bewustzijn komen, dat ook zij althans hun getuigenis niet mochten terughouden; dan zouden zij liet beseffen, dat ook in - lands raadzalen do plaats is orn den Heere to belijden; dat ook daar het getuigenis geven plicht is , ook waar overtuigen niet mocht gelukken. A\ ie uwer zal het beseffen tot welk ecu overmoed en geweldenarij, tot welke verdrukking cn onderdrukking onze overheid gekomen zou zijn, indien niet Gkoex v.vx Pkinstkui:!; on zijne getrouwen van 182!» af tot de conscientie dor Overheden hadden gesproken ; indien zij niet in den naam des Hoeren tot liet geweten dor machthebbenden zich hadden gericht en hun het zondige i 11 verdcrfelijUc van soms ingeslagen wegen niet hadden duidelijk gemaakt-'

Reeds in 1S3G hield Mr. A. C. v\x Hal: zijn pleitrede voor de Afgescheidenen on een jaar later vestigde ' gt; koex vax Pkinstekek de aandacht dor Kegoering op hot (inrochtmatige der vervolgingen, en bepleitte de vrijheid van lt; uidsdient voor de conscientie van Koning Willem I . cn deze getuigenissen hebben ongetwijfeld krachtig medegewerkt om de vervolgingen weldra te doen eindigen.

Hij dc herziening van de grond wc: ir iM^ werd de vrijheid verkregen om Christelijke scholen op te : i !. 'ii . in 1850 hadden onze mannen oen schoolwet kunnen tot stand brengen veel beter dan die in 1889 is verkregen, indien niet Mr. vax dkquot; Bki'üuiiex, die tot op dien tijd in den strijd aan (iroens zijde stond, plotseling, toen hij door de hulp van Groen minister was geworden, zich tegen Groen en de zijnen had gekeerd cn een -ehoolwet hielp invoeren, zooals die door de tegenpartij werd gcwenscht.

Onvermoeid, schoon soms teleurgesteld . gingen onze mannen voort; naast Groen van Prinsterer stonden Mackay en Elout van Soeterwoude, straks Kcuchenius cn Kuyper, cn reeds in 1860 hadden zij het weer zoo ver gebracht. dat een schooi wet kon tot stand gekomen zijn in Christelijken geest: wederom waren Grocn's medestanders van Zuilen van Xijevelt (Hi ilijcr in het ministerie gekomen; doch evenals in 185(5 van der Brugghen deed. keerden zij zich plotseling weer tegen (iroen (ai de zijnen.

Deze twee geweldige teleurstellingen van i8.quot;)i; ■ i 18t)C hebben aan de tegenpartij oarzaehelijk veoi vt-erdee! aangebradi! , zoodat in 1878 de minister Kappeviu'^t v.m tl- Coppellohquot; hoeft «am;-.-Jurfd, om, toen het getuigenis van (irocn v m I'rinsterer-^jlie :u ]87ii stierf, niet meer werd gehoerd oen • •Ict-.lwet .n te voeren zoo aangelegd op do onder drukking van he: (,' rislclijk onderwjis, dat ⁴ deze wet niet ton onrechte ondor don naam v..:i de nrolutn

blijft voortleven onder de ('hristea. n.

1()

Eerst in 1888 mocht het aan do anti-revolutionaire partij gelukken om door tijdelijke saamwerking met de Roomschen , enkelen van hare mannen in hec ministerie te krijgen , die het zoover kregen , dat nu althans aan de Christelijke scholen eenige subsidie van Kijkswege wordt verleend. Bitter weinig is dit zeker, wanneer wij zien op den langen en hangen strijd, die achter ons lag, bitter weinig, vooral wanneer wij ons oog richten op de verre strekking onzer beginselen. Doch laten wij niet vergeten , dat zeer langzaam de oogen der ('liristenen open zijn gegaan voor hunne roeping, om moe te werken tot heil ook van dm Staat, om getuigenis te geven, ook daar, waar die door de overheid van de Vertegenwoordigers des volk gevraagd wordt. Laat ons niet vergeten , dat eerst in de laatste jaren de anti-revolutionaire partij als een geordende schare is opgetreden en eerst nu langzamerhand hare krachten rijpen, om de roeping, die zij, bij de steeds voortgaande wederopleving der Gereformeerde beginselen, in Nederland zal hebben te vervullen.

Zoo heb ik u dan aangetoond, hoe uit den doodelijken atmosfeer der Revolutie, door do werking van Gods Geest, het Chistendom ontwaakte ; hoe de mannen , die God verwekte , als uit den slaap opstonden , ten strijde togen. elkander bijstonden, voor en met elkander streden en worstelden. Ik hob u aangetoond hoe in den tijd, van afval en onkunde door smaad en vervolging, door strijd en verdrukking de aandacht der Xatie gevestigd werd op do stom der roepende getuigen ; hoe hot nakroost der (ieroformoerdo Vaderen . de kinderen dergenen, die om Christus wil veel geleden hadden, tot bewustzijn kwamen . allengs door gezelschappen en oefeningen tot de kennis der waarheid werden teruggebracht cn straks met een breede rij van voortreffelijke mannen in do voorhoede , in kerk en staat optraden als de Christolijk-historische, als de Goreformeerdo, de oud Nationale partij in Nederland. Mot een onkel woord heb ik u gewezen op don voortging, die deze kerkelijke cn staatkundige worstelingen , door het Reveil te voorschijn geroepen, gehad hebben tot op onzen tijd.

Voor ik evenwel eindigen kan, moet ik u nog op tweeërlei wijzen.

Gij hebt nu het lieveil zien opkomen ; als een boompje zaagt gij het weelderig opgroeien, dat straks zijn stam in twee zware takken verdoolde, een kerkelijken en eon staatkundigen tak en van jaar tot jaar zijn groenend loover meer en meer over onzen vader-landschen bodem uitspreidde.

Zien wij nu aan weelderig opgegroeide boompjes, gelijk het Reveil, ondanks de verdrukking, er een geweest is , menigmaal het verschijnsel , dat enkele jre/.onde takjes door hun frisschen groei de aandacht trokkeu, wij zien ook dat, soms wilde looten uit den stam opschieten , looten die spoedig oen verbazende groeikracht ontwikkelen , maar straks door hulp van den tuinman en door de

17

gezonde kracht van het boompje moeten worden overwonnen

Ik wil u dan op één snel opgeschoten irilde loot, die uit de boom van hot Reveil opschoot, wijzen en uwe aandacht vestigen op één i/c/.oiiil takje, dat zeker uwe belangstelling zal wekken.

Met do wilde loot, die onverhoeds opschoot, bedoel ik de Ethisch Irenische richting.

Do Ethisch Ironische richting, oorspronkelijk van Dnitschen oorsprong, was meer mystiek Pantheïstisch dan Gereformeerd van karakter, en werd hier tc lande door de talonten van een vreemdeling Chantcpio de la Sanssaye ingevoerd , die voor hot echt Noderland-sche, voor al wat in ons land Christelijk Historisch is, niet alleen geen hart had, maar er voortdurend een tegenzin tegen aan den dag legde. Door het geniale optreden nu van ds. Chantepie do la Saus-saye in den tijd, toen liet Reveil hier opkwam , is het aan de Ethische Irenische richting gelukt om een deel van do ontwaakte Christenen in iiun dwaalspoor te leiden en tegenover de Gereformeerd kerkelijke en staatkundige strooming aanvankelijk als een soort van partij op te treden , die haar kracht zocht niet in de Gereformeerde kennis der Heilige Schrift maar in het opwekken van een soort van zedelijk gevoel voor Godsdienst; dieniet wilde bouwen op de historie maar veeleer aan het onhistorische streven der revolutie toegaf zoowel in dc critiek op de Heilige Schrift, waardoor geheele stukken des bijbels als mythen en onechte fragmenten werden voorgesteld, als in het laten loopon van de geschiedenis onzer Xatie, voortreffelijkste leerschool voor het opkomend geslacht. Geen wonder dan ook. dat deze Ethisch irenische richtinsr,

O '

die evenmin Calvinistisch als echt Xedcrl tudsch was, al schoot ze eerst welig op , weldra zou blijken een wilde loot te zijn aan den bum van het Reveil, en wij zien het sinds lang, naarmate de boom wint aan gezonde kracht. naarmate de kennis der Gereformeerde leer toeneemt, gaat met hulp van bekwame tuinlieden de wilde loot dor Ethisch Irenische richting ten onder.

En nu nog het gezonde takje , dat onze aandacht moot trekken.

Met dat gezonde takje , dat wij zagen opgroeien aan den boom van het Reveil bedoel ik de Christelijke Jongelingsvereenigingen.

Xu juist 50 jaren geleden werden in ons land te Amsterdam de beide eerste jongelingsvereenigingen opgericht. De eene droeg den naam _vExcelsior¹, dc andere was do „ilr Joiic/t'lingsvercciriyiiK/ onder den werkenden xfundquot;. Vijftig jaren hebben deze vereenigingen nu reeds bestaan en aau het ciudc van die 50 jaren zien wij een groot getal van jongelingsvereenigingen over heel ons Vaderland verspreid, overal bloeiende en welig tierende.

Zoo ik over het nut en de voortreffelijkheid van jongelingsvereenigingen tot u ging spreken , ik zou , naar ik meen , een overtollig work doen. Alleenlijk, gij voelt het in hetgeen ik tot u sprak ,

18

sluit ii niet op met uw jongelingsvereeniging in kleinzielige afzon-doring, maar zoekt aanknooping on verbinding niet alleen met hot verleden door bestudeering van do historie, ook van de historie waarvan ik tot u sprak, maar ook verbinding met andere jongelings-vereenigingen : leeft mee met de groote partij der Gereformeerden in Nederland; gevoelt dat gij Nederlanders zijt in den echten zin van liet woord, Calvinisten in uw hart, die niet rusten kunt, eer gij de voortretfelijkheid van uwe beginselen hebt bepleit ook voor de nog onkundigen, waarmee go in aanraking komt. Schaamt u het Evangelie . waarvan ge de kracht gevoelt, niet. Want dit althans kunt gij aan eiken onkundige, aan eiken tegenstander ook tegenwerpen : door do belijdenis van het Evangelie is ons Vaderland onder do vervolgingon der Hervorming ejn onaf hankolijke staat geworden ; door do belijdenis van liet livangelie is Nederland van een klein en nietig land opgeklommen tot een van de machtigste mogendheden in Europa, zoodat op alle zeeën der aarde de ilollandseho vlag wapperde en de Nederlandsche Calvinisten , in het besef, dat hun Uod lien overal beschermde, tot in de verste landen doordrongen en om hun Calvinistische trouw en degelijkheid overal werden geëerd ; door de belijdenis van hec Evangelie is ook in onze eeuw, toen ons land door ongeloof te gronde was gegaan , langzaam weer herleefd en ontwaakt, zoodat ongetwijfeld, bij de lessen, die de historie ons loert, ook de toekomst van Nederland zekerlijk zal afhangen van de geestkracht en do energie, die de Christelijk Historische, de Gereformeerde partij in ons Vaderland zal ontwikkelen.

Wanneet gij in dit bewustzijn leeft, dan zal er, onder den gena-digen zogen des Heer n. eene kracht van u uitgaan; uw invloed zal gevoeld worden en gij zelf zult alleen dan, wanneer gij gedaan hebt, wat gij naar uw krachten vermocht te doen, de heerlijke roeping hebben vervuld . waarmee ieder kind van God op zijn plaats geroepen is.