EPITOME HISTORIC SACR^

V 3 i? 2)

5

EPITOME

HISTORIC SAGRM.

DOOR

C. F. LHOMOND.

VOOR NEDERLAND BEWERKT

DOOR

G, VAN DEN ELSEN,

Rector van het Gymnasium te Hoeswijk.

TWEEDE DRUK.

LEIDEN,

J. W. VAN LEEUWEN,

Uitgever en Antiq. Boekh. Hoogewoerd 89.

1898.

IMPRIMATUR.

Haelemi, die 27 Augusti 1898.

B. DANKELMAN, Libr. Ceng.

VOORBERICHT.

De schrijver van dit boekje is Charles Franqois Lhomond. een geleerd en ijverig priester, die zijne eigene studiën staakte en alle hoogere graden en eereposten, welke zjj hem beloofden, van de hand wees, om zich vroegtijdig aa.n de opleiding der jeugd te kunnen toewijden en om, zooaU hij menigmaal zeide, geheel zijn loven in de zesde klasse door te brengen.

Ten gerieve van deze klasse schreef hij twee werkjes, die meer dan een eeuw lang door de studenten van alle katholieke gymnasiën vertaald zijn geworden, het eerste; De Viris illustrihnx Urbis Ttomoe, het tweede: Epitome Histonce Sacrce. Beide zijn door den Franschman voor Fran-schen vervaardigd. Van het eerste echter bestaat reeds lang eene hollandsche uitgave met een woordenlijstje en met verklaringen voor Nederlanders. Van het tweede bestaat zulk eene uitgave niet, ofschoon zij veel noodzakelijker is.

In dit laatste toch, bestemd voor studenten, die van de latijnsche taal nog slechts de buigingen (declinatiën en conjugatiën) kennen, moest, althans in de eerste hoofdstukken, de woordschikking dor fransche taal gevolgd

VOORBERICHT.

worden, moest ook de toepassing van regels vermeden worden, die voor eerstbeginnende Franschen te moeielijk zijn, terwijl omgekeerd volzinnen gemaakt werden, die voor vreemden onvertaalbaar waren. Wel verschenen uitgaven met een vlaamsch woordenlijstje, maar dit was slechts een vertaling van het fransohe. ') Aan den tekst werd niets veranderd, en zelden werd eene ingewikkelde spreekwijze voor den nieuweling opgehelderd.

Zoo gebeurde het, dat de Epitome bij Nederlanders nooit den bijval vond, dien hij elders verwierf, dat hij allengs in onbruik geraakte, en dat onchristelijke opstellen zonder samenhang, zonder leven en stichting ook tot katholieke gymnasiën toegang vonden.

Om dit kwaad te verheelen, om het kostbaar werkje ten onzent in zijne eer te herstellen, om de jeugdige harten wat langer voor den indruk te sparen, dien heidensche schrijvers en heidensche verhalen of voorbeelden noodzakelijk teweegbrengen, heb ik getracht aan den Epitome zijn fransch karakter te ontnemen en daarvoor, geheel in den geest van den schrijver, een nederlandsch in de plaats te stellen.

Men kan en mag hier geen verheven zelfs geen goeden stijl zoeken. Het boekje is niet geschreven, om een volmaakten latinist te vormen. Het is de eerste sport van eene hooge ladder, eene inleiding of toegang. De toegang moet zeer gemakkelijk, zelfs aanlokkelijk zijn en de leerling moet niet worden afgeschrikt, traag of wanhopig worden gemaakt door voor hem ondoenlijden arbeid.

Gaandeweg wordt hij in dit boekje door eenvoudige.

') Zoo leest men bij het woordje an, als volgt; „Jw, cow;, in het fransch: si, in het hollandsch : zoo, indien, wanneer.quot;

VOORBERICHT.

lieve, leerrijke en stichtende lesjes aan de vertaling van steeds moeielijker plaatsen gewend, voor zoo ver men van de zesde klasse vorderen kan. Evenals vroeger voor dp Franschen, is hier voor de Nederlanders, vooral in de eerste hoofdstukken, de woordschikking der moedertaal nagevolgd. Het woordenlijstje is geheel opnieuw bewerkt en, om tijd te winnen, zijn aan den voet der bladzijden verwijzingen en verklaringen geplaatst, die men vroeger in dat lijstje nu bij 't een, dan bij 't ander woord moest zoeken en daarom vaak niet opmerkte. Enkele hoofdstukje» en volzinnen, die de kinderlijke onschuld konden hinderen en die reeds in vroegere uitgaven grootendeels gemist werden, zijn ook hier weggelaten.

G. v. i). E.

December 1888.

Bij den Tweeden Druk zijn enkele misstellingen verbeterd. Ik heb er aan gedacht voor de teekens der quantiteit het fransche accent te nemen, b.v. móribur en de participia praecutia meer als deelwoorden dan als bijv. naamwoorden in den letterlijken zin te vertalen, maar geen van beide bevordert de duidelijkheid voor beginnende leerlingen.

G. v. d. E.

Februari 1898.

CAPUT T.

Deus cheat mundum.

Deus creavit caelum et terrain intra sex dies.

Primo die!¹) fecit lucem.

Secundo die fecit firmamentum, quod vocavit ( ²) Cfolum, Tertio die coëgit aquas in unum locum, et eduxit P) e terra plantas et arbores.

Quarto die fecit solem, lunam et stellas.

Quinto die fecit aves, qua; volïtant in aëre, et pisces. qui natant in aquis.

Sexto die fecit omnia animantia, postrêmo hominem; et quiêvit die septïmo. (⁴)

(') Primo die: op den eersten dag.

(2| Quud vocavit: hetwelk liij noemde. Net perfectum hitloricum wordt vertaald door het imperfectum.

(^:') Et eduxit: en hij trok.

(') Dikwijls staat het adjectivuvi achter het mlstantivum.

1

CAPUT II.

Deus creat hominem.

Deus finxit corpus homïnis e limo terrte : dedit ei (') anïmam : fecit eum ad (²) similitüdinem suam, et nomi-navit eum Adamum.

Deinde immïsit (³) sopörem in Adamum, et detraxit (⁴) unam e costis ejus(^B), cum dormiëbat.

Ex ista costa fonnavit muliërem, ijuam dedit Adamo, et sic instituit matrimonium

Nomen prim ai muliëris erat Eva.

CAPUT III.

Pakadisüs tbrrestkis.

Deus posuit Adamum et Evam in horto amoenissimo (quot;), qui solet appellari (⁷) Paradïsus terrestris.

Ingens fluvius irrigabat hortum : omnes arbores erant ibi jucundse aspectu (^s) et fructus suaves gustu. (quot;)

(') Ei: aan hem of hem.

(²) Ad volgens, naar.

(^s) Immittere toezenden, overzenden.

(⁴) Detrahere uittrekken, nemen.

(⁵) Ejus van hem of zijn, dus : een van zijne ribben.

(⁶) Amocniasimo : sui)erlativus, in het hollandsch: zeer aanyenaam.

(⁷) Apjyellari: infinitivus pass. van appello: die pleegt genoemd te worden.

(⁸) Jucundce aspectu liefelijk van uitzicht: schoon voor het oog.

(⁹) Suaves gustu : zoet van smaak.

— 3 —

Inter has erat arbor scientise boni et mali.

Deus dixit bomini: Utëre (¹) fructïbus omnium arbörum paradlsi prceter fructum arburis scientice boni et mali; nam, si comederis (²) ex isto fructu, morieris. (⁸)

CAPUT IV.

Peccatum pniMonuM hominum.

Serpens, qui callidissimus erat omnium animantium, dixit muliëri; Cur non comëdis fructum istius arböris ?

Muiier respondit : Deus id jprohïbuit, si tetigénmus (⁴) eum, moriemur. Minïme, inquit serpens, non moriemini, sed erïtis (⁵) similes Deo, scientes bonurn et malum.

Muiier decepta est (⁶) bis verbis, decerpsit fructum et comëdit.

Deinde obtülit eum viro, qui parïter comëdit.

CAPUT V.

Adamüs se excdsat.

Adamus, fugïens (^T) conspectum Dei, abscondit se

p) Utere imperativus van utor, dat den ahl. regeert; fructihus is dus voorwerp: gebruik de vruchten.

(²) Futurum exactum van comedo.

(⁸) Futurum simpl. van morior.

(⁴) Fut. exactum van tango.

(^B) Eritie fut. simpl. van sum.

(⁶) Decepta est perfectum pass. van decipio.

(⁷) Fugiens participium prsesens van fugio.

— 4 —

Deus vocavit enm : Adame, Adame! Hic respondit: 1'iméo consjpectum tmim et abxcondi me..

Times, inquit Deus, quia comedisti fructum oetitum. (¹) Adamus respondit: Muiier, quamdedistimihi,porrexit(²) mihi fructum isttim id edèrem.

Domïnus dixit mulieri; Cur hoe fecisti ? H;ec respondit: Serpens decépit me.

CAPUT VI.

PUONA PECCATI.

Dorainus dixit serpenti: Quia decepisti muliërem, eris (³) odiösus et exsecratus inter omnia animalia: reptahis super pectus tuum et comëdes (*) terrain.

Ponam (⁵) inimicitias inter te et muliërem: ea contëret caput tuum. Dixit etiam mulieri: Afficiam (^G) te multis malis (⁷); paries (^s) libëros in dolöre et eris in potestate viri tui.

(^l) Vetitum : verboden : participium pert', pass. van veto. (^a) Porrexit perf. van porriyo.

(³) Eris fat. simpl. van sum.

(⁴) Comedes fut. simpl. van comedo.

(⁵) Ponam fut. simpl. van pono.

(quot;) Afficiam fut. simpl. van officio.

(') Malis abl. plur. van malum.

(^s) Paries fut. simpl. van pario.

- 5 —

CAPUT VIL

AdAMUS pükituk.

Deinde dixit Deus Adamo : Quia gessisti mörem ('j tixüri tuce, erit ierra tïbi infesta: fundet tibi spinas et cardüos.

Quceres ex ea victum cum miilto labore, donee redeas (²) in terrain, e qua oiius es. (³)

Turn ejëcit Adamum et Evam ex horto, ut ille colëret terrain.

Collocavit etiam Angelum, qui manu gladium ignëuni prseferebat, lit adïtum paradisi custodiret.

CAPUT VIII.

Caïnus et Abel.

Adamus habuit muitos libëros, inter quos Caïnus et Abel numërantur; bic fuit pastor, ille agricola.

Uterque obtulit dona Domino; Caïnus quidem fructus terras Abel autem oves egrëgias.

Dona Abêlis placuërunt Deo, non autem dona Caïni; quod Caïnus ffigre tulit. (⁴) Dominus dixit Caïno: Cur invïdes tuo fratri? Si recte facis, recipiesmercédem ; si autem male agis, lues (⁵) pcenam peccati.

(¹) Gerere morem : den zin doen van.

(²) Bedeas prassens conj. van redeo.

(³) Orlus e» perf. van orior.

(⁴) JEgve fen-e: kwalijk nemen.

(⁶) Lues fut. simpl. van luo : boeten, ondergaan.

CAPUT IX.

CiEDES ABELIS.

Caïnus non paruit monïtis Dei: iram dissimulans dixit fratri suo: Age, eamm {*) deambulatum.

Itaque exiërunt (²) ambo foras, et quum essent in agro, irruit Caïnus in Abëlem, et interfêcit eum.

Deus dixit Caïno; Ubi est frater tuus ? Caïnus respon-dit: Nescio: num{³) ecjo sum custos fratris mei?

CAPUT X.

Pa; na Caixi.

Dens dixit Caïno: Catne, quid fecisti ? Sanguis fratris tui, quem manu tua fudisti, clamat ad me.

Terra erit tibi infesta, quia bib it sanguinem Ahelis; quum earn longo et duro labüre coluëris (⁴) feret nullos fructus; eris vagus in orhe terrarum.

Cainus, venïam despërans, fugit.

CAPUT XL Aedificatdr Arca.

Postquam numerus homïnum crevit, (⁵) invaluêrunt (⁶) omnia vitia.

(') Eamus prses. eonj. van eo.

(²| Exiërunt perf. van cxeo.

(^s) Num is een vraagwoordje on wordt vertaald door wel, dan immers niet. Num eyo sum : ben ik dan.

(⁴) Coluëris fut. exactam van colo.

(⁶) Crevit van cresco, aangroeien.

(⁶) Jnvahierunt van invahseo.

Ideo offensus est Deus et statuit humanum genus per-dere diluvio.

Attamen pepercit Noëmo et libëi-is ejus, quia virtutem colëbant.

Noêmus, admonïtus (^l) a Deo, extruxit arcam in mo-dum(²) navis, linTvit eani bitumïne et induxit unum par aut plura paria omnium specïerum avium et animalium.

CAPUT XII.

Diluvium.

Postquam Noêmus cum conjuge)³), tribus (⁴) filiis et totidem nuribus arcam ingressus est, eruperunt aquEe maris et omnium fontium.

Simul cecïdit pluvia ingens per quadraginta dies et totidem noctes.'

Aqua operuit universam terrain, ita ut altissïmos mon-tes quindëcim cubïtis superiïret.

Omnia diluvio absumpta sunt, (⁵) area autem, aquis sublevitta, (quot;) Huitabat in alto.

Admonitus: gewaarschuwd, particip. perf. van admoneo.

(^а) In modum: op de wijze, in den vorm.

(³) Conjuge ablativus van Conjux.

(⁴) Tribus abl. van tres.

(^б) Absumpta sunt perf. pass. van absumo.

(⁶l Sublevata part. van suhlevo opgeheven.

CAPUT XIII.

Finis diluvii.

Deus emïsit ventum vehementem, et sensim imminü-tse sunt. (') aquse.

Tandem mense undécimo, postqaam diluvium eoeperat, apëruit Noëmus fenestram arose, et emïsit corvum, qui non reversus est.

Deinde emïsit columbam : quum ea locum non invenis-set, (²) ubi poneret pedem, reversa est ad Noemum, qui manum extendit et earn in arcam intulit.

Columba, rursum emissa, (³) attulit ore suo ramum virentis olïvae, quo (⁴) finis diluvii significabatur.

CAPUT XIV.

Nobmus egbeditdb ex akca.

Noëmus egressus est ex area, postquam ibi cum familia sua per totum annum inclusus fuerat:(⁵) eduxit secum aves caeteraque ( ⁶) animantia.

Turn erexit altare et oljtulit sacrificium Domino.

Deus dixit ei: Non amplius deleho genushominum:ponam

(') Imminnta; sunt verminderden porf. pass, van imminuo.

(^a) Invenisset plusq. pertquot;, conj. van invenio.

(³) Evivsa uitgezonden, part. perf. van emitto.

(⁴) Quo: door welken, waardoor.

(⁵) Inclusus fuerat plusq. porf. pass, van indudo.

(«) Centeraque. Que beteekent en. Het wordt aan't volgende woord gehecht.

- 9 —

arcum meum in nubibus et Mc erit signum foederis, quod vobiscum fado.

Qnum ccelum velavero i¹) nubibus, apparêbit arcus mem, recordabor (²) fcedus meum, et nmnquam amplius perdet diluvium orbem terrarum.

CAPUT XV.

CORKUI'TIO HUM AMI GENGHIS.

Oinnes gentes orta; sunt ox filiis Noëmi. Sêmus incoluit Asiam, Chamus Africam, Japhëtus Europam.

Poena diluvii non deterruit homines a vitiis, sod brevi faeti sunt (³) pejöres quam prius erant.

Obllti sunt (⁴) Dei Creatöris : adorabant solem et lunam; non verëbantur parentes: dicëbant mendacia; faciëbant (⁵) fraudem, furtum, homicidium : denlque contaminabant se 1 omnibus flagitiis.

CAPUT XVI.

Vocatub Abkahamus.

Attaraen quidam sancti viri colëbant veram religionem, inter quos Abrahamus fuit e genere Semi.

¹

Velavero fut. exactum van vclare, bedekken.

²

(²) Becordahor fut. simpl. van recordari hetwelk ook den ace.

³

regeert.

⁴

(³) Facti sunt: zij werden, perf. puss, van fio.

⁵

(⁶) Facer e : plegen.

⁶

(⁴) Obliti sunt van obliviscor, dat den genitivua regeert. Vei is dus voorwerp.

10 —

Deus fecit fcedus cum eo his verbis : Exi (') e domopatris tui, desêre patriam tuam, et vade ad regionem, quam dabo postèris tuis.

Aagébo te prule numerosa, eris pater multarum gentium, ar per te omnea orbis nationes cumulabuntur (¹) bonis. (²)

Aspics cmlum ; dinumëra stellas, si potes (; tua progenies wquabit eas numero.

CAPUT XVII.

Ortüs Isaaci.

Abrahamus et Sara, uxor ejus, jam senuërant. I⁶) Tarnen promïsit Deus iis prolem.

Habébis, inquit, filium ex Sara, conjüge tua.

Sara, hoe audiens, non statim adhibuit fidem promissis Dei, quare reprehensa est a Deo.

Abrahamus autem credïdit Deo. Et verè post unum annum natus est Abrahamo filius, quem vocavit Isaacum.

CAPUT XVIII.

ISAACÜS IJOrOLATUE.

Postquam Isaacus adolëvit (⁰), tentavit Deus fidem

¹

(³j Bonis van Bonum is hier een substantivum.

²

(³) Potes van possum : gij kunt.

³

(⁴) Senuerant plusq. porf. van senesco.

⁴

(^e) Adolevit perf. van adolesco.

— 11 —

Abrahami et dixit ei: Ahrahame, tolle tuuin unicum filium, queni arnas, et imniöla eum mihi in morde, quem ostendam tihi-

Abrahamus non dubitavit ^¹) parêre mandatis Dei; imposuit ligna Isaaco; ipse vero portabat ignem et gladium.

Qnum simul iter facërent, Isaacus dixit patri; Mi pater, ecce ligna et ignis; sed ubinam est hostia, qucv debet immülari ?

Cui Abrahamus : Deus, inquit, sibiprovidéhit {') hostiam, fili mi.

CAPUT XIX.

AbrahSmus pkohibetük oitbrre riLiuJt.

Ubi ambo in locum designatum (³) pervenërunt, ex-truxit Abrahamus aram, disposuit ligna, alligavit Tsaa-cum super struem lignörum, et arripuit gladium.

Tum clamavit Angelus de eoelo : Ahrahame, conlïne manum tuam : ne noceas (⁴) puero: fides tua jam est perspecta mihi, cum non pepereer is unïco tua filio: ego favébo tihi; abunde remunerabo [idem tuam.

Abrahamus respexit, et .vidit arietem hterentem (⁵) cor-nibus inter vepres, quem immolavit pro filio.

¹

⁶) Hcerentem part, pries. Vein hcereo in plaats van den infinitivas:

— 12 —

CAPUT XX.

ElIEZEB DELEGATUR AB ABRAHaMO.

Postea misit Abraliamus servum suum Eliezërem ad cognatos suos, qiii habitabant in Mesopotamia, ut uxorem adducëret filio suo Isaaco.

Eliezer sumpsit decern camëlos domini sui, et profectus est, portans secum magnifica munera, (') quibus puellam, destinatam (¹) Isaaco, ejusque parentes donaret.

Ubi pervênit in Mesopotamiam, constïtit cum camëlis prope puteum aquse ad vesperum, quo tempore (⁸) mu^-liëres solëbant convenïre ad hauriendam (²) aquam.

CAPUT XXI.

Eliezer consulit Deum.

Eliezer oravit Deum his verbis : DowiineDeus Abrahami, fac ut puella, quce mild potum dabit, ea sit, (³) quam Isaaco destinas.

Ecce statim Rebecca, tilia Bathuêlis, prodiit, gerens humëris urnam.

Descendit in puteum et implëvit urnam.

¹

O Destinatam: bestemd, part. perf. van destino.

²

wanneer.

³

(♦) Ad hauriendam ; om te putten. Gerundivum van haurio.

- 13 —

Tunc Eliezer progressus obviam puellss dixit; Damihi potuni. Cui Rebecca ; Btbe, inqnit, Domme mi: et simul demisit urnam.

Qunm ille bibisset, Rebecca obtulit etiani aquam camêlis.

Hoc indicio cognovit Eliezer id. quod cupiëbat scire.

CAPUT XXII.

Eliezer intp.rrogaï Rebbccam.

Eliezer protülit aureas inaures et armillas, quas dedit Rebeccse ; turn interrogavit earn, cujus filia esset. et an in domo patris locus esset ad commorandum. (')

Cui Rebecca respondit: Ecjo sum filia Bathuélis: avus mens est frater Abralunni: donii est amplissimus locus ad commorandum; et habemus plnnmuni feni et palearum pro camêlis.

Eliezer, hoc andiens, gratias egit(²) Deo, qui sibi (^r'j prospërum iter tribuerat.

CAPUT XXIII.

Eliezer excipitur a labano.

Rebecca properavit domum et narriivit matri sues ea, quae sibi ( ³) contigerant.

(') Zie voorgaande bladz. (⁴).

(²) Gratias agere: bedanken, dank zeggen.

(³) Sibi: Dit slaat terug op het onderwerp van den voorgaan den zin.

— 14 —

Labanus. frater Rebecca?, quum audivisset. sororem nar-rantem, (') adïvit hommem, qui stabat ad fontem cum camëlis, et compellans eum ; Ingredëre, inquit, Domine mi; cuv stas foris ? Paravi hospitium tibi et camelis.

Dein deduxit eum domum, eique cibum apposuit.

CAPUT XXIV.

Rebecca tkaditur.

Continuo exposuit Eliezer parentibus Rebeccse causam suscepti (²) itineris, rogavitque. ut annuërent postulationi suse.

Qui respondërunt: Ita voluntas Bei fert: (³) et nou possümus Deo obsistere. Eu Rebecca, proficiscatur tecum, nupfüra (⁴) Ixaaco.

Tum deprompsit Eliezer vasa aurea et argentea, ves-tesque pretiosas, quas dedit Rebeccte.

Obtfüit etiam munera matri ejus et fratri, et iniërunt (³j convivium.

CAPUT XXV.

Rebecca dimittitue.

Eliezer, postridie mane surgens, dixit isarentibus Re-

(') Zie bl. 11 nota (⁵).

{²) Susce2)ti partic. perf. van auacipio: van de ondernomen reis; van de reis, die hij ondernomen had.

(³) Zoo brengt het Gods wil mede, het is Gods wil.

(⁴) Nuptura part. fut. van nubo: znllende huwen, om te huwen met.

(⁵) Inierunt perf. van ineo convivium : een feestmaal houden.

— 15 —

beccfe: Herns mem me expei. tat; dimittite me, ut ad eum redeam.

Qui respondërunt: Vocetnus puellam, et pereontëmurejm sententiam.

Quum Rebecca venisset, sciscitati sunt, nuni vellet ('j discedere cum liomine. Volo, inquit.

Dimisërunt ergo Eebeccam et nutrïcem (²) ejus, precan-tes ei omnia prospëra. (³)

CAPUT XXVI.

Rebecca venit obviam Isaaco.

Isaacus, qui forte deambulabat ruri, vidit camëlos venientes.

Rebecca simul vidit virum deambulantem, desiliit e camëlo et interrogavit Eliezërem; Quis est ille vir?

Eliezer respondit; Ipse est herns meus. Illa statim operuit se pallio.

Eliezer narravit Isaaco omnia, quae fecerat; et dolor lenltus est, quem Isaacus cepërat (^) ex morte matris sua⁴.

CAPUT XXVII.

esaus vendit jus pkimogeniti.

Rebecca habuit duos filios, geminos, Esaüm et Jacö-

— 16 -

bum. Prior pilosus erat, alter verö lenis : ille fuit venator strenuus, hie aütem plaeidus et simplex moribus. (')

Quadam die, quiim Jacobus sibi paravisset pulmentum ex lentibus, venit Esai'is fessus de via. et dixit fratri: Da mild hoc pulmentum ; nam redeo rure exanimatus lassitudine.

Cui Jacobus : (²): Daho, 4 concêdas mihi jus primogenïti.

Faciam libenter, inquit Esaiis. Jura (³) ergo, ait Jacobus.

Esaüs juravit et vendïdit jus suum.

CAPUT XXVIU.

Mittituk Esaus ad venandum.

Isaacus, qui delectabatur venatiöne, amabat Esaüni; Jacobus vërö erat carior (⁴) Rel)eccof!.

Quiim Isaacus jam senuisset, et factus esset ctecus, vo-cavit Esaiim : Sumito, (⁶) inquit, pharëtram, arcum et mgit-tas; offer mild et para de venatidne pidmentum, at comedam, et apprêcer tibi fausta omnia, antèquam moriar.

Esaüs itaque profectus est venatum. (^c)

CAPUT XXIX.

Rebecca tat consilium Jacoho.

Rebecca audiërat Isaacum loquentem; vocavit Jacö-

17 -

bum, et: Aff'erto, (') inquit. mild duos hcedos o/f/mos: cnnfi-ciatn pulmentum, i[iw pater tuus valdè delectatur; appones ei cibum et bené precabitur (²) tibi.

Jacobus respondit: Eyo non ausim (³) id fucere, mater : Esaii.t est pilösus; ego sumlenis; si pater m e attrectaverit, succensehit (⁴) mihi: et maledictio mihl eveniet (^r*) pro henedictione.

CAPUT XXX.

Rebecca parat cibum Isaaoo.

Eebecca instïtit: Xe timeas, inquit, fili mi. Si quid adversi O inde sequatur, id fotmn sümo mild. Tit vero ne dubitesC) facere, quöd Jussus es. (^s)

Itaque Jacobus abiit et atttilit matri duos hiëdos : hsec para vit seni cibum, quern noveratjucundissime eisapere.(⁹) Deindè induit Jacöbum veste fratris : aptavit pellem hiedi manibus ejus et collo.

Tum: Adi, inquit, pafrem tuum, et offer ei escam, quam petit.

Ajferto fut. imper. van affero.

(²) Bene precari: zegenen.

(³) Non ausim van audeo : ik zou niet durven.

(⁴) Succensehit van succenseo; boos worden op.

(⁵I Mihi eveniet: van evenio: zal over mij komen.

(⁶) Si quid adversi, of si aliquid adversi: indien iets kwaads.

(^T) ne duhites, conj. in plaats van imperativus. Zie cap. XIX.

(⁸) Quod jussus es perf. pass, van juheo: wat gij bevolen zijt.

(⁹) Quern noverat enz. Welke zij wist, dat hem zeer goed smaakte.

2

18 -

CAPUT XXXI.

isaacüs BBNEDICIT JaCOBO PBO EsAU.

Jacobus attulit patri suo eseam, paratain(¹) a matre.

Cui Isaacus dixit: Quismm es tu? Jacobus respondit : K(jo sum primogemtus tuus ; feci quod jüssisti, pater; sunje et comède e venatïöne meCi.

Quomödö, ait Isaacus, potuisti id invenire tam citö ? Invëni, pater: Deus ita voluit.

Isaacus rursüm (²): Tune (³) es Esaiisprimoyenitusmms? accede propius, ut attrectem te.

Hie accessit ad patrem, qui dixit: Vox quidem est Jacobi, sed rnanus sunt Esa'i.

Isaacus. amplexatus Jacöbum, anteposuit eum fratri, et tribuit illi omnia jura primogeniti.

CAPUT XXXII.

KSAUS EBVEKSUS KOGAÏ BENEUICTIONEM.

Non multö post. Esaiis rediit a venatiöne, et ipse obtulit pulmentum, quod paraverat.

Cui Isaacus miirans dixit: Quis est eryb tile, qui modo attulit vdhi cibum, et cui apprecatus sum omnia fausta, tanquam (⁴) primoyenïto ?

(') Par at am part. perf. van paro.

(²) Hier is ait weggelaten. Men vertale dus: Isaak hernam. (⁸) Tune. Ne achter een woord dient om te vragen. Tune es: zijt gij V

(⁴) Tamquam ; als aan.

— 19 -

Quod audiens(¹) Esaüs édldit magnum clamorem, et implevit domum lamentis.

CAPUT XXXIIr.

Discessds Jacoui.

Esaüs, ardens Ira, minabatur mortem Jaeobo.

Quare Eebecca mater, timens dilecto tilio suo : Fuge, inquit,/?Zf mi, obi ad Ldbanum avunculum tuum, et commo-rare (²) ajmd eum, donee int fratris tui defervescat.

Jacobus, dimissus a patre et matre, profectus est in Mesopotamiam.

Iter faciens pervenit ad quemdam (³) locum, ubi fessus de via pernoctavit: supposuit lapidem capiti suo et obdor-mlvit.

CAPUT XXXIV.

Visio Jacobi.

Jacöbus vidit in somnis scalam, quai, innixa teme, per-tinêbat ad cöêlum ; vidit Angelos Dei ascendentes et des-cendentes⁴): audïvit Dominum dicentem sibi: E(/o sum Deus putris tui; dabo tibi et postèris tuis terrum, cui incubus (⁵); mli timere; ego favebo tibi; ero custos tuns, quocum-

Quod audiens, in plaats van: hoc andiens: Esau dithoorende. (²j Gommorare imperativus van commoror.

(³) Quemdam acc. van quidam.

(⁴) Zie Cap. XIX (⁵).

(⁵) Cui incuhas: waarop gij ligt.

— 20 —

IJHC p6V}'€XCI'is ( 6t i'cclucciïll te i}l pUtf icDH, (IC pët' te Ottl'il€S orbis natiunes erunt bonis cuinulcitce. (²)

Jacöbus expergefactus adoravit Dominum.

CAPUT XXXV.

Jacobus venit in Mesopotamia^.

Jacöbus, iter persecutus (³), pervënit in Mesopotamiam; vidit tres pecörum greges propter puteum cubantes. (⁴) Nam ex eo puteo greges solebant adaquari. Os putei olaudebatur ingenti lapïde.

Jacobus accessit illüc, et dixit pastoribus: I rat res, uncle est is ? Qui respondêrunt; ex urbe liar an.

Quos interrogavit iterum Nostisne (⁵) Labunumt Dixe-runt: Novtmus. — Valetne? Valet, inquiunt: Ecce Rachel filia ejus venit cum grege suo.

CAPUT XXXVI.

Jacobus a Labano bene excipitur.

Duin Jacobus loquebatur cum pastoribus, Rachel filia Labani venit cum pecore paterno: nam ipsa paseëbat gregem.

(ij Quocumque perrexeriewaarheen gij ook gaan zalt, van 'per'jo, perrexi, perrectum.

(³) Zie Cap. XVI nota (²) en (³).

(³) Perseeulus i^art. perf. van persequor, voortzetten, vervolgen.

(⁴) Cubantes part, pries, van eulo.

(⁵) Nontime—valetne. Ne is een vraagwoordje, zie Cap. XXXI (³).

— 21 —

Confestim Jacöbus, videns cognatam snam, amövit lapïdem ab ore putei. Ego sum, inquit, filius Rebeccce.

Rachel festïnans nunciavit patri sue, qui agnovit filimn soröris su;e, deditque ei Rachëlem in matrimonium. (¹)

CAPUT XXXVII.

Reditus Ja com.

Jacöbus diü commoratus est apud Labanum: interea mlrè auxit rem suam (²) et factus est dïves.

Longo post tempore, admonïtus a Deo, rediit in patriam suam.

Extimescêbat ïram fratris sui: ut placaret animum ëjus, pra?mïsit ad eum nuncios, qui offerrent ei munera. (³j

Esaüs mitigatus occurrit obviam Jacübo advenienti f⁴), insiluit in collum ëjus, flensque osculatus est eum, nee quidquam (⁵) illi nocuit.

CAPUT XXXVIII.

Joseph! puebiïia.

Jacöbus habuit duodëcim filios, inter quos erat Jose-phus: bunc pater amabat pr» cseteris, quia jamsenex (quot;)

f¹) Jn matrimonium, ten huwelijk.

(⁹) Auxit rem suam. Perf. van Augere rem suam: zijne bezittingen vermeerderen.

(³) Munera, plur. van munus.

(⁴) Advenienti part. prees, van advenio: aankomende toen hii aankwam.

(⁵) Nee quidquam: en niets, en hij deed hem volstrekt geen kwaad.

(⁶) Jam senex: reeds oud of bejaard zijnde.

- 24 —

CAPUT XLII.

JüSEl'HUS VENUMDaTR.

übi Josêphus pervênit ad fratres suos. detraxërunt ei togam, qua indïïtus erat, et detrusërunt eum in foveara.

Deinde, qnüm consedissent C¹) ad sumendum eibum, conspexérunt mercatores, qui petëbant yEgyptum cum camëlis portantibus (²) varia aromata.

Venit iis (³) in mentem, Josephum vendëre his mer-catoribus.

Qui emërunt Josëphum viginti nummis argenteis, eum-([ue duxërunt in /Egyptum.

CAPUT XLIII.

Pater luget Josephum.

'J'unc fratres Josëphi tinxërunt togam ejus in sanguine hSdi, quem occidërant, et misërunt earn ad patrem cum his verbis : Invemmus hanc togam, vide nuni toga filii tui sit.

Quam quiun (⁴) agnovisset pater, exclamavit: Toga filii mei est: feva pessima devoravit Josephum. Deinde scïdit vestem, et induit cilicium.

Omnes liberi ëjus conveiiërunt. ut lenïrent dolörem patris ; sed Jacobus noluit accipëre consolatiönem. dixit-que : Ego descendant moerens cum filio meo in sepidcrwn.

(¹) Quum consedissent enz. Toen zij zich hadden neergezet. (²J Portantibus part, pries, van porto.

(³) lis abl. plur. van is: het kwam hnn iu de geduchte. (♦) Qucim quum in plaats van ; quum hanc.

CAPUT XLIY.

Joseph i's in carcSrem mittïtür.

PutÏphar iEgyptius emit Josêphum a mercatori-bus.

Deus aütein fövit Putiphari, causa Josëphi: omnia ei prospërè suceedêbant. f¹]

Quamobrem Josêphus benignè habitus est (²) ab hero, qui pripfëeit (³) eum domui sua;.

Josêphus ergo administrabat rem familiarem (⁴) Pu-tipharis: omnia fiêbant ad nutum êjus, nee Putiphar ullius negotii (⁵) cüram gerêbat.

Quadam die uxor Putipharis Josephum accusavit apud virum, qui, nimifmi credulus, conjëcit Josephum in carcërem.

CAPUT XLV.

somnia ministrorum regis.

Erant in eödem carcere duo ministri Kêgis Pha-raönis ; alter prspërat (⁶) pincernis, alter pistoribus. Utrïque obvënit divinïtüs somnium eïïdem nocte.

(') Alles ging hein voorspoedig.

|^aj Benigne habitus eet. Benigne habere ; minzaam bejegenen, goedgunstig behandelen.

(^s) Prrifecii porf, van proejicio.

(¹) Rem familiarem : het huishouden.

(⁵) Nee ullius negotii: en voor geene enkele zaak.

(^G) Prceërat, imperf. van prevsum: de een stond over.... de ander over.

— 26 —

Ad quos quum (') venisset Josëphns manè, et anim-advertisset eos tristiöres solïto, (²) interrogavit, quaj-nam [*) esset moestitise caïïsa ?

Qui respondemnt: Ohvênit nobis somnium: nee quis-quam est, qui illucl mhis interpretetur.

Deus solus, inquit Josëphus, potest prmnoscére res f'iitüras ? narrate mihi somnia vestra.

CAPUT XLVI.

JOSEPHUS INTERPRETATUK SOMNIUM PRIMÜM.

Turn prior (⁴) sic exposuit Josêpho somnium suum : Vidi in quiete vitem. in qua erant tres palmïtes; ea paidatim protülit gemmas; deinde flüres erupèrunt, ac deniquè Tivce maturescebant.

Ego exprimébam üvns in scyphum Phardönis, eique porrigebam.

Esto bono animo, (⁶) inquit Josëphus ; post tres dies Pharao te restitüet in gradum pristïnum: te rogo, ut meminêris mei. (⁸)

(') Ail '/«os quum in plaats van : Quum ad hos.

f¹¹) Tristiöres comparat.: van tristis: dat zij droeviger waren dan gewoonlijk.

(^:!) Qucenatn fem. van quimam : welke.

(*) Prior ; de eerste.

(^) Esto bono animo: wees van goeden moed, wees welgemoed, heb goeden moed.

(quot;) Ut rn emitter is mei: conj. van memini, dat gij mijner gedenket.

CAPUT XL VIL

ixteumetatui! somniüm alïbbüm.

Alter quoque narravit somnium suum Josepho; Gestabam in capita trio, canistra, in quihm erant cibi, quos pistores solent conficere,.

Ecce autern aves circumvolitabant, et cibos illos come-debant. Cni Josephus: Hec eM interpretatio istïm xom-nii: tria canistra sunt tres dies, quibm elapsis, (^r) Pkarao te feriet secüri, el affiget lt;td pedum, ubi aves pascentur came tua,.

CAPUT XLVIII.

Veritas somniobum.

Die tertio, qui dies natalis Pharaönis erat, splendi-dum convivium parandum fuit. (²)

Tunc rex memïnit ministrörum suorum, qui erant in carcere

Eestituit prsefectum pincernarum ; alteram vëro secüri percussit et suspendit ad palum. Tta eventus somnium comprobavit.

Tamen prsefectus pincernarum oblitus est Josëphi, et ejus beneficium non amplius recordatus est.

Quibus elapsis: welke verloopen zijnde, als deze verloopen zullen zijn.

(²) Parandum fuit: Gerundivum van paro: was te bereiden, moest bereid of gebonden worden.

CAPUT XLIX.

SOMNIUM REGIS.

Post biennium rex ipse habuit somnium. Videbatur sibi(¹) adstare Nilo flummi; ecce emergebant de ttu-mlne septem vac cse pingues, quae pascebantur in palude.

DeindA septem alise vaccse macilentaï exiërnnt ex eodem fiumine, quae devorarunt (²) priores.

Pharao experrectus rursüm dormïvit, et alteram habuit somnium. Septem spica? plente enasceliantnr in ilno culmo, aliseque totidem exiles succrescëbant, et spicas plênas consumëbant.

CAPUT L.

JOSEPHDS COMMENDATUK.

Ubi dies illuxit, (³) Pharao perturbatus convouavit omnes conjectöres jEgypti, et narravit iis somnium: at nêmo potërat (⁴) illud interpretari.

Tunc prsefectus pincernarum dixit rëgi: Confiteor peccatum meum: qmnn ego et prwfectus pistorum essemus in carcëre, uterque somniavlmm eadem node.

Erat ibi puer Hebrcëus, qui nobis sapienter interpreta-tu* est somnia; res enim interpretatiunem compróbavit.

Videbatur sibi adstare: liet scheen hem, dat hij stond; hy meende te staan bij.

(²) Devorarunt perf. in plaats van devoraverunt.

(³) Jlhixit perf. van illucesco: Toen de dag aanbrak.

{⁴) Poterat imperf. van poaavm.

CAPUT LI.

josephüs vocatüs inibrpeetatur somnium.

Rex arcessïvit Josëphum, eïque narravit utrumque somnium. Turn Josêphus Pharaoni: Duplex somnium, inciuit, ïinam atque eamdem rem siynificat.

Septem vaccce pingue* et sept em spiccRplence sunt aeptem anni ubertatis, rnox vmtürce (¹) ; septem verb vaccce maci-lenUe et septem spicoe exiles sunt totldem anni famis, quce uhertatem secutura est. (²)

Itaque, rex, prcefice toil jEgypto virum sapientem et indus-trium, qui partem frugum recondat in Jwrréispublicis (³) servetque diligenter in suhsidium (^) famis secidurce.

CAPUT LII.

josephus PliiEFICÏTUR AeGYPTO.

Regi placuit consilium ; quare dixit Josëpho : Num (quot;)

quisquam est in JEgypto te sapientior (^G) ? nemo certe fungetur melitis Ulo munëre. (⁷)

(') Mox venturen, part. fut. van venio: weldra zullende komen, die weldra komen zal.

(-) Secutura est: conj. periphrastic a van senior.

(³) In horreis publicis : in de staatsschuren.

(-gt;) In suhsidium : tot verlichting.

(⁵) Num quisquam est; is er wel iemand ?

(⁶) Te sapientior: comparativus van sapiens, in plaats van: sapientior quam tu.

('•) funlt;/etur fut. van fungi munere : eene bediening waarnomen.

- 30 -

En tihi trado curani rejni mei.

Tiim detraxit e manu sua annülum, et Josephi di-gïto inseruit: induit illum veste byssïna : collo torquem aureum eircumdëdit, eumque in curru suo secundum (') collocavit.

Josêphus erat triginta annos natus, quüm summam potestatem a i'êge accëpit.

CAPUT L1II.

JOSEPHÜS COLLIGIT VENDITQUE FEUMENTA.

Josêphus perlustra vit omnes /Egypti regiones, et per septem annos ubertatis congessit maxïmam frumenti copiam.

Secïïta est inopia septem annörum. et in orbe uni-verso fames ingravescëbat.

Tune iEgyptii, quos premëbat egestas, (¹) adiêrunt rëgem postulantes cibum.

Quos Pliarao remittëbat ad Josëphum. Hic aïïtem aperuit horrea, et iEgyptiis frumenta vendïdit.

¹

(²j Quos premehat egestas: die de nood drong, die door den nood gedrongen werden.

— 31 —

CAPUT LIV.

ii-

JACOBUS MIÏTIÏ 1'ILIUS IN AEGYI'TUM.

Ex aliis quoque regionïbus conveniebatur (') in ¹¹¹¹ jügyptum, ad emendam (²) annönam.

Eadem necessitatft compulsus, Jacobus mtsit illüc dlios suos.

Itaque profecti sunt fratres Joseph!; sed pater reti-nuit domi natu minimum, qui vocabatur Benjamlnus; timëbat enim, ne quid mali (^:i) ei accideret in itinëre.

Benjamlnus ex eadem matre natus erat, qua(⁴) Josëphus, ideöque ei longè carior erat quam caeteri fratres.

CAPUT LV.

JOSEPHUS REI'REHENDIÏ 1'KATRES.

Decern fratres, ubi in conspectixm Josëphi venërunt, eum pröni (⁵) veneriiti sunt.

Agnovit eos Josëphus, sed ipse non est cognïtus ab eis. Noluit indicare statim, quisesset; sed eos interrogavit tanquam aliënos: Undè venistis, et quo consilio?

(¹) Conveniebatur iinperf. pass, van convenio: Men kwam te zamen.

de (²) Ad emendam, ger. van emo: om te koopen.

(³) Ne quid mali: dat iets kwaads.

(⁴) Eadem — qua: uit dezelfde — als.

(⁵) Pmni: voorover gebogen: met eene buiging groetten zii hem.

ji

Qui responderant: Profecti sumus e regime Chanaan,

ut emamus frumentum.

Non est ita, inquit Josêphus; sed venistis hue ammo hos-tili: vultis explorare nostras urhes et loca JEgypti parüm mumta. I¹)

At illi: Mimme, inquiunt; nihil mali meditamur: duo-dëcim fratres sumus: minimus retentus est (²) domi a patre: alius vero non supèrest. (³)

CAPUT LV1.

JoSEPHUS RETlNET SlMEONEJI.

Hoe Josephum angëbat, quöd Benjaminus cum ceteris non aderat.

Quare dixit eis; Experiar an v'erum dixeritis; maneat unus ex vohis obses (⁴) ajmd me, dum adducatur hue frater vester minimus; ccetëri ahite ('^J) cum frumento.

Tunc coepêrunt inter se dicere: Merlto hcec patlmur; crudèles fuimus in fratrem nostrum; nunc poenam hujus

scelëris luimus.

Putabant, hfec verba (⁰) non intelligi a Josépho, qui per interpretem cum eis loquebatur.

Ipse aüteiu avertit se parumper, et flêvit.

C) Parum munita part. perf. van munio, te weinig versterkt, zwak. Deze woorden behooren bij loca.

(2) Relcntus ent perf. pass. van retineo.

(⁸) Superest van supermm.

(⁴) Obses als gijzelaar.

(5) Ahite imperativus van aheo : de anderen moeten heengaan. f«) Acc. cum infin. Zij dachten dat deze woorden enz.

- 33 -

CAPUT LVII.

Revertüntür fratrbs domum.

Josëplius jussit fratrum saccos (') implëri tritïco, et pecuniam, quam attulerant, repöni in öre saccörum; ad-dïdit insuper cibaria in viam. (²)

Deinde demïsit eos, prteter Simeonem, qnem retinuit obsïdem. (³)

Itaque pvofecti sunt- fratres Joseph!, et quiim venis-sent ad patrern. narravêrunt ei omnia, quae sibi accide-rant.

Quutn aperuissent saecos, ut effanderent frumenta, mil-antes reperërunt pecuniam.

CAPUT LVTTI.

Jacobus dübitat dimittere Benjaminum.

Jacobus, ut audivit (⁴) Benjaminum arcessi (⁵) a prse-f'ecto iEgypti. cum gemïtu questus est.

Orhtim me libëris fecintis (⁶): Jowphm moHuus est; Simeon retentm ed in JEgypto ; Benjaminum vultis ahducère.

(') Acc. cum injln. Jozef beval dat, of: beval de zakken te vullen enz.

(²) In viam voor de reis.

(³) Obsidem: acc. van ohsen als gijzelaar.

(⁴) Ut audivit etc. acc. cum inf. Ut zonder conjunctivus betee-kent ah of toen. Toen hij hoorde dat,

(^F') Arcessi intin. pass. van arcesso.

(⁶) Orhum faceve : berooven.

3

— 34 -

Hmc omnia mala O in me recïdunt; non dwuttam Ben-jaminum; nam si quid ei adversi (²) accident in cia, non potêro i³) ei superstes vivêre t ), sed dolöre oppressus monar.

CAPUT L1X.

Instant fbatees.

Postqnam consumpti sunt cibi, quos attulorant, Jacöbus dixit filiis suis: Proficisciimni (⁵) üèrum in '■Egyptquot;¹quot;, ut ematis cïbos.

Qui respondërunt: Nonpossamus adirepraifecf urn uEgypti sine Benjamino ; ipse en int jussit illum ad se addan. (⁶) Cur, inquit pater, mentionem fecistis de fratre vestro

minlmo ?

Ipse, inquiunt. nos intenvgavit, num pater viveret, an alium fratrem habere mus. Respondïnms ad ea, quce (⁷) scisdtahatur. Non potuimus prmcïre emn (⁸) dwtarwn esse: Adduclte hue fratrem oestrum.

CAPUT LX.

Jacobds sinit abt re Bbnjaminom.

Tune Judas, unus e filiis Jaeöbi, dixit patri: Com

— 35

mille niihi puerum: ecjo ilium recipio in fid em meam: ego servabo, eyo reducam ilium ad te; nisi fectiro (') huji/s rei culpa in me residebil.

Si vohiissefi eimi stafim dimittcre, jam secundo hue rediissemus. Tandem victns pater annuit.

Quoniam necesse est, inquit, proficiscutur Benjammus vobiscuni; deferte viro munBra et duplum pretium; quia forte en-Ore i²) vobis prior pecunia reddlta est.

CAPUT LXT.

JOSEPHUS EXCli'IT FKATUES.

Nunciatum est (•'') Josëpho eosdem viros (⁴) advenisse et cum eis parvulum fratrem.

Jussit Josêphus eos introdüci domum, et laütum parari convivium.

Illi porrö metuëbant, ne arguerentur de pecunia, quam in saccis reperërant: quarè purgavêrunt se apud dispensatörem Josëphi.

Jam seniel, inquiunt, hiic venimus: reversi domum, inve-nimus pretium frtimenti in saccis: nescimus, qudnam casti id factum fuerit; sed eamdem pecuniam reportavimus.

Quibus dispensator ait: Bono animo estate, f³) Deindè adduxit ad illos Simeönem. qui retentus fuerat.

f¹) Nisi fecero, fut. exact, van facio: als ik het niet doe, zal de schuld enz.

(²) Errore abl. van error : bij vergissing.

(³) Nunciatum est: er werd geboodschapt, men boodschapte.

(⁴) Eosdem viros: acc. cum inf.

(^sj Zie Cap. XLYI (⁶).

— 86 —

CAPUT LXII.

Colloquium fratum cum Josepho.

Deindè Josëphus ingressus est in conclave, ubi sm eum frStres expectabant, qui eum venerati sunt et

obtulërunt ei munera.

Josëphus eos clementer salutavit, interrogavitque: SalvitsneC) est senex ille, quern vos putrem habétis? Vivitne adhuc?

Qui respondêrunt: Salvus est pater noster, adhuc vivit.

Josëphus aütem, conjectis in Benjammum octilis, ( ) dixit: Iste est frater tester minimus, qui domi remanserat apud pntrern; et rursüs; Deus sit tibi propitius, fili mi; et abiit festlnans, quia commötus erat ammo, (¹I et lacrymse erumpebant.

CAPUT LXIII.

josbphus dat conviviüm fratribus.

Josëphus, lota facie, (²) regressus, continuit se,et jus-sit appöni cibos. Turn distribuit escam unicuïque (³)

¹

gevestigd had.

²

(³) Commotus animo : bewogen in zijn gemoed.

³

Unicuique dativns vau unusquisque.

— 87 -

fratrum suorum; sed pars Benjamïni erat quintïgolo major quam cseterürum.

Peracto convivio, (') Josêphus dat negotium (²) dispen-satori, ut saccos eörum impleat frumento, pecuniam simul repönat, et insuper scyphum suum argentëum in sacco Benjamïni recondat.

Ille fëcit diligenter. quod jussus fuërat. (³)

CAPUT LXIV.

josephüs revooat fkatres.

Fratres Josêphi sêse in viam dedërant, necdum pro-cul ab urbe abërant.

Tunc Josêphus vocavit dispensatörem domus sute, eïque dixit: persequëre (^J) vivos, et quinn eos assecütus fiie-ris, illis dicïto (⁵); Quare injuria)» ijro heneficio rependistis?

Subripuistis scyphum argenteum, quo dommits meus uti-tur: impröbé fecistis.

Dispensator mandata Josêphi perfecit; ad eos confes-tim advolavit, furtum exprobravit, rei indignitatem (^e) exposuit.

CAPUT LXV.

Reperïtur scyphiis.

Fratres Josêphi respondërunt dispensatöri: Istud

(') Peracto convivio abl. abs.: cum jyeracttim esset convivium.

(²) Negotium dare: gelasten, gebieden.

(³) Zie Cap. XXX (a).

(⁴) Persequere : imperativus van perscquor.

(⁵) Dicito: fut. imper. van dico.

(⁶) Indignitatem rei exjtonere: de verkeerdheid der handeling onder dy oogen brengen.

i

- 38 -

scelörisi¹) longè a nobis alimum est: nos, ut tute {*) sas, retullmus bond fide pecuniam repertam (²) in saccis; mul-

turn abest ut (³) furati shmts scyphwn dominitid; volumus litis, ajmd quern fiirfum deprehensum filer it, moiie mulctHur.

Continuo depönunt saccos et aperiunt. Quos ille scrutatus invënit scyphum in sacco Benjamini.

CAPUT LXVI.

REDEDST IX L'RBEJf.

Tunc fratres Josêphi. mceröre oppressi, revertuntur

in urbem. _ , .

Adducti ad Josêphum, sese abjecërunt ad pedes dims. Quibus ille; Quomodo, inquit, potuistis hoe scelus ad-mittëre ?

Judas respondit; Fateor; res est manifest a; nullum possawus excusatwnem afferre, nee audemus petere veniam ant sperare; nos omnes erlmus servi tui.

Nequaquam, ait Josêphus ; sed ille, apud quern inventus est scijphus, erit mihi sere us; vos autem abite libëri ad pat rem vest rum.

¹

html sceleris in plaats van Mud scelus : die misdaad is zeer -rer van ons, wij hebben er volstrekt geen deel aan.

²

Bepertam part. perf. van reperio : gevonden.

³

(•) Multum Kbesl ut: het scheelt veel dat, het is er verre af dat.

— 39 -

CAPUT LX VU.

Judas se offert pro Benjamino.

Tune Judas accëdens propms ad Josëphum; Te üro inquit, clomine mi, ut bona cum venid me audias; pater unicè dilïgit puerum : nólebat prmw eurn dimittëre; non potui 'ul dh eo impetrdre, nisi podqudrn spopondi eum tutinn ah omni pericülo fore; (¹) si redierlrnus ad putrem sine puero, mcerüre confectus moriêtur.

Te oro atque obsëcro, ut sinas puerum ahire, ntêquepro eo addicts in servitutem: eyo pcenam ejus mihi sumo et earn libenter exsolvam.

CAPUT LXVIII.

JOSBFHUS MANTFESTAT SEIPSI M.

Tnterea Josêphus continêre se vix poterat: quarejussit iEgyptios adstantes (²) recedëre.

Tüm flens dixit magna voce (³) : feV/o sum Josephus-vivitne adhuc pater mens!

Non potërant respondêre fratres ejus, niraio timöre perturbati.

Quibus ille amlcè: Accedïte, inquit, ad me; ego sum Josêphus frater vester, quern vendidistis mereatoribus euntl-

(■) Eum tulmii — fore. nee. i-ain inf.; dat liij Ifeveiligd zal zijn tegen.

(²) Adstantes part, prjes. van adsto omstaande, it. (³) Magna voce: met luider stemme.

— 40 —

bus i¹) in yEgyptum: nolite (²) timere; Dei provident/a id faction est, ut erjo salüti vestrce comulerem.

CAPUT LXIX.

JoSEPHUS vult r at rem adduci.

Josêphus, lifec locutus, fratrem suum Benjamlnum i;ora|ilcxiis est, eumque lacrymis conspersit.

Deindè csetëros quoque fratres collacrymans oscula' tus est. Turn demiim illi cum eo fidenter locuti sunt.

Quibus Josêphus: lie (³), inquit, properate ad patrem meurn, eïque nunciate filium suum ( ) vivëre, et apud Pharao-nem plurimüm posse: persuadete illi id in JEgyptum cum omni familin commïgret.

CAPUT LXX.

PllARAO mittit muncra JaCOBO.

Pama de adventu fratrum Josêphi ad aures regis per-vënit, qui dedit eis munëra perferenda (⁴) ad patrem cum his mandatis: Adducite Mc patrem vestrum et omnem familiam 'ejus; nec multmn curate {*) supellecülem vestram:

¹

Euntibm part, pries. Viin eo, tens gaande.

²

(²) Nolite zie Cap. XLI (⁰).

³

(³) Ite imperativns van eo.

⁴

(⁵) Perferenda, gerundivum van perfero moetende gebracht worden, welke zij brengen moesten.

(«) Non multum curare niet veel zorgen, niet bezorgd ot bekommerd zijn.

- 41

quia omnia, qtm opus erunt (^L) vöbis, prcehitürus sum (^s), el odines opes Aïgypti vesfrie erunt.

Misit quoque currus ad vehendum (³) senem, et par-vülos et mulieres.

CAPUT LXXI.

Featkes patbem delectant.

Pratres Josephi festinantes reversi sunt ad patrem suum, eïque nunciavêrunt Josëphum vivëre, et princïpem esse totlus vEgypti.

Ad quern nuncium, Jacobus, quasi e gravi sonino exci-tatus, obstupuit, neo primüm Hliis. rem narrantibus (*), fidem adhibëbat; sed postquam vidit plaustra et dona, sibi a Josëpho missa, recëpit animum, et: Mihi satis est, inquit, si vivit aclhuc Josephus mens: iho et videbo eum antequani moriar.

CAPUT LXXII.

Jacobus commïgrat in Aegyptusi.

Jacobus, profectus cum filiis et nepotïbus. pervënit in jEgyptum, et prsemisit Judam ad Josëphum, ut eum faceret certiörem de adventu suo.

Quae opus erunt fut simpl. van opus esse : noodig zijn, wat gij zult noodig hebben.

(²) Zie Cap. LI {*).

(³) Zie Cap. LV (²).

(⁴) Jiem narrantibus, die het nieuws vertelden.

42 -

Confestim Josephus processit obviam patri, quern ut vidit ('). in collum ejus insiluit, et flens flentem (¹) com-plexus est.

Turn Jacobus ; Satis din vixi, inquit. nunc wquo animo moriar, quoniam conspedii tuo f rui mihi licuit {²). et te mild mperstitem (³) relinqno.

CAPUT LXXIII.

Fratres Josephi coram rege.

Josêphus adiit Pharaönem, eique nunciavit patrem suum advenisse : constituit etiam quinque e fratrïbus suis coram rege.

Qui eos interrogavit quidnam operis ( ⁴) liabërent; illi

respondêrunt se esse pastores.

Tüm rex dixit Josêpho ; Jïgyptus in potestate tua est ; cara ut pater et fratres tui in opitnio loco hahitent; et si qui (⁵) sint inter eos jndvi et industrii, trade eis caram meurum pecórum. (')

¹

Flem flentem ; de weeiiende den weenende, weenende omhelsden zij elkander.

²

P) Mihi licuit fruit: bet is mij geoorloofd geweest, ik heb----

mogen genieten.

³

(■t) Supmtitem relinquo ace. van superstes overlevend, levend achterlaten.

⁴

(«) Quidnam opens, voor quodnam upus : welk beroep.

⁵

(⁶) Si qui voor si aliqui: indien er eenige.

(') Ouram enz. gen. obj. de zorg voor miin vee.

— 43 —

CAPUT LXXIV.

josephus patrem com men i) at phahaoni.

Josëplius adduxit quoque patrem suum ad Pharaonem, qui, salutatus a Jacöbo, percontatus est ab eo, qua esset ;etate. ')

Jacöbus respondit rëgi: Vixi centum et triginta annos, nee adeptus sum senectTitem heatam avörum iiiéünini. Turn, bené precatus regi, discessit ab eo.

Josëplius autem patrem et fratres suos collocavit in optima parte yEgypti, eisque omnium rerum abundantiam suppeditavit.

CAPUT LXXV.

Jacobus designat locum sepulcki sui.

Jacobus vixit septem et decern annos, postquam coni-migrasset in ^Egyptum.

Ubi sensit mortem sibi imminëre, arcesslto (²) Josëpbo dixit: Si me amas, jura te{³) id factunan esse, quod ate pctaDi, scilicet ut me non sepelias invEgypto, sed corpus meum transferas ex hue regime, et condas in sepulcro majoruni hieorum.

(') Qua cssel atate: Abl. qualitatis: van welken leeftijd, hoe oacl hij was.

(-} Arcesslto enz. part. perf. van arcesso : hij zeide tot den ontboden Jozef; hij ontbood Jozef en zeide:

(³) Jura te imperntivns van juro: zweer dat gij.

I

— 44 —

Josephus aïïtem; Faciam, inquit, quod juhes, pater. Jura ergo mihi, ait Jacöbus, Ie certö id fadunm esse. Josephus juravit in verba (') patris.

CAPUT LXXVI.

Josephus iilio.s proponit patri.

Josephus adduxit ad patrem duos filios suos, Manassem

et Ephraimum : posuit Manassem, qui natu major erat, ad dextram senis, Ephraïmum vëro minörem ad sinistram ejus.

At Jacóbus, decussans manus, dextram imposuit Ephraïmo, sinistram aütem Manassi, et utrïque simul bené precatus est. Quod Josephus animadvertens segié tulit, et conatus est manus patris commutare.

At pater restïtit, dixitque Josêpho: Scio, fili mi, scio hunc (²) esse majurem natu, et illiini mirwrem: id prudens feci. (³)

Ita Jacobus Ephraïmum Manassi anteposuit.

CAPTT LXXVII.

fusus patris curat.

Ut vidit Josephus extinctum (.⁴) patrem, ruit super eum flens, et osculatus est eum, luxitque illum diü.

(») ]n verba : op de woorden.

(²) Hunc esse, acc. cum int.

(³) ld prudens feci: dat heb ik niet opzet gedaan.

(«) Extinctum part. perf. van cxHnguor: uitgebluscht worden, sterven. Toen J. zag, dat zijn vader dood was.

— 45 -

Deinde prsecêpit medïcis. ut condTrent(¹) corpus; et cum fratrïbus multisque ^Egyptiis patrem deportavit in regiönem Chanaan.

Ibi fünus fecërunt cum magno planctu, et sepeliërunt corpus in spelunca, ubi jacébant Abrahïïmus et Isaacus, reverslque sunt in /Kgyptum.

CAPUT LXXVIII.

JoSEI'IICS COSFIRjrAÏ FRATRES.

Post mortem patris timêbant fratres Josêphi, ne ulcis-cerêtur injüriam, quam acceperat: inisêrunt igitur adillum rogantes (quot;). nomïne patris, ut earn oblïviscerêtur, sibique condonaret.

Quibus Josëphus respondit: Xon est quocl tinwatis {^a); vos quidem nudo in me animo fecistis (⁴)sed Deus convertit illud in honum : exaltavit me, sicut videtis, ut salvos fuceret popidos imdtos; ec/o vos alarn (°) et familias vestras.

Consoliïtus est eos plurimis verbis, et comïter cum illis locïïtus est.

(¹) Condi rent imperf. conj. van condio.

(²) Rogantes: zij zonden vragenden, zij zonden iemand naar hem, om in den naam huns vaders te vragen, dat hij enz.

(³) Non est quod timeatis: er is geen reden om te vreezen, gij behoeft niet te vreezen.

(⁴) Malo in me animo fecistis: met eene kwade bedoeling tegen mij hebt gij gehandeld, gij hebt mij wel kwaad willen doen, gy hebt mij moedwillig mishandeld.

(⁶) Alam fut simpl. van aio.

I

_ 46 -

CAPUT LXXIX.

Moes Joseph!.

Joséphus vixit annos centum et decern; quumque esset morti proximus. convocavit fratres sues, et illos

admonuit se brevi moriturum esse, f¹)

Eqo, inquit. jam morior : Deus vos non deseret, sed enf mis p-oesidio, (²) et deducet vos aliquandb ex yEgypto rn regmiem, quam patrihns nostris prow,sit: oro vos atque

obtestor tit illüc ossa men deport'etis.

Deindè placide obiit. Corpus ejus conditum est et in

ferëtro posïtum.

CAPUT LXXX.

OPPRESSIO JuD-l-ORl'^I.

Interea postëri Jaeobi, seu Hebrëi. numero aucti sunt mirum in modum {⁸). et eörum multitudo. crescens in dies, metum incutiébat vEgyptiis.

Rex novus solio potitus est. qui Joséphum non

vidërat, nee merïta ëjus novërat. .

Is icitur. ut Hebrëëos opprimëret. prïmum duns ü os laboribus conficiébat; deinde edixit etiam. ut parvuh eörum recens nati in flumen projicerentui.

( ) Ace. cum in ^ativi beteekent strekken,

(31 Erit vobis prasidto. J^'se mei mev dienen tot. Hij zal u tot bescherming dienen, uw beschermer zijn. (³) Mirum in modum : op wonderbare wijze.

47 —

CAPUT LXXXL Nasoitur Moses.

Mulier hebraea peperit filium, quern voluit servare. quüm vidêret eum elegantem esse.

Quare abscondit eum tribus mensïbus; sed quüm non posset eum diutiiis occultare, sumpsit fiscellam scirpeam, quam linivit bitumlne ac pice.

Deindè posuit intüs infantülum, et exposuit eum inter arundïnes ripse fiumïnis.

Habëbat sëcum ünam comïtem sorörem pueri, quam jnssit stïïre procul, ut eventum rei exploraret.

CAPUT LXXXIL Sekvatub Moses.

Mox filia Pharaönis venit ad fiümen, ut ablueret corpus. Prospexit fiscellam in arundinibus hferentem, misitque illiic ïïnam e famulabus suis.

Aperta fiscella. (¹) cernens parvulum vagientem, miserta est illius; 1ste est, inquit, ünus ex infantibus Hebrcëörum.

Tune soror accëdens: Visne, ('²) ait, ut arcessam (³) mulierem hebrceaw, quce nutriat parvulum? Et vocavit matrem.

(!) Aperta fiscella abl. absol.; het korfje geopend: toen het koi'fje geopend was.

t²) Vwïic van volo en tie zie Caji. XXXI (³)

(³) Arcenaavi conj. van nrcesso.

— 48 -

Cui filia Pharaönis puerum alendum C) dedit, pro-

inissa mercëde. (²) qj-ju

Itaque mater nutrïvit puerum et adultum reddidit

(ilise l'haraönis, qu® illum adoptavit et nominavit Mösem, id est, servatum ex aquis.

CAPUT LXXXIII.

Moses CONATUR LIBEBARE JüDiEOS.

Mösès jam senex, jubente Deo ^adiit Pharaónem, eique pra-cëpit nomïne Dei, ut dimitteret Hebros. Rex impius renuit parére mandaüs üei^

Moses, ut Pharaönis pertinaciam vmceret, nmlta e

stupenda edtdit prodigia, quae vocantui p aga? y _D 1 • O.™ nihilM.» Phavao in «.nte.M 1»« Dei interfécil pvimogemU.m ëjm «1..™ e' m-imogenitos jEgyptiorum. _ , _v„

Tandem metu victus paruit, deditque enueis

dendi facultatem. ( )

CAPUT LXXXTV,

üiscessus hbbbieobum.

Profecti sunt Hebrüi es ^gypto ad (⁴) sexcenta

toegezegde belooning. ; verlof om heen

(») Diecedendi facultatem: Gevandmm van dvcedo,

te gaan.

(') Ad bij de, omtrent.

r

I - 49 -

' millia virorum prsetei' parvülos et promiscuum vulgus.

Illis egredientibus f¹) praelbat columna nïïhis interdiü et column,i ignis noctu. quoe esset dux viae ; nee unquam per quadraginta annos defuit illa columna.

Post paucos dies, multitüdo Hebrasörum pervênit ad littus maris rubri. ibique castra posuit.

CAPUT LXXXV.

Moses divïdit aquas maris.

Brevi rëgem poenituit, quöd tot millia hominum dimi-sisset, et, collecto ingenti exereïtu, eos persecïïtus est.

Hebrsei, quüm vidissent ex un;ï parte se mari in-terclüsos esse. (²) ex altera parte instare Pharaöneni cum omnibus copiis, magno timöre correpti sunt. 5 Tunc Deus Mösi: Pratende, inquit, dextèram tuam in

mare, et divide aquas, ut Hebrcêis gradientibiis iter sicmm prceheant.

CAPUT LXXAVI

H KBR.F.I MAKE INGREDIUNTITR.

Facit Möses, quod jussërat Deus: quüm tenëret [jta manum extensam super mare, aquae divïsif sunt; et

intumescentes hinc et indé pendëbant.

Plavit etiam ventus vehëmens, quo exsiccatus est jeno alvëus.

l_ieen D IW'¹⁸ egredientibus: Zij uitgaande, terwijl zij uitgingen.

(²) Se mari interclusos esse : Acc. cum inf. dat zij van den eenen kant door de zee waren ingesloten en dat Pharao enz.

4

— 50 —

Tunc Hebrsei ingressi sunt in mare siccum ; erat enim aqua tanquam mums a dextra eorum et Iseva.

Rex quoque iEgyptius, Hebrsos insecütus, nou dubitavit mare ingrëdi cum univèrso exercitu.

CAPUT LXXXV1I.

ABGYPTII FLUCT1BUS OBKUONTUK.

Quum ^Egyptii progrederentur in medio man. Do-minus subvertit eorum currus, et dejëuit equïtes.

Metu perculsi /Egyptii coepêrunt fugëre : at Deus dixit Mösi: Extende rursus destram in mare, id aqua

revertantur in locum suum.

Paruit Moses, et statim aquffi refluentes obruerunt yËgyptios et eörum currus et equltes.

Delêtus est universus exercttus Pharaonis in mediis fluctïbus; nee unus quidem t,¹) nuncius tant» cladis

superfuit. _

Sic Deus liberavit Hebrppos ab injusta servitute ^Egv p-

tiörum ■

CAPUT LXXXV1II.

JUDiEI V\GANTUR IN DESERTO.

Hebrsei, trajecto mari mbro, (²) diü peragrarunt vastam solitudïnem.

¹

Nec mm» quidem____super/uit: en zelfs bleef niet een bode

over enz.

²

(ü) Trajecto mari rubra: abl. abs, in plaats van: postqimm trajec* runt mare rubrum.

— 51 —

Deerat panis; at Deus ipse eos aluit .• e cselo per annos quadraginta cecldit eibus, qnem appellavërunt

manna.

IiiBrat(¹) Imic cibo gustus simïlse, cum melle mixta?. Tnterdüm etiam defuit aqua ; at, jubenle Deo, Möses percutiëbat rïïpem virga, et continuo erumpèbant fontes aquas dulcis.

CAPUT LXXXIX.

Deus promulgat legeji.

; Mense tertio, postquam Hebrtei egressi sunt ex iEgypto,

pervenërunt ad montem Sina¹.

t Ibi Deus dedit eis legem cum apparatu terrifïco.

Coepërunt exaudlri tonitrua, micare fulgüra: nübes is densa operiëbat montem, et clangor buccln£e vebemen-

is ter perstrepëbat.

Stabat popülus prae metu trepïdus (²) ad radices mon-p- tis fumantis.

Deus aütem in monte loquebatur e media nube inter fulgüra et tonitrua.

CAPDT XC.

'g^jn Decalogus.

H;T:'C porró sunt verba, quse protulit Deus : Ego sum bodu Dominus, qui eduxi vos e servitüte iEgyptiorum.

ajece- (gt;) Jnerat imperf. van insum : Er was in deze spijs enz.

(²j Pree metu trejrichia: bevend van schrik.

.

„Non erunt vobis f¹) dii alieni; ego unus (²) Deus, et non est alius praeter me.

,Non usurpabïtis nomen Dei vestri temërè et sine

causa.

„Sabbato nullum opus faeiëtis : colïte patrem vestrum et matrem vestram : non occidëtis, non adulterabïtis.

„Non faeiëtis furtum : non dieëtis falsum testimonium adversüs proximum vestrum : non concupiscëtis rem alienam.quot;

CAPUT XCI.

Morïtur Moses.

Möses, a Deo mönïtus, confïci jussit (³) tabernaculum e pellïbus et cortïnis prétiosissimis : insuper aream foederis aüro puro vestïri, in qua reposuit tabulas lëgis divinïe.

Quüm jam in conspeetu habëret terrain a Deo pro-missam, mortuus est, vir sapientia et cseteris virtutibus

planè admirabïlis. (⁴)

Lusit eum populus diës triginta.

Successit in locum Mosis Josue, quern ipse pnus de-signaverat.

¹

(■) Xon erunt vobis. E,se met eeu dativus beteekent hebben: gij zult geene vreemde goden hebben.

²

{=) Ego mm* Dem: ik alleen ben God.

³

P) Confici gt;«i(. Mere kan dikwijls door laten vertaald worden :

hij liet vervaardigen, of bouwen.

⁴

Plane admirabilw behoort bij mr: de man, die alleszins bewonderenswaardig is, boven allen lof verheven is om of wegens....

-- 53 -

CAPUT XCII.

Heisr.tji per Joudanem vadunt.

Ut Hebrsei in terrain promissam introducerentur, Jordanis erat trajiciendus ( ²), nee erat iis (³) navium copia, nec vadum prtebêbat (⁴) amnis, qui tunc plêno alveo fkiebat.

Deus vënit eis auxilio: Josue jussit preeferri arcam fcëdëris, et populum sequi.

Appropinquante area, aquse, qua? supernè defluëbant, (⁶) stetêrunt instar muri; qute autem infra erant, descen-dêrunt, et alveum siccnm reliqnërunt.

CAPUT XCIII.

josl'e erïgit monumextuji.

Hebra?i ineedêbant per arentem alveum, donee rlpam opposTtam attingërent.

Turn reversse sunt aquse in loeum pristlnum.

Josue vëró duodëcim lapldes, e medio amne sublatos, erexit, ut essent perenne rei monumentum.

Dixit Hebreeis: Si quando vos interi'ogavërint filii vestri, quorsum spectet ista lajndum congeries? respondebitis: Sicca 2}ede trajecimus Jordanem istum : idcirco positi sunt lapides ad sempiternam facti memoriam, ut discard postéri, q uanta sit Dei potentia.

f¹) Ut. .. introducerentur: Als... zouden binnentrekken.

(²) Erat trajiciendus. Gerundivum; zie Cup. XLYIII (^a).

(³) A⁷ec erat its zie Cap, XC (').

(⁴) Vadum proebere ondiepte of doortocht verleenen.

(⁶) Quce superne defluelant: die van boven afstroomden.

— 54 —

CAPUT XCIV.

Urbs Jericho capitur.

Erat in his locis urbs munita validissimis mïïris ac turribus, nomine Jericho, qua; non facilè poterat expug-nari, nee obsideri.

Josue, divlno auxilio frëtus, non armis aut viribus urbem agressus est.

Arcam circumferri jussit circa muros, sacerdötesque antecedere, et tuba canëre.

Quüm area septies circumlata fuisset, mïïri et turres illieó eorruërunt.

Urbs cajsta et direpta est.

CAPUT XCV.

Josue sustinet solem.

Reges Chanaan, conjunctis viribus I¹) progressi sunt adversus Hebneos.

At Deus dixit Josue: Ae timeas eos; tua erit victoria. Josue igitur magno impetu illos a.dortus est; qui, subita formidine eorrepti, fugêrunt.

Tunc in eos eecidit grando lapidea, et multos interfeeit. Quüm aïïtem dies in vesperum inelinaret, (²) re non-

(¹) Conjunctis viribus: van conjungere vires : met vereende krachten.

(²) In vesperum inclinare: ten avond neigen.

— 55

duin confeetiï, (') Josue jussit solem consistere ; et vëro stetit sol, et diem produxit, dönec deletus esset hostium exercïtus.

CAPUT XCVI.

Josue morttdr.

Josue, devictis omnibus Palestlnae popülis, Hebrteos in sëde destinata collocavit: agros et oppïda capta singulis tribubus divisit et mortuus est.

Deindè summa potestas delilta est ad judïces. inter quos eminuëre (²) (iedeon, Samson et Samuel.

Varia deinceps tuit Hebrseorum fortïïna pro variis eörum morïbus (³) : ssepè in Deum peccaverunt, sed tune, divlno prsesidio destitüti, ab hostïbus superabantur: quoties ad üeuin conversi ejus auxilium imploravërunt, placatus est Deus et liberavit eos.

CAPUT XCVIT.

Miïtitur Ghdegn.

Hebraei, a Madianltis vexati, opem a Deo petiërunt. Deus illörum preces audi vit.

Angelus adstïtit G-edeöni ; Dominus tecum, inquit, vir fortissimo.

(¹j He nonduni con/ecta, abl. abs.: daar de zaak nog niet afgehandeld, de overwinning nog niet volkomen was.

(²) Eminuere in plaats van eminuerunt.

(³) Varia deinceps enz. In het vervolg was het gelnk (of hot lot) der Hebreeuwen afwisselend (of onbestendig) gelijk hun gedrag.

~ 56 —

Respoudit Gedeon: Si Deus nobiscum est, cur duro premïtmir servitüte ?

Ait angelus : Macte animo : lïberabis populum tuum a servitüte Madianitarum.

Nolëbat primo Gedeon tantum onus suscipëre; sed duplici miracülo confirmatus, non abnuit.

CAPUT XCV1II.

Gedeon i^gt;ro(Jbdiï contra Madianitas.

Gedeon, cont.racto exercïtu, profectus est cum duöbus et triginta millïbus hominum, et castra castris hostium contülit. (')

Erat porró intinlta multitüdo in exercitu Madianitarum ; nam cum iis rex Amalecitarum se conjunxörat.

Tarnen Deus dixit Gedeoni: Non opus est tihi (²) lot mïllibus hominum ; dimissis cceteris, retine tantum trecentos vivos, ut victoriam suce virtTiti non tribuant, sed potentice divince.

CAPUT XCIX.

Gedeon victokiam uefert.

Gedeon trecentos viros in tres partes divïsit deditque illis tubas et lagënas testacëas, in quibus erant lampades accensaj. (³)

(') Castra castris enz. Hij sloeg zijne legerplaats) op tegenover die der vijanden.

(²) Nun opus est Hbi: gij hebt niet noodig. Zie Cap. LXX ('J.

(³) Lampades uccensai: ontstoken, brandende lampen.

— 57 -

Hi, media nocte ingressi castra. hostium, coepêrunt tubis clangere et collidëre inter Sie(ⁱ) lagênas.

Madianitse, audllo tubarum sonïtu et visis lampadi-bus, tnrbati sunt, et turpi fuga dilapsi.

Denïquè gladios in se invicem convertêrunt, et mutua caede se trucidarunt.

Gedeon hostium rêges persecutus est, et eomprehen-sos neci dedit. (²)

CAPUT C.

Oktus Samsokis e.tusqub rohur.

Quum Hebra.H in polestate essent Philisteorum, et ab illis affligerentur, natus est Samson, futarus ultor hostium.

Hüjus mater diü orba fuerat; sed ei angelus Domini apparuit, prsedixitque eam habituram esse filium, qui elves suos in libertatem aliquandó vindicaret.

Enixa puerum, nomen Samsönis ei indïdit.

Puer crevit; intonsam habuit comam; nee vinum, nee sieëram bibit; ineredib li fait corporis robore (³); obvium leonem (⁴) manu interfëcit.

('j Collidere inter se : tegen elkander verbrijzelen.

(²) Neci dedit van neci dare : ter (lood brengen.

(³) Incredibili fait robore ; abl. partis : hij was van ongeloofelijke kracht, hij had eene ongeloofelijke lichaamskracht, hij was onge-lool'elijk sterk van lichaam.

(⁴) Obvium leonem: een tegemoet komenden leeuw, een leeuw dien hij aantrof.

— 58 —

CAPUT CL Samson vbxat Philisiveos.

Samson adultus Philisteos raultis affëcit cladibus : oepit trecentas vulpes, quarum caudis (²) acr-ensas 1am-pades alligavit, et in hostium agros immisit.

Tunc fortè messis mattira erat: ita incendium fuit facile.

Omnes segëtes, vinea; et olea? exustse sunt; et ini-mlcam gentem variis incommödis vexare non destïtit.

Tradïtus Philistffiis rüpit vinciila, quibus constrictus fuerat; et, arrepta, maxilla asfni, mille hostes prostravit.

CAPUT CII.

Samson tolliï portaji urbis.

Quadam die Samson, urbem Philistseörum ingressus, videbatur ibi pernoctatürus esse.

Philisteei, occasionem cap tantes, poi'tas obserari jus-sërunt, ne quis exlret.

Per totam noctem expectabant silentes, ut Samsonem mane exeuntem (³) interficerent.

At Samson media nocte surrexit, venitque ad portam i^rbis, quam quum (⁴) invenisset claüsam. humeris sus-tdlit cum postïbus et seris, atque in vertïcem montis viclni supportavit.

(') Multis affieere cladibus: veel jieclerlagen berokkenen, groote verliezen toebrengen.

(²) Quarum caudis: aan wier staarten.

(³) Exeuntes van exienn part, prses. van exeo.

(⁴) Quam quum in plaats van quum hanc.

— 59 —

CAPUT CUT.

Ab uxore prod1tur.

Tandem Philistsei, qui Samsönem comprehendere nequivërant, illius uxorem pecunia corrupërnnt, ut virum prodëret.

Muiier viro persuasit, ut sibi indicaret causam tantae virtütis : et, ubi resclvit vires êjus in eapillis sitas esse, caput dormientis totondit, atque ita eum Pliilistfeis tradïdit.

Illi, effossis ocülis, vinctmn in carcërem conjecerunt, diüque ludibrio habuërunt.

Sed spatio temporis ccepit crlnis acclsus creseere et eum crlne virtus redïre ; jamque Samson juste ultiSnis tempus opperiebatur, sciens sibi vires rediisse.

CAPUT CIV.

Samson moriens occIdjt hostes.

Erat Pbilistteis mos, quinn dies festos agerent, pro-ducere Samsönem quasi in pompam publïcam (') cap-töque insultare.

Die quadam, quinn publicum convivium celebraretur, Samsönem addïïci jubent.

Domus, in qua omnis populus et principes Pbilistse-örum epulabantur, subnixa erat duabus columnis mirse magnitudïnis.

Adductus Samson inter colunmas statuitur.

— 60 —

Turn ille, occasione ütens, columnas concussit, et turba omnis obruta est ruina domus, sinnilque Samson ipse cum hostïbus occubuit.

CAPUT CV.

Samuel nascitur et crescit.

Quum Heli esset summus sacerdos, natus est Samuel. Hunc adduxit mater ad sacerdötem, et obtulit Domino, ut ei in sacrificiis faeiendis(¹) ministraret.

Puer crescêbat egregia indole prsedïtus, eratque Deo et homintbus carus: eui mater sua certis temporibus afferêbat parvam tunïcam, quam ipsa confecërat.

Heli verè habêbat filios perdïtis moribus, adeö ut populum a colendo Deo (²) abducerent; nee satis gravïter eos unquam (³) reprehendit.

Quamobrem Deus erat libëris et patri iratus.

CAPUT CVI.

Deus denuntiat pcenam Heli.

Quadam nocte, quum jacêret Heli in lectfilo, Dominus vocavit Samuêlem, qui, ratus se (⁴) a sacerdöte areessi, cucurrit dixitque : En adsum ; voccisti enim me.

(ï) In sacrificiis faciendis; gerundivum: in offeranden te doen, in het offeren.

(²) ^1 colendo Deo: gerundivum: van Clod te dienen, van den godsdienst.

(³) Nee unquam : en nooit.

(⁴) Ratus se enz. ace. cum inf. meenende dat hij.

At Heli; Xon te vocavi, inqnit, fili mi: revert ere in lec-tulum tuum. Idque iterüm et tertio factum est.

Tandem prjemonïtus a saeerdote, Samuel respondit Deo vocanti: Loquire, Domine; audit enim servus tun*.

Tiirn Deus Samuëli: JSJ/o, ait, afficiam domum Heli Us malis, f¹) quce nemo audire possit, quin ei ambw aures tin-niant; propterèü quod in liheros suos plus wquo indulgemiquot;) fuerit, evrumque vitia nimium patienter tulerit.

CAPUT CVII.

Samuel certiokem facit Heli.

Aretus deindè somnus Samuëlem complexus est, qui dormïvit usque manè.

Ubi dies illuxit, (³) surgens e lectulo aperuit ostium tabernaculi, uti facere consuêverat (⁴); timêbat aütem sacei'doti indicare sermonem Dei.

Hëli compellans eum ; Oro te, inquit, et obtest or, indlca mihi ea, quce dixit tibi Deus: cavene me quidquam (⁵) celcs édrum, quce audivisti.

Jubenti paruit Samuel, elque enarravit omnia verba Domini; cui Hëli: Dominus est, ait, facial quod sibi libucrit.

f¹) Afpceve its malii, quce enz.: met zulke rampen treffen, dat niemand ze kan aanhooren zonder dat enz.

(²) Phis cequo indulgens: al te toegevend.

(³) Uhi dies illuxit. Zie Cap. L (⁸).

f⁴) Uti.... comueverat, plnsq. perf. van comuesco : gelijk hij gewoon was.

(⁵) Cave ne me quidquam celes: pas op dat gij mij iets verbergt.

— 62 -

CAPUT CVIIL ïuisiis EXTTUS Heli.

Paulo post bellum esortum est inter Philisteos et Hebrseos.

Hebnei arcam foederis in pugnam deferunt, et cum ea filii sacerdötis procëdunt; sed. quia Deus iis erat offensus, area detriraento magis quam adjumento fuit. (M

Victi sunt Hebrsei, occlsi filii sacerdötis, area ipsa capta est.

Heli, audlto tantee cladis nuncio, e sella deeïdit, et fracta cervïce, mortuus est.

CAPUT CIX.

Saju ël judex et Sail rex.

Samuël fuit postrêmus Hebrseörum judex, eörumque res (²) in summa pace et perpetua tranquillitate admi-nistravit.

At quurn senuisset, et filii ejus a moribus paternis desciscërent, populus, novitatis amans (³). ab eo rëgem petiit.

Samuël primo rem dissuasit, Hebrasosque ab isto con-silio dimovëre conatus est; sed illi in sententia persti-tërunt.

Detrimento maffia quam adjumento : meer tot schade dan tot voordeel, meer schadelijk dan voordeelig.

(²) Eorumque res: hunne bezittingen, hunne belangen, hunnen staat.

(³) Novitatis amans: op nieuwigheden belust.

— 63 —

Quare admomtus a Deo Samuel annuit eörum pos-tulatiöni, et Saülem rëgem consecravit.

Erat statüra Saülis ingens et forma excellens, adeo ut dignïtas corporis l¹) dignitati regite pulchré convenïret.

CAPUT CX.

Inobedientia Saü lis.

Philistsei in agrum Hebrseörurn irruptiönem fecêrunt.

Quapropter SaiU adversüs illos processit, et apud Galgala, urbem insignem istius regiönis, castra posuit.

Porró Samuel edixerat, ut se (²) per septem dies ex-pectarent, nëve manum eum hoste priüs conserërent (³), quam ipse veniret et Deo sacrificium faeeret.

Die se^jtimo, quüm Samuel morarêtur, et populus morse pertesus (■'quot;) dilaberëtur, Saiü ij^se sacrificium fëcit loco sacerdötis.

Vix peracto sacrificio, venit Samuël, rëgemque gra-viter reprehendit, quód munus proprium sacerdötum sibi temerè arrogavisset.

CAPUT cxr.

Addax Jonath.e kacïnls.

Quurn Hebrisei a Philisteis premerentur, Jonathas, Saulis filius, aüdax consilium cëpit et perfëcit.

Dignitas corporis: waardige houding of statig voorkomen.

(^aj Se. Zie Cap. XXII (⁸).

(³) Non prius manum co user ere, qunm : niet eerder handgemeen (of slaags) worden dan.

(⁴) Morce pertctaus; het wachten moede.

— 64 —

Solo armigëro comité, O castra liostium ingressus est, et viginti ferè Philistaeis interemptis, universum excercitum terröro perculit. (¹)

Ttaque Pliilistoei perturbati non amplius ordïnes ser-vabant (²) non imperia exëquebantur, sed fugffi se com-mittere coepêrunt.

Quod ubi Saül animadvertit, copias castris eduxit, et tügientes perseculus insignem victoriam retulit.

CAPUT CXII.

Saul mobti exponit filium.

Saül düm persequerêtur Philistseos, edixerat ne quis, nisi confectis bostibus, (³) cibum sumeret, et cum jura-mento minatus erat mortem illi, qui id fecisset.

Jonathas tunc aberat, nee regis imperium audierat.

Accïdit ut exercitus trajieëret silvam, in qua esset plurimüm meilis silvestris.

Jonatbas, edicti paterni nescius, extendit virgam, quam manu tenêbat, eamque, melle intinctam. ori ad-mövit.

Id ubi rex cognovit, filium morte plecti voluit; sed

¹

Terrore percellere: met schrik slaan.

²

(³) Ordines nervare: het gelul honilen, in 't gelid blijven.

³

(⁴| ne (JUK enz.: dat niemand, tenzij de vijanden afgemaakt zijnde, dat niemand vooraleer de vijanden gedood waren.

— 65 -

recens merituin (¹) perieulo Juvenem exBinit, nee popn-lus tulit insontem f²) ad supplicium trahi.

CA ITT CXIII.

Saüle rejeoto, emgitur David.

Saul postea, jubente Deo, bellum Amalecïtis intulit. Prlmè rem bené gessit. (³) Caesi sunt hostes, et eörum rex captus est.

Sed deindè Saül Deum gravïter offendit: vetuerat Deus, ne quid ex spoliis hostium reservaretur; Saül vëro, Amalecïtis ctesis, partem prasdse servavit.

Quam ob caüsam rejeclus est a Deo, et in ejus locum David adhue juvenis, (⁴) e tribu Jïïdfn electus est et a Samuêle unctus.

CAPUT CXIV.

Sedat David Saule.m tuhbatim.

Saülem, postiju;im Dei mandata sprevisset, invasit spiritus malus, ita ut ille in furürem saepe incidëret.

Tunc aulïei ei suasêrunt, ut aliquem arcesseret, qui

!') Hecens meritum : de zoo even verworven verdienste, de pas bewezen dienst.

(•) Tulit insontem : duldde niet, dat de onschuldige.

(³) Hem hene gerere: zijne zaken goed doen, slagen, gelukkig strijden.

(⁴) Adhur; juvenia : nog jong zijnde.

5

— 66 -

citharani sctret pulsare, ad deliniendmn «egrum ejus auimuin. f¹)

Arcessïtus est David hujusce artis perïtus (²), qui ob illud nmnus inter miiiistros regios habebatur.

Itaque statim ac (³) Saülem spiritus malus corripié-bat, David citharam pulsabat, et regis furor considëbat.

CAPUT CXV.

GoLIATIiUS IKIiÏTAT HEliU/EÜS.

Secutum est bellum cuin Philistans. Quüm duae acies in conspectu essent (■'), Philistfeus quidam, nomine Goliathus, vir mme magnitudïnis, progressus est ante ordines et uiiuiii ex Hebrseis s:cpè provocabat ad singu-lare cert.unen.

Lorlca squamata induebatur: ocreas in cruribus aereas habêbat; cassis serea caput ejus operiebat, et clypeus tereus tegebat luinicros.

Turn Saiil magna prsemia, imö et tilia; nuptias ei promisit, qui provocantis spolia retulisset.

At nëmo contra ilium exïre audêbat: et Goliathus suam Hebrffiis ignaviam cum irrisu ac ludibrio expro-brabat.

(') Aegruin ejus animum: zijn ziek gemoed, zijne zwaarmoedigheid.

^2^ Svjuscc nvtis pevitusin deze kunst ervaren.

(³) Statim ac : zoodra als.

(⁴) Quuni duce enz.: Toen de twee legers in het gezicht waren, tegenover elkander stonden.

CAPUT CXVI.

David sese offert ad certamen.

Diivicl, commötus ignominia populi sui, se spontè ad pugnandum obtulit.

Itaque adductus est ad Saiilem, qui, considerata ejus a'tate, diffidëbat jjugnse.

^\om potëris, inqnit, adólescentülus cum viro robustis-shno (¹) pugnare.

Respondit David : y,e timecis, o rex; qiiüm pascërem oves patris mei, leo incasit gregem, ovemque corripuit; ego illnm pei'secutus occtch, et ovem e faucihus illius eripui. Ursum pdrtter inter feci. Deus, qui me defendit lt;i leune (²) et vrso, me quoque a Philistoeo isto defendet.

lüm Saül : Ahi, inquit, cum istd fiducid: Deus te adjüvet.

CAPUT CXVJI.

David procedit adversus Goliath.

feaiil arma sua juveni voluit accommodare: galeam capïti ejus imposuit, lorica pectus circumtexit, latus gladio accinxit.

David vero iis impeditus armis, quibus non erat assuëtus, vix potërat incedere.

Quarè onus incommodum deposuit, sunipsit autem

(gt;) Adoleecentulus enz.: gij, zoon kleine jongen, met een zoo sterken man.

(^aj A leone : tegen den leeuw.

- 68 —

pedum pastorale, quo üti consueverat, (¹) et fundam cum quinque lapidibus in saccülo.

Sic armatus adversüs Philistseum processit.

CAPUT CXVIII.

David credit Goliathum.

Accedebat ex adverso (²) Goliathus, qui, viso adolescente : Nam me, inquit, canem esse putas, quern cum hacülo aggrediaris ?

Cui David respondit: Tu penis ad me cum gladio et hasfd et clypeo; ego autem venio in nomine Domini exerci-tuum., quem prohris aüsus es lacessêre. Aufêram caput tuum, ut. sciat omnia terra, Detim esse in Israël.

Tunc misso funda lapide, (³) PhilistEeum in fronte percussit, et humi prostravit; currensque suum jacenti (⁴) gladium detraxit, quo caput illi prsecldit.

Ea re perculsi Philistsei in fugam versi sunt, et vic-toriam Hebneis concessêrunt. (⁵)

(') Conmeverat plnsq. perf. van consueeco: tUi infin. van utor: dien hij gewoon was te gebruiken.

|^s| Ex adverso : van den anderen kant, van de overzijde. (») Misso enz. abl. abs. hij wierp een steen met den slinger, hij slingerde een steen.

(⁴) Jaeenli part. prses. van jaceo: den liggende, terwijl hij daar lag.

(^l) Coneedere: teestaan, laten.

- 69 -

CAPUT CXIX.

Saul Davidi invidet.

Redeunti (') Davidi obviam itum est. (²) Hebrfei gra-tulantes victórem dedücunt ad urbem; ipsae mulieres, domibus egi-ess», cum tympanis laudes ejus canebant.

Tantus populi favor invidiam Saülis accendit, qui deinceps malevölo in Davldem animo fuit, (³) nec jam eum benignis oeulis aspiciëbat.

Longè alia (⁴) fuit mens filii ejus Jonathse: virtutem Davidis admirans, eum singulari amöre complexus est, suöque balteo, arcu et gladio donavit.

CAPUT CXX.

Saul promissa male implet.

Saül victöri filiam suam spopondërat uxörem; at promissis non stetit (⁶), novamque conditiönem propo-suit, si nempè David centum Pbilistseos interfeoisset.

Malo animo (⁶) id faciëbat rex invïdus: sperabat SQilïcet juvenem audacem facilè peritürum esse; at sua eum spes delusit.

— 70 -

Nam David, occïsis ducentis Philistaeis, rediit illaesus, atque ilii regis filiam in matrimonium accëpit.

CAPUT CXX1.

Saul aggreditur Davideji.

Crescëbat in dies Satilis odium, stimulante invidia ('); quare non jam (¹) occultè, sed palam Davidi necem parabat.

Bis eum lancea confodëre conatus est; sed David ictum lethalem (^s) declinatione corporis ettugit.

Saül mandatum dedit Jonathte, ut Davldem occide-ret; sed Jonatlias noluit crudëli patris imperio obsëqui; imö cum lacrymis eum obtestatus est, ut tam inïquum consilium deponeret.

Denïquè Saül mïsit satellites, qui Davldem domi in oculis uxoris trucidarent; hïec vêrö marïtum demlsit per fenestram, atque ita eripuit eum periculo.

CAPUT CXXII.

Fugiexs David parcit Sauli.

David, ut vïdit implacabïlem esse Saulem, excessit aula, et solïtudinem petiit.

Saül ilium persecütus est; at, Deo favente, David

¹

(^a) Xou jam occulte : niet meer heimelijk.

71 —

inimlci manus effugit, et Saülis vltam non seniel (^ ser-vavit.

Erat in cleserto spelunca vasta : ibi David cum suis comitïbus in interiore parte latëbat.

Fortè Saül solus in illam speluncam ingressus est, latentes non vïdit, oppressusque somno ((uiêvit.

Sui Davidem comités hortabantur, ut opportïïnam Saülis interficiendi oceasionem (²) arriperet; sod Dilvid noluit, quüm impïïnè posset, inimlcum ocoidfire.

CAPUT CXXIII.

occiditüii SaI li.

Mötum est ( ) rursüs bellum cum Pbilistwis, adver-süs quos Saül cum exercitu processit.

Commissa pugna, C*) Heljra-i füsi sunt: tres fil li regis in acie cecidërunt; Saül ipse ex equo delapsus, üni comitum latus transfodiendum prffibuit, {^G) ne vïvus in potestatem hostium venïret.

Regis mortem omnium Hebrseörum fuga consecüta est, et eo die victoria insigni potlti sunt (⁷) l'liilistaii.

C) Non semel: niet eenmaal, menigmaal.

(²) Opportunam oceasionem : gescliikte gelegenheid om.

(⁸) Quani impune posset: ofschoon hij 't straffeloos kon.

(⁴) Motum est. perf. pass, van movere: er weid verwekt, er ontstond.

(⁵) Committere puynam: slag leveren.

(⁶) Transfodiendum preehere: aanbieden om te doorboren.

(⁷) Victoria potiri: eene overwinning behalen.

CAPUT CXXIV.

David deit.okat mortem Saulis.

David, audita Saülis morte, lacrymas profüdit: mon-tes Gelboë, ubi ca^des ilia facta fuerat, exsecratus est. In pojnam violataï majestatis regise f¹) perimi jussit ilium, qui regia insignia attulërat et qui jactitabat, Saulem a se occisum esse.

Civibus urbis Jabes, quod Saülis ejusque filiornm corpora sepelivissent, gratiam retülit (³).

Admirandum sanè exemplum veri ac sincëri ergti ini-mlcum amöris.

CAPUT CXXV.

Peccat David.

David, postquam solium conscendit, duplex scelus, et quidem gravissimum, commïsit.

At Deus ad Davidem mïsit prophetam, ijui ilium ad-monëret, eique pcBnam sceleris denunciaret subeundam. (³)

Verbis prophets mötus, David culpam agnovit et confessus est. Cui prophëta : tibi, inquit, Deus condonat peccatum tuurn : attamen filius, qui natus est tibi, morïeiur.

(') In poenam onz. Tot straf van de gescliondeu Koninklijke Majesteit.

(²) Gratiam referre: beloonen.

(³) Subeundam, gerundivum van subco: moetende worden ondergaan, die hij moest ondergaan.

— 73 —

CAPUT CXXVI.

Llotus Davidts.

Pauló post infans in gravem morbum incidit; per septem dies David in magno Inctu fuit, cibo abstmens (') et orans.

Die septTuio infans mortuus est, et non aüsi sunt famuli id rêgi nunciare.

Quos ut vldit David raussitantes, intellexit id quod erat(²) mortuum esse infantem.

Tunc, luctu deposito, jussit sibi appöni eibos, miran-tibusque aullcis dixit: yEgrotante puerülo, jejunus orubam, sperans scilicet Deum placari posse; nunc ahtem, quiim mortuus sit, cur frustra lugeam? Xüm potiiro ilium ad vitum revocare ?

CAPUT CXXV1I.

Absolon eebellat.

Ad hunc dolörem alius aceessit dolor (³). Absalon, filius Davidis, paternum regnum affectavit: concitata multitudme imperlta, adversüs patrem rebelliïvit.

Id ubi cognovit David, exeessit Hierosolyma, verïtus ne (^) si ibi remanëret, Absalon cum exercitu veniens

(') Cibo ahslinerp.: zich van spijs onthoudon.

(²) Id quod era*.: wat er gaande was, wat waarheid was.

(³) Ad, hunc dolorem enz.: Bij deze smart kwam nog eene andere.

(⁴) Veritas ne : vreezende dat.

74

urbem regiam obsidêret, eamque ferro et igne (') vas-taret.

Quarè egressus cum suis, qui in officio manebant, (²) conscendit montem Olivarum flens, nïïdis pedtbus et operto capïto.

CAPUT CXXVIII.

Davidis patientia.

Fugienti occurrit yir quidam e genere Saülis, nomine Semei, qui coepit Davïdem ejusque comités maledictis et lapidïbus appetere (³).

Quod illi indigne ferentes (*) volebant ulcisci injuriam, et maledïci conviciatoris caput amputare.

At David eos cohibuit: Sinite, inquit, idum mihi maledicére; forsitan Drus, placatm tnalis quce patior, miserebitur mei el rem afflictam (quot;) restitnet.

Comités incredibïlem rêgis patientiam admirati, dicto segrè paruërunt.

CAPUT CXXIX.

David pügnat contra filtum.

Absalon, profecto patre, ingressus est Hierosolymam,

i'¹) Ferro et t'jni; te vuur en te zwaard.

l') In officio manure: op zijnen post (in onderdanigheid) blijven. (³j Maledictis enz. Met verwenschingen en steenen aanvallen, verwenschen en met steenen werpen.

(⁴) Indigne ferre: noode dragen, niet kunnen verdragen, niet kunnen aanzien.

('*) Hem afficitam ; de bedroefde zaak, het onheil herstellen.

— 75 -

ibique aliquandiü moratus est; quse res salïïti fuit Davidi; (') nam interim David collegit copias, sêque ad helium comparavit.

Jam aderat Absalon cum exercitu, et prtelium mox erat committendum; (-) suasërnnt rëgi sui comités, ut non interesset certamïni.

Quapropter David Joabum suis eopiis prsefecit, sëque in urbem vielnam contülit. Abiens autem prsecepit Joabo cseterisque ducïbus, ut Absalöni pareërent, sibi-que filium incolümem servarent.

CAPUT CXXX.

Absalom vincitur.

Acrïter pugnatum est (³) utrinquè; sed, Deo favente, victoria penès (⁴) Davïdem fuit. Terga vertërunt Absa-lönis milltes, e quibus viginti duo millia cecidëmnt.

Absalon fugiens mulo insidêbat; erat (⁵) aïïtem pro-misso et denso capillo : düm prsecipïti cursu fertur (^c) sabter densara quercum, coma êjus implicata est ramis, et ipse suspensus adhaesit, (⁷) mülo interim prsetereunte et cursum pergente.

(') Qua res enz.: die zaak strekte David tot zijn geluk, dit was het behoud van David.

(²) Pralium committere: strijd leveren, slaags worden. Zie Cap. XLVIII r-i.

(³) Pugnatum est: or werd gevochten, men vocht.

{⁴) Penen bij, ol' aan de zijde van David.

(⁵) Erat met den abl. partis: hij was van, hij had.

(⁶) Prcecipiti cursu Jerri: in volle galop rijden, hals over kop voortrijden.

(') Smpensm adluesit: hij bleef ei- aan hangen.

- 76 —

CAPUT CXXXI.

Absalon transfioitur.

Vïdit quidam f¹) pendentem Absalönem, nec(²) ausns est illi manus violentas inferre (³) sed nunciavit Joabo, qui eum incrëpans: Dehueras, inquit, juvenem impium confodere.

Atqui, respondit ille, we prasente (⁴), rexprcecepit tibi, ut filio suo parcères.

Ego vera non pa ream, ait Joabus, et statim sumpsit tres lanceas, quas in pectus Absalonis defixit.

Quüm Absalon adhue palpitaret hserens in quercu, armigëri Joabi repetïtis ictibus confossum (⁵) intere-merunt.

CAPUT CXXXII.

Deplörat David mortem filii.

Stabat interea David ad portam urbis, expeetans even-tum pugnse, et maxime de filii salute sollicïtus.

Quüm illi nunciatum asset, profligatos hostes et inter-

(') Als quidam zelfstandig gebruikt wordt, beteekent het iemand of zeker iemand.

(^a) Nee beteekent hier doch niet.

(³) Mamie violentas inferre: hem geweld aandoen, aan hem de handen slaan.

(⁴) Me prceaente abl. abs.: ik aanwezig ziinde, in mijne tegen-woordigheid.

(^s) Kepetitis ictihue enz.: met herhaalde steken doorboord, na hem verscheiden steken toegebracht te hebben.

- 77 —

fectum esse Absalönem, non modó, non laetatus est de victoriii quam reportaverat, sed maximum quoque dolo-rem cepit (') ex morte filii.

Inambulabat in ccenaculo moerens, et in has voces identïdem erumpens : Fili mi, Absalon; Ahsalon, filimi! utinam pro te moriar; Ahsalon, filimi; fili mi, Ahsalon !

CAPUT CXXXIII.

DaVÏDI JtORTUO SÜCGEDIT salomon

Multa deinceps bella David prosperè gessit contra Philistseos, rebusque foris et domi composltis (²), rell-quum vitse tempus in florenti pace exegit.

Quüm esset extrêma senectüte et infirrna valetudïne, Salomonem haerëdem regni eonstituit.

Is a sumrao sacerdöte unctus, vivo adhuc patre (³j, rex appellatus est.

David, postquam filio dedisset praecepta regno ad-ministrando utilissima (^), diem suprêmum obiit.

(') Cajiere- nemen, trekken, opvatten. Zie Cap. XXVI.

(') Rebmlt;jue enz.; en na alles binnen en buiten geregeld tc hebben.

(³) Vivo adhuc /jatre, abl. abs. : de vader nog levend zijnde, nog bij het leven van zijn vader.

(⁴) Prtecepta. ... utüisnma: lessen zeer uuttig om het rijk t-e bestoren of voor hef bestuur des rijks.

— 78 —

CAPUT CXXXIV.

Salomon Decm bogat sapientiam.

Diligêbat Deus Salomönem. ei per quietem adstiire nsus est Oj deditque optiönem eligendi (²) quidquid vellet.

Salomon non aliud sibi dari poposcit quam sapien-tiam, reliqua omnia parvi sestïmans.

.Quae res ita Deo placuit, ut illi plus tribuerit quam rogatus fuerat; nam Salomöni eximiam sapientiam impertïvit, et insuper addïdit divitias et gloriam, quas non petierat.

CAPUT CXXXV.

Qu.kstio difficims.

Non multö post Salomon sapientise, sibi a Deo concessit, specimen edïdit. (³j

Dueb mulieres in eadem domo habitabant ; habebant singute puerum. Unus ex his puerulis nocte mortuus est: mater subripuit puerum alterlus muliëris dormien-tis, et hujus loco filium suum mortuum supposuit.

Orta inter duas mulieres gravi altercatiöne, res ad Salomönem delata est.

Viaus eat perf. van videor: hij scheen in den sJaap bij hem te staan.

(^a) Optio eligendi; verlof om te kiezen, quidquid van quisquis. (⁸) Speeimen edere : een proef of blijk geven.

CAPUT CXXXVI.

Sententia Salomonis.

Difficllis erat atque perobscura quaestio, cum i¹) nullns esset testis.

Rex aütem, ut exploraret latentem veritatem: Divi-dütur, inquit, puer, de quo controversia est; {quot;) et pars una uni mvlieri, altera alteri detur.

Judiuio assensit falsa mater: altera vero exclamavit: AV-, ipirmo, ne occidatur puer, ó rex! malol³) ut ista lutum habiiai.

Tüm rex ait: lien est manifesta: hcec verè est mater puèri, et hunc mulieri adjudicavit.

Admirati sunt omnes singularem regis prudentiam.

CAPUT CXXXVII,

Salomon /kdificat templum.

Salomon templum immensi operis (⁴) Hierosolymse sedificavit: omnia aüro, argento gemmisque in eo (⁵) fulgebant. In hoc templo area foederis collocata est.

Viclni reges ob tantam famam sapientiae cum Salo-möne amicitiam junxërunt, focdusque fecerunt.

— 80 -

Reglna Saba, eum videndi cupïdaC), finil)us regni sui excessit(²), venitque Hierosolymam.

Regnabat, Salomon in summa paoe, opïbus et delioiis affluens.

CAPUT CXXXVTIT.

Salomon a vibïüte deficit.

Postea Salomon voluptati se dedit: nihil porrö tam inimicum (³) est virtuti quiim voluptas: itaque amisit sapientiam, et jam senex ad ritus gentiles pertractus est.

Quarè oft'ensus Deus, pcenam illi denuneiavit, scilicet fore ut (⁴) regnum majore ex parte filio ejus adimeretur et servo traderetur; atque ita factum est.

CAPUT CXXXIX.

koboair ihultat populum.

Salomöni Roboamus filius successit: is imperium, culpa paterna jam nutans, stultitia sua evertit.

Salomon populo vectlgal gravissimum imposuerat; quod onus populus poposcit imminui quum illud tolerare non posset.

(¹) Eum videndi cupida : begeerig om hem te zien.

(²) Finibus excedere: buiten de grenzen gaan, de grenzen overschrijden.

(³) Tam inimicum: zoo vijandig aan, zoo tegenstrijdig met.

(⁴) Fore.... ut adimeretur: dat het.... zon ontnomen worden.

(⁵} Imminui, infin. pass. van iniminuere.

81 -

Regem monëbant senes, ut populo satisfacëret; juvS-nes vërö dissuadêbant.

Eoboamus, sequalium consilio ïïsus, jiopulo aeerbè respondit, ejusque postulationem rejëcit.

CAPUT CXL.

DlS.TÜNGITllIi lïEGNl'M.

Exorta est seditio: decern tril)us a Roboamo defe-cêrunt, rëgemque sibi creavërunt Jeroboamum e tribu Ephraïmi. Duic tantum tribus in tide mansërunt f¹), scilicet tribus Jüdse et tribus Benjamïni.

Sic duo ex ïïno rogna facta sunt, altërum Judsr, alterum Israelis.

Jeroboamus, ut populnm suum abduoeret a consuo-tudïne eundi Hierosolymam, propriam religiönem eis instituit, et falsos deos proposuit colendos. (²)

CAPUT CXLI.

RK(;NUM ISRAEUTICIM.

Non diü stetit regnum Israelïticum, quia omnes ad ïïnum (³) reges fuërunt impii.

Ad eos Deus saepè mlsit propbëtas, q\ii eos admo-nferent, et ad vërum cultum revocarent: sed prophetarum

(*1 In fide manere: getrouw blijven.

(²) Proponen colmdoH'. voorstellen om ze te vereeren of ter vereering.

(³) Omnet ad unurn : allen tot één toe.

6

~ 82 -

monïtis non paruërunt; imó eos contumeliis, pcenis, morte affecerunt. f¹)

Quare iratus Deus iüos in potestatem liostium tra-dïdit: devicti sunt a Rêge Assy riorum, (jui decern tribus captïvas fecit, et in Assyrian! deportavit.

CAPUT CXLII.

Histobia TobI.f..

Inter captlvos, qui deducti sunt in Assyrian!, fuit Tobias.

Is, ab ineunte setate (²), legem divlnam seduló ob-servabat.

Quüm esset puer, nihil tarnen puerile gessit.

Demquè, düm ïrent omnes ad vitillos aureos, quos Jeroboamus, rex Israelis, fecerat, et quos populo ado-randos (³) proposuerat, hie solus fugiêbat societatem omnium ; pergêbat aütem ad templum Domini, et ibi adorabat Domïnum.

CAPUT CXLIII.

i'lktas Toill/e.

Tobias adultus uxörem duxit, habuitque filium, quem

(!) Contumeliis____ afficere: beleedigiugen enz. aandoen, beleedi-

gen, bestraften, dooden.

(²) Ah ineunte cetate: van kindsbeen af, van zijne prilste jeugd af.

(³) Adorandoa, gerundivum. Zie Cap. CXL (²).

— 83 -

ab infiintia docuit timere Deam. et ab omni pec-cato abstlnëre.

Quüm in oaptivitatem abductus esset, eamdem in Deum pietatem semper retinuit; omnia bona, quae habere poterat, quotidiè exilii sui comitïbus imper-tiêbat, eosque monitis salutaribus ad colendum Deum hortabatur.

Gabêlo cuïdam egenti decem talenta, quibus a rege donatus fuërat, perhumaniter commodavit.

CAPUT CXL1V.

Tobias sepclit mortuos.

Postea exortus est novus Assyriörum rex, Israelltis infensns, qui eos vexabat, necabat et sepelTri vetabat.

In hilc calamitate Tobias fratres invisêbat, misëros consölans, egênos opïbus suis juvans, et mortuos sepe-liens.

Ea res nunciata est rëgi, qui jussit Tobïam interfïci, et bonis omnibus spoliari.

At Tobias cum uxöre et filio delituit, sicque rëgis Irani eflugit.

CAPUT CXLV.

PerSEVEÜANTIA ToBIiE.

Die quodam festo (²) quüm domi lautum convivium

Ah infantia: van zijne kindsheid af. (²) Die quodam festo : op zekeren feestdag,

- 84 —

paravisset, mïsit filinra, ut aliquot e sociis ad pran-dium invitaret.

Eeversus filius nunciavit patri, hominem Israelltam jacêre in foro mortuum.

Exsïliens statim Tobias cadaver oecultè porta vit domum, ut illud nocte sepelïret.

Sui ilium amici ab hoc officio dehortabantur; at Tobïas, magis Deum quam regem timens, id facëre non destïtit.

CAPUT CXLVI.

Tobias fit c-ïcus.

Tobias, in prsestando solïto officio (²) defatigatus, incubuit ad pariëtem et obdormïvit: fortè ex nido hirun-dïnum stercora calïda inoidërunt in oculos dormientis, undè csecus factus est.

Permisit Deus hanc calamitatem illi evenïre, ut esset illustre patientise exemplum, postëris proposïtum ad imitandum.

Nam Tobïas adeó patienter tulit Cfeeitatem, ut neque illum querentem quisquam audiërit, neque ille eo minus (³) constanter Deum coluërit.

— 85 —

CAPUT CXLVII.

JUSTITIA TOUI/F.

Uxor Tobise in texenda tela (') comparabat ea quse ad victum erant necessaria. Quadam die domum attülit haedum, quem pretio laboris quotidiani emerat.

Hsedum balantem audivit Tobias : et veritus ne furto ablatus esset, dixit uxori: Vide ne iste (²) dam alictii ereptus sit: redde ilium domino suo; nefas enim est nobis ee rapto vivêre.

Adeè vir Justus ab omni improbitate abhorrëbat! (³)

CAPUT CXLVIII.

Monita Tobi.e.

Tobias, mortem sibi imminêre putans, vocavit filium suum: „Audi, inquit, fili mi, verba patris amantissimi; „eaque penïtüs memorise tua? infixa baerëant (⁴), ut „vitam sapienter instituas.

„Quotidiè Deum cogita, et cave ne unquam in eum „pecces, ejusque prsecepta neglïgas. Miserére paupërum, ,ut Deus tui misereatur ; quantum potëris esto beneficus „et liberalis: si tibi magnaB opes suppëtant, multüm tri-„bue; si parvse, pa-rum, sed libenter; quoniam bene-„ficentia hominem ab aeterna morte libërat.

In texenda tela: in hei linnen weven.

(^a) Vide ne iste: zie toe dat hij niet.

(³) Adeo.. .. abhorrëbat: zulk een afschrik had.

(⁴) Eaque penitus enz.: Dat zij diep in uw geheugen gegrift blijven.

- 86 -

,Superbiam fuge, neque earn in anïmum aut in ser-„niünem sinas (') obrepëre.quot;

CAPUT CXLIX.

Alia montta Toni.-i:,

„Quod tibi nölis (²) fieri, aliis ne facïto, fili mi; si ,quis tibi opus fecërit, statim ei mercëdem persolve: .consilium semper a viro sapiente exquïre: ne societa-,tem cum imprbbis jungïto.

,Quüm ex hac vïta decessero, sepeli corpus meum: ,matrem tuam colïto, memor malörum (³), qua3 passa „est propter te; et quüm ipsa suprëmum diem obierit, ,eam ponito mëcum in eödem sepulcro.'

CAPUT CL.

Mandatum Tobije.

,Hoe etiam te moneo, fili mi, me commodavisse , decern argenti talenta Gabêlo, qui nunc commoratur „Rage, (⁴) in urbe Medöruni.quot;

Tune adolescens patri: Omnia, inquit, ut prcecipis mihi, faciam, pater. Quomodö aatem ilium pecuniam a Gahélo recipiam ignöro; nam neque ille me, neque ego ilium novi; nee qua via eatur (^r') in Mediam scio.

— 87

Cui Tobias pater : Chirogrdphum Gaheli haheo, quod quüm (^v) ei exhihuèris, staüm reddt't pemniam ; sed queere tibi hominem fidêlem-, qui tibi sit dux vice.

CAPUT CLI.

Raphael appauet TohI/E filio.

Egressus Tobias invênit juvenem stantem et accinctum ad iter faciendum (²) : quem ignörans angelum Dei esse, salutavit.

Undè es, ó bone juvenis ? Sum., inquit ille, nnrn ex Israeli tis.

Nosti-ne, ait Tobias, viam qua) dücit in Medium ? Novi, inquit, et scepè üsus sum hospitio Gabeli, qui ibi habitat.

Tobias ea Isetus renunciat patri, qui arcessïtum juvenem interrogavit, num vellet esse filii comes et itineris socius (³), promissa mereëde (⁴) ? Id se velle respondit juvenis.

Itaque Tobias valedixit parentlbus, simulque ambo dedërunt se in viam, et canis secïïtus est eos.

CAPUT cur.

F LET MATER ABSBSTIAlt ToTII/E.

Profecto Tobla, ccepit mater ejus flêre et acerbè queri, quöd vir suus dimisisset filiuni.

Quod quum in plaats van quum hoc.

(⁸] Accinctum part. perf. van acc.inyo \ omgord, gereed om te reizen, reisvaardig.

(³) JtineriH aociiut: reisgenoot.

(⁴) Zie bladz. 48 (²).

— 88 —

Cur hos orbasti solatia senectütis nostrce ? Melius fuit ca-rere istd pecunia, ad quam recuperandarn (') filius missus est; satis era I nobis, quod filii conspectu frui lice ret. (^a)

Cui maritus : Noli fiere, inquit, incolümis filius perve-niet in Medium; incolumis ad nos redibit: Dens mittet angelum, qui ei prospèrum. iter prcBStet.

Quibus verbis sedata muliei* tacuit.

CAPUT CLIII.

XoBIAS PBRICULO EIUPITUR.

Interëa Tobias et angelus pervenëre ad flümen, Tigrim, et quüm ^dolescens accessisset ad abluendos pedes, ecce piscis ingens exsiliit, quasi ilium devoratïïrus. (³)

Ad cïijns aspectum Tobias perterrïtus exclamavit; Dom ine, in vadit me. Cui Angelus ; Apprehends ilium, et tralie ad te.

Piscis attractus in ripam aliquandiü palpitavit et expiravit.

Tune jussit angelus fel piscis seponi, utpotè medica-mentum salutare : deindó partem carnis coxërunt come-dendam in via.

CAPUT CL IV.

VUNIUNT AD RAGUËLEM.

Ut appropinquaverunt urbi, qua; vocabatur Ecbatana,

C¹) Ad quam recujicrandam: om hetwelk terug te bekomen, waarvoor.

(⁹) Zie Cap. LXX1I (³).

(³) Quasi ilium devoraturm part. fat. van devoro : als zullende hem verslinden, als om hem te verslinden.

— 89 —

dixit Tobias angelo : Apud quern vis, ut diversëmur in hdc urbe?

Cui angelus : Kit hie, inquit, vir quidam cognatm tuns, nomine Ragiuel: it nos hospitia excipiet: habet filiam urixcam, quam te oportet f¹) uxörem dueere: pete earn a putre; nec duhito, quin posttdaiioni luce libenter annual: Deus enim has tibi desttnat nuptias; et omnes Eaguelis facultates jure hcereditario (²) ad te pervenient.

CAPUT CLV.

Excii'il'ntuu a Raguele.

Eos laetus exeëpit Rague) qui, conspicatus Toblam, dixit uxöri sua; : Quam similis est (³) hie adolescens cognato meo !

Turn ad hospïtes con versus : Undè estis, honi juvenes ? Qui responderunt; Sumus ex Israelitis urbis Ninwes. — Nostis-ne Toblam? Novimus. Tunc Raguel ecepit Tobïam laudibus efferre ; quern interpellans angelus: Tobias, inquit, de quo loqueris; pater istius est, Raguel complesus adolescentem ait: Tihi gratülor. fili mi, quia boni et optïmi viri filius es. Uxor Raguëlis et filia collacryraavêrunt.

CAPUT CLVI.

MATRIMON IU 51 Toni,E.

Deindè Raguel jussit apparari convivium; quümque

(') Quam te oportet: die gij moot.

(-) Jure, honreditario: door (of krachtens) erfrecht.

(^) Quam similis est: hoe gelijk is hij, hoe gelijkt hij.

— 90 -

hospites hortarêtur ut, discumberent: Netjue eyo comêdam, inquit Tobias, neqm hibam, nisi ptiüs filiam tuam mihi despondèris.

Cui Raguel : Dpkx pi-of eet o meets preces audivit, voscjue hue adduxit, ut ista roynüto sno nubëret: quapropter rioli dubit'are, (juin earn t/ihi hodiè dutarus sim uxorem.

Accepta charta, fecêruiit conscriptionem conjugii {^l}, et laudato Ueo, inenssï accubuërunt.

CAPUT CLVIT.

GABëLUS TNVITATUR AD NUl'TIAS.

Raguel Tobïam obtestatus est, ut apud se quindecim dies morarëtur: eüjus voluntati obteraperans Tobias rogavit angelum, ut solus adïret Gabêlum, paternamque pecuniam ab illo recipëret.

Itaifue angelus, sumptis camêlis, properavit Ragem, suum Gabëlo chirographum reddidit, pecuniam illi cre-dïtani (²) reeëpit, eumque ad nuptias Toblae adduxit.

CAPUT CLVITI.

SOLLICITUDO PAREXTUJt ToBT.T;.

Interëa Tobias jjater erat animo anxio et sollicïto, quöd suus filius in redeundo tardior esset. (³) Quare

(¹) Facere conscriptionem. conjugii: de huwelijksverbintenis beschrijven.

(^#) Pecuniam illi creditam : liet hem geleende geld.

(³) In redeundo tardior : te traag in het terngkeeren.

— 91 —

tanuliu moratur films? inquiebat moerens: Forsïtan Gahdua mortuus est, estqne nëmo, qui possit ei reddêre istam pecuniam: ilium abesse a mhis vehement er doleo; w.pe-rnntque ipse et uxor ejus flere.

Pnesertim luctus matris nullo solatio levari poterat: hpec quotidiè. domo egressa, circuïbat vias omnes, qua filium sutim rediturum esse sperabat(¹), ut procüi videret sum, si fieri posset (²), venientem.

CAPUT CLIX.

Reimtus Tobi.ï; junioris.

Consumptis quindeeim diebus (³), Eaguel voluit Toblam retinêre ; sed Tobias: Oro te, ait, dimitte me quamprlmkm: seis enim parentes meos animo nnyi meü causa (⁴).

Tandem a socero dimissus, eum uxöre ad patrem redlbat.

In itinere dixit ei angelus : Stathn ut C') domum ingresms fnêris, Benin adöra, et complexus patrem, lini oculos ejua felle piscis qtwd servasti, tune sanabuntur ocüli êjus, têque et ccelum pater leetus conspiciet.

(') (Jua... sperahat: waarlangs zij hoopte dat.

(^а) Si fieri posset: als het geschieden kon. Venientem behoorl bij eum.

(³) Conmmptin quindeeim diebm: vijftien dagen volbracht zynde, na verloop van veertien dagen.

(⁴) Animo angi me a ca ma : om mijnentwille beangstigd .zijn.

(^б) Stathn ut; zoodra als.

— 92 —

CAPUT CLX.

Adventüs juni oris Tobi/e.

Dum Tobias urbi appropinquaret, mater ejus, ut •solebat, in vertïce mentis sedebat, undè prospieëre in longinqunm posset; vldit ilium prociil venientem, cur-rensque nunciavit viro suo.

Tunc canis, qui simul fuerat in via, prsecucurrit, et quasi nuncius adveniens cauda su;i hero adulabatur. (¹)

Confestim pater consurgens coepit offendens pedï-bus (²) currëre et, data manu servo, processit obviam filio. Osculatus est eum, cceperuntque ambo prse gaudio lacrymas fundëre.

CAPUT CLXI.

Tobias senior rbcipit visum.

Quum ambo Deum adoravissent, eïque gratias egissent, consederunt. Deindè Tobias oculos patris linlvit felle piscis, et post dimidiam fermè höram coepit albugo, quasi membrana övi, ex oculis ejus egrëdi, quam appre-hensam filius extraxit, atque ille statim visum recepit.

Tunc laeti omnes collaudabant Deum; propinqui quo-que Tobise convenerunt, gratulantes ei omnia bona (³) quae Deus illi impertierat.

¹

²) Offendens pedihus: strompelende.

²

(³) Gratulantes ei omnia bona : hem gelukwenschende met al het

³

goede, dat.

- 93 -

CAPUT CLXII.

Angelus sese maniféstat.

Deinde Tobïas narravit parentibus beneficia, qu® ao ceperat ab eo itineris duce, quem hominem esse putli-bat: quarè obtulêrunt illi dimidiam partem pecunia», quam attulerant.

Tunc ille dixit eis : Ego sum Raphael any eins, mus e septem, qui adstamus anté Ueum : nïisit me Dominus ut sanarem te: nunc tempus est, ut ad eum revertar, a quo missus sum. Vos autem debïtas Deo grates rependite. (')

Heec locütus, ab illörum conspectu ablatus est, nee ultra comparuit.

CAPUT CLXIII.

Móritur Todias.

Tobïas, postquam visum recepisset, vixit annis duö-bus et quadraginta. lustante autem morte, vociïtum filium monuit, ut semper in timöre üomini perseveraret. Tüm placïda morte quiëvit.

Mortuo patre, Tobïas filius perrexit ad socerum suum Eaguëlem, illumque omni officio coluit. (²)

Déniquè cum attigisset novem et nonaginta annos, ipse vita excessit. Omnes aütem êjus liberi et nepötes domesticam virtütem (³) sunt imitati; Deöque pariter et hominibus grati et accepti fuërunt.

f¹) Dehitas yrates rependere : den verschuldigden dank betuigen. (²J Omni officio colere: met alle dienstvaardigheid ter zijde staan, (³) Domestica virtus: de huiselijke (of erfelijke) deugd.

— 94 -

CAPUT CLXIV.

Abias et Asa. eeges Jud.'e.

Hactënus ea, qu» ad regnum Israëlïtlcum speetiibant, brevïter attlgi: nunc reverter ad rêges Jud», a quibus digressus sum.

Roboamo patri successit Abias, qui tres tantum an-nos regnavit, soliumque rellquit Asse filio.

Asa Deo gratus ob pietatem fuit: quippè aras falso-rum numinum evertit, et impios regno suo expulit.

Quam ob caüsam Deus illi paeeni satis diaturnam concessit. Postea tamen Asa bellum gessit cum Israe-lltis, de quibus victis amplam prsedam retülit.

CAPUT CLXV.

josaphat hex JUD.'e.

Mortuo patre, Josaphatus regnare coepit, fuitque reli-giosus Dei cultor : quapropter Deus ilium gloria et divitiis auxit. I'¹)

Josaphatus tamen cum Achabo, Israelitarum rêge im-pio, amicitiam junxit; quae res ei magno damno fuit (²): nam conjïïnctis copiis (³) pugnarunt adversüs rëgem Syrise.

In preelio Achabus interfectus est, parumque abfuit, quin (⁴) periret et ipse Josaphatus. nec sine auxilio

('j Gloria et divitiis augere: met eer en goed overladen, tot roem en rijkdom verheffen.

(²) Quce res enz.: hetgeen hem tot groot nadeel strekte. quot; (³) Conjunctis copiis. zie Cap. XCV (¹).

(⁴j Parum abesse quin : weinig schelen of.

— 95 -

divïno incolümis evasit. Indé documentum eapere debemus, quam perieulösa (') sit improbörum sociëtas.

CAPUT CLXVI.

JoitAM KT OcHOSIAS.

Jo.saphato patri saceessit Joramus, qui a paterna pietate degeneravit; namque Athaliam, impii Achabi filiam, duxit uxörem, fuitcjue socero quam patri similior. Gravi morbo, quern Deus immisërat, consumptus est.

Post hunc Ochosias Hlius regnum adeptus est, sed non diii tenuit; nam pessïmae matris exemplo ad vitia im-pulsus, misere interiit.

CAI'UT CLXVII.

Ath vlia et Joas.

Mortuo Ochosia, mater ëjus (²) stirpem regiam inte-rëmit, et regnum occupavit. Unus tantum Ooliosise filius, nomine Joas, promiscuae ea'di ereptus fuit, et in templo cum nutrice oceultatus.

Hunc Joïadas pontifex in templo clanculum aluit, atque educavit. Post annos ferè octo Puerum regium centurionïbus et piëbi produxit, occisiique Athaiia, in regnum eum restituit.

(') Quam periculom: lioo gevaarlijk.

(^a) Ochosia... ejm: zulk een abl. abs. is zeldzaam, zie ook het laatste Cap. en Cap. CLII.

— 96 —

CAPUT CLXVIII.

Peccata Jo.e.

Jonas, qnandra consiliis Joiada? usus est, observantis-simus(¹) fuit divïni cultus: magnis suniptibus templum exornavit.

Sed, Joiada mortuo, aulicörum adulatione corruptus, ad vitia deflexit, veramque religionem deseruit.

Immëmor beneficii, a Joiada accepti, filium illius sapienter admonentem lapidibus obrui jussit.

Ipse paülo post a suis in lectülo necatus, sepultüra regia caruit.

CAPUT CLXIX.

Amasias i;ex Jüd^e.

Jöce morte regnurn ad Amasiam filium devënit; hie Idumseam adortus est cum ingentïbus copiis, quas magno sumptu collegerat: sed a prophëta admonitus est, ut confideret magis divlno auxilio quatn militum multitudini.

Itaque, dimissa militum parte, parva manu cum hoste conflixit, et insignem victoriam reportavit.

Deindè, elatus victoria, Deum deseruit, et amisso exereïtu, a rêge Samarise, quern temere lacessiverat, captus est.

C) OhaervantisainiuH superl. van ohservaiis: onderhoudend — een vurig voorstander.

- 97 —

CAPUT CLXX.

osias et joatiian.

Osias Amasiffl filius et successor fuit. Philistaaos, Deo favente, domuit, Arabes devlcit.

Posteii animum ejus inviXsit superbia ; munus sacer-dotum sibi arrogiïvit; thus Deo aïïsus est offerre, quod sölis sacerdotïbus fas erat; quümque a poiitiflco admo-nitus non paruisset, turpi morbo, quem lepram vocant, correptus est.

Quarè procurationem regni coactus est relinquere Joathae filio, qui rectè imperium administrïïvit.

CAPUT CLXXT.

af'iias tmi'ius.

Aciias, Joatlite tilius, in Deum impins fLiit : numïna gentilium colnit. Tlêgis exemplum brovi secïïta est civi-tas ipsa.

Quam ob causam Deo invlsus, magnam cladem ah Samarise et Syria» regibus accëpit: nec ilium calamïtas ad meliörem mentem revocavit. C¹)

Non eum puduit (²) ah Assyriis auxilium petëre, aurumque et argentum, a templo ablatum, illoruin rêgi döno mittore : vênit advocatus rex Assy riorum, et pri-miim quidem hostes ejus profligavit, sed deindè ipsius etiam regnum vastavit.

('j Ad meliorem mentent revocare : tot hetere gedacht en, tot inkeer brengen.

f²) Non eum pvdet: hij schaamt zich niet.

- 98 -

CAPUT CLXXII.

Ezecmi.t: i'ietas.

Ezehhias singulari pietate floruit: statim ut regno potïtns est, populnm et, sacerdötes cohortatus, urbeni a paternis superstitionibus expiiivit, templum ornavit; Cffiremonïas, quae jampridem omissae fuerant, restituit.

Nec minor ei fuit in bello gerende virtus (') quam in religione tuenda pietas: Philistteos multis . prsliis eontudit, Judseosque a tribütis, qua' pendêbant Assyriis, libera vit.

CAPUT CLXXIII.

-ZEger Ezbchias sanatür.

Iisdem temporibus, Ezecbias in gravem morbum in-cïdit: quumque Isaïas propbëta ei denuntiasset vitas finem adesse, Deum rex cum lacrymis oravit, ne sibi vitam adimeret.

Precïbus ejus et lacrymis mötus Deus. (juindeeim annorum usliram illi concessit, atque ad faciendam fidem (²), sölis umbra per decern lineas regressa est in ejus borologio.

Tertio post die, Ezecbias sanatus templum adiit.

(') Nec minor ci fuit... virtus: hij bezat niet minder dapperheid, hij was niet minder dapper in.... dan vroom in....

(²) Ad faciendam Jidem: om geloof te bewerken, om het te doen gelooven.

— 99 -

CAPUT CLXXIV.

Hierosolyma obsessa libebatub.

Rex Assyriorum belluni Ezechise intulit: Hierosoly-mam obsidirine cinxit, minïtans urbis excidium, nisi elves matïïra deditiüne sibi consulerent.

In hoc statu rerum Ezechiam confivmavit Isalas, pollicïtus divlnum auxilium non defutïïrura (^J), brevïque obsidionem solütum iri(¹)

Et vëi'ö nocte sequenti angelus Dei centum octoginta quinque hostium millia lêtho dedit. Rex Assyriorum trepïdus in patriam fügit, ibique paüló post a tiliis occlsus est.

CAPUT CLXXV.

Relïqüa EzechLk gesta.

Ezechias tanto periculo liberatus in summa pace rell-quum vïtse tempus êgit; omnia illi feliciter eedebant, quia ei Deus favêbat; ipse tot beneficiis divlnis obligatus in eadem constanter pietate mansit: omnem suam spem in Dei auxilio posuit: lis rebus, qua? Deo placëbant, animum semper intendit. (²)

Regnavit annos novem et viginti, quibus exactis,

¹

(²) Solutum iri inf. fut. pass. van solco Dit hangt nog af van pollicitvs.

²

(³) Jin rehus..animum intendit: hij legde zich toe op die dingen, op datgene wat.

— 100 -

placida morte decessit. Populus eura luxit, et corpus ejus inter sepulcra avörum regum loco eclitioreC¹) collocatum est.

CAPUT CLXXVI.

Crijiina Manassis.

EzechTse successit Manasses, patris religiösi filius impius. Is, relicto vëri Dei cultu, falsa numina ado-ravit.

Ad impietatem accessit (²) crudelïtas ; quüra enim Isaïas prophëta ïram divïnam illi denunciasset, rex furore percïtus (^s), prophëtam serra ligneii secari jussit.

Necem vatis sui brevi ultus est Deus: Manasses ab Assyriis victus, captuscpe est, et in vincula conjectus.

Ibi calamitfite edoctus (¹), scelërum veniam suppli-cïter a Deo petiit et impetravit: in regnum restitïïtus. Deum piè coluit.

CAPUT CLXXVII.

Amon et Josias.

Amen, Manassis filius, paternam impietatem imitatus est, non vêrè poenitentiam.

Non ultra biennium regnavit, et a suis domi inter-fectus est.

¹

Loco editiore; op eene verhevener plaats.

(•) Accessit: zie Cap. CXXVII (³).

(³) Furore percitus: opvliegend, razend van woede.

(⁴) Edoctus: onderwezen, wijzer geworden.

— 101 —

Cui suceessit Joslas, vir sanctus et religiösus : is, a jmero virtuti dedïtus, populum ad legitlmum cultum revocavit.

At illum deinde inconsiderata fiducia(¹) perdïdit (²) ; nam contra ^Egyptios exercitum duxit, admonitusque a Deo, ut prselio abstinëret, nihilominüs acie dimicavit.

Itaque, re malè gesta, vulnus accëpit, et paücis post diëbus mortuus est.

CAPUT CLXXVIII.

Captivitas Babylonica.

Joslas moriens tres relïquit filios; ex his Joachas ti-es dumtaxat menses regnavit : bello eaptus est ab Assyriörum rëge.

In Joachfe locum suifectus est Jechonlas, quo reg-nante, (³) Nabuchodonösor Babyloniörura rex Hieroso-lymam expugnavit, clves Babylönem transtulit, relicta vlli plebecula, cui prsefëcit (⁴) Sedeciam postrëmum rëgem.

Quiim Sedecias rebellasset, Nabucbodonosor re versus urbem diruit, templum incendit et Sedeciam, effossis priüs oculis, in carcerem mïsit.

¹

⁴) Cui prafecit: waarover hij aanstelde.

— 102 —

CAPUT CLXXIX.

Daniel cum suis.

[titer captivos, qui Babvionem adducti fuerant, delecti sunt pueri eximia forma, Daniel, Ananias, Misaël et Azarias : hi cum aliis multis in ipsii regia educabantur, ut postea ad mensam regis consistërent, elque accnm-benti ministrarent.

Nabuchodonosor jussërat eos, quo meliöre vultu es-sent ('), iisdem cibis ali (¹), quibus ipse vescebatur ; at generösi illi pueri cibis profanis, a lege vetïtis, üti nolu-ërunt, sed solis leguminlbus; attamen robustiores ac nitentiöres facti sunt casteris pueris, quibuscum nuti'ie-bantur.

CAPUT CLXXX.

Tres pueri is^t fornSce.

Nabuchodonosor sibi posuit statuam auream_; quam ab omnibus jussit adorilri, proposita mortis poena iis, qui parêre nollent.

Ananias, Misaël et Azarias mori maluêrunt, quam honorem, soli Deo debïtum, statuse deferre.

Tratus rex eos vestltos et catënis vinctos conjëcit in fornacem arden tem: sed fiamma nihil illis nocuit; nee corpus adussit ignis, nec vestes quidem mutavit; at

¹

(²) AU inf. pass. van aio.

- 103 —

solvit tantummödo vincula, quibus constringebantur, ita. ut illoesi in media fornace ambularent.

CAPUT CLXXXI.

Daniel inter leünes.

Daniel apud rêgem gratia plurTmüm valëbatC) ob singularem prudentiam: quapropter invlsus erat aultcis, qui ei insidias parabant. Suaserunt rêgi, ut edieto vetaret quemquam coli (²) nisi se, per dies triginta.

Non paruit Daniel edieto impio: sed quotidiè Deum precabatur, ut ante facere consueverat.

Explorantes eum aulici accusaverunt, rexque coactus est hominem, sibi carum, objieëre leonibus; nam ita lex ferëbat. (³)

Sed ferte Daniêli pepereërunt; rexque miraculo com-mütus ipsos aeeusatöres leonibus devorandos tradïdit. ('')

CAPUT CLXXXH.

Amants superbi cp.udelitas.

MardocliU'us. anus ex captlvis. Judaeos e magno peri-culo liberHvit. Filiam fratris sui, nomine Esthërem, utröque parente orbara. educavërat.

Hano rex Assuerus duxurat uxorem, et valdè dili-gëbat.

Erat tune aulicus quidam apud regem gratiösus, nomine Aman, qui favöre regio superbiens adorari se volebat; quod fauere renüens Mardochaïus, grave in se odium Amanis accenderat.

Aman, ulciscendi inimlci causa, (^) universam Judaiö-rum gentem perdore statuit, edictumque ea de re (³) ab Assuëro impetravit.

CAPUT CLXXXIII.

Makdocji^üs et Esïiieii.

Ubi ad aüres Mardochaoi crudêle edictum pervënit, statim, eonscissis vestïbus, saccum induit, conspersus-(pe cinere perrexit ad regiam, et illam implêvit ques-tibus.

Esther, lamentantis voce audita, (jusesivit quid istud rei esset( ⁴): ut cognovit Mardochamm Judreosque omnes esse neci destiniitos, invocato Deo, adiit rëgem, suse genlis ruinam deprecatüra (⁵). Non tarnen continuo rem aperuit rëgi, sed eum ad convivium invitiïvit.

('j Grave in sc odium acccndere : een bitteren haat op den hals halen.

C²) Cmisa met gerundivum beteekent om: om zich op zijn vijand te wreken.

(³} Ea dc re: over die zaak, daarover.

( ') Quid istud rei ess't: wat dat voor een zaak was, wat er gaande was.

(*) Deprecatüra, zie Cap. XXIV (⁴): om af te bidden.

— 105 —

CAPUT CLXXXIV.

Supplioium AjiSnis.

Assuêrus ad convivium turn Amane vënit, et quüm hilari esset animo ('), Esther se abjeeit ad pedes ejus supplex.

Cui rex promïsit nihil ei se negatürum, etiamsi diraidiam regni sui partem peteret.

Turn Esther; Meant, ó rex, meceque gentis salUtem precor; nam crudèlis iste Aman nos devovit neci.

Qua re permötus est Assuêrus : audiensque patibu-lum ab eo paratum esse Mardochseo, Amanein ipsum eidem jussit affïgi.

CAPUT CLXXXV.

Libbrtas Jud.f.is eeddita.

Captivltas Babylonlca per Septuaginta annos duravit; idque prsedixërat Deus. Postquam illud tempus effluxit, Cyrus, Persarum rex, devicto Babyloniörum rêge, Judseis fecit potestatem (²) in patriam remigrandi, templumque restituendi; sacra etiam vasa, (juaï Nahuchodonosor abstulërat, reddi jussit.

Itaque Judsei duce Zorobabële (³), Hierosolymam

('J Hilari animo ewe: van een blij gemoed zijn, opgeruimd, vroolijk gestemd zijn.

(²) Facere potestatem: machtiging verleeneu om, verlof geven om. (^:l) JJuce Zorobahele abl. abs.: Zorobabel, aanvoerder zijnde, onder aanvoering of geleide van Zorobabel.

— 106 -

re^ressi sunt, et prima novi templl fundamenta jecê-runt sed Kdificatio diü intermissa fuit, quia illam impediêbant vieïna? gentes.

CAPUT CLXXXVI.

JüDiEORUM status.

TJeversi in patriam Judsei, composuevunt urbis statuin et non jam rëges habuëre, sed imperium penès ponti-flces fuit : tribüta tarnen pensitarunt primüm Persis, deinde Grsecis, post devictum (') ab Alexandre Darium.

Nee deinceps ab avlta religiöne unquam f²) desci-verunt, quamvis ea de causa (³) a pluribus regibus vexati fuerint, ao prsesertim al) Antiöeho, rëge Syriaj: qu» pars historic¹ judaïcse nunc narranda est. (⁴)

CAPUT CLXXXVI1.

Persecutio Antiociii.

Antiöchus, Syria) rex, saeram Judseorum legem ever-tëre aggressus est; edixit ut omnes, relictis majorum suörum institutis, gentilium ritu (⁵) viverent: aras falsis diis per universam Judieam exstruxit: omnia templi

(') Pont devictum Darium in plaats van: pontquam Dar hm de victus est.

('²) Nee behoort bij unquam.

(³) Ed de causd: om die reden.

{⁴) Narranda est: zie Cap. XLVIII en XCII (²).

(⁶) Gentilium ritu: naar de gewoonte der heidenen, naar heiden-sche gebruiken.

— 107 -

hierosolymitani ornamenta detraxit: libros sacros jussit coraburi: reluctantes inauditis suppliciis affêcit C¹): urbem innumera csede vastavit: ac, ne Judsei tot malis oppressi rebeüarent, presidium in arce collocavit.

CAPUT CLXXXVIII.

CONSTAXTIA ELEAZaRI.

Ex Judseis multi patriam deseruêrunt, declinandi periculi causa (²), multi mortem oppetiërunt, potiiis qnam a lege divina discederent.

Insignis fuit Eleazari senis constantia: is, vl aperto óre (³), compellebatur cai-nem suillam comedere, quam Judseis lex interdicëbat.

At vir fortissimus cibum vetïtum respuêbat indig-nans (⁴); quamobrem quüm ad supplicium ducerêtur, sui eum amïci liortabantuv ut, aliam carnem allatam comedendo, simularet se rëgi paruisse, sicque mortem vitaret.

CAPUT CLXXXIX.

Miranda mors EleazSri.

Eleazarus rem pravam saadentibus noluit assentm (⁵):

¹

¹) Inaudilia mpplicm afficere: op ongehoorde -svijze straffen, gruwelijk tachtigen.

²

(²) Caxmi, zie Cap. CLXXXII {²}.

³

(³) Vi upeiio ore abl. abs.: nadat men met geweld enz.

⁴

f⁴) Jndignana: met verontwaardiging.

⁵

kwaad aanraden.

— 108 -

JEtati nostra;, inquit, non convènit ista simulatio; non eommittam, ut pernicïösum exemplum adolescenlïbus relin-quam; multo satius est perire, quam, propter hrevem vitm umram, turpitudïnis notam meo nomini inurère (¹) .• Si vestro obsëqnar consilio, hominum quidem suppliciis eripiar; sed iram divlnam non eff'ugiam.

His dictis, mortem fortïter subiit, seternamque gloriam est consecütus.

CAPUT CXC.

Maktyrium matris et septem filiorlm.

Prseclarum Eleazari exemplum secüta est muiier qua?-dam cum septem filiis.

Hi omnes simul comprehensi sunt et virgis caesi, ut ad peccandum adigerentur; sed eos nulla vis potuit a lëge divïna abducere. Eörum natu maximus declaravit se suosque fratres paratos esse mori, magis quam culpam committcre.

Iratus rex ollas apneas succendi jussit: tüm ei, qui locütus fuerat, linguam amputari, cutem capitis detrahi, summas manus ac pedes (²) prsecïdi, et truncum corpus in olla torrëri.

(') TurpitudinU notam enz.; een schandvlek op mijn naam branden.

(²) Summas manus ac pedes: de uiteinden Tan handen en voeten, de vingers en teenen.

I

- 109 —

CAPUT CXCI.

Tokquetür secundus.

Aderant tristi spectacülo cseteri fratres cum matre, sëque invïcem hortabantur, ad mortem fortiter tole-randam.

ïüm comprehensus est secundus et, detracta capitis cute cum capillis, interrogatus num vellet carnem obla-tam edere, negïlvit se id facturum : quapropter pnecïsis membris, in ollam ardentem missus est.

Quüm extrêmum spirïtum ageret ; ( ') ad rëgem con-versus : Tu quidem, ait, hanc vitam nobis eripis; sed amis-sam (²) nöhis reddet Deus, pro cüjus lege earn profundtmus.

CAPUT exen.

Cruciaxtuj! teetius et quartus.

Post liunc tertius similiter cruciatus est: linguam prompte protulit (³), manusque protendens, dixit: Hcec membra, a Deo uccepta, nunc propter Deunt contemno, quia spero fore ut (⁴) ea recupèrem.

Rex et alii circumstantes admirabantur animum adolescentis, qui acerbissïmum dolörem pro nihilo dueëbat. (⁵)

(^,) Quum extremum spiritum ayeret: toen hij lag te zieltogen. (⁸) Amissam: het verloren leven.

(³) Linguam protulit'. hij bood zijne tong aan.

(⁴) Fore ut, zie Cap. CXXXVIII (⁴).

(⁵) Pro nihilo ducere: voor niets rekenen, niets achten.

- 110 -

Hoc extincto, quartus eodem supplicio necatus est; (juiim jam morti esset proximus, dixit: Nobis optahïle ent lètho dart, quoniam mortem, pro divlnd lege oppetltam, immoHdlitas sequHicr.

CAPUT CXCIII.

Pbrimuktur quintus et sextus.

Quüm quintus a carnificïbus torqueretur, sic locutus est: Ahutëris, ó rex, potestate tud; scilicet putas nos am-ninu derelictos esse a Deo, et omni ope deslitutos, at que idcirco innumhis malts nos opprïmis; sed mox ipse div'ivw potenties vim experturus es.

Pari constantia sextus verbera et tormenta pertulit, quibus pënè confectus rëgem sic compellavit : Noli errare et malis nostris yloriari: nos propter peccata nostra hcec patlmur; at hrevi cum Deo in gratiam redibhnus iu vëro superbüe et crudelitatis istiuspcenas dahis gravissi-ii I as. (²)

CAPUT CXCIV.

Tentatur natu minimus.

Ex septem fratrïbus unus tantum superërat (³) natu minimus. Quem Antioclius coepit illicere ut legem dese-

(') In gratiavi Dei redire: in de genade van God teragkeeren, met God verzoend worden.

(²) Pcenas dare gravis*imas: zeer zware straffen boeten, zeer zwaar gestraft worden.

(^a) Super er at imperf. van sup er sum.

veret, uffirmans eum divïtem fore (') et beatum: sed udoleycens nee minis movebatur nee promissis.

Quare matrem rex hortatus est, ut filio suadêret imperata facere (²). Illa, irrïdens crudêlem tyrannum, sic filium allocüta est: Miserere, fili mi, miserere matris um; (putt propter te dolores nndtos passa sum; mli a frater-na virtute degenerare: mlitinière carnificern istum. Deiim mam time. 1 Je urn intuere, a quo mercedem recipies.

CAPUT CXGV.

COSSTANTIA ADÜLBSCENTIS.

His verbis contirmatus adolescens exclamavit: ï\ow regi ohscquor. sed lègi. Tuin conversus ad Antiochum: Tic ijuidem, ó sceleste, Bei onmipotentk iraui non cff agies: erit tempus quitm (³), ah eo percussus et dolüre victus, te hominem esse confitebcris. Nisi gens nostra in Deum pecca-risset, nmquam in has miserias mcidissëmns; sed nwx Deus, meo fratrumque mèörum sangume placatus, (jenti nostrdi reconciliabUiir, et nos post mortem, patienter tolera-tam, ceterna vita donabit.

CAPUT CXCVI.

Il'SIÜS MATRIS MARTYKILM.

Tüm Antiochus, indignè ierens (⁴) se derisum esse,

(') Fore hetzelfde als futurum esse.

(²) Imperata favere: de geboden dingen le doen, de bevelen uit te voeren.

(quot;) Erit tempus quum: Er zal een tijd komen, dat gij.

(⁴) Indiyne ferene: verontwaardigd, verbolgen.

— 112 -

in adolescentulum crudeliüs etiain quum in cseteros desaeviit ('), et ilium exquisite supplicio necavlt.

Denïquè septem filiörum ctedem matris neee cumu-lavit(²). Hebc muiier planè admirabllis et sempiterna memoria digna (³), postquam filios certantes et aspectu et verbis adjuvit, postquam mori eos magno animo conspexit. ipsa dlram mortem subiit, suumque san-guïnem cum filiörum sanguine commiscuit.

CAPUT CXCVII.

Mathathias ejusque filii.

Erat tunc Hierosolymaj sacerdos, nomine Mathathias, cum quinque filiis, Juda, Jonatha, Simöne, Eleazaro' et Joanne. Hi, relicta urbe, ne vidërent mala quibus ea conflictabatur, secessërunt in solitudlnem.

Eo confluxit multitudo hominum, quibus cordi erant (⁴) leges divlnaï, brevïque ad speciem justi exercitus crêvit. (^s)

Tunc, duce Mathathia, (®) statuërunt patriam armis liberare, et religionem tuëri: itaque iïras, passim falsis

(') CrudeliuH etiam.... desceviit: hij koelde zijne woede met nog meer wreedheid aan. ...

(²j Matris nece cumulavit: hij vulde de maat zijner gruweldaden met den moord der moeder, door de moeder te dooden.

(⁸) Plane enz. Alleszins wonderbaar en eeuwige gedachtenis waardig.

(⁴) Cordi esse: ter harte gaan.

(⁵) Ad speciem enz.: verkreeg het een aanzien van een voltallig leger.

(^c) I)uce Mathathia, zie Cap. CLXXXV (³).

numinibus erectas, evertërunt, neglectumque veri Dei rultum restituërunt.

CAPUT CXCVIII.

Gesta Jcd.k Machab.t.i.

[nterea Mathathias mortuus est, moriensque exercitui praefëcit Jüdam filiura, qui dictus est Machabseus.

Is bellum, a patre susceptum, strenué persecïitus est. Omnia optimi ducis rnunia egregiè implêvit: frëtus divlno auxilio, quod invocavërat, castella expugnavit, urbes prtesidiis munlvit, Apolloniurn unum ex prsefectis Antiochi vleit, et ipse suil manu in acie interfëcit, atque gladio, quem illi detraxërat, in praeliis deinceps üsus est.

CAPUT CXCIX.

Viotokia Jld.'E Machaü.ei.

Antioehus, ubi audlvit victum esse Apolloniurn, ïra exarsit ('): mandatum dedit Lysite, ut Judaeam vastaret, gentemque universam delêret.

Lysias adversüs Judteos mïsit Ninanorem et Gorgiam, quibus dedit quadraginta millia pedïtum et septem equïtum millia : bi castva posuerunt non longè ab urbe Hierosolyma.

Judas cüjus spes omnis in Deo poslta erat (¹), non

¹

(²) Cu/m «pen enz.: wiens geheele hoop op God was gesteld, die al zijne hoop op God gebouwd had.

dubitavit cum tribus hominum millibus praelium com-mittëre. Tam exigüiï rnanu copias regias prostravit, et ingenti pneda potïtus est.

CAPUT CC.

Clades Lysi.e.

Hjcc clades nunciata est Lysite, ([ui, existïmans id culpa imperatorum accidisse, statuit ipse exercitum duco.re. Venit igïtur in Judajam cuin sexaginta quinque hominum millibus.

Habêbat Jïïdas decern tantüm millia hominum ; tamen adversüs Lysiam processit, et, invocato priüs divino auxilio, cum hoste conflixit.

Quinque hominum millia de exercitu Lysiaï cecïdit, reliquos adeö perterruit, ut in fugam vei-si sint.

CAPUT ccr.

Judas eestituit cult cm divisum.

Pulsis hostïbus Judas restituendo cultui divino ani-mum intenditf¹); rediit victor in urbem Hierosolymam, quse foedam sui speciem prsebêbat. (²)

Portre templi exustaj erant, altare pollutum, virgulta in atriis, quasi in saltu, enSta.

Judas omnia purgavit, portas refëcit, novum altare

Animuin intendit, zie Cap. CLXXV (³).

(²) Foedam sui speciem prcebcrc: eenc leclijkc gedaante van zich vertoonen, deerlijk (of schandelijk) er uitzien.

- 115 —

erexit, cuius dedicatio magna totius populi frequentia, elangentibus tubis, facta est; decrëtumque ut, ad me-moriam rei sempiternam, quotannis dies solemnis cele-braretur. (')

CAPUT CCII.

Tuetir Deus Judam.

Concitata' ob restitïïtum templum (²) gentes vicina?, bellum Judaïis intulërunt: contra illas Judas Macha-ba'us dimicavit. Eo in prailio Deus manifestum se praj-buit Jüdae adjutörem (³); nam inter pugnandum appa-ruërunt quinque viri, equites virtute insignes, quorum duo Judam medium (⁴) habentes incolümem servabant, in hostes vêro têla et fulmïna jaciëbant: undè illi, oeulis et mente turbati (⁶), ad viginti quinque milia inter-fecti sunt.

CAPUT CCIII.

PCENIS AFFICITUR ANTIOCHUS.

Antiocbus, ut cognovit suos duces a Jïïdii Machaba?o

(^]j solemnem celehrare: een feestdag vieren.

(^!) Concitata ob restitutum lemplum in plaats van oh restitutionem lempli: ter oorzaak of naar aanleiding van het herstellen des tempels.

{³) Manifestum »e prcehrre adjutörem: zich openlijk als helper betoonen, openlijk hulp verleenen.

(⁴) Judam medium hahentef. Judas in hun midden hebbende.

(⁵) Oeulis et mente turbati: in hun gezicht belemmerd en in hun gemoed ontsteld, in- en uitwendig van de wijs gebracht.

- 11Ö -

esse devictos, amens furore C) in Judaeam citato cursu (²| contendit. excidio gentis et urbis acceptam cliïdem ultüru.s.

At illum subltus viscërum dolor corripuit a Deo immissus; quümque nihilominus cursum acceleraret, e curru gravïter decïdit: casus gravis aegrum jam corpus valdè afflixit; undè factum est, ut membra corrupta scatërent vermlbus, et fetörem latè eraitterent, (³) exer-citui et a3gro ipsi intolerabllem.

CAPUT CCIV.

Mors Antiochi.

Antiochus, dolöris acerbitate victus, tandem ad sanara mentem rediit (⁴): se mortalem esse agnövit, et recor-datus malörum (^s), quibus JudiBos afFecerat, apertè coufessus est se suörum scelerum pcenas luëre: promisit se Judseos florentes beïïtosque facturum.

Sed quia metus mortis non vêra poenitentia haec omnia extorquêbat, divïnam misericordiam non flexit rex impius et homicïda, et morbo in höras ingravesconte, misere interiit.

— 117 —

CAPUT CCV.

LVSIAS ITERUM C.EDITUR.

Antiocho successit filius, cui noraen Eupator fuit. Hie, paterni in Judseos odii hajres, contra eos niTsit Lysiam qui, jam semel vietus a Juda, banc macülam cupiebat eluëre.

Judas ad opem divïnam confügit, siout facere solebat, oravitque Dominum ut angelum mittëret sui populi ad-jutörem.

Deinde sumptis armis, obviam hosti cum suis pro-gressus est. Tunc antè aciem Judseorum vlsus est eques, veste Candida, armis aureis indfitus. bastam vibrans.

Quo prodigio confirmati Judsei, leönum more in hostes irruërunt, et undecum millia pedltum, equïtes mille et sexcentos prostravêrunt.

CAPUT CCVI.

Rex EupStou vinoituk.

Rex ipse Eupator, ad opprimendum Jildam Macba-baeum, omnes regni sui vires eollêgit: itaque cum centum millibus peditum et viginti millibus equitum in Judajum ingressus est.

Pra'ibant elephanti, vasta corporis möle et horrendo stridöre terribiles I¹): singulis belluis impositse erant lignese turres, ex quibus pugnabant milïtes armati.

(') Vasta enz.: schrikwekkend door hot ontzaglijk gevaarte huns lichaams en door hun vreeselijk gebrul.

Sed Judas, qui potentife divtnse magis quam numero milTtum coufidébat, isto terrifico belli apparatu non fait comniötus : in earn caströrum hostilium partem irrait, ubi erat tabernacülum rëgis, et occïsis quatuor hominum millibus, tantas opes dissipavit.

CAPUT CCVII.

VlRTUS EXIJtlA ElEAZARI.

Memorabïlis fuit hsec pugna fortitudlne et morte Eleazari. Is viderat belluam ïïnam, cseteris majörem, ac phaleris regiis circumtectam: existimans illa rëgem vehi^¹) se pro commïïni salute devovit: per medios bostes ad belluam properavit, sub illius ventrem subiit, repetïtis ictïbus confossam (²) occïdit, et belluse labentis pondëre oppressus ipse occubuit.

CAPUT CCVIIT.

NlCAKORIS I3IPIETAS

Demetrius, occupato Syrise regno, adversüs Judajos Nicanorem mlsit. Hie impius, extensa in templum dex-tera, aïïsus est minari se Dei üdem solo sequatürum (³).

Judas et milïtes êjus, quamquam païïci erant, cum illo conflixêrunt, manu quidem pugnantes, sed Dömi-num animo orantes.

Kegium exercitum ad internecionem cecidêrunt. (¹) Nicanor ipse inter hostium cadavëra repertus est, cujus caput avulsum Judas Hierosolymam ferri jussit, ma-numque nefariam templo affixam suspendi.

CAPUT CCIX.

Mors Jud.h Machae/hi.

Mox secütum est alteram prtelium cum Bacchlde. ïïno ex Demetrii praefectis : quod quidam prselium fuit .ludseis funestum; nam hi, amissa fiducia, quam in Deum habuerant, animo concidërunt (²), et alii aliö dilapsi sunt (³).

Judas cum octingentis tantum liominibus impëtum hostium sustinuit (⁴) ; ïmö opposïtam sibi aciëi partem tïïdit: sed multitudïne hostium circumveutus, illörum têlis confossus est. Quam ciïrus populo fuerit, moerore i'unëris indicatum est; sui eum clves diü luxêrunt.

CAPUT CCX.

JoNATIIAS FRATER MaCIIAB^I.

In locum Jüdaj suffectus est Jonathas. Is, fraternte

{³) Ad internecionem coedere: volkomen verslaan, geheel en al vernietigen, in de pan hakken.

(²) Animo concidere: den moed laten zakken, den moed verliezen.

(³) Alii alio dUapffi: uiteengedreven worden, hier en ginds verstrooid worden.

(⁴) Impetum smtinere: den aanval uitstaan, of doorstaan.

— 120 —

virtutis aunulus, Bacchidem plurïbus prfoliis vleit, illüm-que ad petendam pacem adëgit.

Interëa Demetrium rêgern interfecit Alexander, qui se Antiochi filium dictitabat. Is foedus cum Jonathii fëcit, eum veste purpurea donavit, semperque in data fide mansit f¹).

tta quamdiü Alexander regno potitus est, res Ju-daeörum tranquilte fuërunt (²) sed paüló post Jonathan a Triphöne quödam per insidias necatus est.

CAPUT CCXI.

Successores Jonatii/E.

Summa rërum f³) ad Simöhem JonathfE fratrem delata est. Is funus fratris magnificè curavit (⁴) : sed non diü regnavit; nam et ipse (⁵) gencri sui fraude periit.

Simöni patri successit Joannes, nomine Hircanus, qui, post annum mortuus, hscredem reliquit filium Aristobülum.

Hie primus omnium post eaptivitatem regium nomen sumpsit, eapitïque diadêma imposuit.

In data Jide manere: in het gegeven woord, (in de gezworen trouw) volharden.

(²) lien Judocorum tranquillce fucrunt: bJeet' de staat der Joden in rust.

(³) Summa rerum: het opperbestuur.

(⁴) Funus enz.; hij zorgde voor eene heerlijke begrafenis, hij liet zijn broeder plechtig begraven.

(⁵) Et ipse: ook hij.

- 121 -

CAPUT ccxir.

Judaea subjicitur Romanis.

Mortuo Aristobülo, Alexander ejus filius regnavit! is. nulla re memorabïli gesta ('), decessit: duos relTquit filios, qui acriter de regno inter se decertarunt.

Hujus dissidii oeeasióne (quot;), Pompeius populi Romani dux in Judseam venit, specie C) quidem restituendai inter fratres concordiae, revêra ut istam provinciam Romano adjungëret imperio : Judseam stipendiariam populi Romani fecit.

Paulo post, regnum JudseaE invasit Herödes alieni-gena : liunc primum Judsei habuërunt (⁴) regem ex alia gente ortum, eöque regnante natus est Christus, uti prsedixerant prophetse.

Hie est omnium rerum principium et finis; sit Ipsi soli cum omni imperio honor et gloria in saecula ssecu-lorum.

('J Nulhi re. enz. Zonder iets belangrijks uitgevoerd te hebben, f-) Occaaione: Naar aanleiding van.

P) Specie: onder voorwendsel van.

{*) Hune primum enz.: deze was de eerste koning der Joden, die enz.

flnem I.OliüKMM PARITER OJINES AUDIAJIUS : DeDM TIME ET MANDATA EJUS OBSERVA : HCC EST OMNIS HOMO : ET CUXCTA, QUJi FIUNT, ADDUOET DEUS IX JUDICIUM PRO OMNI ERRATO, SIVE BONÜM, SIVE MALUM ILLUD SIT. Eccle. XII, 13, 14.

— 122 —

PRECES.

ante studium.

Antipkona.

Veni Sancte Spiritus, reple tuorum eorda fidelium, et tui amoris in eis ignem aceende, qui per diversita-tem linguarum eunctarum, gentes in unitatem fidei congregasti.

V. Emitte Spiritum tnum et creabuntur :

R. Et renovabis faciem terrse.

Oremus.

Deus qui corda fidelium Sancti Spiritus illustratione docuisti, da nobis in eodem Spiritu recta sapere et de ejus semper consolatione gaudere. Per Christum Domi-num nostrum. Amen.

POST STUDIUM.

Oremus.

Actiones nostras, qusesumus Domine, aspirando prse-veni, et adjuvando prosequere ; ut cuncta nostra oratio et operatio a te semper incipiat, et per te ecepta, finiatur. Per Christum Dominum nostrum. Amen.

— 123 -

ALLE PRECES.

Pater noster, qui es in ccelis, sanctificetur nomen tuum : adveniat regnum tuuni; fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra.

Panem nostrum quotidianum da nobis bodie: et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris : et ne nos inducas in tentationem : sed libera nos a malo. Amen.

Ave Maria, gratia plena: Dominus tecum, Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui Jesus.

Sancta Maria, Mater Dei, ora pi-o nobis peccatoribus nunc, et in hora mortis nostra. Amen.

Credo in Deum, Patrem omnipotentem, Creatorem CTeli et terne. Et in Jesum Christum, Filium ejus unicum, Dominum nostrum ; qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine: passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus et sepultus: descendit ad inferos, tertia die resurrexit a mortuis : ascendit ad ccelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis: inde venturus est judicare vivos et mortuos. Credo in Spiritum Sanctum, Sanctam Ecclesiam Catholicam, Sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam astern am. Amen.

— 124 —

V. Angelus Domini nuntiavit Marias :

R. Et concepit de Spiritu Sancto. Ave Maria.

V. Ecce ancilla Domini ;

E. Fiat mihi secundum verbum tuum. Ave Maria.

V. Et Verbum caro factum est:

R. Et habitavit in nobis. Ave Maria.

V. Ora pro nobis, Sancta Dei Genitrix,

R. üt digni efficiamur promissionibus Christi.

Oremus.

Gratiam tuam, qusesumus Domine, mentibus nostris infunde, ut qui, Angelo nuntiante, Christi Filii tui incarnationem cognovimus, per passionem ejus et cru-cem ad resurrectionis gloriam perducamur. Per eumdem Christum Dominum nostrum. Amen.

PRO TEMPORE PASCHALI.

Regina cceli, laetare, alleluia.

Quia, quem meruisti portare, alleluia,

Resurrexit, sicut dixit, alleluia,

Ora pro nobis Deum, alleluia,

V. Gaude et Isetare Virgo Maria, alleluia :

R. Quia surrexit Dominus vere, alleluia.

Oremus.

Deus, qui per resurrectionem Filii tui Domini nostri Jesu Christi mundum tetificare dignatus es, prsesta quaesumus : ut per ejus Genitricem Virginem Mariam perpetuse capiamus gaudia vitse. Per eumdem Christum Dominum nostrum. Amen.

WOORDENLIJST.

WOORDENLIJST.

A.

A, ab, pr. ciuu abl.: door, van.

Abdnco abduxi, abductura 3: afleiden, wegvoeren.

Abel, elis m. Abel.

Abeo, abii, abitum, abire : heengaan, zich verwijderen. Abcram, imperf. van absum.

Abfui, zie absum.

Abhorreo, ui 2; een afschrik hebben van, terugdeinzen voor.

Abi: imperntivus van aheo.

Abias, se, m. ; Abias.

Abiens, abeuntis, part. pree*, van uhco.

Abii, zie ahen.

Abjicio, abjeci, abjectnm S : afwerpen, wegwerpen, se abjiccre

ad pedes: zich voor de voeten neerwerpen.

Abliitus, part. perf. van aafero.

Ablno, ablui, abliitnm 3: afwasschen.

Abnno, abnui, abnntum 3 : weigeren.

Abrahamus, i, m.: Abraham.

Absalon, onis, m.: Absalon.

Abscondo, abscondi, absconditum 3 : verbergen.

Absens, part.: afwezig.

Absentia, », f.: afwezigheid.

Abstineo, abstinni, abstentum 2: zich onthouden; cibo : zich van spijs onthouden; prcelio: den strijd niet wagen. Absttili, zie aufero.

Absum, abfui, abesse, afwezig zijn ; verwijderd zijn.

ABS-ACR.

Absumo, absumpsi, absumptum 3: vernielnn, verwoesten, vernietigen.

Abundantia, », f. overvloed.

Abunde, adv.: ruimschoots.

Abiitor, abusus sura 3: misbruiken, misbruik maken van.

Ac, conj.: en.

Accedo, access!, accessum 3 : naderen, komen bij ; propt'us dichterbij komen.

Acceléro, avi, atura 1 : verhaasten; cnrsum: snellerloopen, sneller rijden.

Accendo, accendi, accensura 3 : ontsteken.

Accepi, zie accipio.

Acceptns, adj. aangenaam, welkom, zie verder accipio.

Accerso, zie arcesso.

Accessi, zie accedo.

Accldo, accidit 3 : overkomen, geschieden ; accidil ut : hot gebeurde dat.

Accingo, accinxi, accinctum 3 : aangorden, omgorden; lat as gladio : een degen aan de zijde gorden.

Accipio, accëpi, acceptura 3 : ontvangen, aannemen, nemen, krijgen.

Acclsus, part. van accido : afgesneden.

Accommódo, avi, atum 1 : aanpassen.

Accumbo, accubui, accubiturc 3 : aanliggen, aanzitten, aan tafel gaan zitten.

Accusator, oris, m. beschuldiger.

Acciiso, avi, atura 1 : beschuldigen.

Acer, acris, acre, adj. hevig, levendig.

Acerbe, adv. bitter, bits, met bitterheid.

Acerbitas, tatis, f.: hevigheid, bitterheid.

Acerbus, adj. : bitter, hevig, wreed.

Achabus, i, m.: Achab.

Acies, ei, f.; slagorde, gelederen, leger, legerschaar, slagveld; acte dimicare: in slagorde (of in het open veld) strijden.

Acrïter adv. : hevig, dapper.

AD—AD.T

Ad prcejj. cum ace.: tot. naar, aan, bij, voor; met het dium beteekent het om.

Adarao. avi, atum 1; teeder beminnen.

Adiimus. i. m.; Adam.

Adiiqno, avi, atum, 1: drenken.

Addico, addixi, addictum 3: overgeven, overleveren aan: m servitutem tot slavernij of slavendienst verwijzen, ter slavernij veroordeelen, slaaf maken.

Addo, addldi, additum 3: bijvoegen.

Addiico, adduxi, adductum 3: aanbrengen, halen, geleiden, voeren, brengen bij of voor,

Ad^gi zie acliyo.

Ademi zie adimo.

Adeö adr. zoozeer, zoo, zoodanig. Adeó ut conj. zoodat.

Ad(!0, adii, aditum, adire: naar toe gaan, gaan tot of naar.

Adeptus zie adipiscor.

Adcram van adsum.

Adhaereo, adhsesi, adhaesum 2: gehecht zijn aan, blijven, verblijven.

Adhibeo, adhibni, adhibitnm 2: aanwenden, bezigen, gebruiken, hebben; fidem geloof slaan aan.

Adhuc adr. nog.

Adigo, adögi, adactum 3: dwingen; ad peccandnm tot zonde overhalen.

Adimo, ademi, ademptum 3: ontnemen, afnemen, benemen.

Adipiscor, adeptus sum 3: verkrggen, achterhalen, inhalen, bereiken.

Aditus, us m. toegang.

Adivi of adii zie adeo.

Adjicio, adjëci, adjectum 3: bijwerpen, bijvoegen.

Adjudico, avi, atum 1: toewijzen, toekennen.

Adjumentum, i. n. Steun, hulp.

Adjuugo, adjunxi, adjunctum 3: bijvoegen, vereenigen met.

Adjiitor, oris, m.: helper, beschermer.

9

130 ADJ—AD\^r

Adjuvo, adjflvi, adjiitum 1 : helpen, bijstaan.

Administro, avi, atnm 1: besturen, beheeren.

Admirabilis adj. wonderlijk, bewonderenswaardig. Admirandus adj. bewonderenswaardig.

Admiror, atus sum 1 : bewonderen.

Admitto, admisi, admissnm 3: aannemen, begaan. Admoneo, admonui, admonitum 2: vermanen, waarschuwen, verwittigen.

Admoveo, admövi, admotum 2: naderbij brengen, ori aan

den mond brengen.

Adolescens, entis ni. f.: jongeling.

Adólescentiilus i. m.: jongetje, knaapje. j

Adólesco, adolëvi, adultum 3: groeien, groot worden, op- _J

groeien. J

Adopto, avi, atum 1 r aannemen, als kind aannemen, tot j

zich nemen,

Adorior, adortus sum 4: aanvallen, aanlanden, losgaan, _j

losrukken op.

Adöro, avi, atum 1; aanbidden. jj

Adsto, adstlti, 1: staan bij of voor, zich vertoonen; ad- _A

stantes : de omstaanden, de omstanders.

Adsuni, adfïii, adesse : tegenwoordig zijn, aanwezig zijn, ^

dichtbij zijn, aanstaande zijn.

Adulatio, onis t'.: vleierij, liefkoozerij.

Adülor, atus sum 1: vleien, liefkoozen. ^

Adultêro, avi, atum 1: overspel doen. ^

Adultus part. van adolesco, groot geworden, volwassen, tot ^

den mannelijken leeftijd gekomen.

Adilro, adussi, adustum 3: branden, verbranden, schroeien. _A Advenio, advëni, adventum 4: aankomen.

Adventus, us m.: aankomst.

Adversus adv. cum acc. : tegen. jjj

Adversus adj. tegenstrijdig, onaangenaam.

Advóco, avi, atum 1 : roepen. ^

Advolo, avi atnm 1 ; ijlen, snellen naar.

AED-

Aedes, is f. tempel.

Aedificatio. onis f. het bouwen, de bouw, stichting.

Aedifico, avi, atum 1 : bouwen, stichten.

Aeger, segra, aegrum ndj. ziek.

Aegrè adr. met tegenzin aerjrcferre : met weerzin verdragen, kwalijk nemen.

Aegroto, iïvi, atum 1 : ziek zijn.

Aegyptius adj. : Egyptenaar.

Aegyptus, i f. Egypte.

Aemiilus, i m.: mededinger fraternw virtntis: naijverig op de dapperheid zijns broeders,

Aeneus adj. koperen, metalen.

Aequalis adj. zijns gelijke, speelgenoot.

Aequè adv. even, evenals, gelijkelijk.

Aequo, avi, atum 1: evenaren; solo: met don grond gelijkmaken, slechten, sloopen.

Aequus adj. gelijk: cequo animo: gelaten, gerust, welgemoed ; plus wqtw: al te.

Aër, aëris m. lucht.

Aereus adj. koperen, ijzeren.

Aerumna, as f. ongeluk, droefenis.

Aestimo, avi, Uturn 1: achten ; weinig, gering achten.

Aetas, atis f. leeftijd, ouderdom, ah ineunte cetotc: van de prilste jeugd af.

Aeternus adj. eeuwig.

Affecto, avi, atum 1 : staan naar.

Affero, attuli, allatum, aiferre: aanbrengen, brengen, medebrengen.

Afflcio, afl'êci, aifectnm 3 : aandoen, overladen met: pcenu, suppliciis straffen; contumelia beleedigen, beschimpen ; morte dooden.

AiTigo, afflxi, affletum 3 : vasthechten, hechten of slaan aan : ad pahtm : aan een paal hechten.

Afflrmo, avi, atum 1 : verzekeren.

Afflïgo, afflixi, afflictum 3: beschadigen, kwetsen, kwel-

AFF - ALT

Ion, plagen ; res affliclce : slechte, hopelooze toestand ; onheil.

Affluo, afflnxi, affluxum 3 : toevloeien, overvloed hebben van, baden in.

Africa, SB f. Afrika.

Ager, agri m. akker, veld, land.

Aggredior, aggressus sum 3 : afgaan op, aanvallen, ondernemen, ter hand nemen.

Ag'nosco, ag'novi, agtutura 3 : erkennen, inzien.

Ago, eg'i, actum 3 : doen, te werk gaan, handelen ; g ra tins : dankzeggen, bedanken; tempus: den tijd doorbrengen.

Age, agite : welaan, kom, komt.

Agricola, sb m.: landbouwer, landman.

Aio, ais, ait: ik zeg, gij zegt. hij zegt, of hij zeide.

Albiigo, inis f. het vlies.

Alexander, dri m. Alexander.

Alionigrna, se m. f. vreemdeling.

Alicnus adj. vreemd, eens anders, verre, van een ander geslacht, buitenlandsch.

Aliquamdiu adv. eenigen tijd, een tijd, een tijdlang.

Aliquando adv. eens, eenmaal, soms.

Aliquis, aliqua, aliquod of aliquid jiron. iemand, iets, eenig.

Aliquot pron. eenigen. sommigen.

Alius, alia, aliud, pron. een ander, verschillend; non alind niets anders.

AlUgo, avi, atura 1: binden, vastmaken.

Allóquor, allocutus sum 3: aanspreken, toespreken.

Aio, alui, alitum 3: voeden, opvoeden, kweeken. onderhouden.

Altare, is, n. altaar, het altaar.

Alter yen. alterïus de ander, de tweede: alter .... alter : de een .... de ander.

Altercatio, onis f. twist, woordentwist.

Altum, i, n. hoogte, oppervlakte: fiuitare in alto: op de oppervlakte drijven.

ALT— AX I

Altns adj. hoog, verheven.

Alui zie aio.

Alvens, i: de bedding: pleno alveo fluere: ovei' de geheele

bedding stroonien, in vollen stroom zijn.

Amalecitffi, arnm m. De Amalekieten.

Aman, anis m. A man.

Amans part. liefhebbend. Zie verder amo.

Amasias, se m. Amasias.

Ambo, ae adj. beiden.

Ambülo, ïivi, atnm 1 : wandelen.

Amens adj. onzinnig: furore-, waanzinnig van woede.

Amice adv. vriendelijk.

Amicitia, as f. vriendschap; amicitiam jungere: vriendschap

sluiten, aanknoopen.

Amitto, amisi, amissum 3: verliezen: amisso escercitu: zijn

leger verloren zijnde, met verlies van zijn leger. Amnis, is ni. rivier.

Amo, ïivi, atum 1: beminnen, liefhebben, veel houden van. Amcenus ad:, aangenaam, bevallig.

Amon, onis, m. Amon.

Amor, oris, m. liefde, teederheid: amove complecfi: veel

genegenheid hebben voor, feeder beminnen.

Amóveo, amovi, amutum 2; verwijderen, wegnemen, afwentelen.

Amplexor, amplexains sum 1: omhelzen.

Amplexus, us, m. omhelzing.

Ampins adj.: ruim, uitgestrekt, groot, aanzienlijk; ampla

pree da-, vette buit.

Amplius adj.: meer.

Ampüto, iivi, atum 1; afsnijden, afhouwen.

An conj. of, of niet; annon: of wel'

Angelus, i m. engel.

Ango, anxi 3: knellen, beangstigen, ongerust maken; ani/i:

ongerust, beangstigd zijn.

Anima, se f. ziel.

AFF - ALT

Ion, plagen ; res affliclce : slechte, hopelooze toestand ; onheil.

Affluo, afflnxi, affluxum 3 : toevloeien, overvloed hebben van, baden in.

Africa, SB f. Afrika.

Ager, agri m. akker, veld, land.

Aggredior, aggressus sum 3 : afgaan op, aanvallen, ondernemen, ter hand nemen.

Ag'nosco, ag'novi, agtutura 3 : erkennen, inzien.

Ago, eg'i, actum 3 : doen, te werk gaan, handelen ; g ra tins : dankzeggen, bedanken; tempus: den tijd doorbrengen.

Age, agite : welaan, kom, komt.

Agricola, sb m.: landbouwer, landman.

Aio, ais, ait: ik zeg, gij zegt. hij zegt, of hij zeide.

Albiigo, inis f. het vlies.

Alexander, dri m. Alexander.

Alionigrna, se m. f. vreemdeling.

Alicnus adj. vreemd, eens anders, verre, van een ander geslacht, buitenlandsch.

Aliquamdiu adv. eenigen tijd, een tijd, een tijdlang.

Aliquando adv. eens, eenmaal, soms.

Aliquis, aliqua, aliquod of aliquid jiron. iemand, iets, eenig.

Aliquot pron. eenigen. sommigen.

Alius, alia, aliud, pron. een ander, verschillend; non alind niets anders.

AlUgo, avi, atura 1: binden, vastmaken.

Allóquor, allocutus sum 3: aanspreken, toespreken.

Aio, alui, alitum 3: voeden, opvoeden, kweeken. onderhouden.

Altare, is, n. altaar, het altaar.

Alter yen. alterïus de ander, de tweede: alter .... alter : de een .... de ander.

Altercatio, onis f. twist, woordentwist.

Altum, i, n. hoogte, oppervlakte: fiuitare in alto: op de oppervlakte drijven.

ALT— AX I

Altns adj. hoog, verheven.

Alui zie aio.

Alvens, i: de bedding: pleno alveo fluere: ovei' de geheele

bedding stroonien, in vollen stroom zijn.

Amalecitffi, arnm m. De Amalekieten.

Aman, anis m. A man.

Amans part. liefhebbend. Zie verder amo.

Amasias, se m. Amasias.

Ambo, ae adj. beiden.

Ambülo, ïivi, atnm 1 : wandelen.

Amens adj. onzinnig: furore-, waanzinnig van woede.

Amice adv. vriendelijk.

Amicitia, as f. vriendschap; amicitiam jungere: vriendschap

sluiten, aanknoopen.

Amitto, amisi, amissum 3: verliezen: amisso escercitu: zijn

leger verloren zijnde, met verlies van zijn leger. Amnis, is ni. rivier.

Amo, ïivi, atum 1: beminnen, liefhebben, veel houden van. Amcenus ad:, aangenaam, bevallig.

Amon, onis, m. Amon.

Amor, oris, m. liefde, teederheid: amove complecfi: veel

genegenheid hebben voor, feeder beminnen.

Amóveo, amovi, amutum 2; verwijderen, wegnemen, afwentelen.

Amplexor, amplexains sum 1: omhelzen.

Amplexus, us, m. omhelzing.

Ampins adj.: ruim, uitgestrekt, groot, aanzienlijk; ampla

pree da-, vette buit.

Amplius adj.: meer.

Ampüto, iivi, atum 1; afsnijden, afhouwen.

An conj. of, of niet; annon: of wel'

Angelus, i m. engel.

Ango, anxi 3: knellen, beangstigen, ongerust maken; ani/i:

ongerust, beangstigd zijn.

Anima, se f. ziel.

136 ASP-AUG

Aspectus, ns. m. gezicht, blik, aanblik ; ad cujus aspectum :

bij wiens aanblik.

Aspicio, aspexi, aspectum 3; aanzien, bezien, zien, be- A

schouwen. ü

Assentio, assensi, assensus 4: toestemmen, inwilligen, amp;

toegeven. Assentior, assensus sum. 4 : toestemmen, R

luisteren naar. amp;

Assêquor, assecutus sum 3 : bereiken, inhalen. A

Assucrus i. m. Assuerus. ü

Assuesco, assuevi, assuetum 3: zich gewennen, gewoon J worden.

Assuetus part gewend, gewoon. J

Assyria, se. f. Assyrie. i

Assyrius, i. m. Assyriër. A

Astiti van asto. Zie adsto- A

At. conj. maar, doch. J

Athalia, ae. f. Athalia. A

Atque conj. en. A

Atqui conj. maar. A

Atrium, i. n. voorhof. A

Attamen, adv. toch, evenwel. A Attingo, attigi, attactum 3: aanraken, behandelen, be •

reiken.

Attraho, attraxi, attractnm 3 : naar zich toehalen, trekken, optrekken. I Attrecto, avi, atum 1.: aanraken, tasten, betasten. I Attuli, zie affero. I Auctus, part. van augco. I Audax, acis adf. stoutmoedig, stout, vermetel: consilium : I stout plan, stoute onderneming. I Audeo, ausus sum 2: durven, wagen. I Audio, ïvi, itum 4 : hooren, vernemen, luisteren. I Aufcro, abstüli, ablutum, auferre : wegnemen, stelen. I Augeo, auxi, auctum 2 : vermeerderen, vermenigvuldigen; I rem tmain : zijne bezittingen vermeerderen ; gloria : I

AUL—BEL

met roem overladen; prole numerosa; door een talrijk kroost vermenigvuldigen.

Aula, 88 f. het hof.

Anlicus, i, ra. hoveling.

Aureus, adj. gouden.

Auris, is f. oor : ad aures, ter oore.

Aurum, i n. goud.

Ausim van audeo : ik zou durven.

Ausus, zie audeo.

Aut, conj. of.

Antem, conj. echter, nu, maar.

Anxi, zie aui/eo.

Auxilium, i n. hulp, bijstand, auxilio venire; te hulp komen. Avello, avulsi, avulsum 3 : afrukken, ontrukken, afhouwen. Averto, averti, aversum 3 : afwenden, verwijderen.

Avis, is f. vogel.

A Vitus, adj. voorvaderlijk.

Avulsus, zie avello.

Avunculus, i m. oom, moeders broeder.

Avus, 1 m. grootvader; avi: voorouders.

Azarias, se, ra. Azarias.

B.

Babjlon, onis f. Babyion, Babylonië.

Babylonicus, i, m. van Babyion, Babyloniër.

Babylonii, orum m. lialiyloniërs.

Bacchides, is m. Bacchides.

Baculum, i. n. stok.

Bïilo, avi, atnm 1. : blaten.

Balteus, 1, m. gordel, bandelier.

Bathuel, elis, m. Bathuël.

Beatus, adj. zalig, gelukkig.

Bellua, ffi f. beest.

Bellum, i, n. oorlog, krijg.

136 ASP-AUG

Aspectus, ns. m. gezicht, blik, aanblik ; ad cujus aspectum :

bij wiens aanblik.

Aspicio, aspexi, aspectum 3; aanzien, bezien, zien, be- A

schouwen. ü

Assentio, assensi, assensus 4: toestemmen, inwilligen, amp;

toegeven. Assentior, assensus sum. 4 : toestemmen, R

luisteren naar. amp;

Assêquor, assecutus sum 3 : bereiken, inhalen. A

Assucrus i. m. Assuerus. ü

Assuesco, assuevi, assuetum 3: zich gewennen, gewoon J worden.

Assuetus part gewend, gewoon. J

Assyria, se. f. Assyrie. i

Assyrius, i. m. Assyriër. A

Astiti van asto. Zie adsto- A

At. conj. maar, doch. J

Athalia, ae. f. Athalia. A

Atque conj. en. A

Atqui conj. maar. A

Atrium, i. n. voorhof. A

Attamen, adv. toch, evenwel. A Attingo, attigi, attactum 3: aanraken, behandelen, be •

reiken.

Attraho, attraxi, attractnm 3 : naar zich toehalen, trekken, optrekken. I Attrecto, avi, atum 1.: aanraken, tasten, betasten. I Attuli, zie affero. I Auctus, part. van augco. I Audax, acis adf. stoutmoedig, stout, vermetel: consilium : I stout plan, stoute onderneming. I Audeo, ausus sum 2: durven, wagen. I Audio, ïvi, itum 4 : hooren, vernemen, luisteren. I Aufcro, abstüli, ablutum, auferre : wegnemen, stelen. I Augeo, auxi, auctum 2 : vermeerderen, vermenigvuldigen; I rem tmain : zijne bezittingen vermeerderen ; gloria : I

AUL—BEL

met roem overladen; prole numerosa; door een talrijk kroost vermenigvuldigen.

Aula, 88 f. het hof.

Anlicus, i, ra. hoveling.

Aureus, adj. gouden.

Auris, is f. oor : ad aures, ter oore.

Aurum, i n. goud.

Ausim van audeo : ik zou durven.

Ausus, zie audeo.

Aut, conj. of.

Antem, conj. echter, nu, maar.

Anxi, zie aui/eo.

Auxilium, i n. hulp, bijstand, auxilio venire; te hulp komen. Avello, avulsi, avulsum 3 : afrukken, ontrukken, afhouwen. Averto, averti, aversum 3 : afwenden, verwijderen.

Avis, is f. vogel.

A Vitus, adj. voorvaderlijk.

Avulsus, zie avello.

Avunculus, i m. oom, moeders broeder.

Avus, 1 m. grootvader; avi: voorouders.

Azarias, se, ra. Azarias.

B.

Babjlon, onis f. Babyion, Babylonië.

Babylonicus, i, m. van Babyion, Babyloniër.

Babylonii, orum m. lialiyloniërs.

Bacchides, is m. Bacchides.

Baculum, i. n. stok.

Bïilo, avi, atnm 1. : blaten.

Balteus, 1, m. gordel, bandelier.

Bathuel, elis, m. Bathuël.

Beatus, adj. zalig, gelukkig.

Bellua, ffi f. beest.

Bellum, i, n. oorlog, krijg.

CAR-GEK

Caro, carnis f. vleesch, suilla: varkensvleesch.

Carus, adj. dierbaar, geacht.

Cassis, idis, f. helm.

Castellum, i. n. burcht, kasteel, vesting.

Castra, orum, n. legerplaats, kamp; ponere: legerplaats of kamp opslaan, legeren, kampeeren.

Casus, us, m. val. toeval; quo casu: door welk toeval; casu-. bij toeval, toevallig.

Catena, » f. keten, ketting, boei.

Cauda, ». f. staart.

Causa, ae. f. reden, oorzaak; quam oh causam oï ea de causa: om die reden, daarom; mea causa: om mijnentwille; causa Josephi'. ter wille van Jozef.

Caveo, cavi, cautum 2: zich wachten, op zijne hoeden zijn; cave tie : pas op dat.

Cecidi zie Cado.

Cecïdi zie Caedo.

Cecini zie Cano.

Cedo, cessi, cessum 3 : wijken, afloopen; omnia feliciter cedebant: alles liep gelukkig af, alles gelukte.

Celcbro, livi, atam 1: vieren ; conrivium : een feestmaal houden.

Celo, avi, atum 1 : verbergen, zwijgen.

Centum; honderd.

Centurio, onis. m.: hoofdman, aanvoerder.

Cepi, zie capio.

Cerno, crevi, cretum 3 : zien, duidelijk onderscheiden, ontwaren.

Certamen, inis n : strijd, gevecht, slag.

Certè, adv.: zeker, voorzeker.

Certior : comparatives van ccr/us ; certiorem facere verwittigen, kennis geven.

Certó adv.: zeker.

Certo, avi, atum 1 : strijden.

Certus adj.: zeker; certiorem facere, kennis geven, verwittigen.

CER—CLA

Cervix, icis f.; hals, nek.

Cetéri, of caeteri, orum m. ; de overigen.

Chainus, i. m. : Cham.

Chanaan. anis. m.; Kanaan.

Charta, sb. f.; papier.

Chirographnm, i. n. : handschrift, schuldbekentenis. Christus, i. m. ; Christus.

Cibaria, orum, n.: levensmiddelen, mondkost.

Cibns, i. m.; spijs, voedsel, voeder.

Cilicium, i. n.: rouwkleed, boetekleed.

Cingo, cinxi, cinctum 3 : omgorden, omringen, omsingelen ;

obsidione : belegeren.

Cinis, eris. m. : asch.

Circa, adv. om. rondom.

Circuibam, zie circumeo.

Circumdo, dédi, da'um, 1.: omhangen, omringen, omgorden. Circumeo, circnïvi, circuitum, circuire : rondgaan, rond-

loopen, doorloopen.

Circumfcru, tüli, latum, ferre : omdragen.

Circumstans, antis, m.: omstander.

Circnmsto, stéti, stitura, 1. : rondomstaan.

Circumtffg'o, texi, tectum 3 : omhangen, rondom bedekken. Ciroumvenire, veni, ventum 4 : omgeven, omsingelen, inwikkelen.

Circumvolito, avï, atum, 1.: omheenvliegen.

Citatus part. snel; citato cursu of equo: in galoji, spoorslags.

Cithara, si, f. : cither pulsare citharam: de harp bespelen. Cito, citius, adv. spoedig, gauw.

Civis, is, m.: burger, inwoner.

Civitas, atis, f.: de burgerij, de stad.

Clades, is, f. : schade, verlies, nederlaag, onheil, cladem acci-

pere : eene nederlaag lijden of ontvangen.

Clam, adv. heimelijk.

Clïlmo, avï, atum, 1. : schreeuwen, roepen.

CL A-COL

Clamor, oris, m.: geschreeuw, geroep; clamornn edere;

een kreet slaken, een geschreeuw aanhefi'en. Clanculnm, adv. in het geheim, heimelijk.

Clango, clanxi 3 : schallen.

Clangor, oris, m.: geschal, geraas.

Claudo, clausi, clausum 3 : sluiten.

Clementer, adv. minzaam, goedertieren.

Clypeus, i, m.: schild.

Coactus, part. en Coëgi, zie cogo.

Coelum, i, n. : hemel.

Coenaculum, i, n.; eetzaal, vertrek.

Coepi, coeplsti, ccepit, ccepisse : beginnen, ondernemen. Cogito, avi, atum, 1.: denken.

Cognatns, adj. bloedverwant, aanverwant.

Cognitus, zie cognosco.

Cognomen, inis, n.: bijnaam.

Cognosco, cognovi, cognitum, 3 : kennen, weten, vernemen, erkennen.

Cogo, coëgi, coactum, 3 : verzamelen, dwingen, noodzaken. Cohibeo, cohibui, cohibitura, 2: tegenhouden, weerhouden, inhouden.