K A V IM) It T

OMTRENT EEN ONDERZOEK

TE 's-GRAVENHAGE.

(Met Ontwerpen en I\ota van Toeliclitina'van het lid der Commissie, den Ai'chitect W. B. VAN LIEFLAND.)

Op initiatief dei'

Vereeriqing voor Handel, Nijverheid en Gemeentebelangen.

. (il.'AV K NI IA lil'..

HAAGSCHE BOEKHANDEL- EN UITGEVERS-MAATSCHAPP1.I

1 S'IS.

I

I

11A PPORT

OMTRENT EEN ONDERZOEK

N A A K

DE GOEDKOOPE WONINBEN

TE 'S-GRAVENHAGE.

(Met Ontwerpen en Nota van Toelichting van het lid der Commissie, den Architect W. B. VAN LIEFLAND.)

Op initiatief der Vereeniging voor Handel, Nijverheid en Gemeentebelangen.

's-WRAVENHAGE,

HAAGSCHE BOEKHANDEL- EN UITGEVERS-MAATSCHAPPIJ.

•Muurt

- •

(Jedrukt bij F. J. HKLINFANTK, voorli.: A. 1). SCHINKI'-L.

(oiuinissie tot instelling van een onderzoek naar den toestand der goedkoope woningen te 's-Uravenhage.

Igt;»' CoiimiiNNK¹ h^Htond uit iltgt; 11.11.:

Mr. II. J. A. MULDER, Voorzitter,

I )r. A. II. PAREA IJ, Onder-Voorzitter, (*)

15. II. 11 FjLDT, i

I Uitvoerende

Dr. II. .1, l)K DOMI'l Ki;i; 10 DK ('HAnFEPIÉ, (*)

I)r. C. A. VKRRIJN WTI ART, (*) I ⁽'^ommime.

W. H. VAN LIIOFIjA XI), '

Mr. 1'. DRCKHJLKLVLH i-'ORTUYN, Srcrr/rtm,

Dr. A. N. LRKLLKNS.

Mr. A. L. li. (tOEKOOl'.

15. \\ HUURMAN.

Mr. .1. M. IIYMAXS.

K A. KOCII.

Dr. A. DK NI KT.

Mr. M, DK l'INTO.

II. PYTTHRSKN.

.1. SIMONS.

•i. VAN STÓLK.

Mr. II. \V. F. STRUBEN.

1'. .1. \'AN N'OORST N'ADKK'.

.1. 1'. VREEBURG.

(*\ In Augustus 18Ü7 wcnl tot luodwuzim Imuucr inodolcdun door dozi' lloorcii ontslag gcnomoii uls ledon dor Commissio.

Jlan

de Vereeniging voor Handel, Nijverheid en Gemeentebelangen

' K-a RA VEN HA (IK.

(«ctrninv aan «Ie taak, welke zij ziet: gestold liccft, liet ooj; Ie vestigen op hcstaaiulo misstanden in deze gemeente en deze zoo mogelijk tot verheteriiifi' tc In'enecn, Uesloot de ,, VfTonK/itK/ voor Handel, Nijverheid cn (ic.mcentehclangcnquot; in October 1894 op voorstel van liaar bestuur, een onderzoek te doen instellen n;ijir den toestand der goedkoope woningen in de residentie, zoowel van hygiënisch als van oeconomiseh standpunt, en daartoe eene speciale ('onimissie uit te noodigen. Wel had reeds in het jaar 1884 de hier ter stede bestaande Vereeniging tot Verbetering van den gezondheidstoestand te 's-(iravenhnge zich in hooge mate verdienstelijk gemaakt door een onderzoek naar ii'le in de gemeente bestaande hofjes, doch de klachten door hanr geuit, de misstanden waarop zij ook in later jaren gewezen had, hadden tien jaren later helaas nog tot weinig verbetering geleid, en word ook al door lgt;. en \V. in eene missive erkend : „dat het. ingestelde onderzoek aan het licht had doen komen, dat op hygiënisch gebied in don Haag nog veel tot verbetering moest geschieden, waarvan (door hen) dan ook goede nota was genomenquot;, die medewerking had in de eerste plaats ongetwijfeld wel tot leedwezen van de „gezond-heidsvereeniging', maar zeker ook van anderen, en wat aan geen twijfel onderhevig kan zijn, ten nadeele van het algemeen helang, in de tien jaren, die volgden, niet dat opgeleverd wat men er van had verwacht, zoo medewerking al niet ten eenen-ma.lc had ontbroken. Teneinde slechts enkele feiten te vermelden, mag herinnerd worden aan het praeadvies van H. en W. op de bekende plannen der „ Verreni(/iti(j tot liet vcrschnffm ran woningen aan miiiverrnolt;/eiilt;leiiquot; met betrekking tot de Langegracht,

VI

en liet tlnnrop gevolgd debat in de KaadsziUing van 17 April ISÜI (Handelingen 1 S!»-l, hlz. 02), en de liestaandc misstanden op livgieniseli gebied te Sclieveningen, waarop nurr dan éénmaal, zonder de minste gevolgen, van mediselie zijde was gewezen.

Kn te meer was dat gebrek aan medewerking te bejammeren, waar vereenigingen als de hovengenoomdo, die „tot verbeteiing van de woningen der arheidende klasse' (opgericht in ISo l) en andere met groote energie en beslist goedtm wil jarenlang; aan dit vraagstuk hadden gearbeid. Ken woord van oprechte hulde voor hetgeen zij deden, mag aan die corporatien hier ter plaatse

niet worden onthouden.

Daarbij kwam echter nog iets. De overwoging, dat steden als Amsterdam, Arnhem, Leiden en (rroningen, reeds op practisch gebied aan de oplossing der woniugquaestie arbeiden, voimde laarbij voor _r Handel, Nijverheid en (ierrueiitebelavr/enquot; een belangrijke aanleiding te meer voor haar besluit, en vandaal dan ook, dat zij aan de speciale commissie opdroeg: „naast een overzicht van plaatselijke toestanden, voorstellen te ontwerpen, hoe en waar men in die richting naar verbetering langs pi.u-tischen weg zou kunnen strevenquot;.

De Verecniging had de voldoening de navolgende lleeren hereid te vinden in de Commissie zitting te nemen.

Dr. II. .1, |)K DoMI-IEIMiK Igt;K ClIAl KKIMK, Ml'. 1'. DuOOOI.UKVKK

Fokti vn. Dr. A. N. Kükki.kns, Mr. A. L. II. (Iokkooi-, 15. II. IIkm.t, U. 1'. Ui iüm.w, Mr. 1. M. Hvmans, F. A. Koen, W. 15. van Likki.am), Mr. 11. J. A. Mi i.dkk, Dr. A. nio Nikt, Dr. A. 11. I'akeai-, Mr. M. me I'into, II. I'vi'tkkskn, .1. Simons, .1. 11. Smikt, .1. van Stoi.k, Mr. 11. W. V. Stiu ükn, Dr. ('. A. N'hkiujn Sti aut, II. •!. V^oooden en 1. I . \ ukkiu igt;i'. ( )

Na den •i2^en November ISiM voor lt;h' eerste maal te zijn samengekomen, kozen zij uit hun midden tot Voorzitter en Secretaris, respectievelijk de lleeren Mrs. II. J. A. Mii.nki! en 1'. Diioodi.KKVKK Koirn vn. X'oorts benoemde zij eene uitvoerende Commissie, hestaande uit genoemde lleeren en de llll. d,. c \ Vkkim.in Sit a irr, Dr. 11. 1. kk Domimkkrk igt;k ('iiai i'Ki'ii;, I!. II. llici.i'T, Dr. A. II. I'auicai en W. 15. van

VII

Likki,and, met updmdil in «Ie eerste [ilaats iiai'e wei'kzaam-liodeii vorder voor l.e Ixïroidon, liet onderzoek der seetü'ii Us leiden en daarna hare eimlrapporlen to resunu^eren.

Op voorstel dezer uitvoerende (Jommis.sie splitste de hoofd-eonnnissie zich in 12 sec;ti(^;n oi' wijkafdeelingen, aan ieder van welke het woninyonderzoek over oen gedeelte der geinemle werd opgedragen, liet onderzoek van de tot'slanden in Seheve-vingen vormde het arbeidsveld van 2 al'dc. linui'n. liet seetie-oudorzoek nam den goheolen winter en zomer van ISUó in beslag, terwijl de resnmtie der sectie-rajipuilcn alsmede de bewerking der statistische gegevens mede nog gernimen tijd vertaschte, niettegenstaande door het ontwerpen van een vast systeem van onderzoek zooveel mogelijk naar eenheid van werk wijze was gestreefd. (¹)

Uit de door ieder dier sectien ingediende rapporten en staten is, na uitvoerige bespreking in algemeene vergadering, het navolgend eindverslag saamgestold, dat de Commissie thans de oer heeft uwe Vereeniging aan te bieden. Do Heer van Lieki.ank heeft zich daarbij de niet geringe moeite gegeven enkele geopperde denkbeelden over nieuwe verkeerswegen op verzoek van den Voorzitter, uitvoerig uit te werken. Wij houden ons overtuigd dat velen hem voor zijn belangrijken arbeid zeer erkentelijk zullen zijn; de waarde van het onderzoek is er niet weinig door verhoogd.

De Commmissie is van oordeel de haar opgedragen taak daarmede te hebben volbracht.

's-( I R A v e n n a G IC,

Februari 1,S98.

¹

In do tocstanilcn /ootits zij to zijner tijd worden opgenomen, /jjn op liet oogonblik wuurop dit rnpport publiok wordt uit don aard dor zaak onkoiu wijzigingen to oonstateerou.

»

Buurt I.

In deze wijk werden drie woniMg^iocpcn luv.oclil. w. o. Iwcc linfjcs, het AIcxniulcrlKit in de Bankiistiiinl en liet Soci'id):!jalKif, Ie y.aiucii met Idi woningen, (tmiirnt deze wdiiingcn wordt sleHits liet. \(il-^ciidc incdcocdccld :

In lid Ai«'.\iindcr]ioi' is de poort, die inde Hanlcislnuil incnaiiL!- tot hel hoi'jc vorlccnt. I M . breed. De huisjes, die er net uitzien, worden liewoond dooi' gezinnen niet ± \ kinderen. Zij heslaiui uit ('•(■n vertrek met zolder, waar soms een at^esrlieiden n'edeelte wordl aatiü'e-trollen. I'Jk liuisje heelt een eig'en privaat en sedeit ISS4 ook een eifi'en duinwaterkraan in liet portaal. De huurprijs, die vroeger I '' per week hedroeg', is thans I l.id. Het lloije heelt ook een uitj^any i n de Suniat rast raat.

De ^roep woniiifjcn in I 8711 door de Nederlandse he Xationah' \\ erk-liedeiivereenifjinigt;' in de Suniatrastraat gebouwd, hestaan uit '1 vertrekken met eenen zolder, waarop noji' een kamertje is alycsc hoten.

Met Soeiahajahol hevat woningen van één vertrek met /.older. De huurprijs lgt;edraa«rl I' -• per week. Kvenals in hel Alexanderlud heelt elke woning een eigen privaat en duin waterkraan. ( hei de rieden werd niet yeklaa^d, nietteu-enstaande des zomers hij quot;roole hitte de stank dikwijls ond rage lijk is. De algemeene indruk, dien de hezoehte woningen maakten, was een zeer ü'unsli^i,'e.

Buurt II.

In deze wijk wordt slechts \ ;m ('én liofjo in (If 1 roiupstfuiil melding geivutiiki./.onder nadere aiiiiwijzin^. Duinwateren privaat /ijn in elke woiiine' aanwe/.ilt;i'. Over stiitlk der riolen werden fgt;'elt;gt;rolld(' klaeliten o-enit. 1 )e 1ninr|)rijs hedraajit I l.iO per week.

Buurt III.

In liet Indje in de Zeestraat, liet celiige waarvan in de/e wijk tets wordt mede-edeold. hevind.Mi /.i(di t wee lmiteii-|iri vaten voor!» oe/.in-nen. te zamell ui I makende liersonen. Voor van de !• wonilifjt'li hedraae-t de litinr|)rijs t 1.80. terwijl \(gt;or de heide andere linisjes I per weck wordt lt;gt;'evorder(l. W aterleiditifi' is in elke woning

aiinwe/ifi'. De riolen verspreiden een ouaiiiievnamc Inclit.

Buurt IV.

In de Kredci ikstrnat werden •! groeiien woning-en licy.odit. In de nos. 7;: !l!) bevinden zicli voor 14 quot;cy,innen slecdits I privaten, terwijl in 't geheel 1 dninwaterkraan in de helioefte van alle hcwoners moest voorzien.

Klaehten over riolen en herrien werden alom vernomen. Wal de overhevolkitifi' hetreft wordt inedeecdeidd dat in no. (gt;!gt; op eenen zol-,1,,,. „i,., minder dan 7 kinderen slapen. De voeht i-heid -af in liet nieeretideel dezer woiiineen aanleiding tot klagen.

Buurt V.

De liofjcs, die in deze wijk werden liey.delit, wurell oedemen :ian d( HhKMiisInial, /(ir^vlielslraal, lleinstei liuisstraal, De l{ieiiierstraai I !i Ideid ij k^lraal, \\ esterhaensl raat en Tol Iciisst iaat. In hel ^eliee innvalle liet (inder/oek •')() linljes en 17 aan straat ^(dcacn Wdnin^-liioepen met 40(1 lieide huisjes, DU) beneden-en 1 I quot;i Imvenwoningen

De a Ificmeene kiaelit in deze woniiifjen over de firnnle x ix lit iylieid is meestal het ^-evid^' van hel heneden straalpeil li^^en, sonuni^ zelfs 'jll a •ide.M. In IS gevallen werd heneden stiaatpeil jicedlista-leerd en m III gevallen was daa mm I lent ^eene mededeel i ni;- gedaan. De (inijiinsiioste gevallen werden waar^endmen llemsterlniisslraal

-'il (!•' e.M.), idem,'J-)! 7, ('.'li e.M.) ; De |{iemerstraal, C.'ll (,M.) lt;'n IIS Dl',' c.MliM.), (iuiisti^'e nitziinderinu'en door li^^inji hoven li(gt;l |P(gt;il der aangrenzende straat maakten de woniiififiroepeii in de \\ esterhaensl raai 4'J cStl, Itili I 7 SA, ■'! I . en Teellnst laa li • i;! IS, waarvan de ceiste .) e.M., en de-'ie en 4e 10 e.M. hoven siraaN |)eil lafi'en. \ an de tweede der ^•enoemde hofjes was de maat niet o|i-o'eii'even. \ an de lt;17 woninifgioepen hleken dus minstens 'jli op mdijke hoogte met de straat jjele^en te zijn.

I)e 1 uintjes voor de huisjes zijn vetdal o|ienl)are mestvaalten, en w anneer de vuilnis niet aan de poort der hofjes wordt gehraehl, hiijft deze waar zij is, wijl de geineentiueinigin^' zieh nooit in de holjes vertoont.

De afstand tnsseheii de tegenoverfiidppcn liuizen was hij de meeste hofjes voldoende d.w.z. meer dan li M. Men afstand van shvdits ;i M, was de kleinsti» die werd opgemerkt in de /orgvlietslraal l^;i l^:!'. In de 1 leinsterhuisstrunt DS M'i en in de W'esterhaenstraal -illl :ilM hedroeg hij -quot;i.' M. lOeue hreedte \an 1 M. werd aanbelroIfen Ilein-sierhuisstraat quot;.'quot;i •!l, 18!) III.quot;), •.'()!) ■gt;.') | •_'77_i W'csterhaen-

straat 4'.' SO en in de gidieele TeelInsllaan lt;lie sle( hts-I M. hreed is, I! M. kwam voor inde /org\ lietstraat II') !lll, terwijl eindelijk een afstand \an •) en -i.l M. werd gemeten in de lleinsterhuisstraat 7 II en 'i t ■nS, in de Uilderdijkstraal 7 II en in de WCstei haenstraat

Di en quot;idü -iu J.

W'nl .1.. walcrvoor/.icuiillt;r luMivll. /.ij hlcck in dc/.c liet rekkelijk lio^ nieuwe wijk vrij voldoende. \':m de woningen loeli hadden er 4SS een ei^en dninwiilerkrann in liuis. In 'id woniiif-en fgt;idi'fgt;en in de Uldemstiaat 74 !)■.',!)(! KI'.'enHII 1 1 •.gt; moeslen de luMUMlenwonin-u-eii voorzien in de helioefle aan water van limine respeelieve hoven-luiren. Sleelits in /eer enkele gevallen moeten (I of meer jiezinnen van I liuitenkraan ochrnikmaken i'n wel in de /,orlt;gt;vlietslraat Ui en ■_gt;S ;i-i (1'J gt;-■(■/imieii). idiMii 40.4-1 41) en 4S (1(1(11 gezinnen), idem l^;i(l I')'- ('gt; )ie/innen), idem 1)4 li() ((gt; innen), idem ■j-jCi '.'IS (0 ji'e/inmMi), llemsterhnisstraat ■.'•)l '-77 (14 ge/,innen), idem I SS»/-» (7 ^e/innen). terwijl in één geval iti de leellnsllaan 171 I7quot;J in 't opheel geen water werd aangetrollen. In de De Kie-nietstraat i'S l-i',' was geen dnin- maar welwater aanwe/ig: de twee pompen, die vooral des /.omers -lecdit water leveren moesten in de liehoelten van IS gezinnen voorzien.

(Ink liet stelsel van privaten kan in deze wijk over t algemeen voldoende worden genoemd. Van de (i!)(gt; woningen toeli hadden HSti een eiuen privaat, waarvan (i-'i'i doot loopen ; de rest tonnenstelsel. De 4 overige woningen in lt;le /orgvlietst raat l-i l-k moesten zich te /amen met één privaat behelpen. De atvoer van laeealtén was hij/ondet s|e(4it in de Uilderdijklaan '!■) (l-'i. Van urinoirs wordt nergens mel-din^' gemaakt.

(iver voehtigheid werd, zooals reeds hoven werd medegedeeld, hijna overal fgt;'eklaiigd en waai de kelder onder de bedstede geleden was. werd de laatste meestal vochtig hevonden, wat in l!!'.' woningen het geval wa.s.

Omtrent den toestand, waarin wanden, vloeren, zolderingen, trap-p,,,, ₍,_M portalen vcrkeeren, kan worden medegedeeld, dat deze in o11li'cveer evenveel ^'evallen een gunstigen indruk als een oiilmiim iucii maakte.

(Iver licht en Im htverversehing wordt weinifgt;- medegedeeld. De laatste werd \ oldoe!ide ^'cnoemd Hloemstraat '- -//, /org\ lietst i .iiit in hijna alle hofjes of woningen en in de hezoehte woningen in de Hilderdijkstraat.

\ an overhevolkine is weinig sprake. Het gemiddeld aantal hewo-ners per wonine' voor elke wonin^gi^iep herekend hlijlt in de meeste oevallen heneden •quot;). (lellliddcld meer dan ■') personen pet woning werden herekend in de Zorgvliet st raat Did I •gt;-' (ö.¹,) in kamer van 4') M '. inhoud met alkoof. Ilemsterhaisst raat 101 107/) (•) '/»)

cciu¹ kamer van 14.SI) \l it MinlidiKl (liicr werden jjcziimen

van '! HI poisoiicn sterk aanbelidtt'en), Hildcrdijkstraal i li in eene kamer ter (i|i|ii'rvlakt(' van 1'! M-,, idem '!■gt; (!•! (in enkele woniiie'en kwamen ^c/.innen van 7 personen vuur in een enkele kamer ^Tont 4(i. t M ^!. niet keuken en alkont'. In nquot;. 171 in de Teel-lustlaun linisden !) pcrsdiicii in cene enkele kamer Ier ^.Tootle \an M

De hrccdte van de Incjran^cn der lic/oeiite lud jes hedinefr iierjicns minder dan I M., docll was ook nergens «^ronter dan quot;.'.quot;it) M. In de meeste gevallen waren y.ij overdekt, lielialve de aan de (ipenliare straal ecleecn woiiiiifierdepcn, in de Uldemstraat die '! M en in de Teellnstlaan die -1 M. Iirced ilt;, hadden de vnlecnde Ind jes open loe-quot;■anevii : \\Csterliaeiistraat 'JMi 'J-ill {','.•)() M.), idem '.'li-» ^:!^:!1 ('! M.). ()ver(lekl(' tdefi'anecn mei ecnc ucrin^ere Itreedle dan l. ill M, kwamen voor in de /orgvliclst rnal 7!) SU (l.l-'i M.). 11 emslerlinissl raai ^;gt;1 (1 M.), idem Ii7 l-i (I M.), idem HU 1117// (I M.), idem 1(11) I !•'! (1.10 M.), idem IS'.)--ID.quot;, (1,11) M.). idem (1.11) M.),

1 )e Hiemerstraa 1 iid-h (1 M.). De rniniste tdeeaiijicn van ','.•»11 M.. Ix'lialve in liet slraks «i-enoemdc jjeval alle overdekl, werden e-eNdn-den in de lieinslei linisst mal l-i'i l-quot;»7), W'eslcrliaenst raai 1.' SI) (twee loeeanecn één van '1 en (''(''ii van ■! M. lireedte). idem Dili 17(1/;. •.'Dl •.'.quot;»11,!).quot;» 1SI. -j:;! 1 en .•i4!gt; lol :ii)l.

De riolen verkeeren liijna overal in /eer slei liten slaal. Ndldoende werden /,ij ecnoemd ISlocnistraiit 'Ih. Uemstei linisslraat 'iö -li. ■11 4^;i, •»i (II en D)| 107/». In vele Wdiiiiifi'jrroepen was in 't ec-lieel eeen afvoer van lieinelwalei . /.oddal (Ie loo/.iim' over de slraal plaats luid. Dit verdor/aakte vaak vocht in de wonineen; vooral was dil hel quot;eval in de /di^vlletstraal. waar hel waler under den vloer

Over slinkende riolen enz. werd in hel hij/ondei ecklaagd in de Dilderdijklaan quot;.'•» (l-'i en in de /orfvv lie 1st raat Dl waar de

riolen daarvan oorzaak \varen, in de /drevlielsi raat k'iO DV.', waar hij den houw N'ernidedelijk mei N'ohloelide is n 11 Li'e''ra ven, in de Bilderdijkslraat ''•» I1-! waar de ^oolsleeiien de schuld droee'en en iu de 1 lemslerhui-straal quot;M •'iS, waar eene shidt, die het lad je selieidt van tuinen, ondragelijk stinkt.

Over den toestand der heslraliiiquot;' wordi slcehls in enkele ocvallen iels nu'deei'ih'i'ld. Bepaald slechl werd deze e-enoemd in de Hloemslraal '1 '.'0, idem mS 7,(1, liemsterliiiissiraal '.'0!) •,'.quot;»1 ',^,77. !)S

H

I Ij, Itildi'idijUsIniiil '!■') (i-'i. \Vfslcrlgt;ii(quot;nsiiiii\t i-n Ti'cl-

lusiliiiin 171 I r-.'. Als v(il(l(uquot;ii(lc cl vrij «'•ocd sliiiiu aan^csclu 'ven tic wouin^cn in lt;lc I Icin-'li'i lnii-^i raai 10!) 11'!. 1 I*'' Uit'iiH'i -

stiaal 77quot;-/', Hildcniijksiraat i li en (i|) ui' straks •«■('IkkmihIc

iiitzondcriiiii' na alle ludjcs van de W csicrhaciislraal.

Avdiidvcrlichtiiif;- is sidiaarstdi. De mda'i'lr Hlocinstraal woi'dl dom '! luiilanrns vcrliidit maar in de |i(i(irl jcs en ii^cf jcs is mim iiciis van \ crlitdit i n^' sprake. In twee liol'ji's in de Hildcrdijkst raat. IA 1' i'ii 7 17, werd ('cnc pet rulfinn lam |i iiaiifi't'l rnttcn. cvcmds in de \\ cstcr-liacnslraai lt;1!) en ■.'•quot;.1 ■-■quot;il. die cclitcr niet altijd 'savnnds bran

den. In twee gevallen is jrasverliehtiiifj; fro/.ieti. n.1. in de Westerliacn-straat 'lli '.'.iden '-'()•) •i.'il.

De o-idote meerderheid der in deze wijk he/.oelile woningen l»e-staan uit een vertrek, waarliij e(dlter in de meeste gevallen /.older, lietzij met ot zonder kamertje en soms nog' eene keuken aanwezig is.

Menvertreksw'onitifi'eti zonder meer kwamen voor iu de /or^vliet-straat '21 MM, l!l '.'Mil '.MO, 1 lemsterlmisstraat lil 1 i M,

•.Til •.'77, Hilderdijkst raat 7 17 en Westerhaenstraat l'.'M 441.

De iuhoud dezer ééuvertrekswouinfivn was nclitereeiiv(dlt;gt;eiis : onbekend. MM.(ill M '., (id M¹.. 48 M¹., 4(1.(1(1 M¹., ■quot;)(• M1'-' M -. (oppervlakte). M(l.4ü M^:!., Md.4') M ',, terwijl de liunrprijzeii varieerden lus-s(lien t I en I' I.SII per week. Voor de laatste drie wonin^Toepen met den minsten inhoud waren de prijzen zeer hoo^ n.1. t l.(-). 1 l.'i-) en 1' l.Sd. Voor woninii'eii. waar hij het eene vertrek uoj^ keuken ol zolder aanwezig was, waren de huurprijzen alle hooier dan t I per week en liepen van 1' l.d'i tol 1' '.'.öH. Deze laatste huur werd hetaald voor eene kamer van -IS M ^!. inhoud met eene keuken van (i M-. oppervlakte en ruimen zolder in de Westerhaenstraat l(i(i li(gt;A. De meesthetaalde huurprijzen waren van I l.'id lot I '!■

W'oniufi'en met '2 verti'ekken mei zolder en soms nog' keuken werden aanzet rotten in lt;le /orevl iet st raat '.''.'(i 'i4S (twee kamers (dk met een inhoud van M!).!I0 M met zolder waarvan de huurprijs was I' 1.7quot;); De |{ iemersl raat 77(i-il (eene kamer van 1'' M-. oppervlakte en eene kleine kamei met hedstede) met zolder waarop uojj een kamertje; de huurprijs nold I quot;.'.quot;id; De 1{iemorstraat (een

kamer van -ili M '. mei eetu' kleinere kamer) mol keuken, huurprijs i I; van deze wonini^roep werd e'etiti^d dal /,ij fataal sleehl, en hij uitstek vooralhiaak lt;it'slt;4iikl is. De Mieinerslraat dS l.i'i (heneden kamers, keuken en uithouw, hovi'n twee kamers, keuken en

/older) lniiir|irijs I 'j.l » imi I 'I.'I-t. Hildi'iilijksiniiii !'-lt; (ccnc kiiini'f \iiii (id Mimi ccnc kleinere Uimier) niet keukenen /.older, liuuiprijs I' I. De gemiddelde luiurjirijs villi alle woningen le x.aiiit'n was

t 1.7;!.

I )e eindindi nk, dien de onder/oc lile wonineeil in de/.e wijk ii|i de lie/oekers aehterliel was, lioewid hiel en daar /eer ^unstifie Inestau-den werden «i'eeonslatcerd (bijv. Zor^vlielst raai IMliz-r, De Ricmer-straat IKS 1 ■ i, \\ eslcrltaenstraal 1 S1, '.(li '.'','1 en In 1) niel liev redi^'eiid ; als men lu'denkt dat al de/.e woningen in den laalsten tijd |ias /ijn yelK uiw (1, dan ireft liet liij/.onder dal er /00 wfini^ loe-/ielit der lionu |)(dit ie ^-ew eest M'lii)iil, en dat mi reeds van /no vele wouine'i_iT()e|)en kon en moest worden lt;;etuilt;;d ,,voor atluaak mterst fjvseliiktDit laatste was in/.onderheid liet ^eval met de woninggroe-pen in de /orlt;;vlielstraat '7 ^:gt;-i, liemsterliiiisstraat I'S 1(14, l-id 14'.', 'j.) 1 quot;.'TT, De liiemersi raat llhti-f/ en Teelliistlaan IS¹quot;' en 171 171.

Buurt VI.

1 )e wdiiinei'ii, in de/e wijk onder/oelit, waren e-tdeecn aan de llooikade, Toussaint kade, \ eenkade en Noordw al en lieliooren lot de /oogenaamde iKifjes-woningen.

Slechts eenmaal werd hier eene woniiifigroci) aangetroffen die lie-neden slraatpeil gelegen was, 11.1. l'onssaint kade-li

'ruintjes werden in vele gevallen ecvonden, eens /.elis Ier grootte van (S M. diep (Noordwal Mi IS). Mij/ondere khulilen overliet ver-waarloo/en der tiiiiitjes /ijn niel genit, integendeel wordt nu eens liet tilinl je ,,ltinkquot; ucnoeind (Noordwal (i^:i (iti), dan weder ..vriendelijkquot; (Noordwal'.M 4!) en !)!! r.'4).

De alstand tiisselien de Inn/en seliijnt over liet algemeen voldoende fi'eaidit te/ijn. al wordt van liet liolje op de llooikade medegedoold dat liet sleelits eeiu¹ li reed te heelt van ■quot;gt; M. In het /.eer ruime, nilgehreide hot aan den Noordwal l^:i(i 'j'iS /.ijn de hui/en in vier rijen gebouwd, telkens door open vakken van 7 M. gescdieiden.

In al de hofjes op een na (.Noordwal 7^:'p en i 1. waar voor de twee

s

quot;v/lmien cciii' ])(gt;iii|) naii\M'/i^' \v;in) \\ iilt; duinw iilcr iuiuw t'/.ifi' cit in de in cost i' «ii'vullcn in flkc woning cciu' Uraiin. Dcdrif ^«'ziinicii m het liofji- (i]gt; (!(gt; 1 looikade moesten zich met t'énc kfitan licludpen, wal dok het quot;eval was (ip den .Nooi'dwal liti, /es ^-e/innen liadden eene kraan ter heseliikkinjj (i]i den Nooi'dwal quot;.'7 terwijl in de nos.

:!l) .quot;)l voor I') e-e/itmen niet meer da tl éém¹ kraan voorkwam,

lt;l|) eene etdlt;ele uitzondering na. in een zestal huisjes van het holje Xoordwal 'j'.'S. werdeti overal doorlooiiende jirivaten aang'e-

trolVen, waarvan dlt;' meeste m Imis aanwezig waren. Ken drietal had ventilatie n.l. Noordstraat 'j I 4!'. ■'!! Ii en i) I ■gt;. De buiten de woniiia'en «geplaatste privaten stonden ten dienste van meer dan eeti ••■eziti en kwamen voor Xoordwal ^;)'i •)! (een voor ■) gezinnen) en |:!(i ■.'•.'8 (een voor (i g'ozinnen).

In vide woningen waren de hedsteden hoven een soort van keldertjes n-ephiatst. wat aanleiding:' fi'af tot vele klachten over vocht. (ievent deerde alkoven zonder kelders hleken aanwezig' \ ceidvade en Noordstraat I!•'!.quot;) en !• !•gt;.

Slechts eenmaal kwamen steenen vloeren voor. n.l. in sommige huisjes van het ludje op den Noorlt;lwal i •I'.'. \ an de zolderingen, wanden, portalen en trappen werd ueluifi'd dat zij overal in voldoenden toestand verkeerden.

( tok licht en luchtverversching hleken overal vrij goed te zijn. (iroote gezinnen met ö of meer kinderen in éénvertrekswoniiigen komen maar driemaal voor. n.l. in een der l)enelt;lenwoningen van het hofje op de 'l'ous-aintkade ^;m •quot;)!). waar in eene kamer met keuken man, vrouw en 8 kinderen huisden; op den Noordwal in een der woningen van de nos. .'Sli .il waar eene kamer met /.(dder aan personen huisvesting verleende en in een der huisjes van de nos. 1-1(1 '-'quot;.'S. waarin man, vrouw en i kinderen een onderkomen vonden.

I )e hroedte der toegangen, die slechts op drie hofjes niet overdekt hleken (Noordwal !l l-'l, I M. hreed, 48 Kl-i, 1 M. hreed, en l-id ','','8, :i M. hreed) varieerde tusschen M. en -l M. Zeer nauwe

toegangen van I M. en minder werden waargenomen in de Noord-straal l'.'l' l^;!.quot;) (1 M.), !( 14 (I M.). Noordwal Hl 18 ((•,?•) M.), ■.'? I (!,.quot;)(I M,), ■üi •) I (I M.). Ken overdekte toegang van ■'! M, kwam nog voorop de Toussamtkade 4( •)!'.

Klachten over stank der rilden enz, werden niet vernomen; alleen werd op den Noordwal 'i-! (iti in den toegang stank waargenomen, veroorzaakt door den houten herrie.

9

Hinder vim siullcn en/. Meek nergens ondcrvdiKlen. I )e midcr/oelil*' woninn-en bestonden alle, op eene uitzondenMlt;j' nn nit een vertl'ek veelnl niet keuken en op één na alle niet zolder waarop soms noo- een at|!'es(dioten kaïnert je. I)p oppervlakte der \«'r-trekken xarieeide van M-. (N'oordwal '!7 '-'t'l) tot M(Noord wal Hi IS): I ' M^J. werd lt;ilt;Mneteii Noordwal -id gt;1 ; 1(1 en I iS M zijn de meest voorkomende oppervlakten.

De ^•eriuestc huishuur i O.iK) werd hetaald voor de hoN'eu^fMtoeindi huisjes aan don .Noordwal quot;.'7 voor (•éne kamer, II M-, fgt;-root, met zoldert je \ 1. en I 1.10 ifohlen soiuniijic der huisjes aan den Noordwal l'ili •j'JS voor ('mmi vertrek van KI M'-. met zoldertje. (I|) de Veen-kade en in de Noordstraat, waar alle woninp'ii Ixdialve keuken ook een zolder met een afji'esehoten kamertje er op hezitten, werd betaald respectievelijk 1' 'i.oll eti I'

De tweevertrekswoninecn maakten deel uit van de ^roep Noordwal I !li 'j'.'S en hestonden uil twee vertrekken ^root !l en S M-. en golden een huurprijs vati f I

lt;tp twee plaatsen, Toussai ut kade •'!? .quot;(!) en Noordwal l-'Kl '.'■JS, bleken de hof jes 's avonds verlic ht.

De bestratinir wa.s overal vohloemle ol jjoed.

De al^enicene indruk was een vrij o-unstioe. Meermalen tocdi kon dit o'etuifi'd worden van ^elieelc woniniijiroepeu Toussainlkade 'i?

Veenkade ■Auj-m, Noordstraat 'jl UI, II!) l i? en !I8 1(1quot;)

Buurt VIL

De onderzochte wonineen in wijk VII zijn pdefjen in de Kazernestraat, Schoolstraat, Dennewi^' en \\ illenistraal en hchooren alle tot de hot'jeswonin^en.

Sleidits t w (*(■ \ an de II woninggroepen bleken g'tdi)k ot bo\*cn straat-peil te lilt;ilt;gt;eii, en wel die op de Denncwco' nos. Ki 4(1 en 141 |S(I. Het beneden straatpeil li^'^en \an liet meercndeel der holjes was oorzaak dat ook ii, deze wijk vide khnditen over vochtigheid werden vernoiuen.

' 'uitrent de aanwezigheid van tuintjes is niets gebleken, (lok om-trent den alsland der te^enoxei elkander quot;vle.i-ene huizen is nici

10

m.l.Ms nicdcpMlcold (Inn (hit liet llcnrictIcliotjc op 'I''»

M. l.rcod is.,lat lie. iK.fjr. (ln.j.c.i(l.-dc ik.s, 111 ISO, i'Ml. U-.-d is'en (lilt ill (i(gt; Willcnistiiint ;!7-' 4:! (1c Imizcn slo(dits M. vim

dkaiulcf verw ijderd /ijn.

I),, liidjcs in dc Kii/.criicstraiit licU.cn f-iHMi duin- iiiinif ixnnpwntiM-. Van do pom 11, die dc licwoiicis van dc nos. 74 100 van water moet

voorzien, wordt iiicdcecdecld .Lit /.ij van f-emeentewce-e is ^(.edoc-kenrd. 1 )e andere hofjes in deze wijk lield.en duinwater, (lo(di al een i_u dat op den Dennewee- nos. Iti Hi en dat in de Willenistiaat 1 pi 1_ieeii tdk •iczin een kraan in imis. terwijl inde andere hofjes meci-dere ••■('/,innen zi(di van eene kraan moeten liedieneu, die Inttleii de

wouinecn aanwezig' is.

Sle(dits in :i van de !l xvoninaroepen is een doorlooper.d priviiut m huis (Kazernestraat 100 110. Selioolstnu.t i»7 Ih! en I)eii.icw,-7.) lOd). In de overiu-e hedienen meerdere (gt;ezinnen zich van een doorloopend privaat dat zich luiiten de woningen i)evindt. ( Ka/erne-straat 74 100. •'! voor 14 eezinnen. ISw 'M, I voor 4 eeziiincii. Dcu-newcfi^- 10 40. I voor 4 ec/imicn, 144 ISO, 4 voor 10 -e/,i 1111011, Willejustniiil 17 4:!, voor \-'gt; gezinnen en 40 4!)^, 4 vour 0

yczinnen).

Van urinoirs is o-edi spoor te vinden.

Urht en luelit verversehinjgt;' werden overal voldoende geacht. ill werd. zooals reeds gemeld is. vaak over vo( htiglieid fieklaiifgt;(l. die liter en daar aanleilt;linigt;' pil tot de aiinw eziirheid van slakken (Delllicweg' 114 ISO). 1 h-oo'c woningen werden aanfi'ctroHen Kazernestraat ISquot;

•,'4 en Dennewee- 10 40.

Omtrent overhevolkiug zijn hier in 't ■;cheel oeene jivuwens vtgt;r-

st rek t.

De toeeatiecn tot de hofjes waren alle 1 M. (S( lioolstraat !llt; l-O (d hreeder. Het Ili'liriettchofje was ! M.

De topstand der riolen en kolken was overal (jocd.

Hinder van dieren, stallen ol mestvaalten werd niet ondervomloii. De hestratillfi' verkeerde overal in vrij hevredifietlden toestiilld. in de Sehoolstraat 07 ll^;'gt; dl ia al de hofjes 111 de \\ illemslraat hraiiden 'savonds petrolcuni-lanipeii die door dc bewoners 0111 hevir-Irn worden gevoed. Alleen in de Willenistraat 1!» 40/, vefo-dcdt de huisheer aan de hewoners die voor de lamp zorgen ets. per week. in quot;i van de !• wonine'eroepen hestonden de wotlinecll uil vertndv-ken. I n dc Sidioolstraal 07 I 0;i hedroc-i de inhoud der heide verliek-

11

ken n's|i{'cti('Vflijllt; ■(quot;» en -gt;7 M'■ Vim de ovci i^c «(niiii^cii, zoowel lt;iie niet I ills mei 'J \ert rek ken viirieerde de opjierx hikte t iisschen jll), en Ui M-, In de W'illenisl ruilt 4!) Ill// liedroe^-lie oppervlakte der heide k lei iilt;' kamers 1(1.' en I M ^J,

De hillirprij/en waren in deze quot;ijk vrij hooj;-. In de Schoolstraat !)7 11 )• i wordt voor de straks o-enoeinde t weever! rekswdiiiu^en 1 fi'eeiscli t, terwijl op den Dennewc^ ld 4(1 zell's I ■ 1 per week wordt quot;•evraainl. \'oor de eenvortrekswonitificii soms met keuken maar altijd met zolder werd I' l.'Jo per week hetaald | Ka/.ernestraat KKi I 10 en IS» 'M).

(tmtrent het verhiind tnss(dien huurprijs en inkomsten wordt het volgende medejivdeeld : lu de Sidioolstraat üi I (' ■ i (twee vertrekken met zolder) wordt I 'J.7•gt; ]ier week verwoond, terwijl door den man I' 7(1. per maand wordt \erdiend. In een der woningen op den Den-liewej^¹ 1(1 4(1 waar I 1','. per maand huur wordt hetaald verdient de man I' 10. per week; hier zijn echter ook reeds verdienende kinderen. In eene andere woning dier «Moep verdient de man I' per maand huiten verval in de(iroote ( Inh. In nquot;. 4(1 wordt I l'i. verdiend. Met eeneti himrprijs van 1 1.(10 ii f l.7ö per week in het Henrietlehoi'je op den Dennewej)' 7.' 10(1 eorrespondeerden inkomens van 1 S. 1' Id. pel¹ week I hmirprijs, Uennewc^ 144 ISO igt;'inir samen met inkomen van I' l'i. I I •quot;). . In eene woning W illemstraat 17^ 4^;i, hmirprijs i 'J. per week. verdiende de man I 7(10 per jaar.

De idfi'enieene indruk, dien deze Indjes maakten was vrij voldoende, uitgezonderd die. wel keu liet liofje in de Kazernestraat 14 10(1 maakte, dat in zoo sleeliten toestand xerkeerde. dat de eigenaar hij het vrijkomen der woningen ze niet meer verlmurde maar voor berden werkplaatsen inriiditte.

Buurt VUL

De hezoehte woninggroepen dezer wijk zijn liofjes nelcucn aan dei /wal len wen-, en den /ilid-()ost Hnitensin^el.

Hel hoije aan den /. • t, Huiteiisin^id IS^i¹'¹'⁰ lint («eninszins hene den st raat peil. de alidel'¹ daarmede gelijk ol er hoven.

(IviM- ilc aiunvc/ifilu'id van minljcs wonll, i'Vi'iuniii nis omticnl den al-land Hismdien de tcociiovcr idkandcr Ii^'Pudf womnjrcn. iets mt'dccicdi'old.

N'aii de li woiiin^Toi'iuMi was in drie diiinwaicr in (dkc woiünfi. In In't lioljc \ ri'dcnooril. /warU-wi^ nos. quot;.'S li'J lu-voiidon /irh op con pltMin je ^:i kniui'ii vonr liet ^'('hi'idc lintje dm dixu fi'cy.iiiiU'ii wordt lit'woond : 0011 dier kranou was in do miniiddollijko naliijlioid \an con urinoir ^oloyon. • •]gt; don /. O, liintonsinuid !•)•) I'gt;d mno-lon lil «i'ozinncn ziidi mot ootto kraan ludadiHMi, lorwijl dit in di nogt;. ■_gt; 1 ■gt; ■_gt; j S mot twintig lt;;oy.iiinon liot ^oval ts.

Wat do |)rivaton Uotridt. word in vior \vmiinfi-fiToo|ion in olko woning con privaat aanbot rollen. In hot Ind jc Vrodonoord zijn li prt-vaton vonr do f-o/ittnon on op don /. quot; gt;. Uuitonsin^ol ■'gt; voor do daar wouondo Hl Li'o/inncn. Hot liofjo Vrodonoord hooft hovotulion con urinoif.

Daar do hodstodon ook hior moostal hovon oen kiddortjo zijn aan-cichiiK hl, is vixditijihoid wodor con alfi'onioon ctivcl. Slo(dils op don /. (». nnitonsin-iid ITII^1-81 worden ^couo khnditoii ovoi voidit ficlioord.

Vloeren, wanden, ziddot iniion enz. waren overal in hovredifiendon toestand. I )|i het hofje \ i odenoord worden in sonitniiic huisjes onder do vloeren ventilat ierooslers aanzet rolVcn, terwijl lt;lo keddors die aanvankelijk henedon den he^anen «rrond hieen mot /.iind zijn aanfi'o-vttld. Heide \erhoterine-en hehhen de voelitikheid hijna ^elicol doen vordwijticn. I n een der woningen op do /. *'. Huilonsinfi'(d stond water ondtM' drn liniHt'li \ loer.

( hut imt ovcrlicvolklii|i' lgt;lijkt niets.

Drie der zo- ludjos hehhe^ overdekte tooeanom ; lt;iio van Vroden-oord en van het holje op den Z. tl. IJuitonsi njiid ISi ' ' zijn •gt; M. lirood on die welke toeeane- tot de no- l »-» H'd ^oidt is I.-) M. hrood. De andero drie liedjes zijn aan nauwe steegjes ocloe'on.

(t|,,len Z. (». Hutten-ineel IS.'l¹quot;¹¹quot; worden \cid konijnen nelionden doih do howonors -ohoneti daarvan weinig id ^oon last te hehhen; khiohtou kwamen tenminste niet voor.

Slechts twoemalen word quot;■eoonstaloerd dat do ludjos savonds niet hohooi lijk vorlicdit waren en wol /. !gt;. Hiliteli-ilio(d I ■quot;»') H'l on ■J1 '.MS; do andere hadden alle yaslantiiai ns.

De hostrat ine- was overal lt;gt;-ootl id niitislons viddoottdo,

Afvoervnn hemelwater was onvoldoende op lt;len Z. lt;•. Unitensiti^id

I tci w ijl over-tlank \ ;iii ccn in de |Hi()rl IkiuIcii ticn ii'

op den lt;1. Huilcnsin^cl I 'I 'I I S werd ^('klaufid.

l)i' lniisjcs van lid liofjc \ icdfiKiord liclilicn. Iirhalvr den kiddcr. (•(Mit'ii /(ddcr boven de knmcr die 7.', Mjirool is; de liiHir|iiijs hc-draiifil t 1.411. I lp den Znid (((isi Unilclisiniii'l |.).j 1(14 dni'l (Tlii' kiiincv ter grootte v:iii (ij' M-, mei /older f l,.gt;(). I ii l 'j.lO werd

lictaald voor (wee kamers (er igt;Too(te van IM-. iiie( zolder en ken-ken niet stook|)laa(s o|) den /, (t. l{iii(ensiiilt;i(d I70^lquot;'^s' en ISr¹quot;⁰'¹. 1 )e imisjes in no. I Sm ¹ -'^j0. l)e\a((ende eene kamer van ld.¹, Mme( zolder waarop slaa])])laalsigt;n, «•♦dden i 1.•quot;)(). Delieele Imisjes in liei hofje op den /, ( t. Hni(ensinlt;i(d no. '11 'l 'IM, hevaKende kamers respectievelijk 1 'l en IM^, M-. oroot met keuken en zolder, werden verlnuird voor t 1.(.), (erwijl de ecdeelde Imisjes dier jjroep. die uil kamer met alkooi en keuken iiestaan t 1 huur doen.

Door een e-ezin. waarvan de man 1 7 verdiende werd I I.quot;i(I verwoond, (erwijl eene verdienste van I II. 's weeks correspniideerde mei 1 quot;j. I ■quot;) huur.

De alfi'emeene indruk wns. hehomlens de li(i\eiio'en(ienide euvels, vrij eiicd ; ju t wee lt;;evallen werd liij /,e!ts/,eer n-u ns| j nciioemd i/uid ( lost Uniteiisin^el 70'quot;quot;' en IS7^l'^i;quot;'j.

Buurt IX.

Verreweg het lt;iToo(ste aantal woniiifi'en, die in deze wijk werden ouder/,oeht zijn zoofgt;eimani(le li(d'j(gt;s-\voninfi'eii. De aan de slraat lt;gt;•(■-leeen woninlt;;eli ol wonin^-^roepeu, die mede werden omlei zoidil, waren eeleeen aan het ije(lilt;«' erf, de (iedeni|)(e Sliuit, he( Slop van illem Klein, en eeniet' woinneen aan den Noordwal. Te zameii werden 1 .'óO wimine-en J4eïnspee(eerd, makende I4(i groepen w. o. 14'.' liof jes.

1 )rie-eUquot;(win(ie-maai werden woningen of yidieide hofjes aaime-(rollen die heneden straalpeil etdefien w aren en wel : \\ es(einde no. '.'1H ((gt;.■quot;) M.) nos. •.'.•!7 .'47 (0.1.» M,), nos. 1 ((),.quot;) M,), ■.'(;lt;) -.'n;

(O.quot;.' M.), (i0,quot;gt; t zeer weinig): .\. \\'. Biimensiiifici nos. S

(0.4 M.). I I III (O..; M.); .Noordwal nos. hl .'IS en (0.-I M ), no.

M

9it , II,-) M.); /iiiliiifisii iiut, I !gt;(/ (().•quot;) M ): ¹'-^,,i lquot;-'-' ^ ^ •

SlijUciiulc S7 (i),.quot;) M.), Ti» 47 (0.7^ M.). M ). C¹-' ^M gt;^:

slup van Willem Klein 'i (O.l-quot;)), I Pin (quot;••' M.), 7:1 S7 (d.:! M.), i• • I 141 id.l M): Koi«mi1)(.s(1i quot;.'O ;il» (H.l'') M.): l-cililt;gt;iMl ^ (0.(1;quot;) M.); Snofksdiiiit li 'M (d.l') M ): 'rorensdant 7 (}l-\ M.).

l)igt; (ivniuv luifjcs ui' \v(.iiiii}-^T(ii',)cn waren op twee na alle fgt;rlijk mot sliaatpi'il : die (wee, welke iets linven straalpi-il ovlegen waren, werden g'i'\oiulcu : Kiirtenl)(ise1i ■).') en Nnonlstraat l-'-

Tninljes /,ijn in den regel aanwe/.ig, Imewel de/e tuel altijd als /(gt;quot;-danig dienst doen, maar vaak als hleekveldjes, of wat erger is lot ver-/ainelplaaisen van vuilnis worden gelie/.igd.

Slechts 7 maal werd geconstateerd dat de airland (nsschen de tegenover elkander liggende woningen minder dan (gt; meter liedroeg. Dit was liet geval in de volgende woninggroepen; N. W • Hinnell-singel ('-'.'.'H M.); /nilingstraal l'w I¹-' ('k¹) M), Ie !/,(.gt; M l. (iees( (■.^,,.quot;) M.) ; Slop van Willem Klein IW!» (•■'); l'aslooiswarande (4 M.) en Hreedstraat (id 04 (l.Sd M ).

liet valt niet te ontkennen, dat liet gehrnik van duinwater in de hotjes meer en meer toeneemt. Maar ook hierom t rent 1' 1 ij 11 nog te w ( Use lien over. Zoo zijn de duinwaterkranen, die luiitensliuis geplaatst zijn tijdens dagen van strenge vorst niet te gel.rui ken. /ij lievrie/.en alle, y.tdfs is een voorbeeld hekend dat de leiding l.evroren was, met-tenenstaamle men de voorzorg liad genomen om de kraan aan eene zerk te hevestigen, waarin de leidinglmigt; verhorgcn was (Slop van

Willem Klein 1 - ^:gt;S).

Het gemeenteliestnur heelt de lolïelijke gewoonte om nu en dan het water uit de welpompen der lioljes te doen onderzoeken, en na alkeu-ling het gebruik van het waterdier pompen als drinkwater te verbieden; maar aan dat verbod sehijnt niet streng de hand te worden gehouden. althans in IS gevallen weiden nog pompen aangetrolVen die in IS!)'.'zijn algekeurd. en die niet gellankeerd waren door eene kraan der duinwaterleiding (dikwijls niettegenslaamle ile bewoners zudi daarover bij linnneii huishaas had.len beklaagd). Zij zijn daardoor wel gedwongen dit pompwater te drinken. In de volgende hotjes kwam dit voor: Westeinde quot;-'l-i '-'IT; /uilingstraat ■gt;'■gt; •»!gt;, (gt;!• 'en 1(1.quot;) 1 I 1 : (ieesi slijkeind.' Ill l'.', '-'d 'iH. 87 en 47 7!); Slop van Willem Klein liquot;) 1 -M cn .quot;gt;7 71: (jedeiii|i(.- Sloot 171 177; 1 icdi»' ert d7 !i:i; :i.quot;i b') en Ui 4S; Mreedslraat -quot;iH .quot;)S, dl) '.14 en

IT)

!) I ); terwijl Mdfi' in '.1 «i'cviillcii \v:itri uit iioiniicii wordt oi'drdiikt'ii die tidj;- iiii-t vim oi'iiicciltcwi'^'c ziju iiiilt;lci/(iclit.

In vclc Itofjcs viudt ini'ti naast dc (luiiiwatcrki aan dc afgcdvcurdc |iniii|)('n hidKituU'ii. ( lp y.icli zelve kan dit wcinifi' kwaad, y.oolaiifquot;' lift water als sidiridiwatcr clc. wordt ^'cliczifi'il, maar torh dient dc (ivcr-hcid in tijden van I'liidcmici'ti waak/.aain te zijn ddor a! die poiii|»('ii lijdelijk al' te sluiten. De weniiiii^i(ie|)i'ii waarin lt;lit iki^ liet geval U. Vdlfi'eil liier: Westeinde 'J-i I 'id-i.'idil •!()!) ■l'J!); \. \\ . I i i 11 -

iii'tisingel (S en II I!); (leest 1 quot;i en IS '.'fi; Slijkeinde \Alt;i-h\ Slop van Willem Klein !•)!( !?'•: (ledeinjite Slont (iil 1 l.'»/ en Ledieert' •)(! SII.

In een tal hutjes werd hevonden dat privaten hitilenslinis stdti-den. ()ver 't algeniei'ii was de indruk deze. dat privaten die liitmens-Imis iianwezig zijn liet in reinheid verreweg winnen van de huitens-hnis aanwezigen. De viiillieilt;l dezer laatste neemt toe naarniate er meerdere gezinnen gebruik van moeten maken; hiertoe werkt ook mede dat personen, niet tot de hevolkhii;- van het hofje lieiioorende, zieil van hedienen. wijl de privaten meestal niet gesloten kunnen worden, \ooral op ..de (leest quot;. weiden hieroxcr nieernialen khudltell vertvoinen.

Krgerlijke toestanden, watir liijv. de trechter ol' zitting in een privaat ontlireekt deden ziidi voor op het Westeinde 117 111)«, 'j'iö

I; .Ndord-W'esl-Hiiiiiensingel II 1!); Kalknetist rant il ld. tci-wijl in de laatste woningen liovendien nog geklaagd werd over stank van de eontrolenr-kolk in de keuken.

Wal liet aantal privaten het rel t Idijkt uit de hierliij gevoegde tabtd-len dat sletdits in (il van de 1 Ui woningroi'pen (dk gezin een eigen privaat had. In ld gevallen moesten 'l gezintien. in '.'1 gevallen •! gezinnen. in '.'1 quot;■«•vallen 1 gezinnen, in (i gevallen ■gt; gezinnen en in -i fii'vallen li ol meer gezinnen zieh van één privaat hedienen. De ongunstigste gevallen werden aangetndïen : Westeinde S.gt; ü-'l (li), '.'dr

1 T (lt;i), quot;jl).» d-ill (7J): Nnordwal !)S lllö (S). ld .'l!! (li); /uiling-straat 11 (11); Slijkeinde quot;.'li dS (7); Slop van W illem Klein 7d S7 (8), 7)7 71 (S); Ledigerl S'j IU1 (li). 7)11 SI) (7). Ui IS (li): Hreed-straat lil) !)l (i)). ','7 ','!) |S) en l'ielerstraat '.'11 ','11 (.S), hl twee woninggroepen werd in het geheel geen privaat aangetndïen n.l. Westeinde '.'l!) (1 gezin) en Slop van W illem Klein 117 T.'l en Idd Id7 (li gezinnen).

Ill

Vim (iriiKiii - in de hol jt'-i U weinig spriikc ; -Icchts t weoiniilcii werd cv ccti ontdekt en wel : \ is-iclicisdijU ti(/-(/ cu I■''' ^■

Dc vdclit iglicid in dc lidf jcswmiin^cii i- liijua ii !}gt;■('in ecu. /ij is lict ycvol'¹' van slcclitcii houwlrant en is uict atliaiikclijk van di'ii bodem, daar liijv, in lict Siii|i van \N iilcui Klein de akeligste cm nicest vneh-t iuc \v(iniufgt;('ii (n.l. die van IMnit cnz.) ^elc^en /ijii naast dio^e en vricii(l(dijkc vvoiiinj-eii in lict hdlje van I'auwcls.

Drcig-c kcldcts werden slcidits zelden aaiifi'ctfdfïcit, en lict voclit van deze. meestal ddiikcfc licr^plaatsen deelt zich mede aan dc bedsteden oiiidat ineii liier ter stede dc ^ewodiite lieeit dc -laa|iidaalsen liovcn den k(ddcr te maken, /(indcr t \v ij lel ceiic sleclite e-ewddlite, de ^TOdtste font inissidiicn in liet l)du\v|)lan der liotjes. \an de 14quot;i liofjes zijn er niet inindcr dan HI4 waar die font werd g'cniankt. De beste dplossin^ vindt men in de z..^. ('dniinissic-wdiiiiificn, waarin in plaats van bedsteden ijzeren ledikanten worden verstrekt. Dit werd behalve in dc quot;■ciidciiulc ('ominissic-woninfi'cn ook gedaan in de volgende woninlt;gt;-(.■idcpcn: Noordwal US 1 (If), !)h : Sirtcmastraat :l-^;U : 144, I- ; (ledenipic Sloot -jti 4(1- ■)4 en 4!) I'iti.

In dc meeste liofjcs worden tegenwdordi^ houten vloeren iiatigc-t rollen. slechts in enkele gevallen werden slceneii vloeren geeonsta-lecrd (Noordwal '.'7 ■1'j, (icdcllipte Sloot . •'.'•i. licdi^erl en Jh'Cwl-straat (iO 114).

In een quot;ili-tal hofjes kwamen plaionds voor. \\ at de zolderingen, vloeren en wanden betreft, deze zijn meestal in zeer slechten toestand, terw ijl de vaak kale wanden dikwijls zeer vochtig zijn. Oude. /wakke en verwaarloosde zolderingen kwamen voor: Noordwal •»()— -gt;1, _(

_; /nilinosti aat (i!) To. terwijl de v loeren vc(4 te wensidien over-lictcti: Westeindc 14*1 l-lo; \ a li Ostadestraat Mlt IS., Xuilin^-^tiiiat I J? 14quot;) en 10.') 111. Kale en vdclitiee of dude wanden werden aa lifi'etrdtien : (Jcesi •).gt;//-(/; S11jkeinde -gt;•gt;, 10 l Slop \ an \\ 11 Icm Klein li') 141,11:'»/: Korlcnhosch Ui, 'JO 4(1, li!) 04 en (ic-deinpte sloot 171 177, terwijl zoowel zolder, vloer als wanden in sleeliten toestand verkeerden in de hofjes: Slop van Willem Klein 8. 117 144 147, 7:! S7. 141 141 : Sirtemastraat 400 -iliO;

Kalkoenstraat 0--14; l'astoorswarande ()'.'--•)(): Oedeinple Sloot 140— Kil, :;7 ;')!gt;; Ledigerl S'.' 104, 4(1 SO, 47 44, 14 10, 40 48; Hreedstrant 0 l.j, \.')lt;i 17. -.'7 '.'O; Snoekstraat IS quot;JO, 'l'! 'i4 en Torenstraat 7. I'ortaleti en trappen werden sleelits in enkide hofjes in diivdldoenden toestand aangetrolVen. I,uehtververseliing diuler de

vloorcn (niilinik hijiui (ivcml. /i| weid --IccliU waingciioiiicii Wc^t-ciudc ■' i-11 // Nddrdw ui !IS In.'i, l).'! | |_' en Ktuic \ lecistiiiat

II) l-'¹quot;¹¹.

AikIcic imidiiinzeil vodr lucliuciAciscliinn- in de «(iniiidcii zijn niet i;(gt;von(l('n. \ oMocndc werd zij genoemd indien de ruimte vimh' de woiimden uidiit li'eiioeo' \v;l-i om de Mondige li(ie\cellieid luelil en liidil liinticn Ie luien. In lt;lil j^evid iniint de lint jcslmn \v veelal uit Ixiven de hnofii' huizen in tnittwe slcjicii. DesnictU'fjcnstaiinde Idekeu lieln en I ut di I \'ei'\'( 'r^cdi i n e- (involdoende in de lint jes : WCsteinde ','11?;

Nniud-\\ est Uintien-luuel II II); /uilinjgt;stiaat l!)((, ■i-l .')!), 11).quot;) Ill ; (ieesl 44, lquot;i, ? ; Slijkei mie 10 II ')■ i Kil, !).quot;) I |:gt;, SI ; Slop van Willem Klein M, I II 11 ; Hieedstiaat (i() !)4, '.'O '.Mi, Snockstiaat '1'! 'i4 en I'lcterstraal '.'() 'id.

\ ele woiiiiifi'en zijn overlievolkl. Hijv. een fgt;('zin (in een det' wdiiin-ji'eil Slijkeinde I I4(), liestnande uil num. \ rnuw en e U kinderen, waarvan twee Intitensliuis, hienj^t de winteniaeliten in een enkel ver-lr(d\ door met eenen inli(nid van nofi' e-eon k'i M'. IIunne slaapplaatsen zijn np de vid^-ende wijze verdcidd ; Man, nioiiw en drie kinderen slapen in de bedstede ; vijl Uindeivn van beiderlei kunne lifi'^'en in één alzonderlijk bed. terwijl oen volw assen meisje op een ..kerintsliedquot; lij^t.

(ieziiincn niet II) kindcfen kinnen vnor in een dei woningen Noord-wal ti^! (iquot;) {•gt; vertrekken), Sirteinastraat 'i!)!! d()() ('j vertrekken; een grootmoeder woont daar neg in), idem ISA •JO;', (1 \ertrek), idem ld*' I 'gt;d (I vert ridlt;), idem ■gt;! lot) ( I \erirek). (iezinnen met '.), S en i kinderen zijn meer dan eens aangetrolVen, terwijl gezinnen met 0 en ■gt; kinderen lang niet tol de /.«ddzaandieden ludiooreil.

\ eigens de hieracliler gevoegde tahellen zijn hij S!) hofjes de toegangen smaller dan 'J nieter; in de meeste gevallen zijn deze daaren-hoveu neg overd(d\t. /eer nauwe, nverdekte toegangen van minder dan I M. werden vermeld voor de volgende hofjes;

Xonrd-West Hinneiisingel S; Xoerdwal '.'7 ^i'.'; /nllim-straat Iquot;quot;. i •'!). 10;) III : (leest ;)!), 44, '■\-)u-(l: Slijkeinde I 1 lid. Slop van Willem Klein III l d ; Kortenhosidi li*/ Ki; Sirte-niastraat 10 ■gt; \ •» ; l'astodrswiiraiKle 74 S'j ; (iedenipte Sloot .'i7 •'(!); Ledigerf ld 10; Hreedsliiiat 0 If), | 17; '.'7 'j!), ti.'i 71, 1)7 ; Kalkoensti iiat terwijl de rnimste toegangen hoven M . dus nog ver heneden de gewcnsclite hreedte van 4 M. voorkwamen; .Noord wal !)8 10.quot;) C.'.?.quot;) M.); Slop van Willem Klein Ild!

is

M,); HiocdsirMiii •quot;.S r.S, (Id !•!. '.M) -.'(l (iillc ■'i-Sn M.). Dc/.c

niiinc lociiaiificii /.ijii nit'l ovcidi'ki.

l)r riiileiM inj;' in dc liof.jfs huit /cor vccl ic wcnsduMi (.vcr cu liiiMin j- /.(.iidcr radicale verandering -.ccnc vci l.cterin^ le iuenpvn. Ook lt;le best int illlt;gt;' igt; vaak on V(dd(iellde. daar /.ij in liofjcs hejiaaid slcciil niaii'lieeten. Lantaarns/ijn /eld/anic vcrscdiijnsclcn : slcciits 10 Iml jc-van dc 1 I'.'/ijn verlielil, nd. W'esleinde (i:i Ï1, \\ cslcinde, lioije \ re-d.-hest (US woningen), Westcinde :{;(1Wcstcindc Knllnd : Nocrd-wal igt;S HI.'), Korte \ lccrslranl Ml ; Slijkcinde 17 Tigt;: Oc-

denptc Sloot !»4 en -Hi -Vl en /even womnfi'en op het LcdiMcri.

Klachten over stallen, mestvaalten cn/. werden vertiotneli hij dc hofjes; Wcslcinde •quot;'Si lid-quot;». Hol je Schoonoord. Noordwal. Korte Vleci straat Ml l'-¹quot;'. /tiilinlt;istraat li/' 'iquot;. 4c I/. ^{Il!l 1} («eest. Sirteniastraat '!■) l-'i -S. 1'astoorswarande \ \lt;i-(l. i-(gt;dijgt;'ert :(•)

-tquot;i en Urecdstraat !• 1-).

Klaiditen over riolen werden gehoord in de'loifiistraat ;i(» m-'. ' en •I iiiVronw Idast raat l'! 'M. Het hcmelwalcr loopt in de nieesto hofjes /onder atvoei |ini jes over den ••rond. wat een der oor/aken is. waardoor di' woninuen meestal vochtijr /ijn. Slecht- enkele holjes maken hier eene oinistioe uit/onderinu' en /.ijn van afvoermiddclen voor/icn ; Wcstcindc 1:! 1 /lt;-/. IKI.'i : Noordwal -Ki quot;»1 : Korte \ lccrstraat

10 | ■gt;^Mgt;; Slop van Willem Klein I-quot;iS: Noordsiraat •' M en ^4!)-

De oppervhikten der woningen niet ('■én vertivk in dc/c wijk varieerden tuss( hen Sen !■) M-. Kcne oppervlakte van 1 M-. ol minder kwam voor in de volgende woniliegroepen : Wcstcindc .'li-i,

; /n i li n,straat l!)r_f. •.'7 -14; (iccst 00 : Slijkcinde 10 en

\-gt;. W,,-/,-. Kortenhosch (w Ui. '.'O ;i(l. :!!gt; -Vl; Slop van Willem Klein 117 Mi7: (icdcinpte Sloot -quot;h ■10,7 Kcdie-erf Ki 4S.

Hrccdstraat :!S quot;iS. ti^i 71: Snockstraat \-\lt;i-lgt;. !•), 1lt;. terwijl eene oppervlakte van '.'O M-. of meer werd aangetroffen; \\ estcindc'J1 •gt; .'17. '!'!') ■.''.O; Noord-West Hinncnsiiifiid '! S; Noordwal lt;ci Hit; /iiilinjgt;siraat (i/ üquot;. 4c 4/', 4.'), 1 0quot;» 111 ; Slijkcinde I Kil, 47 711. Sirtcniastraat '.'(IOa '.'OOc . :)7 100. •.'•quot;) en Hl

I)e gemiddelde oppervlakte liedroee* |.». ll M-.

De hoogte der vertrekken varieerde tiissclicn 'i.oO en ^;gt;gt;.l'i M. met eene e-emiddehlc hoof-tc van '.'^O M. Vertrekken waarvan de hoogte minder dan '-.•((I M. hcdroc'i- kw amen /eer /chleii \ oor (Zuilinjistruat

I!»

I H;» III; ( ici'-l .ill; Slop van Willt'lii Klein 117 I'quot;iT ; \ is-si'lici sdijk t'j 44). I )c ccrstc en ilc dci ilt' (lezer Wdnin^^ldeiK¹!! ku a-nicil (i()k iceds voor oiulei die inel gcriufi'i' (i|i|iervlakle, /ooilat lt;le inlumd dier verlickkeu /.eer liejierki i^. De kleinst voorkninende in-limid was f ','1 M(Slo|) \aii Willem Klein NT 1 - i? en (leesi .quot;gt;0, terwijl de igt;i(i()tst(' niinitc van till M '. (d meer werd «reeoiistateerd in bijlui de/.ellde woningen die slraks /.ijn vcrmidd als lichhende de erootste (i|i|ier\ lakle. 1 te gemiddelde inhoud bedroeg l-'l.'.'S M I )e liimrju ij/.cii de/cr udiiingen honden niet altijd verhand niet de i niinte. want waar de gemiddelde htutrprijs t 1.48,', hedroeg. was de hitnrprijs \:iii woningen die heneden den gemiddelden inhoud hieven honger dan de gemiddelde himr]irijs in II gevallen (Westeinde 147 14!!^, .quot;.'41 , '-•)I ''((•), •'!().) o'.MI, (Mird-West Hinnensingel II l!l.

/ttilingsti aat, Ka!koeti-t raat 1 ■ i, Pastoorswarandc. l/edigeri

en Siioidxstrant IS ','(1), terwijl omgekeerd vet trekken met eenen inhoud hoven liet gemiddelde helleden den gemiddelden huurprijs hieven (W eslei tide 14o lh), '.'Uil '_'lli ; Noord-West binnensingel I' 1^. S. lioi'je Selioonoord ; Nonrdwal 7^:l 74. 4''i, ^'kS en Jilt: /uilingstraat li'.l i-'l: (leest Slijkeinde 47 7!l; Slop van

W 11 lein K lei n 1 •)!! I 11'. i • 1 Si , ■ 11 lt;1,141 1 •) I : I 'astoorsxx a I a tide •»li li'.'. I h/w/: (iedcnijite Sloot 147 1(10, 4-k/ lül en Ureedstraat ■' 1'gt;). 1 )e kleinste liuiir|)rijs was I O.SH voor een der vertrekken in het Slop van W illem Klein I 1 i l.'i7, met eenen inhoud van 4•!.'.'(I M dus liijiui hel gemiddelde. De lioogste huurprijs (i '.',.i(l) werd helaald in het l'/iitliot (Westeinde). Xoordwal Hu en /uilingstraat 1 ■) voor inhondeti resp. van •Vl.lill en •10 M

In wouingeii met meer dan één vertrek (keukens en ruime alkoven inedeg'erekend) werd doorgaans natuurlijk over meerdere ruimte he-sihikt dan in de ('■(■•n\ei^,tr(4vswoningen. al kwamen vaak vertrekjes voorvalt gt;quot;! a 4 M-, oppervlakte en ■»', a S.¹, Minhoud. De gemiddelde inlioitd van alle vertr(4\ken te /amen hedroeg 7(i.4'! M met een geiniddiddeii huurprijs van 1 l.!IS, dus ongeveer de dtthbele ruimte voor 1 j maal den huut'prijs der éenveftreksw'oningen. i^deidtls in een drietal dezer woning-groepen hleid de huurprijs heneden het gemiddelde van die der éénvet Irekswoniiigen: Xoordwal ('.' vertrekken, •'7 M Sirteinastraat ■.':^,)(l -.'in (.'! vertrekken 7'.'.SO M ^!,) en Ledig-eri 14 |!t ('J verli't'kken M '.). De hoogste liunrprijs (1' '.'..jO) was nok de hoogste der éénvertrekswoningeii en werd helaald in twee

20

woiiinf^nx'iicii SiitiMUiistraiU HI'.' I Ivcrlrckki'ii, fH.-i Men Noonlstra;»! Iquot;2!) 1:'..quot;) (vici vcrlicUkcn ü.'l.i) M •.).

I)₍. uljivmotMic indruk .lien de liol'.jcs en ai luMdi'i swoniiifien ilczci wijk op lt;li- lu'/ocki'is lu'ldtcn nvmaukt mtu-t, o)» cuki'lc uii/dndi-riiigon nu, oiiji'iuistig' ^I'lKii'iud wdrdcii. Hijna ovi'ial loidi, waar maai ccni^i' pla.ii^ is quot;ii'lati'ii vmn alfi'i'ini'i'iu' o))- en aaiimi'rkiugcii, woi'dl daanan Idijk ucucvrii dtinr klachlcn (ixcr (Uidcrduni, vocliti^lu'iii. xcrwaarhio/iiig, vuillK-id. houwvallifilii'id clc.. H'rwijl aid /.t'ldcn wi.rdl im'dcgvdceld dal /(indcr aflnaak dc woiiitif-cn iiicl li-vcrlii'tm'U y.ijn, imi onWoou-l)aai-vi'rklariult;i' voel wildij word I aau^ciadtMi.

I'icii liver lift aljii'ini't'ii zimt omisiif.cu indruk iirlihca lt;lc viilf-cudc Wdiiin^firnt'iicii aclilcrfi'idatcii ; lintje ,,\I'l'dcbcst , \\ otcindr .4(, Hnthof. Wi'stoiiuh'. Nnordwai !)S Kir., !);i I 1Korte Vle.-rstraat HI l-gt;'gt;⁽ⁱ; Siiti-inastraat 'l'l'l '-'■-'ti, 111'.' ll'.'; I'astooiswarandc 74 S'.' (-n iioi»' andcn- \voiiinlt;gt;'i'ii aldaar; Noordstraat !) l-i. -1 49, DU i_)7, 1») l-quot;..quot;); (icdrni pic Sloot 411 ■')!. 4!) I'-Ml en Kalkoi-n-

struat

Buurt X,

In di'/c wijk werden sh-elits i-i-n viertal lioijes o|) t Xoordeindi- aati-o-eirolïeii. wier liewoiiers tot de ariu-idershevolkiiig konden gerekend worden.

Drie dezer lairen lieiieden straatpeil. van het vierde lios. KM I¹ was niet \ernield ol het gelijk dan wel hoven straatpeil l.i^.

(hntn-nt tuintjes wordt niets vernu-ld. wel hehlu-n dt- hewoners van nos. 4quot;'i- til een li'i-iiieetisehappeliik hleekvi-ld en ilii- in de nos. IticS tot

1 78^ eene ruinie ])hui.ts.

De afstand tussehen de tegeiuiverliggende huizen was ruim voldoende, ook waar niet, zooals tweemaal het geval was, de hofjes sleehts aan eene zijde hehouwd waren, zoodat licht en luiditverver-sehilifi' niets te wensi hen overlieten.

Duinwaterkranen werden in de nos. 4^:! lt;gt;1 en l'.'i l-'-' in elke woning a:inwe/,io' gevonlt;h-n. terwijl in de nos. 11)4 l -'D !gt; gezinueu zieh met gt; kranen en in de nos. IliS 178a l'i gezinnen zich met een huilen ge])laalste kraan moesten helielpeii.

21

De I woe wnniMp'^TOcpcn die vunr iedere wdiiin(.(mi eiypn krann naddeii. klt;mdeii ook een eijjen piiviiiil aanwij/.eii. Ii'iuijl in de heide andere 'j |iri\ateu respeel level ijk dienst deden voorlt en I^■e/innen. Nan uriiKiirs was nergens een snoor Ie ontdekiien.

• hcral, helialve nalimrlijk (i|i de hier vooi kiniiende hovenwnmlifi'en in denos. |(IS i 7Sr/ is de hedstede iioven den k(dder ^■enlaalsl. (her voidil werd dan ook overal g'ekliia^'d, al is deze veel xerhetcid in de nns. 1(14 ril) sedert de kelder is opi^ehoofj'd geworden.

Zolders, vloeren, wanden. I rappen en/., zijn overal in goeden, inin-slens in viddoendeii siaal. In de heneden woningen van de nns. II1S I i S'/ zijn de vloeren van sleen, hier en daar mei een zoldert je gedekt.

• 'nitrenl overhevolkti' vertrekken werd niets Gerapporteerd.

^ an de toeji'iinfi'cn tot de hoI jes hleek slechts één open te zijn ter hreedle van 4 I M. n I. die van de nos. I'.T !•gt;•»: oinlrent dien voor de nos. h! lil was niets vermeld en die der heide andere Indjes waren respectievelijk 1. 1(1 en 1.5(1 M, hreed.

Over riolen, kolken en herrién werden nergens klachten fidioord. Hinder van dieren, stallen enz. werd hlijkhaar nergens ondervonden.

De toestand der hestratinfi' was overal voldoende. (M er ero'ens 's avonds verlicht hiLr is hlijkt niet; alleen voor de nos. KiS I TSj» wordt ilit hepaald ontkend.

De huisjes in de tios. h'! (il zijn tweeërlei wat inrichting lietreft : soininilt;i(' hehben twoekiitners ho\-en elkander niet zolderen gelden 1'.' hnnr per week, andere hestaan uit kamer niet zolder waarvoor I' !l s niaands wordt hetaald.

De woningen in de nos. Ii Di-i hestaan tiit een kamer (groot 1 i M) met zolder, waarop nog een afgeschoten kamertje, waar ook gelegenheid tot stoken is. De hmtrprijs hedraagt i' a | .1(1.

\ oor de IS Mgroote kamer niet zolder in de nos. 101 I','(I word( l^; I .S-) hetaald.

De huisjes van het Noorderhofje, nos. KIS I7S«, hestaan uit afzonderlijk verhnurde hoven-en heneden-wonitigen ieder slechts hestaande ttil eene kanier van Di M ^J. oppci \la kle : de huurprijs is 1 l.'.'O a l.'KI.

I'jen inkomen v an I (1(10 s jaars van een der hewoners correspondeert mei een huur \aii 1 's weeks.

\aii (wee vande vier woninggroepen was de algcnieetic indruk zeer gunstig (4d (il en Ii Di')), terwijl omirent de woningen van de nos. KiS I (Sf/ wordt medegedeeld dat zij getuigden van verwaarloo-zing en armoede.

Buurt XL

III (lc/.c wijk werden slcclits nvoc iiii)iiii(lijgt;c woiuiilt;gt;gt;gt;iociii'n ficvon-dcn. I )i'ccih-, «•■clcficil iiüll de lv(miii};s|)()ort,/,!!quot;• er Ie fi-oi'il uil (mi loc-üiine- te vrauen, terwijl de liui-jes der tweede efoep in de Oude Mid-vtr:ial !•! !•' voor een deel tut werl\|daiitseii /ijn iiifi'etielit , \o(it-zoover /ij hewonnd waren kon «reen t(H'}i'iinigt;' worden verkregen.

( Inpervlakkifi' ee/.ieii, maakte dit hofje echter fi'cen sleehtell itldrnk ; alleen is de I M. hreede teeoiinji'gebrekki^', (hiilf vlak naitst elkntidel' de iionip en het urinoir staan.

Buurt XII.

De iti deze wijk onder/.oelilc hofjes zijn fi'i'leeen iiati de Parkstraat, I Maet izi)tis!ioek eti o|i liltjenhurji'. liet (iroen van l'rt iMet et liotje ts Imitett onderzoek ^eldeven, omdat uien hier hlijkltïun niet eette phi-lalithro|iisehe inrichting te doen heeft, al hetalell de hewimers noe' t I in de week aan liuur.

(ieen der hier bcdotdde wdtiin^^roepen is beneden straalpeil ^e-leevtl.

Van tuintjes wordt alleen ineldinc' n-etnaakt hij het hofje in den I 'ract izijnslioek.

li ij na overal werd duinwater in huis aan^etndh'ii. slechts de vier n,./.innen o|gt; Hletienbitrj»' itilt;le nos. ' quot;- I moesten zich te /.anien\an ecne kraatt bedienen.

Wat de priviiten aanhaal komt in de Parkstraat I li en op Hleijenhurgt;gt;- in de nos. II .V.'en KI lü in elke woning een privaat \oor. Inden 1'ractizijnshoek is voor de •! ^e/itinen slechts 1 privtiat en op Hleijenbutfi'•-'H I moetende I eezinnen van een lt;;enieetischappe-lijk doorloopend privaat ficbrnik maken. I rinoirs zijn nergens witar-e-enomen,

in den l'raeti/ijnshoek en op Ulcijeiilmre' in de nos. quot;.'O 'M en Ki

■ i'J de Iscldcr (ilidci' de hcilslcdr, licliaKi' in di' eet gt;1 ^'Clliii'llidi' wolliroep \\(irlt;|t (liuirdiili onk over voclil nii't reden «^clsliiiij^d, In somniiifc dor w(ii11nj^rii m den I'lacli/iilisliock. |iiisl diiiii. «aar de lu'dslcdc hoven den krldcr li^l. worden die IiciUlrden niet als slaap-plaiitscn fiidiruikt mndal daarin een hcnauudr luclil lici'isclil.

Bidiiilvc dr lra|i, dii' in di'ii l'racli/.ijnsliotdv naar den zoldor leidt, /.eer lastijr en sti'i I is, verkeerden de vloeren, zolderingen, w anden enz. in goeden toesliind.

hielil en Imdii xijn overal voldoende aanwe/.i^;-.

(Initrenl o\crhevidkte vertrekken worden j^eeni' niededetdineeii ^■ediiiin.

I n de l'a rk-l ran i I I ? is de (oe^a liquot;' een doorloonend sl rnal je. F lel liolje in den l'r.ieti/.ijnslKudv Is afjicsloten door eene deur. wanr-aeliler y.ieh een overdekle fian^ lievindt. Ier lireedle v an 'i M, ((p Uleijeiihurfi' lielilien de woningen '.M eene overdekte poort, die

IM. lirecd is, en die niet gesloten kan w orden, zoodal over veel last van de st ma t jeuji'd ^eklaa^il wordt. De oveijee won mee roepen zijn e-elee'en aan iiimwe stei'g'jes of ji'ailg'etjes,

• lp Itleijellhltl'i;- 10 l!l werd geklaagd over Mankdien liet privaat nn en dan verspreidt. Op de plaats van de nos, quot;id I a ld aar. ligt een niet eeneti steen gesloten heerput. die nog nooit lieet te zijn geleegd, en die vooral des /.oniers eenquot; ondragelijken stank veroorzaakt. Ook van liet riool van de nos. 11 .V.' werd getuigd dal liet niet altijd reukloos is.

Stallen en derg'elijke gaven geen hinder.

De huisjes in de l'arkstraiil I 17 worden in tweeën hevvoond. /.onwel de heneden- als de boveiivvoiiingen hestann nit I'l'tie groote kamer, terwijl de zolder voor geineeiisehappelijk gel nn i k is liestemd; de hnnrprijs is f | .lil) per week.

De drie aan ecu binnenplaatsje gelegen, van nette tuintjes voorziene woningen in den Fraetizijnslioek heidien twee vet diepingen niet elk eene kamer groot l'i M -. met bedstede en liovendien nog'een zoldertje; er wordt f 1 .So per week liiuir betaald.

tip lUi'ijenhuig' KI lil zijn de woniligetl niet alle van één tvpe. In no. ld werd éetle kamer met kleine algeseholen rniinle en zolder ver-liniitd voor 1 l.öll. In no. Hi was een liovenliiiis hestaande nit kamers. I'.'j M-. groot, met zolder, waarop nog een aluesehoteii kamerl je, veiltnilfd voorl 'j.öd. De nos. '.Ml '.M lievatten een soort van portaalt je met kamer Ier grootte van lij M '. en gelden I' I.ÖH. terwijl

findflijk de nns. II lHgt;sla;ili(lc uit Iwee kanuMs. icdci' «iliiol I I Mquot;-.

11111111' kcukrn en '/.older mei afficscliolcn kauiiMlje vci'liuurd werden voor t 'J.-Kk

Vooral van de huisje^ in den l'raeti/ijn-dioek werd ^'tui^d dat /.ij een /.eer ^'unstiecn indnik niakeu.

Buurt XIII.

De lil in de/.e wijk hi'/.oclitc wonillf'^roepcii, waarvan liet nieeren-deel tol de inpalidiei'el' botjes hchoordeli, waren yeloji'en in de liier-xol^'eiide straten: Uoitoniioiitslraat. de (ilieijnstraat, 1 jdosduitisejie wei;', Tuinderstraat. Mackaxstraat, '1 nlpstiaat, Leliestraat, lloutlaan. Westeinde. W'arinoe/.icrstraat. Hleeket slaati, 1 jaji'c Nieuw straat, Korte en l.anji'e I/onilia rdst iaat en dan llendrikst i aat je. Alleen dat) zijn woiiitifjen aan de (ipcnhat'e straat he/.oeiit wanneer alles waaroor^ ji'a I dat de hewoners tot de tir/x /(Icik/i klasse helioonleii en uiterlijk nierkliare fiehteken tot oen lie/oek aanspoorden.

De woningen in het nieuwe gedeelte de/.er wijk lifig'eii hijtia zonder nit/.ondei inzeil (Hottei indiitsti'aat 'id? en •)-!!)) alle hoven straatpeil. die in liet oude gedeelte nieostal fi'elijk ot even liooeci'. Toeli kwamen hier ook ineerinaleii w(ininigt;fjTO('peti voor die aannierkelijk lieiieden straatpeil geleden waren; Iiaoe W'esteinde -iSi lid.) (I).;! M.). idem, waarin huisje uo. idem waarin huisje no. S!l (0.4 M.), idem cene

groep van li huisjes omstreeks no. id (l).(i M.). idem liotje waarin huisje no. I'J ((1.4 M.) hutje \ redehest (0.4 M.). Iiage Nieliwstraat ;ii) 4.quot;), r.'d I■,'!), ■?■gt;:') ■j.ll, Ilid lil!), :;;;i :i:!:,-i7l 'iTT en Daiige I/oniharilstraat 41 !)!l.

In de in ces te der hofjes hevindt /.ieh liet/.ij een algemeen grasveld, ol /.ijn er voor de woningen afzonderlijke tuint jes. Als direct gevolg hiervan is dat de afstand der tegenover elkander liggende woningen gewoonlijk voldoende, d.i.. meer dan li M. liedraagt. 1 ilzonderitigen hierop werden gevonden in de Lange Lombardstraat I I 'h, waar langs eene rij hui/en een straat je loopt \ a u slechts 'i.¹, M . ()ok in enkele slopjesin het WCsteindp kotneti dergelijke toestanden voor.

Hijna overal in de wijk is als drinkwater (ininwaler in gelirnik. lu

liet iuhIc quot;('(lecllc van liet li(il)(' \ :iii \iciiw k(Mi|i, \\ m iikii'/icrslraul '.'(Ui wclwiiter iian/es [hiiii|ilt;'ii voor (id niiimi. terwijl uil 4 rcjrciilmkkcii 's Maaiuliij^s aan elk ^'c/.iii (i i'iiinicrs rcfii'iiwater worden verstrekt. In liet lintje Korte lionilianlstraat I'' 'it wonit no^ steeds noinnwater ficliruikt. hoewel ook een kraan van de duin-waterleidin^'aanwezi^;- is. De wel lijft onniidd(dli)k naast liet privaat-riool en liet water is helder doch lieiit lirnin gekleurd. \ oor de ^i'/ilinen wonende in de Laiiffe liOinliardstraat nos. 1 18, aan de straat is alleen water uil eene iioiiiii Ilesehikhaar die aanwezig i^ naasl de pri-\ aletl in een slome : het water is sterk quot;'eklenrd. doeh helder en wordl door de ^elirin kers o-eroemd. \Horts Ideek duinwater non' te onthreken l{otteriiiontstraat .)4? ( nompw aler). \\ esleinde 18''! 1 S.» i |ioiii|i\\ aler) en W'esteinde 74 en 1 7 (|)oni|)walei). In de Laye N ienw si raat • 17 i^ in 'l geheel o-(gt;cii water, maar moeten de liewoners uit de kraan \an het naastl)iji;-ele;i'en hofje zich van duinwater voor/.ien.

Waar (hiinwater wel aanwezig Ideek. was het aantal kranen niet altijd voldoende. Van de til woni nlt;^lt;;Toe|ien bleken slei hts in '.'7 gevallen de woningen zich op eene eigene kraan te kunnen heroeinen. In niet minder dan ','(• woninggroepen moesten (i (d meer gezinnen ziel: niet eene kraan liehelpen : La^'e Westeinde '187 (ill) (II). idem Hofje van \\ ijsniiin (17). idem hofje waarin huisje no, '.'■(■'i (Hi), idem I !■quot;) 1 ■(■l ((1), idem hofje van liijzen (7), idem hofje waarin huisje

I((i), W aniioezierst raat 'J.i .quot;) | (!)), .V'i (17 (1'i). Hle(d\erslaan 74 8(1 (7), Ijiiec Nieuwstraat '.'(II quot;.'(ill en -'i.'ill ■147 ('.'(I), •ill-'i (I I),

'.'71) ■.'!)7 ('-M), idem zonder nummerinii'('.'4). idem 1⁷quot;¹ ' (10), Korte Loinhafdstraat 1'.' -id C.'l), Lan^e Loinhardstraat 41 !lll (•!'.'), II quot;-'7 (!)).dan Hendrikstraat je •'!•! '.M ( Hl). Bleekerslaan ( Ht(t 1(1(1(1'.'),

De privaten in het oude gedeelte li^'^en vooreen ^rooi aantal wonin-quot;■en hiiiteiishnis, hetgeen j^roote liezwaren uieehreilfit, zoowid in quot;'eval \ an ziekte, als 's naehls, vooral des winters. Het quot;'eelt liovendien aanleiding' tot het ledigen van kamerpot ten in het kantriool. Meestal zijn die Iniitenprivaten in niet voldoend aantal aaiiwe/iigt;'. zoodat een te groot aantal gezinnen van eenzelfde privaat gelimik moet maken. In 'J8 van de (11 woninggroepi n was voor elk gezin een eigen privaat aanwezig: in 8 moesten '.' gezinnen in •''gt; drie gezinnen, in 8 vier quot;'ezin-nen, in 1 vijf gezinnen en in niet minder dan II woninggroepen kwam voor 11 of meer gezinnen sleellls één privaat voor. |)il laatste was het geval in het M ariahof (1 ,age W'estei tide) (I 1), idem hofje van /waan ('.'1). liolje van \\ ijsman (1 i ), idem hofje waarin huisje • 1

(Ki), idfin 1 l-gt; I■i-l ((i), idem lidljc viin Kij/cn (?), idem luitje wiiiirin Imisjf no. ?4 (li); Kdiic Lomliardstmul I IS (S) en lUccUt'isliiiin KM) IIKId'.').

\ ('dal werd in de wunin^cii een hi'dstcdc mcl een Ucldcri je er oi.dt'i anniictroiVcn. Ndor de kindrrcn is ficwdiinlijk alleen (i|i lt;lt'ii /.iddiT slaapficde^eubeid, wal in verhand mei liet niet heselinlen /.ijn del' meeste/.elders veel Ie wensclieli ON'erlaal.

In de liiiis|es op de (raslaiiu van den lieer van der \ In^'t is de tra-ditioneele hedstede met kelder niet aanwezig, maar worden door den eigenaar ij/.eren ledikanten verstrekt.

Hijna alle he/oelite woningen lijden in meer of minder mate aan voelit. hetgeen veelal ontslaat door liet niet aanwezig zijn van lrasgt;-ramen oi' door liet gebruik van te /.aelite materialen voor de Iniiten-mnreii. kiene ^unstio'c iiit/.onderiii^ maakt liieroji lii't hotje van N ienwkoo|). dal zeker niet zonder j^ehreken is. doch dat aantoont dal de lionw \ an \ roelt;;('r hechter was dan de tcLtcnwoordiuc. ()ok de wonine'en aan de (iaslaan schijnen ^ocd «i'elionwd te zijn. De vochtigheid der woninji'cn liracht allerlei onuerietelijkhcdcn met zich: voorkomen van slakken en zwam men. rotten der vloeren, losraken van liet heliain¹' enz. I'ver vocht werd in het geheel niet «i'eklanji'd in de volgende wonin^'^roejv.'ii : l{otTermonlstraat 1'.'; dc (iheijnstraat Mi: Iioosdninschc de^*^- IS-!: Mackc\siraal : 1 nl|istraat Iti; Ijoosdnin-sclie wejr (poort van WClson ; l.elielaan i : lldiitlaiin La^i'

Wesieinde. 1'inihof, Mariahof, hotje \an /waan. nes 1S-'! IS.), holje Vredehest. lint je waarin huisje'i'iT): Warnioezierstraat 'JO t'- en Mi •gt;i KI. Hleekei'slaan 74 Sli cn Iquot;) quot;J I. i^a^e Nicuwslraat -'l!» -hquot;) enz., 'K') :{7 ; Korte Lonihardslraal 1 •!1 en S 1(1 en Hleekerslaan 1(10 I Oli.

De vloeren waren gewoonlijk van hout. lt;likwijls met rntie planken en onderlagen (iia^c N iemvst raat '.'1quot;). De^roml onder de vloeren is ji-ewoonlijk onvoldoende en met slecht materiaal aangevuld, waarin slakken en hniszwamnien de gewone gasten zijn. Slechts in een paar woniiiu^Toepen n.l. W'esteinde, hofje van (ialen, in de woninjifgt;roep met huisje no. en in denos. II') I •quot;)•! werden steenen vloeren aan ji'eli'ofïcn. Hijzonder slechte honten vloeren werden liespenrd in het hofje niet huisje no. 1' op hel Dafje Westeinde en in de woninggroep 'jj ^rquot;¹', in de l.afic N ieuw lt;1 raat en Datifji¹ Domliardstraat II '.'7.

De zolderingen zijn meest van hout, in het nieuwere gedeelte der

wijk ^vplillolllll'cnl, .11 (nik Hiel Chkrlr hnl jcs ill lirt (HliliTi' jjcilrclli' lid fi'cviii is.

I )(■ Wiindon w aren liijna overal helialijden ; wiiar (lil liicl (liKir den eiü'eniiar ^eseliiedde, werd dit ^•ewimiilijk (l(i(ir de liewnlUTs zelve ne-knsti^-d. Witte, knie iniireii, dikwijls ^raiiw van voclil en vuil kuaiiien MKir I jddsdiiilisidle wee¹ •)! I ; Wesleinde: lintje \iin \\ ijsiiniii, linijr van Kij/en, de Imi jes waarin de liiiisjegt; i len'.M'j; \\ arnioey.ierslraal

(17 ; 1 tleekerslaan 74 S(l en i.a^c ieiiw st raat II l^;il I |;!, I 17 l.V.I, 171 en '.Ml.

( Mntrent den toestand \an trapnen en |i(irt:ileii vult weinig liij/.dti-ders mede te deelen. \ eelal verkeerden ze in voldneiiden gt;tjiat. Sleelite en vervallen lrii|i|ien, die voorde hewoners ^evaai lijk selienen. werden waaroetioinen rnipsliiiat lü; I.a^e \\ esteinde, luitje van (ialelt nos. S!). 74 en Ien lastige steile tra])|ien : i^ifie X ieti wst raat ;!17.-.Mll •.'()!),:(():; M!) •.'!I7, 1 17 I V.l, '.'4;'), l.il l l-l;

Korte. Loinlmrdstraat S l'l en Lane-e liOinliardst niat II i . 4 I !l!) en 1 S.

in de meeste wnnine'ell werden alleen aan eenc zijde raineti aanji'e-t nilïcn, w aardoor de htelil ververseiiine' uiterst licnineiI ijkt wordt, ter-wijl odk liet li(4it niet in voldoende mate kan tnestroonien om zijnen lieil/anieii in\ l(ied te doen joelden. -1 nist aan den dutikeren aeliterkani is dan de liedstede j^eplaal^I waar iidoit een /.(inncstraalt je diKirdrin^'t. (iiinstii;!' nitzonderinji'en inaken het lintje Laoc Nienwstraat nos.

47. W armde/,ierstraat nos. 'i4 en liet nieuwe ^edi'idte van liet liofje van Nieuwkooii. (lok de nieuwere w (itiinfi'cli anil den I Aiosdn i n-sehen weo' en in de zijstraten daatvan zijn in lt;lil (ipziidit heter o('-lioitwd. Bepaald zeer sleehl wordt de liidit- en 1 nelitvoorzienine- u-c-iioetnd : l;iilt;ie Westeinde 14.) I •)■!, no. 8!) ((inhoudliaar). liol je van Hijzen en de Imisjes nos. 74, ''Ien quot;.'17.

(Iveilievolkte vertrekken worden in tal van wimin^eii waarfjeno-men. Menige sprekende voorlieelden moecii liier vulden: Inde Lanec lidniliardstraat no. •.'lt;•lt;/ wonen twee volwassen porsunen en II kinderen in een vertrek met niet lieselioten zolder, In dezeltde rninite liui-/.eti in de ik is. 47. ■gt;■) en II!) Iiniseczinneil niet /.cs k itl(lercli, wat nok liet ecval is in de Laji'e N ienwstraat quot;.r', ■.'l¹quot; en '.M-¹, In no. I'.'ll, dezeltde ruimte woont een lt;;^,e/,in met 7 kinderen. 1 n het oude gedeelte van het lintje van Nieuwkoop, waarin oveiinen- lielrekkelijk kleine lt;gt;eziiineti wollen, woonden op twee kamers met niet heseliotcn zolder .quot;i \dlwassen personen en ■) kinderen.

28

I )r lii ccdti' \ iiii de locpiii^cn tol de in deze w ijk oclc^cli Imi'jcs w as quot;vim hi't iiliiciiiccn \ iilddciidi', li(i('\\(d lii| cnkidc luit jes in^i11■ 11 \ :iii 1 M. en iniiidcr vdorkoincii, wal m lt;iTvai van brand dc/.c woniiidi'u liijna inilicrcikhaar nuuikt : lioijc van Kijzen en een aanlijifi'cnd iidfji' I M.. Iiofjc W'csfcitidc, waarin linisjc mi. 'I'l.'i (1 M.); Wariuoiv.icr--Iraat tl en III '.'U (D.fl M.); lUcckcrslaan PI/^-mI M.): Korte I/(initial dsi raai I-'I-I (I M.) Ueliahc de wdiiiiiecn in (!(gt; dwarsstra-ten van de tiaslaan. die -I tol li M. Iireedle liehtien worden sleellts in -Ji'ev allen open loelt;;an^cii \-erinidd heide Ier hreedlevan '! M : War-inoe/ierslraat '.'tl 4'.' en Hlcckerslaiin tilt) 1011,

Wal de ridleei hid- hotreft kdinen zoowel alvner on liel siraatriool aU d|) heerpnllen vodr. De eer-Ie i- nieeslal uclnidskin-, zoodal her-liaaldelijk versloppiii^en en overslrooniinii'en voorkoinen. waarmede de -ladsreinidinii'/i(di in den reigt;(d in de liof'jes niet henioeit : de eigenaren ot de hewdiicrs nioeleu de Liehreken zon gt;gt;^-oe(l en zoo kwaad als liet (jaat zidve lierslidlen.

De l)eer|inften wnrden dikwijh in jaren niel ^■erninid, (liiarnni werd \ aak aan lii't tonnenstelsel de voorkeur de^even, \ an de rilden in de Imizen laat de toestand dikwijls ve(d Ie wenselien o\'er, /eer sleidile rilden kwamen voor Hid je van dalen. W'esleinde 587 11115, dal voorl-dnrend verstopl was; in de Daoc Nieuw straat '.'tl-'! was hel riool d-cdieel defect, zoodat de heer in de benedenkamer stroomde waarlioven man. vrouw en 4 kinderen wodinlen. Westeinde, hofje van W ijsman, It.'» I.V:. IS-'! ISa, SI». 74. -.'I-.'. ■,'17 en Daec Xieuwstraal •.'l⁷quot;¹'. lu hel hofje van Mijzen steekt de heeijuil hoven een hleekuut uit en is d'eshiten met een houten deksel, waardoor veel stank ontsnapt.

\ an de rioleerilid. in hel nieuwere ^('deelle, !ioosdninsehe wequot;., Kot-temondstraat enz. kon wiirdeii lt;gt;etuifgt;(l dat zij in zeer lt;gt;-o('den staal verkeerde,

I (fsehoon hel hotiden van heesten als kdiiijtien. kippen enz. in de hofjes n-een zeldzaamheid is, waren klachten over hinder daarvan loeli zeer d-erliid.. A( hier in liet hofje van Van (ialen. W'esteinde 7)87 110.quot;). werden varkens i_;(¹11()ui 1 en. die vooral des zomers dorzaak waren van veel stank. Ken skudilplaats m de nahijlieid veronrzaakt op het W esleinde, omstreeks no. I i, den hewoners veel last \ aii onaaiidc-llame lilehl. In de W'annoeziei s| raai i-- in het hofje ','11 1'.'het laatste huisje al- paarden-lal ^chruikl. hoewid het (laar\'oor ten eeneiiniale oiidcsidiikt is. Het vnil hehodrt, zooals meestal hel o.eval is, naar de poort Ie worden ucdiayen. doch hier had zich aehler de huisjes '.'O l'j

21)

('ciii' i;T(i(it(' niassii vim vuil, atviil, nicsl, 111 ii I k I (' 11 en/, vcrzniiicld, die diuir lii^' ie rollen en dc hu lil in slcrkc mal'' licsincltc.

Dc locslaiid dei licsl i nl i njr \;iii dc Indjcs in drzc uijk in cc n Wdord trcurifi'. Ilcl oiifiiinstijislc waren de vtdfi'cnde luifjes: Lajic .\ icuw straal •ii, waar letterlijk j^eeu twee steenen ficlijk li^^en, en waar diepe kuilen worden ^■evornid, dat in verhand met defecte riolen en riooldckscls liet lonpcu in dc liot jcs tot een waar kunststuk maakt. Modder en rioolvoclit rijkciijk oxer dc/cn yrnud vcrs|)rei(l maken dc wandeling over dit hofje weinie- aane-cnaum. Noidi dc ec-uiecnte noch dc ciji'enaar hcmocit zich met dergelijke toestanden. Als de hewouers zich den toestand niet dragelijk weten te maken, moeten zij maar aan den hestaaiiden wennen.

Dit voot heeld is eeliter niet het eeni^e ; liet is een weiiiiL;' quot;•cdetail-Icerd hesclirevci), omdat het in dit o|)zi(dil liet slci htste wns dat voorkwam, doch meerdere luifjes verkeerden in hijua e(.lijken staat, o. a. Laec Westeinde, hoije van \ an (ialen, \\ (■stciiKlc 14.) I Vi, 1 lt;Sm IS.) en iS!), eroep wnarin huisje no. i 4, idem waarin huisje no. 'il'J en '.Mi ; Lan^e lioinbardstraat II '.'i ; Korte idem I.'i4 ; La^e Nieuwst raat •gt;! I-s ••» ••'••••• .'tl 7-1;. ri. ik ai^ 47 i);gt; |..| |;;| |4;j

•')!) T), I'.';! I _!•, 'i-ll, li;;; HUI, :;;il ■.'?! •gt;?:, 'M;quot;i

■-•'l-'i. Ml? I ill, |.-)| !.,!), -,gt;111 'jd!!, 17 ,,,, i;, ',M,

In de ovcri^e hofjes wordt zij noe- vele nialen redelijk, wel 111 quot;■ Ixcercn quot;(icd quot;.(.iiocnid.

Iai ht des avonds oiithreekt in dc iiiccste holjes en vootiil daar waar de treurige toestand der best rat 111quot;' als anderszins het zoo noodzakelijk maakte, 1 ichaIvc de aan de openliare straat ^■eh'j4^,eii woiiiii(;(;ide|H'n, 111 dc zijstraten van dc (iashuiu en I loosduinsehen wee- niet /.ijstralcn, waren de voleeude hoijes s avonds in het «jenot van licht; \\Cstcindc, Mariahot'; -Ian Hendrikstraat •'gt;•quot;gt; III (petroleum): Iain^e Lomhard-straat 41 !)!) (I (;aslantaarii voor huisjes): han-e N icuwstraat ■j|ugt;-.u (petroleum van den eigenaar tot half elf 's avonds), I? tl,')/ en ll.'i I Jl (pelrolcum van den ciocnuar), 4'jll .'104 en '.'IH ','llt (een fi'iislantaarn), lil 1 H.i en quot;iquot;^! 11)11 (een pclroleumlamp voor quot;.'(i huisjes): W armoezierst raat 411 It 1 dwaalt quot;■ashintaarns), Hleckerslaau 74 Sti (een lantaarn voor rekenini; (h'r hewoiiers).

De meeste der omlerzoidite wonine-cn hestaati uit cén vertrek waarhij in de meeste ecx alleu nou'een zoldert je met of zonder al^('S(diotcn kanicrt jc voorkmnt, en soms ook nou eene keuken aanwe/ie' igt;. Deze laatste zijn meestal ondoidmatie ^eplaalsi hijs. W'arinoczier^t raat

:!()

'Ml Ij, ui den (loorlooi) niiar dr veil rokUcii. In lt;l(' I -Uil ui¹ 1/(iiuliiird-stiant igt; in ili' ktMlken ^I'tMi «i'dotsteon aniiwc/.i^', (her I alj^'i'-

nu'cii mil In rkt'ii uiidl-.Icciirii ^clu'cl, /dodal InM intMiaiicwiitrr jicwiMm-lijk o|gt; straal moet wordcMi ■ivworpou.

Men vcrtick znudcr incor kwam ihi^ i\l eens voor: lidttcniioulstraat r»-!!! en .VI7 incl cciicn iulmud van (i7M: dc Iniurprijs licdraaiil nict nnndcr dan 1 ■gt; iior week ; Hlookrrslaan inhoud lit J M

waarin I wurdl verwoond; Lajit' N ituiwst iaat lil !!)•), •)'! M

inlioud. Imniprijs 1 (l.i.) prr weck: '.'i!' ' . ^'root li'i MInnir-prijs t II.(m en f I. ; •Ian Hendrikstraat !U. waarvan de beiie-denwoniii^-en, uit eeu enkel vertrek liesiaande ter grootte van M eeu liuur|u'ijs liehlten van 1 I,SO.

In een IS-tal ééuvertrekswoninjicii is de oppervlakte iniuder dan 1(1 M-'.. n.1. in de straks reeds oenoeinde twee wonilifictl aan de Ulee-kerslaan \'-\li-r (7!, M-.) en Hl andere; Lanj^e I/oinliai'dstraal 4 17, waarvooreen liuurprijs van I I. werd betaald.

Kwamen l»^-.' \\ on i iilicii voor. die eetie oppervlakte Uisselit'ti 1quot; en 1 gt;' M hadden, het grootste aantal ii.l. '.M l bleek toeh eene oppervlakte ie hebben van meer dan 'id M^J. Hetrekkebjk zeer ruiiiie ver-irekkell van en meer Mwerden vernield voor Tuiliderslaan i:i() M'-.) met zolder en kaniertje, i l.SII huur; Leliestraat i, 'i-) Mquot;. met keuken en zolder, f'.'.IU huurprijs; hofje \ redebest. Westeinde, ■K) M-. met zolder, lniurprij^ t 'J. . 1 hiiirprijzen van meer dan I' werden behalve in de Hotlermontstraat betaald in de Leliestraat i (zie boven), Lnllud. Westeinde. i -.1 ■ gt; voor eene kamer met keuken en zolder met kamert je, Westeinde 1 S: 1 IS.quot;), I 'j.7)11 voor eene kamer ii-ront 1'.' M-.. keuken 1M-. en zolder met kamertje; Korte Lombard-straat I•quot;)4. l 'i.HI t 'l.'l') xooreeiie kamer van M niet zoldet en Lanji'e Loiiibardst raat II '.'.•)ll \ ooreene kamer ji'root d-i'i M met keukenen zolder met kaniertje. De laagst voorkomende luturprij-zeti waren ().()•') voor eene enkele kamer van '-M M^:!. in de Liifre Nietiw-sliaat '.'7!) ■.^,i)7 en f (1.7quot;) voor de boven reeds yenoeinde woningen in de Laigt;e N ieuwstraat. bestaande uit eene kamer ter grootte van

f :;() M¹.

W al de Iwceverlrekswoninii'en belrell. die niet nilzondei in^' \ an de henedenwotiiiidcn in de La^e ienwstraat nos, ■!( no^ eeneti zolder en soms een keuken hadden, v arieerden de huurprijzen lussehell 1 1,1(1 en I ■_'..')( I; de laagste huurprijs werd betaald in de 1 ui pst raat 'h ............ van '.'(1 en Li M-. oppervlakte) en in het Mariahof, Lage

Wcsli'liidc (knnicrs van '.'i en 1-) M-, met llt;cukrii en /.(ildcr niet Icinu'it je).

W nt het vcrlmnd tussclicn inkdnii'iis en luuirwaiiidc hclictl, dit liMipt /.eer uiiccii, 1 nknmcns \:iii I ■). coiicsiKiiidccrdcii niet lm\ii-|irijy,('ii \'am 1' I. en I.;quot;)(gt;. 1 nkdincns van 1'(i. ii I S. met liuiir|iiij-/cn van 1' I. lot I I .(il). 1 l.^iO i' Iniuiprijs werd betaald vnor inkomens van 1 M. . Mei een inkomen van i' III. verwoonde men Iussclicn t' en 1' 'i.öO, terwijl van inkomens van I I'.'. en t' l^:). ook niet meer dan I quot;.'.•ill werd verwoond.

Na de hoxenstaande mededeelin^en kan liet j^een verwomlerin^' haren dat de alecmeene indruk, dien de ramiortonrs van de meeste hofjes ontvinfi'eti, verre van e-imstie- genoemd kan worden. ()ver liet al^iMiieen maken lilero|i eene nit/onderine' de wmu n^en in liet nieuwe gedeelte der wijk. Mier vindt niell dan ook vaak iiielgt; dan lot \'er-midd, „indruk a 1 Ierlt;;unstilstquot;. Iiel eidc^cn ' i'iiz, \Hor de oude liuurt worden dergelijke onthoezeniiniicn geheel en al gemist en maken plaats voor uitino(gt;n in teucn^esielde lieteekenis. Alleen van liet liolje in de Korte 1 iiiiiiliardstraat ^;! 4(1 wordt ^elui^d dat liet er tamelijk e-oed onderliouden uitziet, terwijl van liet Knlhnt in 'l Westeinde wordt inedee-i'deeld dal de limine' der linisjes liel'en vriendelijk is. In verrejiaaud sleidilen toestand in liet algemeen verkeerden de volgende won i nii'eri iepen : liofje van (ialen. La^-e Westeinde .quot;iS7 (it).quot;» (oiuioec-lijk en sineri^), Westeinde Ido l-i-'l (zeer oiirein), S!l (onrein, onlie-woonliaar door \ (i(dit en hudit der rinlen. dtizindolijke bewoners). 74 (vies), quot;.'l ,' (diiliewddiibaar wegens ouderddin en lioiiwx allijilieid). Laee N ienwstraat '.'til -.'(in, I ;i47, -J?!) -jlir. od:! (I )eze eclieide

woninggroep ziet er sleidit onderliouden en \er\allen uit: de wonin-geii slaan dikwijls leeg), l.age Xienwsiraat bil I b'i (verkeert in nog erger staat dan de vorige groep). 4? (wi en OH I Jl (zeer vervallen en uitgewoond), '.'I (treurig en sleelil onderlioiideii : vreeselijk vuil. van stadswege wordt lioegenaamd geen toezieht nitgeoeiend). banuc I;onibardstraai 4 IS (oud en ui 1 gewoond, zeer treurige toe-tand).

Buurt XIV.

Iu deze wijk werd slechts ren luit je nanuet rollen, n.l. Aeliteroill ||t l'.Mi. Het liestnat uit liciieilen- en lidveiiwoiiine'en \:iii een vertrek. dat om /1111 oei iii^'e kubieke ruillite Igt;l]na j^'een vertrek e-enoennl ina^- worden. In die vertr(d\keii linislt;leii loeli vnak ^e/,innen niet ■' kinderen. De al^eineiMie locstand der liiiis|es is vrij houwvallif»-. De l(ie^anlt;^', die overdekt en 1 M. hrccd en i' M. linog' is. zou aan de hrandwcer lgt;ij cveutncelcii liraiid e-rootc niocilijklicden veroorzaken. l»|i liet ü-elieele hofje, dat door T i;cziniien wordt hewooiul, zijn twee (loorlooneinle privalen. waarxau een voor lt;i ^ezinnen heslemd is maar aan voortdurende verstoppiue' lijdt. Het tweede is afgesloten ten dienste van liet. ?e lt;gt;eziii (I'M). De afvoer van hemelwater is verregaand slecht, terwijl cene lt;gt;ootsteen, ten afvoer van menae'cwater enz. ten eeneiiinale ontbreekt, zoodal de straat daannede wordt bedeeld, l'lcne duin waterkraan moet alle bewnuers van water voorzien. Licht- en 1 uehtvoorzienini^' moet evenals de voclllig'lieidstocstalid all»M*slelt;ditst o'enoenid worden. Me bedsteden niet k(dders waarin vaak water voorkomt er onder, zijn ware pestholen ; de wanden, vloeren en zolderingen zi]u smerig en bouwvallig, dlt;' iriippeii steil en donker en levensgevaarlijk. \ an verlichting quot;s avonds is geen sprake. De toestand der riolen, kolken en berrien is door het onderhond der bewoners tamelijk. Door liet ver-topte privaat is de slank onhoudbaar. De limirprijs der (i woningen is f 1. boven en beneden, terwijl het gebeele huisje no. 1 quot;,'4 1 1.7quot;) hiinr doet.

Buurt XV.

In deze wijk werden twee uoiiiiiggrocpcn, gelegen aan het Hezni-denhoiil nos. ||!l l-Jllren onderzocht. Iu de eerste groep

komen soms boven- en bciiedenwniiiiigcii voor: de tweede bestaat uit gebeele huisjes, De woningen der beide groepen zijn op dezelfde wijze

iiigcriclil en ccni' kinrici- met Kli'inc kcukfii, De kiimcis zijn

iiict groeit, docli de jjczimicn die ze hewoneu zijn nicostal klein.

Alles ziel er |H()]icr en goed ondci IiiiikIcii uii. jiiiiiiiii'i'cclilcr dal de iiolcii «mi alVdcihuizcn uitloopcn (i|gt; ('cnc a(dit('r de liuisjcs lifj^cndc sloot, diigt; vooral in den zomer eenen zeer nadecligcn itivlocd moet uitoefenen. Ook de lu'erputten verkceren niet in uitstekenden toestand. De doorloopende privaten met lielit en luelit, waarvan elke woning is voorzien, doet tevens dienst als gootsteen, maar daar de heeiputlen niet waterdicht zijn, sypelt liet er doorlteeti en verspreid', stank. Naast pompen zijn een voldoend aantal kranen der duinwaterleiding aanwezig.

Alleen in de woningen die veel huitenmuren hehhen is vocht geconstateerd.

Wanden, vloeren en zolderingen zagen er netjes en proper uit. In de tweede fi'roep waren de wanden soms helder wit gekalkt, soms net lu'hangen. De woningen zijn aan de straat gelegenen hehben tuintjes voor de huizen. De weg, langs de huizen, die niet verlicht is, is niet bestraat, maar met puin en sintels hestrooid ; de gemeente laat er zich niet veel aan ge]e}gt;en liggen. De huurprijzen varieeren tusschen I l.lt;gt;() en 1.8(1 per week, terwijl de inkomens 1 III i 1hedragen.

Buurt XVI.

Deze wijk bevatte -t hofjes op de l'rinsegracht nos. SS 11(1, 1 öD-.104, I 8S -2'{2 en 'j4(l 'i(i(t. De beide eerste groepen hestaan uil heele huisjes, de laatste uit hoven- en benedenwoningen, /ij zijn alle vier boven straatpeil gelegen. Ointrent de aanwezifiiiciil van tuintjes blijkt alleen bij de nos. l-jt) 1 (Jl, waarv an wordt medegedeeld, dal de huisjes net bewoond en de tuint jes goed onderhouden zijn. ()nitrenl den afstand tusschen de huizen wordt geen melding gemaakt.

De 1'i gezinnen in de nos. ScS ||il htdiben te zanien '! kranen; de 8 gezinnen in lol! 1(14 te zanien ééne kraan Ie hunner beschikking, terwijl in elk der woningen van de beide andere groepen eene kraan aanwezig is. In de heide eerste groepen zijn repecticvelijk •'( en '2 |)ri-vaten ten gehruike van de bewoners, de bewoners der beide andere groepen hehben een eigen privaat in huis.

8

34

Kiolfii en afvcu'ibui/t-n viin water ^avcn eccu aanleiding lot klaeli-ten en nfsclidon in de eerste wouiiifj^oe]) de woningen onder de hedsiede een kelder aanwezig was. werden nergens klaelilen over

voeluigheid vernouien.

De toestand der vloeren, zolderingen, trappen, portalen en/, gaven geene aanleiding tot opmerkingen.

Van overlu'volking is hier weinig sprake, omdat liuisgey,innen met 4 kinderen eene enkele maal voorkwamen, hoewel kleine gezinnen

hier toeh regel waren.

De breedte van de toegangen, waarvan alleen die der tweede woninggroep open is, was aehtereenvolgens l.Iii) M., M-

en 2^ M.

De hestrating wordt overal goed genoemd.

De nos. I SS .Mquot;,', het grootste hofje, door 44 gezinnen bewoond, wordt quot;s avonds op kosten van den eigenaar door ééne pet rolenmlamp verli(4it.

De i i(deering was goed en werd hetzij door den eigenaar hetzij om beurten door de bewoners in zindelijken staat gehouden.

De woningen zijn alle éenvertrek-woningen met kamers respectievelijk Hl, Ui. 1 ■quot;) en Dl -M², oppervlakte. Alle hebben bovendien zolder met aangestreken dak, terwijl de laatste twee groepen tevensin het genot vaneen keukentje zijn. De huurprijzen in de eerste groep van-eeren tussehen t 0,S(l en f l.AO, in de tweede tnssehen i' 1.40 en I 1.50, in de :!e tussehen 1' quot;.'.KI (boneden) en f (boven) en in de te groep tussehen I l.SO (beneden) en l' (boven).

De algenieene indruk is overal zeer goed.

Buurt XVII.

De bezochte woninggroepen dezer wijk zijn gelegen in de bezemstraat, Flmveelen Hurgwal. Hagijnenstniat. (iroote en Kleine Ibou-werstraat. (ledempte Hurgwal. (Jedempte (Jtixdit. Haagpoort, St..la-eol.straat. Korte Kraiiestraat, Kalvermarkt. Scliapensteeg. (Jedempte

Spui en \ (ildersgraidit.

De onderzo(4ite woningen zijn hijna alle naar een type gehouwd en ingerichl. De buitenmuren zijn vaak onvoldoende onderhouden en

van lt;1(' slcclilslc stcciisoDi l, \:iii fuiulci'iing' iii'ifjcns s|gt;riik(' ell van I rasramen cvcninin. De daken zijn liij lt;Ic ovef^idote mi't'rdcrlicid dcr huisjes niet i'cns aan^i'si reken, laat slaan beseliolen ; daardodr niet waterdielit, wat het lioutwerk lieel't doen verteren.

(•uitrent liet al nl niet helleden slraatpeiI lijiecn der woniiifierciepen is nergens iels inedcgedcidii.

\ au de aanwezigheid van tuint jes wordt alleen melding ««■eniaakt lt;)]gt; de Vohlersgriielit 'jI 'i-! en ook ouitrent den afstaiid lusseheii de tegenover elkander liegende linizen wordt weiuifi' medegedeeld. Alleen wordt vermeld dal inde Si. 'laeohstraat il!) 1117 tegenover de wunin-gen o]) IJ M. alsland /,11 li een liooge muur van een belendend perceel hevindt ; dal de woningen in de Haagpoort o4 ■ill van voren eene flinke riiililte he/.itten; dal de woningen in de St. .laeohstraat ■'i'J 40 aan eene ruime hinnenplaats gelegen /.ijn en dat liij die op liet (iedempte Spui II en II ) hi? eou ruim terrein voor de woningen aanwezig is.

Omtrent de drinkwatervoorziening worden de volgende niededee-lingen verstndst. Duinwater hleek niet aanwezig in de St. .laeohstraat 'quot;' 107, waar ponijiwater werd gehruikt dat zeer troehel was; Korte Kranestraat IS .■i4, waar de pomp tamelijk geel water leverde, dat eeliier onderzoelit en gied hevouden was. In alle overige woninggroepen was duinwater voorhanden. Sleehls in 10 van de o7 woningeroepen kwam in elke woning eene duin waterkraan voor, terwijl in niet ininder dan Iti groepen zes of meer gezinnen zieli van ééne kraan moesten hedieiien : Fluweelen lUirgwal ^iti ti'i (11); (iroole liron-werssiraat 'j.l 4!t (14); (iedempte (iraeht quot;.'41 (10), 141 100

(10), Ki')- 181 (10); Korte Kranestraat l-i öll (10); Kalverniarkt 2ü •'!.) (I'i); Slt; liapensteeg ti- (ie ((i) ; (iedempte Spui til 7S (S), 89«-« ((i), (i4 08 ((I) en 80« 84 ((i).

Met de privaten, meestal tonnenstelsel, is het nog ergei gesteld, liet aantal is meestal veel te gering en schieten deze daardoor in den regel aau zindelijkheid veel te kort, omdat de een voorden ander deoiireiu-heid niet wil wegruimen. Mr zijn hewoners die zieli de alsluiting der privaten voor zich hehheii welen te versi halïen, maar daardoor wordt de toestand der overigen nog slechter, liet gebrek aan verlichting op de holjes laat iedereen vrij de ruimte voor de woningen als open privaat Ie gehriiiken, waarvan riiimsehools gebruik wordt gemaakt.

Van lt;le .'i.) wonitiggroepen (onitrenl J was niets xcrmeld) had slechts in 4 woniiiggide]ieii (4k gezin een eigen privaat (Haagpoort

.it •quot;)(;, Korte Krancstnial (rcdiMiipli'Sjmi 14 '1:1 en Voldcrs-

uiaclit '1. -i i'ii 1 gvziniu'ii iiuiestcu zich in ■gt; woniu^grocpon

met ('■('■n piivaal hcliclpiMi, terwijl zelfs in !) gevallen zes gezinnen ot meer éiMi privaat ten fichmike haililen : liagijneiistraat •.'•) (II).

(i-edeiupte. Spui ^;!'l 4? en li!) (8). ()4 -OH «mi SO S4 (ii). \ au verregaand»¹ vcrvniling der privaton wordt inclding' gemaakt Kot te Kranestraat 4ö ;')•!, Sehapensteeg (i (gt;r, \dldeisgraclit ()•gt; (in ver-s(dirikllt;(dijUeii toestand wegens gebrek aan lucht) en \ oldersgiacht ill) lt;14. Over de aanwezigheid van urinoirs wordt niets medegcdeold.

In quot;.'T van lt;le ^;!7 woninggroepen wordt niet reden over vecht geklaagd. vaak het gevolg van den sleeliten houw. Ilockhuisjes en die met veel huitennuuir, die meestal ongepleistcrd is, ludiheti et 't meest door te lijden. Betrekkelijk droge woningen werden gevonden in de Haagpoort :i4- 5(), St. ,1 acohstraat 8^- 41), Korte Knniestraat 10 1 '1 en IS .id. Kalvermaikt lli) 1I?T, 14 'l'l en l'iO— l-il! en Voldersgraelit '.M quot;Jd en 00 04. Ook de aanwe/,igheid van kelders onder de bedsteden was oorzaak van veel vocht.

De vloeren /,ijn 111eerendeels van hout. Steenen vloeren werden aan-getrofïen Kleine lirouwevstraat 1) '21, Korte Houtstraat 1b) 145, Cledempte Sptii SS 10S, A (ddersgraidu 44 47, IHt lil) en 14 4 148. In enkele woningen van de woninggroep (iedeinpte (iraclit '.'41 259 waren de vloeren totaal weggezakt, terwijl in de St. .1 acohstraat 141 15!) vloeren, wanden ete. in deplorahelen toestand verkeerden. Vuil en verwaarloosd zag alles er nit in de Kleine lirouwerstraat 1 •)-•gt;1, 45 53 en in de Sidia])ensteeg li lie.

De wanden zijn, waar de bewoners geen beliangselt je bebheti aange-bracdit of kunnen aanbrengen, bedekt met eene laag kalk ol pleister van eeue kletir het midden houdend tnsstdien donker geel-bruin en zwart. Absolute droogte in de woningen, zelfs daar. waar niet geklaagd werd, bestaat niet. Onreinheid lieerselit bijna overal in groote mate, wat oorzaak is van de aanwezigheid van veel ongedierte. Om ééne woning te zuiveren zou men al de omliggende woningen met den grond gelijk moeten maken. Op blij moedigen toon werd door een bewoonster inde Hezenistraat, die er vrij zindelijk uitzag, aangeraden maar niet te veel in de boeken van 't vertrek te komen.

liiebt en lucht seliijnen voor de bewoners geen levensverei sell ten. Den eigenaars van de woningen is dat koren op bunnen molen. Opengaande ramen zijn zeldzaam beden en met liont of hippen afgesloten lielitbronnen (ruiten) seliering en inslag, omdat vernieuwing der

•M

ruilen nu t f^las, door de hcwoncr-; moet worden vergoed, en deze hebben het niet.

((verhevolkte vertrekken komen inde meeste woninggroepen voor, wijl de heknople inricht ing der woningen zelfs hel verhlijf van kleine gezinnen onmogelijk maakt. De grootste gezinnen zijn geteld in de volgende woninggroepen: Kleine Hroiiwerstraat li-i 1-15 (10 kinderen). (iedeinple (Iraeht quot;J-t 1 '^5!) (8 kinderen), St. .1 aeohstraal I (iö— 181 (8 kinderen), Korte Kranestraat (lil 711 (7 kinderen), Volders-graelit JiJi 47 (8 kinderen). (gt;5 li!) (7 kinderen), (!• kinderen),

80 84 (10 kinderen). H)() 104 (7 kinderen), 144—148 (7 kinderen). In al de genoemde woningen was sleehts één vertrek soms met, soms zelfs zonder zolder.

De toegangen tot de hofjes zijn voor het meerendeel onvoldoende. De brandweer vindt ternauwernood toegang omdat bochten en hoeken haar alle beweging beletten. De politie is overal gemakkelijk machteloos te maken, omdat voor '2 man naast elkander bijna nergens plaats is. In de Schapensteeg (i tic zal geen politieagent zich wagen.

\ an de woninggroepen, waarvan de breedte van den toegang was vermeld (slechts II in get a 1), hadden slechts 4 een ter breedte van I M., de overige 10 alle minder: (iedempte Gracht 1 Di 14quot;) (0.80 M.). .1 acobstraa.t !•!) 11)7 (0,8.) M.), (iedempte S])ui (i-b 78(0.70 M. open), 88- 108 (0.70 M. open), Vohlersgracht 'J1—(0.80 .M.open), 8!)(/-r (0.80 M.) en 00 1)4 (0.75 M.), Jacobstraat 115—1:};quot;) (0.85 M.), 40 (0.85 M.), Korte Kranestraat 1 ■m-c (0.85 M.). tlm 1 rent andere toegangen worden nog de volgende bijzonderheden medegedeeld: Kleine Hronwerstraat (donkere smalle gang). Korte Kranestraat 10 IJ (gang smal en smerig). Kalvermarkt 15 17 (ellendig). Schapensteeg li tir (de toegang tot de woningen is een Iti M. lange smalle gang met eene knie, waarin eene openstaande deur; quot;s avonds is het er stikdonker. In die steeg is een luik 1.25 M, hoog, waardoor men met behulp van eene ladder op een bovenwoning komt), (iedempte Spui 14 'i'i (de toegang is een uiterst nauwe gang die met eene deur afgesloten kan worden. Voldersgracht lif) ti!) (toegang zei I's overdag stikdonker).

De riolen en kolken in de ruimte voor de woningen zijn wel is waar van roosters en planken voorzien, doch zij zijn meestal overgelaten aan het onderhond der bewoners, d.w.z. zij worden niet onderhouden. Kens of tweemalen per maand controleert de gemeentereiniging ze en verhelpt voor een oogenblik de gebreken. De hoogst onvoldoende staat

r

:?s

(Ier lu'slratiiifi' In'li't. den afvoi-r van watiM naar de riolon, zoodat x.icli overal iilasscn vonucn. !)(gt; dakgoten, /no dc/c licstaan, zijn xtvy.aincl-idaalscn van vuil, waardoor hcliooriijkc atvocr van iii'iiiclwalt'i onnio-nclijk i-;. /.oodat dit latins dlt;' imircn naar luMicdcn strnonit, en donr U'i'liri'k aan ^ootstccncn niet liot nicnagcwater de lt;gt;ro(iti' plassen vormt. Slechts van 7 van de ■'!7 wonin^roepen kon worden fgt;'(gt;tnifgt;ii dat de rioleennlt;i' fi'oed, van li dat zij tamelijk was. Al de andetc \et-keeren in zeer sleeliten toestand en lijden o]» vele plaatsen aan ondra-o-elijken stank. (Joed werd de rioleerinlt;gt;' fienoenul I'Mnweelen Burgwal (;•_), liao-ijnenstiaat ^;,)ti lquot;i, Haagpoort. :{4- •gt;lt;i, (ledenqtto Spni li.quot;) iar, Voldersj-'raolit. 89r/-r, (;4—(iS en 80 84; tamelijk: Korte Kranestraatll) l'.'. IS ;i4. (!l) 711 en A'olders^raeht DO 94. llfi

1 jll en 144- 148.

Hinder van stallen of door het houden van dieren werd nerjivns

ondervonden.

De toestand der bestrating is lujna nergens voldoende hevouden. I itzonderingen zijn l''luweelen Hurgwal •quot;Ui li'-. (Iroote Hrouwer-slruat 2a- 4!», Kleine Bronwerstraat 11.3- 140. i^agijnen-traat .3(i-12 eu Haagpoort Ui 21. ritermate slecht. Hozemstmat 2''1 2!). Khune llrouwerstraat !•gt; 21 en (iedempte (iraidit .'41

Van verlichting des avonds is nergens sprake dan in enk(de dei hol jes die over het geheel uitmunten lujv. (Iedempte Spui I h» l^;17. Hoe de Lewoners l)ij avond door de smalle en lange toegangen liunne woningen vinden is een raadsel.

((uitrent de oppervlakte der vertrekken is zoo goed als niets zekers medegedeeld. Het rapport verinehit dat zij alle ongeveer eene opper-

Tv ' ¹¹

\ vlakte van 4- !gt; M². hebhen en /.eer laag zijn. Slechts twee womng-* groepen hadden tweevertrekswoningen : Magijnenstraat ■'ill 42 en Haagpoort .'M n 1. de andere hezaten slec hts één vertrek, steeds met zolder, uitgezonderd Sehapensteeg li (ie. Keukens kwamen slechts tweemalen voor, en wel (iedempte Spui 11 2-! en 11.') 1 '

De huurprijzen zijn in deze wijk in verhand niet. de heperkte en meestal ellendige inrichting, natuuilijk niet hoog. 12 maal van de !ii erd minder dan I I. quot;s weeks betaald. De laagste Iwuirprijs (f 11.75) verd hetaald in de Magijnenstraat voor kamer met zolder (de twee-vertrekswoningen in deze groep golden II. ): St. .lacohstraat !l!) 107 (de huurprijzen wissidden hier af t.nss(4ien f 0.7;) en f 1.20). Kalvermarkt (ook woningen met. honger huur tot I' 1.25 toe) en Volders-gracht (14 118 (ook van t 1. ). Iluurprijzen hoven 1' !.;)() moesten

rw

worden IwtiiaM (inudc Mniuwcrstriiiil li) (f 1.G0), G(!dem])tp

liurgwiil I 115 II') (t I .(il) ii f), 11 naspoort (2 vertrekken) ''i4—[gt;(') (t 1.80), (Jedemple S11ui II (f l.7'gt;), Ih) 1 •'i7 (f 1.80), 14— (1 1.70), Vdlders^raclit iS!((/-c (f l.7ó), (SO- S4 (1 ), 1 Hi 1-0 en 144- 148 (f 1.00).

De inkomens zijn In deze wijk over hot algemeen lang. wal wel de oorzaak is. dat de bewoners zich niet de krotten belielpen. /ij komen voor den door hen lietaalden huurprijs niet beter tereeht. \ andaar dan ook dat enkele bewoners '.'O a -itt jaren lang in een en hetzelfde krot woonden en treheel in de allereliendiijsten toestand hunne]' woiiinucn

r*¹ C ~

berusten.

Het kan na de bovenstaande mededeelingen geen vi'iwondering baren dat de algemeene toestand bijna overal slecht zoo niet ergei genoemd woidt. Ontboezemingen daarover' ontbreken dan ook niet op de plaatsen in de vragenlijst, die vooi algemeene ojiinerkingen waren overgelaten: Kleine Hrouwcrstraat (slecht en houwvallig). Korte Kranestraat II.quot;) 1 •')•quot;), St. .1 acobstraat 141 15!), |(i:{- 181. \dldcrs-graclii 'Ml (gt;quot;)• 0!) en !)t) 04 (sta))(4plaatsen van allerlei vuilen

ronnnel, slecht onderhouden), I-) •)■! (beestachtig: geen sloten op de deuren, absoluut geen onderhoud, bouwvallig, holen van onzedelijkheid en tw ist), 18 ;t4 en 00 70 (de riolen der belendende huizen loo-pen onder den toegang en zijn in vervuilden toestand: alles even onrein). Kalvermarkt lü 17 (alles even vies en vuil), 'i 'Af) (geen onderhoud, vele luiten en pannen ontbreken), Schapensteeg 0 (lo (heneden alle critiids : de toegang is eene rechthoekige steelt;j).

(ïunstige nitzondeiingen maken di» hofjes k'lnwecden Bnrüwal •ill Ii'i, Ibigijnenstraat MO 4'.', Haagpoort -M ■)(gt;, Korte Kianestraat 01 a-f en (icdenipte Spui II quot;) H57.

Buurt XVIII.

Deze wijk bestaat uit de volgende stra.ten en grachten, waarde onderzochte woningen zijn gelegen: N. \V. Minnensingel, Lijnbaan. /. Hinnensiiigel, Dm en Hij. Spijkcmakersslop, Kui])erstraat, Dlie-herg. TS'. \\ . Huitensingel. \\'est(M'sti'aat en Teelhistla.an.

1U

De woliiiig'g'i'oept'ii die in de Irrmcu van hot. onderzoek vielen waren meereruleels sleelils enkele aiin lt;k' N. ■ binnensingel,

liijnbaan, Sj)iikerntiikerssl(i|) en K\iiperstraat waren aan de o]ienlgt;aie straal ü'elegen. 1 )e wdningen, die lie/oeln werden, liehooi'den alle tul frioepn ; alleen slaande woningen zijn hniten het onderzoek gelalen.

(ielieele woninggroepen waarvan hepaald gezegd kon worden lgt;e-neden straalpeil Ie liggen, waren zeldzaam ; Lijnbaan 84- Uil». r.'. Ui :{() en Znid Uinnensingcd 7'i KIS. Kegel is eeliler, dal de vloer achltM' den (le\irdrein|)id lager ligt lt;litn de oppervlakte van de hotjes-straat en duiv ook vaak lager dan het peil van de straat oi gtaehl waaraan de hofjes gelegen zijn.

In het meerendeel der hofjes waren voor de woningen open tniin-ten, die zieh leenden tot den aanleg van Utinljes of het inrichten tot hleekviddjes, doch slechts zelden werden die ruimten voor dat doel gebruikt. Voor zooverre zij niet dienden voor hokken van huis- oi andere dieren, of voor het opbergen van allerhande ouden rommel, waren zij meestal in wildernissen en modderpoelen herseliapen. waarvan de afrastering in geliavenden toestand verkeerde.

I )e afstand tusschen de tegenover elkander staande Imizen kon o\ei 'i algemeen voldoende lieden, t )ii\oldoeiul was hij Kmpeistiaat _4 ;if (I.J M.) en :iS 44 (I M.).

Inde meeste woninggroepen was duinwater aanwezig, zij hel dan ook dat liet aantal kranen veel te wenscben overliet. De hnilenkranen vooi meer dan één gezin bestemd zijn in den regel zeer primitief aan-ii(d)rcndu en gedurende strenge vorst aan bevriezing onderhevig, waardoor dan gedurende langen of korten lijd de watervoorziening ophield. Huitendien vormden zich. tengevolge van het overstorten van water, ijsdauimen. lt;lic vooral des avonds, hij gebrek aan behoorlijke verlichting veel gevaar opleverden, (leen duin- maar pompwater kwam voor N. \V. Minnensingid dat niet bruikbaar is, zoodat

duinwater hij de huren moet worden gehaald. Lijnbaan 1 1(goed pompwater). In de lt;lrie blokken gelegen iian den N. \\ . linitensingid bi// 11». zijn vooral de woningen. 70 in aantal, slechts drie pompen aanwezig, die alle m de oninidd(dli]ke 11nbI]hcid der pin alen slaan, (icheel en :il zonder drinkwater wart tl de woninggroepen Spijkerma-kersslop I 17, en 7(i 7S en Kuiperstraat li. Naast de kraan van de waterleiding werden nog pompen ontdekt op den/, binnensingel bbi I .V) en 7'.' 1118. Voor zooveel de niededeelingen veroorloven kon worden geconstaleerd dal in de volgende woninggroepen li of meer

11

gezinnen /.icli v:iii ('('ii Imilcnkraiin iridcstcn bedienen: Lijtiliaan 84 KMi (!•.'); Zuid Miiiiieiisiiificl y (?); N, \\ . Miiuiensinfgt;;el I 1(1(10); Zuid Hinnensingel Mill .'(M {;!(i) en T.' KW (;i7). In een vrij frrnot anutal wlt;mingfgt;roepen was Minr elk ^e/.in een eifjen kraan in huis ivauwezig.

Maai' al te dikwijls wenlen no^ |irivaten iiuilen de woningen aan-getrolVen bestemd voor jjcnieenseliappelijk gebruik. Voor/ooxer daarvan inededeeling- is gedaan, moesten in een aantal gevallen -i ot' meer gezinnen zich van één privaat bedienen. Hel ergerlijkst was de toestand /. Hinnensingel |li!l ïi04, waar in drie gevallen 20 gezinnen of 100 personen gebruik moesten maken \an twee naast elkander gelegen privaten, in welks onmiddelijke nabijlieid zich een mi-noir en de drinkwaterpomp bevindt. In een dezer gevallen waren de |)rivaten zelfs niet van deuren voorzien, Krjgt;erlijk mag de toestand wel genoemd worden teti aanzien van de woningen aan de Lijnbaan nos. 07 101, waarde bewoners zeker een paar minuien loopen moeten om het privaat te bereiken. lt; lp den N. W Ibnnen-singel no. is liet privaat in de keuken: licht en lucht worden verkregen door een gat in den muur. ontstaan door het uitbreken van een steen; liet is een vierkante bak van steen door een bril gedekt, waarin de vuile stolVen zich oplioopen, zoodat zij zelfs zichtbaar zijn. Toch heeft de bak afvoer door eene buis, die onder de bedstede en de kamer doorloopt. In die bedstede is het soms zoo benauwd, dat men hel bed moei verlaten. Indien erdoor het inwerpen van water bewe-giujr in de massa wordt gebraebt stijft er iu de kamer een walgelijke stank op. In no. ;quot;),S, waar de toestand ongeveer gelijk is, beeft die verpeste lucht zelfs het gevolg geluid dat de bewoners uitslag op (h.....gen

kregen. De'.' privaten opliet hofje aan de Lijnbaan, waarvan meti-sehen moeten gebruik maken zijn sleclils gaten in het riool, door een bril gedekt. Hp den Z. Hinnensingel '.'Li ','L'i kwam in het geheel geen privaat voor. Al worden ergerlijke toestanden hierboven geschetst niet overal aangetrotten, toch is de toestand der buitenpriva-teu bijna overal slecht. \ ele bewoners verklaarden dan ook dat zij nimmer van deze privaten gebruik maakten.

Waar de privaten binnen de woningen liggen zijn zij meest geplaatst in liet voorportaaltje, hetwelk de kamer afscheidt van de straatdeur: dikwijls echter had die afscheiding zoo weinig te betee-kenen dat het privaat geacht kon worden in de kamer te liggen. Iu

12

(1(gt; tui. 1 'J aan den Zuid Uimicnsinlt;icl hcstmid hel jn ivaat ml

eonc Ion, gewoon middi'U op den /.older g(']ilaatst, l,i( lil tgt;nln(dil /ijn. zoo zij niet totaal ontbreken, onvoldoende. De beste toestanden werden aanbel rotten in het M aria-hofje en liet liofje van Znijdi-rveld aan den Z. Hinnensingel : in een gedeelte van het hofje van \ osveld aan hel Spijkermakerssloji en in blok 1 van de woningen der Hervormde (ie-meente aan het Om en Hij. In blok 11 dier laatst genoemde woningen zijn de privaten o|i zolder gemaakt en loopen de afvoerbuizen door de hoeken der kamers; worden deze niet in zeer voldoenden slaal gehouden. dan veroorzaken zij spoedig slank.

Slechts eenmaal werd melding gemaakt van de aanwezigheid van drie urinoirs en wel hij de drie blokken huizen aan den Ts. W. lUnten-singel 43«- 115: deze urinoirs waren echter tijdens het onderzoek, dal in den winter plaats vond door verslopping en overloopen m een

ijsvlakte veranderd.

Licht en lucht moeslen lt;le meesie woningen ontvangen door ramen aan eene zijde. Die ramen zijn gewoonlijk schuiframen, doch waar zij niet vastgeklemd zijn. wordt hel openen bijna doorgaans achterwege gelaten.

In bijna alle woningen U de hcdsiede geplaatst boven een kehlerije. dat licht en lucht ontvangt door galen, die in de kamer uit komen.

Uvci vocht, vooral in de hedsieden. wordt bijna alom geklaagd', alleen in somniige woninggroepen werden «laarover geene klachten gehoord ; /. •gt;. Hinneiisingel quot;iT (14. Kuilierstraal HXI '-'(VJ,

Omen Hij. Spijkermakersslop 35 en 2 Ki. ( Hieberg 4(i Tien Noord West Hui lensi ngel 4 13. 1 au hl roosiers onder lt;le vloeren werden nergens aangetrollen.

De vloeren zijn overal van hout. doch verkeerden vaak in zeer slechten toestand Hehalve in de woningen waar zoowel de vloeren als de zolderingen, wanden, trappen en portalen in vervallen toestand verkeerden, wat vooral hel geval was Ujnhaaii 1 12, !»l 100. Z. Hm-nensingel 72 100, S|)ijkertiiakersslop I i. S Hi. IS 20 en ■gt;' 78, Kuiperstraat 24 34, 38- 40 en N. W. Huitensiugel 37 37c, ■ iSii-/ en 43« 115 werden speciaal de vloeren in onhoudharen toestand aaiigetrott'en N. W. Binnensingel I l!»en 143 1.quot;.5. Motte zolderbalken zijn aaiigetrolVen in Spijkerniakersslop ■gt;!.

(ieslueadoorde plafonds behooren tol de zeldzaamheden en werden waargenomen Zuid-Dinnensingcl 50 •)2. -)4- .)0, 21«-/' en 10!1 lil,'. K u i perst raat HHl 202 en Olieberg lil 74 (hel laatste was geschilderd).

-13

De lr:\|i|)('ii lliiur di' /oldcrs zijn in de mccslc jicvallcii ^lcil en (Inn-kcr. wijl het licht vim den zolder moei komen, /eer ^teil en /clfs gevaarlijk waien de lra])|)en X \\'. liuileiisinpcl •Vt -ill, '.MA. I I!): Iiijnoium 'j-i.'l: Zuid Hiimensinirel '.TT ■.'■tl en Spijkcnnakei'i-

^lop I 7. IS '.'(i, l'.' Kien Kuiperstraat, quot;id -M en 38 4(i.

(•nitrent overbevolkte vertiidiken werd niet vetd eera|)|nirteerd. (iroote quot;('/innen met 'i dl meer kinderen werden aanzetKdVen N. \V. liituiensingid quot;»1. waar man. vrouw en v ijl kinderen in eene kaniei van ll).\ M -. oppervlakte mei klein zoldertje Imisden. In no. ■quot;) I woonden in een vertrek, groot 1(1 M'-. tnet kettketitje en zoldertje eene weduwe met een doeliter en drie kleinkinderen en twee quot;Toote zoons. In no. Imisden in eene zelfde ruimte man. vrouw en !• kinderen. In eene woning aan de LijnluianSd llti woonde een gezin niet 7 kinderen in een vertrek, groot lli M-.. met zoldertje. Ken even sterk gezin deelde',' vertrekken van Iden-I¹, M'-. met zolder in liet Spijkerniakers-slop terw ijl in no. 7 in eene zelfde ruinite een gezin met S kinderen huisvestte. In een der woningen Spijkerinakersslop I I'.' 18(1, he-staande uit kanier van I I M-. niet zoldert ji' weid een gezin aangelrol-fen met |.'l kinderen van beiderlei kunne, die allen op zolder door elkander sliepen. Ken gezin niet zes kinderen had eene kamer van 14 M ter hesehikking in de Kuiperstraat no. Mi. in welke gelijkt-ruimte aan den Noord West Binnensingel ''I eiui gezin met ■'» kinderen huisde.

Onitrenti de breedte van de toegangen tot de woningen der hofjes wordt weinig medegedeeld. In bet rapport worden zij over het algemeen voldoende genoemd, als zoodanig worden inde staten afzonderlijk vernield: \. \\ Hinnensingel l(H( '.Mil, /. Kinnen-mgel 113 !•gt;■), i108, quot;il (14, Om en liij en Spijkerniakerss|(t|) nos. l -t'.' ISO.

Zeer nauwe overdidlt;te toegnngen worden vermeld voor V W. Binnensingel '2\(i-li (1 M.), I lil il M.): N. \\ . Hinnensingel 30 40 U quot;M.) en Olieberg I!» 'M (' M.)

Wat den toestand der riolen betreft, algemeen werden daarover klaeliten geuit, ja de ('oinmissie van onderzoek werd daarover met klaehten inditervolgd. De stank is dan ook liijini overal ondragidijk.

De houten bedekking der kantriolen, pulp's en kidken laat vaak veel te wenseheii over, zoodat ook deze de verspreiding' van stnuk bevordert.

(iootsteenen en daarmede afvoer van menagewater ontbndien ten eenenniale. liet vuile water wordt in emmers verzameld en als deze

44

vol /ijii worden /.ij over de Mntiit lectr^cfjooid. Di- vol^ciidi' dcliiils voor soniinifrc woningen en woninggroepen werden uit de vragenlijsten nog verzaine ld: N. \V. Hinnensingcd 14«-/' (de riolen verkeeren in uiterst sleeliten slaat en stinken aller versehrik kei ij kst). Z. llinnenstn-gel 11S 14'J (open en vuil riool), lt;108 (alles laat in dit o])y.ilt;'ht te wenschen over; heerputten worden nooit geniimd. alles is verstopt en loopt over) : Spijkermakersslo]) 1 i (riolen sleelit en xcrstopt ; soms worden /.ij van wege den eigenaar leeggesehept en worden niet het vuil de tuint jes lieinest). 7(i 78 (allerellendigst ; liet riool loopt steeds over en lijkt een voortdurend open riool), 14'J ISO (in een woord sleelit ; de beerputten /.onder deksel zijn vol heer. Nieinatid lierinnerde zich die putten ooit te hehhen zien ruimen ; als de toestand te erg wordt is doorsteken het eenige wat geschiedt), Kuiperstraat ti, 'i4- -d4 (sk^dit en verstopt); lt; llieberg Ml 74 (slecht en verstopt, riolen en putten vol heer. Ook hier wordt als eenig geneesmiddel het doorsteken aangewend, waardoor de heerputten zich m de riolen ontlasten). X \\ . Binnensingel 14(/-/' en 00 II.» (allertreurigst: de riolen zijn verstopt, stinken vreeselijk en l()o])en over. de rooster is stuk).

Klachten over hinder van stallen, mestvaalten, dieren enz. werden slechts zeer weinig vernomen al werden hier en daar kipjien, dinxen. konijnen en zelfs varkens gehouden. Knkele hewoners van het liolp' van Vosveld in het Spijkennakersslop SS ISO klaagden over last van vee. dooreenen melkhoer gehouden aan den Z. Hinnetisingel, waardoor stank in de huizen werd veroorzaakt en zelfs het vuil door de niui'en

in de keldert jes drong.

De toestand der hestrating wordt in doorsnede slec ht genoemd. Als voorheelden van C'm- slechte hestrating staan de volgende woninggroepen aangeschreven : het hofje zonder naam aan den N. W . Hin-nensingel hij liet Westeinde, Zuid Hiniiensiiigd 14:i l-)-gt;. -108; Spijkennakersslop o'J 14, hofje van Vosveld 14.' ISO: (gt;li{4gt;eig

4(; 74; N. W. Ihiitensiugol 4;i(( 11 (alhgt;rellendigst). De reinheid laat op de meeste hofjes veel te wenschen over, vooral in het Valkenhof aan den Z. Huitensingel en de woningen van N an («inkel aan den Z. \V. Duitensingel is de toestand allertreurigst. Kene gunstige uitzondering maakt het hofje van Zuyderveld Z. Dinnensingel '.'7 (14.

Met uitzondering van dit laatstgenoemde hoije. waai de itifian^! door eene petroleumlamp is verlicht, is nergens verlichting aanwezig.

De woningen in deze wijk bestaan meerendeels uit één vertrek, (20 van de 7(14 woningen, soms meer zonder, maar veelal met zolder. De

4.quot;

(ippcrvliikte dcxct vei l lekken vin ii'cn tussc lien 10 en 'H M-, (in ccn woiiiniquot;', (had liet vciiick slcclils eenc niipcrvlaktv van lt;gt; Men ecu inlioud van I M waar voor f I Innir werd liciaald V l'lcnc oi)])i'r\ lakte van minder lt;lan I''M-. werd aaiiect i oll'rn N. \\'. Hinncnsinoel il (1U,¹, M-,) niet zolder, lumipi ijs i' 1.80; gt;4 en ( 1.M-.) met keuken en/.older fliuurpfijs ; TjS (1 J, M-.) met /.older, luiurprijs f 1.8(1; ;quot;»!) ( 1 'i M -.) met keuken en zolder, de luiurprijs is niet vernudd : N. W. binnensingel (KI M².) met zolder, liuurprijs I' I ,■'!() f 1..)(); 1 l!l (Ml' M-.) met zolder, liuur-prijs niet vermeld ; Lijuhaan 111 •id (10,M-.) met zolder, luiurprijs t 1 .(gt;•gt;: Hl !•■quot;) (KI.' M².) met zolder, liutirprijs I' 1.80 a f !,!)(); il? Kil (KI,' M-.) huurprijs niet vermeld; N. W'. Huitensinlt;gt;'el ( 1M².) met zolder, huurprijs f 1 .'J;gt;; '.'8 ^11 (1(1 M-.) met keuken en zotder f 1 ..quot;»(1 ii f •i.AO.

ouine-en met vertrekken van meer dan 1?.^ M². oppervlakte weiden aanyetrollen N, \\'. Hinuensing'el •quot;)•') (IS .M-.) niet keuken en zolder, huurprijs I : ■gt;'gt;, de/.elfde inrichting, huurprijs t ',',1(1; .quot;)(1 C-'O M².) met keuken, huur|)rijs I '.MO; Zuid Hiniicnsingel quot;i? (il C-'O M².) niet zolder, waarop een kamertje, huurprijs f N. \\'. Buitensingel quot;M ('.'(l M².) luiurprijs f 1.70; ;i? .'i?» (18 M²,) met zolder, luiurprijs I I.'.'quot;); Westerstraat, alle hofjes (18^ M².) met zolder, huurprijs f l .'idaf 1 .;quot;)0en'reellustlaiin, 'J hofjes (18J M²,) met zolder, lunirprijs f 1.00.

Huren van I I. en minder werden lieiaald ; N. \\ . Hiiincnsingcl Iquot; f (18(1 vooreen vertrek (KV,¹ AI².) niet zolder en J1 c (lli M².) met zolder waarop nog een kamertje; Zuid Huiteiisingel 'j?'! écu vertrek zonder nicer f (I.Tö; Idjnhaan K)!l (ccn vertrek met zolder) f O.T.O ; Kuiperstraat (1, met zolder f 0.7(1; Ii8 l(i (14 M².), met zolder 11 ; N. \\'. Muitensingel 20 (1 'J M²,) niet zolder f I.

Huren van meer dan fwerden verwoond aan den N. W . Hin-ucnsingcl (kanier, groot 18 M ², met keukiui, zolder niet kamertje), huurprijs 1 '.Md; .)(l (kanier 1(1 M².) niet keuken en zolder voor I 'j,K^r); (quot;)()(kamer quot;20 M-'.) niet keuken, huurprijs f'.MO; \ \\ Huitensingel 4'ï// 1 lö (sommige winklt;dliuizen gelden f •gt;. en I •'i.'.'ö.)

De t weevertrekswoningen glt;ddcn hier over liet algemeen vrij duur. Op de Idjnhaan, waar hij vertr(dlt;keii ter grootte van Kien •'i0 M'², oppervlakte nog een zolder was werd f 'i.rid a f lietaahl. \ oor '! kamert jes met zolder, de kamert jes oroot Ien 1 (i M². werd i n het Spijkermakersslop 1 ? en f'j, a f '.'.'-if) huur geëiseht, ter-

4fi

wijl iliiar in tie uos. IS '.Mi, en-K' Ki de i wccvcrlrckswoniti-

ii't'ii nu't /oldci (di¹ iniddidstc ooiv mei kciduMi t'ii i'cii kiiiiu'M jr ⁽ |' 'mA der) rcspiH'ticvolijU l.lit», •-'.ÖO en ■.'.•quot;dl werden hetaald. Hp den ?S. W . iliiilensiiifgt;el deden '! vertrekjes ter j-T....lte van Mij en IJ Mquot;. oen luuirprijs van I' •gt;. per week.

De (Iiigaveii der hewoners unit rent de inkdiiieiis y.ijn zoo vaa^, dut daarvan fj'i'en overziidit is Ie ^even.

ttnitrent enkele woninjifiroepeii in haar quot;elieel ndji' liet volgende; /did Hinneiisiiifiel iUKS (oen teelinigt;eli onderzoek \an dit lioije is hijzonder ji'ewenselit) ; quot;i? lt;i-l (^oed onderhouden, maakt een ^linsti-M-en indruk): Om en Hij (ziet er overal netjes en zindelijk uit); Spij-kermakt'isslop I 7 (maakt een sleeliten iiidrnk) ; Kuiperstraat :!S ■ l-l (de toestand is in één woord allerellendigst).

Buurt XIX.

De woning-en dezer wijk. die voor onderzoek in aanmerking' kwamen. waren meerendeels hofjeswoningen. gelegen aan de volgende straten: Katerstraat, Heestenmarkt, Dog in I /eilst raat je, llooge-zatid, Douldetstraat, Hozeinariinstraat, (jlashlazerslaan, Looijerstraat en Hamerstraat, benevens enkele aan de openbare straat gelegen woning-en in liet Oog in t /eilst raat je en de Looijersti aat.

Heneden straatpeil werd geen enkele woninggroep in deze wijk aaii-g-etroiVen.

I'it enkele mededeelingen wordt voor sommige woninggroepen de aanwezigheid van tuintjes geconstateerd, waarvan er zei Is een heet met bloemen getooid ((Jlashlazerslaiin (i'i DO).

De afstand tusselien de legenoverliggende woningen scliijnt over 't algemeen voldoende, althans er worden geen verdere mededeelingen gedaan dan dat in de hofjes in het Oog in 't Zeilstraatje I •quot;gt; '-'T en :(1 4:1 die afstand slechts .{ M. bedraagt, terwijl in de Hamerstraat 7 -j!! de rijen Iniisjes opquot;.' M . afstand van elkander liggen.

Duinwater werd niet aangetrolVen in de Hoekliorststraat ;)•'! 81, waar voor IS gezinnen ■! ])onipeii in de behoefte aan water voorzagen, cn IiOiujerstraat waar ook pompwater werd gebruikt. Wat overigens het aantal kranen betreft, hadden van de woninggroepen II voor

47

elke woning- eonc eigene Unnm in huis, leruijl in I) gcvMllen /es of mcei ge/.innen/.leli inct eene kluun niocsieii hclielpen : ''ou m 'i /,ei 1 -stiiiatjc I ■) •li (!■'!), •11 I'.' (I''); I ioogezaini (ifi !•!) (1'j), II '1') (14); Hozeinai ijnsl raat 'l 'ill (8), UI»/ 40c (1'i): (Hashla/.ei slaaii '.'•) - '.'7 (I'.'); I)onlili^,tstiaat 17 Ii7 (li) en llanicrsliaal 7 (1quot;,').

In slechts •) van de -t'i woninggroepen had elke woning een eigen piivaal (Heestcnmarkt S'i 1(14, ISlr/-^, |{ozeniaiijiislraat 'Si/ ,

(ilashlazerslaan ti'.'r/ !)(! en Donlilclsiraal 47 (17. In een even groot aantal kwam 1 privaat voor '1 gezinnen voor, in !) gevallen 1 voor ■1, in Igevallen I voor 4, in één geval I voor •) en in I geval voor ti gezinnen (1 loogezand lt;i(i !lll). De privaten zijn doorloopend ol' liet tonnenstcdsel is in gehrnik. Over quot;t algemeen verkeeren zij in voldoenden staat; uitzonderingen zijn : (tog in't Zei 1st raat je 1 •i--','7 waar de I tonnen, die tweemaal per we(4\ gidedigd worden en waarvan er ziidi Iwee dieht hij den ing'ang hevinden. zeer houwvallig' zijn; Glas-hlazerslaan. waaide heide dooi ioopende privaten in sinerigen toestand verkeeten en veel stank veroorzaken en m de Douliletstraat. waar de toestand der heide doorloopende privaten onhes(4ii ijielijk sleeht is. in het hofje in de lioekliorstsl raat l-ïl IS, knntieii de '1 doorloopende privaten, hestemd voor I gezinnen, afgesloten worden en heeft elk gezin een eigen sleutel zoodat het puhliek van de privaten geen gehrnik kan maken. \ an de aanwezigheid van nrinoirs is nergens iels gidihdven.

Slaupjilaatseii ot hedstedeti zonder ktlders eronder werden weinig aatigelrollen ; Heestenmai kt S'j 1(14 (een afzondei lijke slaapkamer), Katerstraat 10 1(1, lloogezand no. 0 (de geheele helleden kamer wordt als slaapplaats gebezigd), lt;10 (lil, Hoekhorststraat 1 ■'!I lü? (eene hovenkanier wordt tot slaapkamer geliruikt,), (ilashlazet slaan '!■gt; ''7 (alkoof met raam) en Hamerstraat 7

Over groote \ otdit igheid werden liet rekkelijk weinig' klaehten ver-nonien; Katerstraat ■'17 .'iil, lloogezand 7 hl, (1(1 00, Douhlet-straat 43- 41, Moekhorststraat 1 87 (groej) 1$), Uozemarijnstraat 'id, 4( tf/-r en (i lashlazerslaan 4 10 en (i'Jti (II).

(Imtrent den toestand van vloeren, zolderingen, wanden, irajtpen. portalen enz. valt weinig hijzonders te vermelden. De vloeren zijn meest van hont ; steenen \4oereii werden sleidits waargeiiotnen ui groep A van het hofje in de Doubletstraat 4 7 (i7lt;/ en in het keukentje no. '.'!)lt;( aldaar.

(iephif'onneerde zolders zijn sleehts aangetrolfen op het Hoogezaml

4S

41 GO. Ill Sdiiniiigc woiihigiMi van dc igt;r()('i) in dc Ho/.ciiiarijnslniiil |()(/-(' verkeerden tic trapi»'!! in /.cer vcivnllon tocstaml, terwijl in tic llanuTstraal ? 'ü' lt;1lt;' trapiicn, die naar de /(ddcrs leiden slcehts (l.quot;)() M. brood y.ijn. De daken /ijn meest aanfgt;eslreken, sleeiits tip tie Ueesieiimarkt 8'.' 1(14 en (ilasl.la/.erslaan 40 (i kwamen best Imleii ztilders voor.

Wat lit lit en lucht betreft wtinlt timtrent de kaniers m het hofje 1.quot;) •.'7 in het ()(gt;lt;gt;■ in quot;t Zeilstraat je metlef-edeeltl tlat /.ij zeer benanwtl zijn wat ook het eeval is met het eeheele ht.fje in tie botujerstraat (i 8. (tver bet algemeen waren de woningen te bevolkt; go/.innen met 4 en meer kinderen in eene kamer met zolder was tie steeds voor-komentU' toestantl. In het Oog in 't Zeilstraatje IT. 'J?, huisde op een der bovenwoningen, bestaande uit eene kamer van 1Ü M'-..een gezin met zelfs 10 kinderen, in een tier woningen van het Helena's hofje, Hoogezand (id !•() evenzoo. De ztitizeer gewenst hte sebt-itling van slaapplaatsen voor tie beide geslaehten tmtbrak hijna overal.

Open toegangen werden in deze wijk nogal eens aan^etrotteii, tlotdi tleze waren vaak smal. Katerstraat 40 44 (O.N M.). II It (I M )-lleestemnat kt Ibi II!» (2 M.). Hoogt-/,anti 40 00 (•-' M.), Dtu.blet-stiaat II 10 (1.IO M.). (Jlashla/.etslaan 4 10 (l.ad M.), 1^;gt; 4' (I M.). lt; »igt;k hij de gesloten ttiegangen kwamen vaak zeer nauwe voor. bijv. van I M. tif minder: Katerstraat 47 4!) (I M.). K' H' (1 M.), Beestenmarkt i)'.'- 104(1 M.). Katerstraat 10 10(1 M.). lloogezantl O KI (1 M.), (i(i !)()(().!) M.), Doubletstraat 'JO 'idquot; (d.d M.), Htiek-Imrststraat 141 147(1 M.). Uozeniarijnstraat '2 -'d (1 M.), 40«/ 4dr (1 M.). (ilashlazerslaan (52«- dd (I M.), l.ooijerstraat (1 S (0.7 M.), Hamerstraat 7 quot;Jd (1 M.). De breedste gesloten toegang was •gt; M. in

tie (jla-sblazerslaan 4S (id.

De zorg voor tien toestand tier riolen was bijna overal aan tie bewoners overgelaten en bijna nergens tussohen dezen geregeld hoe het sthoonhoudeu zon gesehietlen. Vandaar tlat de toestantl dan tiok bij een groot aantal open kantriolen zeer onvoldoende bleek. In de Kater-straat 40 44. (Jlasblazerslaan 48— (id en lltitigezantl 4(1 00 werden tie riolen van gemeentewege onderhouden, zij verkeerden in goeden staat. In voldoenden toestantl verkeerden voorts nog tie riolen van tie volgende woninggroepen : Katerstraat 47 4d, 27 2!gt;. Heestenmarkt 101 (i-c. 82 104, 114 Md, Hoekhorststraat 5.quot;. 87, 141 147, Roze-marijnstraat 2 20,11 10, 28«-«/, (llusbla/.erslaan 1(5 42,2;» 2., 02« !)(». Doubletstraat II ld. 2d 2d«, Looijerstraat 0 Sen Ha-

i:t

inorstraat i 'jl). In de (ivcri^r l-! \n(niin^^rocjx'ii wndcn de riolen door hel onii-crc^clil oiulcrlioud in vcrvuiMen toestand aan^etrcdlcn.

Klaclitcn over hinder \'aii dieren ete. werden veriiomeii : Katerstraat H!) en Ueestemuarkt S_' lll-l, I )oul)let st raat 47 (i?

(fiiocj) li), waar de riiinite te klein \\iigt; 0111 den stank van de koiiijiion met waarneemliaar te maken. ()|) het Hooj^exand ? I-i veroorzaakte eene worst makel ij den hewoneis voel la^t.

-De bestrating dt'i* hoijes was in den re^el \()ldoend(% soms n'ocd soms zeer ji'oed le noemen.

In sleeliten en verwaarloosden toestand werd zij aane-etrolVen : Katers!raat It) III, lluoeezand 7 Im, 44 lil), (ill 1)1) en (Jlaslda-zerslaan 4lt;S UI).

iiidialve de» aan de openhare straat ^(de^en woninjgt;igt;ide|)en waren er slechts 4 verli( hl des a\()lids ; llooucx.and II li-'i (petroleum alleen in der toe^anji'), Moekhorsisii aat I•! I I- li (petroleum), (ilashlazers-hmn Hl 4'J (f^as) en Hcesteninaikt ll)K/-r, terwijl het hofje in de Olasbliizerslaan ii'Iu 1)1) van een daarachter zich hevindende gaslantaarn van liet gasthuis voldoende licht ontvangt.

llc¹' meerendeel dei' woningen in deze wijk bestaat uit een vertrek, meestal met zolder waarop in twee woninggroepen kamertjes zijn afgeseholen (l{o/,einarijnstraat Wn-d en Heestenmarkt lllhz-r, één enkelen maal met keuken (Doubletstraat 41). De oppervlakte der verlrid\ken varieerde tusschen II;,' (I «lashlazerslaan liuVf !)l)) niet zoldertje. buurprijs f 1.40 a I l.löen it) M-. (Doubletstraat 47 117. groep IJ), huurprijs f 1.7.). Vertrekken met een oppervlakte van H) -M -. ol minder werden voorts nog aanget rolVen : Doublet straat ■,'!)

(S[ M-.), huniprijs I 1. a I I.:;.'», (ilasbhizershian 4 ID (II) M-'.), huurprijs I' I, - a f j.-ji), 1 jooijerstraul II 8(7.', M-.), buurptijs t I. en Hamerstraat 7 Vf9 («1 M².), huurprijs 1 Ml) a 1 I . j.quot;), Ken huurprijs van minder dan I 1. werd slechts voor de woningen in eene woninggroep betaald n.l. in de Katerstraat ID lil voor eene kamer niet zolder (1 0.80). I •gt;, was de hoogste huurprijs en werd betaald voor eene kamer ter grootte van 18 M met zolder en kamert je op de Mecstoiiinarkl 11) I u-/.

De vijl groepen, waarin Iweevertrekswoningen voorkwamen, alle behalve Katerstraat '.'S •.gt;!) (grootte Dij M huurprijs f •gt;. ) met zidder, waren gtdegen : Heestenmarkt S'.' |l)4 (|.i| M-. per vertrek, huurprijs j '.'.•ill), Hoogezaiid ■quot;ijj M p,.| vertrek, luiurprijs I l.liO), Boekhorst st raat (Hij \I^J. per vertrek, huurprijs f j.SO) en (ilasbla-zersiaati (I I M-. per vertredi, luiurprijs f'.MU).

M)

Omtrent de inkomsten was liet volgiMulc (ipfrpU'ekcnd. l'.cn dei nlt;'-/,innen in de Kateistraat 4 Ui dut f O.SO verwoonde had een inkomen van 1' 4. per week. ()|) de Ik-esteninnrkt 150 17:5, een _Ke/.in dat I' !). per week inkomen had, verwoonde f 1 .(iü. In de/.ell'de straat no. S'i 11)4 woonde een _Se/.in voor i' 2.50 per week. terwijl het inkomen 1 l-i. hedroef--. In het hofje lloogezand 44 HO. huurprijs t 1.00 a t 1.7(1 had gren tier i;ezinnlt;'n ecu grooter inkomen dan I S. pet weck. In dc Hnekhorststraat. waar men I 1 .SO per week verwoonde, was het gemiddelde inkomen f 10. pn week. In de Rozemarijnstraat jS,/-,/. waar de huurprijs i 1.80 hedroeg. was het inkomen ten hoogste t S. . In de (ilasldazerslann 4 10 woonde een gv/.in dal 1 i. inkomen had voor 1' 1.'id terwijl in de tins, 'i'!i waar van I 1- ' l '^,n werd verwoond het hoogste inkomen i S. bedroeg. In de Douhlel-straat. waar de inkomens tnss.dien t 0. en f 0. hedroegen. werd e(Mi huurprijs van f 1.40 a I 1.75 helaald. Ovlt;'rigens waren geene vaste inkomens opgegeven. Volgens de Commissie van onderzoek ts ook aan de bovenstaande mededeelingen omtrent de inkomsten niet

ve(4 waarde te heehten.

De iilgemeene induik, dien het onderzoek bij de ('otnmissie achterliet, was in deze wijk verre van otiounstig te noemen, al was er nog een hdangrijk aantal hofjes, waarde toestand niet alleen veel te wen-si hen overliet, maar zelfs onvoldoende kon worden genoemd. I it het bovenstaande blijkt genoegzaam welke met deze laatste worden bedoeld en daarom volgt hier nog sleehts mededeeling van de woninggroepen, die een bepaald gunstigen indruk maakten of in voldoenden toestand verkeerden: Katerstraat 11 14, -,gt;7 ■gt;!) (toegang minder goed); beestenmarkt S.' 1 14 (zeer goed) ; Hoogezand , l-'.; Hoek-horststraat 5:; 87, bU K!7 ; Uozomarijnstraat 11 15, 40«-^; (ilas-blazei slaan 10 -42; 25- 27; 02lt;' !»lt;»: Doubletstraat 11 10; 20 »0₍/ ; 1 .ooijerst raat 20 80 en Beestenmarkt lOl.a-/.

Buurt XX.

Deze wijk leverde Indjes ten onderzoeU op aan cle llooltskade en

het Korte (iroene \\ egje.

Op eene uitzondering na (nes. 10.) 1 10 aan de llooltskade dat er

.'il

0.10 M. hcncdcii hij;') la^'cn ze alle Iijk of boxen siiaal])('il en waren meestal van tuintjes voorzien, waaromtrent jgt;eene luj/onderlietlen werden vernndd. (tmtrent lt;len afstand tot de tegviioverlijfffende lini-zen is niets vermeld.

' 'veral is duinwater aanwezig; in vele gevallen heeft elke woninjj; eene eigen kraan, doeli liet hof je aan het Korte (Jroene W'cj^je I j? 1 heeft voor !) woningen één kraan en dat met de nos. lr/-yy heeft voor :{() woningen 1 kranen.

De privaten zijn op twee uitzonderingen na (Korte (iroene Wegje l'ii ]•'{.), waar voor I) gezinnen twee tonnen in smerigen toestand aanwezig'waren en 11waar ;i(l gezinnen S privaten ten geln uik hadden), doorloopend. De lioijes aan de liooftskado heliben in elke woning een eigen privaat, doch in die aan het Korte (iroene Wegje zijn de privaten huilen gepla.iisi en moeten de Hi gezinnen inde nos. 10i(t-J zicli met vier en de hS gezinnen in de nos. Kilt | 17 zie); met - piivaten behelpen, de laatste x'etkeereii bovendien in eenen aller-scluuidelijksten toestand. \ an minoirs is nergens iels gebleken.

De bedsteden waren, behalve in het hofje op de 1 Inoftskade U-quot;-'¹, waar heneden eene. alkoof en op den zolder met aangestreken dak, twee slaapkamertjes aanwezig waren, alle boven den kelder gelegen. Klachten over vochtigheid werden vernomen llooftskade '!-i 77, Korte (iroene Wegje I j? biö en l()4«-/gt;.

(Imtrent wanden, vloeren, zolderingen etc. valt weinig bijzonders op te merken: alleen wordt medegedeeld, dat de vloeren in hel hofje Korte (iroene Wegje 10!) li? in zeer vervallen toestand verkeerden: in een dier woningen was de vloer gedeeltelijk los. De zolders, waarop meestal geslapen wordt, zijn nergens beschoten. Van vent ilatoreii was nergens sprake.

W aar in de meeste gevallen gezinnen met 4 a ö kinderen voorkwamen en de eenvertrekswoningen betrekkelijk nogal ruime kamers hadden was van overbevolkte vert rekken eigenli[k weinig' sprake (irooie gezinnen, met S kinderen soms, woonden in de woningen aan de llooftskade nos. SI II!». beslaande uit twee kamers I en tl M-. en een gezin met (i kinderen in een der nos. 1011 117 op het Korte (iroene Wegje in eene kamer van 14 M².

De toegangen zijn op de llooftskade tamelijk ruim, meestal -i M. breed, die van de hofjes '.'.'i 7? en .Si 140 bovendien open. Op het Korte (iroene Wegje zijn zij nauwer en allen overdekt. De nauwsie van hof je Iquot;j i 1-i.j was 1 M. breed.

l)i' riolen \vrkccnlcu op twee na ( lloofi-katlr iquot;quot; Korlc (ilornc

Wcii je I (I \(i-1gt;] in slcc liicn, soms snifrijivn tocstnnil. In lu't limlsic lt;lci siiaks oi'nocnuli' lint jes vergoedt di' cigvnaai woUciijU^ I tl.-ill \ ooi in i sclioonlioiuhMi.

Otsciioon op de meosti' iioijns konijniMi worden {.eiionden. wer.leii daarover ^eene klailiten vernonien. In liet hofje Ilooltskiidc !•-klaagde men over iagt;t van losionpendc honden.

De liestralilif»- was in de meeste iiofjes vrij voldoende. Sleelil werd zij -eiioemd Uooftskade SI 14!). Korte (Iroene Wee je Dj? Ien lllil 117. Verliehtine- 'savonds kwam zelden voor; Uooftskade (ji'iis). 10!l 1 1 7 (jietridenm) en SI 14!) peti(dennilampen).

\'._U1 ,1,. n wonini-grneppii hadden 7 éénverlrekswmun^eii. De kleinste vertrokken waren Di M-. (Korte (iroene Wej-je 10!) 117). waarvooreen huurprijs werd heiaald van I 1. a f l.D). De hm^sW huur w;is 1' en werd betaald voor eene kamer oroot 1 ■! M-. met

keukentje. Uooftskade 107 184. liet hofje aan de 1 looitskade l)--quot;¹ bevatte woningen met ^:'gt; kamers waarvan de grootste li M . op]quot; i vlakte heeft, met keuktmtje: aan huurprijs werd I betaald.

Wat de inkomens betreft werd het volgende medegedeeld. Dij een huur van f'J.werd gemiddeld f 11. verdiend (Uooftskade !)—'), Van f 7. verdienste werd f 1.40 huur betaald (Uooftskade 77), terwijl sommige gezinnen in de nos. 81 14!) met een*' huur van f soms 1 1en f 14. inkomen hadden.

De algemeene indruk was van de hofjes op de Uooftskade op eene uitzondering na (nos. SI 14!)) vrij _Knnstig; van die op het Korte (Iroene Wegje e(htei bijna overal y.eer sleeht : voorde nos. 104«-// werd hij tamelijk genoemd.

Buurt XXI.

In deze wijk werden de hofjes aan de volgende straten en graehten bezocht: Lange en Korte Kranestraat, Hierslraat. A pio( best raat je. Spui. Klzemoerstraatje. Ammunit iebaven, Sehedeldoeksbaven. Turl-niarkt. Hroiiwersstraat. lloulmaikl. Lamgroen. Nieuwe ilavenstraal, 1 lekkelaan, O. Diniien- en lUiiteiisingel, l'inkstei bloeiiienlaan. Maasstraat. Hooinsluiterswater, (nddelooze pad en Zieken.

53

Alleen de woniiifjpi'oe.pen ot woniiifjen, die niet iiaii de ojieidiavo slnuit ^i'leg'cll zijn werden he/oelit, en wel met name alleen hofjes, want, waar bijv. een aeliterffedeelte van een |ieiceei al/ondei lijk werd vi'iiimird, waartoe de toeean^ door een e-anyetje liep is dit niel m het onderzoek 1)elrokken.

In hel «i'ehoel zijn 7!) hofjes bezocht.

De in den laatsten lijd gebouwde wonineirroejien zijn, lenlt;revolfre van liet toezieht der bou wpolil ie. alle lieven hel peil der aanliggende straten gebouwd, doeli met de oudere wonin^eToepi n is dat meestal niel het quot;wal en liee-en deze veelal zelfs ver henediMi straat peil. Dit is vaak het jj'evole'van het ophoi.e-en van de straten, zooals bijv. aan den /. (I. Buitensingel ol wel van het dempen van eraehlon zooals aan de Sehedeldoekshaveu en de Ainuiunitiehaven. Naar sehattin^- li^fi-en sommige woniiififi'roeppii zelfs lot t),7ll M, beneden straatpeil.

lieneden het peul der strnal waren ueleijcn de volgende woning-inroepen : Lane'e Kranestraat (gt;n 7(1 (U.'id M.). 45 a.'i ((1.15 M.): Spui l!)^;i ''(11 (0.10 M.), IS.i IS.)»/ (O.'.'O M.): Anmnniiliehaven 5!t \ Ine'. (0,(10 M.), 11)5 I I11 (0.(1(1 M.). I^:i (i^;) ((1.(10 M.), (lt;h' vloeren lijfden in de woningen dezer quot;i-oep nofi weder 0.15 M. laecr dan de straal van hel hofje). IS •W (IMK) M.).S7 l)7,!l!l ll^:ien I!KI |!l!l ((•.70 M.); S( hedeldoekslmven bJi 7!) (0.7(1 M.), (1 1(1 (0.70 M.): Nieuwe ilaven l'il (0.10 M ); Z. (•. liinnensin^td i-i (i-i (0.^;i0 M.), 7(i S4 (O.'iO M.). II '.'-i (0.0.) M.) ; Z. t' Mui(ensingel I llr/ v l^fi'. (0.10 M ), 7!) 87 (O.'.'O M.), '.Ml vlmr. ((1.05 a O.ld M.); I'inksterbloe-menlaan (de woningen lifi'fjen hier gelijk met de laan. doeli deze heeft zelve ^een ^ere^edde peiIhooete). en Maasstraat vlii^-quot;¹. (O.'.'O M.). De overiii'e wonin^f;roepen ('.'I in aantal) lififj'eu alle jjidijk of hoven hel peil der aanligbende stralen.

lt; hul rent den toestand der tui nl jes worden \veinilt;gt;' of aeene hijzonder-heden medefzi'deeld. In de l'inksterbloemi'nlaan (hofje \ an Keij en Kui|ier), heeteu /ij keurig onderhouden.

in verrewee' het efootst aantal woning-fj-roepen schijnen di' wonineen op oenen voldoenden afstand ((i M of meer) van de teeenovei-staande «••elegen, althans over te jjerinpeu afstand wordt sleehls mtd-diniquot;- li'etnaakl bij di^ volecude hofjes: Sebedeldoekshaven (i^;! 70 ('.' M.), li 'i 0 ('.'. 7^:) M.); i lekktdaan 4') Ii7 (4.5(1 M.) : Nieuwe Haven 14 KI ('.'.5(1 M ), -.'1 ■gt;:, (•.' M.). '.'!) :{■.' (',',5i) M,). (de laatst,, drie woni liegroepen 1 i quot;e'en in poorten van de aaltree-even breedte): Z. ( •. Mnilensiiijgt;'(4 I 74 ( I M.) en '.'(1 vljij;-. ('.' M ).

(•p enkele nitzondei i neen na, n.l. Korte Kraliestraal '.'0 40 (wel-

54

|)om|), ^(ii'd wiiter) ; Spui IS') 1 (|)(iiu|gt; met «rocd drinkwatci) Aiiimuiiilichavea 87—igt;7 (welwater, volgens mededeeliiui^ het jaar (inderzoflit) : Houtmarkt vle-e'. (slecht welwater); Maasstraat gt; \lji'(r. (een |tlt;'iii|) voor werkwater, vermoedelijk dus ook nofi' ditiii-water).

Van de 7iS \vo!iiiijrjj;roe|)eii hadden slechts in de w'oninjfeu van 'i'J de gezinnen elk eone kraan ter hnnner beschikking in huis. De overige hadden Imiteiikraneti, die en door hun te gcrinjx aantal en door «Ie Ncelal primitive wijze van plaatsinp'. waardoor het hevriezen «'tl al de lasten daarvan hevorderd wordt, al te keuren zijn. Als de zinkputten lievroren zijn, vormen zich om de kranen ijsvlakten, die vooral des avonds op de donkere hofjes i;Toot gevaar opleveren. In niet minder dan hofjes moesten (i of meer gezinnen zich met eene kraan tgt;e-lielpen : liange Kranestraat (iO iquot; (1-). l-' (1quot;). Aproche-

straatje.quot;) lö{(l); Spui li)'i -lt;l()(l): Ammunit iehaven 15!) vlgg. (d). lil.'l III!» (1(1); Schedeldoekshavcn li vlgfi'. (lt;i) : llekkelaan

(S). «^slt;gt; i)S (7). 87 vlgg. (IH). 40 (10(11),öA K(ll): Nieuwe Haven 14 vlgg. (1'i), 40 08 (Ui). Inliet aldaar waarschijnlijk he-dochle hofje, no. •14 1 14 zijn 8 kranen; in de nrs. I 19« 1'.'4 liehhen 10 irez.innen 'J kranen. /. lt;». binnensingel Vi \ lgg. (hi): '/'■ O. ihii-tensingel 110 vlgg. (0), l'.'i 144 (8), 141 vlgg. (Ui), (0 Si (Iquot;-') en '.*'1 vlgg. (12).

Voor 't meerendeel zijn in de oudere hofjes gemeenschappelijke privaten. met heerputten. soms ook het tonnenstelsel. \ eidal is het aantal privateti te gering, wat het ongeriefelijke van gemeenschappelijke privaten nog zeer in de hand werkt. In een aantal woningen zijn de privaten in het portaal geplaatst, enkele malen op den zolder, opdat /ij in de hencdenkamer geen plaats zouden innemen. De afvoerpijpen leidden echter door de kamer en vervolgens langs den buitengevel, waarop dan ook de afvoerpijpen der dakgoten uitliepen : onnoodig is het te zeggen dat. een dergelijk systeem vaak ondraaglijken stank moest veroorzaken.

De allertreurigste toestand, waarin de privaten der woningen aan de l'inksterhloemenlaan verkeerden, verdient afzonderlijke verniel-ding. Hier toch loopen sommige privaten op eene sloot uit die op

nieters afstand der woningen loopt, en waarin hoegenaamd geen water staat, zoodat zij in den vollen zin een openhare mest vaalt is, die de lucht om en in de woningen verpest.

SlecliN in '24 woninggroepen hleken de verschillende gezinnen een

55

cip'n piiviiat te bozillcn : in !• ^evnllcn tnocstcn gezinnen, in II drie gezinnen, in 1(1 vier gezinnen en in !• wdninggroepen fi dl meer gezinnen zich met één ])rivaat ix'helpen ; (van 1 ■ i woninggroepen wan niets vermeld). I)«' straks genoemde !l woninggroepen waren gelegen : Lange Kraneslraal liquot; 10 (li), !■) •gt;■'lt; (ld): Mierslraat !■) 1!) (7); Spui 1!);!- 'JOl (7): SehedeUloeksliaven (i vlgg. (li), lt;i!i 7!) (!gt;); Hekkelaan 87 vigg. (7); Nieuwe Haven 40 !gt;8 (H), !)(gt; gezinnen Hi privaten.

De volgende hijzomlerheden worden nog omtreni de privaten medegedeeld. In de Lange Kranestraat !•) is liet eene privaat,

dat voor 10 gezinnen dienst doet en opeen riool uitloopt, steeds verstopt en verspreidt vreeselijken stunk. In de Korte Kranestraat Lm-lt; zijn de privaten tengevolge van onzindelijklieid in een allerongeluk-kigsten toestand. O]) liet Spui 10') quot;201 is het eiMie privaat voor i gezinnen telkens verstopt en verspreidt veel stank. Aan de Ammunitie-haven MW I0!l loo])en de ■quot;) privaten op een in zeer slechten toestand verkeerenden heerput uit. Sommige hewoners willen er ditn ook geen gi'hruik van maken, maar bezigen de Nieuwe Haven als heerput.

Omtrent de aanwezigheid van urinoirs is niets gevonden.

In de grootendeels uit één vertrek hestaatide woningen is de lied-stede meestal hoven een verdiept gedeelte, wat men kelder noemt, geplaatst. Eene gunstige uilzotidering maken de woningen aan de N ieuwe Hekkelaan I 70. waai nevens de huiskamer eene goed geventileerde alkooi' is gebouwd, terwijl zich op den zolder nog twee nette slaapkamertjes bevinden.

Het beneden straatpeil liggen van vele woningen is aanleiding van groote vochtigheid. Droge woningen zijn uitzondering en werden slechts ui vier woninggroepen aangetrollen : Lange Kranestraat (iO 70. A m munitiehaven 1 • vlgg.. Nieuwe Haven II vlgg. en /. ' '■ Mui-tetisino'el IJl met letters. Als voorbeeld van onboinllmren toestand wegens lt;le vochtigheid worden genoemd: Spui 10.'! ','01; Lange Kranestraat 45- •gt;(, waar het water langs de wanden loopt: n. Muilensingel 04 en l'Jzemoei st raat je 8'( 1','.

Ook de geringe lurhtvei versching, in de woningen, die slechts aan de voorzijde een raam bezitten, is oorzaak van voortdurende vochtig-beid en vunzigheid.

Met uitzondering van de woningen aan den / O. Iluilensingel no. 177 I 70 en l'inksterbloemenlaan 5 15 ( waar in den vloer geen tegel meer heel was), weiden overal houten vloeren aangetrolVen. Meestal

lilcck de oplidofiiiif;^- van «Icn (iikIci^toiuI onvoldoende, zoodat door liet vocht de vloeren soms in onvoldoenden toesliuid werden iiiinfictrotien. De meeste woningen liadden Iteliiinfi'en nnircn, doch ids liet beiiiiiifi' niet alle jaren vernieuwd wordt, verkeert het tenlt;gt;'evol^(gt; van lt;le voeli-ti^lieid in liavelon/en toestand. Wanden, alzielitehjk firanw door de vocht werden jievonden Kl/.einoerstraatje 1'.'.

De zolders zijti in de oude wotdnji'en meest van hout, in de nieuwere veelal g'estueadoord.

Inde woningen vindt men in den regel een trapje iti eene donkere ruimte, die tevens als kast dienst doet. Die trapjes leiden over de lied-steden naar de zolders.

In de woningen aangehraelite portalen of /(dis maar toelitsehutten zijn zeldzaam (llekkelaan 1 ?lt;•). Door de hewoners wordt daarin vaak voorzien door eigengemaakte toehlsi lierincn. opdat men maar tiiet zoo met de deur in 't hui- kan vallen.

De meestal kleine éénvertrekswoningen, waarin wegens gebrek aan keukentjes alles moet gesehieden, zijn oxer het algemeen zelfs voor kleine gezinnen te beknopt. Hoeveel te meer moet dit dan niet het geval zijn, waar gezinnen met i) en meer kinderen werden aange-troll'enl (iezitmen niet li ol meer kinderen kwamen voor in sommige woningen der volgende hofjes : Lange Kranestraat lt;10 71) ((i); Koite Kranestraat l(i'/-c(7); Hierstraat Il!l((i); l'llzemoerstraatje 8(/ l'Jlü); Aminuuitudiaven I•)!'vlgg. ((gt;), Di;» 14!) (S); Houtmarkt'j.»

(7): Z. O. Biiinensingel ei lil ((i). 7li vlgg. ((i) ; /. O. Muitensin-gel 111) met letters (8), 1 '11 met letters (8), I '11 1 •it (11) : 141) met letters ((1), '.'(1 vlgg. (li): Maasstraat 1 ■! HIJ ( I 'j) ; Zieken 7!) (8 II)).

\ oorzoover daarvan mededeeling is gedaan, zijn de meeste toegangen smal en overdekt. Open toegangen werden aaiigetrolVen Aproehe-st raat je •quot;) l-i(i'-'gt; M. breed) ; l'dzenioerstraal ji» 8« I( I M. breed); Spui li)-i 'JDI (I M. breed): Ammunitiidiaven l-! li^i M. breed): N ieuwe Haven •18 !)8 (4 M. breed). Zeer nauwe overdekte toegangen van 1 M . en minder breedte kwamen voor: Korte Kranestraat II) 1'' ll M,), \^(i-({\ M ),'.'D ;;i){ I M.): 1 .ange Kranestraat (iO 70(1 M.), 4.) •quot;)■'!( I M.): Hierstraat 1quot;» li) (0.80 M.); Spui 185 I8.quot;)lt;((l M,): Ainmuniliehaven I li) vlgg. (1 M.), 1 vlgg. (1 M ), lil (1 M.), 87 !)7 (1 M.), !)!) 1 (i:i (I M.), 1!):{ l!)!)(l M.) : Seliedeldoekshaven lid li!) (II,7.) M.). 17 ' J • i (1 M.), li vlgg. (I M.); llekkelaan ''l)^:gt; vlgg. (I M.), 10 lill (I M.), 1 ■quot;) :l') (1 M.): Nieuwe Haven 14 'i!) (0.80 M.): Z. I). Muitensingel 7li 84 (I M,), •Jl) (1 M,), 140 (I M.),7!) 87 (1 Af.), 26 vlgg. il M .): Booinsluitersw aler 4 (1 M.).

• gt;/

Tot'fi'a iifrcii mui'.',.) M. en nicer kwiuiioii slochls zelden Vdor: Ilek-kelaan I quot;.'■'i a-h (•! M ), S7 (^i M.); Nieuwe Hiiven ri4

(■'! M). !!!• \lgji. (•'! M.), 14? vljm-. (.quot;) M.); Zuid ()(ist Muiteiisiiigel ITi M.); (leldelnoze jiad J \ (•') M.).

Enkel c nieuwere hofjes zijn voorzien van slankvrije kolken mei ijzeren berries en noleennjj'. De oudere lioljes helilwn meestal open of kantrioleu niet zink|iulten. De zinkputten zijn geregeld te weinig in aantal bijv. O. Huitensingel l'.'l met letter-. Voor de !l woningen \an dat lintje is sleelits ('éne zinkput juist gelegen viiór de deur van eene der woningen. De andere bewoners aeliten den g'iingquot; daarheen of te ver en werpen het inenagewater en afval in de goot wat verstoiiping en daarmede stank veroorzaakt. Zelden treft men overdekte kantriolen of over(llt;'kllt;' putten aan, alleen in de nieuwere woningen zijn de kant-riolen en putten gedekt. De volgende bijzonderhedeu worden nog omtrent de ndleering vernield : Lange Kranestraat fill 7(1. waar het -lechte riodl meestal nog verstopt is, zoodal alles hlank staat: 10 waai de tnestand totaal onhoudbaar is; Korte Kranestraat I-nz-r, op de sleelitc kolken loopeii privaten van andere woningen uit, waardoor veel stuuk ontstaat : Spui '-■ gt; 1 '.'li'i, waar uit de open kolk een hinderlijke stank opsteeg: IO-quot;i- ','01 en Klzemoerst raat je S 1'.', waarde open riolen wegens verstopping voortdurend onder water staan : Ammuiiitlebaven l'gt;!) v 1 gg'., het gesloten riool is meestal \'erstopt : 'rurfmarkt 27 'iS/^, slechte riolen: Nieuwe Haven I j4. veel last van verstopte kolken: /„ (I, Hiiitcnsingcl r.'? I'M. slankverspreidende kolken: 140, de riolen zijn meestal verstopt, de eigenaar doet er niets aan: '.'(i vlgg., slechte riolen: l'inksterbloeiiienlaan '.'(i !I4, men treft hier en daar gedeeltelijke riolen aan, doch op enkele plaatsen waren deze nog verstopt en dan was de stank ondragelijk : de straat werd dan gebruikt om het vuile water te verwijderen : l'ink-tei Mocmenlaan 14(1 vlgg., het water werpt men buiten in het slop, van riolen is in het geheel geen sprake, voor enkele privaten is er afvoer naar eene moddersloot; Zieken nos. Ui vlgg., geen afvoei van water onder dc kraan, waardoor de vloer verrot. De privaatpullen verspreiden een zoodani-gen stank dal deze buiten op hel hofje reeds werd gemerkt, zoodat het scheen alsof men bezig was de privaat put ten te riiimen.

Hinder van stallen, mest vaalten, dieren enz. werd weinig ondervonden. lt; »p liet. Spui '.'-il '-li.'! werd in de poort eene groote hoeveelheid liondenvii i I opgemerkt. Op de A mm unit ieliaven klaagde een der hewo-ners over slank der mililaire slachterij, ( tp den /, tl, Hinueiisingel nos.

.^r)K

vl^jr, weid geklaagd ovci' stuuk vim een naasihijzijtuliMi pul en in do Maasstraat ló—G3 over stank van een varkonsliok van een nabn-rigen slager. (»)gt; het Zieken 'J4 06 gelijkt de open poort op eene mestvaalt.

Over het. algemeen is de bestrating, op enkele uitzonderingen na, die hierna vernield zullen worden, vrij goed, hier en daar zelfs uitstekend genoemd. Hepaald slecht stond zij aangeschreven voor de volgende woninggroepen: Lange Kranestraat 45—r):{; Korte Krnne-straat 1 ha-c ; Aniinunitiehaveii l'iö 14!),1H lt;)•!; Hrmiwerstraat J-i 4!); /,. O. Hinnensingel 4.') niet letters (allerellendigst). -Vi tgt;4 (allertreurigst); /,.(•. Huitensingel V-'ti vlgg.; l'inksterhloemenlaan (de bestrating dezer laan is allerslechtst. Langs de laan loopt eene sloot, die bijna gedempt is door het vuil, dat (Ie bewoners der laan er in werpen) ; Voorburgstraat 4 en Zieken no. 10 met letters (de bestrating van den toegang is zoodanig, dat hel s avonds levensgevaarlijk is erin te gaan).

Slechts bij uitzondering zijn de toegangen lot de hofjes ol de hol jes zelve bij avond verlicht. Alleen enkele nieuwere hofjes zijn voorzien van gas- of petroleumlantaarns. en dan noji zeer spaarzaam. De pelio-leumlantaarns worden van September lot April legen het vallen van den avond ontstoken en branden dan slechts enkele uren. lt; tp een hof je, llekkelaan 80 !IS achtte men het aanbrengen van eene lantaarn met «rewensebt : ,,dan gooien de straat jongens de glazen m , diende als argument. In de l'inkslerbloeinenlaan is in 't geheel geen licht bij eene zeer onvoldoende bestrating, zoodat het wonder is dat de bewoners 's avonds zonder ongelukken hunne woningen kunnen vinden. De hof jes, waar verlichting aanwezig was, waren: Spui ■'•)! '.'O-l (gaz), IS.) 180« (gas); Ainmuniliehaven Si !•lt; ())etroleiiin); Hek-kehian -'Vl (petroleum), 87 vlgg. (li lantaarns); Nieuwe llekke

laan 1- 70 (gas); Nieuwe Haven M !»8 (•'{ petrideuinlantaarns); /, O. Binnensingel •-M (petndeum); /. lt; gt;. Huitensingel 1 I T'i (alleen 's winters petroleum), 177 1 7!) (gaslantaarn) ; Pinksterbloemeidaan ibofje van Keij en Kuiper, gaslantaarn) en Maasstraat 10 0.i.

((ver hel algemeen zijn de woningen dezer wijk zoo priniitiet mogelijk, eene verdieping met zolder. Helleden eene kamer waarin eene bedstede met zoogenaamden kelder er onder, de zolder eene lalt;;e ruimte meestal onder de pannen, de kamers veelal Ie klein om lol bewoning te dienen. Op enkele uitzonderingen na, AmmuniHehaveii 4.'{ Oü (^.2(1 M. hoog), llekkelaan I1H vlgg. 1 •) M. hoog) en /,. Huilensingel 20 vlgg. r.'.^ M. hoog), zijn de verdiepingen in vei hou-

r,fgt;

• liiifj llt;il tic jrrodilc de vertrekken vim cene behoorlijke lioo^te. Waar do woiiiiifrcn twee verdiepingen hoog zijn, wordt in den regel de bovenkamer afzonderlijk verhuurd. Hehalve enkele als woningen gebruikte hokken, waarvoor de naam van varkenshokken nog te goed zon zijn, en (lie nog a I I. 's weeks worden verhuurd, gelden de één-vertrekswoningen f 1.40 a i' l.ö() per week, soms ook 1' 1.7(1 a ï I.SO. hetere woningen, waarbij alkoof of keukent je aanwezig is. worden verhuurd voor f'.'. a f2.HO. De hoogste huurprijs bedraagt hier f'.'./gt;() (Nieuwe llekkelaan), woningen, die haar huurprijs echter ten volle waard zijn. De oppervlakte der kamers varieerde tusschen SJ en ;i() j M -. Vertrekken met, eene geringere oppervlakte dan 10 M-. werden aan-getrotten: Lange Kranestraat 4.0 ;gt;{ (een kamer SJ M-., zonder meer), huurprijs f I. ; Mierstraal 15 I i) (1 kamer van 10 M²., zonder meer), huurprijs f I .quot;)0 ; Spui I!»;! ','(11 (1 kamer van 10 .M^J. zonder meer), huurprijs f l.;iO a f 1.40; Klzemoerstraatje KI vlgg. (I kamer (Sj¹ a !l M-., zonder meer), huurprijs f 0,80 a f 0.9(1; Schedel-doeksliaven ■! (een kamer zonder meer IM-.), huurprijs f l.öd, (i.'{ 70 en li 2d (12 M².); Zieken 1(1 (1 kamer zonder meer 12 M-.), huurprijs f I.S0; Hrouwerstraat 2;t 40 (I vertrek ter grootte van I2[ M², met zolder), huurprijs f 1,(10; Houtmarkt 25 vlgg. (1 vertrek van 10' M-. met zolder), huurprijs f 1.70; (leldelooze pad (een \'erlrek van :l.\ .M-. met zolder), huurprijs f 1.50,

Woningen met groote vcrtiekken van 15 en meer M². werlt;len gemeten in het Aprocliestraat je 5 15 (20 M². kamer ...... zolder), lunn-

prijs f 1.50; Nieuwe Havenstraat 41 (kamer 15J Mmet zolder, waarop kaïuert je), huurprijs f 2,25 a f 2.-'i(l. llekkelaan 8(1 !»8 (kamer I 8.( M². met zolder), huurprijs i 1.50,87 vlgg. (1 kamer l(i iM-, zonder meer), huurprijs i !.;)() a 1 1.(10; Nieuwe Havenstraat 40- 08 (eene kamer van 1(1 M². met zolder), huurprijs f 1.75, 110 vlgg. (eene kamer van I );,¹ Mmet zolder), huurprijs f 1.25; /. O. Minnensingel 7(1 84 (eene kamer KIM², met zolder), huurprijs f 1. ; /. O. Huitensingel 110 (eene kamer van 18 M². met zolder, huurprijs f 1.90; 121 (eene kaniet \an 18 M-, met z(dder) 1 1.7 ) huur; ld 5«) (eene kamer van 18 M ~. met, zolder), huur i 1,(0 a I 1.80; l'inksierlilocmenlaan, hotje van Keij en Kuiper (eene kamer van Ml M². met keuken), huurprijs f 2.lgt;(); Maasstraat |.) (l-'i (eene kamer van Hi M-. met zolder), lumr-prijsf 2.10; Hoomsluiterswater (kamer 1(1 M²,).

Huurprijzen van f 1. en minder werden verwoond Lange Knme-straat (10 70 t I. , 45 (een vertrek zonder meer I I J M².) f J.

1)0

Korte KraiU'st raat I Aimimiiilichavcn !■)!• vljjf.'. viunccnr kiuucr I t.¹, M²., zoiulcr meer. f (!.?•) a I 1. ; Hokkclaati 1 18 vlgg. (óón vertrok van l i.' M-.) t 1. ; Nieuwe Haven I'M vlgg. (één vertrok 14 M'-., met zoldor) i 1. Z. (gt;. ninnonsiiigol 7(i 84 (een vertrok Ki M-. met zolder) f 1. ; /. lt; gt;. Huitonsingel 141 mot letters f 0.60 voor één vertrok. iruur]irlj/.oii van 1'en meer werden verwoond: liUingroen voor één vertrek niet zolder I : Nieuwe Havenstraat 41 vlii-g. t'quot;i.a I quot;-'.■iO; N'ienwe Haven voor kanK'r H' Mgroot met keuken en zolder f a f -i.-.T». Voor eene 14 M-. groote kamer met keuken en zolder met kamert je I betaald oji den lt;gt;. jiuiton-

singel 4a en in no. 110 werd voor eene dergelijke ruimte t a

t'i.öO verwoond. In liet liofje van Keij en Kuiper inde Pinksterhloe-tnenlaan wordt voor één vertrek met keuken 1 gevraagd. In de Maasstraat liet a a It men voor eene kamer Hi M quot;. groot met zolder i quot;-.Id.

Do twee-of nieer verttxdvs-woningen werden aaiigetr(dlen Ammuni-tiehavon !•! O-! met een liuni|)iijs van t 1.80; Hekkelaan l i '-•gt; (twee kamers, ééne ter grootte van HI M-., met Z(dder). htnirprijs f 1.80. 5 A K (twee kamers met zolder), liunrprijs i '.'.HI; Nieuwe Hekkelaan (ü vertrokken, waarvan een 1-) M-. groot, de beide andere M². met keuken, zolderen kamertje I'.ViO Imur en ten slotte deden l vertrekjes o]) den Z. lt;Httitensingcd 177 170 met keuken en zolder waarop iioj^ een kamertje I ■gt;. Iiunr.

( )pgaven omtrent de inkomsten worden niet vtustrekt. De algemeeno indruk was. zooals uit liet bovenstaande duidelijk gebleken moet zijn niet zeer Linnsti^^-. lu de kolommen bestemd voor bijzondere opmerkingen wordt dan ook ruim n-ebruik gemaakt om \an \ele lioljes lt;lieii eindindruk te kensolietsen. De volgende liofjes kunnen over 't alge-nieen quot;'enonieii geaelit worden in ^leeliten staat te verkeeien. kane-e Kranestraat 4ö .Vi (algeineene toestand allertreurigst); l'.lze-moerstraatje 8// l .' (de toestand is treurig, 't zijn lt;)een woningen). A mm unit ielia ven 1 1 ^:l (drie der woningpn verkeeren in zeer vervallen toestand): Srliedeldoeksliaven (i vlgg. (bouwvallige woningen, zeer sleebt onderliouden. (i-l 70. 1 i '.'•i (al deze woningen kenmerken zieli door bouwvallifi'lieid en -smerigheid ; op eene enkele nitzon-derinjj' na i^s tie toestand van alle woningen, straten en riolen onbou-liaar): Hekkelaan MO (een ond. groot Inii- voor bewoning onge--ndiikt): /. lt; gt;. Miiiiiensiiificd 7li 84 (de algenieeiie toestand is zoo ongunstig, dat juiste ojmeining niet mogelijk «as, soinmigen voor varkenshokken nog te sleelit : Z. ' * Huitensingel b» met letters (dealde-

lt;n

mcciic tocstimd di'f «iniiii^rn zeer treurig), I Hl vln^., de idcsland dezef twee huisjes elk in Iwcccn licwodii is allcrlrcuiifisi ; Ivrollcn x.iju liet. N'oorliuijist raat je 4 (de woni u^cn /.ijii in allci Hem iystcn staal, zoodat zclts een der hovcnwmiinyvn reeds ^('riiiinen lijd (iidie-wodiiliaai is wegens den \er\allen toestand).

Umistie' (iiiderselieidcn zirli de volgende wonini^gidi'pen : Laiijfi' K ia nest raat (i I (/-y (hevredi fiend) : A iniint nit iehaveii S7 1)? (de woni n-}i('li zijn liijzonder j^oed infferielit en netjes oiulerhoudtMl) : Knrte Nieuwe Havenstraat l-l vifrjr. (deze sinds oenijre jaren ^elxmwde xvn-ninlt;;en ziener netjes \iit en wdrden nok door nette lieden hewoond), KM llüt (nette woningen, doeii te beknopt); llekkelaan I 1 cS \ioo, (zeer nette woni ti^en : ^e li rek aan sluit i no- is eens oorzaak geweest, dat een geheele waseh gestolen is); Nieuwe llekkelaan I 71) (een sinds weinige jaren nieuw gebouwde woninggroei), uitmuntende door netheid der bewoners); I'i n kslerbloemen laa n. hoije van Keij en Kuipei (niddelinric hting wat den aanleg betreft): Hooinsluiterswater ?•» (taiult;dijk nette woningen, goed onderhouden) en (ieidelooze pad \Igg. (goed onderhouden woningen).

Buurt XXII.

liet onderzoek in deze wijk strekte zieb sleehls tot een tweetal hofjes uit, gelegen II uvgenspark quot;.'It en Wilgenstraat, liet waren éénvertrekswoningen zonder mei'r van respectievelijk I i en 11 M².. die door zeer arme gezinnen werden bewoond. De beide woninggroepen waren gelijk met hel slraalpeil gelegen. Het hofje aan bel lluv-genspark bad privaten (tonnenstelsel), terwijl van de privaten in het hofje in de W agenstraat sleehls wordt medegedeeld, dal zij in goeden staat verkeerden. De rioleering en de afvoer van water is in beide hofjes slecht en er wordi veel over verstopping geklaagd. \\ alerlei-ding was op de beide hofjes aanwezig. (Iveral werd vocht in groote male geconstateerd. Wanden, vloeren, zolderingen enz. verkeerden in zeer slechten loesland, tengev(dge van de vochtigheid, liet hofje aan hel Hnvgenspark had een toegang lei breedte van I .'J-i \l ; lt;lal in de

lt;}'2

WagiMisfiual oen van l M. Itrood. Do tnnii|iiij/oii Itodroogon t' 1.7'). on i' 1.40.

Do iiulnik, (hou do hoido linljos maukton was vrij oiifi'iuislig', hot (indorhdiid slordit.

«

Buurt XXIII.

De lioljos dozor wijk walen l)ijiia allo fi'olojicn in do nii'invoro straten nabij do Hollandscdio spoor, .laool) ('atsstraat, Koningstraat, Iloof-kado, l'ah kstraat, van Havonsloinslraiit, Ilonortstraat, \\ atorloo-straat, l'atilns Potterstraat, (iortniolon, van dor Dnvnstraat, van Ijim-hiu'ü' Stinmistraat, van Hofjondorpstraat, l{iil)onsstraal, Koiuhrandt-stfaat, Kom polstraat on Sirtoniastraut.

Hot poil is in do nioosto hot'jos fioiijk aan hot poil dor aaiifiologcn straat. Dit nu is op zich zolf roods 0011 onvol ; om g'oodo alwatoiinquot;' to iioltbon diotit oon good gobonwd luns minstons !•) o.M. hovon straat-poil to liggon, ook om vontiiatio ondor do vlooron lo kunnen aanhroti-ü'oii. Waar do liol jos dan ook oono grooto lt;liopte liehlien is van wator-looüing op liet straiitriooi geen sprake, (lm daarin nu tooli to voorzien is soms vooraan i n liet hof je oen groote beerput geplaatst, die al de iae-ealiën en liet overtollige water moot kuniion ontvaugon, on die dan te hekwanior tijd moot geledigd worden watevenwel altijd vergoten wordt. Vandaar dat men toestanden aantroit, zooals hijv. in de Komperstraat 91 I (S.'i, waar men als 't ware door de iaecaliëii heen moet loopou om de huizen to hereiken, l'.ene ligging heiiedon straatpeil hadden de volgende woninggroepen: .laoob ('atsstraat li (••.'.'d M ): Koningstraat, Koningshot ((). 'quot; M ): lloolkaile, Stad on Spoorzieht ( O.ÜO M.), Koodo Dorp (0,(1(1 M.); Kubonsstraat quot;.'^S 'iOiS (0.70 M.); Koni-hrandtstraat •V.' !»4 on 1Ü4 'Hi (0.70 M.) en Koinperstraat. 7ö 18^5 (0.20 M.).

Van de aanwezigheid van tuintjes word hier en daar melding gemaakt. In sommige woninggroepen, zooals in de van (tsialt;le-woningen ontbraken zo geheel.

Do afstand tusschon do hiiizon was overal voldoende te aehteii n I. zes motor of moor.

Duinwater was niet alleen op allo Imfjos, maar mot onkolo uitzon-

63

(leritiii'cn in iedere woning aaiiwe/.ici-: Kdniiifjsliaiit een kraan voor 1 «j'eziiiiKMi ; l'anlus Potterslraal een kiaan op liet «jelieele lioi jc : van Linibui'fj' Stiruinsiraal !•'» I en van Hofj-endm iisiraat lod, een kraan voor S g'ezinnon.

In de incest*' hofjes was een privaat voor ieder huisje aanwezig. ()ver het nigenieen worden de huisjes slorditc hewoond, wal men in de eerste plants kan opmerken aan den toestand, waarin het privaat verkeert. In sommige hofjes waren de Imitenprivaten Idnksgvwijs geplaatst. I egennver de opinerking ten goede als zouden de huitenpri-vaten den stank uil de huisjes houden, kan deze gesteld worden dat luj nacht en koude de liehoeften toch hinncnshuis gescliieden en dan vaak in gehndvkige, onpractisi he voorwerpen, die de verspreiding van den stank hcvorderen. (tok worden dan vaak de gootstecnen ol' de tijdelijke verziynelplaat ten van vuil water als urinoir gebezigd, terwijl voorts de Imitenprivaten dikwijls ook door anderen worden gebruikt.

De Imitenprivaten elk voor meer dan één gezin bestemd werden nog' aangetrolfen Jacob ('atsstraat liquot; '■'gt;■') (I voor •'! gezinnen) : Koningstraat II I ;i'.' en ■'if)l 4'I7 (I voor '1 gezinnen); Hoefkadc, Stad- en Spoorzicht (I voor 4 gezinnen) en VVaterloost raat ^gt;J) T.'f (I voor !) gezinnen). De overige woningen hebben privaten binnenshuis, die inde meeste gevallen konden worden gelucht dooreen raampje, dat niet de buitenlucht in verband staat, en dat tevens voor verlichting diende. ((ver het algemeen kon de afvoer der faecalicn vrij voldoende genoemd worden, toch kwamen ook hier nu en dan klachten over voor (Koningstraat 481i/-i. 11 1 IIS. '.'(KI •It)quot;), Koningslaan. waar de afvoerpijpen onder de kamers doorloopen en over stank werd geklaagd, en Kem perst raat IS. waar zooals boven reeds is opge

merkt. afschuwelijke stank heerscht).

I riuoirs werden neryens irevonden.

rquot; r-

In alle hofjes is. op een enkele gunstige uitzondering na. het licht alleen aan den voorgevel toegankelijk, waaruit volgt, dat van lurlitver-versching door circulatie geen sprake kon zijn. /elfs al watcn de buisjes goed gebouwd, wat in de meeste gevallen niet zoo is, wijl bijna overal behoorlijke trasramen ontbreken, dan nog moeten de woningen vochtig zijn door lage ligging, geringe ventilatie en de omstandigheid dat meestal in eene enkele kamer alles moet worden verricht, gekookt, gewasscbon. gedroogd enz. Afzonderlijke slaapplaatsen werden weinig aangetrolfen. alkoven quot;1 bedsteden met kelders er onder zeer veel.

G'l

I)(■/.(' kelders dienen lot IxT^in^' van lirandstollen en/., enz., mils zij echter niet hall vol water staan. 1'e bedsteden /ijn over liet algemeen /et^;r vochtig en liet ii-idx'urt niet zelden dat de hdttten onderlagen zoo s|)oediigt;' verrot zijn, dat zi| hr(dlt;en voor men ('f op hedacht is en met alles wat er zieli hovenoj) bevindt in den keidei te land komen. Soni-iniquot;'e eiij'enaren hehhen di'nnhoudhaarheid van zulk een toestand ingezien en in den kelder een hotiten vloert je ^'elej^'d, waarop dan door hen een ijzeren ledikant is igt;'e|daalsl, wat toch niet wegneemt dat het water lan^s *ie muren loopt. Over voeht werden ^eene klachten ver-niiinen inde I Made-woningen, indelaeoli( atsstraat en op ile 1 loei-kade 'i-l'J vle-^,, waar onder de de vloeren luehtroosters aanwezig bleken ; voorts (iortmolen ■gt;( !MI; van der Ihiynstraat I » N '»-)(»; van 1 limburg Stirumstraal I ; van llogendoi psti'aat l-ilien in

de beide hofjes in de Sirtemasiraat ^:!1' en l^;i^;gt; Ki-'t. Ledikanten waren aanwezig Hiudtskadelaan, lioetkade, Kttode |)orp, van litm-btirg Stiruuistiaat !)•lt; I'1-i en van Hogendorpstraat OcS Ldl.

Doordat lt;le trasramen in den regel id geheel ontbreken cd zeer sleeht gemaakt zijn, ligt het voor de hand, dal de binten in znlk een muur gelegen vooral beneden, zeer spoedig rol zijn, wal aanleiding geeft tot verzakking. De aanvulling onder de vloeren geschiedt meestal door vuil. wal een ware kweekplaats is van sehimnielplanten. die de vloeren en binten spoedig aansteken en doen rotten. In het hofje in de Kemperstraal 7.) ISü was de grond onder de vloeren in hef geheel niet opgehoogd en stond onder den vloer ergens •»(! e.M. riool-of grondwater: de mensehen moesten op zolder slapen van den versehrikkelijken stank, zelfs een weinig eten van den vorigen dag, quot;t was in den winter, moest op zolder worden bewaard om bederven te voorkomen.

De meeste hofjeswoningen ontvangen haar lieht van de voorzijde; de trap wordt aangebraehl van uit een portaalt je I M-. groot naar boven ai liter, zij wordt dan meest verlieht door een ruit boven de voordeur, doeh de bewoners hangen voorde open trapruimte een lap om de warmte en den damp beneden te houden, zoodat die trappen stik-donker zijn. Daarbij zijn zij meestal zeer smal en steil en vaak sleeht. wat ze erg gevaarlijk maakt. De volgende opmerkingen komen voorts hol;' in de vragenlijsten voor: ■laeob ('atsstraat I 7 •! I(!k het dak is zeer sleeht, de mnreti zijn zoo dooi I nebtig, dal stoken niet helpt : de peluwen van het bed waren aan de niareii vastgevroren : Komiifisttaal 44.i 477), ellendig, hel behangsel door voc ht verrot, de vloeren vol gaten, de ruiten nog stuk van den hagelslag in den vorigen zomer.

\ au ovcrlH'volkIc vertrekken igt; weinig lies|)eiir(l. In (1( .laedli ('algt;-sli'iiiit in een dei' nos. I i ■! lil) wdonden in eene kaniei eene weduwe mei 1 kinderen, die allen (i|) den «^rond sliepen (iinilal (i|i den zolder sneeuw hifi'. In eene kamer niet /.(dder in de Koni nest raai 44''i 17.) iiuisden S persdiien. waarvan I vidwassen, liet Ivnnm^shofje beval veid ji'mote ^exiniien in kleine woniiificn. lt; tp de lldelkade, in Stallen Spuor/.ielit, werden I Imis^e/innen aanzetndl'en niet fi kinderen meene kamer van quot;.'O Mgrootte met fgt;'e(l(gt;ellt4ijkeii zolder. In liet Hoode dorp woonde een «•■ezin met 1 t kinderen in eene kamer Hi M met keuken en zolder met kaniert je en een j^ezm met S kinderen in eene kamer Hi M-. met keuken.

De loecgt;'anii-en tolde hofjes zijn veidal voldoende, (Inilrent het al of niet overd(4\l zijn wordt op eene uitzondering na «icen meldiuti- fgt;-e-maakt ( Konin^sl raat 111 1 IS (overdekte toei;anj^ van I M, hreed). Zeer smalle toeganlt;gt;cii van 'J ,M, en minder waren zeldzaam: .laeob t'alsNtraal l?:; I7!l(l M,), Hoef kade 4!) I».quot;» en I ■.'!) 117 (1,45 M.)_t \an der I hiynsl raat liS •l.'ili (l,.'l(l M,), terwijl loejjaniicii van -gt; M, en meer meermalen voorkwamen: (»stade-\vouinlt;ien, lloefkade, Stad-eti Spoorzieht en Uoode Dorp t n l'anlus l'oiterstraai 47) Hi7gt;.

Over den algemeenen toestand der riolen igt; reeds een en ander niedefi'edeeld waar over straal peil en privaten werd lt;--eliandeld. De volgende bijzonderheden worden nojj medeecdeidd, laeob ('atsstiaat li'¹ liquot; en Kom n^st raat 48H/-/, des zomers vooral veel stank: Ivoni nigt;straat 444 41 •) en III IIS riolen sleehl. verspreiden vaak stank: in no. I 14, waaronder het riool loopt, springt dit wel eens en zet de woning onder faeealien ; van Kaveiisieinstraat IS !)(!, riolen sleehl : Kemperstraat i •) IS^i, riolen zeer sleehl,

Olsehoon het houden van konijnen in de hofjes vaak voorkomt, werd daarover sleehls o'eklaag'd in de van llonerlstranl lquot;-'4 ','(1; van stallen enz. werd nergens hinder ondervonden.

\ au de ■.'4 woninggroepen, waaromlrent iels van al of niet verlieh-ting bleek, waren er een twaalftal 's avonds verlieht : Konim'straat •'iltl 4''i7,'i():i :!().(. Koningshofje: lloefkade. Stad- en Spoorzieht, 411 !).; en 1• l-ii : l'alekstraal l'.'i quot;,⁾()7 : |{ubensslraal !l(i I en ■.'•»7 '.'(iS: van Honertstraal HM 'id: Walerloiistraal •■'.li 7;{; van l-imburg Stinimstraat Kö I'.'.quot;i en \ an llogMidorpsiraal 7,S ISO.

De bestraling was over het algemeen in vrij voldoenden staat. Sleehl werd zij g'iioemd : .1 aeob ('atsstraat 174 I 7!l,; Kimi m'straat 4i'i 4 i •gt; en 111 IIS: W'alei loostraat •!!) r4: K iihenssi raat '.'^S '.'IlS en Kempei st raai .quot;•) I S4.

(id

VciTcw('quot;• de ini'i'slc hofjes 1iigt;1)1iimi wdiiin^cii licstaMiidi' uit '«'giincn urciud uii'l zolder. Dc vci ticUki n/ijn ^ciiiitldold 4iS M oi'ool iiict eeno ()|i[HM vlakti' v:iM «^ciiiiddcld ltgt; M/eer vele liuisjes luuldeii fjecMie keuken, enkele hebben vuur een |)()rUiiilt je van -i.' Mquot;., waarin een n'ootstet¹!!! je, aanrecht je imi stookplaats is uan^'ebraeht. De htiut pi ij/en hiopen /.eer tiiteeu, wat door het verschil in de inriclitinquot;' der wonin-ueu ook te verklaren valt. (Iver het al}gt;cnieeii betaalt men voor eene kamer met portaalt je en zolder t^: I .■')() a f 1.7.quot;i en indien er nog een keukentje hij is f I.7-quot;) a i '.'.'ilK Huren van minder dan f 1.')0 werden verwoond in de Jacob ('atsstraiit I i •gt; liquot;, i 1.40 voor eene kamei KI M-. met zolder; Koningslraat I'M hi'-', f l.'.'O a f l.oO voor eene enkele kamer 't zij beneden et' boven ; lloefkade, Stad- en Spoorzicht 11.40 voor eene kamer van Mi M-. met keuken, terwijl huurprijzen boven I werden besteed: lloefkade, Koode Dorp, 1 -.10 a 1 '.^O,

voor eetie kamer van Di M-. met zolder, waarop nog een kamertje en uitgebouwde keuken; Sirteniastraiit ^:i0 '(O, f . 10 met eene inrichting als de laatst voorgaande.

Wat betreft de verhouding viin deti huurprijs der woningen tot de inkomens der gezinnen, zoo kan nver hel algemeen worden aangeno-nieu dat ¹ /, gedeelte van hel inknnieti worlt;li verwoond.

De algemeene indruk van de woninggroepen in deze wijk zou gunstiger hebben kunnen zijn, indien de bouw wat meer solide was geweest en hel onderhoud minder te weiischen had overgelaten. Slecht onderhouden en over het algemeen zeer verwaarloosd zagen de volgende woninggroepen er uit: Jacob ('atsslraat 1 t •! li!'; Koningstraat 47'i 4Tö (een paar der bewoners leden Uuigevolge van ile vochtigheid aan rheumatiek), Koningshof je en Kemperstraat i •)-

Buurt XXIV.

H C M K V K W 1 W ( 3- K iS^T.

De woninggroepen in deze wijk hezoelil, heliooren alle lot de VITTquot; wijk der stad ot Scheveningcn. /ij strekken /ieli in alle richtingen uit en zijn meestal zeer dicht opeen gebouwd. Over hel algemeen woont de \ issehershevolking heter dan dc zoogenaamde losse werklieden.

(gt;7

liet terrein \vaaro|) de woiiin^cn zijn is iki^ ü) nl u isx'lciul

wut de liodfitc lictrcft. Somniific zijn liencdcn stlaatpcil ^■(•ic^cn : lipemraadstniat 71» !);'gt; (ver); Ivcizcrslraat :!l .'i? ; W'crtsi raai 117 vl^K-; ^ iisscnaiirschc straat II en 1!) .quot;il (ver); Droecrsdijk

4!) \ : Kerk laan Ui: Weststraat '.'i I 'j7(i; Kodindijkst raat (11 'x . (Hier was een der kozijnen van de hitinenkanier even dii'|i fgt;e|diiatst ais de tiiin der huren).

Zoouls reeds is ()|)lt;gt;'einetkt, zijn de iKii'iesliiiizeii zeer dielil op elkander e'ehonwd ; de quot;roud tusselien de stralen is niet iiitzondiM'iiie' van enkide quot;Tooie werven overal heniit en men kan in liet doolliol'van poort jes haast niet lt;len weji- vinden.

lil den iaatsten tijd zijn vide iioljes van een oi meer kranen der waterleiding voorzien ; soninii^e hehhen eehtei- welputten, waarvan het water soms e-oed is, maar ook vaak te wensidien overlaat.

In de \ ol^ende hofjes werden welputten o) pompen aanlt;ietrotti'ii : W'assenaursehe straat 1 .gt;7^:l vl^-.. 47 4!). 11 2.'l; 1 )rop-rs(lijk lil:),/, :.'e Kroonsliofje, Stuurmansiraat 40; Kerklaan !t quot;gt;!), Ooslhofjeen hofje van Uijstet veld. Kolenwalt;gt;ensla^ (1 :!l): West-straat 274 i7(!; Ankerstraat 14 1(1, 'il); Ivoorndijkstraat II 4^;i (het water van de straat loopt in den welput) ; Khen llai'zer I OS ||(l (vuile w»dput, waarvan het water niet te geht uiken Is). (tp twee plaat-sen werd zelts in 't eeheel geen water aangetndVen : Keizerstraat '-'lilt quot;Jl)quot;' en W'asseiiiiarselie straat 107.

Sommifi'e holjes hehhen een ol meer doorloopende privati'ii, de meeste hehhen ei liter het tonnenstelsel. Dat elk fjezin over een eiglt;'n pri\aat kan heseliikken, komt sleihts zeer zelden voor: I leeniraad-^{s,rai,t 11,1} SpaJirhankhofje; /eilstraat l-'!(» vllt;.fi-., hoije van

Waterreus, Oosthofje, hofje van Hijsterveld en Vuurhaakstraat 4,. Meestal zijn het jremeensehappelijke privaten waarvan soms den meer gezinnen ^ehniik moeten maken: Keizerstraat I I' j vlu^,, .quot;)7

();i (io; W'asseiuiarsche straat |.i7^:i vl«m-. ; Kolenwag-Ptisla^ I •! met letters. In enkele hofjes worden de tonnen gerepeld 'J maal 's weeks van gemeentewege geleefd, d()( h veelal wordt de zorg daat van aan de bewoners oveijielaten. ttids het sehoonliouden moet door de hewotiers zelf gesehieden. I',r werden dan ook vaak zeer ergerlijke toestanden aanget rollen : tonnen, die in geen weken geledigd of gereinigd warende uitwerpselen worden (li......aar ergens heengehraelit of de hewotiers

gaan de duinen in om hunne hehoeften te doen. Sleehte, of althans onvoldoende toestanden daaromtrent werden vermeld voor W'asse-

()S

uiuiv^cIh' struut (iS// -r, S--'quot; r. ü.quot;': KiM/.t'istnial l!gt; -.M ; Dm-uvrsdijk (ééiu- ton lusscluMi uvoe •M»'quot; scholUM. op straat), li:!quot;-'-cijiculijU ])iivaal aanwezig'; tlt' hcwoncrs doen luinnc lu'lmtlldi quot;I' oen mi'stput), Hl (/.iut vuil), I!» vl^., Kci/.Tstraat :ll)U -TO (tonnen ,li_t. op'.' Maart sinds i.ali'.lannari niet ^cloili^d waren): V rcdeliol ol Uio(gt;d|ioort (vuil wordt niet afgidiaaid); Koorndijkstraat II I-.iImI privaat is door !, steens muur van de hed-tede geselieiden) : Ilceni-straat ()lt;) 77 idê privaten mogen eigenlijk dien naam niet dra-en).

I),. hedsteden zijn over liet algemeen hoven een soort van keldertje gelegen. Over vochtigheid werden echter weinig klachten vernomen, wat,^rin verhand met den aard van den bodem, niet te verwonderen is. De vocht ikheid ontstaat dan ook veelal door het slechte houwen. Klachten dienaangaande werden vernomen; Heemraadstraat I.S„, S-Jrt. Keizerstraat 'M 'M. Weststraat (17 vlgg.. Wassenaarsche straat

1 1 'j-» vw Koorudijkstraal ^»1 ^¹ •

De'woningen zijn over het algemeen zeer laag van vcrdiepm- en dikwijls van halNteens-muren opgetrokken. Door de/.e muren heen is dikwijls meer eelegenheid tot toetreding van versche lucht dan men aanvankelijk zou verwachten et. dit komt den hewoners ten f-t.eile, al zou natuurlijk een hechtere woning met goede ventilatie verkiese

lijker zijn.

Bijna overal werd in verhand met de kleine, meestal éénvertreks-woningen overl.evolking geconstateerd. In de eenige bedstede slapen dan ook niet zelden man, vrouw en eenige kinderen, terwijl de overige personen tot het gezin l.ehooremle op den vloer of op den zolder hun

legersteden opslaan.

De toegangen tot «le hotjes zijn over het algemeen zeer nauw en vaak vuil: Ueemraadstraat *1lt;i (helemmerd door vuil water uit l_u., riool) : Keizerstraat 7,7 ti'i (veel te nauw). 40« (0.7.quot;) M. hree.1); Wassenaarsihe straat II (nauw), 40 7,1 (nauw), hotje van

Waterreus (1.40 M. breed): Keizerstraat (0.80 a 1 M. breed);

Doggerstraat, hofje van 1'leizier (erg vuil), Oosthofje en hofje van UijsU'tveld (onvoldoende) ; Kerklaan 48 7,0 (nauw). Ui (nauw); Werfstraal 07 (toegang omler water) en lleeinstraat S'.^/ 8(1 (onbereikbaar wijl de toegang onder water staat).

Het rioolstelsel is bijna zonder uitzondering in schandelijken toestand of er bestaat in het geheel niets wat op een riool gelijkt. Het

I vpe is een open goot van op hunnen kant staande ......net. midden in

,1e paden tusschcti de huisjes, waarin het vuile en het menagewater

69

wordt geloosd. Iliet pad Ie smal, dim loopt, de j^odt laiij/s do liuizon. In dc/.f i;()ot zijn op iifsliindcn UidUputjcs die (ip hot st inal linol licctcn aanfi'i'slotcn te zijn. Alle deze kolkputtcn wai'on cclitci bijna vnl m met ('(mi zeer vuil. dik vorlit «icvnld. De licwoncrs moeten deze putten zeil uitsidie])]»'!! en ddoisteken. 1 )e volgende hijzondeilieden weiden nofi' vet'ineld : lleeinraiidstiaat (iSr; (zeer sleelitl, Si»/ (slecht), ?!! !)5 (zeer sleelit, stank ondragelijk): Keizerstraat I I vljig., ■'»( ()'2, -quot;il li?. Ill -.'1 (alles zeel sleelit, veel stank door verstopping); Waaigat ()!• (onvoldoende, niet nitgesehept); Werfstraat tn (slecht, g'een afvoer); W as^enaafsclic straat !!• »1 (slecht); I )i ogefsdijk (geen riool, vuile |)Ut); Aipj (g'een riool), (het vuil wordt

over de nuiren verwijderd: veel last van water, liij regen loopt alles onder), lit (geen riool: iniddcii in de straat een open zinkpiit. die steeds vol is, zoodat liet ^vuil(i|) straat loopt): inde heide Kroonshofjes zijn de riolen iniiner versto|it : Keizerstraat ■idO •'iiO (slecht), ■jiS4«-c (put verstopt): Kolenwagenslag 1-ir (verstopt): Weslstraat 'i(-l (kolk verstopt, \ uile goot); \ uufhankstraat 44 letters (verstopt). lAd-h (slecht riool): Weststraat (i? (het stadsriool is zoovol, dat liet overloopt en het pad geheel Klank staat); Koorndijkstraat 11 I■! (overloopend riixd. vuil. stinkend water op de straat): Klien llaé/er (riool verstopt, loopt over).

Hij den onvoldoenden afvoer van faecalien en verhniikswater. in verliand met het veelvuldig' vooikomen van hoopen vuil en afval van viseh in de gangen der hofjes moet de gezondheidstoestand vaak veel te wenselien overlaten en wanneer hesinettelijke ziekten er al niet door ontstaan, zullen zij toch de verspreiding daarvan helpen hevor-dereli. \ lektv plms igt; dan hier ook in lievigen graad voorgekoiucn.

De hestrating is slechts hij uitzondcring voldoende te noeinen en ontKreekt soms geheel: ( Drogcislt;lijk lO-if/ en A(]lt;i). thnticnt verlichting der hofjes wordt zoogoed als niets medegedeeld.

(•verliet algemeen hestaan de woningen slechts uit één veilrek. soms met keuken of zolder, soms met heide. I)(' vertickken zijn vaak zeer klein ■gt; M-. (lleemraadsti aat liSi/-. Keizersti aat II'.' \ Igg'.. gt;7 ti'.'. ^:)l •'!? : W assenaarsche st i aa t |.)?' vlgg.). De lm lirpt ijs der laatste woningen hedroeg-I 4i) per jaar. 1 )c hunt prijzen variëeren tiissehen f 0.7 •quot;gt; en I l..'i(l. Slechts hij uitzondering' wordt meer betaald: Vuur-haakstiaat 42 met letters (ruiiiu* kanier) f 80. pet jaar en I I met letters f 78. per jaar; Wassenaarsehe straat 47 lü f8-). ii f!l(l, per jaar. Voor de eenige vermelde vertrekswoiungen, licstaande uit

70

otMU'fiTootc t'li i'tMic kleine kimuT met zolder, van het S]iaiirlgt;ailkli()l|e woidt i lllll, per jaar hetaalil.

De al^emeene Kiesland der Imfjes is bijna /onder nityonderin^ slirlit. Voor aihrnak geschikt zijn igt;'»gt;noeiml Hansehenburg', 't \ redehof, Poort van Ks (van Nes of van S) en een hofje in d*' Koorndijk-strant nos. lil (17.

Uetrekkelijk eunstifi-e uitzonderinjjen makeTi de volgende wonillfr-j^roopen: ileeniraadstraat HM lü¹ (zeer ^unsti^), Spaarhaiikhotje (zeor \(ildoende). Keizerstraat -Hl»; (gunstig), Wassenaarsche straat i I (het uieuwe ^edeelte jgt;(ied), /eilstraat l-iO vigg'. (goed inge

richt), 1 hogersdijk 4''i(/-c (nogal net), Drogersdijk 40 (hetrekkelijk goeil), H)'quot;) (ziener goed uit), Loggers*raat ;')7 met letters (voldoende), r.'li l'JS (tamelijk), 14'J MS (goed), Stluirmanstraat 45, hol'je van Mijsterveld (voldoende), Kerklaan 48- .')() (goede woningen), Koleiivvagenslag 4ö en terug (vrij goed), 1 I i) (vrij goed), \\ eststraat, ;'gt;lll enz. (goed), Vnnrhaakstraal 44 met letters (goed), 4'1 met letters (goed), Werlstraat ■')!• ?:) (vrij goed), Kooiiidijkstraat til ti7 (goed), 40 met letters (goed) en Heemstraat 101 lilt/' (zeer net).

HOOFDSTUK 11.

Middelen ter verbeter in;/.

De ülgeinet'iic indruk die tiii de voorafpannde Madzijdcn xcrkrc-^•(•n wnnlt is dc/t': tic liicsiand der ^(icdkooi»¹ woningen in s-di ii-vcnhagi' is, ht'lioiuicns in enkele Inmrten, /.ooals uit de voondf^aande ra,|i|)lt;)rlen hlijkt, ovei' liet id^emcen slecht Ie noemen.

Ken reden om Ie eonstuteeren «lat de arlteid der ('lt;gt;ni mis-ie geenszins overbodig- was en dat verlieterinfi'en dringend noodifj- zijn.

.luist daar waar ile/e vei heleriniien met eneifi'ie en fineden wil mo^e-lijk zijn. zoowel door de liemoeiinfjen der overlieilt;l als door parliea-lievon, moet met kracht de verbeterende arbeid worden ter hand genomen.

Niels is ons inziens schadelijker dan overdrijviiif»' bij bet mede-(leelen lt;]cr resultaten van een dern-el ijk onderzoek als het onze. maar daarnaast is niets treiirijier dan maelitelooze berustinf;^,. administratieve sleur, na lat i ii'e of geheel ontbrekende overbeidszori;- en onjicnaste zwakheid te^-en de huisjes-eigenaren die vaak ten koste dei bewoners ongehoorde winsten maken.

De strekking der concbisiën die wij hier doen volgen is dan ook niet om met alle geweld wat. nieuws te sche|)|)en met voorbijgaiin van het bestaande, maar alleen om te wijzen op de wonde [dekken en de middelen ter genezing aan te geven. Kvenals in alle sociale helangen wacliten w ij niet uitsluitend heil van wet of verordening, maar ook van den goeden wil van hem die de wet moet uitvoeren en van hen op wie wet en verordening toepasselijk zijn, in casu de eigenaren der goedkoope woningen.

Het vraagstuk dat ons bezighoudt beeft naast de pnictische, een zedelijke zijde. Kn de overheid èn de huisjeseigenaren, zoowel ver-

('('iii^inui'ii ills iiiirlicnlii'icii i'li de licwoium-s zeil innclcii duotdfonj^i'ii Wdnlcn vim het zedelijk verkeerde der tliiins hestiiiillde (oestii;ideli.

(ioede wil. ernstig en Urm liii^' streven en samenwerken v;iii id de betrokken lieliiii^'liehhenden, ziediiiir de li'roole iiieturen din tut ver-lieterinfquot;- te knmen. Men /ill in tie liiervtdlt;iende Idnd/.ijdeti dikwijls ternji'VIndeii de denklieelden Villi liet in intj^e^eveii Nilt3rii]i|)(irt

,, I let vi iiiiji'sl uk der Volksluiisvestillf»quot;. diliir de ('oniliiissie (ivertlli^d i^ diit in li'eiKienul liipport in linuld/iiak de juiste weji' Ll'ewey.en wnrdl, dien men ook in onze slnd /.nl moeten inslaiin.

In lioevetre wijzi^in^en in de hestiiiinde Kijkswetten wensidudijk zijn, blijft Iniiten lies|)rekiiilt;;'; wij roiist.iteeren eeliter met den niees-ten nadruk dat onder de liestaiiiide wet rewls iiifjrij))ende verlieterin-«j'en ino^elijk zijn. ((verdreven hescdiroomdheid oi' weinig tlei^■illJ:■ otn Hink en kliudlti^' oi) te treden mag; zieli in deze niet aehter de wet verselmilcn.

In onze stad wordt de houw der woningen belieerselit door de \ (il-ijens de iirtt, I .iö en 1S(I der (iemeentewet liestaaiKle verordeninj;' i)e-tretïende de bouw|)olitie (afgekondigd S Mei 181)4).

Hij liet liespreken \iiii derlt;;(dijke veidrdeniiig'en moet men twee zijden van liet vraagstuk in aelit nemen ; vooreerst in Imever ze betrek-kitiü' hebben ou bet bouwen van nieuwe woningen, in de tweede plaats in hoever ze kunnen worden toegepast op liestniinde slechte toestanden. De 11 iiagselie verordening heeft be|)aiild liet nd'vking op den bouw; tegenover bestaande misstanden is ze vrij wel maehtehios.

Wat dan in de eerste plaats den houw van nieuwe woningvn betreft, worde het volgende opgemerkt :

Kr waren in de vroegere Ihiagsehe verordening, regelende de bouw-politie (Yerziitiieiing n . 11, ISSS), speciale artikelen op den liofjes-houw , als volgt:

,,.1/7. 8, I. in nieuw te bouwen hofjes, waaronder verstaan worden verzanielingen van twee of nicer linizen. niet allen liggende aan een bereden wordende straat, mag de afstand van tegenover elkander slaande gevels, niet minder hedragen dan (i nieters, hij een hoogte van de bovenkant der niuiii|daal va tl (!,■) M, hoxen liet trottoir of den heganen grond.

Mij meerdere hoogte wordt de afstand der gevels door ISiirgcmccstci en \\ et liottdel s liepaald.

Ail. !t, ieder nieuw te houwen hofje moet een otihcleniiiierde toegang heiihen. lt;lie. van de straat af doorloopend. niet minder hreed

i- (Inn M. en li iet iiiinclci liodi; dan ■! meier. Deze bepaling en die vim in t. S zijn (ink vim (oepassinfi'bij liet vermeel deren van het aantal Imisjes in beslaande linl'jes.

Hel zal Hure'enieesler en \\ ('ili(iu(lergt; eeliier vrij staan, in bijzondere gevallen, tijdelijk veifiiinnine- te verleenen. (mi \'an de bepaliniicn van dii arl ikei a 1 te wijken.quot;

Detlnins bestaande verordeninfi' (\'erzanieli ne- n . •'!, ISit-l), spreekt niet speciaal van lioijesbonw. ddcb verbiedt, vnlgens Art. 1. snb en sul» .'l, beslist liet bnuwen, anders dan aan stralen, dl aan jiTimd ddor den (lenieeiiteraad aalifj'ewe/.en (im vonr opelibare straal bestemd Ie w (irden.

Zoedra zi( li Insselien bel perceel en de straat eene open ruimte nl imn bevindt van meer dan Hl M. dieple en m bijzondere o'evallen, wordl aan den ((emeenleraad vrijstelling- van de verbodsbepalinji' van dil artikel gevraagd.

Vrijstelling kan dan worden verleend, onder de daarbij alsdan te stellen voorwaarden.

W ij zonden wenscben dat een afzonderlijke verordening den bouw der goedkoope woningen regelde, en dat niet voor elk geval voorwaarden moeslen worden vastgesteld. De veranderingen die wij zullen aangeven in de volgende bladzijden zijn dan ook alle speciaal toepasselijk op den bouw van groepen (jdidhoajk woningen. Terwijl toeli bet gevaar dat de eisclien van livgiëne en constructie zullen worden veroiiaclitzaamd, voor lieerenliuizen vrij gering is te aclllen, ludiben de resultaten van ons onderzoek geleerd dat dil gevaar voor arbeiderswoningen alles belialve denkbeeldig mag genoemd worden. Zekere mitiituuiu-eisclien nioeten dan ook worden gesteld, waarvan niet mag worden afgeweken.

\V anneer wij nu liet oog vestigen op de punten gereleveerd in liet eerslc deel van ons rapport dan zomlen wij gaarne zien voorgesclireven dat de toegangen der hofjes miiislens I M. breed moeien zijn en niet overd(dlt;l, dal is noodig èn uil het oogpunt der livgiène en uil dal der reinlieid imi der moraliteil. Thans zijn deze toegangen zooals wij zagen si buillioeken voor onreinheid in den dubbelen zin des woords. In de hol jes moet de alsland der gevels S M zi|n, bn een ma \ im u m-boogie van ti M lol den onderkaul van de goot plaat en bij een dak-helling \ an minsiens li) . Hel komt ons xooris noodig \i)or te bepalen dat de huizen van Iwee zijden liehl of allhans liudil inoeten liebben, ten einde onder meer te verniijden dal de slaangcdegenlieden, die

74

dikwijls voor oen aantiil juMsoncii moiMon (licusi (locii, van lucht vcr-slokcii lilijvcn.

Aanbeveling zon liet verdienen om aan elke woning deu eisch te stellen dat minstens | gedeelte van den grond onbebouwd moet blijven, ook om te voorkomen dat deze ruimte door bokken of andere getimmerten worde iug'euotnen.

Wat het boogte-peil aangaat, dit diende zeer zeker boofjer te worden u'esteld dan tbans het geval is. Voortdurend worden de stralen opgehoogd t'ii door de tonrondte der straat stroomt het watei steeds in de richting der woningen. lt;'ok de aangebrachte waterkeerende dorpels zijn geen afdoend middel. ICen groote kwaal nog is de slechte draineering. De gronden welke in den regel voor zulke woninggroepen bestemd worden liggen tussehen andere huizen in. en nu is het gevolg dat de fundeeringen dier huizen den grond ratulom afsluiten, zoodat het hemelwater geheel opgesloten blijlt en niet anders dan zeer langzaam kan wegzakken. l):(arvnboven worden de gronden rondom die buisjes met zwarten grond, veen of vuil opgehoogd, zoodat in een dergelijk terrein de waterstand veel hooger is dan bij de aan de straten staande gebouwen. ()m die redenen is verhooging van de peilhoogten noodzakelijk. Daar de grondwaterstand ten opzichte van 1). 1'. hier ter stede zeer niteenloopend is. zou als eisch kunnen worden gesteld dat de onderkant van den vloer ((.Tl) M. hooger moet liggen dan de hoogste waterstand op bet betrett'ende bouwterrein voorkomend.

Wat de riolcering aangaat, vindt men m art. 'j() der bouwverordening de desbet rellende voorschn I ten. Maar ook al werd er scherp toegezien op het nakomen der daarvennelde voorschriften, dmi toch zou men niet veel bereiken wanneer niet voorgeschreven werd een ambtelijke keur der te gebruiken materialen. Verder moest er streng worden toegezien op het verbinden der buizen. Thans worden de rieden meest liet laatst gelegd op zeer los opgei.....gden grond ; de verbindingen geschieden slordig, het materiaal der buizen is slecht. Spoedig laten dus de verbindingen los en verteren de polbuizen, zoodat de hecalien onder de gangen en vertrekken doorloopen en bodemvervuiling bevorderen. Men zal moeten voorschrijven het gebruik van ijzeren buizen, bet metselen der kolken van harde klinkers in port-landcenientspecie. De buizen zullen moeten verbonden zijn aan het metselwerk van het gebouw of rusten op peilers tol aan de vaste zandplaat of op paalfiindeeiing.

Wilt liet vciinijilcn van \ (iclni^licid a.aii^.kil Icy.cn w ij in art. V,¹ /eer (i'dcdc en bcliartcnswaardi^c Vdorschfiitcn, imiar alleen dan zon de (^oede werking knnnen verzekerd zijn wanneer een heamhte der liouwpolitie ^-ere^eld kun aanwezig- zijn en zieli kon veig-ewissen waaide grondstoffen vandaan kwamen. Nu wordt maar al te vaak -deelite specie gebruikt, daafdoor worden de trasramen onvoldoende, /eer aa li 1 ie vele ns waardig zou liet. zijn om hetere isoleei middelen aan te wenden b.v. zware lood- ot' asidialtlcgging. \aii de deugdelijklieid daat'van zonden de ambtenaren zieli met een oogojislag kunnen overtuigen.

l'/ti boe staat liet nu met den bodem!-' Ook bier weder geeft de verordening in art. ■'{(! uitvoerige voorsebriften, maar zijn deze niet wat vaag en is er niet te veel speelruimte gelaten aan de interpretiitie der amlitenaren ^ Mag men b.v. aanvullen met puin en sintels!' (lok bier is verseberpiug van bet toezu bt gebiedend noodig. Nu wordt er slordig uitgegraven, bet veen uit de fnndeei ingssleuven wordt als aanvulling gebruikt wanneer men niet tot vuil zijn toevluebt neemt, een materiaal waar ehampignons welig in plegen te tieren, terwijl liet afgegraven terrein niet tot op voldoende hoogte niet zand wordt aangevuld. Men zou inoeten voorscln ijven. afgraving tot op 1 M. minstens voor liet gebeele terrein en aanvulling met zand ter dikte van ten minste e.M. heneden den onderkant van den bintlaag.

\ erder moet hij een nieuwe bouwverordening verboden worden bet hebben van kasten (gt;1 kelders onder de bedsteden,

In elke woning zal moeten aanwezig zijn een eigen privaat en een eigen kraan der drinkwaterleiding. Maatregelen dienen voorts genomen te worden tegen liet te snel in gebruik nemen der woningen. Nu worden ze sebier nog ongeëindigd bewoond en de arme eerste bewoners opgeofferd aan de neiging der houwers om spoedig hvpotlieken te krijgen op hun pereeelen. Ook hier was overheidshenioeiing ge-wensellt dooi zooals b.v. Ie Ibit lerdam vast te stellen dat de nieuwgebouwde huizen niet bewoond moehten worden vniir het verloopen van een termijn van drie maanden nadat zij glas- en walerdieht zijn geworden in den winter en van zes weken in den zomer. Ten slotte ware gewenscli 1 dat werd voorgesebrevcn, dat een woning niet niai' worden in gebruik genomen voordat Hui genieester en Wethouders zieli liebben overtuigd of hij den houw in aehl zijn genomen de voor-schriIten der verordening. Overweging verdient, naast de voorselire-ven iiiininiuin hoogte van vtMtrekken etc.. vast te stellen een mini-

7G

mum nppn vliikU'; zoodat in inlcrc iiihcidcrswoiiiiifr minstens óimi vertrek van voldoende afnietiiifquot;-, voorzien van Hinke lieiitk(.zijnen

met sehuiframen.

Naast de veranderingen in de hmiwverordeniniren zijn er no^^- andeie ovei'luMdsliemoeiingen die wij gaarne uit^ehreid zafgt;eii. Moeilijk is liet om inden hestaanden toestand van liet rioolstelsel afdoende maat-regelen vast te stellen voor den afvoer der fivoalién. \ oor liofjes is, in afwacht inj; eener afdoende refj'elinfi' van liet rioleerinfi'sv raa^'stnk in de oeheele stad, ons inziens no^ liet meest aanlievelineswaardij; liet tonnenstidsel, mits dat de tonnen ^ere^eld worden af^eliaald en meer dan thans, vooral vooi die privaten waarvan meer dan één

jrezin fi'ehruik maakt.

Noodijj acht de Commissie het voorts dat rioleerin^ i-n afvoer van iaeealién van «.emeentewe^e worde onderzocht en worde voorbeschreven om. waar lieer|gt;ntten hestnall. deze oji hejiaalde tijden te doen ledigen. Ken ree-ister van lt;gt;emefntewelt;gt;e hij te honden, op de wijze waarop dit in sonimilt;i'e l)nlts(die steden hestaat, en ilat aanuij-t de tijden waarop de putten werden ■reledi^d, zou voor ecne juiste controle op de naleving van dil voorschrift otimishaar wezen

Wat het ophalen van vuil aangaat, is het de hesliste opvatting dei ('omiuissie dat de mannen van den reinif-in^sdienst ook de hofjemoesten hinnentredeti om de daar gereedstaande vuilnisbakken te ledigen, /eer zeker zou de dienst er door moeten worden uitgebreid, misschien zelfs een speciale hof,jesdienst worden inoericht, maar ma^ daartegenovef niet we^eti hel fffoot hvfiiëniseh lielatifrOok al woeden er geen epidemién zoo zijn er toch vele toestanden in dezen te verbeteren. Het lan-rs dezen welt;-' bevorderen der reinheid in de hofjes zal ongetwijfeld een heilzaineii invloed uitoefenen op de reinheid ook iu de won ill};. Ook het ledigen der beerputten van wc^e de neineente moest vaker ^esi hieden.

Wat wij tot nu toe aanvoerden had het rekking op den houw van nieuwe woningen en op een eventueel te vernieuwen bouwverordening. doch ook onder de thiins vigeerende bouw verordening' ware er veel te doen. Art ISdder (lemeentewet zegt immers uitdrukkelijk: onder de uitvoering der verordeningen van den Waad behoort de bevoegdheid tot het. desnoods ten koste der overtreders, doen wegnemen of verrichten van hetgeen in strijd met de verordeningen wordt (hmr-iicstdd. imdcnioiHfii of niifjelnlcii.

11

Welnu, wnmicci' dit wcl^iirtiUcl dok in on/c siatl sliitlclijk werd liK'^epast, was er reeds vee I ecwonneii. \\ ij noemen I).v. hel in orde lunuleii dei' heiriën, kdlkstciMien. spuiriolen iian bijzondere |iersou('n l)(diooreild (art. Hoe vaak ontdelcte (inze ('oininissie iiK't in dezen

e'oeil spoor van loezielit, maar wel sleelil onderhoud en vervuiling. Art. (i-! l).v. ^('ett aan Iiureemeester en Wethouders de hevocffdheid om te hepalen voor hoeveel woningen een ^etneenseiiappelijk secreet niau' worden inu'erielit. Als men nu ook dit eens ernstiü'er aanvatte en

r* r- ~

veel seherper eischen aan de eigenaars st(dde en niet zooals nu erfi'et-lijke misstanden oooluikend totdiel, dan zou er een hetere toestand kunnen ontstaan.

Moff een voorheeld: art, •quot;gt; eeelt voors( hriften voor het plaveisel in de niet aan de gemeente helioorende straten (hofjes); ze moeten door (d' vanwege de eiecnareu en te hunnen koste in hehoorlijken staat worden fi'ehrai ht en «•■chonden op de wijze door lUir^emeester en W et-houders te bepalen. W ij kunnen moeilijk aannemen dat Murgcmeester en Wet houders bepaalden dat de toestand zoo sleeht zijn moest als zij thans in de meeste hofjes is, hier du^ ook wedet eemis aan toeziidit en hatulhaving der liestaande voorsidn iften.

Het moet wel (lemoraliseerend op de iiuisjeseiecnareu werken, w anneer zij zien dat de overheid haar eigen verordeningen niet handhaaft, /uilen zij dan. wanneer /.ij in de hoogere sfeeren nalatigheid, sleur eti genlis aan plielitsgevoid zien, uit eigen beweging iels gaan doen tot verbetering hunner hofjes y Voordal wij van de verordening en daar-meè verbonden overheidshenHwiing afstappen nog dit : voor een nieuwe verordening ware naar onze nieening als model te stellen die der gemeente (Ironinyen waar alles is ocdaan wat onder de bestaande wel te doen is.

Doeh de groote fout van het velband tuss( hen overheidszorg en goedkoope woningen, si huilt niet in de laeunen der bouwverordening, evenmin in de slordige nakoming der bepalingen, neen, ze liet in de regeling van den dienst in het algemeen. W ij zouden in onze stad met hel Nutsrupporl en in navidging van Anisierdam willen; eene speciale inspectie voor dezen tak van dienst. I )c werkkriiifi van deze inspectie zou naast hel toezien op den houw en hel daarover ad\ isec-ren aan Uurgcineester en Wethouders, van iioog belang zijn voor het voortdurend toezicht en het traclilen om tot verbetering te komen. Want ook al werden al onze wenschen aangaande de bouw verordenine' vervuld, dan zou dat alles toch in hoofdzaak slechts in de toekomst

baten, voor «ie nieuw Ie houwen wnni iiltii. en er/ijn (wij zaji'en het m het eerste deel van ons raiiporl). inisstandt'n «lie wegii'cuoinen moeten worden. Het eenilt;gt;' middel vaak (inl)ewii()iii)aarverUlarinji'. Hoe /.ei-den dit thans hier ter stede toegepast wordt, is hekond (1).

W aniUMM' thans l)i| toeval een klarht iidvoint. onderzoekt een ( om-missie do fjvïiierimilieerde woningen, de Uaad lieslist. .luist de mspee-tiedienst ilien wij wenstdien, zou stidselmatifi'de hestannde misstanden moeten nau'aan, eerst door oN'erreding traciiten \erhetiM'ing aan te* hrcng'cn, daarna, wanneer dat niet hiel|), zon zij een gemotiveerd voorstel aan Hurgemeester en Wethouders moeten indienen, (lok dan nog hehoeit men niet tot een uiterste te komen : het stellen van den eiseh om deze (d gene verhetering aan te hrenfi'en kan nog geschieden voor dat tot onhewoonhaarverklaring wordt overgegaan.

Het zou gewensrht zijn om aan te nemen een voorwaardelijke en een volstrekte onhewoonhaarverklaring. Het is immers denklmar. dat onder sommige omstandigheden een woning onhewoonhaar is, die wanneer die omstandigheden vervallen, bewoonhaar wordt. I /ou wellicht overweging verdienen om de voorwaardelijke onhewoonhaarverklaring te doen uitspreken door Hnrgeiiieesler en Wethouders, gehoord de inspectie, en de volstrekte onliewnonhaarheid door den Uaad op voorstel van Hurgemeester en Wethouders, t \ oordeel dezer duh-hele ])rocedure zon onder anderen zijn, dat er meer puhliciteit aan hestaande misstanden werd gegeven; wanneer in de couranten de voorwaardelijke onhewoonhaarverklaring gepuhliceerd werd, dan zouden de betrokken huisjeseigenaren wel huiverig worden om, tegen den raad der inspectie in, weigeraebtig te blijven aan de hnn opgelegde verplichtingen te voldoen.

De onbewoonbaarverklaring heeft ei bier nog eene zijde die van zelf ons van de overheidszorg op die der pa rl icidieren brengt. Het onhewoon-haarverk laren is heindikelijk gemak kei ijk, vooral wanneer het slechts enkele woningen geldt. W anneer men echter op eenigszins groote schaal. Hink en consequent wil gaan nnhewoonbaar verklaren, wanneer men bijv. nieuwe verkeerswegen door slechte kwartieren scheppen zal, dan moet men weten, waar men de geëvacueerde gezinnen zal laten. Wanneer men daarop niet bedacht is, zal men de toestanden slechter en niet beter maken: de verdreven bevolking zal nog meer samengeperst worden in krotten, die nog niet oflicieel voor onhewoonhaar ver

til In OriMiiiifjen worden sinds I8H!) 12H wuniiigon onbewoonbaar verklaard.

kliianl /ijn. .Neen. vuur iliit de (inhcwonnliiiiirvcrkliiriiif» igt; tii(^csiiid-ken, moei men in ovoilcfi' /.ijn getreden met licsliiandi' xcilt;'('iiif;ingeii. wier doel is, hel verstrekken van wdiiin^en aan de arbeidende klasse dl aan minvermogenden. De/e vereeniyin^eii kunnen dan nieuw gebouwde blokken bui/en aanw ij/.en, ol o]! de plaats der oude krotten nieuwe \voninfgt;en doen verrij/en. Zeer tereelit zegt ilu. Mr. lit l'-t,.Meters van Iti.oKi.am) iti bet .1 atmat itmmtnet vati „Tlietitisquot; vati IS!)7, dat de bedreifiitigquot; vati oiibewootibaarverkiaritifj' een heil/atne vrees zou tiattja^en aan de eifi'etiarett der krotten, wier ]irijzeii daardoor aanmerkelijk gedrukt zouden worilett. Men niau- hierbij niet vet-ji'eteti dat het opredderett der otthewootibare wdtiiti^en eti bet bouwen vati nieuwe niet {foedkoo]) is; oj) eett terrein waar vier oude krotten stonden, kunnen tnissehieti slechts twee tiieuwe bewoonbare buizen staan. Hier moet dtts de overheid te rade gaan en samenwerken met de particuliere vereenigingen, eerst dan zal de onbewoonbaarheidsver-klaritig' heilzatne \tucliten kuntiett atwer|)eu. /ij moet die vereeniginff lattg's alle wegen steuneti door subsidien, in erfpacht aislaatt vati bouwterreinen, het op zicli nemen van den aanleg van straten, ver-licht itiii-en noleeritiü'. 1 )e overheid moet jivnoeinde vereeniainuen be-

O rquot; rquot; ri

s(diouwen als hare natuurlijke bondgenooten ; door die samenwerking is geheel de butgerij gebaat. Apathische onverschilligheid, om niet vati tegenstand te spreken, is hoogst betreurenswaardig.

Wij noemdeti met een enkel woord reeds het opruimen van slechte woningen in de overbevolkte kwartieren der stad, door het scheppen van nieuwe verkeerswegen, en, dank zij de welw illende medewerking van ons medelid, den Architect \V. II. v\n Likki.a.M), zijn wij in staat, om volgens de door hom ontworpen plannen, waarvan de kaartjes niet een door hein onischreven toelichting en gedetailleerde berekening, hierbij zijn gevoegd, te wijzen: op een vicrhi/ nieuwe irt-lrrrs-wc.gen, welke naar ons inzien hoogst nuttige verbeieringen voor onze stad zouden vormen, en waardoor verschil lende onreine stadskwartieren, zouden verdwijnen.

Volgens 1'lan 1 zijn deze op de teekening gewaarmerkt als:

VcrkeerwwcR A» l.oopemle vati al de \\ agetibrug naar bet liui-(bü cvcntuoch' tot stBiut lenbot', kruisende de N'eerkade, St. .1 acobstraat,

koinin^ van het laakkaiiaul-

plan wordt \suarsob(jniy k ^ll'111 j)t t' (iriK'lll, (It'll UK'llWt'll N'tM'kt't^rsWt'^ li,

Sptiistiiiat en Achterom, niet het daarbii ont-

kjnlo g'rdcinpt en v(»rvalt •'

.sn

ijoiiixmkIc \ :iii üI ilt' (irootf MiirUl oi lii'l vcr-Icii^di' licilcclic der IViusi'^Tiiclit, muu lu-t (if-S|iui. kruispiidc ilc Hiiailislliiat, Achter Haamsiraiit. Wauciisiraat, 1 laajipooit en \ ol-(li'isi^iaclu.

Ivan at' ilc \\ ag'Oiislraal naar lu-l out worpen Md/.cs en Aarouplcin, ^f'11 kunnrinlc (Idor^i'trokkcii worden naar de l'aviljoeuseTaelil en wel «loer veri)ieeding'der Kee/cnpoori, waardoor een sellilderaelitifr \iitzi( llt /al worden verkregen op de Nieuwe Kerk.

Volgens Plan 11 zijn /.ij op de teekenine- ocw aainu rki aU.

I/(lopende van al' het kruispunt van liet lloof-e en Laee Westeinde, Assemhdftstraat en Vleer-straat naar de Noordwal. aansluitende aldaai door een linifi' aan de 1 lenisterliuisstraat en Veenkade. kruisende voorts liet Slop van \\ illem Klein, Slijkeinde en liediji' l'.rl.

lt; gt;niioodie' is het hier ter plaatse uitvoeriger over de/e denkheelden uit te weiden, daar de Heer van liiKi-i and, dit in /.ijue aan dit rapport toeoevoeede nota van to(diehtillg' op duidelijke en heldere wij/e heelt uiteengezet.

Neg' mogen ons de/e opinerkingen veroorloold /ijn. In het eerste deel van dit rapport wordt er op gewe/en dat de hewoners der goed-koope woningen dikwijls niet weten hoe /ij eene goede en goedkoope woning kunnen hekonien. hetgeen mede te verklaren is nit de steeds toelicniende sehaaix hle aan dergelijke woningen, wijl de aanhouw van werknianswoning'en te de/er stede geen gelijken tred houdt met de toename der bevolking: het /.ou daarom overweging verdienen om te doen samenstellen een sooi I woninggids, venueldende vooreerst de hestiiiinde houwvereenigingen. met de voorwaarden waarop men aldaar woningen erlangen kan ; verderde adressen van die woninggroepen die

,1,,,. ............... aanhevtdingswaardig voorkwamen, met verni(d(ling der

voordeelen die ze opleveren, en der huurprij/en. Dat het nut van zulk eenen gids t,weelelt;lig zou zijn is duidelijk. Vooreerst voor de hewoners. in de nveede plaats als aansporing voor de huis- en hoi'jeseigenaren die et niet in zouden voorkomen. Wanneer de houwvereenigingen

si

vcrkoudi^on dat slccils con voldoend uimtal fi'ocdc wdiiiogcn hcsidiik-I)iiiir is en lilijil, in vcrliondi nj;- lol de toi'lliimiquot; der licvolk inn-, djni zouden iimfiziiniei'luind de liewoners van zelf lickken uil de woningen die niet in den ,,(iidsquot; slaan en aldus in der minne liereikl worden wal de overheid door onhew'oonhaarverklariiiji' heoogt. Dan zouden de ii(d)o\-eolte liuiseigenaren wei iikk/cii verluieren. i'lriiNiio' zdudrn wij der \ ereeniji'inji' voor Handel, Nijverheid en (ienieenlehelangen wel w illen aanraden oni dezen (iids voor goedkoope woningen Ie doen M'i -vaardigen.

Nog' dit, geklaagd wordl er vaak door de huiseigenaren over de alh'i'slordigste hewoning der huisjes en in het eersle deel van dil raj)-jiorl wordt geeonsluleerd dal de bewoners geen veranderingen durven aanvragen daar ze veel huur aehterslallig zijn. Heide feilen die aanwijzen dat niet alleen de woningen verhetering behoeven maar ook de bewoners. Heide leiten ook die meest voorkomen onder de lagere bevolkingslagen, en wier besehouwing ons dus brengt o]gt; de grens der armenverzorging. Men moet eehter ons inziens in beginsel selier|) sehei-den de armenverzorging en de zorg voor goedkoope woningen, en in dezen gaan wij nut met het Xulsrapport mede, dat wil b.v. in sommige gevallen ondersteuning van de urmbestureu bij gezinnen die, gi'ëvaeueerd uit afgekeurde woningen, nieuwe en duurdere huisjes moeten gaan betrekken. !)il is een uiterst bedenkelijk standpunt: het streven van eiken verslandigen socialen arbeid ts de gezinnen zooveel mogelijk te houden huiten bedeeling, onder welken vorm ook. Tereeht komt ook .1 hr. Hkki.akims op tegen deze verwarring en wijst op het Haagse,he voorbeeld waar de woningen in Om en Hij vroeger aan bedeelden gegeven werden en waar de uitkomst op de gezinnen beslist denioraliseet end gewerkt heeft. Toch hlijft het een feit dal er behoel-ligen, bedeelden, wonen in de goedkoopste en levens slechtste woningen en dat hun zorg voor het goed bewonen veel te wenschen overlaat. \\ aar dit het geval is zullen diakenen, wijkdiakonessen en armbezoekers veel kunnen doen door woord en opwekking.

Hadden wij in onze stad het uitstekend systeem van ,,Liefdadigheid naar Vermogenquot; van Amsterdam, met zijn talrijke districts- of wijkbe-zoekers, dan zou daarvan veel te verwachten zijn. maar ook hier kunnen b.v. de bezoekers der St. \ iucenlius \ ereeniging'en van „Armenzorgquot; heilzaam werkend optreden, .luist in de armere lagen der maatschappij is men in staat door eigen arbeid veel te verbeteren en liet

huis aangenamer en meer bewoonbaar te maken. In dit verband zij

«

oii^ noi^ i't'n opnuM'kin^quot; MTjiund. /ou luM niet ino^clijk zijn din in nn/.c iiuhm' :((/■ ^ocdkooiic wdiiinji't'n tc hotiwou IK' \ tot

vi'ibetcrinfi' der wouiu^'cn van de iiilicidcndc klasse liczit lgt;.v. zeer weinig woiiiiievu hcncdcu den huurprijs van I 1.;quot;)(). Waar is het mis-srliicn, dat de bcvolkin^ der woningiui boncdcu dezen prijs lastiger is en meer beslouuneriugeu igt;eet't, maar nok zij inocli'ii wonen en een quot;(lede woniiiquot;' is volgens bet eordeel der ('ommissie tcudi een maiditifi' moreel middel ter verbetiinjx der ficzitinen. \ au overheidswege kan daarbij \eel medewerkiiiigt;' worden verleend: de gemeente kan, zooals b.v. in lieiden is ocscdiied, een zeker rentebedraf;' over lt;le opg'eiiomen leemug' garaudeeren, ol wtd steun verleeuen door overneming* van straten, of goedkooper \'erkri)g'baar sttdlen \'an terreinen, t *p die wijze wordt de goede zaak vooral linaueieel tegemoet gekomen, en zullen dikwijls kapitalen kunnen worden gevonden, waaraan anders moeie-lijk te denken viel.

De quaestie der aehterstalligbeid van huishuur is moeilijk, en beperkt zieb niet tot de armlastige bevolking; een goed werkman tor li die in den zomer ruiiii de kost verdient, kan des winters werkloos worden en niet in staat zijn. zijn liuurpenniiigen te voldoen. Zou bet niet in overweging kunnen genomen worden om b.v. (natuurlijk onder de uoodige waarborgen tegen niisbnuk van de zijde der huiseigenaren) den jaarlijksehen buiirprijs te doen opbrengen in 4(1 id 44 weken, of om alhier op te riehten een bank in den geest van de Dresdeuer „Miethzinssparkassequot;. wcdker werkkring deze zou zijn ; de bewoners van goedknope woningen storten in goede tijden iels meer dan liun huur in een daarvoor in te riehten bank, terwijl dan in sleehte tijden de bank weder uit het te veel gestorte den aehterstalligeu huur aanzuivert. Zulk een bank zal natuurlijk administratiekosten meebrengen. en dus moeten worden beheerd door liehamen als het Nut, den ('bristelijken Volksbond en den Hooniseh Kath. \ olksbond. liet ver-hinden dezer bank met lieldadige vereenigingen komt ons niet ge-weusi ht voor. daar ook bier hij, die tijdtdijk zijn huishuur niet kan betalen, veelal nog niet behoort lot de bepaald behoeltigen.

Deze bank zon nog een ander voordeel afwerpen, door namelijk te weigeren huurpenningen aan te nemen voor bepaalde woninggroepen. Weder zou hierdoor een wapen zijn gevonden tegen sleehte buis-eigenaren en weder zou men evenals door den Gids voor goedkoope woningen door zaehten dwang kunnen bereiken wat de overheid door oubew'oonbaarverkhiring zal kunnen dwingen.

S3

Dl' «nis tut onze slotopiiicrkini;'. \\ jj pnoplcu de loulcn in de

ovcrlicids/orjquot;' uiin te wijzen, en Icji'dcn levens den nadruk (i|i de feilen der bewoners, maar ineenen toeli o(d\ le moeten aandringen dii maat-relt;i(den tc^cu te veel op winst beluste huiseigenaren, die zeer lioofj'e winst plegen te maken van liun eigendom, liet Burgerlijk Wctlioek f-eeft daarvoor den bewoner wapenen; daar hij, voor zoover onvernio-fl'end, kosteloos rei ht kan verkrijgen, is bet mogelijk dat hij daarbij haal zal vinden. Wij noemen h. v. art. l.nStl, snh aril. bnST, j.'iSS en Kiiü id. I 15. W.

Maar, en dit blijft onze slotindruk, met m strijd en twist, niet in eiifi'e verordeningen li^t de dplossmi;'der wonin^'tjuai'stie, maar kraeh-ti^' ^■esteund door de autoriteiten, die zooveel invloed kunnen tdtoefe-nen, in lt;gt;'oeden wil, in ^evoid van sociale eenheid en in sauienwerkino' der betrokken belani;hel)hendeii.

I

85

NOTA VAN TOEUCHTING

liicirotjRKNiiio nu

de ontworpen Plannen I en II, voorstellende de ontwerpen van vier nieuwe verkeerswegen,

door den Architect W. B. VAN LIEFLAND, Lid der Commissie.

Dl' Olll WOl'ni'Il I'lilUlUMI 1 ('11 11, VDdlstl'llclull' lil' (llltwi'ipcll Villi \ i c r !i i c ii w c \ r r k c c i gt; w i' ^ r n, zijn (i|i dr icekt'iihigi'U aau-jicgcviui als;

IMiiii I.

\ ci iviH'rswi'i;- .1. Iii(i[)(mh1i' van al'de ]VtK/cuhfUfi w,\iw het Uiiifcnhof , kruisiMidtquot; di' \ i'i'i kadi', Sr. .1 acolistraal, (ii'il('ni[ili' (iraiht, ilt'ii nii'uwi'ii vi'rki'i'rswt'o- //. S|niistraal i'ii Achtcrmn met het daaildj nntworpi'ii Mn/.i's- t'ii Ai

Vi'i'kccrswi'^- /I. loopi'iidi' van af dr (irooh- Marlt oi' het vcrli'iigdc gcdcciti'der l'f/ii.tci/rdf/i/ naar liet (rednuph Spul, kniisende de Kaanisliaat. Aeliler Raamstraat, W'aii'ensiiaat, 11aa^iuiert en Voldersquot;Taelit.

\ erkeersw eg luopeirde van aide naar liet oiitwerjien

.\/igt;:(s- i n A gt;1 run jilciii en kunnende doorgptriikken worden naar de l'aviijnensgraeht, en wel diiDi' ver-lireeding der Kee/eniioon waardoor een seliilder-aelilig uitzielit /al worden verkregen o|) de A Ar//¹.

IMhii II.

\ erkeerswe^' P. loopende van at' het kruispunt van het /hxii/i en

II csf-/•',Imie. A.tsiiiilclt'/.slriinf eu I Icrrstrunt naar den nordinil, aanslnileiiile aldaar door een brug aan de llenisterlmisslraai en \ eenkade, kruisende liel Slop \an W illem Klein. Slijkeinde en I.ediii' Ki t

Mi

(iaiu iii' hel) iU de tiiiik up mij uciumicn mii licluilvc de reeds lit'liiiu-dcldc tccliiusclii' voorscliritti'ii ook hel door de ('onmiissic aim^ciicvcn dcukbi'old om ninnrc n rla rsin (/(n te sclicppcn, en daarvoor juist uit Ie kiezen du (/cdcclhii der stad, alwaar hilri/kc s/cc/ih' icnn 111 i/(/ii)c j/cn aainve/if;- zijn, teneinde deze tegelijkertijd op te ruimen, nader uit te werken.

Hij mij stond liet reeds dadelijk vast, dat, lioe men de kwaal ook onder de oop-en moeë zien, e-eiieesmiddelen moeten worden gvzoeht oni de zaak te helpen verheteren ; en dit dejikheeld vond lt;gt;■(«-hikkie- inii'anigt;': vandaar dat do Commissie g-etrnclit lieeft de zaak van alle zijden te licsehomven, en dat ik liet hij een derfgt;('lijk yelionden ernstiigt;' onderzoek o(d\ geraden aclitte om mijnerzijds lt;le liierbijgo-voeg'de plannen zoo (■rustig en zoo nauwkeurig mogelijk uil te werken on to borekenon.

Hel zijn dus geen cijters welke zoo maar uit de luclit zijn gegrepen, doch welke naar mijne innige overtuiging volkotiion op vertrouwbaren liasis en op ondervinding zijn gegrond.

Alleen hob ik, ter voorkoming van voorbarige eritiok. op den gede-tailleerden staat A. alwaar de aankoop der poreoolou bij onder-haudsclie uanbieding is gewaardeerd, de door mij gesrbatte aankoop-waarde vuil elk perceel weggelaten, eu alleen hot eindbedrag voor iederen te maken verkeersweg aangegeven.

Hm echter oen goed overzicht van de zaak Ie geven, igt; hel noodig deze te splitsen, en wel door aehlereenvolgens te behandelen:

a. Do zaak uit een algemeen oogpunt, in verband mol het publiek verkeer.

h. Het vraagstuk dor hygiene in deze.

r. 1 )e mogelijkheid om aan talrijke werklieden werk te vorschalVen. en hierdoor eonc betere toepassing^- Ie verkrijgen der philanthropic,

J. de verfraaiing van onze stad en hel tot stand brengen van schoone aest hol is( he uilzichten, zooals op de N ieuwe Kerk, \ ijver-berg en l'i insegracht.

r. 1 )e geldelijke opotVcringen, welke de aanlog dezer ver koers wegen zal eischen.

Hen voorshd. hel welk mogidijk lol cone goede en spoedige (inan-cie(de oplossing' zou kunnen aanleiding geven.

/ooals uil de hierbijgevoegde ontwerpen blijken zal, wordl de hartader der slechte woninggroepen golrotVen en zal, ladialve door opruiming daarvan ook door hel scheppen van de uieuw-gopro-

.S7

jcclccidc vcrlu'ci'swci)'!'!! ('cii (IuMh'I nulti^v vcniclil wdrdcli,

wiuil wie zal (intkcimcn en in ^rmocdc kuimcii tc^i'iispri'kcn ilni ilc licstiuiiuli' tocsiiind, \v;it votM- en njtui^vcrkorr liclrcll in \ laniiiifi-stnuil, Spuisirual, W a^ciislraat quot;('(Icclli'lijk i'ii X'lccrslraal hiinicu ecu liet rekkelijk kuiten lijd ueiieel diilioudliaai' /ai Mijkeii ie zijn !'

Men moei toch rekcniii^' IkiiiiIcii mei de fiddle ontwikktdinj»¹ van de stad, die, /ooais uit liet hienmderstaand lilijken zal. (i|i

steeds toeiu'tuende bcvdlking iiiaj^' hojicu.

VERGEL IJK END 10 STAAT

der bevolking en pcrceelen te 's-(Irnvenhage, vivti ,'!1 Docember 1887 tot en met 31 Deceinber 1897.

. Ubvoi.kiko mkt iNiiKcaut' Aantal Toename

.1A A R. van genummerde der

.SeiiKVKNiMiKN. perccelcn. perceelen.

In 10jaren bijgekomen (van 1887 tot en met 1897) ± 6300 perceelen op 47000 inwoners; is bijna i'i'n perceel op 8 inwoners.

Op 1 Januari 18i)l bedroeg de bevolking 70.000 zielen, n v 1861 ,, „ „ „ 83.000 „

Verdubbeld van 1851 tot 1886, dus in 35 jaren,

«f „ „ iwn „ i«n, „ „ 3o „

van 1887 tot 1S1I7, ilus In 10 jaren, vcrmccrdi'iing I700t) zielen, is per jaar .'i700 zielen.

SS

Hel verkeer in fiviioenide sliiiten zal dus eerder verlt;Ud)l)(di-n dan at'uenien, en zal zooals nu reeds ilikwert lt;ies(dnedt, midanks politie-voorseliritien en pdlitietoezieht hetwelk (ip hijita. allelioeken aanwezi is, ineli no^;-aaideidine' geven tot ongelukken en on^eregeldlieden.

Daarenboven mag men zich toch wel eens afvragen hoe ooit een oplossing zal verkregen worden Injaldien 's-( iravenhage de zoo lang verwachte eleetrische tram met li.' minntendienst zal verkrijgen, meer liejjaald wat het gedeelte in de \'leerstraat aangaat: hoe zon deze moeilijkheid aldaar anders opgelost moeten worden, dan door het scheppen van een nieuwen verkeersweg?' De bestaande Vleerstraat igt; tocdi ten eenenmale voar tramverkeer ongesidiikt. Zoo rijst bij mij ook de vraag: zou een verbindingsweg van Kneuterdijk en Parkstraat direct naar bet Ibdlandsche Spoor in de thans ontworpen richting niet meer aanbeveling verdienen!^-' waardoor tevens het rijtuigverkeer toch gedeeltelijk de Veenestraat zal ontlasten, en de veiligheid van de voetgangers aldaar zal verbeteren!-'

Zoo zou ook de ontworpen verbindingsweg van 1'rinse^Tacht naar het Spui liet rijt uigverkeer in de Vlaming- en Spuistraat zeer zeker veel kunnen verminderen, en ook een directe t ramverhinding van al het westelijk naar het oostelijk gedeelte uitstekend naar liet Plein als kruispunt kunnen worden aangelegd. W elke belangen zijn er niet mede gemoeid, dat men als liet ware in een directe rechte lijn zal kunnen gaan van al het Huis ten Hoseb langs den Bezuidenhout, l'oten, door den nieuwen verkeersweg, rechtuit naar de l'rinsegracht, kruisende de Stoomtramlijn van de Iloll. !■!zeren Spoorweg-.Maatschappij. door eene te maken viaduct, om vervolgens door de nieuw-(intworpen schuine breede boulevard, welke op het bouwplan ,,Knge-lenburch en ..W esterbeek ' is ontworpen, direct aan te sluiten aan den Loosduinschen weg, Bceklaan en Hegentesscdaan rquot;

Met een enkel woord heb ik er reeds op gewezen, dat met het aanhangige eleetrische stelsel, en het daardoor in de allereerste plaats te verwachten drukkere verkeer, enkele straten voor drukker verkeer, zooal niet bijna onmogelijk, dan toch zeer zeker hoogst gevaarlijk

zullen zijn, ......lat, wil men voor eene stad als ntize koninklijke Kesi-

dentie. eene goede oplossing voor het tramverkeer scheppen, het in de allereerste plaats een eerste vcreischte zal zijn goede verkeerswegen te hebben, alwaar men gelegenheid zal kunnen aanbieden voor het leggen van dubbele sporen of wissels.

Men moye, znnals nu nienigmaal gedaan wordt, gedurig een

Ml

trimwlircctic liaKlviillcn dal liiirc cxplnitat ie niet dciiyl. en niet niciT past in lict kadci¹ van onzcii tijd, ('('n /aak nidcf men cclitcr iiiinnu'r uil net oofi¹ vcilic/.cn. dal al^ men van iivcrlicidswciic aan ecnc niaat-scliappij nict dc ^cleficnhcid vcrscliaft (im tci- plaatse alwaar znlks dringend noodijquot;¹ is dulilii'l sjxkii' te U-fificn. om de eenvoudi^i' redenen dikwerf, dat er e'(gt;(gt;n plaats is oni /niks toe te laten, bier niet die maatsehappij, maar de overheid /elf in ver/.niin is, omdat deze de lielee-enheid niet te haat neemt om behalve voor repdine' ^an tarief en andere onderfi'esidiiktc zaken ook voor de hoofdzaak te zore-en, dat is eelelt;renheid te versebalfen dat de maats(dia])pij zieb naar de eis(ben des tijds kan installecren, en eischen kunnen worden bevredigd, welke bet publiek of het algemeen belane-ten goede komen. Daarom is het zoo hoogst wensehelijk dat wij verder zien dan tot de naaste toekomst.

Ken weinig broeden■ opvatting en goede wil is noodig, wil men iets tot stand brengen, en linaneieele bezwaren kan men maken bij eiken sta]) welken iemand in zijn leven doet.

Aloeht ik dus ook uit dit oogpunt het belang van deze ontworpen verkeerswegen ontwikkelen, en heb ik reeds gewezen op de veiligheid, orde en het tramverkeer, zeer zeker moet ook niet uit betoog worden verloren bet doel waarom die verkeerswegen op de daartoe aangewezen plaatsen zijn geprojecteerd.

Met doel is ook opruimen van krotten ; ik mag gerust zeggen er zijn er talrijke, welke den naam van bewoonbaar niet verdienen, en welke gelegen zijn in het hart van onze koninklijke Residentie, onder de schaduw van het Koninklijk l'aleis.

Hoeveel ingezetenen zouden er zijn, die dien toestand grondig kennen.^-' Ik durf hierop gerust antwoorden: geen 70 der bevolking, want als men algemeen wist wat er zooal in de onmiddellijke nabijheid van die vorstelijke woningen in bet vorstelijk 's -( i ra venhage voorviel, en men overtuigde zich door een persoonlijk bezoek, dan zou di tegenwoordige onverschilligheid zeker plaats maken voor eene behingslelling. welke leder otVer waard zoude zijn om menig nu demenseh uit zulk een onnieiischelijke omgeving te helpen, ^Schandelijke en meer dan dit : hoogst onreine, onzedelijke en ongezonde toestanden kan men hier aanschouwen, en boeken vo] zijn ei dan ook reeds over geschreven ; de philanthropisehe huisjesmelkers zijn reeds in dichtnmat herdacht, heeren doctoren hebben het hunne er al lang over gezegd, couranten hebben kolom-

ito

men vul er ovit jivsrlnvvcn, li'/.iitficu zijn er dvit vcr-

scliilU'ndc ('()i |)(ir:iti('ii, welke ten doel liaddcn hel ^ticlilcn vim iiicuwi' /(inde wmiiiiecii, lieldien knudildadig j^'ewi'ikt, ver(ii'deiiiiilt;gt;i'ii ti|) di' wijze van liouweii zijn uitgevaardigd, v(iorseluiftei) ovev iinliewoiin-liaarvcrklaring zijn gegeven, en nu zou men toeli denken dat liij al die voofseiii it'teu olko woning een ])aradijs moest zijn.

Nu, liij die er lust in heelt en eenig gevoel van liefde tol zijn naaste. Iiij moge eens gaan zien hoe velen g-ehuisvest zijn. en zieh dan al'vragen of dat woningen zijn waarin een mensehelijk wezen langer mag verhlijven.

Ik zal maar g'oett woord spreken over areliiteetuur, want als men met den houw rekening moest houden en menden Fransehen schrijver l'iantz ■lotirdain zonde nazeggen: .. L arehiteetttre a eiait I histoirc de rhuniaiuté en earactères indéléhilcsquot;, men zou zijn oogen niet ge-looven maar meeneti. dat woningen uit het voorhistorische tijdperk toch nog veel heter moeten geweest zijn,

Mn zulke toestonden vindt men nog' in een beschaafd land, in een ontw ikkelde eeuw en in eene koninklijke Residentie, waar philanthro-pie wordt nitgeoefeiwl op groote schaal, maar waar alleen onhekend-heid. onversidiilliglieid en onvoldoende zorg en toepassing van wetten van overheidsweg'e dergelijke toestanden nog dulden,

is er wtd een vraagstuk dat zoo nauw met de lichamelijke, sociale en zedelijke out wi kkoling van een volk verhand houdt als hel woningvraagstuk Y

is er kosthaarder kleinood dan het familieleven en hangt dit niet ten zeerste samen met de huiselijke inrichting, in één woord niet de woning ?

Zal goede smaak en gevoel voor schoonheid opgewekt kunnen worden in eene omgeving van onreinheid!'

Zullen de goede zeden en orde bevorderd worden, wanneer personen van verschilleiulen leeftijd en van verschillend geslacht, door de onpractische en iinbruikhare inrichting van de woning, gedwongen worden te zamen te leven en te slapen?

Tal van argumenten zonde ik nog kunnen aanvoeren om I te bewijzen. van welk groot helang liet is. die oude slechte toestanden op te ruimen,

ik waardeer ten zeerste de pogingen om de nieuw gehouwde woningen goed te doen inricltleii, hoeveel ook nog op het gehalle van den houw moge hlijve af Ie dingen; maar allereerst is noodig opruimen

ill

lt;ltT oude kiditcn, het sclicpiicn vim iiicuuc vcrkccrswc^cii. nindat lid iilficinccii it leu /ccrstc incdr ^chiiiit /id /ijn.

Want bcxicn wij tlinns dc onlwdrpcii vcikt'tMswcficn eens uit lict (in^punt der livfi'iiMic.

licludvc dal lid iilfgt;('iii(H'ii mil in Imonv iiuiic /id wdidcn ^cbiiiit door hct opminuMi vini t id rijke woningen, en we! tot ccn fgt;cziniicnlijk iiiintiil van 'i'i'J ])(gt;rlt;'(M'li'ii. uitinakciulc tc /.allien dd!) |daats('lijkc innn-incrs, hcwooiui wordende door p. in. (iHO fgt;e/innen, verteigt;('nwoordi-jjende ruim (III persoiifii, waarvan verreweg de meeste huisjes lie-wonen wiiarop veel op livfyiëniseli gebied is iian te merken, ziil mede inin een quot;foot aaiital niensehen eene g-e/ondere en een beter menscliWiiiirdiuc oiiigevinf;- worden eegeven. Hierdoor alleen reeds zal een widdaiid worden bewezen aan de bewoners van de Hesidenlie in liet iil^'emeen.

^^i■| /al. ingeval van epidemieën bijvoorbeeld, hierdoor worden voorkomen, en hoevide mensrlienlevens /uilen op die wijze worden gespaard !

Het is waar. eere de wetensehap op geneeskundig gebied, wordt tegenwoordig bij de geboorte eener epidemie reeds veel voorkomen, door isolatie, ontsinelting en andere maalregelen. maar de genees-lieeren blijven loeh altijd aandringen op verbetering, door opruiming dier brandpunten en broeinesten van vervuiling' en besmetting', want dikwert worden de epidemiën diiiir geboren en vinden /ij daar een welig' veld van ontwikkeling', wanneer eene ernstige uitbreiding' niet meer is tegen te houden. Kerst bij /ulke toestanden zouden de oogen opi ngaan, dan zou een ieder, bang voor eigen behoud, snel de stad verlaten, dan zoude men zeggen, dat het een schande was dat /ulke woningen nog bestonden; men zou de overheid verwijten, dal de/e haar plicht niet gedaan had. dan zouden met afschuw die plaatsen woiden gemeden, alwaar medemensehen zouden liggen te slerven.en zij. die het betalen konden, zouden zich elders vestigen om de gevaren zooveel mogelijk te ontvluchten.

Maar nu. nu hindert hel niet: men hoort immers van niets, er wordt niet op gelei ol ntedemenschen in zulk een toestiind leven, als men er zei 1' maar geen last van heel'l. Is dii geen verderlelijk egoïsme Y

Hebben dan ook on/c niedenienschen, al zijn /ij minder mol aard-sche goederen ge/egend. geen rechi op een goede, eenvoudige, maar ge/onde huisvesting, alwaiir licht en lucht en de liefelijke /oiineslra-len hun invloed doen gevoelen op de versieiking' van hel lichaam!''

\iiii voedsel alloon k;ui een meiiscli niet hestimii : nijii texre-

denlieid en «iezondlieid niet de ^Tootste selmt van een volk.¹' en zijn deze te verkrijgen in sombere kamers, waar niet alleen ^een voldoende lucht, maar zelfs geen enkele lielitstraal ooit liet wezen dat daarin verldijt houdt kan Kesehijnen, de lie lel ij ke zon. waarin zieli alles koestert, en die zoo'n weldadigen kracht igen invloed o]) de versterking vutt het menschelijk lichaam kan (udenen \ an dit alles echter ü'eeu spoor en, mocht et* al eens een lichtstraal lunnenvallen. dan is zij slechts van zoo een korten duur, dat zij geheel haar etlect mist.

Zulke toestanden verdienen toch werkelijk overweging. Zal men als overheid wel verantwoord zijn, wanneer er geen maatregelen tot verbetering worden genomen

Werkelijk, naar mijne meening wordt door haar niet de gewenschte richtiuquot;- ingeslagen. Het is waar. veel wordt van haar verlangd, maai wat het zwaarst is, moet liet meest gewicht in de schaal leggen en den voorrang verdienen hoven andere aangelegeiiheden, en gerust mag dan ook beweerd worden, dat de zorg voor de gezondheid huilen eeni-o'en twijfel een belang moet zijn, waarvoor een overheid zich alle mogelijke moeite moet geven, en waarover zij ten strengste moet waken.

Waarheen moet het met de reputatie vau een stad als onze koninklijke Residentie, wanneer aan dergelijke misstanden niet langs geleidelijken weg een einde wordt gemaakt 1

Reeds met het groote euvel behept voorzien te zijn van stinkende grachten, zijn daaraan nog toe te voegen een groot aantal ongezonde krotten, en een aantal onbruikbare straten. Ik geloof toch dat er alle redenen bestaan, om aan deze drie aangelegenliedeli, alwaar de bloei, de welvaart en de gezondheid bovenal van ieder ingezetene op hel spel staan, door krachtige en praeliscbe maatregelen een einde Ie maken.

(jiuin wij nu nog eens na hoe door de uil voering dezer werken, tevens aan talrijke mensclien behoorlijk werk zal worden versehalt.

Het feit is niet tegen te spreken dat er heden in onze stad geen voldoende werk in uil voering is, zoodat werkelijk eene werkeloosheid heerscht, zooals men deze alhier in geen jaren gekend heeft. De redenen hiervan zijn zeer gemakkelijk aan te geven. Hel valt niet leonl-kennen dal de trek van mensclien van kleinere plaatsen en hel platte-latid naar de groote sleden reeds van ISlill at onruslbarende ufnietin-o'en heeft aangenomen : daartoe werkten mede de gemakkelijke en

snelle wijze vuil vervoer, hel iilseliiill'en \:iii de kerniissen en d»¹ diiiir-voor quot;rddlendeels in de plaats kdinende plei/ierlreinen, waardoor den inensehen een kijkje werd fi'eeund in al hel mlerlijke schoon dal onze stad in hel alecnieen aanhiedl. l)i| wekle natuurlijk on ook hier te homen udiien.en zoodoende werd onze stad met een aantal bewoners \ gt; rineerderd, zooals uit de hieraan loeecvoe^'de talud blijkt tol een gezamenlijk aantal van plus minus 47110 zielen ieder jaar, waarvan men veilie- kan aaunemeu dat een 'i() procent van buiten komend, niet weet waarvan het moet leven. Daarenboven maj^ de vermeerdering door geboorte niet worden veronachtzaamd, welke bij de arbeidende klasse een hoog percentage aangeeft.

Ken en ander cischt natuurlijk dat er meer arbeid beschikbaar zij en dat de verhoudingen tusschen vraag en aanbod daarmede gelijken tred honden.

Nu kan men zich over die verplaatsing in afkeurenden zin uillaten, en men kan beweren dat die inensehen dan maar moeten hebben wat hun toekomt, dat wil zeggen, armoede lijden, en dat zij vanzelf wel weder zullen weggaan, de pract ijk leert ons gebeel iels anders, lietfeit is er eenmaal, en daarmede moet men rekening bonden, men belmefl ook niet beangst te zijn dat door juist daarin te willen voorzien de lust dat er nog meerdere zullen komen om zich hier te vestigen, zal vermeerderen. Die vrees is overdreven en heeft, voorzoover het bewijs daartoe nog niet is geleverd, ^een grond: vermoedens bewijzen niets.

()p deze kleine beschouwing waarin echter stof genoeg' aanwezig is om een geheel boekdeel te vullen, wensch ik voorloopig niet verder in te gaan: ik heb alleen willen constateeren dat er werkeloosheid is, ik zocht naar middelen, om daarin op praetiscbe wijze te voorzien, middelen, welke niet alleen hoogst aanbevelenswaardig zijn uit een oogpunt van hygiëne en nut, maar bovendien zullen bevorderen, dat gedurende een acht- a tiental jaren meer dan voldoende en op hoogst nuttige wijze aan menschen, die werken willen, werk zal verschaft worden.

Door het afbreken van perceelen zullen er, zooals ik reeds

gezegd heb, plus minus (i()U gezinnen, te zamen ongeveer •'!•')(III personen, van nieuwe woningen voorzien moeten worden.

\ rees dat deze niet onder dak zuller komen, behoeft er gelukkig niet te bestaan, want op ^:11 December IS!!? waren er bier ter stede onbewoond :

!I4

lill-'l ncrct'olt'ti htMicdcn f '.'lil) Imurwaardc.

van f 'iOO 400 van f 401) (100 van f (iOII lt;S()(I

van I SOU imi hoog'cr.

1 poi'coeli'u te zamiMi.

In 1S!M) was dit aantal sl('(4its

Dddi dr verplaatsing /.al diiv liet lu'tridikcn van een quot;Toot aantal led instaande woning'cn worden hevorderd, waardoor hi't rrstantcn-cijt'i'f wi'di'r zijn normale hoogte van 0(10 ad 70(1 /.al verkrijgen.

Ik liedoel liierniede dat mot de jaailijks(4ie vermeerdering van liet getal inwoners, geregeld 000 a 70(1 |iereeelen mogen worden gebouwd, rekenende ieder pereeel op gemiddeld /.even bewoners, of elk ge/,in gemiddeld zeven personen.

Maar wat bereikt men daardoor nog meer: dal door het afbreken der oude pereeelen op den aan de nieuwe verkeerswegen open en vrijkomenden grond, talrijke nieuwe maga/.ijnen of huizen zullen worden gebouwd, en mag men het spreekwoord gelooven, hetwelk zegt ,,dat als zijn buurman bouwt, men in den regel ook moet bouwenquot;, dan vraag ik I in gemoede af wat een enorme massa werk er dan niet in de eerste jaren zal zijn.

Zal ei door de uitvoering de/.er w'erkeu niet in hooge mate worden tegemoet gekomen aan de philantropie, welke naar mijn beseheiden meening in den tegenwoordigen tijd ziekelijke verhoudingen gaat aannemen 'i

I- werk versehatVen aan menseben die willen werken niet oneindig veel verkieselijker, dan luiheid te helpen bevorderen, of zal het geven van giften of onderstand demoraliseerend op hen werken!^-' Ik geloof volkomen redenen te hebben, dit laatste toestemmend te beaat woorden.

(Jedurende de jaren dat ik het bouwvak beoefen en zoodoende geregeld in relatie kom met werklieden, heb ik de stellige overtuiging gekregen dat het verstrekken van een gift of aalmoes aan een werkman, die door den ......1 gedrongen wordt deze aan te nemen, hem

meestal zeer griefde, en werd de gift aangenomen, dat het alleen gesehiedde omdat in den nood waarin het huisgezin verkeerde moest werden voorzien.

Neen, geef hun werk, en men doet een grootere weldaad dan een gift of aalmoes te seheiiken. liet welkt demoraliseerend op den ambachtsman, op hel vak zelf, in één woord het onleert hen.

Tlians ikio' ecu k(irt wdoid over hel ucsl liet isclic ^('(lecltc \ ;iii de onlworpen xcrkociswcii'cn.

Hoewel over sniiiiik niel valt Ie Iwislen, de vraag' oi' de aa)ilegt;gt;' van een stad voldoet aan de alecnieene eiselien en aan de al^enieene erkende regelen, /.eer w(d voor hetwisting vatbaar.

Aljietneene eixdien en regelen zijn onder anderen dat iedere straat zooveel mogelijk in de as van een groot gehouw, of van een kerk of plein, wordt aangelegd.

Dat groote lireed aangelegde honievards goede aansluitingen verkrijgen eti op het diehthevolkte gedeelte der stad, smallere doch voor druk verkeer hestcmde straten kruisen, waardoor het verkeer wordt afgehroken, en waardoor tegelijkertijd eene uitstekende wegwij/er voor den onbekende wordt gevormd.

Voorts flinke en dooi loopende straten van noord naar zuid en oost naar west en als het kan de zoo sehilderaehtige en hoogst aesthe-tisehe diagonaalstraten, waardoor in den regel ook de afstand tns-sehen twee eindpunten zeer wordt hekort.

Kr zijn natuurlijk nog tal van andere eiselien die men hij een nieuwe nitbreiding van een stad in toepassing- kan brengen, en welke, ook dank zij de groote zorgen en de talentvolle leiding van den tegen-woord i gen Directeur der geineentewerken, den heer I. A. Lindo, hij den aanvraag van stratenplannen in den regel worden toegepast : van daar dat onze stad wat de omgeving hetreft, op een goeden en deug-delijken aanleg aanspraak mag maken.

Maar hier geldt het de oudere gedeelten, en hieraan is helaas nog zeer weinig gedaan.

Wil men nu de ontworpen verkeerswegen aan de door mij hierboven gestelde algemeene eiselien en regelen toetsen, dan zal men oniniddellijk ontwaren dat deze daaraan hijna geheel voldoen.

De verkeerswegen kruisen bijna alle drukke stadsgedeelten en zullen tevens door hare afwisselende richting een nieuwe hron van verkeer en leven scheppen.

t tok het uitzicht op de zoo schilderachtig gelegen Nieuwe Kerk, zal vooral door verkeersweg (' zeer worden verbeterd, en ik durf gerust verklaren dat door aanleg van verkeersweg .1 met het daarhij ontworpen Mozes- en Aaronplein (deze namen zijn door mij gekozen als eene hulde aan deze groote mannen uit liet volk van Israel), het plan een aangenaam en schilderachtig geheel zal opleveren.

Zoo zal voorzeker ook de verlenging der l'i inseg-racht uit een

'.)()

(M'iiniiiit vitu wclsiiiiul niet iiiulci s dan aniigiMiuiini aiiiuUu'ii ; wel ware liet wi'iisclu'lijk dal di'/.c op cimic liiootcri' hrct'dlc dan de thans out wor-jit no werd doorfi'i'trokkon, doch men nuict eonigs/.ins rckoninj»' houdon •net dr kosten en in verhand daarnu'de niet de ino^elijkheid van slagen.

\\ aniuHM' men te liooov eischen stelt, zon men wel eens gevaar kunnen loopen. dat van een nu mogelijke uilvoerinj;' niets kwam, te meer daar toch velen voor dergelijke helangen weinig gevoelen, en anderen steeds personen met zaken verwarren, ol'zooals in ons vaderland wel eens meer de gewoonte is, gaarne athreken wat een ander ophouwt, tenzij deze laatste een huitcnlamlsclu» specialiteit is.

Daarom, al gevoel ik zeer goed, dat in het algemeen de ontworpen verkeerswegen breeder konden zijn. uit het finantieele gedeelte hetwelk mij nu nog rest te hehandelen, zal duidelijk worden, dat men niet te ruim met het geld ina^' omspringen, omdat meerdere uitgaven liet gevolg zouden kunnen zijn dat er van de zaak niets zoude komen, en dit ongetwijfeld toch zeer te hejanunereu zou zijn.

Het finantieele gedeelte zal voor menigeen wel het meest aantrekkelijke wezen, want de vraag: wat kost dit of dat!-' ligt als het ware in ieders mond hestorven. en men placht ook zoo dikwijls te zeggen: ik vind het alles mooi en goed, maar wat zal het veel geld kosten !

Welnu, ik zal trachten zoo kort mogelijk, I verwijzende naar de door mij gemaakte herekeiiiiigen op de staten A, 15 en ( hreedvoeii-ger omschreven, duidelijk te maken dat het linantieele offer niet zoo groot is als men aanvankelijk zoude denken.

I it den recapitulat iestaat zal Idijken, dat het ikk/icIn/ rn sr/nt in het geval dat lanc-s minnelijken weg de eigendom der perceelen wordt ver

kregen zal bedragen voor verkeersweg A ............... 1 lil II,)•,'().(Ml

B ............... f 34ii:m(i(i

c ............... f ()7(;ii;.(i()

I) ............... f w.wo.mi

te zanieii ...... f' 1 .'iödOlXi.OO

Dit cijfer zou, ingeval een ( Inteigeningswet werd verkregen, slechts een cijfer van f I .(l-)l!l!l(! uitmaken.

t lm duidelijk te xijn wensch ik de aaiulmdit te vestigen opliet feit, dat deze cijfers zijn het ndilfclif/ verschil dat wil zeggen: nadat eerst

al de perceelen zijn aangekocht voor ..................... 1' ^.TdirdHIO. ■

moet daarvan worden afgetrokken, een bedrag van f 8''{()00. zijnde de waarde der alkomende materialen na anioveering : vervolgens voor st rateiiaanleg worden

li?

i.itg'ogovon ocni' som v;in f l)849li. . Icrwijl gpiiiiiniil is als n|il)rcngst van de limfis de vcrkotTswcjrcn vrij-I.iiiikmhIo en weder lichduwharc gnuulcii eene scnii \ ali i i .

In hel iiiideelig'sle gcvnl ilus zimde er een liedrag van t' I .•'{()().((011 als rend cijfer aan te iieiuen noodig xijn of één inillioen drielionderd en zestigduizend gulden.

In liet geval dat er een onteigeniiigswet zonde te verkrijgen zijn. zeker niet meer dan f I .(10(1.0011 ol'één inillioen gulden.

Natuurlijk is er in den aanvang een liooger liedrag noodig, doeli na verzilvering van den liouwgrond kan liet tot op de liierlioven gp-noenide cijfers gereduceerd worden.

I k wenseli ten slotte noji' eeiiige deiikhecldeii aan te geven, vooi \'er-betering natuurlijk vatlianr, welke hel niisscliien mogelijk zullen inakcn om liet tot stand hreligen van deze hoogst, nuttige verkeerswegen en het o|iruimeii der slechte woningen te helpen lievorderen.

Nemen wij aan dat deze ontworpen verkeerswegen hel hoogste heil rag zullen vorderen. Aanvankelijk zou henoodigd wezen altijd wanneer men deze vier wegen tegelijkertijd in uitvoering luaelit eene som van 1 '.'.•itio.OOO. , welk bedrag eehter na realisatie der bouwgronden en dus na gelieele afwikkeling slechts zoude bedragen eene som van I I .•idO.OOO.

Mijn denkbeeld zoude echter niet wezen om deze vier verkeerswegen l egel ij kelt ijd in uitvoering te brengen, want zoolang er geen onteigeningswet is, blijft toch de mogelijkheid volstrekt niet uitgesloten, dat men één of meerdere eigenaren van perceelen ontmoet die óf buitensporige prijzen zullen vlagen éif zelfs in het geheel niet genegen zullen zijn om liunne eigendomhkmi te verkoopeii.

Deze te verwachten inoeielijkbeden gex'en als bet ware vanzelf het denkbeeld aan de hand. oni langs g(deid(dijki n weg te handelen, en allereerst dien verkeersweg' ten uitvoer te brengen, alwaar uien geen moeielijkheid heeft ondervonden, of waarbij men door eveiitueele wijzigingen in het plan ten opzichte van de ontworpen ricliting, de mogelijkheid voor het tot stand komen bespoedigt. Door op zoodnnige wijze met geduld en vastheradeiihcid te handelen, zal men er hetzij een ol hoogstens twee voorloopig tot stand brengen en zal om de hand aan den ploeg- te slaan tot een begin van uitvoering hoogstens een bedrag van één inillioen noodig zijn.

Dit bedrag zoude onder garantie vau de (ienieellte tegen eene rente

US

v;iii hodi'slons drii' inorriil iiKU'tcii winden (gt;|ilt;;('iilt;gt;im'ii. on tie cxiilni-Uiiic ui de uil Nin'iiuji (lour ociH' s|ii rinlc (iiiiirloc door (leu (iciiici'iilc-i.nid Ic licnoi'iucii ('(Uiiiii issic. wuiiriii /.iiiiu^' kuiiiiiMi liclilicn criiiuc \ ci tccvllwoordi^vrs uit dien iv;i;id. iiioclcu worden Ih'Iumm d.

Di'Zi' coin in issic inocl hi'slmui nit nici te veel personen, wier t!iailt; ccne eervoile en diis ceiie niiec.salarieerde /.al moeien /ijn, zuiver gt;i'c-l.eel en al loewijdino' aan de c-oedc zaak. ten einde deze lol stand te hrengen.

I'lr zou dus jaarlijks aan rente noodifgt;' zijn I •iü.niHI.

Deze rente zoude kunnen worden gevonden: le door eene ^oede («xploileerende Irauiinaatseliappii te doen betalen de rente van het he-drafi' 1)eno()difi'd om den verkcorsweo' I) zijtnle |i. in. I •).)().1)0(1. ad ol' I' I te dekken.

I'lr hlijft dus nu nojr in onii'e\'eer 1 'ill.(100 te \quot;oorzien ; hierin kan wederom voor een aanzienlijk liedraji' worden decljienotnen door de AVestlandsidie Stoomtram, welke al zoo lierhaaldolijk ii|i doorlrek-kinu' liarer lijn over de l'i inseeraehi naar liet eentruin dei stad 'l'ij-voorlieehl llols|)ui) heell aanecdrongen. Ik hel) de stellige ovcrlni-^inu' dat het die Maatsehappij een pool oller waard zoude wezen, indien zi) meer hel centrum der stad zoude kunnen liereiken. hetwelk met het ooji'dp hel vervoer naar het est land zeker van eroot (jowicdit zal zijn. en voor haar van veel helalifi'.

1', inde lijk zonde hel parliculici inil iatiel'zijn invloed moeten doen (gt;(d-den. en de verschillende personen die nu jaarlijks ^roole olVers bren-u'cu door het vcrleenen van ondersieuniliji'. ieder een klein bedrag afstaan om voor deze zaak een londs perdu le helpen stichten, daal zij op die quot; ijze indirect de werkverscliatlinji'zullen helpen bcvot dei en.

Ten sloite zou de (ienieente voor hel restant nioeteii zote di.i^en. te meer daar hel algemeen ludanfi¹ zoowel op het g'ehied der hygiene als(l(' «joede orde en veiligheid daarmede ten zeerste verhand houden.

Velschillende andere denkbeelden zijn hieraan nofr loe le voej.cn.

Ik beschouw het echter heler hel voor het oofgt;enblik hiel hij te laten en wal le bewaren, ten einde, ingeval deze zaak de hehinfi-stelling moi ht wekken, later daarop te kiitmen terugkomen.

N'oorloopie- acht ik mijn plicht te hchl.cn onlaan, om voorzoover mij mogelijk was, mede te werken om deze voor onze schoone stad zoo helatKnijke aiingidegenheid te helpen bevorderen en zoo mogelijk tot stand te brengen.

\V 15. \w bi i:i' t. \N i.,

.1 rcliih rt.

D'.i

STAAT A.

Gedetailleerd overzicht van de bij onderhandsche, minnelijke en geleidelijke aankoop te verkrijgen perceelen, benoodigd voor de ontworpen nieuwe verkeerswegen, volgens teekening gemerkt A, B, C en D, ingevolge de hierbij-behoorende Projecten I en II.

.. Opmorkingen

..............ri.AATSi'i.UKr. ^{1 ö}

LI(i(i(N(i. S()()RI VAN WONIMi. en geschatte

NIMMI.HS. ,

waarde.

PLAN I. Verkeersweg A.

Winkelzaak Burger woon hu is

y

ld. met hofje lil. woonhuis Hoekhamlel van den lieer v. Stockum Winkelhuis

Apotheek van den heer II. H. Visser Winkelhuis Arbeiderswoningen

Winkelhuis 14 smederij, Kien IS win-kelliuizeu Arheiderswoning Pakhuis ld.

Slaelithuis

1(111

Opmerkingen en geschafte waarde.

PLAN I. Verkeersweg A. ( Vcnnhj.)

KI 'i'i 'i'I 4tgt;

-'iS 50

10, '21, ^lgt;:\

'25 '27 '29, '20'* lil, Ifü, Ho, :!7, HO, .'t I, 'ill, 45, -l? 40 1, 1«

\h 5

17, 1 In 10 '21

'211, '25, '27, '20, lil 15, 15i(

'2'2!

'223 '219, '210(i '201, '20li, '205, -2(17 '209,'211, '21H, '21'2, '217

•109

ll.'t, 115,117,119, l'21, I '2li, 1'25, ■1'27, I'29, Uil, 1I!H, IH5, 1117, 1119, 141, 143, 145

107, 109, 109« 39, 41 30

3-2, 34, 3(1, 38, 40 4'2, 4'2(( 44, 44//

4(1 19 '21, '21 k '21 i '25 '27 '29 lil, 31«

(li (13

Aihterbuisje Winkelhuis Werk))laats van den beer Slotboom

101

I'iaatski .IJKI' ¹ Opmerkingen MtilllNG. SOORT VAN WoN'lNii. | «n geschutte

NI'MMI'.HS.

PLAN I. — Verkeersweg A. {Vrmdy.)

Amst. Veerkade Papierhandel van den lieer 14 Simons

„ „ Huis met bovenhnis lii, 1()«

v 11 If y n 1 1 , 1 I f'

„ „ Kotliehuis ! II!

Hoerenhuis ITi

Wagenplein Pakhuis met bovenhuis 180, 182

„ Bovenhuizen met pakhuizen ^: I.quot;)(), I.V2, iri'J.i

Stal met pakhuis 1,Vi-

Onkosten van aankoo)» voor verkeersweg A totaal / '.(óOOOO

102

lt; i I l'i AATsr.i i.iKK. Opmerkingen

K Ë UGUING, SOORT VAN WONING. en geschatte

^ 'i I NUM MKItS. : _wuarJe,

PLAN I. Verkeersweg B. (Vcrvohj.)

Wagenstraat lintel d'Angleterre j '22

Haagsche Courant 2 'i,'iti.tW

Haagpoort Arbeiderswoning met terrein 8

,, Onder- en boveuhuisjes !| ¹mi *quot; ''

l ^:;'¹ :ir. ^:ls in ' ' ii quot;', 4«

quot; quot; quot; J| 58

Spui Winkelhuis | 43

Fietshandel niet Rijwiel- ¹

schoul '1quot;),

Onkosten van aankoop voor verkeersweg li totaal /' 700000

Verkeersweg C.

Wagenstraat Volksrestaurant 72

Winkelhuis met bovenhuis 74. 7ii(

St. Jaeobstraat Van deze pereeelen alleen een klein aehtergedeelte

benoodigd '1. S, 10, 12. II

Onkosten van aankoop voor verkeersweg (' totaal / (i500n

PLAN II. — Verkeersweg D.

i o:?

l'l.A AT.SKM IK K

I.KUilNG. SUOK'l' VAN \V()NIN(i. en gescliatte

PLAN II. Verkeersweg D. lt; Virniilt;i.

-^i Oimierkingen

lt; - 11.a \ rsKiii.i k i: ¹ quot;

ï l.KUilNd. SOOR'Jquot; VAiN WONIN(,i. en 'lesclmtte

J ë waarde.

PLAN II. — Verkeersweg D. {\ ''rrlt;)llt;/.)

l'i.AATsi.i.MKi Opmerkingen

LKKtING. SOORT VAN WONING. en geschatte

MMMKRS. ,

waarde.

PLAN II.

(ioilein|ito Sl(Kjt !

„ „ Holje

,, „ Arbeiderswoiiinj;

Noordwal Huis met houthandel

Arbeiderswoning Winkelhuis Achterhnisjes V'oorhuisjcs wnarvun i'i'n bierhuis Gesloten huis Café met vergunning Winkelhuizen met bovenhuizen Pakhuis W iukellu'' met bovenhuis (iesl ,en huis

Zaak met vergunning

Onkosten van aankoop voor verkeersweg I) totaal / HfiOOOO

UK)

STAAT B.

Gedetailleerde berekeningen der vierkante oppervlakten, lengten en breedten, benevens geraamde kosten van aanleg der nieuw ontworpen verkeerswegen. gemerkt A, B, C, en D, volgens de hierbijbehoorende Plannen I en II in de gemeente 's-Gravenhage.

Aantal '''Ü⁸ l'rijs

KIC'HTINO nr.K VERKEEKSWEdEN. per quot;

m. m Totaal. ^k(USquot;

^1,1 • weg.

Totaal voor verkeersweg A / H'iViO

'J'otaal voor verkeersweg 1) / 30540

Als grondslag voor de kosten van aanleg der bestratingen per vierkante Meter is liet gemiddelde cijfer van / li aangenomen en is daarin begrepen :

ii. liet geschikt maken van den grondslag voor bet leggen der riolceringen.

h. liet maken der zandkisten enz.

c. het gedeeltelijk ophoogen met zuiver zand.

lt;1. bet daarna bestraten met keien, scoriabricks of klinkers.

c. het leggen der trottoirbanden enz., kortom de volledige aanleg van straten.

|i)7

S T A A T C.

Gedetailleerde berekening der vierkante oppervlakte, benevens de geraamde opbrengst bij verkoop van den door afbraak vrijkomenden Bouwgrond, gelegen aan de nieuw ontworpen Verkeerswegen, gemerkt A,B, CenD, volgens de hierbij-behoorende Plannen I en II in de gemeente 's-Gravenhage.

3 e Aantal ^|,rÜ^s Prijs ^1gt;n''^s

5 £ UICHTINU iii-;k VKUKKKkSWh^jKN'. per peisti-

£ ? m ) -r . i kei'rs-

~ M². \i2 liitaiil.

^ ■^,l ■ weg.

Totaal voor verkeersweg 1) / MSOÜU

De hierboven gestelde raming van onhrengst por vierkante Meter en wel bij geleidelijken verkoop van den vrij komenden bouwgrond moet als gemiddelde opbrengst worden aangenomen. Het zal natuurlijk in ieder blok voorkomen, dat er gedeelten grond zullen zijn, welke, hetzij lager, hetzij honger in prijs dan het j^eraanule zullen blijken op te brengen. Ongetwijfeld is echter de geraamde prijs per vierkante Meter niet te hoog gesteld en kan deze in verhouding tot en vergeleken met den vooruitgang in dit gedeelte van de stad, veilig als betrouwbare basis worden aangenomen.

Kill

VERSCHIL

tusschen onderhandsche aankoop en onteigening

par zóne.

\\ 15. VAN U KM,AND,

A t'rltileti.

Aiii: I. I (icst'M11lt;I der (indcrzdclitc woniiincii.

Mil II, Torsi,ami (Ut \voiiiiijr^:r«H^,|.K'ii in lugt;t alucinci

irijzcu kit liH nnnlnl xcrtrckken.

Tnclii-lilinn '^,|l 'I*' vcrsciiillciulc tnlicllcn.

Ai;i: W Loiddmad Mi het ondciv.ock dor (

mjiage I. W O N I N C

i

I N G E N.

W O N I N GG I

[ GG ROEPEN.

i